Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Баҡалы (Баҡалы районы) 0 10342 1296744 1295423 2026-05-13T11:51:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296744 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Баҡалы | оригинальное название = {{lang-ba|Баҡалы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55.176353 | lon_deg = 53.802647 | CoordAddon = type:city_region:RU-BA | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Баҡалы районы | район в таблице = Бакалинский район{{!}}Бакалинский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Баҡалы ауыл советы | поселение в таблице = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет | C в регион = нет | внутреннее деление = | глава = Андреев Александр Георгиевич | дата основания = | первое упоминание = XVIII быуат | прежние имена = | статус с = 1924 йыл | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]] | конфессиональный состав =мосолман-сөнниҙәр, православтар | этнохороним = бакалинец, бакалинцы <ref name="этнохороним">{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}</ref> | почтовый индекс = 452650 | телефонный код = 34742 | цифровой идентификатор = 80207807001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001. == Географик урыны һәм инфраструктураһы == Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан. [[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй. Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар. == Тарихы == [[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән. [[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел. [[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән. [[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр. [[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың [[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған [[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == [[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған. [[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған. [[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан. [[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған. [[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте. Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә. [[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була. [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән. Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]]. [[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы. Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды. [[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған. Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған<ref> {{БЭ2013|80626}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1906 ||1200|||| |- | 1920 йыл 26 август||2400|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286 |- | 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023 |- | 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары == ;Алты Советтар Союзы Геройы: * [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]] * [[Карманов Афанасий Георгиевич]] * [[Нурҡаев Талип Латип улы]] * [[Петров Михаил Петрович]] * [[Соколов Михаил Анисимович]] * [[Утин Василий Ильич]] ;Дан орденының тулы кавалерҙары: * [[Костин Яков Дмитриевич]] * [[Туснолобов Степан Сергеевич]] * [[Варфоломеев Василий Михайлович]] * [[Зотов Виктор Никифорович]] * [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған. * [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]</ref>. == Билдәле кешеләре == * [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980). * [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011). * [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}</ref>. * [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). * [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}</ref>. * [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly</ref><ref> {{БЭ2013|80626}}</ref>. * [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). == Хәтер == Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты. == Иҫтәлекле урындары == Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле. == Рәүиз мәғлүмәттәре == === 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары === * [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Баҡалы районы]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80626}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Bakal-stub}} {{Баҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Баҡалы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]] l8ik2vbphp5fyoadld1nr9u6numf656 Алайғыр 0 12387 1296692 1263671 2026-05-12T17:57:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296692 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алайғыр''' ({{lang-ru|Алайгирово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 468 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453023, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80235820002. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] барышында өҫтөнлөк иткән милләт — [[башҡорттар]] (99 %). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1906 йыл||268|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||323|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||502|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||451|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||384|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||611|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||468||229||239||48,9||51,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡырмыҫҡалы (ауыл)|Ҡырмыҫҡалы]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ефремкин (Башҡортостан)|Ефремкин]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Төкөн): 10 км == Урамдары == * Гагарин(урамы) ({{lang-ru|Гагарина (улица)}}) * Мәжит Ғафури(урамы) ({{lang-ru|М.Гафури (улица)}}) * Ялан(урамы) ({{lang-ru|Полевая (улица)}}) * Салауат Юлаев(урамы) ({{lang-ru|С.Юлаева (улица)}}) * Мәктәп(урамы) ({{lang-ru|Школьная (улица)}}) == Тарихы == Алайғыр ауылы (алайғыр — ала айғыр) шул уҡ исемдәге йылға буйында барлыҡҡа килгән. Ауылда [[XVIII быуат]] аҙағында 62 кеше йәшәгән 12 йорттан ғына торған. Киләһе быуат уртаһында 16 йортта 125 кеше йәшәгән. 1870 йылда 34 йортта 174 башҡорт һәм 20 типтәр булған. [[1920 йыл]]да халыҡ иҫәбен алыуҙа 64 йорт һәм 323 кеше күренә. 1839 йылда 103 кеше 45 ат, 120 һыйыр, 25 һарыҡ һәм 31 кәзә тотҡан. Умартасыларҙың 50 умартаһы булған. Шул уҡ ваҡытта 209 бот ужым һәм 344 бот яҙғы иген сәселгән, йәғни 103 кешенең һәр береһенә 5 бот тура килгән<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/173 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с., страница 173] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220321110749/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/page/173 |date=2022-03-21 }}</ref>. == Һылтанмалар == === Матбуғатта === * Алайғыр ауылында ауыл халҡы ҡатнашлығында «Урындағы башланғыстарҙы хуплау» программаһында ҡатнашыу мәсьәләһе буйынса йыйылыш уҙғарылды<ref>[https://apkrb.info/press-service/news-districts/alaygyr-auylynda-auyl-halky-katnashlygynda-uryndagy-bash-langystarzy Алайғыр ауылында ауыл халҡы ҡатнашлығында «Урындағы башланғыстарҙы хуплау» программаһында ҡатнашыу мәсьәләһе буйынса йыйылыш уҙғарылды]</ref> * [[Аҡбуҙар (журнал)|Аҡбуҙат]]. 13 декабрь 2020, «Башҡорт телендә һөйләшәм!»<ref>[https://akbuzat-rb.ru/articles/2020-12-13/bash-ort-telend-yl-sh-m-1662622]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Сайтта == Алайғыр ауылында ауыл халҡы ҡат¬нашлығында «Урындағы баш-ланғыстарҙы хуплау» программаһында ҡатнашыу мәсьәләһе буйынса йыйылыш уҙғарылды. 15 ғинуар 2021.<ref>[https://apkrb.info/press-service/news-districts/alaygyr-auylynda-auyl-halky-katnashlygynda-uryndagy-bash-langystarzy МИНИСТЕРСТВО СЕЛЬСКОГО ХОЗЯЙСТВА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН]</ref> == Видеяҙмалар == * Ҡырмыҫҡалы районы Алайғыр ауылы янындағы урмандағы күл<ref>[https://yandex.ru/video/preview/?filmId=6456593034351048683&from=tabbar&reqid=1647865510007151-14207197588028466221-vla1-3741-vla-l7-balancer-8080-BAL-5450&suggest_reqid=186846178164718552955120542228046&text=Алайгирово Озеро в лесу возле д. Алайгирово Кармаскалинский район]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Күзбәков Рөстәм Сөләймән улы]] ({{lang-ru|Кузбеков Рустэм Сулейманович}}) — [[27 август]] [[1952]] — [[сәйәсәт|сәйәсмән]], [[табип-терапевт]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт. == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Ҡырмыҫҡалы районы ауылдары]] l2hxtjbe5tnqanjgx6wevhmkyba2i7s Арҡауыл (Салауат районы) 0 13222 1296710 1290639 2026-05-12T23:31:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296710 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Арҡауыл}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Арҡауыл | оригинальное название = {{lang-ru|Аркаулово}} | страна = Рәсәй | герб = | флаг = | ширина герба = | ширина флага = | lat_dir = N | lat_deg = 55 |lat_min =23 |lat_sec =55 | lon_dir = E | lon_deg = 57 |lon_min =55 |lon_sec =32 | CoordAddon = | CoordScale = | вид региона = Республика | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Салауат районы | район в таблице = Салауат районы{{!}}Салауат районы | вид поселения = ауыл советы | поселение = Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы) | поселение в таблице = Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы) | внутреннее деление = | вид главы = | глава = | дата основания = | первое упоминание = Мунаево | прежние имена = | статус с = | площадь = | вид высоты = | высота центра НП = | климат = | официальный язык = |официальный язык-ref = | население = {{ Население | Аркаулово | тс }} | год переписи = {{ Население | Аркаулово | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башкиры]], [[татары]], [[русские]]. | конфессиональный состав = [[ислам]] (суннитского толка), [[христианство]]. | этнохороним = | часовой пояс = |DST = | телефонный код = 34777 | почтовый индекс = 452493 | почтовые индексы = | автомобильный код = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = 80247810001 | категория в Commons = | сайт = http://arkaul.ru/ |язык сайта = }} '''Арҡауыл''' ({{lang-ru|Аркаулово}}, боронғо атамаһы — '''Монай''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]ндағы ауыл, [[Арҡауыл ауыл Советы (Салауат районы)|Арҡауыл ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 1439 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452493, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247810001<ref>[http://www.gosspravka.ru/02/040/000007.html Арҡауыл ауылы «Госсправка» сайтында]</ref>. [[Файл:Arkaul view.jpg|thumb|Арҡауылдың күренеше|300px|right]] [[Файл:Arkaul lpu.jpg|thumb|300px|Арҡауыл ЛПУ-һы|300px|right]] [[Файл:Arkaul-school.jpg|thumb|Арҡауыл мәктәбе|300px|right]] [[Файл:Arkaul mescid.jpg|thumb|right|300px|Арҡауыл мәсете]] == Географик урыны == Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Ауыл эргәһенән [[Йүрүҙән]] йылғаһы аға. Юл оҙонлоғо:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> * Баш ҡалабыҙ [[Өфө]]гә саҡлы: 225 км, * район үҙәгенә ([[Малаяҙ]]ға): 25 км, * яҡындағы тимер юл станцияһына (Кропачёво): 120 км. Арҡауыл ауылы район үҙәге [[Малаяҙ]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 35 километрҙа һәм [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡа 64 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref> {{БЭ2013|81797}}</ref>. == Тарихы == [[XVIII быуат]]тан [[Монай]] атамаһы менән билдәле булған Арҡауыл ауылына [[Себер даруғаһы]] [[Мырҙалар]] башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Атамаһын тәүге төпләнеүсе кеше Монай исеменән алған. [[XX быуат]]тың башынан алып [[1950 йыл|1950]]‑се йылдарға тиклем икеһе ике тораҡ пункт — Арҡауыл һәм Монай тип иҫәпләнгән. [[XVIII быуат|XVIII]]—[[XIX быуат]] йәниҫәп материалдарында [[Монай]] ауылы: [[1795 йыл]]да унда 15 хужалыҡта 101 кеше, [[1834 йыл]]да 28 хужалыҡта: 316 кеше йәшәгән. [[1816 йыл]]да 27 ғаиләнең 9-ы (33,3 проценты) {{comment|күп ҡатынлы| полигамные}} булған. [[1816 йыл|1816]], [[1834 йыл]]дарҙағы йәниҫәп материалдарында ауылға нигеҙ һалыусы Монайҙың улдары һәм ейәндәре теркәлгән: 1756 йылғы Ҡолош Монаев, есаул Әсүәр (Спар, Аспар) Монаев (1769—1846, уның улдары Абдуләғзәм Бәшир), Мозафар Монаевтар. 1773 йылғы Исмәғил Монаев һәм 24 йәшлек хорунжий Мозафар Монаев<ref> {{БЭ2013|81797}}</ref>. == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- | [[1757]] ||Мырҙалар улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы |- | [[1816]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- | [[1834]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1847]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1859]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1895]] || Мырҙалар улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] || Дыуан-Ҡошсо улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] || Мырҙалар улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || Арҡауыл ауыл Советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1941]] || Арҡауыл ауыл Советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1992]] || Арҡауыл ауыл Советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |- | || || || || |} == Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше == [[Өфө губернаһы]]ның статистика комитеты [[1895 йыл|1895]]—[[1896 йыл]]дарҙағы «Өфө губернаһы Өфө өйәҙе буйынса статистик мәғлүмәттәр йыйынтығы»нда [[Монай]] (Арҡауыл (Салауат районы)) ауылының урынлашҡан урыны һәм хужалығы тасуирланған. Ул [[Йүрүҙән]] йылғаһының уң ярында [[Өфө]] ҡалаһынан 150 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан тиелә. Ауыл эсендә Теҙмән йылғаһы аға. [[1859 йыл]]ғы X рәүиз буйынса этник яҡтан ҡушылған был ауылда аҫаба башҡорттар күпселекте тәшил иткән: 122 хужалыҡта 231 ир-егет теркәлгән. [[1842 йыл]]да 361 башҡортҡа 91 сирек ужым һәм 421 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. Шулай уҡ 4 сирек картуф сәселгән. [[1865 йыл]]да 94 йортта — 528 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[XIX быуат]] аҙағында өс баҫыулы сәсеү әйләнешенә күсеүсе ҡатнаш игенселек күҙәтелгән. [[Арыш]], [[һоло]], [[бойҙай]], борай, [[арпа]] сәскәндәр. Ауылда өсәр сәскес, {{comment|орлоҡто сорттарға айырыусы|сортировка}} һәм {{comment|һуҡҡыс|молотилка}} булған. 216 [[йылҡы]], 192 баш эре мөгөҙлө мал, 102 ҡуй, 60 кәзә булған. Ағас материалдар һәм эшләнмәләр етештереү маҡсатында, сауҙагәр Лаптев һәм уның компаньондары башҡорттарҙан 6 йыл мөҙҙәт менән 15 мең дисәтинә урман участкаһын ҡуртымға алған. Килемде Тирмәнйылғала ҡоролған 3 һыу тирмәненән, Йүрүҙәнде {{comment|аша сығыу ҡоролмаһы|переправа}}нан, шулай уҡ йылына 23 һумға ҡуртымға бирелгән балыҡ тотоуҙан алғандар. Шундай уҡ килемде йылына 20 һум түләү менән 12 йылға ҡуртымға бирелгән баҙар майҙанынан да алған. Кәсепселек менән дә шөғөлләнгәндәр: халыҡтың өстән бер өлөшө, айына 6 һум аҡса эшләйем тип, яҡындағы заводтарға урман ҡырҡырға, күмер яндырырға, балта оҫталары һ. б. булып ялланғандар. Ҡыш көнө күрше ҡала һәм ауыл баҙарҙарына утын ташып һатҡандар. Ауылда мәсет, 2 училище, һыу тирмәне, 10 сауҙа кибете эшләгән, йәрминкәләр үткәрелгән. [[1877 йыл|1877]]—[[1898 йыл]]дар осоронда керҙәшлек килешеүе нигеҙендә [[Ҡазан губернаһы]]нан, [[Пермь губернаһы]]ның [[Красноуфимск]] һәм Уҫы өйәҙҙәренән, Өфө өйәҙенән килгән урыҫ крәҫтиәндәре халыҡтың бер өлөшөн тәшкил иткән. 1898 йылда 37 йортта 202 кеше йәшәгән. 1896 йылда ла Арҡауыл Монай тип билдәләнгән. Башҡорттарҙан ҡуртымға ер алып эшкәрткәндәр, башҡа төрлө хужалыҡ эштәре менән шөғөлләнгән. [[1877 йыл]]да Монайҙа рус-башҡорт мәктәбе асылған<ref>{{ИСДБ|страницы=511}}</ref>. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == [[1906 йыл]]да Арҡауылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, земство һәм башҡорт мәктәптәре, 3 һыу тирмәне, 2 тимерлек, шарап һәм 6 бакалея кибеттәре, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән. Улус идаралығы булған. Йәрминкәләр үткәрелгән (шөғөлдәр араһында урман кәсепселеге, тирмән таштары етештереү билдәләнгән. в Мунаево отмечена мечеть. [[1908 йыл|1908]]—[[1909 йыл|1909]] уҡыу йылында Арҡауыл христиан руханилығы мәктәбендә 13 малай һәм 9 ҡыҙ уҡыған. Яйлап ҡына мәктәптең (башланғыс, артабан совет власы осоронда — ете йыллыҡ, 1937 йылдан — урта) күптәнге һәм данлыҡлы үҙ традициялары барлыҡҡа килгән. [[1919 йыл]]дың 20 мартынан алып [[1919 йыл]]дың сентябренә тиклем АСБР составында административ үҙәге Арҡауыл ауылында урынлашҡан [[Дыуан кантоны]] булдырылған. Кантонға [[Златоуст өйәҙе]]нең 10 (2-се Әйле, Балаҡатай, Үрге Ҡыйғы, Дыуан-Мәсетле, Ибрай, Ҡалмаҡҡол, Мырҙалар, Нәсибаш, Түбәнге Ҡыйғы һәм Һикеяҙ) улусы ҡараған. Төньяҡта [[Ҡошсо]], көнсығышта — [[Красноуфимск өйәҙе]], көньяҡта — [[Златоуст өйәҙе]] һәм [[Көҙәй кантоны]], көнбайышта — Бөрө, Златоуст өйәҙҙәре һәм Көҙәй кантоны менән сиктәш булған. [[1919 йыл]]дың сентябрендә, территорияһы Дыуан-Ҡошсо кантонына индерелгән һәм Дыуан кантоны бөтөрөлгән<ref>{{БЭ2013|82966}} Дыуан кантоны </ref>. [[1920 йыл]]да Мырҙалар улусы үҙәге Арҡауылдан 1 саҡрымда ятҡан Монайҙа 228 кешеһе менән 44 хужалыҡ булған. Арҡауылда 134 хужалыҡта 710 кешенең күпселеген башҡорттар тәшкил иткән, бер нисә урыҫ та булған. Артабан ике ауыл Арҡауыл исеме менән берләшкән. [[Йүрүҙән]] йылғаһында ташҡындар йыш булыу сәбәпле, Монай ауылы халҡы (Монай — антропоним) [[XX быуат]]тың 30-сы йылдарында Арҡауылға күсеп килгән. Монай ауылы урынында хәҙер Бишәүҙәр менән Арҡауыл араһында ятҡан ялан тора, шулай уҡ Йүрүҙән йылғаһы аша ҙур күпер һалынған<ref>{{ИСДБ|страницы=511}}</ref>. == Халыҡ һаны == Арҡауылда [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]) '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||938|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||845|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||796|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||1279|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||1459|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1439||694||745||48,2||51,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == * [[Әбүбәкеров Риза Вәхит улы]] (10.10.1902—10.07.1938), башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. (1930—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Вәхитов Риф Хәйрулла улы]] ([[4 сентябрь]] [[1940 йыл]] — [[14 сентябрь]] [[2021 йыл]]) — комсомол, [[КПСС|партия]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1990 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Салауат районы|Салауат район]] комитетының беренсе секретары, 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Секретариаты етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның ХII саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[«Почёт Билдәһе» ордены]], «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Салауат районының почётлы граждандары|Салауат районының почётлы гражданы.]] * [[Рәми Ғарипов]] (12.02.1932—20.02.1977), [[Башҡортостандың халыҡ шағирҙары|Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1992), [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. 1960 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.[[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1988, үлгәндән һуң). * [[Головин Алексей Степанович]] (1.01.1912—5.05.1981), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, сержант, [[Советтар Союзы Геройы]]<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1637 Головин, Алексей Степанович. Сайт «Герои страны»]</ref><ref>[http://xn--80aa3a0ag.xn--p1ai/?p=2904 Головин, Алексей Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207112903/http://xn--80aa3a0ag.xn--p1ai/?p=2904 |date=2017-02-07 }}</ref>. * [[Зәйнетдинов Энгель Әхмәт улы]] (22.11.1937), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең нефтсе-геологы, ғалим, топ-менеджер, журналист. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1975). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар союзы ағзаһы (2011). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1982). [[Башҡортостан Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2018). * [[Искәндәрова Хәнифә Сираж ҡыҙы]] (20.03.1928—4.09.2020), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1968), СССР-ҙың Халыҡ уҡытыусыһы (1982), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967), 8-се һәм 9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1970 −1979), КПСС-тың XXIV съезы (1971) һәм Уҡытыусыларҙың беренсе Бөтә Союз съезы (1968) делегаты. * [[Йосопов Харис Монасип улы]] (24.08.19297.06.2009), Силәбе физик культура институты профессоры, [[дзю-до]], [[самбо]], [[көрәш]] (1960) буйынса СССР чемпионы<ref>[http://www.mediazavod.ru/articles/94655 Челябинский рабочий — Башкиры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102050806/http://www.mediazavod.ru/articles/94655 |date=2013-11-02 }}</ref><ref>[http://www.vatandash.ru/pics/pdf/1125.pdf Харис Батыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123356/http://www.vatandash.ru/pics/pdf/1125.pdf |date=2016-03-04 }}</ref>. * [[Ҡаймирасов Низаметдин Нәжметдин улы]] (1903—1934) — Башҡорт АССР-ының финанс халыҡ комиссары (1930—1934). * Ағалы-һеңлеле Айһылыу, Таңһылыу һәм Урал Ҡаймирасовтар — геология-минералогия фәндәре кандидаттары, СССР Дәүләт премияһы лауреаттары. * [[Сабирйәнова Сәнә Ғәфүр ҡыҙы]] (3.12.1939), ғилми хеҙмәткәр, башҡорт телсе-диалектологы, тәржемәсе, [[Салауат районы]]на һәм уның арҙаҡлы шәхестәренә арналған «Земля салаватская, земля батыра» (2010 йыл) тигән китап-белешмәнең автор-төҙөүсеһе, [[Салауат районы]]ның Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты. * [[Төхвәтуллин Шакир Динислам улы]] (1894—1937) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡарма комитеты рәйесе (1918), Башҡорт АССР-ының Игенселек халыҡ комиссары (1926—1929). * [[Ханов Һаҙый Йыһанур улы]] (1895 — ?) — БАССР-ҙың Юғары суды коллегияһы рәйесе. * [[Ханов Сыңғыҙ Һаҙый улы]] (1915 йылдың 30 декабре — 1941 йылда һәләк булған) — совет башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. * [[Шәйхисламов Рафаэль Бәҙретдин улы]] (27.03.1954), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, 2010 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның кафедра мөдире. Социология фәндәре докторы (2008), профессор<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17144-sh-jkhislamov-rafael-b-retdin-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәйхисламов Рафаэль Бәҙретдин улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|24|03|2019}}</ref>. * [[Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы]] ([[5 октябрь]] [[1959]]) — тарих фәндәре докторы, профессор. <!-- Т. Г. Каймирасова, Г. С. Смолькин, Ч. Х. Ханов, Р. Б. Шайхисламов, Э. Н. Хисамов. --> == Иҡтисады == Ауылдың иҡтисади үҫешенә бюджет барлыҡҡа килтереүсе «Газпром трансгаз Уфа» ААЙ-енең Арҡауыл ЛПУМГ предприятиеһы һиҙелерлек өлөш индерә. 25 көндөҙгө карауатлыҡ участка дауаханаһы эшләй. «Салауат Юлаев» {{comment|ауыл хужалығы предприятиеһы|СПК}} эшләй. Рәсәй Почтаһы һәм Һаҡлыҡ банкы бүлексәләре бар. == Ижтимағи хәле == * Заманса урта мәктәп, башланғыс мәктәп, музыка мәктәбе, ауыл китапханаһы, 60 урынлыҡ балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы бар. * [[2010 йыл]]дың сентябрь аҙағында «Йүрүҙән» спорт-сәләмәтлек комплексы ҡулланыуға тапшырыла. == Мәҙәниәте һәм иҫтәлекле урындары == * [[Рәми Ғарипов музейы]] — шағирҙың әйберҙәре, ҡулъяҙмалары, стена гәзиттәре һәм портреттары экспозицияға урынлаштырылған музей<ref>[http://www.culture.ru/institutes/4007/muzey-r-garipova Музей Рами Гарипова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207113314/http://www.culture.ru/institutes/4007/muzey-r-garipova |date=2017-02-07 }}</ref><ref>[http://na-zemle-salavata.ru/arhiv-gazety/941-v-gostyah-u-rami.html В гостях у Рами. На земле Салавата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207112928/http://na-zemle-salavata.ru/arhiv-gazety/941-v-gostyah-u-rami.html |date=2017-02-07 }}</ref><ref>[http://www.exmu.ru/museum_list/3859/munitsipialnoe_uchrezhdenie_kultury_i_iskusstva_muzey_r_garipova_munitsipalnogo_rayona_salavatskiy_rayon_respubliki_bashkortostan Рами Гарипова. Музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207052228/http://www.exmu.ru/museum_list/3859/munitsipialnoe_uchrezhdenie_kultury_i_iskusstva_muzey_r_garipova_munitsipalnogo_rayona_salavatskiy_rayon_respubliki_bashkortostan/ |date=2019-02-07 }}</ref>. * Мәктәптең тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы, совет власы өсөн һәләк булған партизандарҙың туғандаш ҡәберҙәре, Советтар Союзы Геройы Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы һәйкәле. * [[Йосопов Харис Монасип улы]] төҙөткән мәсет бар. Харис Йосопов музейы эшләй. * Ауылдан төньяҡ-көнсығышҡа 3 км алыҫлыҡта тәбиғәт һәйкәле — '''Ҡыҙҙартау''' тауы тора<ref>[http://quist.pro/books/ural_10.k.18.php Кызлартау] // УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия</ref>. == Урамдары == {{Колонки|3}} * Абдрахман Ғәйфуллин урамы ({{lang-ru|}} Абдрахмана Гайфуллина (улица) * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|}} Дружбы (улица) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|}} Мира (улица) * Рәми Ғарипов урамы — ({{lang-ru|}} Рами Гарипова (улица) * Спорт урамы ({{lang-ru|}} Спортивная (улица) * Харис Йосопов урамы ({{lang-ru|}} Хариса Юсупова (улица) * Алексей Головин урамы ({{lang-ru|}} Алексея Головина (улица) * Егор Габов урамы — ({{lang-ru|}} Егора Габова (улица) * Йәшлек урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица) * Салауат Рәхимов урамы ({{lang-ru|}} Салавата Рахимова (улица) * Фәрүх Харисов урамы ({{lang-ru|}} Фаруха Харисова (улица) * Сыңғыҙ Ханов урамы — ({{lang-ru|}} Чингиза Ханова (улица) * Яр урамы ({{lang-ru|}} Береговая (улица) * Урман урамы ({{lang-ru|}} Лесная (улица) * Еңеү урамы ({{lang-ru|}} Победы (улица) * Салауат Юлаев урамы — ({{lang-ru|}} Салавата Юлаева (улица) * Хәйрулла Яруллин урамы — ({{lang-ru|}} Хайруллы Яруллина (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/selo-arkaulovo/ Карта д. Аркаулово. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Монай]] * [[Мырҙалар]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4. * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001. — 106—108 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}} == Ваҡытлы матбуғатта Арҡауыл тураһында == * ''[[Сабирйәнова Сәнә Ғәфүр ҡыҙы|Сабирйәнова С. Ғ.]]'' [http://bashgazet.ru/obshestvo/7603-ber-rtk-byle-olo-tarih.html Бер һүрәткә бәйле оло тарих.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «Башҡортостан» гәзите, 2013, 13 март. * ''Ғәббәсова Зилә.'' [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7430-rmi-tyuyp-kn-tbk.html Рәми тыуып үҫкән төбәк.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706161131/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7430-rmi-tyuyp-kn-tbk.html |date=2016-07-06 }} // «Башҡортостан» гәзите, 2013, 28 февраль. * ''Вәхитов Раян.'' [http://bashgazet.ru/obshestvo/6707-danly-auyl-arauyl.html Данлы ауыл — Арҡауыл.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309121647/http://bashgazet.ru/obshestvo/6707-danly-auyl-arauyl.html |date=2016-03-09 }} // «Башҡортостан» гәзите, 2013, 10 ғинуар. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|81797}} * {{ИСДБ|страницы=510}} 510 б * {{БЭ2013|82966}} Дыуан кантоны * [http://ufagen.ru/places/salavatskiy/munaevo.html Арҡауыл ауылы «Геналогия и архивы» сайтында]{{ref-ru}} * tv-rb.ru/teleproekty/poznavatelno-razvlekatelnye/bashkorttar/ * [http://ufagen.ru/places/salavatskiy/munaevo.html - История Аркаула] * [https://web.archive.org/web/20091012135035/http://arkaul.ru/ - сайт Аркауловской школы] * ''Латипова Рәйлә.'' [http://bashgazet.ru/obshestvo/12341-tkne-danly-kilsge-yaty.html Үткәне — данлы, киләсәге — яҡты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000115/http://bashgazet.ru/obshestvo/12341-tkne-danly-kilsge-yaty.html |date=2016-03-09 }} // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2014, 19 март. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Салауат районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Салауат районы ауылдары]] [[Категория:Йүрүҙән буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]] rrpdmgvzvw17b34r25gowr5jiu7411u Баҡы 0 14986 1296746 1295424 2026-05-13T11:57:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296746 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Баҡы |оригинальное название = {{lang-az|Bakı}} |изображение = Baku Montage.jpg |страна = Әзербайжан |файл = Baku Montage 1.jpg |герб = Coat of arms of Baku.svg |флаг = |описание герба = Баҡы гербы |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg= 40|lat_min=21 |lat_sec=59.96 |lon_deg= 49|lon_min=50 |lon_sec=06.66 |CoordAddon = type:city(2070000) |CoordScale = |размер карты страны = 300 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = |регион = Баҡы |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = 12 район<ref name="DENSITY"/><ref name="autogenerated3">[http://www.bakucity.az/main/index_ru.html# ИСТОРИЯ ГОРОДА БАКУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331143721/http://bakucity.az/main/index_ru.html |date=2012-03-31 }}</ref><ref>[http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/_capital_r.html ИНФОРМАЦИЯ О БАКУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923181242/http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/_capital_r.html |date=2015-09-23 }}</ref> |вид главы = мэр |глава = Гаджибала Абуталыбов<ref>[http://news.yandex.ru/people/abutalybov_gadzhibala.html Гаджибала Абуталыбов: Пресс-Портрет<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818055307/http://news.yandex.ru/people/abutalybov_gadzhibala.html |date=2011-08-18 }}</ref> |дата основания = |первое упоминание = V быуат |прежние имена = |статус с = |площадь = 2 150<ref name="DENSITY">[http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/en/2_4.xls Государственный статистический комитет Азербайджана. Территория, численность населения регионов страны на начало 2013 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222010546/http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/en/2_4.xls |date=2014-02-22 }}</ref> |вид высоты = |высота центра НП = -28 |климат = субтропик, ярым ҡоро |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 2 181 800 |год переписи = 2014 |плотность = 1015 |агломерация = 2 673 700<ref>Агломерация в составе г.Баку, г.Сумгаит и Апшеронский район (данные на 2013)[http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/en/2_4.xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222010546/http://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/en/2_4.xls |date=2014-02-22 }}</ref> |национальный состав = [[әзербайжандар]], [[урыҫтар]], [[лезгиндар]] һ.б. |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +4 |DST = есть |телефонный код = +994 12 |почтовый индекс = AZ1000 <br>AZ1002 <br>AZ1006 <br>AZ1044 <br>AZ1063 <br>AZ1072<ref>[http://www.azerpost.az/?options=content&id=188 [[Азерпочта]], Индексы]</ref> |почтовые индексы = |автомобильный код = 10 AZ 90 AZ |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = http://www.baku-ih.gov.az |язык сайта = az |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |add1n = Ҡушаматы |add1 = Елдәр ҡалаһы |add2n = Бүләктәре |add2 = {{Орден Ленина|тип=город}} }} '''Баҡы''' ({{lang-az|Bakı}}) — [[Әзербайжан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы, илдең фәнни-техник һәм иҡтисади үҙәге, [[Каспий диңгеҙе]]нең эре порты һәм [[Кавказ]]дағы иң ҙур ҡала<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=389696 Визит Дмитрия Медведев в Азербайджан. Кстати, столица Азербайджана Баку — самый большой город на Кавказе и крупнейший порт на Каспийском море] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714142508/http://www.vesti.ru/doc.html?id=389696 |date=2014-07-14 }}</ref><ref>[http://ru.poezdka.de/113/Kavkaz/azerbaydjan.html] Азербайджан</ref>. Баҡыла [[:tt:Төрки шура|Төрки шураһы]] — [[Төрки халыҡтар|төрки телле]] дәүләттәрҙе берләштереүсе халыҡ-ара ойошманың Парламент ассамблеяһы урынлашҡан. Ҡала [[Апшерон ярымутрауы]]ның көньяҡ ярында урынлашҡан, 2430 км² ер биләй. Тарихы, майҙаны һәм халыҡ иҫәбе буйынса Көнсығыштың иң боронғо һәм эре ҡалаһы. Апшерон ярымутрауында йәшәгән халыҡ менән агломерацияла 2 545,6 мең кеше йәшәй. 2009 йылда Баҡы [[БДБ]] илдәре араһында сәйәхәтсе эшҡыуарҙар өсөн иң ҡиммәт ҡала тип танылған<ref>[http://aksakal.info/index.php?name=news&op=view&id=9191] Главные новости дня | Новости НИРА «Аксакал»</ref>. == Этимологияһы == «Баҡы» ойконимы борондан килгән һүҙ һәм тарихи рәүештә үҙгәрештәр кисергән. Хәҙер уны [[нефть]] һәм тәбиғи [[газ]] мул булыу менән бәйле «Аллаһ төбәге» тип аңлаталар<ref name="ashurbeyli" />. Фарсы теленән''бад күбе'' — «елдәр иҫеп торған» тигән мәғәнә лә телгә алына<ref>{{статья|заглавие=Баку|издание=Большая Советская Энциклопедия. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. Александр Михайлович Прохоров]]|том=2. Ангола — Барзас|издательство=Советская Энциклопедия|место=М.|год=1970|страницы=550—552|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article091166.html}}</ref>. Әммә бындай аңлатмалар халыҡ этимологияһы булараҡ ысынбарлыҡты боҙа тип һанай тел белгестәре<ref name="ashurbeyli" >{{книга |автор = Ашурбейли С.А. |заглавие = История города Баку |место = Б. |издательство = Азернешр |год = 1992 |isbn = 5-552-00479-5 |страницы = 48—50 }} </ref>. Баҡы тәүге тапҡыр V быуат сығанаҡтарында телгә алына. Византия авторы [[Скифия]]нан Мидиға китеп барғанда Баҡы янында «диңгеҙ ташынан ҡайнап сығып торған ут» тураһында яҙа. Әрмән тарихсыһы Гевонд (VIII быуат) хазарҙар һөжүме тураһында яҙып, улар емергән Атши-Багуан тураһында бәйән итә<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Gewond/frametext2.htm Гевонд. «История халифов».]</ref>. Ашурбейли Сара Балабек ҡыҙы «Атши-Багуан» « Багуан уттары» тигәнде аңлата һәм һүҙ Баҡы тураһында бара тип һанай.<ref>С. Ашурбейли. «История города Баку: период средневековья». Изд. Абилов, Зейналов и братья, 2006.</ref>. Ғәрәптәр яулап алғас, VIII быуатта «Багу» һүҙе «''Баҡы''» тип үҙгәртелгән тип һанай С. Ашурбейли<ref name="Iranica, Baku">[http://www.iranica.com/articles/baku-pers Iranica, ''Baku''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523050207/http://www.iranica.com/articles/baku-pers |date=2010-05-23 }}</ref>. Әхмәд Кесреви Тебризи Атеши-Багуан «Бог урыны» тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай һәм утҡа табыныусылар менән бәйләй. IX быуаттан ғәрәп сығанаҡтарында «Баҡу», «Баҡуһ», «Баҡуа», «Баҡуйа» тигән атмалар осрай. Һуңғараҡ европа сығанаҡтарында Бага, Баки, Бакхи, урыҫса — Бака тигән атамалар күренә. Әл-Мәсудиҙың «Китаб әт-тәнбиһ үәл-Ишраһ» китабында ғәрәпсә «Баҡуһ» тигән атама бар. Аташгяһ ҡорамындағы берҙән-бер фарсыса яҙмала «Бадак» телгә алына — был ҡыҫҡартылған Бад-ә ҡубә тигәндән килеп сыҡҡан. Яҙма шиғыр рәүешендә эшләнгән һәм дүрт юлдан тора : {| class="wikitable" !width="150"|Оригинал !width="170"|Транслитерация !width="170"|Перевод |- |آتشی صف کشیده همچون دک<br>جیی بِوانی رسیده تا بادک<br>سال نو نُزل مبارک باد گفت<br>خانۀ شد رو سنامد (؟) سنة ۱۱۵٨ |ātaši saf kešide hamčon dak<br>jeyi bavāni reside tā '''''bādak'''''<br>sāl-e nav-e nozl mobārak bād goft<br>xāne šod ru *sombole sane-ye hazār-o-sad-o-panjāh-o-haštom |тоташ рәт булып ут яна<br>Исфаханлы Бавандан '''''Бадаҡҡа''''' килгән<br>«Етеп килгән Яңы йыл бәрәкәтле булһын», — тигән ул.<br>Йорт сөмбөлә айында 1158 йылда төҙөлгән |} Ташта — 1158 йыл күрһәтелгән, был миләди 1745 йылға тура килә. [[Файл:Персидская надпись в храме огня Атешгях.jpg|thumb|слева| Атешгяһта заратуштра яҙмаһы]] == Билдәле шәхестәре == * [[Дмитриенко Анатолий Сергеевич]] (15.02.1931—9.06.2006), [[Архитектура|архитектор]]. 1957 йылдан Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советы Төҙөлөш идаралығының проект бюроһы архитекторы, 1959—2001 йылдарҙа «Башҡортостан Промстройпроекты» институтының баш архитекторы, бер үк ваҡытта 1974—1983 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. 1970 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1979)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/84925/ Башҡорт энциклопедияһы — Дмитриенко Анатолий Сергеевич]{{V|14|02|2021}}</ref>. * [[Ҡараев Ҡара Әбелфәз улы]], [[Әзербайжан]] композиторы, өс опера, өс балет, өс симфония һәм башҡа музыкаль әҫәрҙәр авторы. СССР-ҙың халыҡ артисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Кучин Александр Васильевич]] (31.05.1949), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның Химия институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1990 йылдан — химия бүлеге мөдире. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000), химия фәндәре докторы (1989), профессор (1997). А. Н. Несмеянов исемендәге (1999), [[Коми Республикаһы]] Хөкүмәтенең П. А. Сорокин исемендәге (2006) премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1999) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2010) ордендары кавалеры<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/87720/ Башҡорт энциклопедияһы — Кучин Александр Васильевич]{{V|14|02|2021}}</ref>. * [[Мархасин Виктор Ильич]] (24.05.1944-28.11.1987), ғалим-тау инженеры, геофизик. 1971—1987 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/89020/ Башҡорт энциклопедияһы — Мархасин Виктор Ильич]{{V|14|02|2021}}</ref>. * Нисанов Год Семёнович — Рәсәй бизнесмены, «Европейский» СҮ, «Рәддиссон рой-ял» ҡунаҡханаһы хужаһы. Баҡыла уҡыған. * Агаларов Араз Искендер оглы — Рәсәй бизнесмены, Crocus Group хужаһы. == Халҡы == 2009 йылда Баҡыла [[әзербайжан]]дар (90,3 %), [[урыҫтар]] (5,3 %), [[украиндар]], [[курдтар]], лезгиндар, [[йәһүдтәр]], грузиндар, [[төрөктәр]] йәшәгән<ref>[http://www.migrocenter.ru/publ/konfer/kavkaz/m_kavkaz067.php Центр Миграционных Исследований] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220165631/http://www.migrocenter.ru/publ/konfer/kavkaz/m_kavkaz067.php |date=2009-02-20 }}</ref>. {|class="wikitable" style="float:center;" ! Йыл ! Әзербайжандар ! % ! Урыҫтар ! % ! Әрмәндәр ! % ! Йәһүдтәр ! % ! Башҡалар ! % ! Халыҡ |- |1886<ref>{{ru icon}} Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 1893</ref> |37 530 |43,3 |21 390 |24,7 |24 490 |28,3 |391 |0,5 |2 810 |3,2 |86 611 |- |1897<ref>{{ru icon}} [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. — г. Баку]</ref> |40 341 |36,0 |37 399 |33,4 |19 099 |17,1 |3 369 |3,0 |11 696 |10,5 |111 904 |- |1926<ref>{{ru icon}} Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929</ref> |118 737 |26,2 |167 373 |36,9 |76 656 |16,9 |19 589 |4,3 |70 978 |15,7 |453 333 |- |1939<ref>Soviet 1939 census</ref> |215 482 |27,4 |343 064 |43,6 |118 650 |15,1 |31 050 |3,9 |79 377 |10,1 |787 623 |- |1959<ref>Soviet 1959 census</ref> |211 372 |32,9 |223 242 |34,7 |137 111 |21,3 |24 057 |3,7 |56 725 |8,7 |652 507 |- |1970<ref>Soviet 1970 census</ref> |586 052 |46,3 |351 090 |27,7 |207 464 |16,4 |29 716 |2,3 |88 193 |6,9 |1 262 515 |- |1979<ref>Soviet 1979 census</ref> |530 556 |52,4 |229 873 |22,7 |167 226 |16,5 |22 916 |2,3 |62 865 |6,2 |1 013 436 |- |1999<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm Ethnic composition of Azerbaijan 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |date=2017-09-19 }}</ref> |1 574 252 |88,0 |119 371 |6,7 |378 |0,02 |5 164 |0,3 |89 689 |5,0 |1 788 854 |- |2009<ref>[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm Ethnic composition of Azerbaijan 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm |date=2012-02-07 }}</ref> |1 848 107 |90,3 |108 525 |5,3 |104 |0,005 |6 056 |0,6 |83 023 |4,1 |2 045 815 |- |} == Географияһы == === Урынлашыуы === Ҡала Апшерон ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә, на берегу Каспий диңгеҙе буйында урынлашҡан<ref>{{ВТ-ВЭС|Баку}}</ref>. {{Күрше ҡалалар | заголовок = Баҡынан ҙур ҡалаларға туранан аралыҡ <ref name="yabdex_karty">{{cite web |url=http://maps.yandex.ru/ |title=Яндекс.Карты |publisher=Яндекс.Карты |author= |date= |accessdate=2011-07-27}}</ref> | источник = | северо-запад = {{Флаг|Грузия}} [[Тбилиси]] ~ 452 км<br>[[Гәнжә]] ~ 297 км<br>{{Флаг|Украина}} [[Киев]] ~ 1870 км<br>{{Флаг|Германия}} [[Берлин]] ~ 3070 км<br>{{Флаг|Франция}} [[Париж]] ~ 3820 км<br>{{Флаг|Великобритания}} [[Лондон]] ~ 3980 км | север ={{Флаг|Россия}} [[Самара]] ~ 1417 км <br>{{Флаг|Россия}} [[Астрахань]] ~ 676 км<br>{{Флаг|Россия}} [[Махачкала]] ~ 387 км<br>{{Флаг|Россия}} [[Москва]] ~ 1910 км | северо-восток = {{Флаг|Казахстан}} [[Астана]] ~ 2042 км<br>{{Флаг|Казахстан}} [[Атырау]] ~ 763 км | запад = {{Флаг|Азербайджан}}Евлах ~ 283 км<br>{{Флаг|Армения}} [[Ереван]] ~ 455 км<br>{{Флаг|Турция}} [[Карс]] ~ 584 км | восток = {{Флаг|Туркменистан}} [[Туркменбашы (город)|Туркменбаши]] ~ 261 км <br>{{Флаг|Узбекистан}} [[Ташкент]] ~ 1626 км | юго-запад = {{Флаг|Азербайджан}}[[Нахичевань]] ~ 413 км<br>{{Флаг|Ирак}} [[Бағдад]] ~ 930 км<br>{{Флаг|Израиль}} [[Иерусалим]] ~ 1620 км | юг = {{Флаг|Иран}} [[Тегеран]] ~ 545 км<br>{{Флаг|Бахрейн}} [[Манама]] ~ 1590 км<br>{{Флаг|Саудовская Аравия}} [[Мәккә]] ~ 2310 км | юго-восток = {{Флаг|Афганистан}} [[Кандагар]] ~ 1735 км<br>{{Флаг|Пакистан}} [[Карачи]] ~ 2362 км }} <center> {| class="wikitable" border="1" width ="50%" border = 2 align="center" !colspan="3"|Бер оҙонлоҡта һәм киңлектә урынлашҡан иң ҙур ҡалалар |----- | width ="25 %" align="center" | | width ="50 %" align="center" | ''Север:'' [[Һамар]] [[Ҡазан]] [[Сыктывкар]] [[Киров]] | width ="25 %" align="center" | |----- | width ="25 %" align="center" | ''Запад:''<br>[[Нью-Йорк]]<br>[[Мадрид]]<br>[[Неаполь]]<br>[[Анкара]]<br>Салоники | width ="50 %" align="center" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]] | width ="25 %" align="center" | ''Восток:''<br>[[Ташкент]]<br>[[Пекин]]<br>[[Аомори]] |----- | width ="25 %" align="center" | | width ="50 %" align="center" | ''Юг:'' Манама, Туамасина | width ="25 %" align="center" | |}</center> === Климаты === Климаты йомшаҡ — континенталь һәм ярымсүллек: эҫе ҡоро йәй, яуым-төшөмө һирәк һалҡынса ҡыш. Ҡайһы бер йылдары ҡар күп яуа, ә былай һәр ҡыш ә-мәҙ ҡар яуып тора. Йәйгеһен ямғыр һирәк яуа. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 239 мм. {{Климат города |Ширина=80% |Город_род=Баку |Источник=[http://www.climate-charts.com/Locations/a/AJ37850.php World Climate] | Янв_ср=4.2 | Янв_ср_осад=21 | Фев_ср=4.0 | Фев_ср_осад=20 | Мар_ср=6.3 | Мар_ср_осад=21 | Апр_ср=12.3 | Апр_ср_осад=18 | Май_ср=18.0 | Май_ср_осад=18 | Июн_ср=22.8 | Июн_ср_осад=8 | Июл_ср=26.4 | Июл_ср_осад=2 | Авг_ср=25.6 | Авг_ср_осад=6 | Сен_ср=21.8 | Сен_ср_осад=15 | Окт_ср=16.0 | Окт_ср_осад=25 | Ноя_ср=10.8 | Ноя_ср_осад=30 | Дек_ср=6.6 | Дек_ср_осад=26 | Год_ср=14.5 | Год_ср_осад=210 | Янв_ср_мин=2.1 | Янв_ср_макс=6.6 | Фев_ср_мин=2.0 | Фев_ср_макс=6.3 | Мар_ср_мин=4.2 | Мар_ср_макс=9.8 | Апр_ср_мин=9.4 | Апр_ср_макс=16.4 | Май_ср_мин=14.9 | Май_ср_макс=22.1 | Июн_ср_мин=19.7 | Июн_ср_макс=27.3 | Июл_ср_мин=22.2 | Июл_ср_макс=30.6 | Авг_ср_мин=22.9 | Авг_ср_макс=29.7 | Сен_ср_мин=19.4 | Сен_ср_макс=25.6 | Окт_ср_мин=13.6 | Окт_ср_макс=19.6 | Ноя_ср_мин=8.8 | Ноя_ср_макс=13.5 | Дек_ср_мин=4.8 | Дек_ср_макс=9.7 | Год_ср_мин=12.0 | Год_ср_макс=18.9 |}} {{Температура водоёма | Место_род =(данные за 1977-1991 года) | Источник =[http://data.oceaninfo.info/atlas/Kasp/2_watertemp_station_97012_1.html ЕСИМО] | Янв_а_макс =10.9 | Янв_ср =6.3 | Фев_а_макс =10.6 | Фев_ср =6.1 | Мар_а_макс =16.0 | Мар_ср =8.2 | Апр_а_макс =21.4 | Апр_ср =13.4 | Май_а_макс =26.5 | Май_ср =18.7 | Июн_а_макс =29.5 | Июн_ср =23.4 | Июл_а_макс =32.7 | Июл_ср =26.1 | Авг_а_макс =31.9 | Авг_ср =26.3 | Сен_а_макс =29.5 | Сен_ср =23.7 | Окт_а_макс =25.3 | Окт_ср =18.4 | Ноя_а_макс =19.0 | Ноя_ср =13.0 | Дек_а_макс =14.5 | Дек_ср =8.6 | Год_а_макс =32.7 | Год_ср =16.0 | Янв_а_мин =1.2 | Фев_а_мин =1.0 | Мар_а_мин =2.8 | Апр_а_мин =7.5 | Май_а_мин =12.8 | Июн_а_мин =17.2 | Июл_а_мин =21.4 | Авг_а_мин =18.0 | Сен_а_мин =17.7 | Окт_а_мин =11.1 | Ноя_а_мин =8.0 | Дек_а_мин =4.7 | Год_а_мин =1.0 |}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} [[Файл:Baku panorama 01.JPG|thumb|980px|align-cap=center|<center>Баҡы күренеше</center>]] {{Азия башҡалалары}} {{Европа баш ҡалалары}} [[Категория:Баҡы| ]] bgob716xxmg4434jcqp1d19m5ya9cq1 Википедия:Bar 4 14997 1296740 1295789 2026-05-13T08:58:00Z Gikü 1558 /* Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca */ яңы бүлек 1296740 wikitext text/x-wiki {{Архив|—2021|2022}} == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены. Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа. Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''. '''Как проголосовать?''' Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll. '''Кто может голосовать?''' '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования. '''Что будет после голосования?''' Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]]. Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]]. От имени Проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании. В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время. Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён. От имени проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках. Данное обновление связано с несколькими моментами: * Внедрение Универсального кодекса поведения * Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0 * Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования * Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах. В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]] * [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]] * Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]] От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> === Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC=== Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета]. --[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]</i> Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]: # Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его. # Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]]. <strong>Проект разговорных страниц</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]] Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка "{{int:skin-action-addsection}}". Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]] Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте. <strong>Новый проект: Проверка редактирования</strong> Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут "{{int:publishchanges}}". Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&nbsp;March&nbsp;2023]], чтобы узнать больше.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП: Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''. Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.] Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики. От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]]. Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]]. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' Здравствуйте, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. '''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения]. '''Часы обсуждений''' Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами: * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени]) * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени]) Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества. От имени Комитета по разработке Устава движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Комитет по выборам набирает новых членов</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа. В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет. В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа. Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора. Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить: * Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года) * Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года * Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]]. Новые члены должны иметь следующие качества: * Свободное владение английским языком * Взаимодействие по электронной почте * Знания о движении и управлении движением Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''. Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы. От имени Комитета по выборам,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Объявляем новых членов Избирательной комиссии</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приветствую вас, Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем. От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> [[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Тыңларға"/> </syntaxhighlight> Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Буласаҡ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после. Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. От имени команды Поддержки Комитетов,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые участники, Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]]. С уважением, Кэти Чан <br> председатель Избирательной комиссии<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:12, 17 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == Техническая просьба == Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC) : [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&diff=prev&oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&diff=prev&oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC) ::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC) ::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Скоро: Предпросмотр ссылок</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет. Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]]. Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] "Всплывающие подсказки для ссылок" или "Навигация всплывающих окон", Вы не увидите "Предпросмотр ссылок" до тех пор, пока Вы не отключите гаджет. Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. * Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. -- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия "Технические пожелания"]], <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago <sup>[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]</sup>, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. С уважением,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники, Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель. В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие участники, Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения. Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Дорогие участники, В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. Ниже перечислены ключевые планируемые даты: * Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов. * Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5]. * Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании. * Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества. * Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов. * Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе. Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план. '''Волонтеры на выборах''' Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]]. С наилучшими пожеланиями, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя "отверженными", а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники! Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Привет! Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года: * Северная Америка (США и Канада) ** – * Северная и Западная Европа ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Латинская Америка и Карибский бассейн ** – * Центральная и Восточная Европа ** — * Африка к югу от Сахары ** – * Ближний Восток и Северная Африка ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * Южная Азия ** – Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа. В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках. '''Что такое Устав Движения Викимедиа?''' Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением. '''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа''' Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать. '''Голосование по ратификации Устава Движения''' Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета. Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением. Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления. Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]]. После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими. Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. От имени Избирательной комиссии,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''. Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.</span> Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов. Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше. Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''. Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]]. С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов. Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]] С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bashkir Wikipedia== {{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="ru" dir="ltr"> Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Здравствуйте! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]] Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''. На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba. '''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''. Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:28, 22 февраль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:55, 13 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук == CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?». Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках: # [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] <small>''(Passcode: h$BOin4?)''</small> Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28516993 --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23<sup>rd</sup> of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:10, 16 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? == CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. * [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom] * Passcode: hG@&.Y?6 Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]) --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28675596 --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all, The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards, On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' --[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr">Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]]. Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])</bdi> 22:06, 15 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие друзья, В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места. Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4]. Основные запланированные даты: * 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6] * 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов * Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5] * Август 2025: Предвыборная кампания * Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества * Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов * Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]]. '''Приём вопросов''' В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]]. '''Добровольцы для выборов''' Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]]. Спасибо! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates С уважением, Виктория Доронина Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете Комитет по управлению<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)</bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? == CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии "Женщины в сфере технологий" по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Обратная связь по проектам Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Уважаемые участники сообщества Викимедиа, [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]]. Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества. Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом. Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа. Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций. По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений. <span id="Wikispore"></span> === Викиспора === [[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов. После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем. В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам. В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции. <span id="Wikinews"></span> === Викиновости === Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам. С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы. В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из <nowiki>[5]</nowiki>]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей. На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация. Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа. Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям) включают: * реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; * объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве; * объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией; * архивирование проектов Викиновостей. Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Обратная связь и дальнейшие шаги === Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке. Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews == Привет всем, Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями. '''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)''' '''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]''' _______________________ Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="body"/> Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''. Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. '''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?''' Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники. '''Как работают временные учетные записи''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ. '''Что это значит для различных групп пользователей?''' '''Неавторизованные редакторы''' * Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить. * Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций. '''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами''' * Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес). * В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе. '''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими''' * '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.) * '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' ** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]]. ** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится. * Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions. '''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги''' * Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]] * Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. * Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. * Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах. Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. Спасибо!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:35, 26 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Регистрация на вебинар "Википедия в эпоху АИ" == CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте! Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете. Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]]. Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]]. После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос. '''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.''' С уважением, Абхишек Сурьяванши<br />Председатель Избирательного комитета<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Регистрация на вебинар "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия" == CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Записи прошлых мероприятий == CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа", проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust & Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел "Записи прошлых мероприятий" на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно. — В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca == Dear Bashkir community, On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''</span> === Call for Delegate Nominations === We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network. It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''</span> Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary. === Registration process === Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients. Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting. <p style="font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb">'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''</p> * '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: <u>13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)</u>.''' * Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC). For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email: <p style="font-family:monospace,monospace">'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''</p> We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements. Warm regards,<br/>Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team<br/>Wikimedians of Romania and Moldova User Group<br/> [[Ҡатнашыусы:Gikü|Gikü]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Gikü|фекер алышыу]]) 08:58, 13 май 2026 (UTC) dfrghmfpuwheu5oy672f7b1mtt5c999 1296741 1296740 2026-05-13T09:28:49Z Gikü 1558 /* Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca */ +Documents supporting your nomination as delegate 1296741 wikitext text/x-wiki {{Архив|—2021|2022}} == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены. Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа. Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''. '''Как проголосовать?''' Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll. '''Кто может голосовать?''' '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования. '''Что будет после голосования?''' Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]]. Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]]. От имени Проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании. В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время. Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён. От имени проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках. Данное обновление связано с несколькими моментами: * Внедрение Универсального кодекса поведения * Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0 * Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования * Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах. В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]] * [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]] * Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]] От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> === Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC=== Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета]. --[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]</i> Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]: # Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его. # Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]]. <strong>Проект разговорных страниц</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]] Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка "{{int:skin-action-addsection}}". Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]] Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте. <strong>Новый проект: Проверка редактирования</strong> Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут "{{int:publishchanges}}". Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&nbsp;March&nbsp;2023]], чтобы узнать больше.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП: Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''. Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.] Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики. От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]]. Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]]. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' Здравствуйте, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. '''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения]. '''Часы обсуждений''' Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами: * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени]) * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени]) Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества. От имени Комитета по разработке Устава движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Комитет по выборам набирает новых членов</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа. В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет. В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа. Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора. Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить: * Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года) * Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года * Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]]. Новые члены должны иметь следующие качества: * Свободное владение английским языком * Взаимодействие по электронной почте * Знания о движении и управлении движением Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''. Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы. От имени Комитета по выборам,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Объявляем новых членов Избирательной комиссии</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приветствую вас, Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем. От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> [[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Тыңларға"/> </syntaxhighlight> Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Буласаҡ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после. Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. От имени команды Поддержки Комитетов,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые участники, Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]]. С уважением, Кэти Чан <br> председатель Избирательной комиссии<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:12, 17 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == Техническая просьба == Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC) : [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&diff=prev&oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&diff=prev&oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC) ::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC) ::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Скоро: Предпросмотр ссылок</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет. Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]]. Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] "Всплывающие подсказки для ссылок" или "Навигация всплывающих окон", Вы не увидите "Предпросмотр ссылок" до тех пор, пока Вы не отключите гаджет. Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. * Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. -- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия "Технические пожелания"]], <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago <sup>[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]</sup>, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. С уважением,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники, Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель. В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие участники, Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения. Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Дорогие участники, В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. Ниже перечислены ключевые планируемые даты: * Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов. * Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5]. * Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании. * Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества. * Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов. * Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе. Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план. '''Волонтеры на выборах''' Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]]. С наилучшими пожеланиями, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя "отверженными", а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники! Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Привет! Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года: * Северная Америка (США и Канада) ** – * Северная и Западная Европа ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Латинская Америка и Карибский бассейн ** – * Центральная и Восточная Европа ** — * Африка к югу от Сахары ** – * Ближний Восток и Северная Африка ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * Южная Азия ** – Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа. В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках. '''Что такое Устав Движения Викимедиа?''' Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением. '''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа''' Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать. '''Голосование по ратификации Устава Движения''' Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета. Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением. Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления. Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]]. После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими. Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. От имени Избирательной комиссии,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''. Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.</span> Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов. Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше. Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''. Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]]. С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов. Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]] С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bashkir Wikipedia== {{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="ru" dir="ltr"> Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Здравствуйте! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]] Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''. На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba. '''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''. Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:28, 22 февраль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:55, 13 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук == CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?». Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках: # [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] <small>''(Passcode: h$BOin4?)''</small> Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28516993 --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23<sup>rd</sup> of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:10, 16 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? == CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. * [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom] * Passcode: hG@&.Y?6 Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]) --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28675596 --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all, The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards, On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' --[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr">Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]]. Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])</bdi> 22:06, 15 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие друзья, В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места. Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4]. Основные запланированные даты: * 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6] * 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов * Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5] * Август 2025: Предвыборная кампания * Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества * Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов * Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]]. '''Приём вопросов''' В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]]. '''Добровольцы для выборов''' Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]]. Спасибо! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates С уважением, Виктория Доронина Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете Комитет по управлению<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)</bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? == CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии "Женщины в сфере технологий" по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Обратная связь по проектам Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Уважаемые участники сообщества Викимедиа, [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]]. Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества. Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом. Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа. Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций. По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений. <span id="Wikispore"></span> === Викиспора === [[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов. После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем. В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам. В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции. <span id="Wikinews"></span> === Викиновости === Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам. С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы. В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из <nowiki>[5]</nowiki>]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей. На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация. Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа. Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям) включают: * реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; * объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве; * объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией; * архивирование проектов Викиновостей. Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Обратная связь и дальнейшие шаги === Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке. Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews == Привет всем, Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями. '''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)''' '''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]''' _______________________ Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="body"/> Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''. Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. '''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?''' Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники. '''Как работают временные учетные записи''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ. '''Что это значит для различных групп пользователей?''' '''Неавторизованные редакторы''' * Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить. * Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций. '''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами''' * Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес). * В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе. '''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими''' * '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.) * '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' ** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]]. ** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится. * Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions. '''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги''' * Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]] * Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. * Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. * Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах. Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. Спасибо!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:35, 26 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Регистрация на вебинар "Википедия в эпоху АИ" == CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте! Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете. Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]]. Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]]. После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос. '''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.''' С уважением, Абхишек Сурьяванши<br />Председатель Избирательного комитета<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Регистрация на вебинар "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия" == CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Записи прошлых мероприятий == CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа", проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust & Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел "Записи прошлых мероприятий" на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно. — В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca == Dear Bashkir community, On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''</span> === Call for Delegate Nominations === We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network. It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''</span> Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary. === Registration process === Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). It is mandatory for each delegate application to contain a link to the documents supporting the respective nomination as delegate. All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients. Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting. <p style="font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb">'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''</p> * '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: <u>13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)</u>.''' * Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC). For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email: <p style="font-family:monospace,monospace">'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''</p> We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements. Warm regards,<br/>Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team<br/>Wikimedians of Romania and Moldova User Group<br/> [[Ҡатнашыусы:Gikü|Gikü]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Gikü|фекер алышыу]]) 08:58, 13 май 2026 (UTC) chiush3wv81zlwpsij62w1j66fwbevk Мендхаузен 0 29323 1296732 678546 2026-05-13T04:40:07Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Mendhausen.png]] → [[File:DEU Mendhausen (Römhild) COA.svg]] PNG → SVG 1296732 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Мендхаузен |төп исеме = Mendhausen |ил = Германия |герб = DEU Mendhausen (Römhild) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Хильдбургхаузен (район) |теҙмәләге район = Хильдбургхаузен (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Манфред Грюн<br />([[фирҡәһеҙ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 9,96 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 300 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 318 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98631 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = HBN |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 69 031 |Commons-тағы категория = Mendhausen |сайт = http://www.mendhausen.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мендхаузен''' ({{lang-de|Mendhausen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 318 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 9,96 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98631 һәм автомобиль коды — HBN. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mendhausen.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} nwx286qlrwj4edy0nc90y2ylg5r75jw Адольф Гитлер 0 59834 1296674 1279923 2026-05-12T16:15:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296674 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Адольф Гитлер | оригинал имени = {{lang-de|Adolf Hitler}} | изображение = Bundesarchiv Bild 183-H1216-0500-002, Adolf Hitler.jpg | описание изображения = | ширина = | титул = Өсөнсө Рейх рейхсканцлеры [[Германия]] | флаг = Standarte Adolf Hitlers.svg | период правления = [[30 ғинуар]] [[1933]] — [[30 апрель]] [[1945]] | предшественник = [[Шлейхер Курт фон|Курт фон Шлейхер]] | преемник = [[Геббельс Пауль Йозеф|Пауль Йозеф Геббельс]] | титул_2 = Өсөнсө Рейх фюреры | флаг_2 = Standarte Adolf Hitlers.svg | период правления_2 = [[8 август]] [[1934]] — [[30 апрель]] [[1945]]<br /><small>([[1934]] йылдың [[2 август]]ынан вазифа башҡарыусы )</small> | предшественник_2 = вазифа раҫланған<br />[[Гинденбург Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]] ([[Рейхспрезидент]]) | преемник_2 = вазифа бөтөрөлгән<br />[[Дёниц Карл|Карл Дёниц]] ([[Рейхспрезидент]]) | титул_3 = Рейхсштатгальтер [[Пруссия]] | флаг_3 = Dienstflagge Preußen 1933-35.svg | период правления_3 = [[30 ғинуар]] [[1933]] — [[30 ғинуар]] [[1935]] | премьер_3 = [[Папен Франц фон|Франц фон Папен]]<br />[[Геринг Герман Вильгельм|Герман Геринг]] | предшественник_3 = вазифа раҫланған | преемник_3 = [[Геринг Герман Вильгельм|Герман Геринг]] | титул_4 = [[НСДАП]]-ың 3-сө рейесе (Фюреры) | флаг_4 = NSDAP_Alte_Garde.svg | период правления_4 = [[29 июль]] [[1921]] — [[30 апрель]] [[1945]] | предшественник_4 = [[Дрексле, Антон|Антон Дрекслер]] | преемник_4 = вазифа бөтөрөлә<br /> [[Мартин Борман]] (фирҡә эштәре буйынса министр булараҡ) | дата рождения = 20.04.1889 | место рождения = [[:ru:Рансхофен|Рансхофен]], {{МестоРождения|Браунау-на-Инне|Австрияла|:ru:Браунау-на-Инне}} [[Верхняя Австрия]], Австро-Венгрия | дата смерти = 30.04.1945 | место смерти = {{МестоСмерти|Берлин|Берлинда}}, [[Өсөнсө рейх]] | партия = [[Файл:Parteiadler der Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (1933–1945) (andere).svg|25px]] [[НСДАП]] | похоронен = [[Магдебург]]та [[СССР эске эштәр буйынса Халыҡ комиссариаты|НКВД]] базаһы территорияһында йәшеоен ерләнгән , [[1970]] йылда мәйете яндырылып [[Эльба (йылға)|Эльбой]] өҫтөнән һибелгән | отец = [[Алоис Гитлер]] | мать = [[Клара Гитлер]] | супруга = [[Ева Браун]] | дети = [[Жан-Мари Лоре]] (предположительно) | годы службы = [[1914]]—[[1918]] | принадлежность = {{Флаг Германской империи}} [[Германия империяһы]] | род войск = пехота | звание = ефрейтор | командовал = | сражения = [[Беренсе бөтә донъя һүғышы]] | автограф = Signatur Adolf Hitler.svg | автограф = Hitler_Signature2.svg | викисклад = Adolf Hitler | награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Железный крест 1-го класса}} {{!!}} {{Железный крест 2-го класса}} {{!!}} {{Нагрудный знак За ранение в чёрном}} {{!}}- {{!}} {{Золотой партийный знак НСДАП}} {{!!}} {{Медаль «В память 9 ноября 1923»}} {{!!}} {{Почётный крест ветерана войны}} {{!}}} }} '''Адольф Гитлер''' (шулай уҡ Адольф Һитлер, {{lang-de|Adolf Hitler}} {{IPA|[ˈaːdɔlf ˈhɪtlɐ]}}; [[20 апрель]] [[1889 йыл]], [[Рансһофен]] ауылы<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/society/2011/07/110708_hitler_honorary_citizen.shtml Город в Австрии лишил Гитлера почетного гражданства]</ref> (хәҙер — Иннелағы Браунау ҡалаһы өлөшө), [[Австро-Венгрия]] — [[30 апрель]] [[1945 йыл]], [[Берлин]], [[Германия]]) — милли-социализмға нигеҙ һалыусы һәм уның төп фигураһы, Өсөнсө Рейхта тоталитар диктатураны башлаусы, Милли-социалистик немец эшселәр фирҡәһе юлбашсыһы (фюреры), (1921—1945)<ref>29 июля 1921 года был избран 1-м председателем НСДАП, фюрер с ноября 1921 года [http://www.nmt-journal.com/arch/files/W/2008_4/2008_4_Pages_54-63.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, Новая медицина тысячелетия, 4/2008).</ref>, Германия рейхсканцлеры (1933—1945), Германия фюреры (1934—1945), [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нда Германия ҡораллы көстәренең (1941, 19 декабрҙән) юғарғы башлығы. Гитлер Икенсе донъя һуғышын төп ойоштороусы булып һанала, нацистик режимдың Германия һәм баҫып алынған территорияларҙа, Холокосты ла ҡушып, бик күп вәхшилектәре уның исеме менән бәйле. == Биографияһы == === Фамилияһының этимологияһы === Билдәле немец филологы, ономастика буйынса белгес Макс Готтшальд (1882—1952) фекеренсә, «Һитлер» фамилияһы (Hittlaer, Hiedler) Hütler («ҡарауылсы», ихтимал, "урман ҡарауылсыһы"лыр, Waldhütter)<ref>Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. München-Berlin, 1942. S. 276.</ref> тигәнгә тап килә. === Нәҫеле (шәжәрәһе) === Атаһы — Алоис Һитлер (1837—1903). Әсәй — Клара Һитлер (1860—1907), ҡыҙ саҡта — Пёльцль. Алоис, тыума булараҡ, 1876 йылға тиклем әсәһе Мария Анна Шикльгрубер ({{lang-de|Schicklgruber}}) фамилияһында йөрөй Алоисҡа биш тулғанда Мария Шикльгрубер тирмәнсе Йоһанн Георга Һидлерға (Hiedler) кейәүгә сыға. Үҙ йорто ла булмаған бер фәҡир була ул. 1876 йылда 3 шаһит 1857 йылда үлеп ҡалған Гидлер Алоистың атаһы ине тип шәһәҙәтлек бирәләр, шулай итеп фамилиялы була. Фамилияның «Һитлер» тип яҙыла башлауы «Тыуыусыларҙы теркәү кенәгәһендә» яҙған кешенең хата ебәреүе арҡаһындалыр тип фараз итәләр . Хәҙерге тикшеренеүселәр Алоистың атаһы Гидлер түгел, ә уның малайҙы өйөнә алып тәрбиләгән ағаһы Йоһанн Непомук Һюттлер тигән фекер белдерәләр<ref name="Вернер Мазер">''Вернер Мазер'' . Адольф Гитлер. Ростов н/Д: Феникс, 1998. — 608 с. — (След в истории).</ref><ref>{{cite book|author=Alan Bullock|title =Hitler: a Study in Tyranny|publisher=Harper & Raw|location=[[Нью-Йорк|New York]]|language=en}} {{ref-en}}</ref>. Адольф Һитлер иһә 1920-се йылдарҙан таралып, хатта ҘСЭ-ның<ref>{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00018/73600.htm|заглавие=Гитлер Адольф}}</ref> 3-сө баҫмаһына инеп киткән Шикльгрубер<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/1990/05/06/opinion/l-hitler-never-really-was-schicklgruber-016390.html|title=Hitler Never Really Was Schicklgruber|last=Davin|first=Eric Leif|date=6 мая 1990|publisher=[[The New York Times]]|accessdate=2010-04-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/618xdyuTU|archivedate=2011-08-23}} {{ref-en}}</ref><ref name="shearer16">''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 16.</ref> фамилияһын бер ваҡытта ла йөрөтмәгән. 1885 йылдың 7 ғинуарында Алоис үҙенең ҡәрендәше Клара Пёльцлгә өйләнә (Йоһанн Непомук Һюттлерҙың ейәнсәренә) . Был уның 3-сө никахы була. Клараға туғанлыҡ арҡаһында Алоисҡа уға өйләнеү өсөн Ватикандан рөхсәт алырға тура килә<ref name="Вернер Мазер"/><ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. — Т. 1. — С. 18.</ref>. Клара Алоистан 6 бала таба, Адольф өсөнсө була. Һитлер ғаиләһендәге был хәлдәрҙе белгән, шуға ла ата-әсәһе тураһында бик әҙ генә мәғлүмәт бирә торған булған, ә башҡаларҙан нәҫелен документтар менән раҫлауҙы талап иткән. 1921 йылдан сығышын һәр саҡ йәшереберәк торған. Әсәһен генә йыш телгә алған. Атаһы яғынан нәҫелен күрһәтергә яратмауы арҡаһында австрия тарихсыһы Рудольф Коппенштайнером австрия шағиры Роберт Һамерлиң<ref name="Вернер Мазер"/> менән туған булыуын бер кемгә лә әйтмәгән (улар Йоһанн Непомуктан туралай киткән нәҫел). Адольфтың олаталары Шикльгруберҙар яғынан да, Һитлерҙар яғынан да крәҫтиән булған. Атаһы ғына дәүләт чиновнигы булып киткән. Бала саҡ ерҙәренән Һитлер ата-әсәһе ерләнгән Леондиңда, әсәһе яғынан туғандары йәшәгән Шпиталдә һәм Линца ғына булырға яратҡан. Бында ул юлбашсы булғас та килеп торған<ref name="Вернер Мазер"/>. === Бала сағы === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild.jpg|thumb|200px|right|Гитлер бала сағында. (1889/1890)]] [[Файл:Hitlers Geburtshaus Braunau am Inn.jpg|thumb|right|200px| А. Гитле 1889 йылда тыуған йорт. Буласаҡ диктатор өс йәшенә тиклем йәшәгән. Браунау-на-Инне (Австрия). Фотография, 1934 г. Йорт хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған.]] Адольф Һитлер Австрияла, Инналағы Браунау ҡалаһында, 1889 йылдың 20 апрелендә 18 сәғәт 30 минутта «Померанец янында» тигән ҡунаҡханала тыуа. Ике көндән Адольф тип исем бирәләр. Һитлер әсәһенә бик оҡшаған булған. 29 йәшлек әсәһе уға тиклем 3 балаһын юғалтҡан була, улын бик ярата. 1892 йылға тиклем Бранауҙағы шул уҡ ҡунаҡханала йәшәйҙәр. Адольфтан башҡа атаһының икенсе ҡатынынан балалары Алоиз менән Ангела ла улар менән бергә йәшәгән. 1892 йылдаң авгусында атаһы юғарыраҡ дәрәжәгә күсерелә, улар Пассауҙа йәшәй башлай. 1895 йылдың апрелендә ғаилә Линцҡа күсенә. 1 майҙа Адольф Фишльһамдағы бер йыллыҡ халыҡ мәктәбенә һабаҡҡа төшә. 25 июндә атаһы көтмәгәндәсәләмәтлеге арҡаһында ваҡытынан алда пенсияға сыға. 1895 йылдың июлендә ғаилә Һафельд тигән урынға күсенә, бында 38 мең кв.м.ере булған йорт һатып алалар. Башланғыс синыфтарҙа Адольф яҡшы уҡый. 1939 йылда Һитлер Фишльһамдағы үҙе уҡып-яҙырға өйрәнгән мәктәпте һатып ала һәм янында яңы мәктәп төҙөргә бойороҡ бирә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1896 йылдың 21 ғинуарында һеңлеһе Паула тыуа. Уны бик ярата һәм һәр саҡ ярҙам күрһәтеп тора<ref name="Вернер Мазер"/>. 1896 йылда Һитлер Ламбахтағы иҫке католик монастыренең икенсе синыфынауҡырға бара, 1898 йылға тиклем шунда уҡый Тик яҡшы баһаға ғына өлгәшә<ref name="Вернер Мазер"/>. Хорҙа йырлай һәм месса ваҡытында руханиға ярҙамсы була. Шунда ул тәүге тапҡыр гербта свастика күрә Үҙ канцелярияһында ул аҙаҡтан ағастан шундай уҡ свастика эшләтеп ала<ref name="Вернер Мазер"/>. Үҙе менән һыйышмай, Алоиз өйҙән сығып киткәс, атаһы Адольфты туҡтауһыҙ контролдә тота, сөнки ул да ағаһына оҡшап эшлекһеҙ булып үҫер тип ҡурҡа<ref name="Вернер Мазер"/>. 1897 йылдың ноябрендә Леондиңда өй һатып алып, 1898 йылда шунда күсенәләр<ref name="fromm">Эрих Фромм, «Анатомия человеческой деструктивности», Глава 13.</ref>. Адольф өсөнсө тапҡыр мәктәбен алмаштырып, дүртенсе синыфҡа уҡырға бара. Бында 1900 йылдың сентябренә тиклем уҡый. 1900 йылда Эдмунд ҡустыһы үлгәс, Адольф Клара Һитлерҙың берҙән-бер улы булып ҡала. Тап бына Леондиңда атаһының йоғонтоһонда Һитлер сиркәүгә өнәмәй ҡарай башлай<ref name="Вернер Мазер"/>. 1900 йылдың сентябрендә Адольф Линцтағы дәүләт реаль мәктәбенең реальной школы беренсе синыфына бара. Ауыл мәктәбенән һуң малайға бында оҡшамай. Ему лишь нравилось проходить расстояние от дома до школы длиной в 6 км<ref name="Вернер Мазер"/>. Саҡырым үтеп мәктәпкә йөрөү генә оҡшай уға. Шул ваҡыттан Адольф үҙенә оҡшаған фәндәрҙе — тарихты, географияны һәм бигерәк тә рәсемде генә өйрәнә. Ҡалғандарын һанламай. Һөҙөмтәлә күсмәй ултырып ҡала<ref name="Вернер Мазер"/><ref name="autogenerated1">''Фест И.'' Том 1. — Глава I. — С. 30.</ref>. === Үҫмерлек һәм йәшлек йылдары === [[Файл:Гитлер 1900 г. в центре.jpg|thumb|right|200px|Гитлер (уртала) синыфташтары менән, 1900 йыл.]] 13 йәшендә, Адольф реаль мәктәптең икенсе синыфында уҡығанда, кинәт атаһы үлә. Атаһы менән мөнәсәбәттәре яҡшынан булмаһа ла, Адольф уны бик яратҡан була, табут янында тыйылмай илай<ref name="Вернер Мазер"/>. Әсәһе үтенгәнгә генә мәктәпкә йөрөй, әммә атаһы ҡушҡанса чиновник түгел, ә рәссам булырға ҡарар итә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1903 йылдың яҙында Линцтағы ятаҡҡа күсеп йәшәй башлай. Дәрестәргә йүнләп йөрөмәй. 15 йәшендә өсөнсө синыфты тамамлағанда, 1904 йылдың 22 майында Линцта уныңконфирмацияһы була. Был ваҡытҡа ул пьеса, шиғырҙар һәм новелла, шулай уҡ Вагнерҙың операһына либретто, увертюра<ref name="Вернер Мазер"/> яҙған була. 1904 йылдың көҙөндә француз теле буйынса имтиханын ике тапҡыр барып саҡ тапшыра, унан икенсе мәктәпкә барып уҡырға вәғәҙә алалар, сөнки йүнләп өлгәшмәй<ref name="Вернер Мазер"/>. Ул ҡыҙыу, үҙ һүҙле, тыңлауһыҙ була. Күптәрҙең әйтеүенсә, йәш сағынан уҡ психопатик һыҙаттары күренеп тора<ref name="Вернер Мазер"/>. 1904 йылдың сентябрендә Һитлер Штейрҙағы дәүләт реаль мәктәбенә дүртенсегә бара һәм унда 1905 йылға тиклем уҡый. Ул йәшәгән фатир урамын аҙаҡ Адольф Гитлерплац<ref name="Вернер Мазер"/> тип атайҙар. 1905 год йылдың февралендә Адольф реаль мәктәптең дүртенсе синыфын тамалау тураһында танытма ала, унда баһалары бик хөрт була. 1905 йылдың сентябрендә Адольф әсәһенең үтенесе буйынса дүртенсе синыфты бөткән танытмаһындағы насар баһаларҙы төҙәтеп, яңыны алыр өсөн ҡабаттан дүртенсегә бара<ref name="Вернер Мазер"/>. Әммә шул мәлдә үпкәһе шешеп ауырып китә һәм табибтар уҡыуын ташлап торорға кәңәш итәләр. Әсәһе Адольфты Шпиталгә туғандарына алып барып ҡуя. Әсәһендә яман шеш табалар һәм операция эшләйҙәр. Уның хәле бер аҙ яҡшырғас, 18 йәшендә Һитлер Венаға дөйөм художество академияһына уҡырға инергә бара, әммә икенсе турҙан уҙа алмай. Шулай ҙа ректор менән осрашыуға өлгәшә, һәм тегеһе уға архитектура менән шөғөлләнергә кәңәш итә<ref>Mein Kampf, Глава 2</ref>. 1907 ноябрендә һитлер Линцҡа ҡайтып, ауырыу әсәһен ҡарай. 1907 йылдың 21 декабрендә әсәһе үлә, 23 декабрҙә Адольф уны атаһы янында ерләй. 1908 йылдың февралендә туғандарына мираҫ мәсьәләләрен хәл итеп, Венаға юллана. 1908 йылда Һитлер шул уҡ художество академияһына имтихан биреп ҡарай, был юлы өсөнсө турҙа үтмәй. Бынан һуң ул адресын йәшереп төрлө урындарҙа йәшәй, армияла «чехтар һәм йәһүдтәр» менән бергә хеҙмәт иткеһе килмәй, әммә герман рейхы<ref name="Вернер Мазер"/> өсөн йәнен бирергә әҙер була. Рәссам булып эшкә урынлаша, 1909 йылда яҙыусылыҡҡа инә. 1909 йылда Рейнгольд Ганиш тигән кеше менән таныша. Ул Адольфтың картиналарын һата. 1910 йылдың авгусында Һитлер полиция комиссариатына Ганиш өҫтөнән ялыу яҙа — бер картинамды урланы, аҡсамды биреп еткермәне, тип яҙа. Ганишты ете көнгә ултыртып ҡуялар. Картиналарын үҙе һата башлай. Табыш күп килә һәм ул етем булараҡ пенсияһынан һеңлеһе Паула файҙаһына баш тарта. Бынан тыш туған апаһы Йоһанна Пельц<ref name="Вернер Мазер"/> уға мираҫ ҡалдыра. Ниһайәт, Һитлерҙа белем алырға теләк уяна, күп уҡый. Артабан ул французса ла, инглизсә лә тәржемәсеһеҙ фильмдар ҡарай, гәзит-китаптар уҡый. Тарих, төрлө армияларҙың ҡоралдары һ.б. мәғлүмәттәрҙе бик яҡшы белә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1913 йылда, 24 йәшендә [[Мюнхен]]ға китәһәм шунда фатирға турынлаша. Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем шунда рәссам булып эшләй. 1913 йылдың 29 декабрендә австрия полицияһы Мюнхенға Һитлерҙы табып биреүҙе һорап мөрәжәғәт итә. . 1914 йылдың 19 ғинуарында мюнхен полицияһы уны австрия консуллығына килтерә. Зальцбургта комиссия үткәндә уны хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип таныйҙар. === Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашлығы === 1914 йылдың 1 авгусында Беренсе бөтә донъя һуғышы башлана. Һитлер шатланып, тиҙ генә Людвиг III Бавария армияһында хеҙмәт итергә рөхсәт һорап яҙа. Рөхсәт алғас, Ул 16-сы резерв полкын һайлай. 1914 йылдың октябрендә Көнбайыш фронтҡа ебәрелә, тиҙ үк Изер, Ипр буйында һуғышта ҡатнаша. 1914 йылдың 1 ноябрендә ефрейтор званиеһы бирелә.Фландриялағы алыштан һуң 1914 йылдың 2 декабрендә икенсе дәрәжә Тимер тәре менән бүләкләнә. Һуғыштарҙа туранан-тура даими ҡатнаша. Беелицала лазаретҡа эләгә. Госпиталдән сыҡҡас, (март, 1917 йыл) 1-се резерв батальонының 2-се ротаһына ҡайта. 1917 йылда — Аррас,Артуа, Фландрия, Юғары Эльзас. 1917 йылдың 17 сентябрендә III дәрәжә хәнйәрле Тәре менән бүләкләнә<ref name="Вернер Мазер"/>. 1918 — Францияла бөйөк һуғыш, Эвр, Мондидье. 9 май,1918 йыл — Фонтане янындағы батырлығы өсөн полк дипломы. 18 майҙа — яралылар отличиеһы билдәһе бирелә(ҡара төҫлө). Суассон, Реймс, Уаза, Марна, Эна. Бик ауыр шарттарҙа доненсение килтереп еткереп, пехотаны ҡотҡарған өсөн беренсе дәрәжә Тимер тәре менән наградланған<ref name="Вернер Мазер"/>. 21—23 август, 1918 йыл — Монси-Бап яуында һуғыш. 25 август, 1918 йыл — хеҙмәт өсөн III дәрәжә награда<ref name="Вернер Мазер"/>. 15 октябрь, 1918 йыл — Ла Монтень янында химик снаряд төшөп ярылып, газ менән ағыулана. Бер аҙға күреү һәләтен юғалта. Госпиталдә дауаланғанда Германияның еңелеүен, кайзерҙың ҡолатылыуын ишетеп, быны бик ауыр кисерә. === НСДАП төҙөү === 1919 йылда Мюнхенға ҡайтҡас, Һитлерҙы агитаторҙар курсына ебәрәләр (''Vertrauensmann''). Фронттан ҡайтҡан һалдаттарҙы большевиктарға ҡаршы өгөтләргә өйрәтәләр. Лекторҙар күпселектә ультрауң ҡарашлы була. Улар араһында НСДАП-тың буласаҡ иҡтисади теоретигы Готфрид Федер ҙә була<ref>{{книга|автор=Davidson, Eugene.|заглавие=The making of Adolf Hitler: the birth and rise of Nazism|ссылка=http://books.google.ru/books?id=JagUZcri3s8C&pg=PA13&pg=PA124|издательство=University of Missouri Press|год=1997|pages=124|allpages=419|isbn=978-0-8262-1117-0}}{{ref-en}}</ref>. Бер дискуссия ваҡытында Һитлер ялҡынлы антисемит монологы менән рейхсверҙың 4-се Бавария командованиеһы агитация бүлеге етәксеһенә оҡшап төшә, уға армия масштабында сәйәси функция тәҡдим итә<ref name="Вернер Мазер"/>. блиотека была явно антисемитского содержания, что наложило глубокий след на убеждения Гитлера<ref name="Вернер Мазер"/>. 1919 йылдың 12 сентябрендә Адольф Һитлер Немец эшсе фирҡәһе ултырышына килә(ДАП) Һитлер пангерманистик ҡараштан бик оҫта сығыш яһап, фирҡәгә инергә тәҡдим ала<ref>{{книга|автор=Davidson, Eugene.|заглавие=The making of Adolf Hitler: the birth and rise of Nazism|ссылка=http://books.google.ru/books?id=JagUZcri3s8C&pg=PA13&pg=PA126|издательство=University of Missouri Press|год=1997|pages=126|allpages=419|isbn=978-0-8262-1117-0}}{{ref-en}}</ref>. Һитлер тиҙ үк тотош фирҡәнең бар эшмәкәрлегенә йоғонто яһай башлай<ref>''Heiden, Konrad.'' A history of national socialism. P. 12. {{ref-en}}</ref>. 1920 йылдың 1 апреленә тиклем Һитлер рейхсверҙа хеҙмәт итә. 1920 24 февралендә фирҡә ултырышында Дрекслер, Федер менән берлектә 25 пункттан торған программа тәҡдим итә, ул нацистик фирҡәнең программаһына әйләнә<ref>{{ref-en}} ''Heiden, K.'' A history of national socialism. P. 20.</ref>. Һитлерҙың тәҡдиме буйынса фирҡә Немец милли-социалистик эшсе фирҡә (немец транскрипцияһында НСДАП) тип атала башлай. Сәйәси публицистикала ''На́ци'' тип атай башлайҙар<ref>Ширер, У. Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 71—73.</ref>. Фирҡә эсендә конфликттар була. Һитлер хатта ултырып та сыға. 1923 йылдың 27 ғинуарында Һитлер НСДАП-тың тәүге съезын үткәрә; 5000 штурмовик Мюнхен буйлап марш менән үтә. === «Һыра фетнәһе» === [[Файл:Hitler as young man.jpg|right|150px|thumb|Гитлер 20-се йылдарҙа]] 1920-се йылдар башына НСДАП Баварияла танылыу ала. Штурм отрядтары (немецса ҡыҙҡаса — СА) башында Эрнст Рём тора. Һитлер тиҙ үк бик йоғонтоло кешегә әүерелә. 1923 йылда Германияла Рурҙы француздар баҫып алыуы менән бәйле кризис башлана. Нацистар Бавария етәкселегендә торған уң консерватор-сепаратистар менән берләшеп, Берлиндағы социал-демократик хөкүмәткә ҡаршы сығырға өндәй. Әммә Берлиндағы Генераль штабтың ҡаты ҡаршы тора, һәм Бавария лидерҙары (Кар, Лоссов и Сейсер) ҡаушап ҡала, һитлерға әле Берлинға ҡаршы сыҡмаясаҡтарын белдерә. 1923 йылдың 8 ноябрендә 9 сәғәттә Һитлер һәм Эрих Людендорф штурмовиктарын эйәртеп, Карр, Лоссов һәм Сейсер үткәргән митингыға килеп инәләр (Мюнхенда, «Бюргербройкеллер» һыраханаһында). Эскә ингәс, һитлер «Берлиндағы хыянатсылар хөкүмәтен ҡолатыу» тураһында хәбәр һала. Мәгәр бавар лидерҙары сығып китә, шунан һуң Карр НСДАП-ты һәм штурм отрядтарын ябыу тураһында прокломация сығара. 9 ноябрь иртәһендә Гитлер һәм Людендорф 3 меңләп штурмовик менән оборона министерлығына юллана, әммә Резиденцштрассе урамында полиция туҡтатып, ут аса. Нацистар һәм улар яҡлылар мәйеттәрҙе һәм яралыларҙы алып, ҡасырға мәжбүр була. Германия тарихына эпизод «һыра фетнәһе» булып инеп ҡалған. 1924 йылдың февраль — мартында фетнә башлыҡтарын хөкөм итәләр. Суд Һитлерға дәүләткә хыянаты өсөн 5 йыл төрмә бирә һәм 200 алтын марка штраф һала. Әммә 9 айҙан уны иреккә сығаралар[82]. === Власҡа үрләүе === [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-13774, Adolf Hitler.jpg|right|150px|thumb|Гитлер — оратор, 30-сы йылдар башы]] Лидер юҡта фирҡә тарҡала, Һитлерға эште өр-яңынан башларға тура килә. НСДАП-ты тиҙ үк Баварияла ғына түгел, дөйөм милләт сәйәси көсөнә әйләндереүгә өлгәшә. 1925 йылда Һитлер Австрия гражданлығынан баш тарта һәм 1932 йылдың февраленә тиклем гражданлыҡһыҙ була. 1930—1945 — СА-ның иң юғарғы фюреры. 1932 йылда Һитлер Германияның рейхспрезиденты булып һайланырға ҡарар итә. 25 февралдә эске эштәр министры Брауншвейг уны Берлинда үҙенең вәкиллегендә атташе итеп тәғәйенләй. Һитлерға был үҙлегенән немец гражданлығы бирә һәм һайлауҙа ҡатнашырға мөмкинлек тыуа<ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 228—229.</ref>. Һитлер һайлауҙа үтә алмай, әммә пропагандала яңы алымдар уйлап сығара, тәжрибә туплай<ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 230—231.</ref>. 4 июнь, 1932 йыл — Рейхстаг таратыла. Киләһе айҙағы һайлауҙа НСДАП ышаныслы еңә, (37,8 % тауыш) Икенсе урында — социал-демократы — 21,9 %. 6 ноябрь, 1932 — рейхстагҡа һайлау яңынан үткәрелә. НСДАП-тан рейхстагҡа тәүге 230 урынына 196 депутат үтә . 3 декабрь, 1932 — Рейхсканцлер итеп Курт фон Шлейхер тәғәйенләнә. === Рейхсканцлер һәм дәүләт башлығы === ==== Эске сәйәсәте ==== [[Файл:Adolf Hitler Berghof-1936.jpg|right|150px|thumb|Һитлер 1933 йылда]] 1933 йылдың 30 ғинуарында президент Һинденбург Һитлерҙы рейхсканцлер (хөкүмәт башлығы) итеп тәғәйенләй<ref>Kershaw, Ian. ''Hitler, 1936-45: nemesis'' , 2001. {{ref-en}}</ref> 27 февралдә парламентта — Рейхстагта ут сыға. Коммунист Маринус ван дер Люббены ғәйепләйҙәр. Әлеге көндә быны нацистар әҙерләгәне иҫбатланған, Карла Эрнст — башҡарыусы<ref>''Ширер, У.'' Взлёт и падение Третьего рейха. Т. 1. С. 280—281.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1310995/Historians-find-proof-that-Nazis-burnt-Reichstag.html|title=Historians find 'proof' that Nazis burnt Reichstag|last=Paterson|first=T.|date=15 апреля 2001|publisher=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=2010-06-19|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/618xeVbb6|archivedate=2011-08-23}}</ref>. Һитлер Коммунистик фирҡәне власты тартып алырға ынтылыуҙа ғәйепләй һәм конституцияның ете статьяһын туҡтатып, хөкәмәткә ғәҙәттән тыш вәкәләттәр алыуға өлгәшә. Парламент яныуын сәбәп итеп нацистар дәүләтте ҡаты контролгә ала. Коммунистик, унан социал-демократик фирҡәләр тыйыла. Ҡайһы бер фирҡәләр үҙҙәре тарала. Профсоюздар бөтөрөлә, мөлкәте нацистик эшсе фронтҡа бирелә. Яңы власҡа ҡаршылар судһыҙ-ниһеҙ концентрацион лагерҙарға оҙатыла. 1934 йылдың 2 авгусында президент Гинденбург үлә. Плебесцит һөҙөмтәһендә президентлыҡ бөтөрөлә, вәкәләттәре «Фюрер һәм Рейхсканцлер» булараҡ, Һитлерға тапшырыла (''Führer und Reichskanzler''). Эти действия получили одобрение 84,6 % электората<ref>{{ref-en}} Fest Joachim. ''Hitler'' . New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1974, стр. 476</ref>. Һитлер Иң юғарғы баш командующий булып китә, ғәскәриҙәр уға ант эсә<ref>{{ref-en}} Alan Bullock. ''A. Hitler. '' ''A Study in Tyranny'', стр. 309</ref>. Һитлер етәкселегендә эшһеҙлек бөтә. Халыҡҡа социаль ярҙам арта. Мәҙәни һәм спорт саралары күпләп үткәрелә. Беренсе донъя һуғышында еңелгән өсөн реванш рухында сәнәғәт аяҡҡа баҫтырыла, халыҡ араһында эш алып барыла. Һитлер антисемитизмды алға һөрә. Йәһүдтәрҙе һәм сиғандарҙы эҙәрлекләй башлайҙар<ref>{{cite web|author=Завадский М.|datepublished=6 июня 2011|url=http://www.jewish.ru/history/facts/2011/06/news994297114.php|title=Молодой Гитлер решил «еврейский вопрос»|format=|work=Jewish.ru|publisher={{comment|ФЕОР|Федерация еврейских общин России}}|accessdate=2011-7-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/618xfsTEU|archivedate=2011-08-23}}</ref>. ==== Территорияларға экспансия башланыу ==== [[Файл:Deutschesreich1939fr.jpg|thumb|250px|Өсөнсө рейх — 1939 йылда. Күк төҫ н. «Элекке рейх»; зәңгәр — земли, присоединённые в 1938 йылда ҡушылған ерҙәр г.; аҡһыл-зәңгәр — Богемия һәм Моравия Протектораты]] Һитлер тиҙ үк Германияның Версаль килешеүенән сығыуын белдерә, сөнки ул Германияның һуғыш алып барыу мөмкинлектәрен сикләй. Йөҙ меңлек рейхсвер миллионлы вермахтҡа әйләнә,танк ғәскәрҙәре булдырыла һәм хәрби авиация тергеҙелә. Ғәскәрһеҙ Рейн зонаһы бөтөрөлә. 1936—1939 Германия франкистарға Испаниялағы граждандар һуғышында ярҙам итә. 1938 Австрия аннексиялана. 1938 йылдың көҙө — Мюнхен килешеүе буйынса Чехословакияның бер өлөшө аннексиялана — (Судет өлкәһе рейхсгау). Time журналы 1939 йылдың 2 ғинуар һанында Һитлера «1938 йыл кешеһе» тип атай<ref>{{ref-en}} [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,760539-1,00.html Man of the Year] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607103145/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,760539-1,00.html |date=2008-06-07 }} Time.com Monday, Jan. 02, 1939</ref>. 1939 йылдың мартында Чехословакияның ҡалған өлөшө баҫып алына, шулай уҡ Литваның бер өлөшө аннексиялана (Мемель өлкәһе). Шунан Һитлер [[Польша]]ға яҫҡана башлай. Польшаның срюздаштары — Бөйөк Британия һәм Францияға был оҡшамай — конфликтҡа нигеҙ һалына ==== Икенсе донъя һуғышы ==== {{main|Икенсе бөтә донъя һуғышы}} [[Файл:Hitler Polen Sep. 39 Josef Gierse.JPG|right|250px|thumb|Баҫып алынған Польшаға килеүе, 1939]] Был яҫҡаныуҙарға ҡаты яуап алғас, 1939 йылдың 3 апрелендә Һитлер Польшаға һөжүм планын раҫлай («Вайс» операцияһы). 1939 йылдың 23 авгусында Һитлер Советтар Союзы менән Һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй. 1 сентябрҙә Глейвицта инцидент килеп сыға, шуны сәбәп итеп Польшаға һуғыш башлана. Икенсе бөтә донъя һуғышы тоҡана. Сентябрҙә Польшаны тар-мар итеп, Германия апрель-майҙа 1940 Норвегияны, Данияны, Һолландияны, Люксембургты һәм Бельгияны баҫып ала, Францияла фронт аса. Июндә Парижды алалар, Франция баш һала. 1941 йылдың яҙында Германия Грецияны һәм Югославияны яулай, ә 22 июндә СССР-ға һуғыш аса. Башта совет ғәскәрҙәре сигенә, еңелә. Әммә 1942 йылдың ҡышынан немец армияһы СССР-ҙа ла (Сталинград), Мысырҙа ла (Әл-Аләм) еңелә башлай. Икенсе йылына Ҡыҙыл армия ныҡлы һөжүм башлай. инглиз-американ ғәскәрҙәр Италияла хәрәкәт башлап, көстө үҙҙәренә лә йәлеп итә. 1944 йылда советтерритория ерҙәре азат ителә, Ҡыҙыл Армия Польшаға һәм Балканға йүнәлә; инглиз-американ ғәскәрҙәр Францияның күп өлөшөн азат итә. 1945 йылдан һуғыш Рейх ерҙәрендә дауам итә. ==== Һитлерға һөжүм ==== 8 ноябрь, 1939 йыл — «Бюргерброй» һыраханаһында сығыш яһағанда һөжүм яһайҙар. Трибуна аҫтындағы шартлатҡыстан 8 кеше үлә, 63 яралана. Һитлер шунан алда ғына сығыш яһап бөтөп, Берлинға юлға сыҡҡан була. Быны эшләгән Эльзер тигән столяр тотола һәм ғәйебен таный. 1945 йылдың 9 апрелендә, ул ултырған концлагерға союздаштар яҡынлашҡас, Һиммлерҙың бойороғо буйынса Эльзерҙы аталар<ref>Энциклопедия для детей Аванта+. — Т. 1. Всемирная история. — 4-е издание, испр. и перераб. / Ред. коллегия: М. Аксёнова, Д. Володихин, О. Елисеева и др. — {{М.}}, 2007. — С. 582—583. — ISBN 5-98986-050-1.</ref>. 1944 йылдың 20 июлендә лә уны үлтереп, солох төҙөү маҡсаты менән үлтерергә йыйыналр. Шартлауҙа 4 кеше һәләк була, һитлер тере ҡала. Еңел яралар ала һәм ваҡытлыса ишетеү һәләтен юғалта. Заговорҙа ҡатнашыусыларҙы Һитлерҙың бойороғо буйынса бик яфалап үлтерәләр, фотоға һәм фильмға төшөрәләр. Аҙаҡ ул шул фильмды гел ҡарай торған булған. === Һитлерҙың үлеме === [[Файл:Stars & Stripes & Hitler Dead2.jpg|right|200px|thumb|«Һитлер үлек». Америка гәзите мәҡәләһенең башы]] Совет контрразведкаһы һәм союзниктар разведкаһы йыйған мәғлүмәттәр буйынса, 30 апрель, 1945 Берлинда Һитлер ҡатыны Ева Браун менән атылып үләләр. Ағыуланған тигән һүҙҙәр ҙә була. Ауыҙына ампула ҡабып атылған тигән фараздар ҙа бар. Әммә шаһиттар уның атылып үлеүен раҫлай. Хеҙмәтселәре әйтеүенсә, Һитлер кәнистер менән бензин әҙерләп, үҙе тирәһендәгеләр менән бәхилләшеп, бүлмәгә инеп атыла. Мәйеттәрҙе бункер эргәһенә сығарып һалып, бензин һибеп яндыралар. 5 майҙа ерҙән сығып торған юрған мөйөшөн күреп ҡалып, мәйеттәрҙе табып алалар. Донъяла әммә бункерҙа Гитлерҙың һәм ҡатынының «игеҙәктәре» атылған, ә фюрер ҡатыны менән Аргентинаға ҡасып китеп, үлгәнсә шунда йәшәгән тигән легендалар таралған<ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/25818/2796573/|title=Историки настаивают: Гитлер на девять лет пережил Сталина?|date=16 январь 2011|publisher=Комсомольская правда|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/65ArEN2Cf|archivedate=2012-02-03}}</ref>. Әммә фәнни ойошмалар быны кире ҡаға. == Инаныстары һәм ғәҙәттәре == Һитлер 1931 йылдан үлгәнсә вегетариан булған.Һитлер ит ашауҙан ғына тыйылған тигән мәғлүмәттәр бар. Тәмәке тартыуҙы ла яратмай, нацистик Германияла быға ҡаршы көрәш бара. Һитлер бик таҙалыҡ яратҡан. Тымаулы кешеләрҙән бик ҡурҡҡан. Фамильярлыҡты яратмаған<ref name="Вернер Мазер"/> . Кеше менән әҙ аралашҡан. Кәрәк кешеләр менән, тыңлаусандар менән генә эш алып барған. Хаттарында кешенең хәлен һорашмаған. Сит телдәрҙән һүҙҙәр ҡыҫтырырға яратҡан. Хатта һуғыш ваҡытында ла күп уҡыған<ref name="Вернер Мазер"/> . == Ҡыҙыҡлы факттар == * Бер мәл Һитлер көтмәгәндә килеп ингәс, кәрт уйнап ултырған Ева Браундың һеңлеһе һүндереп өлгөрмәгән төпсөгөн тәмәке һауытына һалған да өҫтөнә менгән дә ултырған. Һитлер юрый эргәһенә килеп тороп, оҙаҡ итеп кәрт уйнау оҫталығына өйрәткән. Ҡайтып шуны һөйләгәндер, сөнки апаһы иртәгәһенә «осаңдағы күберсектәр нисек» икәнен белешкән<ref name="Вернер Мазер"/>. * Һитлер сығыштарын машинисткаға тураран-тура әйтеп тороп яҙҙырған. Ул сығыш яһағандағы кеүек хискә бирелеп, ялҡынлы телмәр тотҡанда ике машинистка саҡ яҙып өлгөргән. Шунан бер нисә сәғәт ултырып төҙәтә торған булған<ref name="Вернер Мазер"/>. * 2012 йылдың ғинуарында фюрерҙың «Төнгө диңгеҙ» картинаһын аукционда 32 мең евроға һаталар<ref>[http://news.mail.ru/society/7948043/?frommail=1 һитлера картинаһы 32 мең евроға китте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428003442/http://news.mail.ru/society/7948043/?frommail=1 |date=2014-04-28 }}</ref>. * «Катакомбная церковь истинных православных христиан» тигән ойошма вәкилдәре Һитлерҙы «Атаульф Мюнхенский, великомученик Берлинский» тигән исем менән изгеләштерергә маташа<ref>Дмитрий Стешин. [http://www.kp.ru/daily/24389.3/567383/ Неканонические иконы: Можно ли молиться Ленину] // «Комсомольская правда» от 5 ноября 2009</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Мазер В.|заглавие=Адольф Гитлер|издательство=Феникс|год=1998|страниц=608|isbn=5-222-004595-X}} * {{книга|автор=Фест И.|заглавие=Адольф Гитлер: в 3 т.|оригинал=Hitler|место=Пермь|издательство=Алетейя|год=1993|isbn=5-87964-005-1. — ISBN 5-87964-006-X (т. 1). — ISBN 5-87964-007-8 (т. 2). — ISBN 5-87964-008-6 (т. 3)}} * {{книга|автор = Ширер У.|заглавие = Взлёт и падение Третьего рейха: в 2 т.|оригинал = The Rise and Fall of the Third Reich|издание =|место = {{М.}}|издательство = Захаров|год = 2009|isbn=978-5-8159-0921-2 (т. 1). — ISBN 978-5-8159-0920-5 (т. 2)}} * {{книга|автор=Heiden, K.|заглавие=A history of national socialism|ссылка=http://books.google.ru/books?id=qcQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|издательство=Taylor & Francis|год=1934|allpages=1934|isbn=9780374937768}} * {{книга|автор=Heiden, K.|заглавие=The Fuhrer: Hitler's Rise to Power |издательство=Basic Books|год=1999|allpages=624|isbn=0-7867-0683-X}} * {{книга|автор=Welch, D.|заглавие=Hitler: profile of a dictator|ссылка=http://books.google.ru/books?id=3r9G5HOk6JMC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false|издательство=Routedge|год=2001|allpages=144|isbn=978-0-415-25075-7}} * {{книга|автор=Аллан Буллок.|заглавие=Гитлер. Исследование тирании|издательство=|год=1952|страниц=|isbn=}} * {{статья|автор=|заглавие=Последние дни Гитлера.|ссылка=http://razym.ru/main/109417-poslednie-dni-gitlera-vyrezka-iz-pyati-nomerov-gazety-pravda-dekabr-1947-g-yanvar-1948-g.html|издательство=свидетельства немецкого офицера Герхарда Больдта, Вырезка из пяти номеров газеты «Правда» |год=декабрь 1947 г., январь 1948 г.|страниц=}} * ''Штайнерт М.'' Гитлер. / Пер. с фр. Е.Головиной. — М.: Этерна, 2010. — 672 с.: ил. — (Новая версия). — 3000 экз. — ISBN 978-5-480-00242-3 == Һылтанмалар == * [http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/hitler/lectures.html Лекции по истории гитлеровской Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930231819/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/hitler/lectures.html |date=2007-09-30 }}{{ref-en}} * [http://naziart.narod.ru/main.html Живопись Третьего рейха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314100201/http://naziart.narod.ru/main.html |date=2010-03-14 }} Картины работы Адольфа Гитлера * ''Шрейбер Б.'' [http://www.toolan.com/Hitler/ «] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515091603/http://www.toolan.com/Hitler/ |date=2013-05-15 }}[http://www.toolan.com/Hitler/ Человек за спиной Гитлера» (на англ.) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515091603/http://www.toolan.com/Hitler/ |date=2013-05-15 }}[http://www.toolan.com/Hitler/ (Bernhard Schreiber «The Man Behind Hitler»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515091603/http://www.toolan.com/Hitler/ |date=2013-05-15 }} * ''Козлов В. А.'' [http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm Дело «Миф». ][http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm Расследование НКВД о самоубийстве Гитлера. ][http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler01.htm Часть 1.] * [http://www.pseudology.org/Abel/Kozlov_Hitler02.htm То же, часть 2.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * рисунки Гитлера [http://www.tyrant.ru/posters/figures_gallery.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709195642/http://www.tyrant.ru/posters/figures_gallery.php |date=2013-07-09 }} * [http://www.sudmed.ru/index.php?showtopic=432 Вскрытие трупа, приписываемого Гитлеру] * [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00018/73600.htm Большая советская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411041714/https://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00018/73600.htm |date=2016-04-11 }} * [http://www.vestnik.com/issues/2001/0703/win/berkovich.htm Евгений БЕРКОВИЧ «ТАЙНЫ ВИЛЛЫ ХАММЕРШТАЙНА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916101109/http://www.vestnik.com/issues/2001/0703/win/berkovich.htm |date=2017-09-16 }} * Уильям Ширер. [http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,379/Itemid,53/ Взлет и падение Третьего Рейха]: в 2 т. — М.: «Захаров», 2009. — ISBN 978-5-8159-0920-5 {{start box}} {{succession box|before=[[Шлейхер Курт фон|Курт фон Шлейхер]]|after=[[Геббельс Пауль Йозеф|Йозеф Геббельс]]|title=Германия Рейхсканцлеры<br />([[Өсөнсө рейх]])|years=[[1933]]—[[1945]]}} {{succession box|before=[[Гинденбург Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]]<br />(президент буларыҡ)|after=[[Карл Дёниц]]<br />(президент булараҡ)|title=Германия фюреры<sup>*</sup><br />([[Өсөнсө рейх]])|years=[[1934]]—[[1945]]}} {{end box}} <div style="font-size:85%"><sup>*</sup> В 1934—1945 пост рейхспрезидента Германии был объединён с постом рейхсканцлера. По закону от 2 августа 1934 года объединённый пост стал называться ''«фюрер и рейхсканцлер»'' (''«Der Führer und Reichskanzler»''). Титул «фюрер и рейхсканцлер Германской империи» он носил до конца 1938 года, а начиная с января 1939 года Гитлер именовался только как «фюрер». Тем не менее, в своём «Политическом завещании» от 29 апреля 1945 года он разделил этот пост и назначил на посты рейхспрезидента и рейхсканцлера разных лиц (Карла Дёница и Йозефа Геббельса).</div> {{Һайланған мәҡәлә|Дәүләт эшмәкәре}} [[Категория:Антикоммунистар]] [[Категория:Шәхестәр:Өсөнсө рейх]] [[Категория:Холокост енәйәтселәре]] [[Категория:Нацист лидерҙары]] [[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы илдәр башлыҡтары]] [[Категория:Германия хакимдары]] [[Категория:Германия рейхсканцлерҙары]] [[Категория:Германия президенттары]] [[Категория:НСДАП етәкселере]] [[Категория:НСДАП ағзалары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Нацист енәйәтселәр]] [[Категория:Үҙенә ҡул һалған сәйәсмәндәр]] [[Категория:Антисемитизм]] [[Категория:Германия тарихы]] m9vvwg7oe5arkx161n3emor7miy8cw0 Англия 0 65023 1296700 1287330 2026-05-12T20:55:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296700 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = |Башҡортса исеме = Какашка |Оригиналь исеме = {{lang-en|Kingdom of England}} |Эйәлек килеш = Какашка |Флаг = Flag_of_England.svg |Герб = Royal Arms of England (1198-1340).svg |Герб урынына = |Девиз = ([[Француз теле|фр.]]): [[Dieu et mon droit]] <br> ({{lang-ba|''Аллаһ һәм минең хоҡуғым''}}) |Гимн исеме = |Аудио = |Идара итеү төрө = [[Дуалистик монархия]] ([[Бөйөк Британия]]ның өлөшө; юғары власть органы юҡ) |Дәүләт дине = [[Англикан сиркәүе|Англиканлыҡ]] |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 10|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 1|lon_min = 28|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = 2000000 |Картала = Uk map england.png |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми тел = [[Инглиз теле|Инглиз]] |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән = [[926 йыл|928 г.]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы = |тан бойондороҡһоҙлоҡ = |Баш ҡала = [[Лондон]] |Эре ҡалалар = |Етәкселәрҙең вазифалары = Королева Премьер-министр |Етәкселәр = [[Елизавета II (Бөйөк Британия королеваһы)|Елизавета II]] [[Кэмерон, Дэвид|Дэвид Кэмерон]] |Территория буйынса урыны = |Территория = 133 396 |% һыу өҫтө = |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = |Халыҡ = 50,762,923 |Баһа йылы = |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2006 |Халыҡ тығыҙлығы = 396 <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/nol/ukfs_news/hi/newsid_7610000/newsid_7618900/7618994.stm|title=England 'most crowded in Europe'|last=Mason|first=Chris|date=2008-09-16|publisher=BBC News|lang=en|accessdate=2010-06-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/617vfmsnQ|archivedate=2011-08-22}}</ref> |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = |Валюта = [[Фунт стерлинг]] |Домен/Домендар = |ISO = |МОК = |Телефон коды = 100500 |Сәғәт бүлкәте = |Иҫкәрмәләр = }} '''Англия Короллеге''' ({{lang-en|Kingdom of England}}) — [[Бөйөк Британия]]ның иң ҙур тарихи һәм административ өлөшө. == Ҡоролош (9 регион)== '''Региондар''' ({{lang-en|Regions}}, йәки ''Government Office Regions'') — Англияның юғары кимәл административ-территориаль өлөштәре. Һәр регион графлыҡтарға бүленә. Региондарға бүлеү [[1994]] йылда [[Мейджор, Джон|Джон Мейджор]] хөкүмәте менән индерелә. {| class="standard" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" |----- | colspan=2 align="center" bgcolor="#99DDFF" | ''' Англияның региондар''' |----- | colspan=2 align="center" | [[Файл:England Regionen.png]] |----- | colspan=2 | # [[Ҙур Лондон]] # [[Көньяҡ-көнсығыш Англия]] # [[Көньяҡ-көнбайыш Англия]] # [[Көнбайыш Мидленд]] # [[Төньяҡ-көнсығыш Англия]] # [[Төньяҡ-көнсығыш Англия]] # [[Йоркшир һәм Хамбер]] # [[Көнсығыш Мидленд]] # [[Көнсығыш Англия]] |} {|class="standard sortable" width="100%" style="text-align: center;" |- style="background:#ddd;" ! № ! Регион ! Үҙәк (үҙәктәр) ! Майҙан,<br>км² ! Халыҡ,<br>кеше. (2012) <ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=2016-01-31 }}: ([http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip 2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102072318/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |date=2013-11-02 }})</ref> ! Тығыҙлыҡ ,<br>кеше/км² ! [[Эске региональ продукты]] <br>бер кешеһә, [[Фунт стерлингтар|£]] ! Код, NUTS1 буйынса ! class=unsortable width=120 | Карта |- | 1 | [[Ҙур Лондон]] | [[Лондон]] | 1 572 | 8 308 400 | 5285,24 | 30 385 | UKI | [[Файл:EnglandLondon.png|100px]] |- | 2 |Көньяҡ-көнсығыш Англия | [[Саутгемптон]] | 19 096 | 8 724 700 | 456,89 | 22 624 | UKJ | [[Файл:EnglandSouthEast.png|100px]] |- | 3 |Көньяҡ-көнбайыш Англия | [[Бристоль]],<br>[[Плимут]] | 23 829 | 5 339 600 | 224,08 | 18 195 | UKK | [[Файл:EnglandSouthWest.png|100px]] |- | 4 | [[Көнбайыш Мидленд]] | [[Бирмингем]] | 13 004 | 5 642 600 | 433,91 | 17 161 | UKG | [[Файл:EnglandWestMidlands.png|100px]] |- | 5 |Төньяҡ-көнсығыш Англия | [[Манчестер]] | 14 165 | 7 084 300 | 500,13 | 17 433 | UKD | [[Файл:EnglandNorthWest.png|100px]] |- | 6 |Төньяҡ-көнсығыш Англия | [[Ньюкасл-апон-Тайн]] | 8 592 | 2 602 300 | 302,87 | 15 688 | UKC | [[Файл:EnglandNorthEast.png|100px]] |- | 7 | [[Йоркшир һәм Хамбер]] | [[Лидс]],<br>[[Шеффилд]] | 15 420 | 5 316 700 | 344,79 | 16 880 | UKE | [[Файл:England Region - Yorkshire and Humber.svg|100px]] |- | 8 | [[Көнсығыш Мидленд]] | [[Мелтон-Мобри]]<br>([[Лестершир]]) | 15 627 | 4 567 700 | 292,30 | 17 698 | UKF | [[Файл:EnglandEastMidlands.png|100px]] |- | 9 | [[Көнсығыш Англия]] | [[Кембридж]] | 19 120 | 5 907 300 | 308,96 | 20 524 | UKH | [[Файл:England Region - East England.svg|100px]] |- style="background: #CCC;" | ||Барлығы|| ||130 425||53 493 700||410,15|| || || |- |} ===Көньяҡ-көнсығыш Англия=== ====Оксфордшир==== '''О́ксфордшир''' ({{lang-en|Oxfordshire}} {{IPA|[ˈɒksfərdʃər]}} йә {{IPA|[ˈɒksfərdʃɪər]}}) — Англияның көньяғындағы церемониаль һәм метрополь булмаған графлығы. Үҙәге — [[Оксфорд]]. Халыҡ һаны — 620 мең кеше (графлыҡтар араһында 35-се урын, 2007). Майҙаны — 2605 км² . Власть. Округта тәртипте «Темз Вэлли Полис» полиция бүлеге һаҡлай. Бүлектең штаб-фатиры [[Оксфорд]] эргәһендәге [[Кидлингтон]] ауылында урынлашҡан. Административ бүленеше: 5 район. {| |<center>[[Файл:OxfordshireNumbered.png]]</center> | # [[Оксфорд]] # [[Черуэлл]] # [[Көньяҡ Оксфордшир]] # [[Вейл-оф-Уайт-Хорс]] # [[Көнсығыш Оксфордшир]] |} ====Көнсығыш Суссекс==== '''Көнсығыш Суссекс'''<ref>Карта «Великобритания, Ирландия, масштаб 1:1 500 000, Роскартография, 2007 год.»</ref> ({{lang-en|East Sussex}}, {{IPA|/ˈsʌsɨks/}};) — көнсығыш Англияның церемониаль һәм метрополь булмаған графлығы. Графлыҡ [[Көньяҡ-көнсығыш Англия]] регионына инә. Баш ҡала — [[Льюис]], иң эре ҡала — [[Брайтон һәм Хоув]]. Халыҡ һаны - 761 800 кеше, графлыҡтар араһында 28-се урын, 2007). Майҙаны - 1792 км² (33-сө урын); Административ бүленеше: 6 районға бүленгән. {| |[[Файл:East Sussex Ceremonial Numbered.png]] | # [[Гастингс]] # [[Ротер]] # [[Уилден]] # [[Истборн]] # [[Льюис (район)|Льюис]] # [[Брайтон и Хоув]] (унитар муниципалитет) |} ====Суррей==== '''Су́ррей''' йәки '''Саррей''' ({{lang-en|Surrey}} {{IPA|[ˈsʌri]}}) Англияның церемониаль һәм метрополь булмаған графлығы, [[Көньяҡ-көнсығыш Англия]] регионына инә. «Өй графлыҡтарының» береһе («Домашнее графство», ''Home Counties'' [[:en: Home counties]]). Үҙәге — [[Кингстон-апон-Темс]], тарихи яҡтан — [[Гилдфорд]]. Халыҡ һаны — 1098300 кеше (2007). Майҙан — 1963 км²; Көнбайыштан көнсығышҡа Суррейҙы [[Норт Доунс]] тауҙары киҫеп үтә. Улар графлыҡты икегә бүлә: төньяҡ – уңдырышлы ерҙәр, көньяҡ — таулы ерҙәр. Күренекле кешеләр. Джули Эндрюс (актриса), Эрик Клэптон (композитор һәм йырсы), Уорик Дэвис («Поттериана»ла гоблин Крюкохват, профессор Флитвик ролдәрен башҡарған), Том Фелтон («Поттериана»ла Драко Малфей). Джоанна Роулингтын китабында Гарри Поттер ошо адрес буйынса йәшәй: Литтл Уингинг ҡалаһы, Тис урамы, Суррей графлығы. ====Кент==== [[Файл:Knole House 13.jpg|thumb|265px|[[Ноул Хаус]] Дорсет герцогтар резиденцияһы]] '''Кент''' ({{lang-en|Kent}}. {{IPA|/kɛnt/}};, {{lang-la|Cantium, Canthia}}) —Англияның көньяғындағы церемониаль һәм метрополь булмаған графлығы. Баш ҡалаһы — [[Мейдстон]]. Халыҡ һаны — 1,359 млн кеше (графлыҡтар араһында 1-се урын). Тарихы. Рим ғәскәрҙәре караптары Британ утрауҙарына иң тәүҙә Кент графлығына төшә. * Цезарь килер алдынан ерҙәр бельгтар ҡәбиләһе тарафынан яуланған була. * Вальмер һәм Танет араһында Цезарь хәрби карабынан төшә. Иҫтәлекле урындары * [[Рочестер ҡәлғәһе]] * [[Лидс ҡәлғәһе]] *[[Кентербери]] * [[Кентербери соборы]] * [[Аббатство Святого Августина]] * Изге Мартин сиркәүе *[[Дувр]] * The White Cliffs Experience *[[Тентерден]] * Tenterden Steam Railway [[Файл:HistorieKent1576.jpg|rıght|thumb|180px| Уильям Ламбард "Perambulation of Kent" китабы (Кент тарихы)]] Күренекле кешеләр * Графлыҡ Джефри Чосерҙын «[[Кентербери әҫәрҙәре]]» аша күп кешеләргә таныш. * Чарльз Диккенстың атаһы графлыҡта, Чатем диңгеҙе портында эшләгән. Яҙыусының әҫәрҙәрендә Рочестер, клифф һаҙлыҡтары тураһында уҡырға була. * Рәссам Уильям Тёрнер бала сағының бер өлөшөн бында үткәргән. * [[Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лареаттары|Әҙәбиәт буйынса нобель премияһы лауреаты]] Уильям Голдинг. * Венди Коуп, шағирә. ===Көнбайыш Мидленд=== '''Көнбайыш Мидленд''' йәки Уэст Мидленд<ref>Великобритания // Большая российская энциклопедия, том 5, Москва: Научное изд-во «Большая российская энциклопедия», 2006.</ref> (Уэст-Мидлендс; {{lang-en|West Midlands}}) — Англияның 9 регионының береһе. Баш ҡалаһы — [[Бирмингем]]. Майҙаны 13 004 км². Халыҡ һаны — 5 642 600 кеше. Административ бүленеше: {| | '''[[Вустершир]]''' (Йола үткәреү һәм метрополь булмаған графлығы) ** [[Вустер]] ** [[Молверн-Хиллз (район)|Молверн-Хиллз]] ** [[Уайр-Форест]] ** [[Бромсгроув (район)|Бромсгроув]] ** [[Реддитч]] ** [[Вичэйвон]] '''[[Стаффордшир]]''' (Йола үткәреү) * [[Стаффордшир]] (метрополь булмаған графлығы) ** [[Тэмуорт]] / [[:en:Tamworth|Tamworth]] ** [[Личфилд (район)|Личфилд]] / [[:en:Lichfield (district)|Lichfield]] ** [[Кэннок-Чейз (район)|Кэннок-Чейз]] / [[:en:Cannock Chase (district)|Cannock Chase]] ** [[Южный Стаффордшир]] / [[:en:South Staffordshire|South Staffordshire]] ** [[Стаффорд (округ)|Стаффорд]] / [[:en:Stafford (borough)|Stafford]] ** [[Ньюкасл-апон-Лайм (округ)|Ньюкасл-апон-Лайм]] / [[:en:Newcastle-under-Lyme (borough)|Newcastle-under-Lyme]] ** [[:en:Staffordshire Moorlands|Staffordshire Moorlands]] ** [[Восточный Стаффордшир]] / [[:en:East Staffordshire|East Staffordshire]] * [[Сток-он-Трент]] / [[:en:Stoke-on-Trent|Stoke-on-Trent]] (унитар берекмә) | '''[[Уорикшир]]''' (Йола үткәреү һәм метрополь булмаған графлығы) ** [[Северный Уорикшир]] / [[:en:North Warwickshire|North Warwickshire]] ** [[Нунеатон и Бедворт]] / [[:en:Nuneaton and Bedworth|Nuneaton and Bedworth]] ** [[Рэгби (район)|Рэгби]] / [[:en:Rugby (borough)|Rugby]] ** [[Стратфорд-он-Эйвон]] / [[:en:Stratford-on-Avon (district)|Stratford-on-Avon]] ** [[Уорик (район)|Уорик]] / [[:en:Warwick (district)|Warwick]] '''[[Уэст-Мидлендс (графство)|Уэст-Мидлендс]]''' (Йола үткәреү һәм метрополь графлығы) ** [[Вулвергемптон]] ** [[Дадли (округ)|Дадли]] ** [[Уолсолл (округ)|Уолсолл]] ** [[Сэндуэлл (округ)|Сэндуэлл]] ** [[Бирмингем]] ** [[Солихалл (округ)|Солихалл]] ** [[Ковентри]] '''[[Херефордшир]]''' (Йола үткәреү графлығы) <br> '''[[Шропшир]]''' (Йола үткәреү графлығы) * [[Телфорд и Рекин]] * [[Шропшир]] |} Иҡтисад. Уэст Мидленд регионында [[Aston Martin|Астон Мартин]], [[Jaguar Cars|Ягуар Карс]], [[Land Rover|Лэнд Ровер]], [[Morris Garage|ЭмДжи Карс]], [[Morgan Motor Company|Морган]], [[Маркос (автомобили)|Маркос]], [[Уэстфилд]], [[ДжиТиЭм]] компанияларының заводтары һәм штаб-фатирҙары урынлашҡан. Спорт. Англияның 20 профессональ клубының 4-еһе — Уэст Мидлендтан: [[Астон Вилла]], [[Вест Бромвич Альбион]], [[Вулверхэмптон Уондерерс]], [[Сток Сити]]. ===Ҙур Лондон=== ===Көньяҡ-көнбайыш Англия=== ===Төньяҡ-көнсығыш Англия=== ===Йоркшир һәм Хамбер=== ===Көнсығыш Мидленд=== ===Көнсығыш Англия=== ===Төньяҡ-көнсығыш Англия=== == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == [[Категория:Англия]] [[Категория:Бөйөк Британия составындағы илдәр]] {{countries-stub}} 55zp4uepc2mscxp3jffpexa06sy954s Баскетбол 0 80266 1296739 1252719 2026-05-13T06:35:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296739 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Basketball court LinCity.png|thumb|Баскетбол майҙансығы]] [[Файл:Jordan by Lipofsky 16577.jpg|thumb|Майкл Джордан слэм-данк яһай]] '''Баскетбо́л''' ({{lang-en|basket}} «кәрзинә» + {{lang-en2|ball}} «туп») —ҡаршы яҡтың ''кәрзиненә'' (ҡулсаһына) ҡул менән туп ташлауға ҡоролған [[спорт]] уйыны. Баскетболда бишәр уйынсынан торған ике команда ҡатнаша, һәр командала уйынсыларҙың дөйөм һаны 12, уйын дауамында уларҙың алмашыныуы сикләнмәй. Һәр команданың маҡсаты — ҡаршы яҡ дәғәүәсеһенең селтәрле ҡулсаһына (кәрзиненә) туп ташлап индереү һәм икенсе командаға тупты алып үҙ кәрзиненә ташлауға ҡамасаулау. Ҡулса ерҙән (паркеттан) 3,05 метр (10 фут) бейеклектә ҡуйыла. Яҡын һәм урта алыҫлыҡтан ташланып кәрзингә индерелгән туп өсөн ике, ә йыраҡ дистанциянан (өс мәрәй һыҙаты аръяғынан) — индерелгәне өсөн өс мәрәй бирелә; штраф ырғытыу бер мәрәй килтерә. Баскетбол майҙансығының стандарт ҙурлығы — оҙонлоҡҡа 28 һәм киңлеккә — 15 метр. Баскетбол — [[Ер|донъялағы]] иң популяр спорт төрҙәренең береһе<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2008/dec/06/football-brand-globalisation-china-basketball|title=They think it's all over|accessdate=2008-12-24|date=2008-12-06|work=The Guardian|location=London|archiveurl=https://www.webcitation.org/61A30vaDt?url=http://www.guardian.co.uk/football/2008/dec/06/football-brand-globalisation-china-basketball|archivedate=2011-08-23}}{{ref-en}}</ref>. [[1936 йыл]]ғы [[Йәйге Олимпия уйындары]]нан башлап баскетбол [[Олимпия уйындары]] программаһына инә, уны уйлап сығарған [[Джеймс Нейсмит]] әйтелгән сараға ҡунаҡ итеп саҡырыла. Баскетбол буйынса даими донъя чемпионаттары ир-егеттәр араһында [[1950 йыл|1950]], ә ҡатын-ҡыҙҙар араһында — [[1953 йыл]]дан үткәрелә, [[Европа]] чемпионаттары иһә [[1935 йыл]]дан ойошторолоп килә. Европала шулай уҡ баскетбол буйынса халыҡ-ара клуб ярыштары ла үтә: Евролига, Баскетбол буйынса Европа кубогы], {{comment| ФИБА-ның Саҡырыу кубогы |Кубок вызова ФИБА}} Был спорт уйыны [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда бигерәк тә ныҡ үҫеш алған: бындағы Милли баскетбол ассоциацияһы чемпионаты бына инде 50 йылдан күберәк ваҡыт арауығында донъялағы иң көслө милли клуб турниры булып һанала. Баскетбол [[Литва]]ла милли спорт төрө исемлегенә индерелгән. == Тарихы == === Килеп сығыуы === [[АҠШ]]-тың [[Массачусетс]] штаты Спрингфилд ҡалаһындағы Йәштәр христиан ассоцияцияһы колледжы уҡыусылары физкультура дәрестәрендә башлыса ул заманда йәштәрҙе спортҡа ылыҡтырыуҙың берҙән-бер сараһы булып һаналған гимнастика менән шөғөлләнгән. Ошо әллә ни ҡыҙыҡлы булмаған шөғөл, әлбиттә, нисектер төрлөләндереүҙе талап иткән. [[Файл:Basketball.png|thumb|Баскетбол тубы]] [[Файл:Basketball historic.tif|thumb|слева|<small>Тәүге баскетбол туптарының береһе</small>]] Колледж уҡытыусыһы Джеймс Нейсмит ниһәйәт был хәлдән сығыу юлын таба: 1891 йылдың 21 декабрендә ул персиктарҙан бушаған ике кәрзинде спорт залы балконының рәшәткәләренә бәйләп ҡуя ла, дәрескә килгән 18 уҡыусыны ике командаға бүлеп, уларға яңы уйын тәҡдим итә. Уның төп мәғәнәһе ҡаршы яҡ кәрзиненә мөмкин тиклем күберәк туп ырғытыу була. Бындай уйын тураһында ул мәктәп йылдарынан уҡ уйлап йөрөгән була, бының сәбәпсеһе — балалар мауыҡҡан боронғо «duck-on-a-rock» {{comment|«Ҡаялағы өйрәк»|«Утка на скале»}} уйыны: бәләкәй ташты ҙурыраҡ ташҡа тура тейгеҙеү. Тиҙҙән «баскетбол» исемен алған уйын бөгөнгө спорт төрө итеп ҡабул ителгәнгә бары тик яҡынса ғына оҡшаш була. Тупты майҙансыҡ буйлап махсус алым менән йөрөтөү булмаған, уйынсылар, бер урында ғына тороп, уны бер-береһенә, артабан кәрзингә ырғытҡан. Быны улар бары тик ике ҡул менән эшләгән, туп кәрзингә төшкән осраҡта уйынсыларҙың береһе уны стенаға һөйәлгән баҫҡыс буйлап менеп алған. Доктор Нейсмиттың маҡсаты күп кенә уйынсы ҡатнаша алырлыҡ коллектив уйын табыу булғанлыҡтан, был бурысты ул бик тә уңышлы үтәгән тип әйтергә кәрәк. 1892 йылда шул уҡ Массачусетс штатындағы Нортгемптон ҡалаһы Смит-колледждың физкультура уҡытыусыһы Сенда Беренсон ҡатын-ҡыҙҙар уйнаған баскетболдың тәүге ҡағиҙәләрен тәҡдим итә. === Уйындың ныҡлап аяҡҡа баҫыуы === Баскетболдың тәүге үҫеш этаптары уның АҠШ уҡыу йорттарында— мәктәп һәм колледждарҙа таралыуы менән бәйле. [[XX быуат]] башланғансы Ҡушма Штаттарҙа ғына түгел, [[Канада]]ла ла уйын сағыштырмаса тиҙ һиҙелерлек популярлыҡ яулай. Баскетболдың төп сығанағы булған Йәштәр христиан ассоциацияһы колледжы башта уйынды көйләү һәм таратыу менән әүҙем шөғөлләнә, әммә тиҫтә йылдан һуң етәкселек, был эшмәкәрлектең уҡыу йортоноң төп миссияһын тормошҡа ашырыуға ҡамасаулай тигән һығымтаға килеп, яңы спорт төрөнән ситләшеү тураһынла ҡарар ҡабул итә. 1898 йылда һөнәри берләшмә — Милли баскетбол лигаһын ойоштороу буйынса тәүге ынтылыш була, әммә ул ни бары биш йыл ғына эшләй. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң ҡағиҙәләр өсөн яуаплылыҡты һәм етәкселек итеүҙе ике һәүәҫкәр ойошма: Студенттар спортының милли ассоциацияһы һәм Һәүәҫкәр спорт союзы үҙ өҫтөнә ала. Ул заманда баскетболды популярлаштырыуҙа уның төп уйлап сығарыусыһы Дж. Нейсмит та әүҙемлек күрһәтә. Баскетболдың [[Рәсәй империяһы]]нда таралыуы 1900 йылда ойошторолған Йәштәрҙең рухи һәм физик үҫешенә булышлыҡ итеүҙең Санкт-Петербург комитеты менән тығыҙ бәйле, ул шулай уҡ «Маяҡ» исеме менән дә билдәле<ref name="СБвРИ">[http://www.slamdunk.ru/history/basketballhistory.html?Id=60717 Становление баскетбола в Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209124411/http://www.slamdunk.ru/history/basketballhistory.html?Id=60717 |date=2019-02-09 }}</ref>. === Профессиональ баскетбол === XX быуат башында тәүге профессиональ баскетбол командалары ойоша башлай. Бер яҡтан, Ҡушма Штаттар биләмәләрендәге төрлө ҙурлыҡтағы торама пунктарҙа күп һанда (бер нисә йөҙ) ошондай командалар барлыҡҡа килһә лә, икенсе яҡтан, профессиональ уйындарҙы бер ниндәй ҙә ойоштороу булмай. Уйынсылар команда составтары араһында ирекле күсеп йөрөй, матчтар ярыштар өсөн ҡулайлашмаған урындарҙа үтә, төрлө лига һәм берләшмәләр сығып тора, бөтөп тора. Original Celtics, Нью-Йорк Ренессанс йәки Harlem Globetrotters (бөгөн дә йәшәп килә) кеүек ҡайһы бер «гастроль» командалары ({{lang-en|barnstorming squads}}) ил буйлап йөрөп, йылына 200-гә яҡын матч уҙғарып өлгөрә. 1946 йылда {{comment|Американың баскетбол ассоциацияһы| Баскетбольная ассоциация Америки (БАА)}} булдырыла. Ошо йылдың 1 ноябрендә Канаданың [[Торонто]] ҡалаһында ул беренсе матч — Toronto Huskies һәм New York Knickerbockers командалары осрашыуын үткәрә. Өс уйын миҙгеленән һуң, 1949 йылда, ассоциация АҠШ-тың {{comment| Милли баскетбол лигаһы| Национальная баскетбольная лига}} менән берләшә, һәм {{comment| Милли баскетбол ассоциацияһы|Национальная баскетбольная ассоциация (NBA)}} ойошторола. Быуат уртаһына белем биреү учреждениеларында баскетбол киң таралыу ала һәм төп спорт тәрҙәренең береһенә әйләнә, һөҙөмтәлә быға ярашлы {{comment|һөнәри баскетбол|профессиональный баскетбол}} менән ҡыҙыҡһыныу ҙа арта. 1959 йылда тарихтағы тәүге баскетбол матчы үткән Спрингфилда {{comment|Баскетбол даны залы| Баскетбольный Зал славы}} ойошторола, унда был уйын үҫешенә һиҙелерлек өлөш индергән ныҡ билдәле уйынсылар, тренерҙар, судьялар һәм башҡаларҙың исеме мәңгеләштерелә. Яҡынса тиҫтә йылдан һуң, 1967-лә, тағы бер ойошма— Американың баскетбол ассоциацияһы төҙөлә, ниндәйҙер ваҡыт арауығында ул NBA менән конкурентлыҡ итә, шулай ҙа үҙаллылығын оҙаҡ һаҡлай алмай һәм туғыҙ йыл үтер-үтмәҫтән Милли баскетбол ассоциацияһы менән берләшә. Уныһы иһә хәҙерге ваҡытта донъялағы иң абруйлы һәм билдәле профессиональ баскетбол лигаларының береһе. NBA-ла күп билдәле спортсылар уйнай. Улар иҫәбенә түбәндәгеләрҙе индерергә була: {{столбцы}} {{столбец}} * Джордж Майкен * Боб Коузи * Билл Расселл * Уилт Чемберлен {{столбец}} * Оскар Робертсон * Джерри Уэст * Кәрим Абдул-Джаббар * Шакил О’Нил {{столбец}} * Карл Мэлоун * Джон Стоктон * Джулиус Ирвинг * Дирк Новицки {{столбец}} * Дражен Петрович * Ларри Берд * Мэджик Джонсон * Майкл Джордан {{столбцы/конец}} Һуңғы өсәү (Берд, Джонсон һәм Джордан) йыш ҡына профессиональ баскетболдың популярлығы үҫешенә иң юғары кимәлдә булышлыҡ иткән спортсылар тип атала. 2001 йылда шулай уҡ NBA-ның кесе лигаһы —{{comment|Үҫеш лигаһы|Лига развития НБА}} ойошторола. 2012 йылда был лигала 16 команда уйнай. Рәсәй вәкилдәренән NBA-ның иң уңышлы уйынсыһы тип Андрей Кириленконы атарға була, бөгөн ул Рәсәй баскетбол федерацияһын етәкләй. Рәсәй йыйылма командаһының үҙәк уйынсыһы Тимофей Мозгов — «Кливленд Кавальерс» командаһы составында NBA-ның чемпион йөҙөгөн яулаусы. === Халыҡ-ара баскетбол === Милли баскетбол ассоциацияларының 1932 йылда [[Швейцария]]ның баш ҡалаһы Женевала үткән беренсе халыҡ-ара конференцияһында —{{comment|Халыҡ-ара һәүәҫкәр баскетбол федерацияһы|Международная федерация (любительского) баскетбола}} ойошторола. Һигеҙ ил: [[Аргентина]], [[Чехословакия]], [[Греция]], [[Италия]], [[Латвия]], [[Португалия]], [[Румыния]] һәм Швейцарияның милли баскетбол комитеттары уны ойоштороусы булараҡ сығыш яһай. Федерация төҙөлгәндә, уның бары тик һәүәҫкәр баскетбол менән генә шөғөлләнәсәге күҙ уңында тотола, әммә 1989 йылда халыҡ-ара ярыштарға профессиональ баскетболсыларға ла допуск бирелгәс, ойошма атамаһынан «һәүәҫкәр» һүҙе алып ташлана. Шул уҡ ваҡытта франк телле аббревиатура булған — FIBA — үҙгәрешһеҙ ҡала. Иң тәүге халыҡ-ара ярыш быуат башында уҡ —1904 йылда үтә; [[Йәйге Олимпия уйындары]] программаһында баскетбол 1936 йылда урын ала. [[Берлин]]да уҙған был Олимпиадала, финалда Канаданы еңеп, АҠШ йыйылма чемпион исемен яулай. Шул ваҡыттан 1972 йылға тиклем, [[Мюнхен]]дәге уйындарҙағы финал матчында [[СССР]] йыйылма командаһынан еңелгәнсе, Ҡушма Штаттар спортсылары олимпиада баскетбол ярыштарында гел беренсе була. ФИБА үткәргән донъя чемпионаттарына килгәндә инде, уларҙың тәүгеһе 1950 йылда Аргентинала үтә, ә өс йылдан һуң [[Чили]]ҙа ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында беренсе донъя чемпионаты уҙғарыла. Шулай ҙа ҡатын-ҡыҙҙар баскетболы Олимпия уйындары программаһына ирҙәр баскетболы менән сағыштырғанда ун Олимпиаданан һуң ғына индерелә — был 1976 йылда Канаданың [[Монреаль]] ҡалаһында үткән уйындарҙа була. Чемпион титулы өсөн унда СССР, АҠШ, [[Бразилия]] һәм [[Австралия]] ҡатын-ҡыҙ спортсылары көрәшә. Баскетболды һәүәҫкәр һәм профессональ спортҡа бүлеүҙән, үрҙә әйтелгәнсә, ФИБА 1989 йылда баш тарта, һәм тағы ла өс йылдан һуң профессиональ баскетболсылар беренсе тапҡыр Олимпия уйындарында ҡатнаша. АҠШ-тың ул йылдағы йыйылма командаһы {{comment|«Хыял командаһы»|«Команда мечты»}} ({{lang-en|Dream Team}}) тигән рәсми булмаған исем ала: ул был спорт төрөндә илдең өҫтөнлөклө урынын тағы ла нығыта; әммә башҡа илдәрҙә баскетбол үҫешә барған һайын ҡайһы бер командалар әкренләп лидерҙы еңә башлай. Мәҫәлән, 2002 йылғы донъя чемпионатында АҠШ-тың бары тик NBA уйынсыларынан ғына торған йыйылма командаһы, Югославия, Аргентина, Германия, Яңы Зеландия һәм Испания басккетболсыларынан ҡалышып, турнир таблицаһының алтынсы урынына төшә. 2004 йылда Афинала үткән Йәйге Олимпиадала профессиональ уйынсылары менән АҠШ командаһы тәүге еңелеүгә дусар була: төркөм этабында унан [[Пуэрто-Рико]] һәм [[Литва]], ә ярым финалда — Аргентина командаһы өҫтөн була; шулай ҙа өсөнсө урын өсөн булған матчта Литва командаһын еңеп, бронза миҙалдарға эйә була. Быға оҡшаш хәл Японияла 2006 йылда үткән донъя чемпионатында тағы ҡабатлана: унда ла АҠШ командаһына турнир теҙмәһенең өсөнсө урыны эләгә. Артабан иһә Ҡушма Штаттар баскетболсылары 2008 йылғы Олимпиадала һәм 2010 йылда Төркиәлә булған донъя чемпионатында юғары уңыштарға өлгәшә. Баскетболдың глобалләшеүе командалар составына ла, NBA статистикаһына ла турана-тура йоғонто яһай: мәҫәлән, ассоциация ярыштарында хәҙерге ваҡытта барлыҡ ҡитғаларҙан да командалар ҡатнаша. Дөйөм алғанда, әүҙемлектең иң юғары кимәле уҙған быуаттың 90-сы йылдарына тура килә, был осорҙа NBA-ға башлыса Көнсығыш Европа илдәренән билдәле спортсылар килә. == Уйын йыһаздары == * {{comment|Баскетбол майҙансығы|Баскетбольная площадка}} * {{comment|Баскетбол тубы|Баскетбольный мяч}} == Ҡағиҙәләр == [[Файл:Basketball backboard and basket.svg|thumb|150px|[[ФИБА]] ҡағиҙәләре буйынса щит һәм кәрзин дәүмәлдәре]] [[Файл:Boisko koszykowki FIBA 2010.svg|thumb|150px||[[ФИБА]]-ның 2010 йылғы ҡағиҙәләре буйынса майҙансыҡ дәүмәле]] Баскетболдың Джеймс Нейсмит төҙөгән тәүге ҡағиҙәләре ни бары 13 пункттан торған була. Ваҡыт үтеү менән уйын үҙгәрә барғанлыҡтан, уның ҡағиҙәләре лә үҙгәреш талап иткән. Басетболдың беренсе халыҡ-ара ҡағиҙәләре 1932 йылда ФИБА-ның 1-се конгресында ҡабул ителә, артабан улар күп тапҡырҙар үҙгәртелә һәм төҙәтелә, һуңғы ҙур ғына үҙгәртеүҙәр 1998 һәм 2004 йылдарҙа индерелә. 2004 йылдан уйын ҡағиҙәләре үҙгәрешһеҙ ҡалып килә. НБА ҡағиҙәләре ФИБА үткәргән ярыштарҙан (донъя чемпионаттары, Олимпия уйындары, ҡитғалар чемпионаттары, Европа клубтарының халыҡ-ара һәм милли беренселектәре) бер ни тиклем айырыла. Баскетбол ғәҙәттә унар уйынсынан торған ике команда менән уйнала, майҙанда бер ваҡытта һәр яҡтан бишәр спортсы була. Һәр команданың маҡсаты — ҡаршы яҡ кәрзиненә туп индереү һәм икенсе командаға тупты эләктереп алыуға һәм үҙ кәрзиненә ташлауға ҡамасаулау. Туп баскетболда бары тик ҡул менән генә уйнала. Тупты иҙәнгә һуғып алмай уның менән йүгереү, уға аңлы рәүештә аяҡ менән тибеү йә ҡул менән һуғыу, аяҡтың ҡайһы өлөшө менән булһа ла тупты тотҡарлау ҡағиҙәне боҙоу була. Тупҡа аяҡ менән осраҡлы тейеү ҡағиҙә боҙоу итеп ҡаралмай. Уйын ваҡыты бөтөүгә күберәк мәрәй йыйған команда еңеүсе була. Матчтың төп ваҡыты тигеҙ иҫәп менән тамамланған осраҡта ғәҙәттә биш минутлыҡ өҫтәлмә ваҡыт (овертайм) үткәрелә, әгәр ҙә ул да тигеҙ иҫәп менән бөтһә, икенсе, өсөнсө… (еңеүсе асыҡланғансы) обертайм була. Туптың ҡулсаға бер төшөүе өсөн төрлө мәрәй бирелә: * 1 мәрәй — {{comment|штраф ырғытыу| штрафной бросок}}. * 2 мәрәй — яҡын һәм урта алыҫлыҡтан (өс мәрәй һыҙатына тиклем) ташланып кәрзингә индерелгән туп өсөн. * 3 мәрәй — йыраҡ дистанциянан (6 метр 75 см (Милли баскетбол ассоциацияһында 7 метр 24 см) алыҫлыҡта булған өс мәрәй һыҙаты аръяғынан) ташланып кәрзингә индерелгән туп өсөн. (Өс мәрәйле туп ФИБА-ның рәсми ҡағиҙәләренә 1984 йылда индерелә)<ref name="SE">{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2010-09-17/13_2/ |title=Первые трёхочковые бросали… с 9 метров |author=Антон Соломин. |work=Спорт-Экспресс |date=Антон Соломин. |accessdate=2015-05-25}}</ref> Майҙансыҡтың үҙәк түңәрәгендә ниндәйҙер бер уйынсы тарафынан дөрөҫ кире ҡағыылған бәхәсле ырғытыу менән уйын рәсми башлана. Матч һәр береһе 10 минут (Милли баскетбол ассоциацияһында 12-шәр минут) дауам иткән һәм ике минутлыҡ тәнәфестәре булған дүрт өлөштән тора. Икенсе һәм өсөнсө өлөш араһындағы тәнәфес — ун биш минут, был оҙон тәнәфестән һуң командалар кәрзиндәр менән алмаша. Баскетбол асыҡ һауалағы майҙанда һәм түшәменә тиклем 7 метрҙан кәм булмаған залда уйнала. Майҙансыҡ ҙурлығы— 28×15 м. Щит ҙурлығы 180×105 см, уның аҫҡы ҡырыйынан иҙәнгә йә ергә тиклем 290 см булырға тейеш. Кәрзин төпһөҙ {{comment|селтәр |сетка}} менән уратылған тимер ҡулсанан ғибрәт. Ул щиттың аҫҡы ҡырыйынан 0,15 м һәм иҙән кимәленән 3,05 м бейеклеккә ҡуйыла. FIBA стандарттары ир-егеттәр ярыштары өсөн баскетбол тубының түңәрәк әйләнәһе оҙонлоғон 74,9—78 см, ауырлығын 567—650 грамм итеп билдәләй, был дәүмәлдәр ҡатын-ҡыҙҙар ярыштары өсөн иһә 72,4—73,7 см һәм 510—567 грамм тәшкил итә. === Ҡағиҙә боҙоуҙар === * ''аут '' — туптың уйын майҙансығынан ситкә сығыуы; * ''йүгереү'' — туплы уйынсының ҡағиҙәләр билдәләгән сикләүҙән күберәк аяҡтары менән хәрәкәт яһауы <ref>[https://web.archive.org/web/20140322151408/http://www.basket.ru/files/_public/Upload/Module/Makc2custom/Catalogue/Product/One/000/000/000/176/Files/181/79e1f109399a4d26972ff7b34444ce3e.pdf Официальные Правила баскетбола ФИБА 2010] ст. 25.1.1</ref> * ''тупты дөрөҫ йөрөтмәү'', шул иҫәптән уны күтәреп үтеү һәм тупты ҡулға алғандан һуң уны тағы алып китеү; * ''ҡулдағы туп менән урындан һикереү''; * ''{{comment|3 секунд ҡағиҙәһе|Правило 3 секунд}}'' — командаһының һөжүм итеү зонаһында туп менән булған ваҡытта һөжүмсенең ҡулса аҫтындағы тура мөйөшлө зонала өс секундтан күберәк тороуы; * ''5 секунд'' — тупты ташларға әҙерләнгән уйынсы уны биш секунд дауамында тота <ref>[https://web.archive.org/web/20140322151408/http://www.basket.ru/files/_public/Upload/Module/Makc2custom/Catalogue/Product/One/000/000/000/176/Files/181/79e1f109399a4d26972ff7b34444ce3e.pdf Официальные Правила баскетбола ФИБА 2010] ст. 17.3.1</ref>; * ''тығыҙ ҡурсаланған уйынсы''<ref>[http://basketball-training.org.ua/pravila_basketbola/pravila-24-3-5-i-8-sekund-v-basketbole.html Плотноопекаемый игрок]</ref> — ҡулдарында туп булған уйынсы, үҙенән 1 метр алыҫлыҡта ҡаршы команданың әүҙем һаҡ торошондағы уйынсыһы булғанлыҡтан, <ref>[https://web.archive.org/web/20140322135046/http://www.basket.ru/files/_public/Upload/Module/Makc2custom/Catalogue/Product/One/000/000/000/176/Files/343/448a57757c5c42a0876dcaea6d2f39a0.pdf Официальные Правила баскетбола ФИБА 2012] ст. 27</ref>5 минут арауығында тупты артабан алып китмәй, бер кемгә лә бирмәй һәм ҡулсаға ла ташламай. * ''8 секунд'' — тыл зонаһында туп тотҡан команда уны һигеҙ секунд эсендә алғы зонаға алып сыҡмай; * ''24 секунд'' — команда тупты 24 секунд тота һәм ҡулсаға ташламай. Туп ҡулса дуғаһына тейгән осраҡта 24 секундты һанау туҡтатыла. Бынан һуң һөжүм итеүсе команда һөжүмде һайлау һәм тупты тағы ла 14 секунд тотоу хоҡуғына эйә була. Фол алған осраҡта йә һаҡланыусы команда тарафынан ҡағиҙә боҙолғанда (туптың майҙандан ситкә сығыуынан тыш), шулай уҡ уйын башҡа сәбәптән туҡтатылғанда, һөжүм итеүсе команда хоҡуҡ ала: ** әгәр тупты ташлау бығаса тупты тотҡан команданың һаҡланыу зонаһында булһа — яңы 24 секундҡа туп менән булыу (яңы 24-секунд туп тотоу); ** әгәр ҙә тупты тоторға 14 секунд һәм унан да күберәк ҡалһа — ваҡыт иҫәпләүҙе дауам итергә; ** әгәр ҙә 13 секунд һәм унан дә әҙерәк ваҡыт ҡалһа — тупты тотоуға 14 секундлыҡ яңы ваҡыт<ref>[https://web.archive.org/web/20140322151408/http://www.basket.ru/files/_public/Upload/Module/Makc2custom/Catalogue/Product/One/000/000/000/176/Files/181/79e1f109399a4d26972ff7b34444ce3e.pdf Официальные Правила баскетбола ФИБА 2010] ст. 29.2.1</ref> Нәҡ шуның өсөн басктболды тиҙ шахмат тип атайҙар, сөнки аҙ ғына ваҡытта тупты ҡулцаға ташлау өсөн бер нисә ҡарар ҡабул итергә (бер нисә комбинация яһарға) кәрәк. * ''тупты һаҡ зонаһына ҡайтарыуҙы боҙоу'' (''зона'') — һөжүм зонаһында туп тотҡан команда уны һаҡ зонаһына күсерә. === Фолдар === [[Файл:Basketball foul.jpg|thumb|Судья фолды күрһәтә]] Фол — шәхси контакт йә спортҡа ҡарамаған тәртип арҡаһында ҡағиҙә боҙоу. Фол төрҙәре: * шәхси — ҡаршы яҡ уйынсыһы менән контакт өсөн; * техник; * ике яҡлы; * спортҡа ҡарамаған тәртип; * дисквалификацияға килтереүсе. Матчта 5 шәхси һәм/йәки техник (НБА-ла 6) йә 2 спортивный булмаған фол алған уйынсы майҙансыҡтан сығырға тейеш, һәм ул матчта артабан ҡатнаша алмай (шул уҡ ваҡытта уға запас уйынсылар эскәмйәһендә ҡалырға рөхсәт ителә). Ике техник иҫкәртеү йә дисквалифицирующий фол алған уйынсы майҙандан сығарыла, һәм ул матч барған урынды ҡалдырырға тейеш була (уға запас уйынсылар эскәмйәһендә ҡалырға рөхсәт ителмәй). Баскетбол — спорттың контактлы төрө һәм шуға ла йәрәхәт алыу йә имгәнеү ҡурҡынысы тыуҙыра тип һанала ала, сөнки спортсыларҙың хоккей һәм футболдан айырмалы рәүештә һаҡланыу экипировкаһы бөтөнләй юҡ. == Цитата == {{цитата|автор=Билл Расселл, НБА-ның «Бостон Селтикс» командаһының 1960-сы йылдар уйынсыһы һәм уйынсы-тренеры.|Һәр мәҙәниәттә кешеләрҙең иң ҙур бәхет шатлығынан һикереүҙәре билдәле. Һикереү — шатлыҡтың халыҡ-ара танылған сағылышы (выражение), ә баскетбол — нәҡ һикереүгә ҡоролған спорт төрө... Уйынсы бәлки бәхетле булғаны өсөн һикерәлер, әммә уның нәҡ һикергән өсөн бәхетле булыу ихтмалы күберәк. Миңә уйынсыларҙың баскетболдағы һәр нәмәгә — ҡағиҙәләргә, туптың ҙурлығына йә төҫөнә, формаға йә иһә сисенеү-кейенеү бүлмәһендәге температураға — зарланғанын ишетергә тура килде, әммә кемдең дә булһа уйында һикерергә тура килеүенә зарланғанын бер ҡасан да ишетмәнем<ref>Bill Russell and Taylor Branch. Second Wind: The Memories of an Opinionated Man. Random House, 1979. — P. 73</ref>.}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Халыҡ-ара баскетбол федерацияһы]] == Һылтанмалар == * {{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/1517-basketbol|автор=Исаев А. С.}} {{Олимпия спорт төрҙәре}} {{Навигация |Тема = Баскетбол |Портал = Баскетбол |Викисловарь = баскетбол |Викиучебник = |Викицитатник = Баскетбол |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * [http://www.fiba.com Сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19961104154421/http://www.fiba.com/ |date=1996-11-04 }} [[Международная федерация баскетбола|ФИБА]] * [http://www.fibaeurope.com Сайт] [[ФИБА Европа]] * [http://www.uleb.net Сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510133412/http://www.uleb.net/htm/what1.htm |date=2008-05-10 }} [[УЛЕБ]] * [https://russiabasket.ru/ Сайт] [[Российская федерация баскетбола|РФБ]] * [http://www.nba.com Сайт] [[Национальная баскетбольная ассоциация|NBA]] * [http://www.basketball.ru basketball.ru — новостной и обзорный портал]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|40em}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|1}} * {{книга |год=2004 |заглавие=The golden age of amateur basketball: the AAU Tournament, 1921–1968 |ссылка=https://books.google.com/books?id=kHVGigFqcNkC&pg=PP1&dq=Basketball#v=onepage |издательство={{Нп3|University of Nebraska Press}} |isbn=0-8032-7117-4 |язык=en |автор=Adolph H., Grundman}} * {{книга |год=2005 |заглавие=Basketball in America: from the playgrounds to Jordan's game and beyond |ссылка=https://books.google.com/books?id=v8r__pvCopgC&pg=PP1&dq=history%20of%20Basketball#v=onepage |издательство=Routledge |isbn=978-0-7890-1613-3 |язык=en |автор=Batchelor, Bob}} * {{книга |год=2007 |заглавие=A Basketball Handbook |ссылка=https://books.google.com/books?id=YJmsqtj-rh4C&lpg=PA6&dq=history%20of%20Basketball&pg=PP1#v=onepage |издательство={{Нп3|AuthorHouse}} |isbn=978-1-4259-6190-9 |язык=und |автор=Brown, Donald H.}} * {{книга |год=1991 |заглавие=All you wanted to know about Basketball |ссылка=https://books.google.com/books?id=FMbE6oVIP-0C&pg=PP1&dq=Basketball#v=onepage |издательство=Sterling publishing |isbn=81-207-2576-X |язык=und |автор=Forrest C., Allen}} * {{книга |год=2005 |заглавие=Shattering the glass: the remarkable history of women's basketball |ссылка=https://books.google.com/books?id=ZfS_3MUPBXoC&pg=PP1&dq=history%20of%20Basketball#v=onepage |издательство={{Нп3|The New Press|New Press|en|The New Press}} |isbn=1-56584-822-5 |язык=en |автор=Grundy, Pamela; Susan Shackelford}} * {{книга |год=2003 |заглавие=Hoopmania: The Book of Basketball History and Trivia |ссылка=https://books.google.com/books?id=oH8uK4Sn_BoC&pg=PP1&dq=history%20of%20Basketball#v=onepage |издательство={{Нп3|Rosen Publishing|Rosen Pub. Group|en|Rosen Publishing}} |isbn=0-8239-3697-X |язык=en |автор=Herzog, Brad}} * {{книга |год=2009 |заглавие=The book of basketball: the NBA according to the sports guy |ссылка=https://books.google.com/books?id=-4IMN7pCebwC&lpg=PA269&dq=history%20of%20Basketball&pg=PP1#v=onepage |издательство=Ballantine/ESPN Books |isbn=978-0-345-51176-8 |язык=en |автор=Simmons, Bill}} * {{книга |год=1941 |заглавие=Basketball: its origin and development |ссылка=https://books.google.com/books?id=yDKtaGdhZncC&pg=PP1&dq=James%20Naismith#v=onepage |издательство={{Нп3|University of Nebraska Press}} |isbn=0-8032-8370-9 |язык=und |автор=Naismith, James}} {{refend}} {{ВС}} {{Олимпийские виды спорта}} [[Категория:Баскетбол|*]] gzc7n0zh64sp6ugqc9d6chp3saijq2m IP-телефония 0 92992 1296635 1282306 2026-05-12T12:24:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296635 wikitext text/x-wiki '''IP-телефони́я''' («''айпи́-телефони́я''» тип әйтелә) — IP протоколы буйынса телефон элемтәһе. IP-телефония — ул телефония өсөн хас булған ғәмәлдәрҙе — номер йыйыуҙы, яуап алғансы шылтыратыуҙы (дозвон), ике яҡтың тауышлы аралашыуын, шулай уҡ [[Интернет ]]<nowiki/>йәки башҡа берәй IP-селтәр аша видеоаралашыуҙы тәьмин итеүсе коммуникацион протоколдар, технологиялар һәм ысулдар йыйылмаһы. Элемтә каналы аша сигнал һанлы ысул менән тапшырыла һәм тапшырылыр алдына артыҡ мәғлүмәтте таҙартыр һәм бирелмәләр тапшырыу селтәренә төшкән көсөргәнеште кәметер өсөн үҙгәртелә (ҡыҫыла). == IP-телефониямы әллә VoIP-мы? == IP-телефония VoIP ({{lang-en|Voice over IP}}) технологияһының ҡушымтаһы булып тора һәм ике яҡлы аралашыуҙы ойоштора. VoIP технологияһы тауыш тапшырыуҙың бөтә варианттарын, шул иҫәптән телефонияға һәм кешеләрҙең аралашыуына бер ниндәй ҡағылышы булмағандарын да, IP аша тапшырыуҙы күҙҙә тота. Мәҫәлән, VoIP технологияһы IP-видеокүҙәтеүҙә, мәғлүм итеү системаларында, вебинарҙар трансляциялағанда, он-лайн режимда фильмдар ҡарағанда һ. б. ҡулланыла. == IP-телефония ҡулланыу == Компьютер селтәрҙәре ярҙамында тауышлы һәм видео бәйләнеш XXI быуат башынан алып айырым кешеләр тарафынан да, корпоратив секторҙа ла бик киң файҙаланыла башланы. IP-телефония системаларын ҡулланыу элемтә операторы булған компанияларға шылтыратыуҙар (айырыуса халыҡ-ара шылтыратыуҙар) хаҡын һиҙелерлек кәметергә һәм телефонияны [[Интернет ]]<nowiki/>сервистарына тоташтырырға, интеллектуаль хеҙмәттәр күрһәтергә мөмкинлек бирә. <gallery> Файл:1140E.jpg|IP-телефон Avaya 1140E Файл:Cisco 7960 IP Phone.JPG|IP-телефон Cisco 7960 IP Phone Файл:AddPac VP-500.jpg|Видеотелефон AddPac VP-500 </gallery> == Функционаллеге == IP-телефония дөйөм файҙаланыуҙағы телефон селтәре технологияһы ярҙамында тормошҡа ашырыу ҡатмарлыраҡ йә ҡиммәтерәк булған бурыстарҙы атҡара. Миҫалдар: * Юғары тиҙлекле тоташыу сиктәрендә бер тапҡырҙан күберәк шылтыратыу мөмкинлеге. Шуның өсөн IP-телефония өйҙә йә офиста өҫтәмә телефон линияһы булдырыуҙың иң ябай ысулы булып тора. * Түбәндәге саралар: :* конференция, :* шылтыратыуҙы ҡабат адреслау, :* номерҙы автоматик ҡабатлау, :* шылтыратыусының номерын күреү бушлай тәҡдим ителә, ә ҡәҙимге телекоммуникацион компаниялар былар өсөн түләү ала. * Стандартлаштырылған протоколлы (мәҫәлән, SRTP) хәүефһеҙ шылтыратыуҙар. * Урынға бойондороҡһоҙ булыу. IP-телефония провайдерына тоташыу өсөн бары тик интернет-тоташыу ғына кәрәк. * Интернет аша башҡа сервистарға берегеү мөмкин (видеошылтыратыуҙы, һөйләшкән ваҡытта, аудиоконференция барғанда хәбәрҙәр һәм мәғлүмәттәр менән алмашыуҙы, адрес кенәгәһе ҡулланыуҙы һәм башҡа абунасылар шылтыратыу ҡабул итә аламы-юҡмы икәне тураһында мәғлүмәт алыуҙы ла индереп). * Өҫтәлмә телефон мөмкинлектәрен — шылтыратыуҙы маршрутлау, ҡалҡыныусы тәҙрәләр, альтернатив GSM-роуминг һәм IVR индереүҙе — ҡулланыу еңелерәк һәм арзаныраҡ. Телефон шылтыратыуының персональ компьютер теркәлгән бирелмәләр тапшырыу селтәрендә булыуы яңы мөмкинлектәр аса. Өҫтәмә рәүештә: донъяның теләһә ҡайһы илендә тура номерҙар алып тоташтырыу мөмкинлеге (DID). == Мобиль номерҙар == Телефон номерҙарының күсерелә алыуы ({{lang-en|Mobile number portability}}, MNP йәки {{lang-en|Local Number Portability}}, LNP) — файҙаланыусының бер мобиль операторҙан икенсеһенә күскәндә үҙенең телефон номерын һаҡлап ҡала алыу сервисы. Был мөмкинлек һәр илдең үҙ ҡануниәтенә бәйле. </span> == Шылтыратыуҙың минималь хаҡы == IP-телефонияла шылтыратыу хаҡы «шылтыратыуҙы маршрутлауҙың минималь хаҡы системаһы» (LCR, Least Cost Routing System) буйынса билдәләнә, ул иң түбән хаҡты ҡуйырға мөмкинлек бирә. IP-телефония тауышлы шылтыратыуҙы мршрутлағанда MNP мобиль номерҙарының бер-береһенә ярашыуына идара итеү өсөн дә кәрәк. Бөйөк Британия ише үҙәк бирелмәләр базаһы булмаған илдәрҙә ҡайһы берҙә, GSM-селтәргә мобиль телефондың ниндәй селтәргә (операторға) ҡарағанын белешеп, үтенес ебәрергә тура килә. IP-телефония шылтыратыу маршрутлауының арзанлығы арҡаһында киң тарала барғанға күрә шылтыратыуҙар хәүефһеҙлеген дә тәьмин итергә кәрәк. MNP мобиль номераҙарының ярашыусанлығын тикшереү хеҙмәттең сифаты яҡшы булһын өсөн кәрәк; тауышлы шылтыратыуҙың дөрөҫ барыуы тәьмин ителә,һөҙөмтәлә, VoIP-компаниялар клиенттары булған компанияларға (файҙаланыусыларға) IP-телефония хеҙмәттәре провайдерын мотлаҡ табасағын гарантиялай. == Ашығыс саҡырыу номерҙары == IP-технология үҙенсәлектәре файҙаланыусының ҡайҙалығын асыҡлау мөмкинлеген бирмәй. Ашығыс саҡырыу номерҙарына шылтыратыуҙы еңел генә маршрутлап (икенсе номерға йүнәлтеп) булмай (оператив хеҙмәттәр өсөн был бик мөһим). Ҡайһы берҙә бындай системалар селтәр эсендәге ашығыс саҡырып шылтыратыуҙарҙы тейешле подразделениелағы ашығыс булмаған саҡырыу номерҙарына йүнәлтә ала. == Протоколдар == Протоколдар клиент ҡорамалының (шлюз, терминал йәки IP-телефон) провайдер серверында йәки гейткиперында теркәүҙе, саҡырыу йә саҡырыуҙың адресын үҙгәртеүҙе, тауышлы йә видеототаштырыуҙы, абунасының исемен һәм/йәки номерын тапшырыуҙы тәьмин итә. Әлеге ваҡытта түбәндәге протоколдар киң файҙаланыла: * SIP <br /> * H.323<br /> * MGCP <br /> * H.248 (MEGACO) <br /> * SIGTRAN <br /> * SCTP <br /> * SCCP <br /> * Jingle <br /> * IAX2 <br /> * Unistim <br /> == Телмәрҙе кодлау == Тауышты IP-селтәр аша тапшырыу өсөн кеше тауышы импульслы-код модуляцияһы ярҙамында цифрлаштырыла, ҡыҫыла (кодлана) һәм пакеттарға бүленә. Ҡабул итеүсе яҡта бының киреһе бара — бирелмәләр пакеттан алына, коды сиселә һәм улар яңынан аналоглы сигналға әйләнә. Кодлау 15—45 мс оҙайлығындағы өҫтәмә тотҡарлыҡ барлыҡҡа килтерә. Уның сәбәптәре: * сигналды туплау һәм артабанғы хисап баштары статистикаһын иҫәпкә алыу өсөн буферҙы файҙаланыу (алгоритм тотҡарлығы); * телмәр сигналы менән барған математик үҙгәртеүҙәр процессор ваҡытын талап итә (хисаплау тотҡарлығы). Кодты сискән яҡта ла ошондай тотҡарлыҡ була. Кодектың тотҡарланыуын үтәнән-үтә барлыҡҡа килгән тотҡарланыуҙарҙы һанағанда иҫәпкә алырға кәрәк. Бынан тыш, кодлауҙың/кодты сисеүҙең ҡатмарлы алгоритмдары системаның хисаплау ресурстарының ярайһы уҡ етди сығымдарын талап итә. Тикшеренеү төркөмдәрендә Интернет аша телмәр бирелмәләрен тапшырыу сифатын анализлау шуны күрһәтә: синтезланған телмәрҙең боҙолоу, сифаты түбәнәйеү, асыҡлығы кәмеү сәбәптәре булып телмәр бирелмәләре ағымының өҙөлөүе тора. Ул түбәндәге сәбәптәрҙән хасил була: * элемтә селтәре аша тапшырғанда пакеттарҙың юғалыуы; * телмәр бирелмәләре пакетын илтеп еткереү өсөн кәрәк булған ваҡытҡа һыймау. === Кодектар === IP-селтәр аша тапшырғанда тауышты ҡыҫыу алгоритмдары төрлө. Ҡайһы берҙәре тауышты ҡыҫмай тиерлек, уны импульслы-код модуляцияһы кимәлендә (йәғни 64 килобит/с) ҡалдыра, икенсе кодектар цифрланған тауышты кодлауҙың һөҙөмтәле алымдары ярҙамында 8 тапҡырға йә унан да күберәккә ҡыҫыу мөмкинлеген бирә. Лицензиялау талап ителмәгән һәйбәт ирекле кодектар күп. Ҡайһы берҙәре өсөн лицензия кәрәк. VoIP-кодектарҙың сағыштырма характеристикалары:<ref>См.: Глава 2. </ref> {| class="wikitable" id="cx315" style="text-align:right" data-source="315" data-cx-weight="350" contenteditable="true" data-cx-draft="true" ! id="318" rowspan="2" |Кодек ! id="320" rowspan="2" |Пакеттың файҙалы ауырлығы, байт ! id="322" rowspan="2" |Тапшырыу тиҙлеге,<br /> кбит/с ! id="325" rowspan="2" |Алгоритмик<br /> тотҡарланыу, миллисекунд ! colspan="2" id="327" |Биләнгән ағым, кбит/с |- id="330" ! id="331" |IP-пакеттар ! id="333" |Ethernet-фреймдар |- id="335" | id="336" |G.711 | id="338" |160 | id="340" |64 | id="342" |20 | id="344" |78 | id="346" |80 |- id="348" | id="349" |G.723.1 (6.3) | id="351" |24 | id="353" |6,3 | id="355" |37,5 | id="357" |6,9 | id="359" |17,1 |- id="361" | id="362" |G.723.1 (5.3) | id="364" |20 | id="366" |5,3 | id="368" |37,5 | id="370" |5,9 | id="372" |16 |- id="374" | id="375" |G.726-32 | id="377" |160 | id="379" |32 | id="381" |20 | id="383" |32,8 | id="385" |42,7 |- id="387" | id="388" |G.726-24 | id="390" |160 | id="392" |24 | id="394" |20 | id="396" |24,8 | id="398" |34,7 |- id="400" | id="401" |G.726-16 | id="403" |160 | id="405" |16 | id="407" |20 | id="409" |16,8 | id="411" |26,7 |- id="413" | id="414" |G.729 (8) | id="416" |20 | id="418" |8 | id="420" |25 | id="422" |8,8 | id="424" |18,7 |- id="426" | id="427" |G.729 (6.4) | id="429" |16 | id="431" |6,4 | id="433" |25 | id="435" |7,2 | id="437" |17,1 |} == Селтәрҙә тотҡарланыуҙы кәметеү == IP-телефонияның төп өҫтөнлөгө — үткәреү һыҙатына талаптарҙың түбәнлеге, был телмәр трафигының түбәндәге статистик характеристикаларын иҫәпкә алып тәьмин ителә: * паузаларҙы тапшырыуҙы булдырмау, улар тапшырыу каналын (VAD) биләүҙең 40-50 % алырға мөмкин; * телмәр сигналының үтә күплеге һәм уны сығанаҡ сигналдың 20-40%-ы күләмендә ҡалдырып ҡыҫыу (кире тергеҙгәндә сифатына зыян килмәҫлек итеп). Шул уҡ ваҡытта, технология айырым пакеттарҙың юғалыуына тотороҡло ҡала алһа ла, IP-телефония өсөн селтәрҙә пакеттарҙы тотҡарлау яҡшыға түгел. Шулай ҙа пакеттарҙың 5%-ына тиклемен юғалтыу телмәрҙең асыҡлығына зыян килтермәй. Телефон трафигын IP технологияһы буйынса тапшырғанда хеҙмәттең сифатына TL9000 стандартының ҡаты талаптары үтәлергә тейеш. Ул талаптар ошоларҙы күҙҙә тота: # тоташыуҙың тиҙлек менән билдәләнеүсе сифаты, # тоташыуҙың үтәнән-үтә тотҡарланыуҙар (файҙаланыусыға ҡамасаулаған) һәм ҡабул ителгән телмәр сифаты менән билдәләнеүсе сифаты. Стандарт буйынса, тотҡарланыу 250 [[Секунд|мс]]-тан артырға тейеш түгел.<ref name="jitter">''Скуснов Александр.''&#x20;</ref> Тауыш бирелмәләрен IP селтәре аша тапшырыуҙа тотҡарлыҡтар сәбәптәре пакеттарҙы ташыу үҙенсәлектәренә бәйләнгән. TCP протоколы пакеттарҙы илтеп еткереүгә контролде тәьмин итә, ләкин яй булғанлыҡтан тауыш тапшырыуҙа файҙаланылмай. UDP пакеттарҙы тиҙ оҙата, ләкин юғалған бирелмәләрҙе тергеҙеүҙе гарантияламай, һөҙөмтәлә әңгәмәнең өлөштәре юғалып ҡала. Джиттер ҙа (пакеттар килеү-ҡабул ителеү периодындағы тайпылыштар) ҡамасаулай, улар үтә тығыҙ IP-селтәр аша күп һанлы узелдар тапшырғанда барлыҡҡа килә. Селтәрҙең етерлек үткәреү һәләтенә эйә булмауы (мәҫәлән, бер юлы бер нисә файҙаланыусы тарафынан ҡулланылғанда) тотҡарланыуҙарға ғына түгел (йәғни джиттерҙың үҫеүенә), пакеттарҙа ҙур юғалтыуҙарға ла килтерә. Бындай проблемаларҙы хәл итеү өсөн ошондай саралар тәҡдим ителә<ref name="jitter">''Скуснов Александр.''&#x20;</ref>: * тауыштың юғалған өлөштәрен алгоритмлы тергеҙеү (күрше бирелмәләргә ярашлы уртасалатыу) * бер селтәр эсендә транспортлаған саҡта IP-пакеттарҙы Type of Service яланында билдәләү ярҙамында трафикка өҫтөнлөк биреү * кәрәкле оҙонлоҡтағы үҙгәреүсән джиттер-буфер ҡулланыу, был пакеттарҙы йыйыу һәм билдәле бер ваҡыт эсендә ҡабат сығарып тороу мөмкинлеген бирә * селтәрҙең тар урынында медиа-бирелмәләрҙе проксилаштырыуҙы һүндереү * бәләкәйерәк алгоритмик тотҡарлыҡлы кодектар ҡулланыу. === Тоташыу хәүефһеҙлеге === IP-телефония файҙаланыусыларҙың күбеһе, хәүефһеҙ шылтыратыуҙарҙы IP-технологиялар сиктәрендә индереү күпкә ябай булыуына ҡарамаҫтан, криптографик шифрлауҙы ҡулланмай. Һөҙөмтәлә, трафик анализаторы ярҙамында IP-һөйләшеүҙәрҙе тыңлау ҡатмарлы түгел, тырышҡанда хатта уларҙың йөкмәткеһен дә үҙгәртеп була.<ref name="tls">''Берндт Бютнер.''&#x20;</ref><ref>[http://www.xakep.ru/post/30939/default.asp Атака на VoIP: Подслушивание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330093646/http://www.xakep.ru/post/30939/default.asp |date=2012-03-30 }}.&#x20;.</ref> Селтәр пакеттары анализаторы ярҙамында үтеп инеүселәр файҙаланыусы һаҡлаулы VPN виртуаль селтәре эсендә булмағанда IP-шылтыратыуҙарҙы тотоп ала.<ref>[http://www.xakep.ru/post/30907/default.asp Атака на VoIP: Перехват] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403194342/http://www.xakep.ru/post/30907/default.asp |date=2008-04-03 }}</ref> Хәүефһеҙлектәге был етешһеҙлек һөжүмдәр арҡаһында хеҙмәтләндереү өҙөклөктәренә килтереүе ихтимал. Был өҙөклөктәр, телефон селтәрен сүп трафик менән тултырып, «буш түгел» тигән сигнал барлыҡҡа килтереп һәм абунасыларҙың һөйләшеүе гел өҙөлөүгә килтереп, телефон селтәрен тотош эштән сығарырға һәләтле.<ref name="nag">[http://nag.ru/news/newsline/5919/voip-bezopasnee-obychnoy-telefonii.html VoIP безопаснее обычной телефонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910052957/http://nag.ru/news/newsline/5919/voip-bezopasnee-obychnoy-telefonii.html |date=2014-09-10 }}.&#x20; ООО «НАГ»&#x20;(1 апреля 2006).&#x20;<small>.</ref> Ләкин бындай проблема ҡәҙимге телефонияға ла ҡағыла, сөнки тулыһынса һаҡланыулы элемтә ысулы бөтөнләй юҡ.<ref>[http://www.mfisoft.ru/products/security/garda ‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125013740/http://www.mfisoft.ru/products/information_security/garda |date=2013-01-25 }}[http://www.mfisoft.ru/products/security/garda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125013740/http://www.mfisoft.ru/products/information_security/garda |date=2013-01-25 }}.&#x20; МФИ Софт.&#x20;[https://web.archive.org/web/20130125013740/http://www.mfisoft.ru/products/information_security/garda Архивировано из первоисточника 1 февраля 2013].</ref><ref name="tls">''Берндт Бютнер.''&#x20;</ref><ref name="nag"/> Файҙаланыусылар үҙ селтәрен хәүефһеҙ итер өсөн виртуаль локаль бирелмәләр селтәренә инеүҙе сикләй, тауыш бирелмәләре булған үҙ селтәрен башҡаларҙан йәшерә ала. Әгәр файҙаланыусы хәүефһеҙ һәм дөрөҫ конфигурациялы, инеү мөмкинлеге контролдә тотолған селтәр-ара интерфейс-шлюз ҡулланһа, хакерҙар һөжүмдәренең күбеһенә бирешмәҫкә мөмкин. Wireshark кеүек IP-һөйләшеүҙәр трафигын анализлауҙы еңелләштерә торған ирекле ҡулланыуҙағы программа тәьминәттәре бар.<ref>{{cite web |url = https://www.infoworld.com/node/61313 |title = VoIP monitoring |author = |date = 2008-07-31 |work = InfoWorld |publisher = The IDG Network |accessdate = 2013-01-27 |lang = en }}</ref> Мәғлүмәтте яттар эләктерә алмаһын өсөн ҡайһы берәүҙәр ҡыҫыуҙы ҡуллана. Селтәр ысынлап та хәүефһеҙ булһын өсөн тулыһынса криптографик шифрлау һәм криптографик аутентификация үткәреү мөһим, тигән фекер бар. Ләкин ҡайһы бер параметрҙар буйынса IP-телефония ҡәҙимге телефонияға ҡарағанда күпкә хәүефһеҙ.<ref name="nag"/> Әле файҙаланыуҙа булған SRTP хәүефһеҙлек стандарты һәм яңы ZRTP протоколы IP-телефондарҙың ҡайһы бер яңы моделдәрендә (Cisco, Yealink SNOM һ.б.), аналоглы телефон адаптерҙарында (Analog Telephone Adapters, ATAs), шлюздарҙа, шулай уҡ төрлө софтфондарҙа ҡулланыла ала. IPsec ярҙамында, альтернатив шифрлау ҡулланып, P2P VoIP хәүефһеҙлеген тәьмин итергә мөмкин. Skype программаһы SRTP ҡулланмай, ләкин унда Skype-провайдерға күренеүсән шифрлау системаһы бар.<ref name="tls">''Берндт Бютнер.''&#x20;</ref> Voice VPN сиселеше компания эсендәге VoIP-селтәрҙәренә, цифрлы тауыш бирелмәләре ағымында IPSec-шифрлауҙы ҡулланып, хәүефһеҙ тауышлы тоташыу булдырыу мөмкинлеге бирә. Шулай уҡ күп кимәлле шифрлау һәм тотош VoIP-трафикты (тауышты, видеоны, эш мәғлүмәттәрен һ. б.) I2P селтәре ярҙамында анонимлаштырыу яһарға ла була. === Саҡырыусы абунасыны идентификациялау === Саҡырыусы абунасының номерын күреү хеҙмәте (Caller ID) төрлө провайдерҙа төрлөсә булырға мөмкин, хәйер, VoIP-провайдерҙарҙың күпселеге хәҙер «шылтыратыусы абунасының идентификаторын асыҡлау (caller ID)» хеҙмәтен тәҡдим итә.Шылтыратыу урындағы селтәр номерына берәй VoIP-провайдерҙан килһә, caller ID хеҙмәте ҡулланыла алмай. Ҡайһы бер осраҡтарҙа VoIP-провайдерҙар саҡырыусы абунасыға уныҡы булмаған берәй caller ID ҡулланыу мөмкинлеген бирә. Коммерция нигеҙендәге VoIP-ҡорамал һәм программа тәьминәте caller ID-ҙы еңел үҙгәртә ала. Был хеҙмәт киң мөмкинлектәр бирһә лә, яуыз ниәттәргә лә юл аса. Провайдер тарафынан caller ID-ҙы яуыз ниәттә алмаштырыу осраҡтары закон менән көйләнә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Интернет стандарттары]] o5qh5i55obxlvmh1h32pcagnf4pbh8r Айҙаров Камал Ғимаҙи улы 0 95423 1296685 1287280 2026-05-12T17:20:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296685 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель |имя =Камал Ғимаҙи улы Айҙаров |оригинал имени = |изображение =Айдаров Камал.png |ширина = 200 px |описание изображения = |порядок = |флаг = Флаг Башкурдистана.png |флаг2 = |периодначало = 1917 |периодконец = 1940 |предшественник = |преемник = |должность = «Башкниготорг» директоры |флаг_2 = |флаг2_2 = |периодначало_2 = |периодконец_2 = |предшественник_2 = |преемник_2 = |дата рождения = 1891 |место рождения = {{МР|Өфө губернаһы}} [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{МР|Стәрлетамаҡ районы}}) [[Ҡунаҡбай (Стәрлетамаҡ районы)|Ҡунаҡбай]] ауылы |дата смерти = 1944 |место смерти = {{МестоСмерти|}} РСФСР |партия = ВКП(б) (1917 йылдан) |образование = |профессия = |ученая степень = |супруга = Ҡыуатова Шәкирә Мөхәмәтғәлим ҡыҙы |дети = |награды = |автограф = }} {{ФШ|Айҙаров}} '''Камал Ғимаҙи улы Айҙаров''' ([[1891]]—[[1944]]) — [[Башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре. «Башкниготорг» директоры (1930—1937). == Биографияһы == Камал Ғимаҙи улы Айҙаров [[1891 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Стәрлетамаҡ районы]]ның) [[Ҡунаҡбай (Стәрлетамаҡ районы)|Ҡунаҡбай]] ауылында тыуған. Милләте — [[башҡорт]]<ref name="Книга памяти">[http://lists.memo.ru/d1/f232.htm Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. А—В.//Ред. кол.: Ишмуратов Х. Х., Аралбаев К. А., и др. — Уфа: Китап. 1997. Т. 1. 464 с.]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (в формате PDF: [http://haqmar.narod.ru/a_v.pdf с.67—68.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131916/http://haqmar.narod.ru/a_v.pdf |date=2012-01-31 }})</ref>. 1920-се йылдар уртаһынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның Халыҡ мәғарифы комиссариатында мөһим вазифалар биләй. 1930-сы йылдар башынан [[Китап (нәшриәт)|«Башгиз»]] нәшриәтендә эшләй. Күп кенә башҡорт әҙиптәренә, шул иҫәптән: [[Мәжит Ғафури]]ға, [[Дауыт Юлтый]]ға, [[Афзал Таһиров]]ҡа, [[Имай Насыри]]ға, [[Төхфәт Йәнәби]]гә, [[Булат Ишемғол]]ға әҫәрҙәрен нәшер итеү буйынса әүҙем булышлыҡ күрһәтә. Уның башланғысы һәм туранан-тура ҡатнашлығында [[1936 йыл]]да «Башгиз» нәшриәте ике үҙ аллы ойошмаға — Башҡорт АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ''Башҡортостан дәүләт нәшриәте'' («Башгосиздат») һәм Халыҡ мәғарифы комиссариаты ҡарамағындағы ''«Башкниготорг»ҡа'' бүленә. Һуңынан Камал Айҙаров «Башкниготорг» директоры вазифаһын башҡара<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-09-10|author = Лилия Гадельшина|title = Габдулла Тукайга багышланган Интернет-портал|url = http://www.gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=4738&Itemid=54|publisher = www.gabdullatukay.ru}}</ref>. Уның булышлығы арҡаһында [[Өфө]]лә заман талаптарына тура килгән ҡорамалдар менән йыһазландырылған яңы баҫмахана (типография) сафҡа индерелә. Был сығарылған продукцияһының сифаты һәм һаны артыуына мөһим йоғонто яһай<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-09-13|author = |title = Из истории издательства...|url = http://www.kitap-ufa.ru/about/history/|publisher = [[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919145813/http://www.kitap-ufa.ru/about/history/ |date=2015-09-19 }}</ref>. Камал Айҙаров 1937 йылдың 26 ноябрендә ҡулға алына, [[СССР]] Енәйәт кодексының 58-10 һәм 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнеп, 5 йылға төрмәгә ябылыуға хөкөм ителә. 1956 йылдың 3 декабрендә аҡлана<ref name="Книга памяти"/>. == Ғаиләһе == Ҡатыны — ''Шәкирә Мөхәмәтғәлим ҡыҙы'' ([[1901]]—[[1995]]) — меценат, мәғрифәтсе [[Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы|Мөхәмәтғәлим Ҡыуатовтың]] ҡыҙы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:«Китап» нәшриәте хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] 2xf5muo1mjtmvck9xa7t69n2neq5agz Ахматова Анна Андреевна 0 103385 1296718 1291759 2026-05-13T00:56:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296718 wikitext text/x-wiki {{rq|cleanup}} {{Яҙыусы |Исеме = Анна Ахматова |Рәсеме = Kuzma Petrov-Vodkin. Portrait of Anna Akhmatova. 1922.jpg |Рәсем аңлатмаһы = А. А. Ахматова (1922 й). |Тыуған ваҡыттағы исеме = Анна Андреевна Го́ренко |Тыуыу датаһы = 23.06.1889 |Тыуған урыны = {{МР|Большой Фонтан (Одесса)|Одессала|Одесса}}, <br /> [[Рәсәй империяһы]] |Вафат булыу датаһы = 5.03.1966 |Вафат булған урыны = {{МС|Домодедово|Домодедовола|Домодедово (ҡала)}}, <br /> [[Мәскәү өлкәһе]], [[СССР]] |Эшмәкәрлек төрө = [[шағир]], әҙәбиәт белгесе, тәржемәсе |Әүҙемлек йылдары = [[1911]]—[[1966]] |Йүнәлеше = акмеизм<br />модернизм |Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле|рус]] |Премиялары = «Этна-Таормина» }} [[Файл:Ахматова_Анна_автограф.JPG|thumb|245x245px|А. Әхмәтованың автографы]] '''Анна Андреевна Ахматова''' (ҡыҙ фамилияһы — '''Горенко''', беренсе ире буйынса {{comment|'''Горенко-Гумилёва'''|1910—1918 йй.}}<ref>http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1998/8/march.html ''Марченко А''. С ней уходил я в море… // Новый мир. — 1998. — № 8.</ref>, айырылышҡандан '''һуң Ахматова ''', икенсе ире буйынса {{comment|'''Ахматова-Шилейко'''|1918—1922 йй.}}<ref>http://www.akhmatova.org/bio/razvod_sh.htm Решение суда о расторжении брака. Владимир Шилейко: последняя любовь / Сост. Шилейко А., Шилейко Т. — М.: Вагриус, 2003. — С. 71-72.</ref>, айырылышҡандан һуң '''Ахматова'''<ref>http://ahmatova.niv.ru/ahmatova/dokumenty/kaminskaya-o-zaveschanii-ahmatovoj.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228183247/http://ahmatova.niv.ru/ahmatova/dokumenty/kaminskaya-o-zaveschanii-ahmatovoj.htm |date=2014-12-28 }} ''Каминская А. Г.'' О завещании А. А. Ахматовой // Звезда. — 2005. — № 5. — С. 190—203</ref>); [[23 июнь]] [[1889 йыл]] — [[5 март]] [[1966 йыл]]) — шағир, тәржемәсе һәм әҙәбиәт белгесе, [[XX быуат]] [[рус әҙәбиәте]]ндә билдәле шәхестәрҙең береһе. [[Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары|Әҙәбиәт буйынса Нобель премия]]һына [[1965]]<ref>[http://www.theguardian.com/books/2016/jan/06/borges-auden-nabokov-neruda-nobel-prize-literature-1965 Nabokov, Neruda and Borges revealed as losers of 1965 Nobel prize]</ref> һәм [[1966]]<ref>{{cite web |url= http://tass.ru/kultura/3921123|title= Анна Ахматова выдвигалась на Нобелевскую премию по литературе в 1966 году|first= Ирина.|last= Дергачева|date= 2017-01-02|work= TASS.Ru|publisher= [[ТАСС]], информационное агентство|accessdate=2017-01-03|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170103002456/http://tass.ru/kultura/3921123|archivedate =2017-01-03}}</ref> йылдар номинанты. Уның яҙмышы бик ауыр була. Өс яҡын кешеһе репрессияға эләгә: беренсе ире, ''Николай Гумилёв'', [[1921 йыл]]да атып үлтерелә; өсөнсө ире, ''Николай Пунин'' өс тапҡыр ҡулға алынған һәм [[1953 йыл]]да лагерҙа һәләк була; берҙән-бер улы, Лев Гумилёв, 1930—1940-сы һәм 1940—1950-се йылдарҙа 10 йылдан артыҡ төрмәлә ултырып сыға. «Халыҡ дошмандары» ҡатындарының һәм әсәләренең ҡайғыһы Ахматованың иң күренекле әҫәре булған «Реквием» тигән поэмаһында ҙур сағылыш тапҡан. 1920 йылдарҙа уҡ Ватан шиғриәтенең классигы булып танылыуға ҡарамаҫтан, Ахматованың әҫәрҙәре ҡаты цензура аша үтә. Уның әҫәрҙәре баҫылмай ҡала, үҙе эҙәрлекләнә. ВКП(б) Үҙәк комитетының [[1946 йыл]]ғы ҡарары буйынса шағирәнең бик күп әҫәрҙәре үҙе тере саҡта ғына түгел, хатта ул үлгәс тә Тыуған илендә баҫтырылып сығарылмай. Шулай булһа ла Ахматованың исеме шиғриәт һөйөүселәр араһында шағирә тере саҡта [[СССР]]-ҙа ғына түгел, сит илдәге эмиграцияла ла дан ҡаҙана. == Биографияһы == Анна Горенко [[Одесса]]ның Оло Фонтан районында дворян сығышлы<ref name="krugosvet">[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/AHMATOVA_ANNA_ANDREEVNA.html Анна Ахматова // Кругосвет.]</ref>, флоттың отставкалағы инженер-механигы, баш ҡалаға күсеп килгәс тә коллежский асессор дәрәжәһенә күскән, Дәүләт контроленең айырым йөкләмәләрен үтәүсе чиновнигы ''А. А. Горенко'' (1848—1915) ғаиләһендә тыуған<ref name="nedoshivin">{{Cite web|author=Вячеслав Недошивин|datepublished=|url=http://www.akhmatova.org/bio/nedoshivin/nedoshivin1.htm|title=Петербург Анны Ахматовой|publisher=www.akhmatova.org|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/61A3pv4MD|archivedate=2011-08-24}}</ref>. Ул алты бала араһында өсөнсөһө була. Уның әсәһе, ''Инна Эразмовна Стогова'' (1856—1930), ''Анна Бунина''ның алыҫ туғаны: Анна Ахматова үҙенең бер ҡаралама яҙмаларында былай тип яҙып ҡуйған: ''«…Ғаиләлә һәм күҙ менән байҡап сығырлыҡ нәҫелебеҙ эсендә минең ҡартатайым Эразм Иванович Стоговтың инәһе булған рус шағирәһе Анна Бунинанан башҡа, бер кем дә шиғыр яҙмаған…»''. Ҡартатаһының ҡатыны ''Анна Егоровна Мотовилова'' — ''Егор Николаевич Мотовилов''тың ҡыҙы, ә Егор Николаевич — ''Прасковья Федосеевна Ахматова''ның ире<ref name="geni.com">[http://www.geni.com/family-tree/index/6000000012780737030 Генеалогическое древо: Прасковья Федосеевна Мотовилова (Ахматова)]</ref>. Уның Ахматова фамилияһын Анна Горенко, урҙа ханы Әхмәттән<ref name="krugosvet" /> ҡалған «татар оләсәһе» образын тыуҙырып, үҙенә әҙәби псевдоним итеп ала<ref name="geni.com"/>. Был псевдонимды Аннаға ун ете йәшлек ҡыҙының шиғырҙар яҙыуын белеп ҡалған атаһы һайларға тәҡдим иткән<ref name="Хейт">''Аманда Хейт'' [http://www.akhmatova.org/bio/ah4.htm Анна Ахматова. Поэтическое странствие. Дневники, воспоминания, письма.] — 1991</ref>. [[1890 йыл]]да уларҙың ғаиләһе башта Павловск, ә һуңынан Царское Селоға<ref name="Хейт"/> күсенеп килә, унда [[1899 йыл]]да Анна Горенко Мариинский ҡатын-кыҙҙар гимназияһына уҡырға инә. Йәй көндәрен ул [[Севастополь]] янында үткәрә. Бала сағын иҫкә төшөрөп, шағирә [[Лев Толстой]] яҙған әлифба буйынса уҡырға өйрәнеүе тураһында яҙа. Биш йәшендә сағында, үҙенән өлкән балаларҙың уҡытыусы етәкселегендә французса уҡыуҙарын тыңлап, ул французса һөйләшергә өйрәнә<ref name="auto">''Анна Ахматова.''&#x20;[http://www.litera.ru/stixiya/articles/10.html Коротко о себе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030525231655/http://www.litera.ru/stixiya/articles/10.html |date=2003-05-25 }}.&#x20;''Анна Ахматова. Стихотворения и поэмы. — Л.:Советский писатель, 1976. — 560 с. — С. 19—22''.&#x20; www.litera.ru.&#x20;Проверено 13 августа 2010.&#x20;.</ref>. [[Петербург]]та буласаҡ шағирә Пушкин эпохаһының «бер бәләкәй киҫәген эләктереп ҡала», шул уҡ ваҡытта уның иҫендә Петербург трамвайһыҙ, атлы, төрлө иғландар менән биҙәлгән ҡала булып ҡалған. Н. Струве яҙыуы буйынса, «Бөйөк рус дворян мәҙәниәтенең вәкиле, Ахматова, үҙ эсенә бөтә был мәҙәни мираҫты йыйған һәм «музыкаға» әйләндергән»<ref name="krugosvet"/>. [[Файл:Metrika.jpg|right|thumb|275x275px|Метрик китапта Анна Ахматованың тыуыуы тураһында яҙма. Одесса дәүләт архивынан.]] Үҙенең беренсе шиғырҙарын ул [[1911 йыл]]да («Яңы тормош», «Gaudeamus», «Аполлон»<ref>[//ru.wikisource.org/wiki/&#x20;Аполлон/1911/4 Аполлон . — 1911. — № 4]</ref>, «рус фекере») баҫмаларында сығарған. Йәшлек йылдарында ул акмеистар группаһына ингән.(«Вечер», 1912, «Четки», 1914). Шағирәнең ижадына донъяның әхлаҡ нигеҙҙәренә тоғролоҡ, психологик хистәрҙе танып белеү, ХХ быуаттағы бөтә халыҡ трагедияһын аңлау, был трагедияны шәхси ҡайғырыуҙары менән бәйләү, шиғриәт телен классик стилгә яҡын килтереү характерлы була. Автобиографик поэмаһы — «Реквием» (1935—40; беренсе тапҡыр ул [[Мюнхен]]да [[1963 йыл]]да баҫылып сыға, [[СССР|СССР-ҙа]] — 1987 йылда). Был 1930-сы йылдарҙағы репрессия ҡорбандарына бағышланған иң беренсе шиғри әҫәр. «Поэма без героя» (1940—1965), аҙмы-күпме тулы тексы беренсе мәртәбә [[СССР|СССР-ҙа]] [[1976 йыл]]да баҫылып сыға), ул Ахматованың Көмөш быуаттан алып [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклемге бөгөнгө заманға ҡарашын сағылдыра. Поэма, хәҙерге заман шиғриәтенең һәм тарихтың уникаль үрнәге булараҡ, ҙур әһәмиәткә эйә. Шиғри әҫәрҙәрҙән тыш Ахматованың ҡәләме менән [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] һәм [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Ю. Лермонтов]]тарҙың ижады тураһында иҫ киткес матур мәҡәләләр яҙылған. [[1922 йыл]]дан башлап, Анна Ахматованың китаптары цензура тарафынан ныҡлап тикшерелә. 1925—1939 һәм 1946−1955 йылдарҙа уның «Слава миру!» (1950)<ref>[http://www.akhmatova.org/articles/rubinchik4.htm ''Рубинчик О.'']</ref> тигән шиғырҙар циклынан башҡа бер шиғырын да бөтөнләй баҫтырмайҙар. 1964 йылға тиклем уға сит илгә сығырға рөхсәт итмәйҙәр. Беренсе тулы һәм фәнни комментарийлы үлгәндән һуңғы баҫмаһы: А.Ахматова''. ''Шиғырҙар һәм поэмалар / Под ред. В. М. Жирмунского. — Л., [[1976]]. — (Большая серия Библиотеки поэта). Анна Ахматованың шиғырҙары бик күп телдәргә тәржемә ителгән<ref>Mawar Emas.</ref><ref name="AA">[http://www.akhmatova.org/articles/ivanovsk.htm Анна Ахматова.]</ref>. === Тормош юлы һәм ижады === [[Файл:Ахматова_Н.Гумилев_Л.Гумилев.jpg|right|thumb|250x250px|Анна Ахматова ире Н. С. Гумилев һәм улы Лев менән.]] * [[1900 йыл|1900]]—1905 — Царское Село гимназияһында, унан һуң бер йыл Евпаторияла уҡый<ref>''Ахматова, А.''</ref>. * 1906—1907 — [[Киев]]тағы Фундуклеев гимназияһында уҡый. Уҡытыусылар араһында — популяр буласаҡ фәлсәфәсе Густав Пет<ref>''Беер В. А.'' Листки из далёких воспоминаний // Воспоминания об Анне Ахматовой. — М.: Советский писатель, 1991. — С. 28—32.</ref>, математик Юлий Кистяковский. * 1908—1910 — Киевтағы Юғары ҡатын-кыҙҙар курсында һәм [[Петербург]]та Н. П. Раевтың Юғары ҡатын-ҡыҙҙар тарихи-әҙәбиәт курсында уҡый. Беренсе шиғырын 11 йәшендә яҙа. Атаһы ҡыҙына шиғырҙарын ''Горенко фамилияһы аҫтында яҙҙырырға рөхсәт итмәй'', һәм шағирә әсәһенең оләсәһе, 1837 йылда үлгән Прасковья Федосеевна Ахматованың (ире буйынса фамилияһы — Мотовилова) фамилияһын псевдоним итеп ала. Прасковья Федосеевна атаһы яғынан боронғо Сағаҙаев фамилиялы дворян ғаиләһенән сыҡҡан булған. Был фамилия XVI быуаттан билдәле, уларҙың әсәләре — ХVII быуатта руслашҡан иң боронғо татар Әхмәтовтар ырыуынан. * 1910 — апрель айында Николай Гумилевҡа кейәүгә сыға. * 1910—1912 — ике тапҡыр [[Париж]]да була, [[Италия]]ла сәйәхәттә йөрөй. Сәйәхәттән алған тәьҫораттар һәм Парижда Амедео Модильяни менән танышыу шағирәнең ижадына ҙур йоғонто яһай. * 1911 — «Анна Ахматова» исеме аҫтында беренсе тапҡыр яҙылып сыға (элегерәк, 1907 йылда, «Анна Г.» имзаһы менән Гумилев Парижда уның «На руке его много блестящих колец» тигән шиғырын үҙе сығарған «Сириус» журналында баҫтыра. Оҙаҡламай журнал ябыла. * 1912 ** март айында « Цех поэтов» баҫмаһында, тиражы 300 дана ителеп, уның «Вечер» исемле китабы нәшер ителә. ** октябрь айында улдары Лев Николаевич Гумилев тыуа. * 1914 йылдың яҙында «Гиперборей» нәшриәтендә уның «Четки» тигән китабы ул ваҡыт өсөн бик ҙур 1000 даналыҡ тираж менән баҫылып сыға. 1923 йылға тиклем был китап 8 тапҡыр нәшер ителә. * 1917 — «Гиперборей» нәшриәтендә «Белая стая» тигән китабы 2000 дана булып баҫтырыла. * 1918 ** август айында Гумилевтан айырыла. ** Ассирияны белеүсе ғалим һәм шағир Владимир Шилейкоға иргә сыға. * 1921 ** апрель айында «Петрополис» нәшриәтендә «Подорожник» тигән китабы 1000 дана булып баҫылып сыға. ** йәй — В. Т. Шилейко менән айырылыша. ** 3 августан 4 авгусҡа ҡаршы төндә Николай Гумилев ҡулға алына, ә өс аҙнанан атып үлтерелә. ** октябрь айында бишенсе китабы « Аnno Domini MCMХХI» (лат."В лето господне 1921") «Петрополис» нәшриәтендә донъя күрә. * 1922 — сәнғәт белгесе Николай Пунинға иргә сыға<ref name="Черных">''Черных В. А.'' Летопись жизни и творчества Анны Ахматовой. — М.: Индрик, 2008.</ref><sup>:166</sup>. * 1923 йылдан алып 1934 йылға тиклем бер әҫәр ҙә баҫтырмай. Л. К. Чуковская үҙенең «Анна Ахматова тураһында яҙмалар» китабында «Шағирәнең ул йылдарҙа яҙған күп шиғырҙары бер урындан икенсеһенә күсенгән саҡта һәм эвакуация ваҡытында юғалған», — тип раҫлай. Был турала шағирә үҙе лә 1965 йылғы «Коротко о себе» мәҡәләһендә яҙа. * 1924 — «Фонтан йортонда» йәшәй башлай. * 8 июнь 1926 — В. К. Андреева менән икенсе никахҡа инергә йыйынған Владимир Шилейконан рәсми рәүештә айырыла. Ахматова быға тиклем ирҙәренең фамилияһында йөрөгән булһа, айырылышыу ваҡытында үҙенә рәсми рәүештә Ахматова фамилияһын ҡалдыра<ref name="Черных"/><sup>:229</sup>. * 22 октябрь, 1935 — Николай Пунин һәм Лев Гумилев ҡулға алына һәм бер аҙнанан иреккә сығарыла. * 1938 — Лев Гумилев, ҡулға алынып, 5 йылға хеҙмәт менән төҙәтеү лагерына ебәрелә. ** Николай Пунин менән ташлаша. * 1939 — [[СССР Яҙыусылар союзы|Совет яҙыусылары]] союзына ҡабул ителә. * 1935—1940 — «Реквием» поэмаһын яҙа. * 1940 — «Из шести книг» тигән яңы йыйынтығы сыға. * 1941 — һуғышты [[Ленинград]]та ҡаршылай. Табиптарҙың талабы буйынса тәүҙә [[Мәскәү]]гә, аҙаҡ [[Ҡазан]]дан алыҫ булмаған Чистополгә, һуңынан Ҡазан аша [[Ташкент]]ҡа эвакуациялана. Ташкентта уның шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. * 1943 — Лев Гумилевтың Норильскиҙәге лагерҙә язаға тарттырыу срогы тамамланғас, уны Заполярьегә һөргөнгә ебәрәләр. 1944 йылдың аҙағында ул үҙе теләп фронтҡа китә һәм Берлингә барып етә. * 1944 — 31 май, Анна Ахматова, беренселәрҙән булып, эвакуациянан Ленинградҡа ҡайта. ** йәй — Владимир Аршин менән мөнәсәбәттәрен өҙә. * 1946 —[//ru.wikisource.org/wiki/Постановление Оргбюро ЦК ВКП(б) от 14.08.1946 № 274 ВКП(б) Үҙәк комитетының Ойоштороу бюроһы «Звезда» һәм «Ленинград» журналдары тураһында 1946<ref name="Wikisource" /> йылдың 14 авгусында ҡабул иткән ҡарарында Анна Ахматова менән Михаил Зощенконың ижады бик ҡаты тәнҡитләнә. Уларҙың икеһе лә Совет яҙыусылары союзынан сығарыла<ref group="~">Исключение из Союза писателей было связано с ограничением не только в творческой жизни, но и в жизни вообще: Ахматова и Зощенко после исключения были лишены продовольственных карточек — Гладков А. К. Встречи с Пастернаком — М. : Арт-Флекс, 2002, 288 с., — с. 182</ref>. [[Файл:Kresty.JPG|right|thumb|250x250px|«Кресты», Неванан ҡарағанда.]] * 1949 — 26 августа Н. Н. Пунин, 6 ноябрҙә Лев Гумилев ҡулға алына. Уларҙы хеҙмәт менән төҙәтеү лагерына 10 йылға ебәрәләр. Улының төрмәлә ултырған йылдарында Анна Ахматова төрлө юлдар менән улын иреккә сығарырға тырыша. Моғайын, шундай уй менән ул 1950 йылда «Слава миру!» тигән шиғырҙар циклын яҙа һәм уларҙа үҙенең Совет власына лояль ҡарашта икәнен күрһәтергә тырыша. Лидия Чуковская «Анна Ахматова тураһындағы яҙма»ларында «Слава миру!»(фактик рәүештә « Слава Сталину») Ахматова тарафынан улын азат итһендәр өсөн иң юғары исемгә һорау мөрәжәғәте булып торҙо, тип яҙа<ref>{{Мәҡәлә|автор=Головникова О., Тархова Н.|заглавие=«И все-таки я буду историком!»: (О новых следственных материалах по делу Льва Гумилева и студентов ЛГУ в 1938 году, найденных в Российском государственном военном архиве)|ссылка=http://magazines.russ.ru/zvezda/2002/8/gumil.html|издание=Звезда|тип=журнал|год=2002|номер=8|страницы=|doi=|issn=}}</ref>. Тик был аптырағандан ғына яҙылған мөрәжәғәт булып ҡала: Лев Николаевич [[1949 йыл]]да яңынан ҡулға алына. * 1951 — 19 ғинуарҙа Александр Фадеев тәҡдиме буйынса Анна Ахматова Совет яҙыусылары союзына яңынан алына. * 1953 — Абезь (Коми АССР) лагерында Николай Пунин үлә. * 1954 — декабрь айында Совет яҙыусылары союзының икенсе съезында ҡатнаша. * 1956 — КПСС-тың XX съезынан һуң, әсәһе уны азат итеү өсөн бер нимә лә эшләмәне, тип уйлаған, реабилитацияланған Лев Гумилев төрмәнән ҡайтарыла. Ә уның әсәһе, улы төрмәлә ваҡытта, [[Сталин]]ға 1950 йылдың 24 апрелендә улын иреккә сығарыуҙарын һорап үтенес хаты яҙа, тик был хат яуапһыҙ ҡала. 1950 йылдың 14 июлендә СССР-ҙың дәүләт именлеге министры В. С. Абакумов Сталинға ебәргән хатында «Шағирә Ахматованы ҡулға алырға кәрәк», — тип яҙған була<ref>Л. Н. Гумилев — А. А. Ахматовой. Письма, не дошедшие до адресата // Знамя. — 2011. — № 6.</ref> Шуға ҡарамаҫтан, ошо ваҡыттан алып әсә менән ул араһындағы мөнәсәбәттәр көсөргәнешлегә әйләнә. * [[Файл:Anna_Ahmatova's_grave.jpg|right|thumb| Анна Ахматованың ҡәбере. ''[[Рәсәй Федерацияһы мәҙәниәт министрлығы|Мәҙәниәт Министрлығы, РФ]]''<span>. </span>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=7810290003 № "810290003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329183110/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=7810290003 |date=2016-03-29 }}<span> // Сайт «Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт мираҫы объекттары(тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре».</span><small>Тикшерелгән </small><span></span>]] * 1958 — Шиғырҙар йыйынтығы сыға. * 1964 — Италияның Этна-Таормина премияһы бирелә. * 1965 ** Англияға Оксфорд университетының Почетлы докторы дипломын алырға бара. ** «Бег времени» йыйынтығы баҫылып сыға. * 1966 ** 5 мартта Домодедоволағы (Мәскәү яны) шифаханала табибтар һәм шәфҡәт туташтары, кардиограмма төшөрөргә тип, палатаһына килгән саҡта медиктарҙың күҙ алдында вафат була. ** 7 март — 22:00 Бөтә союз радиоһы буйынса шағирә Анна Ахматованың үлеүе тураһында хәбәр ителә. Ленинград янындағы Комаровск зыяратында ерләнә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Копылов Л., Позднякова Т.|заглавие=Послесловие|ссылка=http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/7716.php|издание=Наше наследие|тип=журнал|год=2006|номер=77|страницы=|doi=|issn=}}</ref>.Властар уның ҡәберенә СССР-ҙағы ғәҙәт буйынса пирамида кеүек һәйкәл ҡуйырға итәләр. Тик Лев Гумилев үҙенең студенттары менән бергә, ҡайҙан таш таба алһалар, шунан килтереп, әсәһенә «Кресты» төрмәһенең аҫтында улына әйбер тапшырыу өсөн торған сағының символы итеп, таш стенанан һәйкәл ҡуя. Башта стенала төрмә тәҙрәһенә оҡшаған уйылған урын була, аҙаҡ ул «амбразураны» шағирәнең портреты эшләнгән барельеф менән көпләйҙәр. Ҡәберенең тәреһе, Анна Ахматова тере ваҡытында васыят итеп әйткәнсә, ағастан була. 1969 йылда һынсы А. М. Игнатьева һәм архитектор В. П. Смирнов проекты буйынса ҡәбергә барельеф менән бергә тәре лә ҡуйыла<ref>{{Китап|автор=Ямщиков С. В.|заглавие=Мой Псков|место=Псков|год=2003|страниц=352}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Петлянова Н.|заглавие=Подкоп под Ахматову|ссылка=http://novayagazeta.spb.ru/articles/5111/|издание=Новая газета|место=М.|год=2009. — 25 июня}}</ref>. === ВКП(б) Үҙәк комитеты Ойоштороу бюроһының «Звезда» һәм «Ленинград» журналдары тураһындағы ҡарары === ВКП(б) Үҙәк комитеты Ойоштороу бюроһының «Звезда» һәм «Ленинград» журналдары тураһындағы [[1946 йыл]]дың [[14 август|14 авгусы]]нан ҡарары. ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюро ағзаһы Андрей Ждановтың [[1946 йыл]]дың 15—16 авгусындағы докладтарынан (дөйөмләштерелгән стенограмма): КПСС Үҙәк комитеты [[1988 йыл]]дың [[20 октябре]]ндәге Политбюро ултырышында был ҡарарҙы, хаталы һанап, ғәмәлдән сығара.<ref>''Чуковская Л.'' Процесс исключения. — М.: Новое время, 1990. — С. 292.</ref>. == Адрестары == === Одесса === * 1889 — Оло фонтан дачаһы станцияһында ваҡытлыса йәшәгән өйҙә тыуа. Хәҙерге адресы: Фонтанка юлы, 78. === Санкт-Петербург — Петроград — Ленинград === Бөтә ғүмере буйы А. А. Ахматова [[Петербург]] менән бәйле ула. Шиғырҙарын ул Царское Селолағы Мариинский гимназияһында яҙа башлай. Был Леонтьевская урамындағы 17-cе һанлы йорт әлегә тиклем ([[2005 йыл]]) һаҡланған. * 1910—1912 — Царское село, Малая урамы, 64. Был йортта улар ғаиләһе менән Гумилевтың әсәһендә йәшәйҙәр. (Был йорт хәҙерге ваҡытта һаҡланмаған, ул шул уҡ урамдың 57-се йортоноң урынында булған). Ул йорт Николаевский ирҙәр классик гимназияһының ҡаршыһында торған<ref name="путеводитель">''Бунатян Г. Г., Чарная М. Г.'' Литературные места Петербурга. Путеводитель. — СПб., 2005, — С. 319—350.</ref>; * 1912—1914 — Тучков тыҡырығы, 17-се һанлы йорт, 29-сы фатир. Ахматованың шиғырҙарынан был йорттоң адресын танып була: Гумилёв һәм Ахматова үҙҙәренең был ыҡсым ғына, йәшәү өсөн бик тә уңайлы фатирын «Тучка» тип атаған. Улар был өйҙөң 29-cы фатирында йәшәгән. Бер бүлмәле фатирҙың тәҙрәһе Малая Нева тыҡырығына ҡарап торған. Был Гумилевтың, ата-әсәһе йортонан сыҡҡас, иң тәүге үҙаллы йәшәгән фатиры. Бында йәшәй башлаған саҡта Анна Андреевнаның «Вечер» тигән тәүге шиғырҙар китабы баҫылып сыға. Ул, үҙенең шағирлығын донъяға белдергәс, Альтмандың Тучков яр буйы урамындағы оҫтаханаһына сеанстар алырға йөрөй. Анна Андреевна был фатирҙан башта китеп тора. 1913 йылдың көҙөндә, улын Гумилёвтың әсәһе ҡарамағында ҡалдырып, шиғырҙар ижад итергә тип, бында әйләнеп ҡайта. Ошо «Тучкалағы» йорттан ул Николай Степановичты Беренсе донъя һуғышына оҙатып ҡала. Ә ире Николай Степанович, һуғыштан ял итергә ҡайтҡанда, «Тучка»ла түгел, ә Шилейконың Бишенсе линиялағы фатирында туҡтай<ref>''Бузинов В.'' Десять прогулок по Васильевскому. Изд. 3-е, дополн. — СПб., 2006. — С. 146—149.</ref>,<ref name="путеводитель"/>. * 1914—1917 — Тучков яр буйы урамы, 20, кв. 29; * 1915 — Большая Пушкарская урамы, 3. 1915 йыл, апрель — май айҙарында был йортта ваҡытлыса бүлмә алып тороп йәшәй. Был йортто ул «Пагода» тип атай. * 1917—1918 — Вячеслав һәм Валерия Срезневскийҙәрҙең фатиры — Боткинская урамы, 9; * 1918 — Шилейко фатиры — Фонтанка яр буйы урамындағы 34-cе һанлы йорттоң төньяҡ флигеле (ул Шереметьев һарайы йәки «Фонтан йорто» тип тә атала)<ref name="путеводитель"/><ref>{{Китап|автор=Попова Н. И., Рубинчик О. Е.|заглавие=Анна Ахматова и Фонтанный Дом|ссылка=http://www.akhmatova.org/bio/fd_1.htm|место=СПб.|издательство=Невский диалект|год=2009|isbn=979-5-7940-047-4}}</ref>; * 1919—1920 — Халтурин урамы, 5; ике бүлмәле фатир Миллионный урамы һәм Суворов майҙаның ике ҡатлы хеҙмәт корпусында урынлашҡан булған<ref name="путеводитель"/>; * 1921 йылдың яҙы — Н. Нарышкин особнягы — Сергиевская урамы, 7, 12 кв; ә һуңынан Фонтанканың яр буйы урамында дуҫтары О . А. Глебово-Судейкинаның 18-cе фатиры<ref name="путеводитель"/>; * 1921 йыл — санаторий — Детское Село, Колпин урамы, 1; * 1922—1923 йылдарҙа — табыш йорто — Ҡазан урамы, 4; * 1923 йылдың аҙағы — 1924 йылдың башы — Ҡазан урамы, 3; * 1924—1925 йылдарҙың йәйе һәм көҙө — Фонтанка яр буйы урамы, 2; йорт Йәйге баҡсаның ҡаршыһында, Фонтанка йылғаһының Нева йылғаһынан ағып сыҡҡан башында тора<ref name="путеводитель"/>; * 1924 йылдың көҙө — 1952 йылдың феврале — Д. Н. Шереметьев һарайының көньяҡ флигеле (Н. Н. Пуниндың фатиры) — Фонтанка йылғаһы яр буйы , 34, кв. 44 («Фонтан Йорто»). Ахматованың ҡунаҡтары улар фатирына үтеү өсөн Арктика һәм Антарктика институтында пропуск алырға мәжбүр булғандар, ә Ахматова үҙе «Севморпути» мисәт ҡуйған даими пропуск менән файҙаланған. Уның пропускаһына «вазифаһы» тигән урынға «йәшәүсе» тип яҙылған була. * 1944 йылдың йәйе — Кутузов яр буйы урамы, дүртенсе ҡат, 12-се йорт, Рыбаковтар фатиры. Бында ул үҙҙәренең фатиры ремонтта булған саҡта йәшәй<ref name="путеводитель"/>; * 1952 йылдың феврале −1961 — табыш йорто — Ҡыҙыл конница урамы, 4, кв. 3; * Һуңғы йылдарҙа Ленин урамы, 34-се йортта, күп кенә яҙыусыларға, шағирҙәргә , әҙәбиәт белгестәренә, тәнҡитселәренә бирелгән йортта йәшәй<ref name="путеводитель"/>. === Мәскәү === Мәскәүгә килгәс, 1938—1966 йылдарҙа Анна Ахматова, яҙыусы Виктор Ардовтарҙа туҡтала, Ардовтың фатиры — Оло Ордынка, д. 17, 1 стр. Бында ул оҙаҡ йәшәй һәм эшләй, 1941 йылдың июнь айында ул Марина Цветаева менән беренсе һәм һуңғы тапҡыр осраша. === Ташкент === * [[1941 йыл]], ноябрь — Карл Маркс ур., 7. * [[1942 йыл|1942]]—[[1944 йыл]], март — В. И. Жуковский урамы (2000 йылдарҙа Саҙиҡ Азимова урамына әйләндерелгән)<ref>{{Мәҡәлә|автор=Соболев С.|заглавие=Узбекистан: ликвидация прошлого|ссылка=http://www.stoletie.ru/geopolitika/uzbekistan_likvidacija_proshlogo_2011-01-27.htm|издание=Столетие|тип=информационно-аналитическое издание фонда исторической перспективы|год=2011. — 27 янв}}</ref>, 54. 1966 йылда йорт ташкенттағы ер тетрәү ваҡытында юҡҡа сыҡҡан<ref name="Данилов">{{Мәҡәлә|автор=Данилов С.|заглавие=«Мангалочий дворик» Ахматовой|ссылка=http://www.ng.ru/culture/2000-06-23/7_ahmatova.html|издание=Независимая газета|место=М.|год=2000. — 23 июня}}</ref>. === Комарово === [[1955 йыл]]да, Ахматованың шиғырҙары матбуғатта яңынан баҫтырып сығарыла башлай. Литфонд уға Комарово ҡасабаһындағы Осипенко урамында 3-сө һанлы бәләкәй генә өй бирә. Был йортто шағирә үҙе «Будка» тип атап йөрөтә. Был дача ижади интеллигенцияны үҙенә тартып тороусы үҙәккә әйләнә. Бында Дмитрий Лихачев, Лидия Чуковская, Фаина Раневская, Натан Альтман, Александр Прокофьев, Марк Эрмлер һәм башҡалар булып киткән. Шулай уҡ йәш шағирҙәр Анатолий Найман, Евгений Рейн, Дмитрий Бобоев, Иосиф Бродскийҙар ҙа булған<ref>Сестрорецкие берега. — № 5 (184). — 28.02.—6.03.2009. — С. 1.</ref>. «Будка» йәшәр өсөн уңайлаштырылған ваҡытта Анна Андреевна үҙенең дуҫтары Гитовичтәрҙең йортонда, 2-се Дачная урамы, 36 адресы буйынса ваҡытлыса йәшәп тора. 2004 йылда дача яңынан тергеҙелә<ref>Сестрорецкие берега : газета. — 2008. — 2—8 февр. — № 3 (133). — С. 2.</ref>. 2008 йылда йортто талағандар (элек бер ваҡытта ла талау факты теркәлмәгән булған)<ref>[http://www.gazeta.spb.ru/21658-0/ Дачу Ахматовой, ограбленную в Комарово, некому охранять (видео) // Gazeta.spb.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206001832/http://www.gazeta.spb.ru/21658-0/ |date=2008-02-06 }}</ref>. 2013 йыл, 22 июндә, тыуған көнөнә бағышлап, Осипенко урамында, «Будкала» Анна Андреевна йәшәгән ерҙә, шағирәнең 8-се традицион әҙәби-музыкаль хәтер кисәһе үткәрелә. Ойоштороусылары — прозаик һәм шағир Анатолий Найман менән Комарово ҡасабаһының муниципаль берәмеге хәкимиәте. <!-- <center style="min-height: 1073px;"><gallery /></center> --> == Портреттары == Беренсе (1911 йылда Модильяни яһаған рәсемдәрен иҫәпкә алмағанда) график портретын С. А. Сорин төшөргән (Петербург, 1913, бүтән аныҡлауҙар буйынса: 1914)<ref>{{Мәҡәлә|автор=Шустер Д.|заглавие=Странная судьба портрета Ахматовой|ссылка=|издание=Нева|тип=журнал|год=2000|том=|номер=8|страницы=|doi=|issn=}}; {{Мәҡәлә|автор=Толмачев М. В.|заглавие=Ахматова в изобразительном искусстве|ссылка=http://www.akhmatova.org/articles/tolmachev.htm|издание=Бутылка в море: Страницы литературы и искусства|тип=|место=М.|издательство=Д. Аронов|год=2002|страницы=5—20|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}; [http://anna.ahmatova.com/portret.htm Портреты Анны Ахматовой (хронологическое расположение)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527181005/http://anna.ahmatova.com/portret.htm |date=2014-05-27 }}; {{Мәҡәлә|автор=Василевская О.|заглавие=«…Под звон тюремных ключей»: ''«Реквием» Анны Ахматовой: из истории создания и издания''|ссылка=http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/10214.php|издание=Наше наследие|тип=журнал|место=М.|год=2012|номер=102|issn=0234-1395|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. Анна Ахматованың К. С. Петров-Водкин тарафынан 1922 йылда төшөрөлгән төҫлө портреты булыуы билдәле. Н. И. Альтман 1914 йылда [http://anna.ahmatova.com/images/portreti/002.jpg Анна Андреевна Ахматованың портретын төшөргән.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133231/http://anna.ahmatova.com/images/portreti/002.jpg |date=2016-03-04 }} Рәссам О. Л. Делла-Вос-Шкаровская Альтмандың эше тураһында: «Портрет, минеңсә, артыҡ ҡурҡыныс. Ахматова унда әллә ниндәй бер йәшел төҫтә, ябыҡ, йөҙөндә һәм артында ниндәйҙер кубтар. Шуға ҡарамаҫтан, ул шул тиклем үҙенә оҡшаған. Ҡарарға имәнес булһа ла, шул тиклем үҙе итеп төшөрөлгән»,-тип яҙған. Рәссамдың ҡыҙы, Е. Д. Кардовская иҫәпләүенсә, әсәһенең Ахматованы төшөргән портреты уға художество яғынан ныҡ оҡшаһа ла, Альтмандың портретында Ахматова шул йылдарҙа дуҫтары, шағирҙәр, уны һөйөүселәре күреп белгәнсә асыҡ итеп төшөрөлгән. Ахматованың һүрәтен бик күп рәссамдар яһаған<ref>В ста зеркалах. Анна Ахматова в портретах современников / Предисл. Н. И. Поповой. Вступит. ст. О. Е. Рубинчик. Тексты о создании портретов — Т. С. Поздняковой, текст об автопортретах А. А. Ахматовой — О. Е. Рубинчик, о портретах работы И. А. Бродского — Э. Б. Коробовой. Биографии художников — Г. П. Балог, Е. Л. Курниковой. — М., 2004.</ref>, шул иҫәптән, Амедео Модильяни (1911; был Ахматованың иң яратҡан портеты, ул һәр ваҡыт шағирәнең бүлмәһендә торған)<ref>Любимова А. В. Записи о встречах // Об Анне Ахматовой: Стихи, эссе, воспоминания, письма. — Л.: Лениздат, 1990. — С. 254.</ref>, Н. Я. Данько (һынлы портреттары, 1924, 1926), Т. Н. Глебова (1934), В. Милановский (1921), Ю. Анненков (1921), Л. А. Бруни (1922), "Н. Тырса (1928), Г. Верейский (1929), "Н. Коган (1930), Б. В. Анреп (1952), Г. Неменова (1960—1963), А. Тышлер (1943). Әхмәтова әле тере ваҡытта, 1936 йылда, Воронежда С. Б. Рудаков яһаған силүэттары халыҡҡа аҙыраҡ билдәле.<center></gallery></center> == Хәтер == * Анна Ахматованың хөрмәтенә уның исеме менән аталған урамдар Пушкинола, Калининградта, Одессала, Киевтә, Ташкентта, Мәскәүҙә, Тюмендә бар. Евпаторияла (Ҡырым республикаһы) Ахматова тыҡырығы бар. * Таорминда (Сицилия, Италия) Ахматоваға һәйкәл ҡуйылған. * Һәр йыл һайын шағирәнең тыуған көнө 25 июндә Комарово ҡасабаһында Ахматова кисә-осрашыуҙары үткәреү йолаға индерелгән. Был кисәләр Комароволағы Ахматова йәшәп киткән «Будка» янында билдәле датаға яҡын ял көндәрендә үткәрелә<ref>''Снеговая, И.'' Ахматовский вечер. // Вести Курортного района : газета. — август 2008. — № 33. — С. 5</ref> * 2009 йылдың 11 июнендә Малайя университетында ([[Куала-Лумпур|Куала-Лумпур ҡалаһында]]) Анна Ахматованың тыуыуына 120 йыл тулыуға бағышлап кисә үткәрелә. * [[25 ноябрь]] [[2011 йыл]]. Мәскәү халыҡ-ара музыка йортонда Анна Ахматоваға бағышланған «Память о солнце» музыкаль спектакленең премьераһы үткәрелә. Спектаклде йырсы Нина Шацкая һәм актриса Ольга Кабо ижад иткән . * 2007 йылдың 17 июлендә Коломнаның иҫке особняғының стенаһына мемориаль таҡта ҡуйыла.<ref>{{Cite web|url=http://uz.colomna.ru/rubric/theme/515.html|title=Открытие памятной доски в Коломне|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Ei0r4MXA|archivedate=2013-02-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426234148/http://uz.colomna.ru/rubric/theme/515.html |date=2014-04-26 }}</ref> Был шағирәнең 1936 йылдың 16 июлендә, Шервинскийҙарҙың Ока йылғаһы янындағы Черкизов ауылынан алыҫ булмаған дачаһында ял иткән саҡта Коломна ҡалаһына килеп йөрөүе менән бәйле. А. Ахматова Шервинскийҙарға үҙенең «Под Коломной» тигән шиғырын бағышлаған булған. * Мәскәү йылғаһы буйлап «Анна Ахматова» теплоходы йөрөй. * Ҡырым астрофизик обсерваторияһында эшләүсе астрономдар Л. Г. Карачкина һәм Л. В. Журавлева 1982 йылдың 14 октябрендә үҙҙәре асҡан бәләкәй планетаны шағирәнең фамилияһы менән атай(3067) Akhmatova<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=3067 База данных MPC по малым телам Солнечной системы (3067)] (англ.</ref>. === Һәйкәлдәр, музейҙар === <gallery widths="180" heights="220"> File:Akhmatova memoir in Odessa.JPG|Мраморный барельеф 11 ½ станцияһы Оло Одесса Фонтаны |Музей Анна Ахматова. Көмөш Быуат. File:Museum Ahmatova.jpg|Таҡта иҫтәлегенә булғандан Коломна А. А. был эшләгәндәр ҙә | </gallery> ==== Одесса ==== Одессалағы шағирәнең тыуған өйөнә табан барған аллея башында [[ХХ быуат]]тың 80-се йылдарында Ахматованың иҫтәлегенә барельеф һәм суйындан ҡойолған эскәмйә урынлаштырыла(1990-сы йылдарҙа, вандалдар суйын эскәмйәне урлағас, ул мәрмәрҙән эшләнгән эскәмйә менән алмаштырыла. «Көмөш быуат» һәйкәле — шағирҙәр Марина Цветаева һәм Анна Ахматованың һынлы портреты. Был һәйкәл 2013 йылдың апрелендә асыла<ref>[http://fakty.ua/160499-v-odesse-otkryt-pamyatnik-marine-cvetaevoj-i-anne-ahmatovoj В Одессе открыт памятник Марине Цветаевой и Анне Ахматовой.]</ref>. ==== Петербург ==== Петербургта Ахматоваға һәйкәл [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|дәүләт университетының]] филология факультетының ишек алдында һәм Восстание урамындағы баҡсала мәктәп алдында ҡуйылған. 2006 йылдың 5 мартында, шағирҙың үлгәненә 40 йыл тулыуға бағышлап, Фонтан йорто янындағы баҡсала Ахматоваға өсөнсө һәйкәл асыла. Уны Петербург һынсыһы Вячеслав Бухаев (Николай Нагорный музейына бүләк итеп биргән) эшләгән һәм, Ахматованың 1946 йылың көҙөндә эҙәрлекләнеүенә бағышлап, унда «Скамейка стукачей» ҡуйған. Был эскәмйәлә цитата яҙылған табличка бар. Унда былай тип яҙылған:<blockquote class="">Миңә берәү килде лә, бер ай буйына өйҙән сыҡмаҫҡа, ләкин тәҙрә янына килеп баҡсалағыларға күренеп торорға ҡушты. Минең тәҙрәм аҫтында, баҡсала, эскәмйә ҡуйҙылар. Унда тәүлек әйләнәһенә агенттар мине һағалап торҙо<ref>{{Китап|заглавие=Записные книжки Анны Ахматовой (1958–1966)|ответственный=РГАЛИ; [сост. и подгот. текста К. Н. Суворовой; вступ. ст. Э. Г. Герштейн; науч. конс., ввод. заметки, указ. В. А. Черных]|место=М.; Torino|издательство=Giulio Einaudi ed.|год=1996|страницы=265}}</ref>.</blockquote>Фонтан йортонда, хәҙер унда Ахматованың әҙәби-мемориаль музейы урынлашҡан, ул бында 30 йыл йәшәгән, өй янындағы баҡсаны «магик баҡса» тип атаған. Уның һүҙҙәре буйынса, ''«бында Петербург тарихының күләгәләре килә»''.<gallery>File:Muzej Akhmatovoj Fontannyj Dom.jpg|Фонтан йортонда Анна Ахматованың музейы File:Muzej Akhmatovoj v Fontannogom Dome.jpg|Фонтан йортонда Анна Ахматованың музейы File:Sad Fontannogo Doma 01.jpg|Фонтан йортоноң баҡсаһы File:Sad Fontannogo Doma 02.jpg|Фонтан йортоноң баҡсаһы File:Dver Punina Fontannyj Dom.jpg|Пунин һәм Ахматованың фатиры </gallery>[[2006 йыл]]дың декабрендә Санкт-Петербургта , Нева ҡаршыһындағы «Кресты» тикшереү изоляторы янында, шағирәнең васыяты буйынса Анна Ахматоваға һәйкәл асыла. [[1997 йыл]]да унда Ахматов скверы асыу планлаштырылған булһа ла, был эш ғәмәлғә ашырылмай ҡала. 2013 йылда Пушкино ҡалаһында Леонтьевская урамындағы 17Б йорто янында, Ахматова исемендәге Царское Село гимназияһының ишеге янында , Анна Ахматоваға һәйкәл асыла. Һәйкәлдең авторы-Петербург һынсыһы- Владимир Горевой<ref>{{Cite web|url=http://pushkin.ru/news/pushkin-news/novie-pamytniki-vpushkine-2177.html|title=В Пушкине появилось два новых памятника}}</ref>. ==== Мәскәү ==== Анна Ахматова Мәскәүгә килгән һайын туҡтаған Виктор Ардовтарҙың фатиры булған йорттоң (улица Большая Ордынка, д. 17, 1 стр., фатир Виктор Ардовҡа), стенаһында мемориаль таҡта бар, йорттоң ишек алдына шағирәнең Амадео Модильяни төшөргән һүрәте буйынса эшләнгән һәйкәле тора. 2011 йылда мәскәүлеләрҙең инициатив төркөмө (башында Алексей Баталов һәм Михаил Ардовтар торған) был йортта Анна Ахматованың фатир-музейын асырға тигән тәҡдим менән сығыш яһаны<ref>{{Cite web|author=Светлана Шилова|datepublished=|url=http://www.rg.ru/2011/06/06/ahmatova-site-anons.html|title=Дом-музей Анны Ахматовой могут открыть на Большой Ордынке в Москве|publisher=|accessdate=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. ==== Бежецк ==== Бежецк ҡалаһында(бында Анна Андреевна Ахматованың улы Лев Николаевич Гумилев балалыҡ йылдарын үткәргән) А. А. Ахматоваға, Н. С. Гумилевҡа һәм Л. Н. Гумилевка арналған һынлы композиция ҡуйылған. ==== Ташкент ==== [[1999 йыл]]да [[Ташкент]]та Үзбәкстандағы Рус мәҙәни үҙәге ҡатнашлығында «Мангалочий дворик» исемле клуб-музей асылған. Был исемде Ахматованың 1942 йылдың ҡышында Ташкентҡа эвакуацияға килгәс яҙған иң тәүге шиғыры юлдарынан алғандар. Клуб-музей тракторҙар төҙөүселәр Һарайында урынлашҡан<ref name="Данилов"/><ref name="РИА">{{Cite web|url=http://ria.ru/culture/20150119/1043163358.html|title=Музей творчества Ахматовой в Ташкенте отметил пятнадцатилетие|date=2015-01-19|publisher=РИА Новости|accessdate=2015-08-01}}</ref><ref name="НКЦРУ">{{Cite web|url=http://www.icc.uz/rus/news/mangalochiy_dvorik_anni_axmatovoy_v_tashkente.mgr|title=«Мангалочий дворик» Анны Ахматовой в Ташкенте|date=2011-06-08|publisher=Интернациональный культурный центр Республики Узбекистан|accessdate=2015-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024070402/http://www.icc.uz/rus/news/mangalochiy_dvorik_anni_axmatovoy_v_tashkente.mgr |date=2015-10-24 }}</ref>. === Кинематограф === [[1966 йыл]]дың [[10 март]]ында, Анна Ахматова ерләнгәндән һуң, Ленинградта хәкимиәт тарафынан санкцияланмаған гражданлыҡ панихидаһын һәм сиркәүҙә йыназа уҡылғанын киноға төшөргәндәр. Был төшөрөү эштәренең ойоштороусыһы — режиссёр С. Д. Аранович, уға оператор А. Д. Шафран, оператор ассистенты В. А. Петров һәм башҡалар ярҙам иткән<ref name="сжс">[http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx ''Петров В. А.'' Страх, или Жизнь в Стране Советов. — Спб.: Юридический центр Пресс. — 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141619/http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx |date=2012-01-11 }}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=_JUR2UnYVhE Похороны Анны Ахматовой]</ref>. 1989 йылда төшөрөлгән был материалдар С. Д. Арановичтың «Личное дело Анны Ахматовой» тигән документаль фильмында ҡулланыла<ref name="сжс"/><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ARSXPJJqXwg Личное дело Анны Ахматовой]</ref> [[2007 йыл]]да Ахматованың яҙылып бөтөлмәй ҡалған «Луна в зените» тигән пьесаһы мотивтары буйынса «Пролог, или Сон во сне» тигән биографик сериал төшөрөлә. Баш ролдә — Светлана Крючкова. Ахматова ролен Светлана Свирко башҡара. [[2012 йыл]]да экрандарға «Анна Герман. Тайна белого ангела» сериалы сыға. Йырсының ғаиләһе менән Ташкентта йәшәгән тормошон һүрәтләгән серияһында шағирәнең әсәһе менән осрашыу эпизоды ла бар. Анна ролендә — Юлия Рутберг. === Башҡалар === Анна Ахматова исеме ике палубалы пассажирҙәр теплоходына бирелгән. Ул теплоход 305 «Дунай» проекты буйынса [[Венгрия]]ла [[1959 йыл]]да төҙөлгән. (Элекке исеме — «Владимир Мономах»)<ref>[http://www.ria.ru/spravka/20120129/551717853.html Теплоход «Анна Ахматова».]</ref>. == Библиография == === Тере сағындағы баҫмалары === * Анна Ахматова. [http://www.stihi-rus.ru/ahmatova_vecher.htm «Вечер»] 1912. [[Файл:Cvet_vecher_front.jpg|right|thumb|Әхмәтованың «Вечер» исемле беренсе шиғырҙар йыйынтығының беренсе бите. Цех поэтов, 1912]] * Анна Ахматова. [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=432 «Четки»] 1914—1923 — 9 баҫма. * Анна Ахматова. [http://www.stihi-rus.ru/ahmatova_belaj_staj.htm «Белая стая»] 1917, 1918, 1922 г. * Анна Ахматова. [http://www.stihi-rus.ru/ahmatova_podorojnik.htm «Подорожник»] 1921. * Анна Ахматова. [http://www.stihi-rus.ru/ahmatova_anno_domini.htm «Anno Domini MCMXXI»] изд. «Петрополис», П., 1922; Берлин, 1923. г. * Анна Ахматова. Алты китаптан. Л. 1940. * Анна Ахматова. Һайлап алынған әҫәрҙәр. Шиғырҙар. Ташкент. 1943. * Анна Ахматова. Шиғырҙар. М. ГИЛ, 1958. * Анна Ахматова. Шиғырҙар. 1909—1960. М., 1961. * Анна Ахматова. Requiem. Тель-Авив. 1963. * Анна Ахматова. Requiem. Мюнхен. 1963. * Анна Ахматова. Йүгереү ваҡыты. М.-Л., 1965. === Үлгәндән һуң сыҡҡан мөһим баҫмалары === [[Файл:1989_CPA_PC_189.jpg|right|thumb|300x300px| СССР-ҙың почта карточкаһы оригиналь маркменән, рәссамы Ю. Армен, [[1989 йыл]]]] * Ахматова А. Избранное / Сост. и вступ. ст. Н. Банникова. — М.: Художественная литература, 1974. Ахматова А. Стихи и проза. / Сост. Б. Г. Друян; вступ. статья Д. Т. Хренкова; подгот. текстов Э. Г. Герштейн и Б. Г. Друяна. — Л.: Лениздат, 1977. — 616 с. Ахматова А. Стихотворения и поэмы. / Сост., подготовка текста и примечания В. М. Жирмунского. — Л.: Сов писатель, 1976. — 558 с. Тираж 40 000 экз. (Библиотека поэта. Большая серия. Второе издание) Ахматова А. Стихотворения / Сост. и вступ. ст. Н. Банникова. — М.: Сов. Россия, 1977. — 528 с. (Поэтическая Россия) Ахматова А. Стихотворения и поэмы / Сост., вступ. ст., примеч. А. С. Крюкова. — Воронеж: Центр.-Чернозём. кн. изд-во, 1990. — 543 с. Ахматова А. Сочинения: В 2 тт. / Сост. и подготовка текста М. М. Кралина. — М.: Правда, 1990. — 448 + 432 с. Ахматова А. Собрание сочинений: В 6 тт. / Сост. и подготовка текста Н. В. Королёвой. — М.: Эллис Лак, 1998—2002. Ахматова А. Записные книжки. 1958—1966. — М. — Torino: Einaudi, 1996. == Музыкаль әҫәрҙәр == [[Файл:AnnaAchmatovaLeiden.JPG|thumb| Лейдендағы ([[Нидерланд]]ы) бер йорт стенаһындағы шиғыры.]] * Опера «Ахматова», премьера в Париже в Опера Бастилии (Opéra Bastille) 28 марта 2011. Музыка Брюно Мантовани, либретто Кристофа Гристи (Christophe Ghristi «Чётки»: вокальный цикл А. Лурье, 1914 «Пять стихотворений А. Ахматовой», вокальный цикл С. С. Прокофьева, соч. 27, 1916 (№ 1 «Солнце комнату наполнило»; № 2 «Настоящую нежность…»; № 3 «Память о солнце…»; № 4 «Здравствуй!»; № 5 «Сероглазый король») «Венеция» — песня из альбома Маскарад группы Caprice, посвящённый поэтам Серебряного века. 2010 «Анна»: балет-моно-опера в двух действиях (музыка и либретто — Елена Поплянова. 2012) «Белый камень» — вокальный цикл М. М. Чистовой. 2003 «Колдунья» («Нет, царевич, я не та…») (музыка — Злата Раздолина), исполнитель — Нина Шацкая (Видео Колдунья — Нина Шацкая) «Смятение» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Людмила Барыкина, альбом «По волне моей памяти», 1976) «Я улыбаться перестала» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Бьётся сердце моё», стихотворение «Вижу, вижу лунный лук» (музыка — Владимир Евзеров, исполнитель — Азиза) «Вместо мудрости — опытность, пресное» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Виновник», стихотворение «А в августе зацвёл жасмин» (музыка — Владимир Евзеров, исполнитель — Валерий Леонтьев) «Путник милый», стихотворение «Путник милый, ты далече» (исполнитель — «Сурганова и Оркестр») «Ах, дверь не запирала я» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Одиночество» (музыка —?, исполнитель — трио «Меридиан») «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Александр Вертинский) «Лучше б мне частушки задорно выкликать» (музыка и исполнитель — Александр Вертинский) «Смятение» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Ирина Аллегрова) «Как велит простая учтивость» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Я сошла с ума, о мальчик странный» (музыка — Владимир Давыденко, исполнитель — Карина Габриэль, песня из телесериала «Капитанские Балалары») «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «В ту ночь» (музыка — В. Евзеров, исполнитель — Валерий Леонтьев) «Смятение» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Пастушок», стихотворение «Над водой» (музыка — Н. Андрианов, исполнитель — российская фолк-металл группа «Калевала») «Я окошка не завесила» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Над водой», «Сад» (музыка и исполнитель — Андрей Виноградов) «Ты письмо моё, милый, не комкай» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «О, жизнь без завтрашнего дня» (музыка — Алексей Рыбников, исполнитель — Диана Полентова) «Любовь покоряет обманно» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) «Не вернуть» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Людмила Гурченко) «Реквием»(музыка Злата Раздолина, исполнитель Нина Шацкая) Видео Фрагмент «Реквиема» — Нина Шацкая «Реквием» (музыка — Владимир Дашкевич, исполнитель — Елена Камбурова) «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Лола Татлян) Видео «Мадригал» (Сероглазый король) «Дудочка», стихотворение «Над водой» (музыка — В. Малежик, исполнитель — российская этно-поп певица Варвара)пера «Ахматова», премьера в [[Париж]]е в Опера Бастилии (Opéra Bastille) 28 марта 2011. Музыка Брюно Мантовани, либретто Кристофа Гристи (Christophe Ghristi<ref>{{Мәҡәлә|автор=Буцко А.|заглавие=«Ахматова» в Париже|ссылка=http://os.colta.ru/music_classic/events/details/21840/|издание=Open Space.ru|год=2011. — 15 апр}}</ref> * «Чётки»: вокальный цикл А. Лурье, 1914<ref>{{Китап|автор=Ахматова, А., Лурье, А.|заглавие=Чётки: Десять песен из Анны Ахматовой: (Первая тетрадь): [Ноты]|ответственный=[обложка П. В. Митурича]|ссылка=|место=Пг.; М.|издательство=Гос. муз. изд-во|год=1919|том=|страниц=19|isbn=|ref=}}</ref> * «Пять стихотворений А. Ахматовой», вокальный цикл С. С. Прокофьева, соч. 27, 1916 (№ 1 «Солнце комнату наполнило»; № 2 «Настоящую нежность…»; № 3 «Память о солнце…»; № 4 «Здравствуй!»; № 5 «Сероглазый король») * «Венеция» — песня из альбома Маскарад группы Caprice, посвящённый поэтам Серебряного века. 2010 * «Анна»: балет-моно-опера в двух действиях (музыка и либретто — Елена Поплянова. 2012) * «Белый камень» — вокальный цикл М. М. Чистовой. 2003 * «Колдунья» («Нет, царевич, я не та…») (музыка — Злата Раздолина), исполнитель — Нина Шацкая ([http://www.youtube.com/watch?v=kJ5ni_3d06A Видео Колдунья — Нина Шацкая]) * «Смятение» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Людмила Барыкина, альбом «По волне моей памяти», 1976) * «Я улыбаться перестала» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Бьётся сердце моё», стихотворение «Вижу, вижу лунный лук» (музыка — Владимир Евзеров, исполнитель — Азиза) * «Вместо мудрости — опытность, пресное» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Виновник», стихотворение «А в августе зацвёл жасмин» (музыка — Владимир Евзеров, исполнитель — [[Леонтьев Валерий Яковлевич|Валерий Леонтьев]]) * «Путник милый», стихотворение «Путник милый, ты далече» (исполнитель — «Сурганова и Оркестр») * «Ах, дверь не запирала я» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Одиночество» (музыка —?, исполнитель — трио «Меридиан») * «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Александр Вертинский) * «Лучше б мне частушки задорно выкликать» (музыка и исполнитель — Александр Вертинский) * «Смятение» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Ирина Аллегрова) * «Как велит простая учтивость» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Я сошла с ума, о мальчик странный» (музыка — Владимир Давыденко, исполнитель — Карина Габриэль, песня из телесериала «Капитанские Балалары») * «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «В ту ночь» (музыка — В. Евзеров, исполнитель — Валерий Леонтьев) * «Смятение» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Пастушок», стихотворение «Над водой» (музыка — Н. Андрианов, исполнитель — российская фолк-металл группа «Калевала») * «Я окошка не завесила» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Над водой», «Сад» (музыка и исполнитель — Андрей Виноградов) * «Ты письмо моё, милый, не комкай» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «О, жизнь без завтрашнего дня» (музыка — Алексей Рыбников, исполнитель — Диана Полентова) * «Любовь покоряет обманно» (музыка и исполнитель — Александр Матюхин) * «Не вернуть» (музыка — Давид Тухманов, исполнитель — Людмила Гурченко) * «Реквием»(музыка Злата Раздолина, исполнитель Нина Шацкая) [http://www.youtube.com/watch?v=ht_Lpmp5KvA Видео Фрагмент «Реквиема» — Нина Шацкая] * «Реквием» (музыка — Владимир Дашкевич, исполнитель — Елена Камбурова) * «Сероглазый король» (музыка и исполнитель — Лола Татлян) [http://www.youtube.com/watch?v=FlLYSnMoRD0 Видео «Мадригал» (Сероглазый король)] * «Дудочка», стихотворение «Над водой» (музыка — В. Малежик, исполнитель — российская этно-поп певица Варвара) == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2|refs=<ref name="Wikisource">[[Файл:Wikisource-logo.svg|10px]] [[s:Постановление Оргбюро ЦК ВКП(б) о журналах "Звезда" и "Ленинград"|Постановление Оргбюро ЦК ВКП(б) о журналах «Звезда» и «Ленинград»]]</ref>}}{{Иҫкәрмәләр|2|group=~}} == Әҙәбиәте == * ''Эйхенбаум, Б.'' [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=319 Анна Ахматова. Опыт анализа]. Пг., 1923 * ''Виноградов, В. В.'' О поэзии Анны Ахматовой (стилистические наброски). — Л., 1925. * ''Озеров, Л.'' Мелодика. Пластика. Мысль // Литературная Россия. — 1964. — 21 авг. * ''Павловский, А.'' Анна Ахматова. Очерк творчества. — Л., 1966. * ''Тарасенков, А. Н. ''Русские поэты XX в. 1900—1955. Библиография. — М., 1966. * ''Добин, Е. С. ''Поэзия Анны Ахматовой. — Л., 1968. * ''Эйхенбаум, Б.'' Статьи о поэзии. — Л., 1969. * ''Жирмунский, В. М.'' Творчество Анны Ахматовой. — Л., 1973. * ''Чуковская, Л. К.'' Записки об Анне Ахматовой. в 3 т. — Paris: YMCA-Press, 1976. * Об Анне Ахматовой: Стихи, эссе, воспоминания, письма. Л.: Лениздат, 1990. — 576 с., ил. [[:ru:Special:BookSources/5289006184|ISBN 5-289-00618-4]] * Воспоминания об Анне Ахматовой. — М., Сов. писатель, 1991. — 720 с., 100 000 экз. [[:ru:Special:BookSources/5265012273|ISBN 5-265-01227-3]] * {{Мәҡәлә|автор=[[Бабаев, Эдуард Григорьевич|Бабаев Э. Г.]].|заглавие=А. А. Ахматова в письмах к Н. И. Харджиеву (1930-1960-е гг.)|ссылка=http://www.akhmatova.org/readings/vypusk2/babaev6.htm#*a|издание=Тайны ремесла. Ахматовские чтения. Вып. 2|место=М.: Наследие|год=1992|страницы=198-228|isbn=5-201-13180-8}}<span class="citation" contenteditable="false">— [[:ru:Special:BookSources/5201131808|ISBN 5-201-13180-8]].</span> * ''Лосиевский, И. Я.'' Анна Всея Руси: Жизнеописание Анны Ахматовой. — Харьков: Око, 1996. * <span class="citation" id="CITEREF.D0.9A.D0.B0.D0.B7.D0.B0.D0.BA1996">''Казак В.'' </span><span class="citation" id="CITEREF.D0.9A.D0.B0.D0.B7.D0.B0.D0.BA1996">Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 / [пер. с нем.]. — М. : РИК «Культура», 1996. — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — [[:ru:Special:BookSources/5833400198|ISBN 5-8334-0019-8]].</span> * ''Жолковский, А. К.'' [http://rcf.usc.edu/~alik/rus/ess/aaa.htm Анна Ахматова — пятьдесят лет спустя]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Звезда. — [[1996 йыл|1996]]. — № 9. — С. 211—227. * ''Кихней, Л. Г.'' Поэзия Анны Ахматовой. Тайны ремесла. — М.: «Диалог МГУ», 1997. — 145 с. [[:ru:Special:BookSources/5892090922|ISBN 5-89209-092-2]] * ''Кац, Б., Тименчик, Р.'' [http://www.akhmatova.org/bio/kats_tim/kats_tim.htm Анна Ахматова и музыка: Исслед. очерки. Л.: Сов. композитор. Ленингр. отд-ние. — 334 с.] * Памятники культуры. Новые открытия. 1979. — Л., 1980 (ежегодник). * ''Гончарова, Н.'' «Фаты либелей» Анны Ахматовой. — М.-Спб.: Летний сад; [[Рәсәй дәүләт китапханаһы|Российская государственная библиотека]], 2000. — 680 с. * ''Троцык, О. А.'' Библия в художественном мире Анны Ахматовой. — Полтава: ПОИППО, 2001. * ''Тименчик, Р. Д.'' Анна Ахматова в 1960-е годы. — М.: Водолей Publishers; Toronto: University of Toronto (Toronto Slavic Library. Volume 2), 2005. — 784 c. * ''Мандельштам, Н.'' Об Ахматовой. — М.: Новое издательство, 2007. * ''Черных, В. А.'' Летопись жизни и творчества Анны Ахматовой — М.: Индрик, 2007. [[:ru:Special:BookSources/9785857594254|ISBN 978-5-85759-425-4]] * ''Далош, Д.'' Гость из будущего. Анна Ахматова и сэр Исайя Берлин. История одной любви. — М., Текст, 2010. * ''Алексеева, Т. С.'' Ахматова и Гумилёв. С любимыми не расставайтесь. М.: Эксмо, 2013. — 342 с. — (Истории, восхитившие мир). — 2500 экз., [[:ru:Special:BookSources/9785699616800|ISBN 978-5-699-61680-0]] * {{Китап|автор=Чуковская, Л. К.|заглавие=Дом поэта|ссылка=http://magazines.russ.ru/druzhba/2001/9/chuk.html|место=М.|издательство=Время|год=2012|страницы=336|isbn=978-5-9691-0789-2}} (Фрагменты книги опубликованы ранее в журнале «Дружба народов» № 9 за 2001 год.) * ''Щеглов, Ю. К.'' [http://novruslit.ru/library/?p=17 Черты поэтического мира Ахматовой] * ''Гурвич, И.'' [http://www.stihi-rus.ru/ahmatova_lirika.htm «Любовная лирика Ахматовой»] * ''Иванов, Вяч. Вс.'' [http://www.ruthenia.ru/60s/kritika/ivanov_ahmatova.htm Беседы с Анной Ахматовой] * ''Браун, Н. Н.'' [http://www.vppress.ru/stories/Nikolai-Braun-Postradal-za-Rekviem-Akhmatovoi-24263 За «Реквием» я получил шесть суток ШИЗО…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313053413/http://vppress.ru/stories/nikolai-braun-postradal-za-rekviem-akhmatovoi-24263 |date=2016-03-13 }} // Вечерний Петербург. — 2014. — 16 июня * ''Мальков. М. П.'' [http://nataliamalkova61.narod.ru/index/raboty_po_polonistike_i_komparativistike/0-10 Статьи цикла «А.Ахматова и Польша (Я.Ивашкевич, М.Павликовская-Ясножевская, К.Иллаковичувна)».] == Һылтанмалар == * [http://hrono.ru/biograf/bio_a/ahmatova_aa.php Биография на сайте ХРОНОС] * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/AHMATOVA_ANNA_ANDREEVNA.html Анна Ахматова на сайте Кругосвет] * [http://webkamerton.ru/2014/06/k-125-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-a-axmatovoj/ И.Фунт к 125-летию А.Ахматовой.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625114032/http://webkamerton.ru/2014/06/k-125-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-a-axmatovoj/ |date=2014-06-25 }} * Топография терроры. [http://topos.memo.ru/node/27 Ордын концлагеры /] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201144141/http://topos.memo.ru/node/27 |date=2016-02-01 }} Ардовтарҙың фатиры. [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Рәсәй тәржемәселәре]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:Шағирәләр]] [[Категория:Оксфорд университеты почётлы докторҙары]] 8u00pgn3xdso32ywffbm8v5zkkcwffi Антик әҙәбиәт 0 115376 1296702 1178601 2026-05-12T21:39:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296702 wikitext text/x-wiki [[Файл:RomanVirgilFolio001rEclogues.jpg|справа|мини|264x264пкс| «Эклог» манускрипты [[Вергилий|Вергилия]] (5 быуат)]] [[Файл:Bildhuggarkonst,_Sofokles,_Nordisk_familjebok.png|справа|мини|300x300пкс| Грек шағиры Софокл]] '''[[Антиклыҡ|Антик]] әҙәбиәт''' ({{lang-la|Antiquus}} — боронғо) — [[Урта диңгеҙ]] бассейнында ([[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]] һәм Аппенин ярымутрауҙарында, шулай уҡ сиктәш утрауҙарҙа һәм яр буйҙарында) үҫешкән боронғо [[Боронғо Греция|гректар]] һәм [[Боронғо Рим|римляндар]] әҙәбиәте. Уның латин һәм грек теленең диалекттары нигеҙендә барлыҡҡа килгән яҙма ҡомартҡылары беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡҡа һәм беҙҙең эраның I мең йыллығына ҡарай. Антик әҙәбиәт боронғо грек һәм боронғо рим әҙәбиәттәренән тора. Тарихи яҡтан грек әҙәбиәте рим әҙәбиәтенән алдараҡ барлыҡҡа килгән. == Дөйөм белешмәләр == Урта диңгеҙ бассейнында антик мәҙәниәт менән бер рәттән икенсе мәҙәни ареалдар үҫешә. Антик әҙәбиәт бөтә көнбайыш цивилизацияһының һәм сәнғәттең нигеҙе булып тора. Антиклыҡ менән параллель рәүештә бүтән боронғо мәҙәниәттәр, шул иҫәптән боронғо ҡытай, боронғо һинд, боронғо иран әҙәбиәттәре үҫешә. Боронғо Египет әҙәбиәте ул мәлдә сәскә атыу осорон кисергән була. Антик әҙәбиәттә европа әҙәбиәтенең төп жанрҙары һәм әҙәбиәт тураһындағы фәндең нигеҙе формалаша. Антиклыҡтың эстетик фәне өс төп әҙәбиәт төрөн — эпос, лирика һәм драманы — билдәләй. Был классификация бөгөнгө көндә лә үҙенең әһәмиәтен юғалтмай. == Антик әҙәбиәттең этаптары == [[Файл:Homer_Musei_Capitolini_MC558.jpg|справа|мини|378x378пкс|[[Гомер]] (беҙҙең эраға тиклем II быуат)]] === Боронғо грек әҙәбиәте === ==== Архаика ==== Архаик, йәки яҙма булдырылғанға тиклемге дәүерҙә, «[[Илиада]]» һәм «Одиссей» ([[Гомер]]) барлыҡҡа килә (беҙҙең эраға тиклем 8-9 быуат). Был ваҡытта әҙәбиәттең үҫеше Кесе Азияның Иония яр буйҙарында туплана. ==== Классика ==== Классик дәүерҙең башланғыс этабы (беҙҙең эраға тиклем 7-6-сы быуат) лирик поэзияның (Феогнид, Архилох, Солон, Семонид, Алкей, Сапфо, Анакреонт, Алкман, Пиндар, Вакхилид) сәскә атыуы менән характерлана. Юғары классик әҙәбиәткә трагедия ([[Эсхил]], [[Софокл]], [[Еврипид]]) һәм комедия ([[Аристофан]]), шулай уҡ әҙәби булмаған проза (историография — [[Геродот]], Фукидид, Ксенофонт; [[фәлсәфә]] — Гераклит, [[Демокрит]], [[Сократ]], [[Платон]], [[Аристотель]]; һүҙ оҫталығы — Демосфен, Лисий, Исократ) жанрҙары хас була. Грек-фарсы һуғыштарында ҙур еңеүҙәр яулап дан алған [[Афина|Афины]] классик әҙәбиәттең үҙәгенә әүерелә. Грек әҙәбиәтенең классик әҫәрҙәре аттик диалектында ижад ителә (беҙҙең эраға тиклем 5-се быуат). Һуң классика дәүере философия, тарих өлкәһендәге әҫәрҙәре менән таныла, [[театр]] иһә Афинаның Пелопоннес һуғышында Спартанан еңелгәненән һуң (беҙҙең эраға тиклем 4-се быуат) үҙенең әһәмиәтен юғалта. ==== Эллинизм ==== Был мәҙәни-тарихи дәүерҙең башланғыс осоро [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Александра Македонский]] эшмәкәрлеге менән бәйләнгән. Грек әҙәбиәтендә жанрҙарҙың, тематика һәм стилистиканың нигеҙҙән үҙгәреү процессы бара, прозаик роман жанры барлыҡҡа килә. Афина был ваҡытта үҙенең мәҙәни гегемонияһын юғалта, эллиник мәҙәниәттең төрлө урындарҙа, шул иҫәптән Төньяҡ Африка территорияһында (беҙҙең эраға тиклем 3-сө быуат — беҙҙең эраның 1-се быуаты), яңынан-яңы үҙәктәре ҡалҡып сыға. Был дәүер александр лирикаһы һәм Менандр ижады менән билдәләнә. === Боронғо рим әҙәбиәте === ==== Рим осоро ==== Был дәүерҙәге рим әҙәбиәтен түбәндәге этаптарға бүлеп йөрөтәләр: * республика этабы. Был этап граждандар һуғыштары йылдарында тамамлана (беҙҙең эраға тиклем 3-1 быуаттар. Республика этабында Грецияла Плутарх, Лукиан һәм Лонг, Римда Плавт, Теренций, Катулл һәм Цицерон кеүек шәхестәр ижад итәләр; * «Алтын быуат» йәки император дәүере [[(Октавиан Август)]]. Был этап [[Вергилий]], [[Гораций]], [[Овидий]], Тибулл, Проперций исемдәре менән билдәле (беҙҙең эраға тиклем 1-се быуат — беҙҙең эраның 1-се быуаты); * антиклыҡтың һуңғы осоро әҙәбиәте (1 — 3-сө быуат). Был этап Сенека, Петроний, Федр, Лукан, Марциал, Ювенал, Апулей исемдәре менән билдәле. ==== Урта быуаттарға күсеү ==== Был быуаттарҙа әкренләп [[Урта быуаттарға]] күсеү күренеше күҙәтелә. 1-се быуатта ижад ителгән һәм яңы мәҙәниәттең хәбәрсеһе булған Евангелия, донъяға ҡараштағы һынылышты күрһәтә. Артабанғы быуаттарҙа [[латин теле]] сиркәү теле булыуын дауам итә. Көнбайыш Рим империяһының варвар биләмәләрендә латин теле итальян, француз, испан, румын кеүек йәш милли телдәрҙең формалашыуына етди йоғонто яһаһа, инглиз, немец кеүек латиницаны үҙләштергән герман телдәренең формалашыуында уның тәьҫире аҙыраҡ була. Был ерҙәрҙә рим-католик сиркәүҙең абруйы тарала. == Сығанаҡтар == === Ҡулланылған әҙәбиәт === * Гаспаров М. Л. Литература европейской античности: Введение / / История мировой литературы в 9 томах: Том 1. — М.: Наука, 1983. — 584 с. — С.: 303—311. * Шалагинов Б. Б. Зарубежная литература от античности до начала XIX века. — М.: Академия, 2004. — 360 с. — С.: 12-16. * {{Китап|автор=Безруков А. Н.|заглавие=История зарубежной литературы (Античность, Средние века, Возрождение)|ссылка=http://istina.msu.ru/media/publications/book/e57/d61/19734939/Bezrukov_AN_IZL_Uchebnoe_Posobie_2016.PDF|место=Бирск|издательство=[[БФ БашГУ]]|год=2016|ref=Безруков}} === Тәҡдим ителгән әҙәбиәт === * Античная литература / Под редакцией А. А. Тахо-Годи. — М., 1976. * Античная литература: Справочник / Под редакцией С. В. Семчинского. — М., 1993. * Античная литература: Хрестоматия / Составитель А. И. Белецкий. — М., 1936; 1968. * Кун Н. А. Легенды и мифы древней Греции. — М., 1967. * Парандовский Я. Мифология / Перевод с польского. — М., 1977. * Пащенко В. И., Пащенко Н. И. Античная литература. — М.: Просвещение, 2001. — 718 с. * Подлесная Г. Н. Мир античной литературы. — М., 1992. * Словарь античной мифологии / Составители И. Я. Козовик, А. Д. Пономарев. — М., 1989. * Содомора А. Живая античность. — М., 1983. * Тронский И. М. История античной литературы. — М., 1959. === Һылтанмалар === * [http://www.centant.pu.ru/sno/lib/tron/index.htm Тронский И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304045827/http://www.centant.pu.ru/sno/lib/tron/index.htm |date=2010-03-04 }} [http://www.centant.pu.ru/sno/lib/tron/index.htm М. История античной литературы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304045827/http://www.centant.pu.ru/sno/lib/tron/index.htm |date=2010-03-04 }} * [http://antique-lit.niv.ru/antique-lit/losev/index.htm Лосев А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316234413/http://antique-lit.niv.ru/antique-lit/losev/index.htm |date=2015-03-16 }} [http://antique-lit.niv.ru/antique-lit/losev/index.htm Ф. Античная литература] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316234413/http://antique-lit.niv.ru/antique-lit/losev/index.htm |date=2015-03-16 }} * [http://www.ae-lib.org.ua/texts/biletsky__antique_literatures__ua.htm Александр Иванович Белецкий «Античные литературы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907000909/http://ae-lib.org.ua/texts/biletsky__antique_literatures__ua.htm |date=2008-09-07 }} === Антик әҙәбиәт рус тәржемәләрендә интернетта === * [http://ancientrome.ru/antlitr/index.htm Античная литература] на сайте История Древнего Рима * [http://simposium.ru/ru/node/9840 Источники] на сайте Συμπόσιον * [http://xlegio.ru/sources/ Библиотека источников] на сайте XLegio * Сайт [http://www.novemlyrici.net/ Девять лириков] * [http://annales.info/ant_liter.htm Античная литература] в Библиотека Annales * [http://lib.ru/POEEAST/ Античная литература, поэзия и философия] в Библиотеке Мошкова [[Категория:Антик әҙәбиәт]] c87sesyms3iel0b0ac02pmpzv5xcg60 Алфераки һарайы 0 115451 1296698 1050090 2026-05-12T20:00:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296698 wikitext text/x-wiki {{достопримечательность |Статус = {{культурное наследие РФ 4|6110063000}} |Название местоположения = Таганрог |Местоположение = Фрунзе урамы, 41/ Антон Глушко тыҡырығы, 13 }} '''Н. Д. Алфераки һарайы''' — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһындағы федераль әһәмиәттәге архитектура һәйкәле. Унда — Таганрог дәүләт әҙәбиәт һәм тарих-архитектура музей-ҡурсаулығы урынлашҡан. Бина [[1848 йыл]]да төҙөлә. Таганрогтың эре йорт биләүсеһе Н. Д. Алфераки милкендә була. Проект авторы — Петербург сәнғәт академияһы профессоры, архитектор Андрей Иванович Штакеншнейдер. Таганрогта [[1857 йыл]]да булған кенәз М. Г. Голицын былай тип яҙған: Алфераки һарайы архитектураһы бай көньяҡ необарокко өлгөһөн кәүҙәләндерә. Йортто классик капитель менән дүрт бағана биҙәй. Фронтон уртаһында Алферакиҙың дворяндар гербы ҡуйылған. Ҡыйығы тирәсләнгән. Бина эсендә 41 киртләсле мәрмәр баҫҡыс. Сығыу ишеге классик капителле пилястралар менән биҙәлгән. Өс бүлектән торған залға арка алып сыға. Уның үҙәк бүлегендә түбә уртаһына дуғалар һуҙыла, улар араһында фрескалар — Людовик XIV, XV һәм XVI дәүерендәге Версаль салондары: бай кейемле, париклы ханымдар һәм кавалерҙар тормошон сағылдырған медальондар урынлашҡан. Залдың барлыҡ бүлектәрендәге биҙәктәр рококо стилендә эшләнгән. Алфераки һарайы ҡаланың мәҙәни тормош үҙәге була; бында мөһабәт балдар ойошторола, уларға Таганрогтың һайланма ҡатламы ғына саҡырыла. Николай Дмитриевич Алфераки йәшәгән һарай эргәһендә коридор системаһындағы флигель төҙөлә. Унда уҡытыусылары һәм гувернерҙары менән Алферакиҙың оло улдары — Николай, Ахиллес, Сергей, Михаил йәшәй. 70-се йылдар аҙағында һарай менән тотош квартал сауҙагәр Негропонте милкенә күсә, ул биләмәне өлөшләп һатып бөтә. Баҡсаһы менән һарайҙы «Коммерция йыйылышы» клубы өсөн сауҙагәрҙәр йәмғиәте ала. Һарайҙа концерттар ойошторола. Шуларҙың береһендә (Петербург консерваторияһы профессоры Л . С. Аура һәм композитор Танеева ҡатнашлығында) [[А. П. Чехов|А . П. Чехов]] була. Клубҡа тагнрогҡа килгәнендә [[П. И. Чайковский]] ҙа йөрөй. Һарай тормошо, уның клубы атмосфераһы, баҡсаһындағы прогулкалар Чеховтың «Ионыч», «Битлек», «Минең тормошом» хикәйәләрендә һүрәтләнә. XIX быуат аҙағында, [[1898 йыл]]дың [[22 июнь|22 июне]]ндә [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехов]] ҡинициативаһы менән Таганрог ҡалаһында Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы ойошторола. Совет власының беренсе йылдарында Алфераки һарайы бинаһында административ учреждениелар урынлаша. [[1927 йыл]]да һарай бинаһы крайҙы өйрәнеү музейына тапшырыла. == Музей == 1989—1996 йылдарҙа бина реставрациялана. Был 1995—1996 йылдарҙа музейҙа ғәмәлдәге экспозиция асыла<ref>[http://tgliamz.ru/visitors/room3.php Таганрогский историко-краеведческий музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104162402/http://tgliamz.ru/visitors/room3.php |date=2017-01-04 }}</ref>. Экспозиция 13 залды биләй. Экспонаттар коллекциялар буйынса бүленгән һәм бер нисә айырым категория итеп күрһәтелә: «Археология», «Металл», «Ҡорал», «Керамика», «Быяла», «Туҡымалар», «Һынлы сәнғәт», «Скульптура», «Нумизматика»<ref>[http://www.museum.ru/m852 Историко-краеведческий музей (Дворец Н.]</ref>. Музейҙың археология коллекцияһында яҡынса 78 580 экспонат бар. Экспозиция Төньяҡ-Көнсығыш Азов буйы территорияһында таш быуат мәҙәниәте һәйкәлдәрен ҡаҙыу материалдары буйынса эшләнә. Бер өлөшөн музей 1903 йылда Император Археология комиссияһынан бүләккә ала. Рәсәйҙең көньяғы өсөн музейҙың [[палеолит]] һәм [[неолит]] осоро ҡаҙылмалары тулы булып тора. Төньяҡ-Көнсығыш Азов буйының, Манча һәм Сала йылғалары араһындағы ҡурғанларҙы ҡаҙыу, күсмә халыҡтарҙың беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡтарҙа йәшәүен күрһәтә. Неклиновск, Матвеево-Ҡурған һәм Куйбышев райондары ҡәберлектәре бронза быуат дәүерендәге ер эшкәртеү, малсылыҡ хужалығы алып барыуҙы күҙ алдына баҫтыра. Музей фондында һөйәк, бронза һәм таш табыштар бар. Түбәнге Гниловск ҡаласығы, Танаис, Красный Кут хуторы эргәһендәге ҡурғандарҙа, Кобяков ҡәберлектәрендә (I—II быуаттар), Волгодонск районының семенкин хуторы, Семикаракорск ҡаласығы һ. б. урындарҙағы ҡаҙыныу эштәре материалдары ҡуйылған. Куричи биләмәһендәге XI—XIII быуаттар табышы Төньяҡ-Көнсығыш Азов буйының боронғо рус колонизацияһы тарихын сағылдыра. Алтын Урҙа тарихына ҡағылышлы материалдар Семенкин хуторы, Цимлянск районының Неклиновск, матвеево-Ҡурған территорияларындағы ҡурғандарҙа табыла<ref>[http://www.culture.ru/institutes/10121/taganrogskiy-istoriko-kraevedcheskiy-muzey-dvorets-alferaki Таганрогский историко-краеведческий музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170104000619/http://www.culture.ru/institutes/10121/taganrogskiy-istoriko-kraevedcheskiy-muzey-dvorets-alferaki |date=2017-01-04 }}</ref>. == Сығанаҡтар == == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Таганрогтың утар-йорттары]] 223810o3aiwoz5k958j6hqnlpvxok2r Башҡортостан митрополияһы 0 125920 1296743 1050939 2026-05-13T10:21:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296743 wikitext text/x-wiki {{Православная епархия | Епархия = Башҡортостан митрополияһы | Поместная церковь = [[Урыҫ православие сиркәүе]] | Изображение = [[Файл:Orthodox church at the end of Kirov street.jpg|280px]] | Подпись = Собор Рождества Богородицы в Уфе | Страна = [[Башҡортостан]]<br />[[Рәсәй]] {{Рәсәй}} | Площадь = | Численность населения = | Архиепископский округ = | Епархиальный центр = [[Өфө]] | Основана = 2011 йыл, 27 декабрь | Упразднена = | Количество благочиний = | Количество приходов = | Количество храмов = | Количество монастырей = | Число священнослужителей = | Кафедральный храм = [[Собор Рождества Богородицы (Уфа)|Собор Рождества Богородицы]] [[Өфө|Өфө]]лә | Второй кафедральный храм = | Сан правящего архиерея = | Титул правящего архиерея = Митрополит | Сайт = | Архиепископ = | Правящий архиерей = [[Никон (Васюков)]] | Дата начала управления = | Викарии = | Карта = }} ''' Башҡортостан митрополияһы'''<ref>http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/1989 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224103641/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/1989 |date=2019-12-24 }}</ref> ({{lang-ru|Башкортостанская митрополия}}) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] территорияһында Мәскәү патриархатының [[Урыҫ православие сиркәүе]] составындағы митрополия. Изге Синод тарафынан [[2011 йыл|2011 йылдың]] 27 декабрҙә булдырылған. Митрополия Рәсәй Православие Сиркәүе епархия идаралығының яңынан төҙөлә башлаған өс баҫҡыслы структураһы ойошторолоуына ярашлы булдырылды. Митрополия тарихи ғәмәлдә булған Өфө һәм Стәрлетамаҡ епархияларына алмашҡа төҙөлдө. == Епархиялар == === Бөрө епархияһы === 2017 йылдың 29 июлендә Рәсәй Православие Сиркәүе Изге Синоды ҡарарына ярашлы [[Өфө епархияһы|Өфө]], Салауат һәм Нефтекама епархиялары составынан бүленеп сыҡты. Территорияһы:[[Башҡортостан| Башҡортостан Республикаһының]] [[Баймаҡ]], [[Белорет]], [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]], [[Учалы]] ҡалалары; [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]], [[Архангел районы|Архангел]], [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Белорет районы|Белорет]], [[Бөрө районы|Бөрө]], [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Йылайыр районы|Йылайыр]], [[Иглин районы|Иглин]], [[Ҡариҙел районы|Ҡараиҙел]], [[Мишкә районы|Мишкә]], [[Нуриман районы|Нуриман]], [[Учалы районы|Учалы]], [[Хәйбулла районы|Хайбулла]] райондары. === Нефтекама епархияһы === Территорияһы: [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Бәләбәй]], [[Дүртөйлө]], [[Туймазы]], [[Яңауыл|Яңаыул]] ҡалалары; [[Асҡын районы|Асҡын]], [[Баҡалы районы|Баҡалы]], [[Балтас районы|Балтас]], [[Бәләбәй районы|Бәләбәй]], [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]], [[Благовар районы|Благовар]], [[Бүздәк районы|Бүздәк]], [[Борай районы|Борай]], [[Дыуан районы|Дыуан]], [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө]], [[Йәрмәкәй районы|Йәрмәкәй]], [[Илеш районы|Илеш]],[[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы,]] [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]], [[Краснокама районы|Краснокама]], [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Салауат районы|Салауат]], [[Тәтешле районы|Тәтешле]], [[Туймазы районы|Туймазы]], [[Саҡмағош районы|Саҡмағош]], [[Шаран районы|Шаран]] һәм [[Яңауыл районы|Яңауыл]] райондары. === Салауат епархияһы === Территорияһы: [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Ишембай]], [[Мәләүез]] ҡалалары; [[Әлшәй районы|Әлшәй]], [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]], [[Бишбүләк районы|Бишбүләк]], [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]], [[Ейәнсура районы|Ейәнсура]], [[Ишембай районы|Ишембай]], [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]], [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], [[Кушнаренко районы|Кушнаренко]], [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе]], [[Мәләүез районы|Мәләүез]], [[Миәкә районы|Миәкә]], [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]], [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Фёдоровка]] һәм [[Шишмә районы|Шишмә]] райондары. === Өфө епархияһы === Территорияһы: [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] Благовещен, [[Стәрлетамаҡ]], [[Өфө]] ҡалалары; [[Благовещен районы|Благовещен]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ]] һәм [[Өфө районы|Өфө]] райондары. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостанда дин]] * Список православных храмов Башкортостана * Собор Уфимских святых == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://drevo-info.ru/articles/19331.html Башкортостанская митрополия]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.eparhia-ufa.ru/?let/2011/12/31 о Башкортостанской митрополии] [[Категория:2011 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] i8dkc51w58ymbp4mvfprh98gqyfgqfi Балхаш 0 128504 1296735 1253366 2026-05-13T05:33:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296735 wikitext text/x-wiki {{Озеро |Название = Балхаш |Национальное название = kk/Балқаш |Изображение = Lake Balkhash.jpg |Подпись изображения = |Координаты = 46.5408/74.8789 |CoordScale = |Страна = Ҡаҙағстан |Регион = Алматы өлкәһе/Жамбыл өлкәһе/Ҡарағанда өлкәһе |Высота над уровнем моря = 340 |Длина = 605 |Ширина = 9-ҙан 74-кәсә |Площадь = 18200<ref name="БРЭ" /> |Объём = 105<ref name="БРЭ" /> |Длина береговой линии = 2385 |Наибольшая глубина = 26,5<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/geography/text/1848111 Большая Российская Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111163333/https://bigenc.ru/geography/text/1848111 |date=2020-01-11 }}</ref> |Средняя глубина = 5,8 |Тип минерализации = |Солёность = Или йылғаһы ҡойған ерҙә һыуы сөсө, көнсығыш яғында тоҙлолоғо 5,2‰ тәшкил итә. |Прозрачность = 1-5,5 |Площадь водосбора = 413000 |Впадающие реки = Или (йылға)/Ҡаратал (йылға)/Аҡһыу (йылға, Балхашҡа ҡоя)/Лепсы (йылға)/Аяғеҙ (йылға) }} '''Балха́ш''' (''Балка́ш''<ref>Казахстан. Общегеографическая карта (масштаб 1:3 000 000). — Роскартография, 2011.</ref><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Балхаш или Балкаш}}</ref>; {{lang-kk|Балқаш}}) — аҡмай ятҡан ярым тоҙло күл. [[Ҡаҙағстан]]дың көньяҡ-көнсығышында Балхаш-Алағүл һөҙәклегендә урынлашҡан, донъяның ҙур күлдәренә инә (14-се урында тора). Күл бик уникаль иҫәпләнә, ул тар ғына боғаҙ менән ҡушылған ике өлөштән тора. Ике өлөштөң химик составы бик ныҡ айырыла. Көнбайыш өлөшөндә һыуы сөсө, көнсығыштағыһы тоҙло. Күл Балхаш-Алакүл һыу хужалығы бассейнына ҡарай. Ҡаҙағстандың өс административ бүленешенә, [[Алматы өлкәһе]], Жамбыл өлкәһе һәм Ҡарағанда өлкәһе биләмәләрендә урынлашҡан. Күл янынан ҡаҙаҡ ваҡ түбәсектәре башлана. Көнбайышта Бетпәк-Дала һуҙыла. Көньяғында Чу-Или тауҙары, Тауҡом һәм Һарыысыҡ-Атырау ҡомлоғо урынлашҡан. == Атамаһы һәм риүәйәте == «Балхаш» топонимының бер версияһы былай. Ул [[Татар теле|татар]], [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], һәм алтай телдәрендәге ''balkas'' һүҙенә барып тоташа, түңгәкле һаҙлыҡ йәки һаҙлыҡтағы түңгәк тигәнерәк мәғәнә бирә<ref>{{книга|автор = Макс Фасмер |заглавие = Этимологический русскоязычный словарь |ссылка =http://www.slovopedia.com/22/193/1630307.html }}</ref>. Ҡаҙаҡ телендә «балҡытыу», «мәғдән иретеү», «иретеү» тигән мәғәнә бирә<ref>{{книга|автор = Министерство образования и науки Республики Казахстан |заглавие = Словарь казахско-русский, русско-казахский}}</ref>. «Балҡыу» этимологияһын академик Маргулан Алькей Хаканович археологик экспедицияһы ла раҫлай<ref>''Иллич-Свитыч В. М.'' «Опыт сравнения ностратических языков (семито-хамитский, картвельский, индоевропейский, уральский, дравидийский, алтайский)»</ref>. Легенда буйынса күлдең килеп сығышы былай һүрәтләнә: Бик бай тылсымсының һылыуҙарҙан-һылыу Или тигән ҡыҙы булған. Уға кейәүгә сығырға ваҡыт еткәс Балхаш былай тип иғлан иткән. «Мин ҡыҙымды иң бай, сибәр һәм көслө егеткә генә кейәүгә бирәм», — тигән. Йөрьәт итеп килгән кейәүҙәр араһында аҫылташтар менән тейәлгән карауандарҙа Ҡытай императорының ике улы, өйөр-өйөр йылҡы малы һәм көмөштәр менән Манғол хандың балалары, шулай уҡ келәмдәр һәм фил һөйәгенән эшләнгән ҡиммәтле әйберҙәр менән Бохараның йәш сауҙагәрҙәре килгән. Араларында бәхетен һынап ҡарар өсөн килгән ярлы ғына Ҡаратал исемле көтөүсе лә булған. Ул кәләшкә беренсе күреүҙән үк оҡшаған. Төрлө ярыштарҙан һуң, Ҡаратал еңеүсе булып ҡалған, Балхаш уны нәфрәт менән ҡыуып ебәргән. Әммә төн еткәс, Или атаһы йортонан ҡаса һәм Ҡаратал менән китә. Балхаш быны белеп ҡала һәм уларға ҡарғыш ебәрә. Ике ғашик ике йылғаға әүерелеп, урғылып аға башлай. Шул саҡ Балхаш, улар ҡушылмаһын өсөн, араларына ауа, һәм күбекләнеп ятҡан күлгә әүерелә.<ref>{{книга|автор=Алтайский&nbsp;К., Каратаев&nbsp;М.|заглавие=Путешествие в Жер-Уюк |место=М. |год=1971 |страницы=67—68}}</ref>. Шулай уҡ авесталарҙың Воркуша йәки Варкаш исеменән килеп сыҡҡан тигән версия ла һаҡланып ҡалған <ref>[http://avesta.tripod.com/point/Dubrovina_Laskareva001.htm Золотой Сириус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913010833/http://avesta.tripod.com/point/Dubrovina_Laskareva001.htm |date=2019-09-13 }}</ref>. == Тарихы == Балхаш күленең тарихи-географик мәғлүмәттәре иң тәүҙә ҡытай халыҡтарына билдәле була. Улар Урта Азия менән бәйләнеш тотоп, был төбәк менән башҡаларҙан алда танышҡан. Бөйөк Ҡытай ҡәлғәһенә көнбайышта ятҡан араны улар «Си-Юй» (Көнбайыш сик) тип атап йөрөткән. Уның барлығын беҙҙең эраға тиклем 126 йылда уҡ белгәндәр. 607 йылда 44 дәүләт тарафынан ул ваҡыттағы Урта Азияның картаһы төҙөлгән булған. Тик ҡыҙғанысҡа ҡаршы ул һаҡланмаған. VIII быуаттан алып күлдән Тянь-Шәнгәсә булған биләмәләр Етеһыу ({{lang-kk|Жетісу}} булараҡ билдәле. Ул ерҙәрҙә күсмә(манғол һәм төркиҙәр) һәм Урта Азияның ултыраҡ халыҡтарҙың мәҙәниәте ҡатнашҡан.<ref>{{книга |автор= Svatopluk Soucek |заглавие= A History of Inner Asia |ссылка=https://books.google.ru/books?id=7E8gYYcHuk8C |издательство= Cambridge University Press |год= 2000 |страниц= 369 |страницы= |isbn= 0521657040}}</ref>. [[Александр фон Гумбольдт]] күҙаллауынса Балхаш ҡытай халҡына «Си-Хай» (Көнбайыш диңгеҙ; был атама 1855 йылда сығарылған атласҡа индерелгән) исеме менән билдәле булған. «Балхаш-Нор» атамаһын (''Balas-nur'' — " Балхаш күле ") һунғарҙар биргән. Был исем менән Балхаш 1833 йылдағы [[Клапрот Юлиус|Юлиус Клапроттың]] европа илселәре яһаған картаһында бирелгән. Төркиҙәр һәм манғолдар Аҡ төҫ менән атағандар. Уларса Аҡ диңгеҙ тип йөрөтөлгән, уларҙың дәүләт сиге үҙгәргәс, Күк диңгеҙгә (Көнсығыш диңгеҙ)— «Кукча-Денгиз» үҙгәртелгән. Ҡаҙаҡтар күлде «Диңгеҙ» тип кенә атап йөрөткән. ({{lang-kk|Теңіз}})<ref name="nikolaev">{{книга |автор = Николаев&nbsp;В. |заглавие = Прибалхашье |место = Алма-Ата |издательство = Кайнар |год = 1984 |страниц = 155 |язык = ru}}</ref>. == Күлдең килеп сығышы == [[Файл:Lakebalkhashbasinmap.png|слева|255px|мини| Балхаш күле бассейны]] [[Файл:Karatal balkhash.jpg|справа|200px|мини|[[Ҡаратал (йылға)|Ҡаратал]] йылғаһы тамағының юлдаштан төшөрөлгән һүрәте ]] Балхаш күле Балхаш-Алагүл соҡорлоғоноң тәрән булмаған киңлегендә ята. Ул неоген ваҡытында Туран плитәһенең һәҙәклеге бөгөлөшө һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Тора-бара ҡомлоҡ менән тулған. <ref name="phys_geo">{{книга |автор= Maria Shahgedanova |заглавие= The Physical Geography of Northern Eurasia |ссылка= https://books.google.com/books?id=8CFiT3qbN5UC&pg=PA140&dq=Balkhash |издательство= Oxford University Press |год= 2002 |страниц= 571 |страницы= 140—141 |isbn= 0198233841}}</ref>. Был күлдәр ҡасандыр Балхаш-Алагүл уйпатлығын биләп ятҡан боронғо Ханай диңгеҙенең тороп ҡалған өлөштәре. <ref name="sokolov">{{книга|автор=Соколов&nbsp;А.&nbsp;А.|заглавие=Гидрография СССР|часть=Глава 21. Средняя Азия и Казахстан, раздел Озера|место=Л.|издательство=Гидрометеоиздат|год=1952|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1192178/p1ch21d.html}}</ref>. --> == Рельеф == Балхаштың майҙаны яҡынса 16,4 мең. км² (2000 йыл)<ref name="ground">{{книга |автор= Igor S. Zektser, Lorne G Everett |заглавие= Groundwater and the Environment: Applications for the Global Community |ссылка= https://books.google.com/books?id=NueJf_WhSw4C&pg=PA76&dq=Balkhash |издательство= CRC Press |год= 2000 |страниц= 175 |страницы= 76 |isbn= 1566703832}}</ref>. Шуға ла ул Ҡаҙағстан биләмәһендәге иң ҙур күлдәр исемлегенә инә. Күл диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә ята.<ref group="К.">Поскольку уровень воды подвержен колебаниям различной периодичности, высота поверхности озера также изменяется.</ref> Ул ярым ай фопмаһында. Оҙонлоғо яҡынса 600 км, киңлеге (көнсығыш өлөшө) 9-ҙан 19 км-ғаса үҙгәреп тора , ә көнбайыш өлөшө 74 км. Яр буйы оҙонлоғо 2385 км.<ref>{{cite web|url=http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=ASI-54&RoutePrm=0:%3B4:load%3B|title=Lake Balkhash|lang=английский|accessdate=2015-01-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150608010157/http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=ASI-54&RoutePrm=0:%3B4:load%3B |date=2015-06-08 }}</ref>. Һарыысыҡ ярым утрауы яҡынса күлең уртаһында урынлашҡан һәм уны бер- береһенән ныҡ айырылған ике гидрографик өлөшкә бүлә. Көнбайыш өлөшө сағыштырмаса һай, һәм сөсө, ә көнсығыш өлөшө тоҙло һәм бик тәрән.<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/157122/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D1%88|title=Выдержки из Большой советской энциклопедии|author=dic.academic.ru|lang=русский|accessdate=2015-01-04}}</ref>.Ярымутрауҙа барлыҡҡа килгән Оҙонарал({{lang-kk|Ұзынарал}} — «длинный остров»)3,5 км киңлектәге боғаҙы буйынса көнбайыш өлөштәге һыу көнсығыш өлөшкә ағып, уны тултыра. Боғаҙҙың тәрәнлеге 6 м<ref name="britanica">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/EBchecked/topic/50390/Lake-Balkhash|Lake Balkhash|2019-07-24}}</ref>. {|class="graytable" |+ Балхаш күленең йыһандан күренеше <br><span class="subcaption"> [[НАСА|NASA]] төшөргән һүрәт, август 2002 й.</span> | align="center" |[[Файл:Balkhash labeled ru.jpg|center|600px]] | align="left"|Цифрами обозначены крупнейшие полуострова, острова и заливы: # Күлде икегә бүлеп тороусы Һарыысыҡ ярымутрауы һәм Оҙонарал боғаҙы # Байгабыл ярымутрауы # Балай ярымутрауы # Шауҡар ярымутрауы # Кентубек ярымутрауы # Басарал һәм Уртаарал утрауҙары # Тасарал утрауы # Залив Шемпек ҡултығы # Һарысаған ҡултығы |} [[Файл:BalkhashPlaneTransaero.JPG|справа|200px|мини|Һарыысыҡ ярымутрауы һәм Оҙонарал ҡултығының самолеттан төшөрөлгән күренеше]] Күлдең уйпатлығы бер нисә бәләкәй соҡорҙарҙан тора. Балхаштың көнбайыш өлөшөндә тәрәнлектәре 7-10 метрлыҡ ике спҡор бар. Шуларҙың береһе яр буйлап Тасарал утрауынан алып Ҡоржынтөбәк моронона тиклем, икенсеһе, (уның тәрәнлеге 8-16 метр, иң тәрән ере 27 метр) Бертыш ҡултығына тиклем һуҙылған.<ref name="kazssr"/>. Күлдең уртаса тәрәнлеге 5,8 метр, һыуының дөйөм күләме — 112 км³ тирәһе. Балхаштың көнбайыш һәм төньяҡ ярҙары текә, бейек ҡаяташлы (20—30 м). Ул палезой породалы ҡатламдар, туфтар, граниттар, һәүерташтар, эзбиздәрҙән тора һәм бик боронғо тип иҫәпләнә.<ref name="kazssr"/>. Күлдә ҙур утрауҙар юҡ тиерлек. Эрерәк утраҡҙар булып Басарал һәм Тасарал иҫәпләнә. Шулай уҡ көнбайыш өлөшөндә Уртаарал, Аяҡарал, Олжабекарал, Алгазы утрауҙары урынлашҡан. Күлдә барлығы 43 утрау бар. Уларҙың дөйөм майҙаны 66 км²<ref name="geo_slovar">{{cite web|author=Горкин А.П.|datepublished=|url=https://books.google.fi/books?id=0L7iVfkL4OcC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0+%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D1%88&source=bl&ots=6ufA-xTQea&sig=Ex-fnVmLdJa-y--g9z0J_ppWx5s&hl=fi&sa=X&ei=J9SqVLuyE4nXPISJgOAM&ved=0CGQQ6AEwCTgK#v=onepage&q=%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D1%88&f=false|title=Балхаш|publisher=География: Современная иллюстрированная энциклопедия|accessdate=2015-01-05}}</ref>, шулай ҙа күлдә һыуҙың кәмеүе арҡаһында яңы утрауҙар барлыҡҡа килә, утрауҙарҙың майҙаны арта<ref name="unep">{{cite web|author=Guillaume Le Sourd, Diana Rizzolio|datepublished=2004|url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/balkhash/|title=United Nations Environment Programme — Lake Balkhash|publisher=UNEP Global Resource Information Database|accessdate=2009-01-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612K6exVN?url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/balkhash/|archivedate=2011-08-18}}</ref>. == Һыуының составы == Балхаш күле ярым сөсө һыулы күлдәргә инә. Һыуының химик составы күлдең гидрографик үҙенсәлектәренә бәйле. Көнбаыш өлөшө бөтөнләй сөсө тиерлек ([[минераллылығы]] 0,74 г/л тәшкил итә), ҡомаҡлығы юғары, сәнәғәттә һәм эсәр һыу булараҡ ҡулланыла. Көнсығыш өлөшө бик ныҡ тоҙло (3,5-тән алып 6-ға тиклем г/л), һым ул таҙа (үтә күренеүсәнлеге 5,5 м). Балхаш күленең дөйөм тоҙлолоғо — 2,94 г/л. Тоҙҙоң күп йыллыҡ ҡатламы 7,53 млн тонна тәшкил итә. Ә һыуҙағы ирегән тоҙҙар 312 млн т<ref name="kazssr">{{книга:Казахская ССР: краткая энциклопедия |страницы = 101—102 |том = 2}}</ref>.. Күлдең көнбайыш өлөшөндәге һыуҙың төҫө һарғылт-һоро, ә көнсығыш яғында үҙгәреүсән — зәңгәрһыу төҫтән асыҡ йәшелгәсә(зөбәржәт төҫө). Төҫтәрҙе йыһандан төшөрөлгән һүрәттәрҙә лә асыҡ күреп була<ref>{{cite web | datepublished =1 декабря 2000 | url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=969 | title=Lake Balkhash, Kazakhstan : Image of the Day | publisher=NASA Earthobservatory | accessdate= 2009-01-29 | lang=en}}</ref>. == Климаты == {{Балхаш ҡалаһының климатограммаһы |-18.1|-9.2|13 |-17.8|-8.1|10 |-10.0|0.0|10 |2.8|14.2|11 |10.0|22.1|15 |16.0|27.9|12 |18.3|30.0|10 |15.7|28.0|8 |9.4|21.9|4 |1.7|12.7|9 |-6.3|2.6|14 |-13.1|-4.8|15 |float=right |clear= |Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate/35796.htm Погода и Климат — климат Балхаша]<ref group="К.">Данные [http://www.ilec.or.jp/database/asi/asi-54.html ILEC] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716085418/http://www.ilec.or.jp/database/asi/asi-54.html |date=2011-07-16 }} за 1986-1990 годы немного отличаются</ref> }} [[Файл:Lake Balkhash, 2008.jpg|200px|мини| Балхаш яҙ ваҡытында, 2008 йыл]] Күлдең климаты сүллек булып иҫәпләнә. Уртаса максималь температура июль айында 30 °C тирәһе булһа, [[ғинуар|ғинуарҙа]] — −9 °C тирәһе. Уртаса яуым-төшөм йылына 131 мм. Сағыштырмаа дымлылыҡ 55 — 60 % тәшкил итә<ref>{{cite web | url = http://www.pogoda.ru.net/climate/35796.htm | title = Погода и Климат — климат Балхаша | lang = ru}}</ref>. Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге яҡынса 4,5 — 4,8 м/с, шул уҡ ваҡытта, күлдең көнбайыш яғында — төньяҡ елдәре,ә көнсығыш өлөшөндә төньяҡ-көнсығыш елдәре өҫтөнлөк итә. Ел күлдә ҙур ғына тулҡындар барлыҡҡа килтерә (тулҡындың бейеклеге 2-3,5 метрға тиклем барып етеүе ихтимал)<ref name="sokolov" />, көнбайыш өлөштә сәғәт йөрөшө буйынса йүнәлтелгән әйләнмә ағым күҙәтелә. Ҡояшлы көндәрҙең йыл әйләнәһенә булған һаны 110—130-ға тура килә, күл өҫтөнөң энергетик яҡтыртылышы көнөнә — 15,9 МДж м²<ref name="ilec" />. Балхаш йылы һәм яҡшы йылытылған күлдәр иҫәбенә инә. Күл өҫтө һыуының температураһы декабрь айында — 0 °C, ә июлдә 28 °C тәшкил итә. Күлдең көнбайыш өлөшөнөң йыллыҡ уртаса температураһы — 10 °C, көнсығышында — 9 °C. Күл һәр йыл туңа, боҙ ноябрҙән алып апрелгә тиклем тора<ref>{{cite web | datepublished =30 апреля 2003 | url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=3416 | title=Ice Melts on Lake Balkhash, Kazakhstan : Image of the Day | publisher=NASA Earthobservatory | accessdate= 2009-01-29 | lang=en}}</ref>, ә көнсығыш өлөштөң боҙ менән ҡапланыуы 10-15 көнгә тотҡарлана<ref name="sokolov" />. {| class="standard" style="text-align: center" |+ Күлдәге һыуҙың тәрәнлегенә бәйле йылылығы (°C) (сығанаҡтар 1985—1987 йылғы)<ref name="ilec">{{cite web |author = International Lake Environment Committee |url = https://www.ilec.or.jp/database/asi/asi-54.html |deadlink = yes |title = Lake Balkhash |publisher = World Lakes Database |access-date = 2009-01-29 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110805105000/http://www.ilec.or.jp/database/asi/asi-54.html |archive-date = 2011-08-05 }}</ref> !width=10%|Тәрәнлеге !width=5%|Ғин !width=5%|Фев !width=5%|Март !width=5%|Апр !width=5%|Май !width=5%|Июнь !width=5%|Июль !width=5%|Авг !width=5%|Сент !width=5%|Окт !width=5%|Ноя !width=5%|Дек |- |colspan=13 |Күлдең көнсығыш өлөшө |- !0 | — | −0.2 | 0.2 | — | 13.9 | 19.0 | 23.4 | 23.2 | 17.2 | 11.4 | — | — |- !10 | — | 1 | — | — | 10.8 | 16.7 | 21.7 | 22.8 | — | — | — | — |- !20<br>(күл төбө) | — | 1.7 | 1.9 | — | 8.9 | 13.7 | 14.6 | 19.7 | 17.1 | 11.5 | — | — |- |colspan=13 |Күлдең көнбайыш өлөшө(Балхаш ҡалаһы янында) |- !0 | — | 0.0 | 0.8 | 6.7 | 13.3 | 20.5 | 24.7 | 22.7 | 16.6 | 7.8 | 2.0 | — |- !3<br>(күл төбө) | — | 0.3 | 2.2 | 6.5 | 13.1 | 19.6 | 24.1 | 22.6 | 16.5 | 7.4 | 2.0 | — |- |} == Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы == [[Файл:Lake Balkhash May 2007 2.JPG|слева|200px|мини|Яр ҡамышы]] Күлдең яр буйын туранга баҫҡан. Ул туғай урманынан һәм талдарҙан тора. Ҡыяҡлыларҙан ябай ҡамыш (Phragmites australis), көньяҡ екәне (Typha angustata) һәм бер нисә төр ҡамыш таралған(приморье ҡамышы (Schoenoplectus littoralis), күл ҡамышы (S. lacustris), һәм эндемик төр — ҡаҙағстан ҡамышы (Scirpus kasachstanicus). Һыу аҫтында ике төр үрут үҫә:Башаҡлы үрут (''Myriophyllum spicatum'') һәм суҡлы үрут (''M. verticillatum''). Шулай уҡ бер нисә төр һыу ебәге бар: ялтырауыҡ һыу ебәге (Potamogeton lucens), оҙонса һыу ебәге (''P. perfoliatus''), бөҙрә һыу ебәге (''P. crispus''), кикерекле һыу ебәге (''P. pectinatus'') һәм эре емешле һыу ебәге (''P. macrocarpus'').Шулай уҡ ҡыуыҡлы үлән (Utricularia vulgaris), ҡара йәшел мөгөҙ япраҡ (''Ceratophyllum demersum'') осрай. Ике төр наяда үҫә (диңгеҙ наядаһы һәм бәләкәй наяда. [[Фитопланктон]] 1985 йылда 1,127 г/л тәшкил иткән. Күлдә бик күп төрлө үҫемлектәр үҫә.]<ref name="ilec" />. Күлдең фаунаһы 1970-се йылдарға хәтле бик бай булған. Тик биотөрлөлөк һыуҙың сифаты түбәнәйеү сәбәпле яйлап кәмей бара. Шул дәүергә хәтле һыу төбө организмдарын(бентос) молюскалар, ҡыҫала һымаҡтар ҡарышлауыҡтары, һыу бөжәктәре тәшкил иткән. Шулай уҡ зыңғырлаусы серәкәйҙәр һәм аҙ шыртлы селәүсендәр булған. [[Зоопланктон]] (концентрация 1,87 г/л, 1985<ref name="ilec" />) шулай уҡ бик юғары, бигерәк тә көнбайыш өлөшөндә. Күлдә 20-ләп төр балыҡ үрсегән. Шуларҙың алтыһы күлдең үҙенең балыҡтары. Улар — [[илий маринкаһы]] (Schizothorax pseudoksaiensis) һәм [[балхаш маринкаһы]] (S. argentatus) [[маринкалар]], [[балхаш алабуғаһы]] (Perca schrenkii), [[сыбар түбәнауыҙ]] (Nemachilus strauchi) һәм [[төҫһөҙ түбәнауыҙ ]] (N. labiatus) һәм [[балхаш гольян-сабағы]] (Phoxinus poljakowi), ә башҡалары — һаҙан, шип балыҡ, көнсығыш ҡорман балығы(Abramis brama orientalis), арал мыйыҡлы балығы (Barbus brachycephalus), себер йоморо сабағы, карп, ҡарабалыҡ, һыла балыҡ, йәйен, усман, көмөш табан балығы һәм башҡалар. Промысла өсөн һаҙан, һыла балығы, ағасъяңаҡ, ҡорман балыҡ төп табыш булып тора<ref name="ilec" /><ref name="ilec">{{cite web |author = International Lake Environment Committee |url = https://www.ilec.or.jp/database/asi/asi-54.html |deadlink = yes |title = Lake Balkhash |publisher = World Lakes Database |access-date = 2009-01-29 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110805105000/http://www.ilec.or.jp/database/asi/asi-54.html |archive-date = 2011-08-05 }}</ref>. Күлдең көньяҡ ярында, бигерәк тә Или дельтаһында үҫкән ҡуйы ҡамышлыҡ хайуандар һәм ҡоштарға бик яҡшы һыйыныр урын булып тора. Тик һуңғы йылдарҙағы Ҡапсағай һыуһаҡлағысының түбәненәге гидрологик режимдың боҙолоуы арҡаһында Или делтаһы деградацияға дусар була. 1970 йылан алып уның майҙаны 3046 км² -ҙан 1876 км² -ғаса тарайған. Ҡоштарҙың, һәм хайуандарҙың йәшәр төйәге булған был майҙандың һаҙамыҡлы һыуҙары һәм туғайлы урмандары кәмей. Шулай уҡ Ерҙәрҙе эшкәртеү, пестицидтар ҡулланыу, көтөү йөрөтөү, ҡамышын ҡырҡыу кеүек эштәр ҙә биотөрлөлөктөң юҡҡа сығыуға сәбәп булып тора. Күлдә төйәк иткән умыртҡалыларҙың 342 төрөнөң 22-һе Ҡаҙағстандың "Ҡыҙыл Китабы"на индерелгән.<ref name="undp2" />. ХХ быуат урталарына тиклем дельта урмандарында туран юлбарыҫы тереклек иткән. Ул шунда уҡ төйәк итҡән ҡабандарға һунар итеп туҡланған. 1940-сы йылдарҙа [[Слудский Аркадий Александрович]] тырышлығы менән Канаданан килтерелгән ондатра бындағы климатҡа яраҡлашҡан. Екән ҡамышының крахмалға бай һутлы тамыры ондатралар өсөн мул аҙыҡ булған<ref>{{БСЭ3|заглавие=Рогоз}}</ref>, әммә һуңғы йылдарҙағы Ҡыпсағай һыуһаҡлағысынан һыу асыу һөҙөмтәһендә ҡышҡы һыу баҫыуҙар һәм күлдең тирә яғындағы ҡамыштарҙы күпләп киҫеү, 1 млн-ға яҡын ондатраға хәтле еткән промысла ҡыҫҡартылып, бөтөнләй юҡҡа сығарған.<ref name="undp2" />. Балхаш шулай уҡ ҙур баклан, мәрмәр сырҡылдауыҡтар, ҡырғауылдар, бөркөттөр, аҡ ҡауҙылар өсөн дә төйәк булған. Бында йәшәгән 120 төр ҡоштоң 12-һе Ҡыҙыл китапҡа индерелгән. Шулар иҫәбендә алһыу берғаҙан һәм бөҙрә берғаҙан, көрәкморон, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, диңгеҙ бөркөтө бар<ref name="undp2">{{cite web |author = |date = 2004-11-04 |url = http://www.undp.kz/library_of_publications/files/1030-25100.pdf |deadlink = yes |title = Или-Балхаш — Концепция устойчивого развития |lang = ru |publisher = UNDP Kazakhstan |access-date = 2009-02-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722144213/http://www.undp.kz/library_of_publications/files/1030-25100.pdf |archive-date = 2011-07-22 }}</ref>. == Ҡалалары һәм иҡтисады == [[Файл:Balkhash copper smelting complex.jpg|мини|Күлдән Балхаш тау-металлургия заводына күренеш]] 2005 йылға Балхаш бассейнында 3,3 миллион кеше йәшәгән, шул иҫәптән [[Алматы]]ла — Ҡаҙағстандың иң ҙур ҡалаһында<ref name="zakon">{{cite web |author = Сергей Шипулин |date = 2005-10-01 |url = https://www.zakon.kz/our/news/news.asp?id=30025184 |deadlink = yes |title = Основная проблема озера Балхаш — плохое качество воды – А. Самакова |lang = ru |publisher = zakon.kz |access-date = 2009-01-29 |archive-url = https://archive.today/20130219025140/https://www.zakon.kz/64827-osnovnaja-problema-ozera-balkhash.html |archive-date = 2013-02-19 }}</ref>. Күл буйындағы иң ҙур тораҡ пупкт — Балхаш ҡалаһы, унда 80 мең кеше йәшәй. Ҡала күлдең төньяҡ ярында урынлашҡан, уның ҡала барлыҡҡа килтереүсе предприятиеһы — Балхаш тау-металлургия комбинаты. Күлдең төньяғындағы Коньят һәм Саяк ҡасабаларында 1928—1930 йылдарҙа табылған ҙур [[баҡыр]] ятҡылығы үҙләштерелә. Күлдең көнбайыш яры буйлап [[Бишкәк]]тән [[Ҡарағанды]]ға тиклем М36 автомагистрале участкаһы үтә, унда Гөлшат, Балхаш-9, Һарышаған һәм Приозёрск ауылдары урынлашҡан. Көнбайыш ярҙың көньяҡ өлөшөндә Улькен, Мынарал һәм Шығанаҡ ҡасабалары урынлашҡан. Приозёрск ҡалаһы эргәһендәге күлдең көнбайыш ярында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет заманында]] төҙөлгән байтаҡ хәрби объекттар урынлашҡан. Күлдең көньяҡ ярында кеше йәшәмәй. Или тамағында — Куйган ауылы, ә Ҡаратал тамағында — Копбирлык ауылы. Күлдең көнсығыш ситендә [[Төркөстан—Себер магистрале]]нең участкаһы Аягуз һәм Талдыҡорған араһында урынлашҡан. Тимер юлы һәм Лепса йылғаһы киҫелешендә шул уҡ исемле ауыл бар. === Балыҡсылыҡ === Фаунаның сағыштырма ярлы булыуына ҡарамаҫтан, Балхаш күленең иҡтисади әһәмиәте [[Балыҡсылыҡ|балыҡ тотоу кәсебе]]нә һәм 1930 йылдарҙа башланған балыҡ үрсетеүгә нигеҙләнә<ref name="britanica" />. 1952 йылда ул йылына 20 мең тонна тотола<ref name="sokolov" />, 1960-сы йылдарҙа йылына 30 мең тоннаға тиклем тәшкил итә, шул иҫәптән 70 процентҡа тиклеме ҡиммәтле тоҡомдар. Әммә 1990-сы йылдарҙа уҡ етештереү йылына 6,6 мең тоннаға тиклем кәмей, шуларҙың 49 проценты ғына ҡиммәтле төрҙәр була. Балыҡ тотоуҙың әкренәйеүе хәҙерге ваҡытта балыҡ ресурстарын үрсетеү программаларының һәм уларҙың төр составының булмауы, шулай уҡ [[браконьерлыҡ]]тың киң таралыуы менән бәйле<ref name="undp2" />. === Энергетические проекты === === Судно йөрөшө === === Туризм === Балхаш күлендәге ял итеүҙең популяр төрҙәре — пляж туризмы һәм һыу спорты: елкәнле спорт, байдаркала һәм [[каноэла ишеү]], спорт балыҡсылығы. Күлдең рекреацион мөмкинлеге һәм эргә-тирәләге иҫтәлекле урындар (Бектау-Ата төбәге, туғай урмандары) күп һанлы туристарҙы йәлеп итә, бер нисә пансионат бар. Күлде һаҡлап ҡалыу хәрәкәте сиктәрендә төрлө спорт саралары үткәрелә<ref>{{cite web |author = |date = 2005-04-13 |url = http://www.kazakh.ru/news/id/1099/ |deadlink = yes |title = Стартует юбилейная международная регата «Или-Балхаш 2005» |lang = ru |publisher = Казах.ру |access-date = 2009-01-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180502143034/http://www.kazakh.ru/news/id/1099/ |archive-date = 2018-05-02 }}</ref><ref>{{cite web |author = Республиканский туристский портал VisitKazakhstan.kz |url = https://visitkazakhstan.kz/ru/guide/places/view/381/ |title = Озеро Балхаш, Достопримечательности Балхаша |lang = ru |publisher = VisitKazakhstan.kz |access-date = 2020-11-18 |archive-date = 2020-10-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201020141250/https://visitkazakhstan.kz/ru/guide/places/view/381/ |deadlink = no }}</ref>. == Экологик проблемалар == [[Файл:Lake Balkhash May 2007 3.JPG|200px|мини|Балхаш күлендә пляж]] Балхаш күле экологияһы өсөн етди хәүеф — Арал диңгеҙе кеүек катастрофаның ҡабатланыуы ихтимал<ref name="undp2" />. Был борсолоуҙың бер нисә сәбәбе бар. 1970 йылдан Капшағайҙағы һыуһаҡлағысты тултырыу өсөн (39 км³ һыу алалар) Или һыуын ҡулланыу йылға ағымын 2/3 өлөшкә кәметә<ref name="britanica" />. [[Һыу кимәле]]нең түбәнәйеү тиҙлеге йылына яҡынса 15,6 см тәшкил итә, был 1908—1946 йылдарҙағы тәбиғи түбәнәйеү тиҙлегенән күпкә юғары була (9,2 см/йылына)<ref name="undp" />. Балхаштың һайығыуы бигерәк тә уның тәрән булмаған көнбайыш өлөшөндә һиҙелә. 1972 йылдан 2001 йылға тиклем күлдән 8 км көньяҡтараҡ урынлашҡан ҙур булмаған тоҙло Алакүл юҡҡа сыға, ә Балхаштың көньяҡ өлөшө был осорҙа һыу өҫтөнөң яҡынса 150 км² юғалта<ref name="unep" />. Балхаш тирәһендәге 16 күл системаһының бишәүһе генә ҡалған, бассейндың яҡынса 1/3 өлөшөн сүлләнеү процесы ялмап алған<ref name="centrasia" />. Или-Балхаш бассейны экологияһына йоғонто яһаусы тағы бер фактор — Балхаш тау-металлургия комбинатының ташландыҡтары. 1990 йылдар башында ҡалдыҡтар күләме йылына 280—320 мең тонна тәшкил иткән һәм Балхаш күле төбөндә 76 тонна [[баҡыр]], 68 тонна [[цинк]], 66 тонна [[ҡурғаш]] ултырған. Шул ваҡыттан алып бысраҡтарҙың күләме ике тапҡырға тиерлек артҡан. Күлгә шулай уҡ ер аҫты һыуҙары аша зарарлы матдәләр инә һәм саң буранында ултыра<ref name="zakon" /><ref>{{cite web |author = |url = https://rus.azattyq.org/a/ekologi-issledovaniye-temirtau-balkhash/25152538.html |deadlink = yes |title = Независимых экологов пустили не на все загрязненные земли |lang = ru |access-date = 2019-03-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190331163435/https://rus.azattyq.org/a/ekologi-issledovaniye-temirtau-balkhash/25152538.html |archive-date = 2019-03-31}}</ref>. Экологик хәлде яҡшыртыу буйынса аҙымдар булараҡ Капчагай һыуһаҡлағысын тултырыуҙы туҡтатырға, металлургия заводының бысраҡ һыуҙарын эшкәртергә, һуғарыу өсөн кире ҡайтмаҫлыҡ юғалтыуҙарҙы кәметергә һәм башҡалар тәҡдим ителә<ref name="ilec" />. 2005 йылда Балхаш күле проблемалары буйынса халыҡ-ара экологик форумда, «Казахмыс» корпорацияһы киләһе йылда экологик яҡтан таҙа производство төҙөлөшөн тамамлай, ул ҡалдыҡтарҙы 80 — 90 % кәметергә мөмкинлек бирә, тип белдерелде<ref name="zakon" />. Балхаш күленең төп бысратыусылары булып ауыр металдар (баҡыр һәм цинк), шулай уҡ нефть продукттары, [[фенол]]дар һәм фторҙар тора. 2000 йылда Алматы ҡалаһында «Балхаш 2000» исемле ҙур конференция ойошторолдо. Унда төрлө илдәрҙән ғалим-экологтар, шулай уҡ [[бизнес]] һәм власть вәкилдәре ҡатнаша. Форум һөҙөмтәһендә [[президент]]ҡа, парламентҡа, хөкүмәткә һәм халыҡ-ара ойошмаларға мөрәжәғәт ҡабул ителә, унда Балхаш-Алакүл бассейны экосистемаһы менән идара итеүҙең яңы принциптары асыҡлана, был төбәктәге проекттарҙы берлектә финанслау өсөн шәхси капиталға күберәк мөмкинлектәр бирә<ref name="undp">{{cite web |author = |date = 2004-04-19 |url = http://www.undp.kz/library_of_publications/files/2496-24188.pdf |deadlink = yes |title = Водные ресурсы Казахстана в новом тысячелетии |lang = ru |publisher = UNDP Kazakhstan |access-date = 2009-02-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070306235829/http://www.undp.kz/library_of_publications/files/2496-24188.pdf |archive-date = 2007-03-06 }}</ref>. === Ҡытайҙың йоғонтоһо === [[Файл:Lake Balkhash Sep 2007 4.JPG|200px|мини|Балхаш күле, көҙ башы, ҡояш байыуы]] Бысранған һыуҙар Балхаш тау-мәғдән комбинатынан ғына түгел, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙан да килә — сик буйы пункттарында баҡыр һәм башҡа матдәләрҙең ныҡ артыуы, һыу бысраныуҙың V класы теркәлә. Ҡытай территорияһында Илий йылғаһы бассейнынан йылына 14,5 км² һыу алына, уны 3,6 тапҡырға арттырыу планлаштырыла<ref name="zakon" />. Хәҙерге ваҡытта Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы халҡының әүҙем артыуы менән бәйле йыйым тиҙлеге 0,5 — 1 км²/2 — 4 км² тәшкил итә<ref name="unesco">{{cite web |author = Институт гидрогеологии и гидрофизики Министерства образования и науки |date = |url = http://water.unesco.kz/ |deadlink = no |title = Водные проблемы Казахстана |publisher = unesco.kz |access-date = 2009-01-29 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20110902000442/http://water.unesco.kz/ |archive-date = 2011-09-02 }}</ref>. Белгестәр фекеренсә, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанда]] боҙлоҡ ағымы артыуға ҡарамаҫтан<ref>{{cite web |author = Подрезов О. А., Диких А. Н., Бакиров К. Б. |date = |url = http://www.planet.elcat.kg/?cont=article&article=0 |deadlink = yes |title = Изменчивость климатических условий и оледенения Тянь-Шаня за последние 100 лет |lang = ru |publisher = Планета: Портал по наукам о Земле |access-date = 2009-01-29 |archive-url = https://archive.today/20120910165148/http://www.planet.elcat.kg/?cont=article&article=0 |archive-date = 2012-09-10 }}</ref>, ҡабул итеү кимәленең хатта 10 процентҡа артыуы катастрофаға килтерә — Балхашты ике һыуһаҡлағысҡа бүлергә, артабан көнсығыш өлөшөн киптерергә мөмкин<ref name="zakon" /><ref>{{cite web |author = |url = https://lenta.ru/articles/2013/01/23/irtysh/ |title = Арал номер два. Как Китай превращает Казахстан в пустыню |lang = ru |website = www.lenta.ru |date = |access-date = 2019-08-31 |deadlink = no |archive-date = 2020-07-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200714231403/https://lenta.ru/articles/2013/01/23/irtysh/ }}</ref>. Ҡаҙағстан менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы араһындағы һыу мөнәсәбәттәре Ҡаҙағстан Хөкүмәте менән Ҡытай Халыҡ Республикаһы Хөкүмәте араһында 2001 йылдың 12 сентябрендә ҡул ҡуйылған сиктән тыш йылғаларҙы файҙаланыу һәм һаҡлау өлкәһендә хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеү сиктәрендә көйләнгән<ref name="centrasia">{{cite web |author = Наталья Боровая |date = 2005-10-04 |url = http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1128411000 |deadlink = yes |title = Спасти уникальное озеро. Стремительно мелеет казахстанский Балхаш |lang = ru |publisher = «Экспресс К», №186 (15844) |access-date = 2009-01-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110718181423/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1128411000 |archive-date = 2011-07-18 }}</ref>. 2007 йылда Ҡаҙағстан Ҡытайға Балхашҡа йылға ағымы күләменә алмашҡа 10 йыллыҡ аҙыҡ-түлек запасына льготалы контракт тәҡдим итә, ләкин Ҡытай уны кире ҡаға<ref>{{cite web |author = Ilan Greenberg |date = 2007-03-08 |url = https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9505EFD61531F93BA35750C0A9619C8B63 |deadlink = no |title = Kazakhstan and China Deadlock Over Depletion of a Major Lake |publisher = The New York Times |access-date = 2009-01-29 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20120219090114/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9505EFD61531F93BA35750C0A9619C8B63 |archive-date = 2012-02-19 }}</ref><ref>{{cite web |author = Jack Carino |date = 2008-04-01 |url = https://www.chinadialogue.net/article/show/single/en/1860-Water-woes-in-Kazakhstan |deadlink = no |title = Water woes in Kazakhstan |publisher = China Dialogue |access-date = 2009-01-29 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20120229164824/http://www.chinadialogue.net/article/show/single/en/1860-Water-woes-in-Kazakhstan |archive-date = 2012-02-29 }}</ref>. == Комментарийҙар == {{иҫкәрмәләр|group="К."}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{примечания|2|height=200}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Балхаш или Балкаш}} * {{книга |автор = [[Домрачёв, Павел Фёдорович|Домрачёв П. Ф.]] |язык = ru |заглавие = Балхаш и Прибалхашье [Текст]: (Науч.-попул. очерк природных условий и хоз. значения озера и прилегающего к нему района) |год = 1935 |место = Казахстан |издательство = Краев. изд-во |страниц = 62}} * {{книга |автор = [[Мараков, Сергей Владимирович|Мараков С. В.]] |заглавие = В джунглях Прибалхашья |ссылка = |ответственный = [[Академия наук СССР|АН СССР]]; Отв. ред. д-р биол. наук [[Томилин, Авенир Григорьевич|А. Г. Томилин]]; Худож. Ю. Шашков |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1969 |страниц = 128, [8] |серия = [[Серия научно-популярных изданий АН СССР|Научно-популярная серия АН СССР]] |тираж = 27000 |язык = ru}} * {{книга |автор = [[Мариковский, Павел Иустинович|Мариковский П. И.]] |заглавие = Вокруг синего озера: (Повесть об озере Балхаш) |место = Алматы |год = 2000 |страниц = 295 |язык = ru}} * {{книга |автор = [[Мариковский, Павел Иустинович|Мариковский П. И.]] |заглавие = Забытые острова (Оз. Балхаш) |место = М. |издательство = Мысль |год = 1991 |страниц = 238 |isbn = 5-244-00563-4 |язык = ru}} * {{книга |автор = Остроумова Л. П., Шапов А. П. |заглавие = Актуальные проблемы гидрометеорологии озера Балхаш и Прибалхашья |место = СПб. |издательство = Гидрометеоиздат |год = 1995 |страниц = 269 |isbn = 5-286-01135-7 |язык = ru}} * {{книга |автор = Романова С. М., Казангапова, Н. Б. |заглавие = Озеро Балхаш — уникальная гидроэкологическая система |место = Алматы |издательство = Добровол. о-во инвалидов войны в Афганистане — Братство |год = 2003 |страниц = 175 |isbn = 9965-25-105-3 |язык = ru}} * {{книга |автор = Самакова А. Б. |заглавие = Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балхаш |место = Алматы |издательство = Каганат |год = 2003 |страниц = 583 |isbn = 9965-25-136-3 |язык = ru}} * {{книга |автор = Сапожников&nbsp;Д.&nbsp;Г. |заглавие = Современные осадки и геология озера Балхаш |место = М. |издательство = |год = 1951 |язык = ru}} * {{книга |автор = Саядян Ю. В., Милановский Е. Е., Асланян А. Т., Севастьянов Д. В., Трешников А. Ф. |заглавие = История озёр Севан, Иссык-Куль, Балхаш, Зайсан и Арал |место = Ленинград |издательство = Наука |год = 1991 |страниц = 301 |isbn = 5-02-024578-X |язык = ru}} * {{книга |автор = Соколов А. А. |заглавие = Гидрография СССР |место = Л. |издательство = [[Гидрометеоиздат]] |год = 1952 |ссылка = http://www.astronet.ru/db/msg/1192178 |язык = ru}} * {{книга |автор = Тарасов М. Н. |заглавие = Гидрохимия озера Балхаш |ссылка = https://search.rsl.ru/ru/record/01006168452 |место = М. |издательство = Изд-во АН СССР |год = 1961 |язык = ru}} * {{книга |автор = Шапиро С. М., Павличенко Л. М., Подольный О. В. |заглавие = Гидрогеологические прогнозы подземного стока в озеро Балхаш |место = Алма-Ата |издательство = Наука |год = 1982 |страниц = 128 |язык = ru}} {{Һыу объекттары}} [[Категория:Ҡаҙағстан күлдәре]] kx9em0zkncoqy3jf1nggnezzj2os9sv Башҡортостан генерациялау компанияһы 0 132135 1296742 1270521 2026-05-13T10:17:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296742 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Башҡортостан генерациялау компанияһы''' («БГК» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте) — [[Рәсәй]] энергетик компанияһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]нда электр һәм йылылыҡ энергияһы етештереү менән шөғөлләнә. Республика биләмәһендә генерациялау сы ҡеүәттәр менән идара итә һәм «Башҡортостан йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре» («БашРТС» ЯСЙ) яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең һәм башҡа бүлендек предприятиеларҙың эштәрен көйләй. Рәсәйҙең система булдырыусы ойошмалар исемлегенә ингән (2015). Компанияның юридик адресы: 450045, Өфө ҡалаһы, Энергетиктар урамы, 60. == Тарихы == «Башҡортостан генерациялау компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт [[2006 йыл]]дың 28 июлендә булдырыла. Ошо ваҡыттан предприятие «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенән бүленеп сыҡҡан. Төҙөлгән ойошманың бурыстары булып электр һәм йылылыҡ энергияһы генерациялау һәм уны Башҡортостан Республикаһы предприятиелары һәм тораҡ пункттарына бүлеү тора. Башҡортостан генерациялау компанияһы республикалағы 10 Йылылык электр үҙәге, Ҡарман дәүләт район электр станцияһы һәм Павловка гидроэлектростанцияһы генерациялау ҡеүәттәре менән идара иткән. Компанияның беренсе директоры Чижиков Виктор Алексеевич була<ref>[http://depdela.ru/cizikov-viktor-aleksejevic Чижиков Виктор Алексеевич | ДепДела.ру]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2012 йыл]]дан Башҡортостан генерациялау компанияһы «[[Интер РАО ЕЭС|Интер РАО]]» компаниялар төркөмөнә ингән. Был ваҡытта «Башҡортостан генерациялау компанияһы» активтары хаҡы 30 миллиард һум самаһы тәшкил итә. == Хәҙерге торошо == [[Файл:Ufa_thermoelectric_plant_3.JPG|слева|мини|220x220пкс|Өфө ТЭЦ-3]] «Башҡортостан генерациялау компанияһы» «Башҡортостан йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре» («БашРТС» ЯСЙ) яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең һәм башҡа бүлендек предприятиеларҙың эштәре менән идара итә һәм көйләй. Уның составында Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан 18 эре һәм кесе электр станциялары. Ойошма электр энергияһы менән Башҡортостан Республикаһы һәм күрше төбәктәр предприятиеләрен һәм халҡын, ә йылылыҡ энергияһы менән — [[Башҡортостан]]дың һигеҙ ҡала предприятиеларын һәм халҡын тәьмин итә. Компания электр станцияларының дөйөм ҡеүәте — 4005,6 МВт., дөйөм йылылыҡ ҡеүәте — 8349,8 Гкал/сәғ (2017), «БашРТС» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре оҙонлоғо 1480 км. "Башҡортостан генерациялау компанияһы"ның тулайым активтары [[2015 йыл]]дың 31 мартына ҡарата 36,8 миллиард һум тәшкил иткән<ref>[http://quote.rbc.ru/news/fond/2015/04/24/34354529.html Чистая прибыль БГК за 1-й квартал 2015 года по РСБУ выросла на 18,5 % — до 1,1 млрд руб. :: Фондовые новости Чистая прибыль БГК за 1-й квартал 2015 года по РСБУ выросла на 18,5…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222328/http://quote.rbc.ru/news/fond/2015/04/24/34354529.html |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Файл:Yumaguzino_Hydroelectric_Station.jpg|слева|мини|220x220пкс|Йомағужа ГЭС-Ы]] Йылылыҡ һәм электр энергияһы Ҡарман ГРЭС-ы (1831,1 МВт., 204 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-1 (77,74 МВт, 685,8 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-2 (519 МВт., 1528 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-3 (95 МВт, 992,8 Гкал/сәғ), Өфө ТЭЦ-4 (270 МВт, 792 Гкал/сәғ), Салауат ТЭЦ-ы (180 МВт., 526 Гкал/сәғ), Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ы (320 МВт., 1539 Гкал/сәғ), Яңы Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ы (МВт 255., 1511,2 Гкал/сәғ), Өфө янындағы ТЭЦ (210 МВт., 447 Гкал/сәғ), Урал аръяғы ТЭЦ-ы (17,444 МВт., 28,44 Гкал/сәғ), ГТЭС «Сибай» (16 МВт., 95,54 Гкал/сәғ), Павловка ГЭС-ы (166,4 МВт), Йомағужа ГЭС-Ы (45 МВт.), «Төпкилде» (2,2 МВт), шулай уҡ бер нисә бәләкәй һәм микро-ГЭС-тарҙа етештерелә. Башҡортостан Республикаһындағы компания составында бар донъяла күпселек тәшкил иткән электр энергияһы етештереү төрҙәре — ГРЭС-тар, ТЭЦ, ЕЭС (ел электр станцияһы)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=OSDIi9S9ruo ВЭС «Тюпкильды» — YouTube]</ref>, ГЭС, шул иҫәптән бер нисә бәләкәй һәм микро-ГЭС-тар бар . Электр һәм йылылыҡ энергияһын һатыуҙан компания алған табыштың нисбәте 2/5 кеүек<ref>[http://energybase.ru/generation/bgkrb ООО «Башкирская генерирующая компания»]</ref>. «Башҡортостан генерациялау компанияһы» ГРЭС яғыулыҡ балансы: тәбиғи газ — 97,73 %, күмер — 1,98 процент, мазут — 0,29 %.<ref>[http://katashi.ru/news/2646885/ Выработка электроэнергии Башкирской генерирующей компании снизилась] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024042710/https://katashi.ru/news/2646885/ |date=2017-10-24 }}</ref> == Структураһы == [[Файл:BGK_RB.jpg|справа|мини|220x220пкс|Башҡортостан генерациялау компанияһында электр энергияһы етештереү структураһы]] Башҡортостан генерациялау компанияһы составына «БашРТС» яуаплылығы сикләнгән бүлендек йәмғиәте инә, ул [[Өфө]] һәм [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаларын хеҙмәтләндерә; «БашРТС-Стәрлетамаҡ» филиалы [[Стәрлетамаҡ]], [[Ишембай]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]], [[Сибай]] ҡалаларын хеҙмәтләндерә; «БашРТС-Нефтекамск» филиалы — [[Нефтекама]] һәм [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] ҡалаларын хеҙмәтләндерә. Шулай уҡ Башҡортостан генерациялау компанияһының бүлендек йәмғиәте булып «Башэнрготранс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт — автотранспорт ойошмаһы тора, ул Өфөлә, Благовещен, Ағиҙел, Нефтекама, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, [[Күмертау]] һәм Сибай ҡалаларында, шулай уҡ [[Нуриман районы]]нындағы [[Павловка (Нуриман районы)|Павловка]] ҡасабаһында һәм Нефтекама ҡалаһының Энергетик ауылында Башҡортостан генерациялау предприятиеләрен хеҙмәтләндерә. == Экология ҡануниәтен боҙоу == «Башҡортостан генерациялау компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт Өфө ТЭЦ-2 һыуытыу системаһының бысраҡ һыуҙарын ағыҙғыс ҡоролмалар аша Теплое күленә түгә, был көслө тауыштар менән оҙатыла<ref>[http://fedpress.ru/news/society/news_event/1369039584-zhitel-ufy-zastavil-gorodskuyu-tets-2-snizit-uroven-shuma Житель Уфы заставил городскую ТЭЦ-2 снизить уровень шума] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160302040228/http://fedpress.ru/news/society/news_event/1369039584-zhitel-ufy-zastavil-gorodskuyu-tets-2-snizit-uroven-shuma |date=2016-03-02 }}</ref> Башҡортостан тәбиғәтте һаҡлау район-ара прокуратураһы суд аша «БГК» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенән [[2013 йыл]]да уҡ Өфө ТЭЦ-2 каналының бысраҡ һыу ағыҙыу каналы тауышын кәметеү буйынса саралар эшләүен һәм тормошҡа ашырыуын талап итте. [[2011 йыл]]да компанияның шартлау һәм янғын сығыу ҡурҡынысы булған производство объекттарын файҙаланыуға лицензияһы булмай. Суд асыҡлауынса, «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәте шартлау һәм янғын сығыу ҡурҡынысы булған хәүефле производство объекттарын сәнәғәт хәүефһеҙлегенең мотлаҡ нормаларын һәм ҡағиҙәләрен боҙоуҙар менән, атап әйткәндә, шартлау һәм янғын сығыу ҡурҡынысы булған етештереү объекттары менән файҙаланыуға лицензияһы булмаған килеш эксплуатациялай (хәүефле производство объекттарын теркәү тураһындағы таныҡлыҡ № А41-00029)<ref>[http://www.gcourts.ru/case/1780210 Орджоникидзевский районный суд г. Уфы — судебное решение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704020309/http://www.gcourts.ru/case/1780210 |date=2017-07-04 }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан энергетикаһы]] == Әҙәбиәт == * Газета «Выбор» № 134—135 от 8 сентября 2015 года. * Журнал «КОММЕРСАНТЪ BUSINESS GUIDE» № 194, 16 октября 2012 года, с. 16. * «Башкирэнерго: этапы, события, люди». Уфа, 2000. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.bgkrb.ru/ Официальный сайт ООО «Башкирская генерирующая компания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903075935/http://www.bgkrb.ru/ |date=2014-09-03 }} * http://energybase.ru/generation/bgkrb * [http://www.energostrana.ru/company/bgk.html?PAGEN_2=2 Энергострана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150822041931/http://www.energostrana.ru/company/bgk.html?PAGEN_2=2 |date=2015-08-22 }} * [http://www.eprussia.ru/com/news/466061.htm Энергетика и промышленность России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305231048/http://www.eprussia.ru/com/news/466061.htm |date=2016-03-05 }} * [http://peretok.ru/company/affiliates.php?ID=1290 Энергетика в России и в мире]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/ukazateli/2-statya/6758-salavatskaya-tets Башкирская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://u7a.ru/articles/economics/6485 Уфа пресс] * [https://www.youtube.com/channel/UCO_1SD64htqv_aWNWg73SJA Видеоканал БГК на YouTube] [[Категория:2006 йылда нигеҙләнгән компаниялар]] [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] [[Категория:Рәсәй энергетик компаниялары]] cl4eutww1zdr0u2pl6ggo241aw1ztnf Linux 0 138662 1296636 1284480 2026-05-12T12:32:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296636 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Linux''' ([[Файл:Speakerlink-new.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Linus-linux.ogg|11x11пкс|[[Файл:Speakerlink-new.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Linus-linux.ogg|11x11пкс]]]]{{IPAc-en|ˈ|l|ɪ|n|ə|k|s|audio=Linus-linux.ogg}} [ˈlɪnəks{{МФА2|ˈ|l|ɪ|n|ə|k|s}}<ref>[http://safalra.com/science/linguistics/linux-pronunciation/ Pronunciation of ‘Linux’] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120716182921/http://safalra.com/science/linguistics/linux-pronunciation/ |date=2012-07-16 }}.&#x20; Safalra&#x20;(14&nbsp;апреля 2007).&#x20;Проверено 15 сентября 2009.&#x20;<span class="nowrap"> 23 июня 2012 года.</span>{{cite web|url=http://safalra.com/science/linguistics/linux-pronunciation/|title=Pronunciation of ‘Linux’|publisher=Safalra|date=2007-04-14|accessdate=2009-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e63kXeN?url=http://safalra.com/science/linguistics/linux-pronunciation/|archivedate=2012-06-23|deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120716182921/http://safalra.com/science/linguistics/linux-pronunciation/ |date=2012-07-16 }}</ref><ref>[[foldoc:linux|Linux]].&#x20; Free On-Line Dictionary of Computing&#x20;(июнь 2006).&#x20;Проверено 15 сентября 2009.&#x20;<span class="nowrap">{{cite web|url=http://foldoc.org/linux|title=Linux|publisher=Free On-Line Dictionary of Computing|date=2006-06|accessdate=2009-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e64KAlQ?url=http://foldoc.org/linux|archivedate=2012-06-23|deadurl=yes}}23 июня 2012 года.</span>{{cite web|url=http://foldoc.org/linux|title=Linux|publisher=Free On-Line Dictionary of Computing|date=2006-06|accessdate=2009-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e64KAlQ?url=http://foldoc.org/linux|archivedate=2012-06-23|deadurl=yes}}</ref> йәки [ˈlɪnʊks{{МФА2|ˈ|l|ɪ|n|ʊ|k|s|}}<ref>{{cite newsgroup|newsgroups=comp.os.linux|title=Re: How to pronounce ''Linux''?|id=1992Apr23.123216.22024@klaava.Helsinki.FI|date=1992-04-23|accessdate=2007-01-09}}</ref><ref>[http://www.paul.sladen.org/pronunciation/ How to pronounce Linux?].&#x20;Проверено 17 декабря 2006.&#x20;<span class="nowrap"> 23 июня 2012 года.</span>{{cite web|url=http://www.paul.sladen.org/pronunciation/|title=How to pronounce Linux?|accessdate=2006-12-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e64maxf?url=http://www.paul.sladen.org/pronunciation/|archivedate=2012-06-23|deadurl=yes}}</ref><ref>[http://www.kernel.org/pub/linux/kernel/SillySounds/ Linus pronouncing Linux in English and Swedish].&#x20;Проверено 20 января 2007.&#x20;<span class="nowrap"> 23 июня 2012 года.</span>{{cite web|url=http://www.kernel.org/pub/linux/kernel/SillySounds/|title=Linus pronouncing Linux in English and Swedish|accessdate=2007-01-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e65HFTT?url=http://www.kernel.org/pub/linux/kernel/SillySounds/|archivedate=2012-06-23|deadurl=yes}}</ref>), ''Линукс'') — Linux ядроһына нигеҙләнгән һәм  Unixҡа оҡшаш [[операцион система]]лар ғаиләһе, GNU проекты утилиталары йә программаларының теге йәки был йыйылмаһын, бәлки, башҡа  компоненттарҙы ла үҙ эсенә ала.  Linux ядроһы кеүек үк, уға нигеҙләнгән системалар ҡағиҙә булараҡ ирекле һәм асыҡ программа тәьминәте эшкәртмәләре моделенә ярашлы эшләнә һәм таратыла.  Linux системалары төрлө дистрибутивтар рәүешендә — ҡуйырға әҙер итеп һәм оҙатыу, яңыртыу йәһәтенән еңел формала — шулай уҡ  үҙ система һәм ҡулланма   компоненттары тупланмаһы менән бергә башлыса түләүһеҙ таратыла.  1990-сы йылдар башында барлыҡҡа килтерелгән ядроға ҡарата сиселеш рәүешендә эшләнгән Linux системалары  суперкомпьютерҙар һәм серверҙар өсөн төп система булып тора. Ғәҙәттә GNU проектының төп программаларын, мәҫәлән,  bash, gcc, glibc, coreutils, GNOME һәм башҡаларҙы үҙ эсенә компонент итеп индергән системалар ғына Linux  системалары тип иҫәпләнә. Ошоға бәйле, бөтә ғаилә ''GNU/Linux '' булараҡ танылыу алған.  Әммә Linux ядроһына нигеҙләнгән, ләкин  GNU программаларынан бойондороҡһоҙ булған системалар ҙа бар, мәҫәлән,  Android һәм  FirefoxOS мобиль системаларын шундайҙарға индерәләр.  Linux'тың рәсми логотибы һәм талисманы итеп  Tux пингвины алынған, уны 1996 йылда Ларри Юинг эшләгән<ref>{{cite newsgroup|title=What would you like to see most in minix?|newsgroup=comp.os.minix|id=1991Aug25.205708.9541@klaava.Helsinki.FI|url=http://groups.google.com/group/comp.os.minix/msg/b813d52cbc5a044b|author=[[Торвальдс, Линус|Linus Torvalds]]|accessdate=2006-09-09}}</ref>.  «Linux» сауҙа маркаһына ядроны барлыҡҡа килтергән һәм  эшләгән Линус Торвальдс хужа.  Шул уҡ ваҡытта Linux проекты киң мәғәнәлә ниндәй ҙә булһа ойошманыҡы йә кешенеке түгел, уны үҫтереү һәм таратыу менән меңдәрсә бойондороҡһоҙ эшкәртмәсе һәм компания шөғөлләнә,  һәм Linux'ты файҙаланыусылар төркөмө уларҙың үҙ-ара эш итешеү ҡоралы булып тора.   Linuxты үҫтереү һәм киңәйтеү маҡсатын ҡуйған коммерцияға ҡарамаған берекмәләр ҙә бар, улар араһында иң билдәлеһе һәм иң ҙуры —  2007 йылда барлыҡҡа килгән The Linux Foundation ойошмаһы. Linux-системаларҙы техник үҫтереү менән шөғөлләнгән ҙур коммерция баҙары бар, уның 70 проценттан ашыуын (2017)   Red Hat корпорацияһы биләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Роберт Лав.'' Ядро Linux: описание процесса разработки = Linux Kernel Development.&nbsp;— 3-е изд.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Вильямс, 2012.&nbsp;— 496&nbsp;с.&nbsp;— ISBN 978-5-8459-1779-9. * ''Дмитрий Кетов.'' [http://www.labirint.ru/books/561827/ Linux. Внутреннее устройство] / Анна Кузьмина.&nbsp;— <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: БХВ, 2017.&nbsp;— 320&nbsp;с.&nbsp;— ISBN 978-5-9775-3580-9. * ''Костромин В. А.'' [http://rus-linux.net/kos.php?name=/papers/history/lh-05.html Свободная система для свободных людей (обзор истории операционной системы Linux)]&nbsp;(рус.). rus-linux.net (10&nbsp;мая 2005). <small>Проверено 10 января 2017.</small> * ''Нейл Ботвик, Энди Ченнел.''&nbsp;[http://www.linuxformat.ru/download/86.pdf Many happy return()s! Долгих лет тебе, Linux!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191231180321/http://www.linuxformat.ru/download/86.pdf |date=2019-12-31 }}&nbsp;(рус.)&nbsp;// Linux Format&nbsp;: журнал.&nbsp;— <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>, 2006.&nbsp;— Декабрь (<span class="nowrap">№ 12 (86)</span>).&nbsp;— <span class="nowrap">С. [http://wiki.linuxformat.ru/wiki/LXF86:15years 22-33]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</span>. * ''Маянк Шарма.''&nbsp;Рождение ядра Linux&nbsp;// Linux Format.&nbsp;— 2016.&nbsp;— Октябрь (<span class="nowrap">№ 10 (215)</span>).&nbsp;— <span class="nowrap">С. 24-31</span>. == Һылтанмалар == ; Рус телле  ресурстар * [http://ibm.com/developerworks/ru/linux/ IBM developerWorks. Раздел по Linux. Статьи, обзоры, учебные пособия]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ; Ингиз телле ресурстар * [http://www.yolinux.com/TUTORIALS/LinuxTutorialC++.html Linux Tutorial: C++ Software Development] * [http://distrowatch.com/ Путеводитель по дистрибутивам Linux] [[Категория:Linux]] [[Категория:Алфавит буйынса программа тәьминәте]] 881nll3eidx0ssa3two66c05uo6s85h Арҡауыл ауыл советы (Салауат районы) 0 140702 1296711 1267923 2026-05-12T23:31:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296711 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Арҡауыл ауыл советы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]]. Административ үҙәге — [[Арҡауыл (Салауат районы)|Арҡауыл]] ауылы. == Тарихы == "Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы"на ярашлы [[ауыл биләмәһе]]<ref name="RBzakon">[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]</ref>.статусына эйә. == Халҡы == {{ Население | Аркауловский сельсовет }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункт | Заголовок3 = Тораҡ пункт тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right |%| [[Арҡауыл]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Аркаулово | тс }} | | [[Бишәүҙәр]] | ауыл | {{ Население | Бешевлярово | тс }} | | [[Күҫәләр]] | ауыл | {{ Население | Куселярово | тс }} | | [[Мәхмүт (Салауат районы)]] | ауыл | {{ Население | Махмутово (Салаватский район) | тс }} | | [[Яубүләк]] | ауыл | {{ Население | Яубуляково | тс }} }} == Иҫтәлекле урындар == * Рәми Ғарипов музейы — экспозицияларына шағирҙың шәхси әйберҙәре, ҡулъяҙмалары, стенгазеталары һәм портреты ҡуйылған музей<ref>[http://www.culture.ru/institutes/4007/muzey-r-garipova Музей Рами Гарипова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207113314/http://www.culture.ru/institutes/4007/muzey-r-garipova |date=2017-02-07 }}</ref><ref>[http://na-zemle-salavata.ru/arhiv-gazety/941-v-gostyah-u-rami.html В гостях у Рами. На земле Салавата]  <span class="ref-info">(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://na-zemle-salavata.ru/arhiv-gazety/941-v-gostyah-u-rami.html ''история''])</span>. <small>Проверено 7 февраля 2017.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20170207112928/http://na-zemle-salavata.ru/arhiv-gazety/941-v-gostyah-u-rami.html Архивировано] 7 февраля 2017 года.</small></ref><ref>[http://www.exmu.ru/museum_list/3859/munitsipialnoe_uchrezhdenie_kultury_i_iskusstva_muzey_r_garipova_munitsipalnogo_rayona_salavatskiy_rayon_respubliki_bashkortostan Рами Гарипова. Музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190207052228/http://www.exmu.ru/museum_list/3859/munitsipialnoe_uchrezhdenie_kultury_i_iskusstva_muzey_r_garipova_munitsipalnogo_rayona_salavatskiy_rayon_respubliki_bashkortostan/ |date=2019-02-07 }}</ref>. == Сығанаҡтар == {{примечания}} {{Салауат районы муниципаль берәмектәре}} [[Категория:Салауат районы муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Алфавит буйынса ауыл советтары]] [[Категория:Ауыл советтары]] {{Bashkir-geo-stub}} qugel9mldsq8q947o1n7me6uf2nepq2 Аврора (Краснодарҙағы кинотеатр) 0 147481 1296670 1061556 2026-05-12T15:43:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296670 wikitext text/x-wiki '''«Аврора» кинотеатры''' — [[Краснодар]] ҡалаһындағы киң форматлы кинотеатр, ҡаланың архитектура ҡомартҡыһы тип танылған ҡоролма<ref name="kk">[http://kultura.kubangov.ru/html/nato-6jye8r.html Профиль на сайте краевого департамента культуры] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610051339/http://kultura.kubangov.ru/html/nato-6jye8r.html|date=2008-06-10}}</ref>. == Тарихы == Кинотеатр бинаһы [[1967 йыл|1967 йылдың]] 13 майында файҙаланыуға тапшырыла. Проекттың авторы [[Сочи]] «Гипрокоммунстрой» проект институты, ә баш архитекторы — Евгений Александрович Сердюков. [[1967 йыл]]дың 14 майында кинотеатрҙа беренсе сеанс үткәрелә, «Аврора уттары» исеме аҫтында фильм күрһәтелә. [[1981 йыл]]да край башҡарма комитетының 540-сы һанлы ҡарары менән «Аврора» кинотеатры архитектура ҡомартҡыһы булып таныла<ref name="kk"/>. 2000-се йылдарҙа кинотеатр реконструкциялана, проекцион һәм тауыш аппаратуралары алмаштырыла, интерьерҙарға ремонт үткәрелә һәм тамаша залында креслолар алмаштырыла. [[2009 йыл]]дың ноябрендә кинотеатрҙың ҙур залында цифрлы проектор ҡуйыла, был ''2D'' һәм ''3D форматында фильм демонстрациялау мөмкинлеге бирә. [[2010 йыл]]дың сентябрендә кинотеатрҙың кесе залы тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Залдың уңайлылығын арттырыу маҡсатында креслолар һаны кәметелә. Ҡоролмалар тулыһынса алмаштырыла: ''2D'' һәм ''3D'' форматта фильм күрһәтеү мөмкинлеге биргән цифрлы проектор ҡуйыла, яңы анатомик креслолар урынлаштырыла, алмаштырғандан һуң экрандың үлсәме байтаҡҡа ҙурыраҡ була. 2015 йылдың 29 ғинуарында кинотеатр реконструкцияға ябыла, ул 2016 йылдың уртаһына тиклем дауам итергә тейеш була, әммә әлегә тиклем кинотеатр ябыҡ һәм финанс булмау сәбәпле реконструкция туҡтатылған. Ремонт барышында кинотеатрҙың фасады һәм Аврора скульптураһы тергеҙелгән, улар икеһе бергә берҙәм архитектура комплексын тәшкил итә<ref>[http://www.rg.ru/2015/01/26/reg-ufo/avrora-anons.html Краснодарҙа кинотеатрында «аврора» ның реконструкцияға ябыла]</ref>, әммә кинотеатрҙың эске биҙәлешенә тотонмағандар әле. Үҙ ваҡыты өсөн кинотеатрҙың архитектура төҙөлөшө уникаль була. Проект буйынса бинаның аҫҡы ҡатының бөтә бүлмәләре лә үтә күренеп торорға тейеш була. Көньяҡ (фасад) һәм эргә ҡабырғалары төрлө ҙурлыҡтағы витрина быялаларынан эшләнгән, ә төньяҡтан юғары вольтлы подстанция монтажлап ҡуйылған. Бинаның фасады яғында фонтандар һәм «Аврора» скульптураһы урынлашҡан, ул [[1975 йыл|1975 йылда]] край башҡарма комитетының 63-сө һанлы ҡарары менән сәнғәт ҡомартҡыһы булып танылған. Кинотеатр ике кино аппараты һәм машина бүлексәһе менән йыһазландырылған, ярҙамсы бүлмәләр 2-се һәм 3-сө ҡатта урынлашҡан. Кинотеатрҙың ҡыйығында 16 метр бейеклектә һауаны кондициялау һәм елләтеү системаһы урынлашҡан. Тамаша залының ауышлығы икенсенән башлап дүртенсегә тиклем ҡаттарҙы солғап ала Кинотеатрҙың ике кино залы бар: * ҙур — 780 урынлыҡ * кесе — 80 урынлыҡ == Кинотеатрҙа үҙгәртеп ҡороу пландары == 2007 йылда матбуғатта кинотеатр урынында [[Эйфель башняһы]] күренешендәге күп маҡсатлы сауҙа-административ комплексы төҙөү планлаштырыла тигән хәбәрҙәр күренә. Архитектура өлкәһендәге ҡайһы бер белгестәр фекеренсә, яңы бина (планлаштырылған бейеклеге яҡынса 190 м) бер нисек тә ҡалаһының тарихи йөҙөнә тап килмәй. [[2008 йыл]]да төҙөлөш эштәре үткәреүгә конкурс иғлан ителә, әммә [[2009 йыл]]да ҡала һәм край етәкселеге кинотеатрҙы үҙгәртеп ҡороу пландарынан баш тарта һәм, бинаны ремонтлау ғына башҡарыла тип иғлан итә<ref>{{Cite web|url=http://biz.webkrasnodar.ru/news/biz/3857860|title=«Конти» не пустили в кино // Власти Краснодарского края отказались от инвестиционного проекта в $160 млн — новости на сайте biz.webkrasnodar.ru|accessdate=2009-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619080708/http://biz.webkrasnodar.ru/news/biz/3857860|archivedate=2009-06-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619080708/http://biz.webkrasnodar.ru/news/biz/3857860 |date=2009-06-19 }}</ref>. 2017 йылдың йәйендә [[Краснодар крайы]] губернаторы Кондратьев Вениамин пленар ултырышта, Аврора кинотеатрын реконструкциялау эшенә «Краснодар» футбол клубы башлығы Сергей Галицкий тотона тип белдерә. 2018 йылдың майында Галицкийҙың командаһы кинотеатрҙы реконструкциялау буйынса проект эшенә тотона<ref>{{Cite news|title=Сергей Галицкий приступает к предпроектным работам по реставрации кинотеатра «Аврора»|url=https://newkuban.ru/novosti/sergey-galitskiy-pristupaet-k-predproektnym-rabota/|accessdate=2018-09-10|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180910131816/https://newkuban.ru/novosti/sergey-galitskiy-pristupaet-k-predproektnym-rabota/ |date=2018-09-10 }}</ref><ref>{{Cite news|title=Евгений Первышов объяснил, почему «Аврору» еще не передали на реконструкцию Галицкому|url=https://newkuban.ru/novosti/evgeniy-pervyshov-obyasnil-pochemu-avroru-eshche-n16082018/|accessdate=2018-09-10|language=ru-RU}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180910131944/https://newkuban.ru/novosti/evgeniy-pervyshov-obyasnil-pochemu-avroru-eshche-n16082018/ |date=2018-09-10 }}</ref>. 2019 йылдың аҙағында эш тамамланыр тип көтөлә. == Галерея == <gallery> Avrora kino 2.jpg|«Аврора» кинотеатры реконструкцияға тиклем. 2015. Краснодар 030.jpg|2015 йылда кинотеатр алдында асылған Яңы Александр бульвары һәм фонтан. 2015. Краснодар 031.jpg|Фонтандар. 2015. Краснодар 032.jpg|[[Краснодар крайы]] ойошторолоуының 78-йыллығына арналған концертҡа әҙерлек. 2015. Краснодар 034.jpg|«Аврора» монументы реконструкция алдынан. </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://myekaterinodar.ru/ekaterinodar/search/?ss=%E0%E2%F0%EE%F0%E0 Аврора фотоһүрәттәрҙә һәм асылмаларҙа] [[Категория:Рәсәй кинотеатрҙары]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] srn7e5we7wsrg9fw04q5wzfondgie36 Аҡакүл (Силәбе өлкәһе) 0 148249 1296725 1178914 2026-05-13T02:13:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296725 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҡакүл''' — {{lang-ru|Акаку́ль }} -{{lang-ba|Аҡҡанкүл}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]ндәге күл. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист '''''Шувалов Николай Иванович''''' үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса «ака» (ага) һәм «күл» һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип яҙа. Был күл ысынлап та үҙе янындағы һыу ятҡылыҡтары менән үҙенән сыҡҡан шишмәләр менән тоташыулы (мәҫәлән, [[Оло Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)|Оло Аҡкүл]] менән) <ref>Шувалов Н. И. Акакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, күлдең башҡортса атамаһы - Аҡҡанкүл икәнлеге аңлашыла. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Күл [[Ҡыштым]], Озёрск ҡалалары һәм [[Арғаяш районы]] сиктәре аралығында урынлашҡан. Майҙаны — 10 км². Уртаса тәрәнлеге — 4,8 м, иң тәрәне — 12,5 м. Һыу көҙгөһө — 253,4 м. Күлдәрҙә [[ҡорман]], [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[этеш]], [[суртан]] кеүек балыҡтар тереклек итә . Күлдә утауҙар әҙ. Уртаһындағы (ярҙан 200 м) ағаслы-ҡаялы исемһеҙ ҙур утрау ғына айырылып тора, йәнә шул тирәлә бер нисә ваҡ утраусыҡ бар - улары ярҙан алыҫ түгел. Ярҙарында ҙур тораҡ пункттар юҡ, әммә күп һанлы ял йорттары һәм йәйге балалар лагерҙары урынлашҡан. Күлдең көньяҡ яҡ ярында - таш карьерҙары һәм ярҙамсы хужалыҡтар, төньяғында — һыу ҡыуғыс ҡоролма. Көньяҡ ярҙан 1 км алыҫлыҡта — Аҡакүл үҙәне тигән ерҙә - һаҙлыҡ. Күлдең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә шулай уҡ яр буйҙары ҡамышлыҡ менән ҡапланған, һаҙлыҡлы. [[Томск|Томск дәүләт университеты ]] (ТДУ) - ғилми хеҙмәткәрҙәренең мәғлүмәттәре буйынса, күлдең радиация фоны тәбиғи фонынан 50 тапҡырҙан артып киткәне теркәлгән<ref>[http://www.tsu.ru/news/uchenye-tgu-proveryat-tomskikh-letuchikh-myshey-na/ Зоологи ТГУ проверят томских летучих мышей на наличие вируса бешенства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221163703/http://www.tsu.ru/news/uchenye-tgu-proveryat-tomskikh-letuchikh-myshey-na |date=2020-02-21 }} — Томский государственный университет</ref> == Шулай уҡ ҡара== * [[Аракүл]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Ҡыштым]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 324e2506wududja26pjy5lobq12dgm8 Арғужа һыуһаҡлағысы 0 148656 1296709 1171873 2026-05-12T23:24:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296709 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Арғужа һыуһаҡлағысы''' — {{lang-ru|Аргази́нское водохрани́лище}} - яһалма һыу ятҡылығы, [[1939]]—[[1946]] йылдарҙа [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһында Арғужа һыуһаҡлағысы өсөн [[плотина]] төҙөгәндә барлыҡҡа килгән. Һыуһаҡлағыс [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]нда төҙөлгән<ref name="uc">{{cite web |url = http://www.chelpress.ru/newspapers/ucourier/archive/06-06-2001/3/a69820.html |title = Зыковская могила |publisher = газета «Уральский курьер» |author = [[Богатенков, Юрий Анатольевич|Юрий Богатенков]] |datepublished = 06.06.2001 |accessdate = 14 июля 2008 |deadlink = yes |archiveurl = https://archive.is/20130416154402/http://www.chelpress.ru/newspapers/ucourier/archive/06-06-2001/3/a69820.html |archivedate = 2013-04-16 }}</ref>. Силәбе өлкәһенең иң ҙур һыуһаҡлағысы. Һыу баҫтырған ваҡытта Арғужа күле [[һыуһаҡлағыс]] эсенә инеп ҡалған<ref name="fish">{{cite web |url = http://www.fishingchel.ru/vodoemi/219?id=21 |title = Озеро Аргази |publisher = Рыбалка в Челябинской области |accessdate = 15 июля 2008 |archiveurl = https://www.webcitation.org/66BIXeRdB?url=http://www.fishingchel.ru/vodoemi/219?id=21 |archivedate = 2012-03-15 }}</ref>. == Тасуирламаһы == Һыу өҫтө майҙаны — 84,4 км²<ref name="МПР">{{ГВР|195919|Аргазинское водохранилище}}</ref>. Һыуҙың тулы күләме — 0,9661<ref name="wat">[http://water-rf.ru/Водные_объекты/1044/Аргазинское_водохранилище Научно-популярная энциклопедия «Вода России»]</ref> км³. Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 2800 км²<ref name="МПР"/>. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге  — 270 м<ref>{{карта|N-41-13}}</ref>. Һыуһаҡлағыс күп йылдарға көйләнә. Яр һыҙаты тотороҡло түгел, сөнки һыу кимәле алмашынып торе<ref name="fish" /> до 6 метров), бормалы , ҡултыҡтары күп, ярҙарына бик яҡын булып [[ҡарағай]] һәм [[ҡайын]] урмандары үҫә. Утрауҙары күп<ref name="miass">{{cite web |url = http://www.miass.ru/info/history.php?10 |title = О городе: Озеро Аргази |publisher = ЗАО «Урал-Интеркард» |accessdate = 15 июля 2008 |archiveurl = https://www.webcitation.org/66BIYlm0v?url=http://www.miass.ru/info/history.php?10 |archivedate = 2012-03-15 }}</ref>. == Файҙаланылыуы == [[Силәбе]] ҡалаһы өсөн төп эсәр һыу сығанағы булып хеҙмәт итә<ref name="bc">{{book-chel|1500|Миасс}}</ref>. Рекреация әһәмиәтенә эйә: һыуһаҡлағыс ярҙарында ял йорттары урынлашҡан. Балыҡ тотоу өсөн популяр урын. Һыуһаҡлағыста төрлө балыҡтар тереклек итә: [[суртан]], [[опто]], себер сабағы ([[сабаҡ]]), [[алабуға]], [[шамбы]],[[алабалыҡ]], [[ҡорман]], [[ҡарабалыҡ]], [[һыла]], [[этеш]]. Арғужа һыуһаҡлағысы рипус үрсетеү буйынса төп һыу ятҡылығы булып тора.Һирәкләп [[карп]], [[бикре]], [[бағыр|йәйғорло бағыр]] һәм кумжа ([[Оло Ҡыялым]] йылғаһынан инә, ул һыуһаҡлағыстан саҡ ҡына өҫтәрәк Мейәс йылғаһына ҡоя)<ref name="fish" />. == Тораҡ пункттар == Һыуһаҡлағыс ярҙарында урынлашҡан ауылдар: * [[Байҙаш]] * [[Карасёво (Челябинская область)|Карасёво]] * [[Туракаева]]/[[Аракаева]] * [[Арғужа (ҡасаба)|Арғужа]] * [[Чишма (Челябинская область)|Чишма]] * [[Хәлит (Арғаяш районы)|Хәлит]] * [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]] == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса Арғужа тигән ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа. "Ар" (арыу, яҡшы) һәм хужа (ғужа) тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тигән аңлатма бирә<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Атама мәҙәниәттә == Башҡорт халыҡ йыры "Арғужа" ({{lang-ba|''' Арғужа '''}}) хәҙерге заманда һыуһаҡлағысҡа әйләнгән ошо атамалы күл тураһында. <ref>[http://yir.atspace.com/arguzha.htm Bashkir folk song БАШҠОРТ ХАЛЫҠ ЙЫРҘАРЫ ]</ref> <!-- The whole text is in wikisource --> {| cellpadding=6 ! Башҡортса ! Урыҫса ! Инглизсә |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" | Арғужа ла буйы, ай, һары тал, <br> Юнып ҡына алған ук кеүек. <br> Уйлаган да уйҙар, ай, юҡ кеүек, <br> Эскенәйем яна ут кеүек. <br> Арғужа ла буйлап йөрөгәнемдә, <br> Ятып ҡалды ҡайыш дилбегәм. <br> Дилбегәм дә өсөн ҡайғырмайым -<br> Ятып ҡалды тыуған илгенәм. <br> Арғужа ла буйлап йөрөгәнемдә<br> Исемемде яҙҙым ташына. <br> Ағай ҙа эне һүҙен тыңламайса, <br> Еттем, буғай, ғәзиз башыма. <br> | Вдоль Аргужи, ай, жёлтый тальник, <br> Выструганным стрелам подобен. <br> Обдумываемых мыслей, ай, нет вроде бы, <br> Душа моя горит огню подобно. <br> Вдоль Аргужи когда ходил я, <br> Лежать остались мои ременные вожжи. <br> Из-за вожжей моих я не горюю -<br> Лежать осталась родная моя страна. <br> Вдоль Аргужи когда ходил я, <br> Имя мое написал я на камне. <br> Старших и младших (родственников) слов не послушав, <br> Погубил я, кажется, свою дорогую голову<br> | Along Arguzhi, ah, yellow willow, <br> Planed arrows similar. <br> Ponders the thought, ah, do not like, <br> My soul burns like fire. <br> Arguzhi along when I went, <br> Lie left my belt reins. <br> Due to the reins of my I do not grieve -<br> Lie left my dear country. <br> Arguzhi along when I went, <br> I wrote my name in stone. <br> Senior and junior (relatives) words are not listened to, <br> I ruined it seems his dear head <br> |} == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Аргазинское водохранилище. - panoramio.jpg|thumb|Арғужа һыуһаҡлағысы күренеше]] |width="25%"|[[File:Аргазинское водохранилище.jpg|thumb|Арғужа һыуһаҡлағысы күренеше]] |width="25%"|[[File:Аргазинское водохранилище. - panoramio (7).jpg|thumb|Арғужа һыуһаҡлағысы күренеше]] |width="25%"|[[File:Аргазинское водохранилище. - panoramio (9).jpg|thumb|Арғужа һыуһаҡлағысы күренеше]] |- |width="25%"|[[File:Аргазинское водохранилище. - panoramio (5).jpg|thumb|Арғужа һыуһаҡлағысы күренеше]] |width="25%"|[[File:Argayashsky District, Chelyabinsk Oblast, Russia - panoramio (13).jpg|thumb|Арғужа буйы]] |width="25%"|[[File:Оз. Аргази 01.JPG|thumb|Арғужалағы утрау]] |width="25%"|[[File:На Аргазинском водохранилище. - panoramio.jpg|thumb|Арғужа буйлап кәмәлә]] |width="25%"| |width="25%" |} == Шулай уҡ ҡара == * [[Арғужа (йыр)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар== * {{cite web |url = http://www.chrab.chel.su/archive/21-05-04/4/A152187.DOC.html |title = Челябинский рабочий от 21 мая 2004 |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf Ссылка на статью в журнале [[Ватандаш]]] * [http://www.sur-base.ru/vodohr_base/?p=showobj&id=1862 Ссылка на &#91;Каталог водохранилищ&#93;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} * [http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5-%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8 Аргазинское водохранилище на сайте ООПТ России] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе һыуһаҡлағыстары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] cgoy3t7z31zyae0mvot9kw81ragt0gm Атып үлтерелгән тыныс халыҡҡа һәйкәл (Константиновск) 0 149559 1296713 1284505 2026-05-13T00:25:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296713 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Атып үлтерелгән тыныс халыҡҡа һәйкәл''' — [[Ростов өлкәһе]]нең Константиновск ҡалаһында Фрунзе урамындағы һәйкәл == Тарихы == [[XX быуат]]тың 60-сы йылдарында Ростов өлкәһе Константиновск ҡалаһының төньяҡ ситендә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Константиновск ҡасабаһының немец оккупацияһы ваҡытында атып үлтерелгән халыҡҡа һәйкәл урынлашҡан. Атып үлтерелгәндәрҙең күпселеге урындағы халыҡ түгел, ә балалары менән ҡасаҡ йәһүдтәр була. [[1942 йыл]]дың йәйендә ҡасаба эргәһендә бер нисә окоп ҡаҙыла. Урындағы халыҡты атыуҙан алда беренселәрен окопҡа йөҙҙәре менән ҡуялар. Атыуҙан алда халыҡ араһынан бер кеше, Александр Воробьев немецтарға боролоп ҡысҡыра: «Ҡәбәхәттәр, балаларҙы йәлләгеҙ!». Автомат тыҡылдауы ҡысҡырыусыларҙың тауышын өҙә. == Тасуирламаһы == Ҡалалағы атып үлтерелгән халыҡҡа ҡуйылған һәйкәл ҡатмарлы композицияға эйә. Ҙур булмаған металдан ҡойолған аҡ постаментта һәйкәлдең ҡара стелаһы тора. Постаментта ҡара таяҡ һәм алтын ялатылған вертикаль бағана менән тәре ҡуйылған. Тәре уртаһында ураҡ һәм сүкеш менән ҡара венок тора. Стеланы биш мөйөшлө алтын йондоҙ ослай. Композицияның бейеклеге алтын йондоҙға тиклем 180 см тәшкил итә. Һәйкәлдең төп стелаһында бронза мемориаль таҡтаташ беркетелгән, унда былай тип яҙылған: «13 ир-егет, 14 ҡатын-ҡыҙ һәм 18 бала ерләнгән». Үҙ ваҡытында атып үлтерелгән алты кеше билдәле була. Стелала уларҙың исемдәре яҙылған: И. Ф. Васильковский, партияның район комитеты инструкторы Александр Иванович Воробьев, Г. И. Жиленков, В. Г. Давыдов, А. И. Савкина, А. А. Исаев, М. И. Осипова. Һәйкәл алдында 100 х 100 см ҙурлыҡтағы ҡәбер ташы, 100 х 50 см күләмле ике бәләкәй ҡәбер ташы, клумбалар урынлашҡан. Һәйкәл [[Волгоград]]та төҙөлә. Һәйкәл семәрле тимер рәшәткә менән уратып алынған. Константиновск ҡалаһында һәйкәлде атып үлтерелгән И. Ф. Васильковскийҙың улы Дмитрий Иванович Васильковский XX быуаттың 60-сы йылдарында ҡуя == Әҙәбиәт == * Крюков В.Память.//Донские огни.-2005.-5 февраля.(Памятник по ул. Фрунзе) == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20170501130737/http://konstantinovsk.ru/bn/60-let.ru/32.php Памятники г. Константиновска] * [http://www.konstadmin.ru/doc/arhiv/pamyatniki_goroda_Konstantinovska_na_01-04-2016.pdf Памятник мирным жителям, расстрелянным во время оккупации поселка Константиновского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417180436/http://www.konstadmin.ru/doc/arhiv/pamyatniki_goroda_Konstantinovska_na_01-04-2016.pdf |date=2018-04-17 }} * [http://konstantinovsk.ru/content/voinskoe-zakhoronenie-gorod-konstantinovsk-ul-frunze Воинское захоронение город Константиновск ул. Фрунзе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814100859/http://konstantinovsk.ru/content/voinskoe-zakhoronenie-gorod-konstantinovsk-ul-frunze |date=2017-08-14 }} [[Категория:Ростов өлкәһе]] [[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]] [[Категория:Һәйкәлдәр]] nzv661lcr01t805pbi3l3k9ylnvts7i Проект:Мириада/Ҙурлығы/Биология, ботаника, зоология һәм медицина 102 149775 1296736 1296579 2026-05-13T05:56:18Z Таңһылыу 14946 /* Биология, ботаника, зоология һәм медицина */ 1296736 wikitext text/x-wiki == Биология, ботаника, зоология һәм медицина == Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022. * <span style="background-color:#FFE0E0">мәҡәлә юҡ</span> * <span style="background-color:#FFFBB3">ҡыҫҡа (күләме < 8 000 символ)</span> * <span style="background-color:#FFDAB9">уртаса (8 000 < күләме < 16 000)</span> * <span style="background-color:#E0FFE0">оҙон (күләме > 16 000)</span>. Барлығы: 388, оҙон: 77, уртаса: 109, ҡыҫҡа: 202, булмаған: 712. Һайланған: 3, яҡшы: 12, сифатлы: 0. {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- bgcolor="#F9EED9" align="center" !№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус |- bgcolor=#E0FFE0 | 1 | [[Биология]] | [[:ru:Биология|Биология]] | align=right| 17468 | align=right| [[d:Q420]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 2 | [[Ботаника]] | [[:ru:Ботаника|Ботаника]] | align=right| 16921 | align=right| [[d:Q441]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 3 | [[Зоология]] | [[:ru:Зоология|Зоология]] | align=right| 7214 | align=right| [[d:Q431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 4 | [[]] | [[:ru:Биологическая классификация|Биологическая классификация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11398]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 5 | [[Биологик систематика]] | [[:ru:Биологическая систематика|Биологическая систематика]] | align=right| 8767 | align=right| [[d:Q3516404]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 6 | [[Төр (биология)]] | [[:ru:Биологический вид|Биологический вид]] | align=right| 15252 | align=right| [[d:Q7432]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 7 | [[Ырыу (биология)]] | [[:ru:Род (биология)|Род (биология)]] | align=right| 1356 | align=right| [[d:Q34740]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 8 | [[Ғаилә (биология)]] | [[:ru:Семейство|Семейство]] | align=right| 1021 | align=right| [[d:Q35409]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 9 | [[Отряд (биология)]] | [[:ru:Отряд (биология)|Отряд (биология)]] | align=right| 1673 | align=right| [[d:Q36602]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 10 | [[Класс (биология)]] | [[:ru:Класс (биология)|Класс (биология)]] | align=right| 1569 | align=right| [[d:Q37517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 11 | [[Тип (биология)]] | [[:ru:Тип (биология)|Тип (биология)]] | align=right| 880 | align=right| [[d:Q38348]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 12 | [[Батшалыҡ (биология)]] | [[:ru:Царство (биология)|Царство (биология)]] | align=right| 2066 | align=right| [[d:Q36732]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 13 | [[Домен (биология)]] | [[:ru:Домен (биология)|Домен (биология)]] | align=right| 2857 | align=right| [[d:Q146481]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 14 | [[Эволюция]] | [[:ru:Эволюция|Эволюция]] | align=right| 20010 | align=right| [[d:Q1063]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 15 | [[]] | [[:ru:Естественный отбор|Естественный отбор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43478]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 16 | [[Генетика]] | [[:ru:Генетика|Генетика]] | align=right| 6240 | align=right| [[d:Q7162]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 17 | [[ДНК]] | [[:ru:Дезоксирибонуклеиновая кислота|Дезоксирибонуклеиновая кислота]] | align=right| 15415 | align=right| [[d:Q7430]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 18 | [[Рибонуклеин кислотаһы (РНК)]] | [[:ru:Рибонуклеиновая кислота|Рибонуклеиновая кислота]] | align=right| 4544 | align=right| [[d:Q11053]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 19 | [[Ген]] | [[:ru:Ген|Ген]] | align=right| 8067 | align=right| [[d:Q7187]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 20 | [[Нәҫелсәнлек]] | [[:ru:Наследование (биология)|Наследование (биология)]] | align=right| 9107 | align=right| [[d:Q178694]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 21 | [[Тормош]] | [[:ru:Жизнь|Жизнь]] | align=right| 10226 | align=right| [[d:Q3]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 22 | [[Үлем]] | [[:ru:Смерть|Смерть]] | align=right| 12849 | align=right| [[d:Q4]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 23 | [[]] | [[:ru:Возникновение жизни|Возникновение жизни]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q231218]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 24 | [[Микробиология]] | [[:ru:Микробиология|Микробиология]] | align=right| 16268 | align=right| [[d:Q7193]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 25 | [[Микология]] | [[:ru:Микология|Микология]] | align=right| 2629 | align=right| [[d:Q7175]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 26 | [[]] | [[:ru:Адаптация (биология)|Адаптация (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483921]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 27 | [[Гендар дрейфы]] | [[:ru:Дрейф генов|Дрейф генов]] | align=right| 5746 | align=right| [[d:Q486420]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 28 | [[]] | [[:ru:Мутация|Мутация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42918]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 29 | [[Палеонтология]] | [[:ru:Палеонтология|Палеонтология]] | align=right| 7654 | align=right| [[d:Q7205]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 30 | [[]] | [[:ru:Филогенетика|Филогенетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171184]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 31 | [[Анатомия]] | [[:ru:Анатомия|Анатомия]] | align=right| 12600 | align=right| [[d:Q514]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 32 | [[]] | [[:ru:Камуфляж|Камуфляж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q196113]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 33 | [[Күҙәнәк]] | [[:ru:Клетка|Клетка]] | align=right| 29558 | align=right| [[d:Q7868]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 34 | [[Эндокрин система]] | [[:ru:Эндокринная система|Эндокринная система]] | align=right| 28386 | align=right| [[d:Q11078]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 35 | [[Иммунлыҡ системаһы]] | [[:ru:Иммунная система|Иммунная система]] | align=right| 20350 | align=right| [[d:Q1059]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 36 | [[Ағза (биология)]] | [[:ru:Орган (биология)|Орган (биология)]] | align=right| 2469 | align=right| [[d:Q712378]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 37 | [[Туҡыма (биология)]] | [[:ru:Ткань (биология)|Ткань (биология)]] | align=right| 14711 | align=right| [[d:Q40397]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 38 | [[Артерия]] | [[:ru:Артерия|Артерия]] | align=right| 12104 | align=right| [[d:Q9655]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 39 | [[Ҡан]] | [[:ru:Кровь|Кровь]] | align=right| 15721 | align=right| [[d:Q7873]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 40 | [[Йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы]] | [[:ru:Циркуляторная система|Циркуляторная система]] | align=right| 11014 | align=right| [[d:Q11068]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 41 | [[Йөрәк]] | [[:ru:Сердце|Сердце]] | align=right| 10184 | align=right| [[d:Q1072]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 42 | [[Эритроциттар]] | [[:ru:Эритроциты|Эритроциты]] | align=right| 15659 | align=right| [[d:Q37187]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 43 | [[Вена (анатомия)]] | [[:ru:Вена (анатомия)|Вена (анатомия)]] | align=right| 4116 | align=right| [[d:Q9609]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 44 | [[Лейкоциттар]] | [[:ru:Лейкоциты|Лейкоциты]] | align=right| 10622 | align=right| [[d:Q42395]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 45 | [[Кешенең аш һеңдереү системаһы]] | [[:ru:Пищеварительная система человека|Пищеварительная система человека]] | align=right| 9372 | align=right| [[d:Q9649]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 46 | [[]] | [[:ru:Ободочная кишка человека|Ободочная кишка человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5982337]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 47 | [[Нәҙек эсәк]] | [[:ru:Тонкая кишка|Тонкая кишка]] | align=right| 15607 | align=right| [[d:Q11090]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 48 | [[Бауыр]] | [[:ru:Печень|Печень]] | align=right| 12726 | align=right| [[d:Q9368]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 49 | [[Йыуан эсәк]] | [[:ru:Толстая кишка|Толстая кишка]] | align=right| 22658 | align=right| [[d:Q11083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 50 | [[]] | [[:ru:Рот|Рот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 51 | [[]] | [[:ru:Зубы человека|Зубы человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q561]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 52 | [[]] | [[:ru:Поджелудочная железа|Поджелудочная железа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9618]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 53 | [[]] | [[:ru:Желудок человека|Желудок человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1029907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 54 | [[]] | [[:ru:Покровная система|Покровная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q483213]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 55 | [[Ҡатын-ҡыҙ түше]] | [[:ru:Женская грудь|Женская грудь]] | align=right| 11171 | align=right| [[d:Q9103]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 56 | [[Тире]] | [[:ru:Кожа|Кожа]] | align=right| 21135 | align=right| [[d:Q1074]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 57 | [[]] | [[:ru:Перо|Перо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81025]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 58 | [[]] | [[:ru:Шерсть|Шерсть]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q197204]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 59 | [[Сәс]] | [[:ru:Волосы|Волосы]] | align=right| 2003 | align=right| [[d:Q28472]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 60 | [[]] | [[:ru:Ногти|Ногти]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 61 | [[]] | [[:ru:Чешуя|Чешуя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 62 | [[]] | [[:ru:Мышечная система|Мышечная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7060553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 63 | [[]] | [[:ru:Миоциты|Миоциты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q428914]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 64 | [[Арҡыры һыҙатлы мускул туҡымаһы]] | [[:ru:Скелетная мышечная ткань|Скелетная мышечная ткань]] | align=right| 8366 | align=right| [[d:Q1048687]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 65 | [[Нервы системаһы]] | [[:ru:Нервная система|Нервная система]] | align=right| 14755 | align=right| [[d:Q9404]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 66 | [[Баш мейеһе]] | [[:ru:Головной мозг|Головной мозг]] | align=right| 11939 | align=right| [[d:Q1073]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 67 | [[Нерв]] | [[:ru:Нерв|Нерв]] | align=right| 30167 | align=right| [[d:Q9620]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 68 | [[Сенсор системаһы]] | [[:ru:Сенсорная система|Сенсорная система]] | align=right| 22789 | align=right| [[d:Q11101]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 69 | [[]] | [[:ru:Слуховая сенсорная система|Слуховая сенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q821413]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 70 | [[Ҡолаҡ]] | [[:ru:Ухо|Ухо]] | align=right| 10819 | align=right| [[d:Q7362]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 71 | [[]] | [[:ru:Вкусовая сенсорная система|Вкусовая сенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1147588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 72 | [[]] | [[:ru:Обоняние млекопитающих|Обоняние млекопитающих]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1054094]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 73 | [[Танау]] | [[:ru:Нос|Нос]] | align=right| 46359 | align=right| [[d:Q7363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 74 | [[]] | [[:ru:Соматосенсорная система|Соматосенсорная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q328835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 75 | [[]] | [[:ru:Зрительная система|Зрительная система]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q558363]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 76 | [[Күҙ]] | [[:ru:Глаз|Глаз]] | align=right| 10462 | align=right| [[d:Q7364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 77 | [[]] | [[:ru:Интеллект|Интеллект]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83500]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 78 | [[]] | [[:ru:Слух|Слух]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160289]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 79 | [[]] | [[:ru:Вкус|Вкус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q124794]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 80 | [[]] | [[:ru:Обоняние|Обоняние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1541064]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 81 | [[]] | [[:ru:Боль|Боль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81938]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 82 | [[]] | [[:ru:Зрение человека|Зрение человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162668]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 83 | [[Репродуктив система]] | [[:ru:Репродуктивная система|Репродуктивная система]] | align=right| 11170 | align=right| [[d:Q7895]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 84 | [[]] | [[:ru:Пенис у животных|Пенис у животных]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 85 | [[Вагина (енси орган)]] | [[:ru:Влагалище (половой орган)|Влагалище (половой орган)]] | align=right| 2987 | align=right| [[d:Q5880]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 86 | [[]] | [[:ru:Половые органы|Половые органы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4620674]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 87 | [[]] | [[:ru:Клитор|Клитор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q873072]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 88 | [[]] | [[:ru:Яичники|Яичники]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 89 | [[]] | [[:ru:Семенники|Семенники]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9384]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 90 | [[Һулыш алыу системаһы]] | [[:ru:Дыхательная система|Дыхательная система]] | align=right| 11284 | align=right| [[d:Q7891]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 91 | [[Үпкә]] | [[:ru:Лёгкие|Лёгкие]] | align=right| 5938 | align=right| [[d:Q7886]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 92 | [[Айғолаҡтар]] | [[:ru:Жабры|Жабры]] | align=right| 5997 | align=right| [[d:Q132390]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 93 | [[Һөлдә]] | [[:ru:Скелет|Скелет]] | align=right| 10329 | align=right| [[d:Q7881]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 94 | [[Һөйәк]] | [[:ru:Кость|Кость]] | align=right| 9788 | align=right| [[d:Q265868]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 95 | [[]] | [[:ru:Грудная клетка|Грудная клетка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9645]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 96 | [[]] | [[:ru:Таз (анатомия)|Таз (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q713102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 97 | [[]] | [[:ru:Череп|Череп]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 98 | [[]] | [[:ru:Позвоночник|Позвоночник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q482853]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 99 | [[]] | [[:ru:Сустав|Сустав]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9644]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 100 | [[]] | [[:ru:Эпителий|Эпителий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 101 | [[]] | [[:ru:Соединительная ткань|Соединительная ткань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25615]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 102 | [[Мускулдар]] | [[:ru:Мышцы|Мышцы]] | align=right| 10576 | align=right| [[d:Q7365]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 103 | [[Нервы туҡымаһы]] | [[:ru:Нервная ткань|Нервная ткань]] | align=right| 8876 | align=right| [[d:Q203850]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 104 | [[]] | [[:ru:Почка (анатомия)|Почка (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9377]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 105 | [[]] | [[:ru:Мочевой пузырь|Мочевой пузырь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9382]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 106 | [[]] | [[:ru:Растительные клетки|Растительные клетки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1056194]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 107 | [[]] | [[:ru:Клеточная стенка|Клеточная стенка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 108 | [[]] | [[:ru:Кора|Кора]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 109 | [[]] | [[:ru:Ягода (ботаника)|Ягода (ботаника)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13184]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 110 | [[Сәскә]] | [[:ru:Цветок|Цветок]] | align=right| 19744 | align=right| [[d:Q506]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 111 | [[Һеркә]] | [[:ru:Пыльца|Пыльца]] | align=right| 3264 | align=right| [[d:Q79932]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 112 | [[Емеш]] | [[:ru:Плод|Плод]] | align=right| 11266 | align=right| [[d:Q1364]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 113 | [[Япраҡ]] | [[:ru:Лист|Лист]] | align=right| 6484 | align=right| [[d:Q33971]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 114 | [[]] | [[:ru:Корень|Корень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41500]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 115 | [[Орлоҡ]] | [[:ru:Семя|Семя]] | align=right| 17616 | align=right| [[d:Q40763]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 116 | [[]] | [[:ru:Устьице|Устьице]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216635]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 117 | [[]] | [[:ru:Травянистые растения|Травянистые растения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 118 | [[]] | [[:ru:Лианы|Лианы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14079]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 119 | [[]] | [[:ru:Кустарник|Кустарник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42295]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 120 | [[Ағас]] | [[:ru:Дерево|Дерево]] | align=right| 11878 | align=right| [[d:Q10884]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 121 | [[]] | [[:ru:Стебель|Стебель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134267]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 122 | [[Олон (ботаника)]] | [[:ru:Ствол (ботаника)|Ствол (ботаника)]] | align=right| 4858 | align=right| [[d:Q193472]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 123 | [[Үҙағас]] | [[:ru:Древесина|Древесина]] | align=right| 17649 | align=right| [[d:Q287]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 124 | [[]] | [[:ru:Эпидерма|Эпидерма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q796482]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 125 | [[]] | [[:ru:Склеренхима|Склеренхима]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q375601]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 126 | [[]] | [[:ru:Меристемы|Меристемы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 127 | [[]] | [[:ru:Проводящая ткань|Проводящая ткань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q968604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 128 | [[]] | [[:ru:Камбий|Камбий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q369429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 129 | [[]] | [[:ru:Гифа|Гифа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 130 | [[]] | [[:ru:Мицелий|Мицелий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q326228]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 131 | [[]] | [[:ru:Альфа-амилаза|Альфа-амилаза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q106951023]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 132 | [[]] | [[:ru:Биомолекулы|Биомолекулы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206229]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 133 | [[]] | [[:ru:Биологические пигменты|Биологические пигменты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q910979]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 134 | [[]] | [[:ru:Каротиноиды|Каротиноиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191907]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 135 | [[Хлорофилл]] | [[:ru:Хлорофилл|Хлорофилл]] | align=right| 8034 | align=right| [[d:Q43177]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 136 | [[]] | [[:ru:Меланины|Меланины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187526]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 137 | [[Углеводтар]] | [[:ru:Углеводы|Углеводы]] | align=right| 13038 | align=right| [[d:Q11358]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 138 | [[Целлюлоза]] | [[:ru:Целлюлоза|Целлюлоза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80294]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 139 | [[Крахмал]] | [[:ru:Крахмал|Крахмал]] | align=right| 11001 | align=right| [[d:Q41534]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 140 | [[Шәкәр]] | [[:ru:Сахар|Сахар]] | align=right| 16730 | align=right| [[d:Q11002]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 141 | [[]] | [[:ru:Жиры (диетология)|Жиры (диетология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 142 | [[]] | [[:ru:Жирные кислоты|Жирные кислоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q61476]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 143 | [[Липидтар]] | [[:ru:Липиды|Липиды]] | align=right| 11866 | align=right| [[d:Q11367]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 144 | [[Аҡһымдар]] | [[:ru:Белки|Белки]] | align=right| 46185 | align=right| [[d:Q8054]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 145 | [[Ферменттар]] | [[:ru:Ферменты|Ферменты]] | align=right| 12793 | align=right| [[d:Q8047]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 146 | [[Гемоглобин]] | [[:ru:Гемоглобин|Гемоглобин]] | align=right| 17004 | align=right| [[d:Q43041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 147 | [[]] | [[:ru:Аминокислоты|Аминокислоты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8066]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 148 | [[Гормондар]] | [[:ru:Гормоны|Гормоны]] | align=right| 28467 | align=right| [[d:Q11364]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 149 | [[]] | [[:ru:Эстрогены|Эстрогены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q277954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 150 | [[]] | [[:ru:Тестостерон|Тестостерон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1318776]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 151 | [[]] | [[:ru:Алкалоиды|Алкалоиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q70702]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 152 | [[Лактоза]] | [[:ru:Лактоза|Лактоза]] | align=right| 6120 | align=right| [[d:Q127900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 153 | [[Хитин]] | [[:ru:Хитин|Хитин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161219]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 154 | [[Гликоген]] | [[:ru:Гликоген|Гликоген]] | align=right| 5286 | align=right| [[d:Q174936]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 155 | [[]] | [[:ru:Холестерин|Холестерин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43656]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 156 | [[Молекуляр биология]] | [[:ru:Молекулярная биология|Молекулярная биология]] | align=right| 6943 | align=right| [[d:Q7202]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 157 | [[Нуклеин кислоталары]] | [[:ru:Нуклеиновая кислота|Нуклеиновая кислота]] | align=right| 9458 | align=right| [[d:Q123619]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 158 | [[]] | [[:ru:Адреналин|Адреналин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132621]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 159 | [[]] | [[:ru:Фитогормоны|Фитогормоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192949]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 160 | [[Һулыш]] | [[:ru:Дыхание|Дыхание]] | align=right| 29777 | align=right| [[d:Q9530]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 161 | [[]] | [[:ru:Гомеостаз|Гомеостаз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q103191]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 162 | [[Метаболизм]] | [[:ru:Обмен веществ|Обмен веществ]] | align=right| 10074 | align=right| [[d:Q1057]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 163 | [[]] | [[:ru:Выделение (биология)|Выделение (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 164 | [[]] | [[:ru:Физиология дыхания|Физиология дыхания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q472287]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 165 | [[Үрсеү]] | [[:ru:Размножение|Размножение]] | align=right| 10383 | align=right| [[d:Q11990]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 166 | [[]] | [[:ru:Развитие человека|Развитие человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2347178]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 167 | [[Үҫеш биологияһы]] | [[:ru:Биология развития|Биология развития]] | align=right| 3227 | align=right| [[d:Q213713]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 168 | [[Енси булмаған үрсеү]] | [[:ru:Бесполое размножение|Бесполое размножение]] | align=right| 7501 | align=right| [[d:Q173432]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 169 | [[]] | [[:ru:Половое размножение|Половое размножение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182353]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 170 | [[Кешенең йөклөлөгө]] | [[:ru:Беременность человека|Беременность человека]] | align=right| 13945 | align=right| [[d:Q11995]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 171 | [[Енес (биология)]] | [[:ru:Пол организмов|Пол организмов]] | align=right| 11404 | align=right| [[d:Q290]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 172 | [[Инә зат]] | [[:ru:Самка|Самка]] | align=right| 5164 | align=right| [[d:Q43445]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 173 | [[Ата зат]] | [[:ru:Самец|Самец]] | align=right| 2848 | align=right| [[d:Q44148]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 174 | [[Менструация (Күрем)]] | [[:ru:Менструация|Менструация]] | align=right| 28769 | align=right| [[d:Q12171]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 175 | [[]] | [[:ru:Менструальный цикл|Менструальный цикл]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83864]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 176 | [[]] | [[:ru:Менопауза|Менопауза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177708]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 177 | [[Сперма]] | [[:ru:Сперма|Сперма]] | align=right| 4436 | align=right| [[d:Q9715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 178 | [[]] | [[:ru:Онтогенез|Онтогенез]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193603]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 179 | [[]] | [[:ru:Кутикула растений|Кутикула растений]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1146493]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 180 | [[]] | [[:ru:Яйцо|Яйцо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 181 | [[]] | [[:ru:Эмбрион|Эмбрион]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 182 | [[]] | [[:ru:Плод (анатомия)|Плод (анатомия)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 183 | [[]] | [[:ru:Имаго|Имаго]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207254]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 184 | [[Личинка]] | [[:ru:Личинка|Личинка]] | align=right| 1682 | align=right| [[d:Q129270]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 185 | [[]] | [[:ru:Долголетие|Долголетие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1066907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 186 | [[]] | [[:ru:Метаморфоз|Метаморфоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33753]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 187 | [[Циста]] | [[:ru:Циста|Циста]] | align=right| 10253 | align=right| [[d:Q245998]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 188 | [[]] | [[:ru:Линька|Линька]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q381084]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 189 | [[]] | [[:ru:Нимфа (биология)|Нимфа (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q258362]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 190 | [[]] | [[:ru:Половое созревание|Половое созревание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101065]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 191 | [[]] | [[:ru:Куколка|Куколка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170595]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 192 | [[]] | [[:ru:Споры|Споры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 193 | [[Сүмесбаш]] | [[:ru:Головастик|Головастик]] | align=right| 2037 | align=right| [[d:Q168525]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 194 | [[Үҫемлектәрҙең үрсеүе]] | [[:ru:Размножение растений|Размножение растений]] | align=right| 17195 | align=right| [[d:Q2725616]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 195 | [[]] | [[:ru:Гаметофит|Гаметофит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189951]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 196 | [[Һеркәләнеү]] | [[:ru:Опыление|Опыление]] | align=right| 8338 | align=right| [[d:Q134624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 197 | [[Метагенез (биология)]] | [[:ru:Метагенез (биология)|Метагенез (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q725951]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 198 | [[]] | [[:ru:Спорофит|Спорофит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q647173]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 199 | [[Аш һеңдереү]] | [[:ru:Пищеварение|Пищеварение]] | align=right| 15287 | align=right| [[d:Q11978]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 200 | [[Фотосинтез]] | [[:ru:Фотосинтез|Фотосинтез]] | align=right| 13974 | align=right| [[d:Q11982]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 201 | [[]] | [[:ru:Транспирация|Транспирация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167980]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 202 | [[]] | [[:ru:Биоразнообразие|Биоразнообразие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47041]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 203 | [[]] | [[:ru:Типы отношений между организмами|Типы отношений между организмами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1823478]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 204 | [[]] | [[:ru:Конкуренция (биология)|Конкуренция (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 205 | [[]] | [[:ru:Фитофагия|Фитофагия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 206 | [[]] | [[:ru:Паразитизм|Паразитизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186517]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 207 | [[]] | [[:ru:Хищничество|Хищничество]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170430]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 208 | [[Биом]] | [[:ru:Биом|Биом]] | align=right| 3834 | align=right| [[d:Q101998]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 209 | [[]] | [[:ru:Пищевая цепь|Пищевая цепь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159462]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 210 | [[]] | [[:ru:Местообитание|Местообитание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q52105]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 211 | [[]] | [[:ru:Инвазионный вид|Инвазионный вид]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 212 | [[]] | [[:ru:Экологическая ниша|Экологическая ниша]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172861]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 213 | [[Экология]] | [[:ru:Экология|Экология]] | align=right| 11982 | align=right| [[d:Q7150]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 214 | [[]] | [[:ru:Экосистема|Экосистема]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37813]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 215 | [[Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр]] | [[:ru:Вымирающие виды|Вымирающие виды]] | align=right| 23529 | align=right| [[d:Q11394]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 216 | [[Юҡҡа сығыу]] | [[:ru:Вымирание|Вымирание]] | align=right| 2503 | align=right| [[d:Q123509]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 217 | [[]] | [[:ru:Экстремофилы|Экстремофилы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206912]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 218 | [[Популяция]] | [[:ru:Популяция|Популяция]] | align=right| 7134 | align=right| [[d:Q2625603]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 219 | [[]] | [[:ru:Трофический уровень|Трофический уровень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1053008]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 220 | [[Организм]] | [[:ru:Организм|Организм]] | align=right| 22625 | align=right| [[d:Q7239]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFDAB9 | 221 | [[Хайуандар]] | [[:ru:Животные|Животные]] | align=right| 14162 | align=right| [[d:Q729]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 222 | [[Быуынтығаяҡлылар]] | [[:ru:Членистоногие|Членистоногие]] | align=right| 14850 | align=right| [[d:Q1360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 223 | [[]] | [[:ru:Хелицеровые|Хелицеровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1359]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 224 | [[Хордалылар]] | [[:ru:Хордовые|Хордовые]] | align=right| 4359 | align=right| [[d:Q10915]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 225 | [[Яңаҡһөйәклеләр]] | [[:ru:Челюстноротые|Челюстноротые]] | align=right| 3790 | align=right| [[d:Q26214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 226 | [[]] | [[:ru:Шестиногие|Шестиногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105146]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 227 | [[]] | [[:ru:Беспозвоночные|Беспозвоночные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43806]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 228 | [[Нематодалар]] | [[:ru:Нематоды|Нематоды]] | align=right| 14105 | align=right| [[d:Q5185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 229 | [[]] | [[:ru:Четвероногие|Четвероногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19159]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 230 | [[Умыртҡалылар]] | [[:ru:Позвоночные|Позвоночные]] | align=right| 5708 | align=right| [[d:Q25241]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 231 | [[Талпандар]] | [[:ru:Клещи (животные)|Клещи (животные)]] | align=right| 9057 | align=right| [[d:Q19137]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 232 | [[Үрмәксе һымаҡтар]] | [[:ru:Паукообразные|Паукообразные]] | align=right| 7254 | align=right| [[d:Q1358]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 233 | [[Бесән сапҡыстар]] | [[:ru:Сенокосцы|Сенокосцы]] | align=right| 2012 | align=right| [[d:Q19116]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 234 | [[]] | [[:ru:Ложноскорпионы|Ложноскорпионы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19119]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 235 | [[Саяндар]] | [[:ru:Скорпионы|Скорпионы]] | align=right| 3475 | align=right| [[d:Q19125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 236 | [[]] | [[:ru:Сольпуги|Сольпуги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19126]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 237 | [[Үрмәкселәр]] | [[:ru:Пауки|Пауки]] | align=right| 18714 | align=right| [[d:Q1357]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 238 | [[]] | [[:ru:Пауки-птицееды|Пауки-птицееды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213383]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 239 | [[Ҡыҫала]] | [[:ru:Ракообразные|Ракообразные]] | align=right| 2978 | align=right| [[d:Q25364]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 240 | [[Ҡырын йөҙөүселәр]] | [[:ru:Бокоплавы|Бокоплавы]] | align=right| 3120 | align=right| [[d:Q193418]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 241 | [[]] | [[:ru:Жаброногие|Жаброногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 242 | [[]] | [[:ru:Крабы|Крабы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40802]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 243 | [[]] | [[:ru:Десятиногие ракообразные|Десятиногие ракообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4610]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 244 | [[]] | [[:ru:Эвфаузиевые|Эвфаузиевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29498]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 245 | [[]] | [[:ru:Омары|Омары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1038113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 246 | [[]] | [[:ru:Высшие раки|Высшие раки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182978]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 247 | [[Бөжәктәр]] | [[:ru:Насекомые|Насекомые]] | align=right| 11236 | align=right| [[d:Q1390]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 248 | [[Мамыҡ ҡанатлылар]] | [[:ru:Ручейники|Ручейники]] | align=right| 5954 | align=right| [[d:Q184616]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 249 | [[Айырығойроҡтар]] | [[:ru:Кожистокрылые|Кожистокрылые]] | align=right| 4160 | align=right| [[d:Q13676]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 250 | [[Бөрсәләр]] | [[:ru:Блохи|Блохи]] | align=right| 4558 | align=right| [[d:Q388162]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 251 | [[]] | [[:ru:Пухоеды и вши|Пухоеды и вши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6481228]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 252 | [[]] | [[:ru:Богомоловые|Богомоловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131250]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 253 | [[]] | [[:ru:Скорпионницы|Скорпионницы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205301]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 254 | [[]] | [[:ru:Сетчатокрылые|Сетчатокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156438]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 255 | [[Арыҫлан бөжәктәр]] | [[:ru:Муравьиные львы|Муравьиные львы]] | align=right| 2677 | align=right| [[d:Q231439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 256 | [[]] | [[:ru:Привиденьевые|Привиденьевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188029]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 257 | [[Һыу мыры]] | [[:ru:Веснянки|Веснянки]] | align=right| 2350 | align=right| [[d:Q203547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 258 | [[]] | [[:ru:Сеноеды|Сеноеды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q271623]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 259 | [[Елпәҙә ҡанатлылар]] | [[:ru:Веерокрылые|Веерокрылые]] | align=right| 2301 | align=right| [[d:Q327144]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 260 | [[]] | [[:ru:Трипсы|Трипсы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185628]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 261 | [[Ҡаты ҡанатлылар]] | [[:ru:Жесткокрылые|Жесткокрылые]] | align=right| 4432 | align=right| [[d:Q22671]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 262 | [[]] | [[:ru:Долгоносики|Долгоносики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7415384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 263 | [[Ҡамҡалар]] | [[:ru:Божьи коровки|Божьи коровки]] | align=right| 5036 | align=right| [[d:Q25327]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 264 | [[Баҙлауыҡ]] | [[:ru:Светляки|Светляки]] | align=right| 2313 | align=right| [[d:Q25420]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 265 | [[Бызылдауыҡтар]] | [[:ru:Жужелицы|Жужелицы]] | align=right| 4159 | align=right| [[d:Q27046]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 266 | [[Япраҡ ҡуңыҙы]] | [[:ru:Листоеды|Листоеды]] | align=right| 3042 | align=right| [[d:Q193407]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 267 | [[Колорадо ҡуңыҙы]] | [[:ru:Колорадский жук|Колорадский жук]] | align=right| 5134 | align=right| [[d:Q156954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 268 | [[]] | [[:ru:Усачи (жуки)|Усачи (жуки)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205295]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 269 | [[]] | [[:ru:Пластинчатоусые|Пластинчатоусые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q186946]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 270 | [[Тараҡандар]] | [[:ru:Таракановые|Таракановые]] | align=right| 2981 | align=right| [[d:Q25309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 271 | [[]] | [[:ru:Термиты|Термиты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q546583]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 272 | [[]] | [[:ru:Двукрылые|Двукрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25312]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 273 | [[]] | [[:ru:Дрозофила фруктовая|Дрозофила фруктовая]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130888]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 274 | [[]] | [[:ru:Слепни|Слепни]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q228241]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 275 | [[Бүлмә себене]] | [[:ru:Комнатная муха|Комнатная муха]] | align=right| 2344 | align=right| [[d:Q166111]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 276 | [[Серәкәйҙәр]] | [[:ru:Кровососущие комары|Кровососущие комары]] | align=right| 13606 | align=right| [[d:Q7367]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 277 | [[]] | [[:ru:Цеце|Цеце]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205256]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 278 | [[Ярым ҡаты ҡанатлылар]] | [[:ru:Полужесткокрылые|Полужесткокрылые]] | align=right| 4740 | align=right| [[d:Q26371]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 279 | [[]] | [[:ru:Певчие цикады|Певчие цикады]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130778]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 280 | [[Ҡандалалар]] | [[:ru:Клопы|Клопы]] | align=right| 3094 | align=right| [[d:Q27191]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 281 | [[Өй ҡандалаһы]] | [[:ru:Постельный клоп|Постельный клоп]] | align=right| 2499 | align=right| [[d:Q940337]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 282 | [[Һыу ҡандалаһы]] | [[:ru:Водомерки|Водомерки]] | align=right| 1793 | align=right| [[d:Q270322]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 283 | [[Кеблә]] | [[:ru:Тли|Тли]] | align=right| 5664 | align=right| [[d:Q183350]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 284 | [[Яры ҡанатлылар]] | [[:ru:Перепончатокрылые|Перепончатокрылые]] | align=right| 1791 | align=right| [[d:Q22651]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 285 | [[Ҡырмыҫҡалар]] | [[:ru:Муравьи|Муравьи]] | align=right| 19488 | align=right| [[d:Q7386]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 286 | [[Бал ҡорттары]] | [[:ru:Пчёлы|Пчёлы]] | align=right| 38389 | align=right| [[d:Q7391]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 287 | [[Иңкештәр]] | [[:ru:Шмели|Шмели]] | align=right| 5208 | align=right| [[d:Q25407]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 288 | [[]] | [[:ru:Медоносная пчела|Медоносная пчела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30034]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 289 | [[Һағыҙаҡтар]] | [[:ru:Осы|Осы]] | align=right| 3574 | align=right| [[d:Q9458574]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 290 | [[Тәңкә ҡанатлылар]] | [[:ru:Чешуекрылые|Чешуекрылые]] | align=right| 4258 | align=right| [[d:Q28319]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 291 | [[]] | [[:ru:Булавоусые чешуекрылые|Булавоусые чешуекрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11946202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 292 | [[]] | [[:ru:Парусники (бабочки)|Парусники (бабочки)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59905]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 293 | [[]] | [[:ru:Голубянки|Голубянки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158717]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 294 | [[]] | [[:ru:Нимфалиды|Нимфалиды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156449]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 295 | [[Аҡ күбәләктәр]] | [[:ru:Белянки (бабочки)|Белянки (бабочки)]] | align=right| 3550 | align=right| [[d:Q41559]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 296 | [[Кәбеҫтә күбәләге]] | [[:ru:Капустница (бабочка)|Капустница (бабочка)]] | align=right| 3324 | align=right| [[d:Q26764]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 297 | [[]] | [[:ru:Толстоголовки|Толстоголовки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232936]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 298 | [[Көйәләр]] | [[:ru:Моли|Моли]] | align=right| 2077 | align=right| [[d:Q1725788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 299 | [[]] | [[:ru:Тутовый шелкопряд|Тутовый шелкопряд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134747]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 300 | [[]] | [[:ru:Пяденицы|Пяденицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45559]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 301 | [[Балғараҡтар]] | [[:ru:Бражники|Бражники]] | align=right| 3725 | align=right| [[d:Q157683]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 302 | [[Энәғараҡтар]] | [[:ru:Стрекозы|Стрекозы]] | align=right| 8382 | align=right| [[d:Q25375]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 303 | [[]] | [[:ru:Равнокрылые стрекозы|Равнокрылые стрекозы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q230502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 304 | [[]] | [[:ru:Разнокрылые стрекозы|Разнокрылые стрекозы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80066]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 305 | [[]] | [[:ru:Прямокрылые|Прямокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167810]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 306 | [[]] | [[:ru:Настоящие сверчки|Настоящие сверчки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47328]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 307 | [[]] | [[:ru:Короткоусые прямокрылые|Короткоусые прямокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83902]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 308 | [[Айыуғорттар]] | [[:ru:Медведки|Медведки]] | align=right| 3419 | align=right| [[d:Q199765]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 309 | [[]] | [[:ru:Настоящие кузнечики|Настоящие кузнечики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q727919]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 310 | [[Сағыусылар]] | [[:ru:Стрекающие|Стрекающие]] | align=right| 1269 | align=right| [[d:Q25441]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 311 | [[Мәрйен]] | [[:ru:Коралл|Коралл]] | align=right| 2041 | align=right| [[d:Q171446]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 312 | [[]] | [[:ru:Медуза|Медуза]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30178]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 313 | [[Моллюскылар]] | [[:ru:Моллюски|Моллюски]] | align=right| 11527 | align=right| [[d:Q25326]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 314 | [[Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар]] | [[:ru:Двустворчатые|Двустворчатые]] | align=right| 12052 | align=right| [[d:Q25368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 315 | [[]] | [[:ru:Осьминоги|Осьминоги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 316 | [[]] | [[:ru:Кальмары|Кальмары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81900]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 317 | [[]] | [[:ru:Слизень|Слизень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1953597]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 318 | [[]] | [[:ru:Улитка (жизненная форма)|Улитка (жизненная форма)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q308841]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 319 | [[]] | [[:ru:Коллемболы|Коллемболы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190701]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 320 | [[Күбаяҡ]] | [[:ru:Многоножки|Многоножки]] | align=right| 2174 | align=right| [[d:Q25823]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 321 | [[]] | [[:ru:Губоногие|Губоногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43447]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 322 | [[]] | [[:ru:Двупарноногие|Двупарноногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 323 | [[]] | [[:ru:Морские пауки|Морские пауки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19106]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 324 | [[Ер-һыу хайуандары]] | [[:ru:Земноводные|Земноводные]] | align=right| 29695 | align=right| [[d:Q10908]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 325 | [[]] | [[:ru:Безногие земноводные|Безногие земноводные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4758]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 326 | [[Ҡойроҡһоҙҙар]] | [[:ru:Бесхвостые земноводные|Бесхвостые земноводные]] | align=right| 4146 | align=right| [[d:Q53636]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 327 | [[]] | [[:ru:Хвостатые земноводные|Хвостатые земноводные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q53663]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 328 | [[Тәлмәрйендәр]] | [[:ru:Настоящие лягушки|Настоящие лягушки]] | align=right| 6809 | align=right| [[d:Q6408]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 329 | [[Ҡоштар]] | [[:ru:Птицы|Птицы]] | align=right| 55216 | align=right| [[d:Q5113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 330 | [[]] | [[:ru:Археоптерикс|Археоптерикс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q100196]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 331 | [[Podicipedidae]] | [[:ru:Поганковые|Поганковые]] | align=right| 1446 | align=right| [[d:Q21695]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 332 | [[Фламинго]] | [[:ru:Фламинго|Фламинго]] | align=right| 4195 | align=right| [[d:Q41994]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 333 | [[]] | [[:ru:Колибри|Колибри]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 334 | [[]] | [[:ru:Птицы-мыши|Птицы-мыши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180691]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 335 | [[]] | [[:ru:Пингвиновые|Пингвиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 336 | [[]] | [[:ru:Рябковые|Рябковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179983]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 337 | [[]] | [[:ru:Тинаму|Тинаму]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19172]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 338 | [[]] | [[:ru:Фаэтоновые|Фаэтоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17189371]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 339 | [[Ҡарсығалар]] | [[:ru:Настоящие ястребы|Настоящие ястребы]] | align=right| 1924 | align=right| [[d:Q188737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 340 | [[]] | [[:ru:Орлиные|Орлиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2092297]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 341 | [[Ыласындар]] | [[:ru:Соколы|Соколы]] | align=right| 11406 | align=right| [[d:Q43489]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 342 | [[]] | [[:ru:Американские грифы|Американские грифы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184858]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 343 | [[Кәлмәргән]] | [[:ru:Скопа|Скопа]] | align=right| 7258 | align=right| [[d:Q25332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 344 | [[Ҡош-секретарь]] | [[:ru:Птица-секретарь|Птица-секретарь]] | align=right| 5496 | align=right| [[d:Q168748]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 345 | [[Өйрәктәр]] | [[:ru:Утиные|Утиные]] | align=right| 2729 | align=right| [[d:Q7556]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 346 | [[]] | [[:ru:Утки|Утки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3736439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 347 | [[]] | [[:ru:Anserini|Anserini]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82562]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 348 | [[Аҡҡоштар]] | [[:ru:Лебеди|Лебеди]] | align=right| 2881 | align=right| [[d:Q29564928]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 349 | [[]] | [[:ru:Стрижиные|Стрижиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26617]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 350 | [[]] | [[:ru:Козодоеобразные|Козодоеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 351 | [[]] | [[:ru:Настоящие козодои|Настоящие козодои]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27244]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 352 | [[Сәпсәү һымаҡтар]] | [[:ru:Ржанкообразные|Ржанкообразные]] | align=right| 3727 | align=right| [[d:Q25978]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 353 | [[]] | [[:ru:Чистиковые|Чистиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28294]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 354 | [[]] | [[:ru:Трёхпёрстки|Трёхпёрстки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205320]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 355 | [[Сарлаҡтар]] | [[:ru:Чайковые|Чайковые]] | align=right| 2032 | align=right| [[d:Q27589]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 356 | [[Scolopacidae]] | [[:ru:Бекасовые|Бекасовые]] | align=right| 1658 | align=right| [[d:Q26626]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 357 | [[]] | [[:ru:Поморниковые|Поморниковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205323]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 358 | [[]] | [[:ru:Крачковые|Крачковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q875769]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 359 | [[]] | [[:ru:Цаплевые|Цаплевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18789]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 360 | [[Ибистар]] | [[:ru:Ибисы|Ибисы]] | align=right| 8655 | align=right| [[d:Q193833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 361 | [[]] | [[:ru:Китоглав|Китоглав]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 362 | [[]] | [[:ru:Колпицы|Колпицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208488]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 363 | [[]] | [[:ru:Аистовые|Аистовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 364 | [[]] | [[:ru:Маврикийский дронт|Маврикийский дронт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43502]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 365 | [[Күгәрсендәр]] | [[:ru:Голубиные|Голубиные]] | align=right| 30839 | align=right| [[d:Q10856]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 366 | [[]] | [[:ru:Странствующий голубь|Странствующий голубь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191968]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 367 | [[]] | [[:ru:Щурковые|Щурковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 368 | [[]] | [[:ru:Птицы-носороги|Птицы-носороги]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26773]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 369 | [[Һөҙһөт]] | [[:ru:Удод|Удод]] | align=right| 2551 | align=right| [[d:Q25247]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 370 | [[Кәкүк]] | [[:ru:Кукушковые|Кукушковые]] | align=right| 4027 | align=right| [[d:Q26381]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 371 | [[Гоацин-тауыҡ]] | [[:ru:Гоацин|Гоацин]] | align=right| 2578 | align=right| [[d:Q188660]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 372 | [[]] | [[:ru:Тураковые|Тураковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213827]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 373 | [[]] | [[:ru:Курообразные|Курообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21659]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 374 | [[Тауыҡ]] | [[:ru:Курица|Курица]] | align=right| 14166 | align=right| [[d:Q780]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 375 | [[]] | [[:ru:Тетеревиные|Тетеревиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201240]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 376 | [[Цесарка-тауыҡтар]] | [[:ru:Цесарковые|Цесарковые]] | align=right| 1873 | align=right| [[d:Q171953]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 377 | [[]] | [[:ru:Обыкновенный фазан|Обыкновенный фазан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25432]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 378 | [[Бүҙәнә]] | [[:ru:Обыкновенный перепел|Обыкновенный перепел]] | align=right| 2129 | align=right| [[d:Q28358]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 379 | [[Күркә]] | [[:ru:Индейки|Индейки]] | align=right| 3492 | align=right| [[d:Q43794]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 380 | [[Торна һымаҡтар]] | [[:ru:Журавлеобразные|Журавлеобразные]] | align=right| 1880 | align=right| [[d:Q25557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 381 | [[]] | [[:ru:Журавлиные|Журавлиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25365]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 382 | [[]] | [[:ru:Дрофиные|Дрофиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21755]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 383 | [[Тартай һымаҡтар]] | [[:ru:Пастушковые|Пастушковые]] | align=right| 1615 | align=right| [[d:Q26623]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 384 | [[Турғай һымаҡтар]] | [[:ru:Воробьинообразные|Воробьинообразные]] | align=right| 1590 | align=right| [[d:Q25341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 385 | [[]] | [[:ru:Певчие воробьиные|Певчие воробьиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q194240]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 386 | [[]] | [[:ru:Райские птицы|Райские птицы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 387 | [[]] | [[:ru:Врановые|Врановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25565]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 388 | [[Ҡоҙғондар]] | [[:ru:Вороны|Вороны]] | align=right| 12624 | align=right| [[d:Q43365]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 389 | [[Һайыҫҡан]] | [[:ru:Сорока|Сорока]] | align=right| 2176 | align=right| [[d:Q25307]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 390 | [[]] | [[:ru:Сорокопутовые|Сорокопутовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171052]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 391 | [[]] | [[:ru:Бюльбюлевые|Бюльбюлевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188854]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 392 | [[]] | [[:ru:Овсянковые|Овсянковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28486]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 393 | [[Алаҡас турғайҙар]] | [[:ru:Вьюрковые|Вьюрковые]] | align=right| 1219 | align=right| [[d:Q160835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 394 | [[]] | [[:ru:Жаворонковые|Жаворонковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 395 | [[]] | [[:ru:Трясогузковые|Трясогузковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205943]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 396 | [[]] | [[:ru:Мухоловковые|Мухоловковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q200989]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 397 | [[Таң турғайы]] | [[:ru:Зарянка|Зарянка]] | align=right| 2673 | align=right| [[d:Q25334]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 398 | [[]] | [[:ru:Западный соловей|Западный соловей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25393]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 399 | [[]] | [[:ru:Поползневые|Поползневые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q205857]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 400 | [[]] | [[:ru:Воробьиные|Воробьиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 401 | [[]] | [[:ru:Скворцовые|Скворцовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 402 | [[]] | [[:ru:Нектарницевые|Нектарницевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 403 | [[]] | [[:ru:Ласточковые|Ласточковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 404 | [[]] | [[:ru:Синицевые|Синицевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168473]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 405 | [[Барҡылдаҡтар]] | [[:ru:Дроздовые|Дроздовые]] | align=right| 1166 | align=right| [[d:Q26050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 406 | [[]] | [[:ru:Крапивниковые|Крапивниковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208304]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 407 | [[]] | [[:ru:Баклановые|Баклановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3901247]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 408 | [[]] | [[:ru:Олушевые|Олушевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208492]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 409 | [[]] | [[:ru:Фрегаты|Фрегаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q203472]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 410 | [[Берғаҙан]] | [[:ru:Пеликаны|Пеликаны]] | align=right| 3874 | align=right| [[d:Q19413]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 411 | [[]] | [[:ru:Дятлообразные|Дятлообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 412 | [[]] | [[:ru:Медоуказчиковые|Медоуказчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q214137]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 413 | [[]] | [[:ru:Тукановые|Тукановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1325045]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 414 | [[]] | [[:ru:Дятловые|Дятловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25439]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 415 | [[]] | [[:ru:Альбатросовые|Альбатросовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q55805]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 416 | [[Дауыл хәбәрсеһе һымаҡтар]] | [[:ru:Буревестниковые|Буревестниковые]] | align=right| 5403 | align=right| [[d:Q207767]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 417 | [[]] | [[:ru:Качурки|Качурки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193404]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 418 | [[]] | [[:ru:Попугаеобразные|Попугаеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 419 | [[]] | [[:ru:Волнистый попугайчик|Волнистый попугайчик]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121221]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 420 | [[]] | [[:ru:Какаду|Какаду]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 421 | [[]] | [[:ru:Казуары|Казуары]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201231]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 422 | [[]] | [[:ru:Эму|Эму]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q93208]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 423 | [[]] | [[:ru:Киви (птицы)|Киви (птицы)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43642]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 424 | [[]] | [[:ru:Моа|Моа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q452969]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 425 | [[]] | [[:ru:Африканский страус|Африканский страус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17592]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 426 | [[]] | [[:ru:Нанду|Нанду]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q19171]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 427 | [[Ябалаҡ һымаҡтар]] | [[:ru:Совообразные|Совообразные]] | align=right| 2972 | align=right| [[d:Q25222]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 428 | [[]] | [[:ru:Совиные|Совиные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26012]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 429 | [[Өкө]] | [[:ru:Филин|Филин]] | align=right| 2609 | align=right| [[d:Q130933]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 430 | [[Байғош]] | [[:ru:Домовый сыч|Домовый сыч]] | align=right| 4737 | align=right| [[d:Q129958]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 431 | [[]] | [[:ru:Сипуховые|Сипуховые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27112]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 432 | [[]] | [[:ru:Трогоновые|Трогоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191469]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 433 | [[Балыҡтар]] | [[:ru:Рыбы|Рыбы]] | align=right| 24101 | align=right| [[d:Q152]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 434 | [[Кимерсәкле балыҡтар]] | [[:ru:Хрящевые рыбы|Хрящевые рыбы]] | align=right| 6626 | align=right| [[d:Q25371]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 435 | [[]] | [[:ru:Акантоды|Акантоды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130955]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 436 | [[Һөйәкле балыҡтар]] | [[:ru:Костные рыбы|Костные рыбы]] | align=right| 5671 | align=right| [[d:Q27207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 437 | [[]] | [[:ru:Лучепёрые рыбы|Лучепёрые рыбы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127282]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 438 | [[]] | [[:ru:Лопастепёрые рыбы|Лопастепёрые рыбы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160830]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 439 | [[]] | [[:ru:Плакодермы|Плакодермы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130932]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 440 | [[]] | [[:ru:Электрический угорь|Электрический угорь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 441 | [[]] | [[:ru:Удильщикообразные|Удильщикообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q206948]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 442 | [[]] | [[:ru:Кефалевые|Кефалевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 443 | [[]] | [[:ru:Лобан|Лобан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q234014]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 444 | [[]] | [[:ru:Арапаима|Арапаима]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145409]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 445 | [[]] | [[:ru:Скаты|Скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6495741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 446 | [[]] | [[:ru:Пилорылые скаты|Пилорылые скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190736]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 447 | [[]] | [[:ru:Электрические скаты|Электрические скаты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41317]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 448 | [[]] | [[:ru:Харацинообразные|Харацинообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 449 | [[]] | [[:ru:Пираньевые|Пираньевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18372588]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 450 | [[]] | [[:ru:Осетровые|Осетровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181871]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 451 | [[]] | [[:ru:Сельдеобразные|Сельдеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193389]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 452 | [[]] | [[:ru:Анчоусовые|Анчоусовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192662]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 453 | [[]] | [[:ru:Сельдевые|Сельдевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27141]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 454 | [[]] | [[:ru:Карпообразные|Карпообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 455 | [[]] | [[:ru:Карповые|Карповые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35047]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 456 | [[Ҡорман]] | [[:ru:Лещ|Лещ]] | align=right| 2198 | align=right| [[d:Q144534]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 457 | [[Табан (балыҡ)]] | [[:ru:Караси|Караси]] | align=right| 1984 | align=right| [[d:Q237800]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 458 | [[Һаҙан]] | [[:ru:Сазан|Сазан]] | align=right| 2747 | align=right| [[d:Q81110]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 459 | [[]] | [[:ru:Золотая рыбка|Золотая рыбка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123141]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 460 | [[Амур-балыҡ]] | [[:ru:Белый амур|Белый амур]] | align=right| 2291 | align=right| [[d:Q76098]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 461 | [[Ҡарабалыҡ]] | [[:ru:Линь|Линь]] | align=right| 3260 | align=right| [[d:Q76280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 462 | [[]] | [[:ru:Гуппи|Гуппи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 463 | [[]] | [[:ru:Угреобразные|Угреобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128685]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 464 | [[]] | [[:ru:Трескообразные|Трескообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216241]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 465 | [[Шамбы]] | [[:ru:Налим|Налим]] | align=right| 1836 | align=right| [[d:Q144700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 466 | [[]] | [[:ru:Пикша|Пикша]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 467 | [[]] | [[:ru:Окунеобразные|Окунеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q127595]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 468 | [[]] | [[:ru:Цихловые|Цихловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 469 | [[]] | [[:ru:Бычковые|Бычковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q4468]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 470 | [[]] | [[:ru:Обыкновенный лаврак|Обыкновенный лаврак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 471 | [[]] | [[:ru:Меч-рыба|Меч-рыба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q164327]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 472 | [[]] | [[:ru:Прилипаловые|Прилипаловые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q239771]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 473 | [[]] | [[:ru:Скумбриевые|Скумбриевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215185]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 474 | [[]] | [[:ru:Тунцы (род)|Тунцы (род)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2346039]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 475 | [[]] | [[:ru:Камбалообразные|Камбалообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59577]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 476 | [[]] | [[:ru:Тюрбо|Тюрбо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 477 | [[]] | [[:ru:Лососёвые|Лососёвые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 478 | [[]] | [[:ru:Форель|Форель]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2258881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 479 | [[]] | [[:ru:Скорпенообразные|Скорпенообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208777]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 480 | [[Акула]] | [[:ru:Акулы|Акулы]] | align=right| 12594 | align=right| [[d:Q7372]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 481 | [[]] | [[:ru:Белая акула|Белая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 482 | [[]] | [[:ru:Молотоголовые акулы|Молотоголовые акулы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208490]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 483 | [[]] | [[:ru:Тигровая акула|Тигровая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 484 | [[]] | [[:ru:Китовая акула|Китовая акула]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80378]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 485 | [[]] | [[:ru:Сомообразные|Сомообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q59576]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 486 | [[Йәйен]] | [[:ru:Обыкновенный сом|Обыкновенный сом]] | align=right| 4467 | align=right| [[d:Q159323]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 487 | [[]] | [[:ru:Морские коньки|Морские коньки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q74363]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 488 | [[]] | [[:ru:Иглобрюхие|Иглобрюхие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201701]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 489 | [[Динозаврҙар]] | [[:ru:Динозавры|Динозавры]] | align=right| 34748 | align=right| [[d:Q430]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 490 | [[]] | [[:ru:Аллозавры|Аллозавры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 491 | [[]] | [[:ru:Анкилозавр|Анкилозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40621]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 492 | [[]] | [[:ru:Апатозавр|Апатозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 493 | [[]] | [[:ru:Брахиозавр|Брахиозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 494 | [[]] | [[:ru:Диплодок|Диплодок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14330]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 495 | [[]] | [[:ru:Стегозавр|Стегозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14388]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 496 | [[]] | [[:ru:Трицератопс|Трицератопс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 497 | [[]] | [[:ru:Тираннозавр|Тираннозавр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14332]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 498 | [[]] | [[:ru:Велоцираптор|Велоцираптор]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14403]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 499 | [[Һөтимәрҙәр]] | [[:ru:Млекопитающие|Млекопитающие]] | align=right| 12774 | align=right| [[d:Q7377]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 500 | [[]] | [[:ru:Трубкозуб|Трубкозуб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 501 | [[]] | [[:ru:Броненосцевые|Броненосцевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 502 | [[]] | [[:ru:Шерстокрылы|Шерстокрылы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183383]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 503 | [[]] | [[:ru:Ящеры (род)|Ящеры (род)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25397]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 504 | [[]] | [[:ru:Тупайи|Тупайи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q231550]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 505 | [[]] | [[:ru:Рукокрылые|Рукокрылые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28425]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 506 | [[]] | [[:ru:Крылановые|Крылановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185230]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 507 | [[Ярғанаттар]] | [[:ru:Летучие мыши|Летучие мыши]] | align=right| 3579 | align=right| [[d:Q971343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 508 | [[]] | [[:ru:Вампировые|Вампировые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190691]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 509 | [[]] | [[:ru:Хищные|Хищные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25306]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 510 | [[Айыу һымаҡтар]] | [[:ru:Медвежьи|Медвежьи]] | align=right| 2445 | align=right| [[d:Q11788]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 511 | [[Һоро айыу]] | [[:ru:Бурый медведь|Бурый медведь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 512 | [[]] | [[:ru:Большая панда|Большая панда]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33602]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 513 | [[]] | [[:ru:Белый медведь|Белый медведь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q33609]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 514 | [[Эттәр]] | [[:ru:Псовые|Псовые]] | align=right| 5976 | align=right| [[d:Q25324]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 515 | [[Эт]] | [[:ru:Собака|Собака]] | align=right| 13419 | align=right| [[d:Q144]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 516 | [[]] | [[:ru:Лисица|Лисица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8331]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 517 | [[]] | [[:ru:Койот|Койот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44299]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 518 | [[Бүре]] | [[:ru:Волк|Волк]] | align=right| 17754 | align=right| [[d:Q18498]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 519 | [[]] | [[:ru:Шакалы|Шакалы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q125525]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 520 | [[]] | [[:ru:Кошачьи|Кошачьи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25265]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 521 | [[Бесәй]] | [[:ru:Кошка|Кошка]] | align=right| 28919 | align=right| [[d:Q146]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 522 | [[]] | [[:ru:Гепард|Гепард]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23907]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 523 | [[]] | [[:ru:Пума|Пума]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35255]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 524 | [[Ягуар]] | [[:ru:Ягуар|Ягуар]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35694]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 525 | [[]] | [[:ru:Леопард|Леопард]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34706]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 526 | [[Арыҫлан]] | [[:ru:Лев|Лев]] | align=right| 2328 | align=right| [[d:Q140]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 527 | [[]] | [[:ru:Рыси|Рыси]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q677014]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 528 | [[Юлбарыҫ]] | [[:ru:Тигр|Тигр]] | align=right| 2779 | align=right| [[d:Q19939]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 529 | [[]] | [[:ru:Гиены|Гиены]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42046]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 530 | [[]] | [[:ru:Мангустовые|Мангустовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80479]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 531 | [[]] | [[:ru:Куньи|Куньи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 532 | [[]] | [[:ru:Енотовые|Енотовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147114]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 533 | [[]] | [[:ru:Скунсовые|Скунсовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83244]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 534 | [[]] | [[:ru:Виверровые|Виверровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185864]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 535 | [[Кит һымаҡтар]] | [[:ru:Китообразные|Китообразные]] | align=right| 9560 | align=right| [[d:Q160]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 536 | [[Диңгеҙ һөтимәрҙәре]] | [[:ru:Морские млекопитающие|Морские млекопитающие]] | align=right| 15207 | align=right| [[d:Q382441]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 537 | [[]] | [[:ru:Киты|Киты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1865281]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 538 | [[]] | [[:ru:Синий кит|Синий кит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 539 | [[]] | [[:ru:Дельфиновые|Дельфиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215760]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 540 | [[]] | [[:ru:Косатка (млекопитающее)|Косатка (млекопитающее)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26843]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 541 | [[]] | [[:ru:Горбатый кит|Горбатый кит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132905]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 542 | [[]] | [[:ru:Морские свиньи|Морские свиньи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 543 | [[]] | [[:ru:Кашалот|Кашалот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81214]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 544 | [[Терпеләр]] | [[:ru:Ежовые|Ежовые]] | align=right| 3374 | align=right| [[d:Q28257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 545 | [[]] | [[:ru:Настоящие ежи|Настоящие ежи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6120]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 546 | [[Ҡуш тояҡлылар]] | [[:ru:Парнокопытные|Парнокопытные]] | align=right| 1015 | align=right| [[d:Q25329]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 547 | [[Көйшәүселәр]] | [[:ru:Жвачные|Жвачные]] | align=right| 1582 | align=right| [[d:Q192164]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 548 | [[]] | [[:ru:Полорогие|Полорогие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25497]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 549 | [[]] | [[:ru:Африканский буйвол|Африканский буйвол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160042]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 550 | [[Бизон]] | [[:ru:Бизон|Бизон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82728]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 551 | [[]] | [[:ru:Антилопы|Антилопы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25894]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 552 | [[]] | [[:ru:Горные козлы|Горные козлы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172923]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 553 | [[Һыйыр]] | [[:ru:Домашний бык|Домашний бык]] | align=right| 10319 | align=right| [[d:Q830]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 554 | [[]] | [[:ru:Газели|Газели]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q190858]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 555 | [[]] | [[:ru:Гаур|Гаур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174296]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 556 | [[Кәзә]] | [[:ru:Домашняя коза|Домашняя коза]] | align=right| 3346 | align=right| [[d:Q2934]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 557 | [[]] | [[:ru:Импала|Импала]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132576]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 558 | [[]] | [[:ru:Овцебык|Овцебык]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184004]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 559 | [[Һарыҡ]] | [[:ru:Овца|Овца]] | align=right| 15809 | align=right| [[d:Q7368]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 560 | [[]] | [[:ru:Азиатский буйвол|Азиатский буйвол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42710]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 561 | [[Гну]] | [[:ru:Гну|Гну]] | align=right| 3071 | align=right| [[d:Q7609]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 562 | [[Зубр]] | [[:ru:Зубр|Зубр]] | align=right| 31937 | align=right| [[d:Q81091]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 563 | [[]] | [[:ru:Як|Як]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26547]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 564 | [[Дөйә]] | [[:ru:Верблюды|Верблюды]] | align=right| 15746 | align=right| [[d:Q7375]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 565 | [[]] | [[:ru:Двугорбый верблюд|Двугорбый верблюд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132922]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 566 | [[Бер үркәсле дөйә]] | [[:ru:Одногорбый верблюд|Одногорбый верблюд]] | align=right| 5682 | align=right| [[d:Q71516]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 567 | [[Болан]] | [[:ru:Оленевые|Оленевые]] | align=right| 2720 | align=right| [[d:Q23390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 568 | [[]] | [[:ru:Вапити|Вапити]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180404]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 569 | [[Мышы]] | [[:ru:Европейский лось|Европейский лось]] | align=right| 2889 | align=right| [[d:Q35517]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 570 | [[Аҫыл болан]] | [[:ru:Благородный олень|Благородный олень]] | align=right| 1230 | align=right| [[d:Q79794]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 571 | [[]] | [[:ru:Северный олень|Северный олень]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 572 | [[]] | [[:ru:Лама (животное)|Лама (животное)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42569]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 573 | [[Жираф]] | [[:ru:Жираф|Жираф]] | align=right| 2418 | align=right| [[d:Q15083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 574 | [[]] | [[:ru:Гуанако|Гуанако]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q172886]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 575 | [[Ябай бегемот]] | [[:ru:Обыкновенный бегемот|Обыкновенный бегемот]] | align=right| 19897 | align=right| [[d:Q34505]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 576 | [[]] | [[:ru:Пекариевые|Пекариевые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q232866]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 577 | [[]] | [[:ru:Кабаны|Кабаны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10798]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 578 | [[Ҡабан]] | [[:ru:Кабан|Кабан]] | align=right| 3223 | align=right| [[d:Q58697]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 579 | [[Йорт сусҡаһы]] | [[:ru:Домашняя свинья|Домашняя свинья]] | align=right| 11977 | align=right| [[d:Q787]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 580 | [[]] | [[:ru:Вилорог|Вилорог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q187943]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 581 | [[]] | [[:ru:Викунья|Викунья]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167797]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 582 | [[]] | [[:ru:Зайцеобразные|Зайцеобразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25401]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 583 | [[]] | [[:ru:Зайцы|Зайцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 584 | [[]] | [[:ru:Пищухи (млекопитающие)|Пищухи (млекопитающие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184067]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 585 | [[]] | [[:ru:Кролики|Кролики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9394]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 586 | [[Муҡсалылар]] | [[:ru:Сумчатые|Сумчатые]] | align=right| 8719 | align=right| [[d:Q25336]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 587 | [[]] | [[:ru:Двурезцовые сумчатые|Двурезцовые сумчатые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26332]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 588 | [[Көнгөрә]] | [[:ru:Кенгуру|Кенгуру]] | align=right| 3247 | align=right| [[d:Q5070208]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 589 | [[Коала]] | [[:ru:Коала|Коала]] | align=right| 28332 | align=right| [[d:Q36101]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 590 | [[]] | [[:ru:Хищные сумчатые|Хищные сумчатые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q213333]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 591 | [[]] | [[:ru:Тасманийский дьявол|Тасманийский дьявол]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134964]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 592 | [[]] | [[:ru:Однопроходные|Однопроходные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21790]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 593 | [[]] | [[:ru:Ехидновые|Ехидновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 594 | [[]] | [[:ru:Утконос|Утконос]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15343]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 595 | [[]] | [[:ru:Непарнокопытные|Непарнокопытные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25374]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 596 | [[Ишәк]] | [[:ru:Домашний осёл|Домашний осёл]] | align=right| 1669 | align=right| [[d:Q19707]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 597 | [[Ат һымаҡтар]] | [[:ru:Лошадиные|Лошадиные]] | align=right| 14284 | align=right| [[d:Q165115]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 598 | [[Йорт аты]] | [[:ru:Домашняя лошадь|Домашняя лошадь]] | align=right| 28916 | align=right| [[d:Q726]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 599 | [[Мөгөҙморондар]] | [[:ru:Носороговые|Носороговые]] | align=right| 3959 | align=right| [[d:Q34718]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 600 | [[]] | [[:ru:Тапиры|Тапиры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128001]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 601 | [[Зебра]] | [[:ru:Зебры|Зебры]] | align=right| 3775 | align=right| [[d:Q32789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 602 | [[]] | [[:ru:Ленивцы|Ленивцы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2274076]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 603 | [[]] | [[:ru:Ластоногие|Ластоногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30263]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 604 | [[]] | [[:ru:Ушастые тюлени|Ушастые тюлени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26700]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 605 | [[]] | [[:ru:Настоящие тюлени|Настоящие тюлени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25587]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 606 | [[]] | [[:ru:Морж|Морж]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40994]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 607 | [[Приматтар]] | [[:ru:Приматы|Приматы]] | align=right| 32221 | align=right| [[d:Q7380]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 608 | [[]] | [[:ru:Обезьяны|Обезьяны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 609 | [[]] | [[:ru:Человекообразные обезьяны|Человекообразные обезьяны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q102470]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 610 | [[Шимпанзе]] | [[:ru:Шимпанзе|Шимпанзе]] | align=right| 2597 | align=right| [[d:Q80174]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 611 | [[]] | [[:ru:Гиббоновые|Гиббоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185939]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 612 | [[Гориллалар]] | [[:ru:Гориллы|Гориллы]] | align=right| 1824 | align=right| [[d:Q36611]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 613 | [[Орангутандар]] | [[:ru:Орангутаны|Орангутаны]] | align=right| 2714 | align=right| [[d:Q41050]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 614 | [[Кеше]] | [[:ru:Человек|Человек]] | align=right| 12406 | align=right| [[d:Q5]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 615 | [[]] | [[:ru:Мартышковые|Мартышковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182968]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 616 | [[]] | [[:ru:Павианы|Павианы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159429]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 617 | [[]] | [[:ru:Макаки|Макаки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177601]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 618 | [[]] | [[:ru:Мокроносые приматы|Мокроносые приматы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82265]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 619 | [[]] | [[:ru:Галаговые|Галаговые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q185239]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 620 | [[]] | [[:ru:Лемурообразные|Лемурообразные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 621 | [[]] | [[:ru:Долгопяты|Долгопяты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q60205]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 622 | [[]] | [[:ru:Хоботные|Хоботные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26308]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 623 | [[]] | [[:ru:Слоновые|Слоновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2372824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 624 | [[]] | [[:ru:Сирены (млекопитающие)|Сирены (млекопитающие)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25431]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 625 | [[]] | [[:ru:Дамановые|Дамановые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2388549]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 626 | [[]] | [[:ru:Афросорициды|Афросорициды]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q328082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 627 | [[]] | [[:ru:Прыгунчиковые|Прыгунчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9324400]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 628 | [[]] | [[:ru:Трубкозубовые|Трубкозубовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2895685]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 629 | [[Кимереүселәр]] | [[:ru:Грызуны|Грызуны]] | align=right| 14564 | align=right| [[d:Q10850]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 630 | [[]] | [[:ru:Капибара|Капибара]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131538]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 631 | [[Нутрия]] | [[:ru:Нутрия|Нутрия]] | align=right| 4723 | align=right| [[d:Q187704]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 632 | [[]] | [[:ru:Бобры|Бобры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47542]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 633 | [[Ялман]] | [[:ru:Тушканчиковые|Тушканчиковые]] | align=right| 3234 | align=right| [[d:Q273071]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 634 | [[Йоҡластар]] | [[:ru:Соневые|Соневые]] | align=right| 3322 | align=right| [[d:Q108235]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 635 | [[]] | [[:ru:Морская свинка|Морская свинка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79803]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 636 | [[Ирлән]] | [[:ru:Хомяки|Хомяки]] | align=right| 3760 | align=right| [[d:Q6573]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 637 | [[]] | [[:ru:Сурки|Сурки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131567]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 638 | [[]] | [[:ru:Домовые мыши|Домовые мыши]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39275]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 639 | [[Сысҡандар]] | [[:ru:Мышиные|Мышиные]] | align=right| 1557 | align=right| [[d:Q25916]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 640 | [[Ондатра]] | [[:ru:Ондатра|Ондатра]] | align=right| 2324 | align=right| [[d:Q26283]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 641 | [[Ҡомаҡтар]] | [[:ru:Крысы|Крысы]] | align=right| 1988 | align=right| [[d:Q36396]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 642 | [[]] | [[:ru:Беличьи|Беличьи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q9482]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 643 | [[Йомрандар]] | [[:ru:Суслики|Суслики]] | align=right| 5870 | align=right| [[d:Q199251]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 644 | [[Ертишкестәр]] | [[:ru:Землеройковые|Землеройковые]] | align=right| 2982 | align=right| [[d:Q41631]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 645 | [[Һуҡыр сысҡан]] | [[:ru:Кротовые|Кротовые]] | align=right| 5931 | align=right| [[d:Q104825]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 646 | [[Һөйрәлеүселәр]] | [[:ru:Пресмыкающиеся|Пресмыкающиеся]] | align=right| 42819 | align=right| [[d:Q10811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 647 | [[]] | [[:ru:Аллигаторы|Аллигаторы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q530397]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 648 | [[Кеҫәрткеләр]] | [[:ru:Ящерицы|Ящерицы]] | align=right| 5021 | align=right| [[d:Q15879]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 649 | [[]] | [[:ru:Хамелеоны|Хамелеоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37686]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 650 | [[Комодо вараны]] | [[:ru:Комодский варан|Комодский варан]] | align=right| 2673 | align=right| [[d:Q4504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 651 | [[]] | [[:ru:Аризонский ядозуб|Аризонский ядозуб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q207058]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 652 | [[Йыландар]] | [[:ru:Змеи|Змеи]] | align=right| 12678 | align=right| [[d:Q2102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 653 | [[]] | [[:ru:Обыкновенная гадюка|Обыкновенная гадюка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192056]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 654 | [[]] | [[:ru:Ложноногие|Ложноногие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45556]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 655 | [[]] | [[:ru:Настоящие кобры|Настоящие кобры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q220475]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 656 | [[]] | [[:ru:Морские змеи|Морские змеи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q460286]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 657 | [[]] | [[:ru:Черепахи|Черепахи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q223044]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 658 | [[]] | [[:ru:Слоновая черепаха|Слоновая черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q486672]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 659 | [[]] | [[:ru:Chelonioidea|Chelonioidea]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219329]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 660 | [[]] | [[:ru:Зелёная черепаха|Зелёная черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199458]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 661 | [[]] | [[:ru:Кожистая черепаха|Кожистая черепаха]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120043]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 662 | [[]] | [[:ru:Логгерхед|Логгерхед]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 663 | [[]] | [[:ru:Сухопутные черепахи|Сухопутные черепахи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46360]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 664 | [[]] | [[:ru:Гаттерии|Гаттерии]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163283]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 665 | [[]] | [[:ru:Диметродоны|Диметродоны]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130869]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 666 | [[]] | [[:ru:Бесчелюстные|Бесчелюстные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 667 | [[]] | [[:ru:Миксиновые|Миксиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q75713]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 668 | [[Үҫемлектәр]] | [[:ru:Растения|Растения]] | align=right| 28219 | align=right| [[d:Q756]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 669 | [[Абаға һымаҡтар]] | [[:ru:Папоротниковые|Папоротниковые]] | align=right| 3137 | align=right| [[d:Q373615]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 670 | [[]] | [[:ru:Печёночные мхи|Печёночные мхи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189808]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 671 | [[Мүктәр]] | [[:ru:Мхи|Мхи]] | align=right| 9350 | align=right| [[d:Q25347]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 672 | [[]] | [[:ru:Хвощ|Хвощ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28114]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 673 | [[Сәскәле үҫемлектәр]] | [[:ru:Цветковые растения|Цветковые растения]] | align=right| 8584 | align=right| [[d:Q25314]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 674 | [[]] | [[:ru:Герань|Герань]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157211]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 675 | [[]] | [[:ru:Лилия|Лилия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5194627]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 676 | [[]] | [[:ru:Вьюнковые|Вьюнковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145777]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 677 | [[]] | [[:ru:Спаржецветные|Спаржецветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26229]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 678 | [[Агава]] | [[:ru:Агава|Агава]] | align=right| 3296 | align=right| [[d:Q155874]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 679 | [[Алой гөлө]] | [[:ru:Алоэ|Алоэ]] | align=right| 3212 | align=right| [[d:Q127134]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 680 | [[Бойҙагөл]] | [[:ru:Шпажник|Шпажник]] | align=right| 3791 | align=right| [[d:Q156207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 681 | [[]] | [[:ru:Ирисовые|Ирисовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155941]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 682 | [[Ынйы сәскә]] | [[:ru:Ландыш майский|Ландыш майский]] | align=right| 2933 | align=right| [[d:Q101711]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 683 | [[]] | [[:ru:Нарцисс (растение)|Нарцисс (растение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29465]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 684 | [[]] | [[:ru:Орхидные|Орхидные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25308]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 685 | [[]] | [[:ru:Юкка|Юкка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156317]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 686 | [[]] | [[:ru:Частухоцветные|Частухоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q27341]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 687 | [[]] | [[:ru:Ароидные|Ароидные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 688 | [[]] | [[:ru:Антуриум|Антуриум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q239835]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 689 | [[]] | [[:ru:Верескоцветные|Верескоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21737]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 690 | [[Арса һымаҡтар]] | [[:ru:Вересковые|Вересковые]] | align=right| 7071 | align=right| [[d:Q975872]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 691 | [[Рододендрон]] | [[:ru:Рододендрон|Рододендрон]] | align=right| 2947 | align=right| [[d:Q189393]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 692 | [[]] | [[:ru:Чайные|Чайные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156574]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 693 | [[]] | [[:ru:Камелия|Камелия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212815]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 694 | [[]] | [[:ru:Первоцветные|Первоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157115]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 695 | [[]] | [[:ru:Астроцветные|Астроцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21730]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 696 | [[Ҡатмарлы сәскәлеләр]] | [[:ru:Астровые|Астровые]] | align=right| 13320 | align=right| [[d:Q25400]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 697 | [[Хризантема]] | [[:ru:Хризантема|Хризантема]] | align=right| 3626 | align=right| [[d:Q59882]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 698 | [[]] | [[:ru:Георгина|Георгина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130918]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 699 | [[]] | [[:ru:Маргаритка многолетняя|Маргаритка многолетняя]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26158]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 700 | [[Бәпембә]] | [[:ru:Одуванчик|Одуванчик]] | align=right| 1973 | align=right| [[d:Q30024]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 701 | [[]] | [[:ru:Подсолнечник однолетний|Подсолнечник однолетний]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q171497]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 702 | [[Бәрхәт гөл]] | [[:ru:Бархатцы|Бархатцы]] | align=right| 2980 | align=right| [[d:Q147552]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 703 | [[]] | [[:ru:Колокольчиковые|Колокольчиковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155802]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 704 | [[]] | [[:ru:Горечавкоцветные|Горечавкоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21754]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 705 | [[]] | [[:ru:Кутровые|Кутровые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173756]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 706 | [[]] | [[:ru:Капустоцветные|Капустоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21904]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 707 | [[]] | [[:ru:Тыквенные|Тыквенные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8314]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 708 | [[Ҡыяҡлылар]] | [[:ru:Злакоцветные|Злакоцветные]] | align=right| 2280 | align=right| [[d:Q28502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 709 | [[]] | [[:ru:Злаки|Злаки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q43238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 710 | [[]] | [[:ru:Бамбуковые (триба)|Бамбуковые (триба)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35922]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 711 | [[]] | [[:ru:Розоцветные|Розоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21895]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 712 | [[Роза һымаҡтар]] | [[:ru:Розовые|Розовые]] | align=right| 10602 | align=right| [[d:Q46299]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 713 | [[]] | [[:ru:Миндаль обыкновенный|Миндаль обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15545507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 714 | [[]] | [[:ru:Шиповник|Шиповник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34687]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 715 | [[]] | [[:ru:Вязовые|Вязовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156311]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 716 | [[Ҡарама]] | [[:ru:Вяз|Вяз]] | align=right| 4701 | align=right| [[d:Q131113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 717 | [[]] | [[:ru:Ясноткоцветные|Ясноткоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21742]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 718 | [[Һаңғырау кесерткән һымаҡтар]] | [[:ru:Яснотковые|Яснотковые]] | align=right| 5950 | align=right| [[d:Q53476]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 719 | [[]] | [[:ru:Маслиновые|Маслиновые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q155966]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 720 | [[Ҡорос ағас]] | [[:ru:Ясень|Ясень]] | align=right| 4347 | align=right| [[d:Q128887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 721 | [[]] | [[:ru:Шалфей|Шалфей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157151]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 722 | [[]] | [[:ru:Мальпигиецветные|Мальпигиецветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 723 | [[]] | [[:ru:Молочайные|Молочайные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156584]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 724 | [[]] | [[:ru:Молочай красивейший|Молочай красивейший]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208253]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 725 | [[]] | [[:ru:Фиалка|Фиалка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146095]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 726 | [[]] | [[:ru:Мальвовые|Мальвовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156551]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 727 | [[]] | [[:ru:Адансония|Адансония]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157991]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 728 | [[]] | [[:ru:Миртоцветные|Миртоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21866]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 729 | [[]] | [[:ru:Миртовые|Миртовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156563]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 730 | [[]] | [[:ru:Эвкалипт|Эвкалипт]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45669]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 731 | [[]] | [[:ru:Букоцветные|Букоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21881]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 732 | [[]] | [[:ru:Берёзовые|Берёзовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156064]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 733 | [[Ерек]] | [[:ru:Ольха|Ольха]] | align=right| 4074 | align=right| [[d:Q25239]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 734 | [[Ҡайын]] | [[:ru:Берёза|Берёза]] | align=right| 4172 | align=right| [[d:Q25243]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 735 | [[]] | [[:ru:Лещина|Лещина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145889]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 736 | [[]] | [[:ru:Граб|Граб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 737 | [[]] | [[:ru:Буковые|Буковые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145977]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 738 | [[]] | [[:ru:Каштан|Каштан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129324]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 739 | [[Бук]] | [[:ru:Бук|Бук]] | align=right| 6013 | align=right| [[d:Q25403]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 740 | [[Имән]] | [[:ru:Дуб|Дуб]] | align=right| 3439 | align=right| [[d:Q12004]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 741 | [[]] | [[:ru:Ореховые|Ореховые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q216944]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 742 | [[]] | [[:ru:Сапиндоцветные|Сапиндоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q26316]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 743 | [[]] | [[:ru:Кешью|Кешью]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q34007]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 744 | [[]] | [[:ru:Пальмовые|Пальмовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q14080]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 745 | [[]] | [[:ru:Кокосовая пальма|Кокосовая пальма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13187]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 746 | [[Лотос]] | [[:ru:Лотос|Лотос]] | align=right| 4320 | align=right| [[d:Q207427]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 747 | [[]] | [[:ru:Платан|Платан]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q163025]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 748 | [[Ҡыҙылтал]] | [[:ru:Кизил|Кизил]] | align=right| 2718 | align=right| [[d:Q159545]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 749 | [[]] | [[:ru:Бобовоцветные|Бобовоцветные]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21878]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 750 | [[Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе]] | [[:ru:Бобовые|Бобовые]] | align=right| 8862 | align=right| [[d:Q44448]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 751 | [[]] | [[:ru:Тутовые|Тутовые]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156579]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 752 | [[]] | [[:ru:Кедр|Кедр]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128550]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 753 | [[]] | [[:ru:Кипарис|Кипарис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146911]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 754 | [[Аҡ шыршы]] | [[:ru:Пихта|Пихта]] | align=right| 3038 | align=right| [[d:Q25350]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 755 | [[]] | [[:ru:Можжевельник|Можжевельник]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25662]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 756 | [[]] | [[:ru:Сосна|Сосна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12024]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 757 | [[Шыршы]] | [[:ru:Ель|Ель]] | align=right| 5556 | align=right| [[d:Q26782]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 758 | [[Алма]] | [[:ru:Яблоко|Яблоко]] | align=right| 33002 | align=right| [[d:Q89]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 759 | [[]] | [[:ru:Абрикос обыкновенный|Абрикос обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37453]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 760 | [[]] | [[:ru:Авокадо|Авокадо]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37153]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 761 | [[Банан]] | [[:ru:Банан|Банан]] | align=right| 34464 | align=right| [[d:Q503]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 762 | [[Ҡара бөрлөгән]] | [[:ru:Ежевика|Ежевика]] | align=right| 4199 | align=right| [[d:Q13180]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 763 | [[Икмәк ағасы]] | [[:ru:Хлебное дерево|Хлебное дерево]] | align=right| 11539 | align=right| [[d:Q14677]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 764 | [[]] | [[:ru:Вишня (фрукт)|Вишня (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 765 | [[]] | [[:ru:Цитрус|Цитрус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81513]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 766 | [[]] | [[:ru:Кумкват|Кумкват]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5122903]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 767 | [[Лимон]] | [[:ru:Лимон|Лимон]] | align=right| 12676 | align=right| [[d:Q500]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFE0E0 | 768 | [[]] | [[:ru:Лайм (плод)|Лайм (плод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13195]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 769 | [[]] | [[:ru:Апельсин (плод)|Апельсин (плод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 770 | [[Инжир]] | [[:ru:Инжир|Инжир]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36146]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 771 | [[Ҡыяр]] | [[:ru:Огурец обыкновенный|Огурец обыкновенный]] | align=right| 16037 | align=right| [[d:Q23425]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 772 | [[Мүк еләге]] | [[:ru:Клюква|Клюква]] | align=right| 4954 | align=right| [[d:Q13181]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 773 | [[]] | [[:ru:Смородина красная|Смородина красная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146661]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 774 | [[Ҡарағат]] | [[:ru:Смородина чёрная|Смородина чёрная]] | align=right| 2690 | align=right| [[d:Q146604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 775 | [[]] | [[:ru:Финик пальчатый|Финик пальчатый]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25292]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 776 | [[Баклажан]] | [[:ru:Баклажан|Баклажан]] | align=right| 8895 | align=right| [[d:Q7540]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 777 | [[Йөҙөм (еләк)]] | [[:ru:Виноград (ягода)|Виноград (ягода)]] | align=right| 10730 | align=right| [[d:Q10978]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 778 | [[]] | [[:ru:Псидиум|Псидиум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q320179]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 779 | [[]] | [[:ru:Джекфрут|Джекфрут]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q45757]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 780 | [[]] | [[:ru:Киви (фрукт)|Киви (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13194]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 781 | [[]] | [[:ru:Личи|Личи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13182]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 782 | [[]] | [[:ru:Манго (фрукт)|Манго (фрукт)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 783 | [[]] | [[:ru:Шелковица|Шелковица]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44789]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 784 | [[]] | [[:ru:Олива европейская|Олива европейская]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37083]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 785 | [[Папайя]] | [[:ru:Папайя|Папайя]] | align=right| 14392 | align=right| [[d:Q34887]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 786 | [[]] | [[:ru:Персик обыкновенный|Персик обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13189]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 787 | [[Груша]] | [[:ru:Груша|Груша]] | align=right| 5428 | align=right| [[d:Q434]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 788 | [[Ананас]] | [[:ru:Ананас|Ананас]] | align=right| 16353 | align=right| [[d:Q1493]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 789 | [[]] | [[:ru:Гранат обыкновенный|Гранат обыкновенный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13188]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 790 | [[]] | [[:ru:Земляника ананасная|Земляника ананасная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q13158]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 791 | [[Ҡарбуз]] | [[:ru:Арбуз|Арбуз]] | align=right| 2895 | align=right| [[d:Q17507129]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 792 | [[]] | [[:ru:Свёкла (корнеплод)|Свёкла (корнеплод)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 793 | [[]] | [[:ru:Мангольд|Мангольд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q157954]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 794 | [[]] | [[:ru:Лук-порей|Лук-порей]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1807269]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 795 | [[]] | [[:ru:Лук-шалот|Лук-шалот]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193498]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 796 | [[Кишер]] | [[:ru:Морковь|Морковь]] | align=right| 6321 | align=right| [[d:Q81]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 797 | [[]] | [[:ru:Сельдерей пахучий|Сельдерей пахучий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q28298]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 798 | [[]] | [[:ru:Зира (растение)|Зира (растение)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132624]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 799 | [[]] | [[:ru:Артишок настоящий|Артишок настоящий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q23041430]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 800 | [[]] | [[:ru:Топинамбур|Топинамбур]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q146190]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 801 | [[Быуын үләне]] | [[:ru:Цикорий обыкновенный|Цикорий обыкновенный]] | align=right| 2939 | align=right| [[d:Q2544599]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 802 | [[]] | [[:ru:Эндивий|Эндивий]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178547]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 803 | [[]] | [[:ru:Латук посевной|Латук посевной]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83193]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 804 | [[]] | [[:ru:Рукола|Рукола]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q156884]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 805 | [[Кәбеҫтә]] | [[:ru:Кочанная капуста|Кочанная капуста]] | align=right| 11609 | align=right| [[d:Q35051]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 806 | [[]] | [[:ru:Цветная капуста|Цветная капуста]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7537]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 807 | [[]] | [[:ru:Брокколи|Брокколи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47722]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 808 | [[]] | [[:ru:Кольраби|Кольраби]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147202]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 809 | [[Торма]] | [[:ru:Редька посевная|Редька посевная]] | align=right| 2097 | align=right| [[d:Q7224565]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 810 | [[]] | [[:ru:Брюква|Брюква]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158464]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 811 | [[]] | [[:ru:Турнепс|Турнепс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3916957]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 812 | [[]] | [[:ru:Красный перец|Красный перец]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165199]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 813 | [[Бәрәңге]] | [[:ru:Картофель|Картофель]] | align=right| 10771 | align=right| [[d:Q10998]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 814 | [[Помидор]] | [[:ru:Томат|Томат]] | align=right| 2222 | align=right| [[d:Q23501]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 815 | [[]] | [[:ru:Бобовые культуры|Бобовые культуры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q145909]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 816 | [[]] | [[:ru:Горох посевной|Горох посевной]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25237]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 817 | [[]] | [[:ru:Бобы|Бобы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q379813]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 818 | [[]] | [[:ru:Боб садовый|Боб садовый]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131342]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 819 | [[Соя]] | [[:ru:Соя|Соя]] | align=right| 11557 | align=right| [[d:Q11006]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 820 | [[Фасоль]] | [[:ru:Фасоль обыкновенная|Фасоль обыкновенная]] | align=right| 5214 | align=right| [[d:Q42339]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 821 | [[]] | [[:ru:Арахис|Арахис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37383]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 822 | [[Себен үләне]] | [[:ru:Спаржа лекарственная|Спаржа лекарственная]] | align=right| 2904 | align=right| [[d:Q28367]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 823 | [[]] | [[:ru:Маниок|Маниок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83124]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 824 | [[]] | [[:ru:Абельмош съедобный|Абельмош съедобный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80531]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 825 | [[]] | [[:ru:Портулак огородный|Портулак огородный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158015]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 826 | [[Ҡуҙғалаҡ]] | [[:ru:Щавель кислый|Щавель кислый]] | align=right| 2639 | align=right| [[d:Q26297]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 827 | [[]] | [[:ru:Батат|Батат]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q37937]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 828 | [[Арпа]] | [[:ru:Ячмень обыкновенный|Ячмень обыкновенный]] | align=right| 28094 | align=right| [[d:Q11577]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 829 | [[Шәкәр кукурузы]] | [[:ru:Кукуруза|Кукуруза]] | align=right| 14862 | align=right| [[d:Q11575]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#E0FFE0 | 830 | [[Һоло]] | [[:ru:Овёс посевной|Овёс посевной]] | align=right| 20163 | align=right| [[d:Q12104]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 831 | [[Дөгө]] | [[:ru:Рис (зерно)|Рис (зерно)]] | align=right| 28581 | align=right| [[d:Q5090]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 832 | [[Сорго ике төҫлө]] | [[:ru:Сорго двуцветное|Сорго двуцветное]] | align=right| 13118 | align=right| [[d:Q332062]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 833 | [[Бойҙай]] | [[:ru:Пшеница|Пшеница]] | align=right| 13946 | align=right| [[d:Q15645384]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 834 | [[]] | [[:ru:Спельта|Спельта]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q158767]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 835 | [[Тары]] | [[:ru:Пшено|Пшено]] | align=right| 1537 | align=right| [[d:Q259438]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 836 | [[Арыш]] | [[:ru:Рожь|Рожь]] | align=right| 32110 | align=right| [[d:Q12099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 837 | [[]] | [[:ru:Гречиха посевная|Гречиха посевная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q132734]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 838 | [[Амарант]] | [[:ru:Амарант|Амарант]] | align=right| 2803 | align=right| [[d:Q156344]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 839 | [[]] | [[:ru:Киноа|Киноа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q139925]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 840 | [[Бәшмәктәр]] | [[:ru:Грибы|Грибы]] | align=right| 11068 | align=right| [[d:Q764]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 841 | [[]] | [[:ru:Гриб|Гриб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83093]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 842 | [[]] | [[:ru:Аскомицеты|Аскомицеты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q174726]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 843 | [[Базидиомицеттар]] | [[:ru:Базидиомицеты|Базидиомицеты]] | align=right| 2275 | align=right| [[d:Q174698]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 844 | [[]] | [[:ru:Зигомицеты|Зигомицеты]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q215384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 845 | [[Аҡ көләпәрә]] | [[:ru:Шампиньон|Шампиньон]] | align=right| 3912 | align=right| [[d:Q390456]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 846 | [[Проект:АХБ төҙәтеү/Аҡ бәшмәк]] | [[:ru:Белый гриб|Белый гриб]] | align=right| 7589 | align=right| [[d:Q19740]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 847 | [[]] | [[:ru:Лисичка обыкновенная|Лисичка обыкновенная]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188749]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 848 | [[Ҡарама бәшмәге]] | [[:ru:Вёшенка обыкновенная|Вёшенка обыкновенная]] | align=right| 14877 | align=right| [[d:Q186451]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 849 | [[]] | [[:ru:Шиитаке|Шиитаке]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q320999]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 850 | [[]] | [[:ru:Трюфели|Трюфели]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2690965]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 851 | [[]] | [[:ru:Мухомор красный|Мухомор красный]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131227]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 852 | [[]] | [[:ru:Бледная поганка|Бледная поганка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188643]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 853 | [[Эукариоттар]] | [[:ru:Эукариоты|Эукариоты]] | align=right| 3224 | align=right| [[d:Q19088]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 854 | [[Архейҙар]] | [[:ru:Археи|Археи]] | align=right| 28083 | align=right| [[d:Q10872]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 855 | [[Бактериялар]] | [[:ru:Бактерии|Бактерии]] | align=right| 11239 | align=right| [[d:Q10876]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 856 | [[]] | [[:ru:Кишечная палочка|Кишечная палочка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25419]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 857 | [[Протистар]] | [[:ru:Протисты|Протисты]] | align=right| 10394 | align=right| [[d:Q10892]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 858 | [[]] | [[:ru:Прионы|Прионы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47051]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 859 | [[Вирустар]] | [[:ru:Вирусы|Вирусы]] | align=right| 10005 | align=right| [[d:Q808]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 860 | [[]] | [[:ru:Вирус иммунодефицита человека|Вирус иммунодефицита человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q15787]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 861 | [[Ылымыҡтар]] | [[:ru:Водоросли|Водоросли]] | align=right| 6767 | align=right| [[d:Q37868]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 862 | [[]] | [[:ru:Планктон|Планктон]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q25367]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 863 | [[Ғәрәп аты]] | [[:ru:Арабская чистокровная лошадь|Арабская чистокровная лошадь]] | align=right| 26871 | align=right| [[d:Q184138]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 864 | [[]] | [[:ru:Андалузская лошадь|Андалузская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q489798]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 865 | [[]] | [[:ru:Аппалуза (порода лошадей)|Аппалуза (порода лошадей)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q620656]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 866 | [[]] | [[:ru:Клейдесдаль|Клейдесдаль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q844058]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 867 | [[]] | [[:ru:Фризская лошадь|Фризская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q388952]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 868 | [[]] | [[:ru:Хакнэ|Хакнэ]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q635926]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 869 | [[]] | [[:ru:Липпицианская лошадь|Липпицианская лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217671]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 870 | [[]] | [[:ru:Морган (порода лошадей)|Морган (порода лошадей)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1179217]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 871 | [[]] | [[:ru:Паломино (лошади)|Паломино (лошади)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1996502]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 872 | [[]] | [[:ru:Американская Quarter Horse|Американская Quarter Horse]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q466602]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 873 | [[]] | [[:ru:Американская стандартбредная лошадь|Американская стандартбредная лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q467024]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 874 | [[]] | [[:ru:Чистокровная верховая лошадь|Чистокровная верховая лошадь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q210826]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 875 | [[]] | [[:ru:Пони|Пони]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188828]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 876 | [[]] | [[:ru:Сиамская кошка|Сиамская кошка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 877 | [[]] | [[:ru:Мэнкс|Мэнкс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42675]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 878 | [[]] | [[:ru:Брахман (порода зебу)|Брахман (порода зебу)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q897314]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 879 | [[]] | [[:ru:Герефордская (порода коров)|Герефордская (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q737173]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 880 | [[]] | [[:ru:Хайленд (порода коров)|Хайленд (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58903]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 881 | [[]] | [[:ru:Голштино-фризская (порода коров)|Голштино-фризская (порода коров)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q58910]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 882 | [[]] | [[:ru:Бигль|Бигль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q21102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 883 | [[]] | [[:ru:Чихуахуа|Чихуахуа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q653]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 884 | [[]] | [[:ru:Такса|Такса]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29099]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 885 | [[]] | [[:ru:Далматин|Далматин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q17504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 886 | [[]] | [[:ru:Немецкий дог|Немецкий дог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q5414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 887 | [[]] | [[:ru:Грейхаунд|Грейхаунд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38571]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 888 | [[]] | [[:ru:Ретривер|Ретривер]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39017]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 889 | [[]] | [[:ru:Немецкая овчарка|Немецкая овчарка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38280]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 890 | [[]] | [[:ru:Ши-тцу|Ши-тцу]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39357]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 891 | [[]] | [[:ru:Терьеры|Терьеры]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38984]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 892 | [[Һаулыҡ]] | [[:ru:Здоровье|Здоровье]] | align=right| 9806 | align=right| [[d:Q12147]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 893 | [[Фитнес]] | [[:ru:Фитнес|Фитнес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q309252]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 894 | [[]] | [[:ru:Индекс массы тела|Индекс массы тела]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 895 | [[]] | [[:ru:Физические упражнения|Физические упражнения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q219067]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 896 | [[]] | [[:ru:Гигиена|Гигиена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162297]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 897 | [[Һимереү]] | [[:ru:Ожирение|Ожирение]] | align=right| 46298 | align=right| [[d:Q12174]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 898 | [[]] | [[:ru:Похудение|Похудение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q718113]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 899 | [[]] | [[:ru:Стресс|Стресс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123414]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 900 | [[Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу]] | [[:ru:Самоубийство|Самоубийство]] | align=right| 10446 | align=right| [[d:Q10737]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 901 | [[]] | [[:ru:Питание|Питание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q2138622]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 902 | [[]] | [[:ru:Диета|Диета]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q474191]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 903 | [[]] | [[:ru:Биологически активные добавки|Биологически активные добавки]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q645858]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 904 | [[Ашау етмәү]] | [[:ru:Недоедание|Недоедание]] | align=right| 22536 | align=right| [[d:Q12167]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 905 | [[]] | [[:ru:Злоупотребление психоактивными веществами|Злоупотребление психоактивными веществами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q3184856]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 906 | [[Зарарлы бәйлелек (аддикция)]] | [[:ru:Аддикция|Аддикция]] | align=right| 17494 | align=right| [[d:Q12029]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 907 | [[Алкоголизм]] | [[:ru:Алкоголизм|Алкоголизм]] | align=right| 47741 | align=right| [[d:Q15326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 908 | [[]] | [[:ru:Токсикомания|Токсикомания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q182413]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 909 | [[]] | [[:ru:Биологически активные вещества|Биологически активные вещества]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8386]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 910 | [[Тарма]] | [[:ru:Конопля|Конопля]] | align=right| 1386 | align=right| [[d:Q79817]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 911 | [[Тәмәке (сеймал)]] | [[:ru:Табак (сырьё)|Табак (сырьё)]] | align=right| 14210 | align=right| [[d:Q1566]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 912 | [[]] | [[:ru:Опиум|Опиум]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q46452]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 913 | [[]] | [[:ru:Психическое здоровье|Психическое здоровье]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q317309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 914 | [[]] | [[:ru:Старение человека|Старение человека]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q332154]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 915 | [[]] | [[:ru:Голодание|Голодание]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q165947]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 916 | [[]] | [[:ru:Курение|Курение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q662860]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 917 | [[Медицина]] | [[:ru:Медицина|Медицина]] | align=right| 28909 | align=right| [[d:Q11190]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#FFE0E0 | 918 | [[Һаулыҡ һаҡлау]] | [[:ru:Здравоохранение|Здравоохранение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q31207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 919 | [[Табип]] | [[:ru:Врач|Врач]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39631]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 920 | [[]] | [[:ru:Врач общей практики|Врач общей практики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6500773]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 921 | [[Шәфҡәт туташы эше]] | [[:ru:Сестринское дело|Сестринское дело]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q121176]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 922 | [[Хирург]] | [[:ru:Хирург|Хирург]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q774306]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 923 | [[]] | [[:ru:Гемотрансфузия|Гемотрансфузия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183605]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 924 | [[Кома]] | [[:ru:Кома|Кома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q159557]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 925 | [[]] | [[:ru:Вегетативное состояние|Вегетативное состояние]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q139720]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 926 | [[Зәғифлек]] | [[:ru:Инвалидность|Инвалидность]] | align=right| 16197 | align=right| [[d:Q12131]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 927 | [[]] | [[:ru:Аутизм|Аутизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q38404]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 928 | [[Һуҡырлыҡ]] | [[:ru:Слепота|Слепота]] | align=right| 26290 | align=right| [[d:Q10874]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 929 | [[]] | [[:ru:Дальтонизм|Дальтонизм]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133696]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 930 | [[Ишетеү һәләтенең боҙолоуы]] | [[:ru:Нарушение слуха|Нарушение слуха]] | align=right| 16879 | align=right| [[d:Q12133]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 931 | [[Даун Синдромы]] | [[:ru:Синдром Дауна|Синдром Дауна]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47715]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 932 | [[Аҡылға зәғифлек]] | [[:ru:Умственная отсталость|Умственная отсталость]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q183560]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 933 | [[Дауахана]] | [[:ru:Больница|Больница]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q16917]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 934 | [[Йәрәхәт]] | [[:ru:Травма|Травма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q193078]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 935 | [[Һөйәк һыныуы]] | [[:ru:Перелом кости|Перелом кости]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q68833]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 936 | [[]] | [[:ru:Ушиб|Ушиб]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q574491]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 937 | [[]] | [[:ru:Ожог|Ожог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170518]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 938 | [[Тән туңыу]] | [[:ru:Отморожение|Отморожение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1350326]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 939 | [[]] | [[:ru:Рана|Рана]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184753]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 940 | [[]] | [[:ru:Змеиный укус|Змеиный укус]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q68854]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 941 | [[]] | [[:ru:Анестезия|Анестезия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131130]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 942 | [[]] | [[:ru:Химиотерапия злокачественных новообразований|Химиотерапия злокачественных новообразований]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q974135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 943 | [[]] | [[:ru:Медицинская диагностика|Медицинская диагностика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q177719]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 944 | [[Трансплантация]] | [[:ru:Трансплантация|Трансплантация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 945 | [[]] | [[:ru:Паллиативная помощь|Паллиативная помощь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29483]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 946 | [[Радиотерапия]] | [[:ru:Радиотерапия|Радиотерапия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180507]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 947 | [[Хирургия]] | [[:ru:Хирургия|Хирургия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40821]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 948 | [[]] | [[:ru:Искусственные органы и ткани|Искусственные органы и ткани]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q1353169]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 949 | [[Пандемия]] | [[:ru:Пандемия|Пандемия]] | align=right| 32592 | align=right| [[d:Q12184]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 950 | [[]] | [[:ru:Физические методы медицинской диагностики|Физические методы медицинской диагностики]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q835153]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 951 | [[]] | [[:ru:Вскрытие|Вскрытие]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41482]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 952 | [[]] | [[:ru:Биопсия|Биопсия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179991]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 953 | [[Ҡан баҫымы]] | [[:ru:Кровяное давление|Кровяное давление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q82642]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 954 | [[]] | [[:ru:Биохимический анализ крови|Биохимический анализ крови]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q886837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 955 | [[]] | [[:ru:Генетическая дактилоскопия|Генетическая дактилоскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q476697]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 956 | [[]] | [[:ru:Электрокардиография|Электрокардиография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q79785]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 957 | [[Эндоскопия]] | [[:ru:Эндоскопия|Эндоскопия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q212809]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 958 | [[]] | [[:ru:Исследование органа зрения|Исследование органа зрения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q796207]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 959 | [[]] | [[:ru:Люмбальная пункция|Люмбальная пункция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q719444]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 960 | [[]] | [[:ru:Магнитно-резонансная томография|Магнитно-резонансная томография]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161238]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 961 | [[]] | [[:ru:Мазок Папаниколау|Мазок Папаниколау]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q942976]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 962 | [[]] | [[:ru:Пульс|Пульс]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q191733]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 963 | [[]] | [[:ru:Радиология|Радиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q77604]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 964 | [[Рефлекс (биология)]] | [[:ru:Рефлекс (биология)|Рефлекс (биология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179405]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 965 | [[]] | [[:ru:Клинический анализ мочи|Клинический анализ мочи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q842424]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 966 | [[]] | [[:ru:Яд|Яд]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q40867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 967 | [[]] | [[:ru:Токсин|Токсин]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q184651]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 968 | [[]] | [[:ru:Аневризма|Аневризма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189389]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 969 | [[]] | [[:ru:Повреждение мозга|Повреждение мозга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q720026]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 970 | [[]] | [[:ru:Кровотечение|Кровотечение]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q166019]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 971 | [[]] | [[:ru:Остановка сердца|Остановка сердца]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202837]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 972 | [[]] | [[:ru:Гипоксия|Гипоксия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105688]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 973 | [[]] | [[:ru:Воспаление|Воспаление]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101991]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 974 | [[Миокард инфаркты]] | [[:ru:Инфаркт миокарда|Инфаркт миокарда]] | align=right| 51168 | align=right| [[d:Q12152]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 975 | [[]] | [[:ru:Дыхательная недостаточность|Дыхательная недостаточность]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q767485]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 976 | [[]] | [[:ru:Шок|Шок]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q178061]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 977 | [[Инсульт]] | [[:ru:Инсульт|Инсульт]] | align=right| 13290 | align=right| [[d:Q12202]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 978 | [[]] | [[:ru:Синдром|Синдром]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q179630]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 979 | [[]] | [[:ru:Симптом|Симптом]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q169872]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 980 | [[Баш ауыртыуы]] | [[:ru:Головная боль|Головная боль]] | align=right| 47671 | align=right| [[d:Q86]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 981 | [[]] | [[:ru:Вакцинация|Вакцинация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192995]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 982 | [[Вакцина]] | [[:ru:Вакцина|Вакцина]] | align=right| 30082 | align=right| [[d:Q134808]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 983 | [[]] | [[:ru:Альтернативная медицина|Альтернативная медицина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188504]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 984 | [[]] | [[:ru:Гомеопатия|Гомеопатия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q81058]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 985 | [[]] | [[:ru:Ангиология|Ангиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q539690]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 986 | [[]] | [[:ru:Кардиология|Кардиология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10379]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 987 | [[Стоматология]] | [[:ru:Стоматология|Стоматология]] | align=right| 12778 | align=right| [[d:Q12128]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 988 | [[]] | [[:ru:Кариес зубов|Кариес зубов]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133772]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 989 | [[]] | [[:ru:Пломба (стоматология)|Пломба (стоматология)]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q907359]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 990 | [[]] | [[:ru:Корневой канал зуба|Корневой канал зуба]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q848390]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 991 | [[]] | [[:ru:Зубная боль|Зубная боль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q143925]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 992 | [[Дерматология]] | [[:ru:Дерматология|Дерматология]] | align=right| 1816 | align=right| [[d:Q171171]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 993 | [[]] | [[:ru:Диетолог|Диетолог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q842811]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 994 | [[]] | [[:ru:Гастроэнтерология|Гастроэнтерология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q120569]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 995 | [[]] | [[:ru:Гериатрия|Гериатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q10384]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 996 | [[Гематология]] | [[:ru:Гематология|Гематология]] | align=right| 780 | align=right| [[d:Q103824]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 997 | [[]] | [[:ru:Иммунология|Иммунология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101929]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 998 | [[]] | [[:ru:Неврология|Неврология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83042]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 999 | [[]] | [[:ru:Акушер-гинеколог|Акушер-гинеколог]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q80015]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1000 | [[]] | [[:ru:Онкология|Онкология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q162555]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1001 | [[]] | [[:ru:Офтальмология|Офтальмология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q161437]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1002 | [[]] | [[:ru:Оториноларингология|Оториноларингология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189553]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1003 | [[]] | [[:ru:Педиатрия|Педиатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q123028]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1004 | [[]] | [[:ru:Фармация|Фармация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q614304]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1005 | [[Кәрәкле дарыуҙар]] | [[:ru:Основное лекарство|Основное лекарство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q35456]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1006 | [[Дауа саралары]] | [[:ru:Лекарственное средство|Лекарственное средство]] | align=right| 9876 | align=right| [[d:Q12140]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1007 | [[]] | [[:ru:Аптекарь|Аптекарь]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105186]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1008 | [[Фармакология]] | [[:ru:Фармакология|Фармакология]] | align=right| 17159 | align=right| [[d:Q128406]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1009 | [[]] | [[:ru:Фармакокинетика|Фармакокинетика]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q323936]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1010 | [[Антибиотиктар]] | [[:ru:Антибиотики|Антибиотики]] | align=right| 14937 | align=right| [[d:Q12187]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1011 | [[]] | [[:ru:Пенициллины|Пенициллины]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q12190]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1012 | [[]] | [[:ru:Антиретровирусная терапия|Антиретровирусная терапия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q583050]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1013 | [[]] | [[:ru:Психиатрия|Психиатрия]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q7867]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1014 | [[]] | [[:ru:Пульмонология|Пульмонология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q203337]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1015 | [[Енси сәләмәтлек]] | [[:ru:Сексуальное здоровье|Сексуальное здоровье]] | align=right| 2471 | align=right| [[d:Q1981388]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1016 | [[Токсикология]] | [[:ru:Токсикология|Токсикология]] | align=right| 4170 | align=right| [[d:Q7218]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1017 | [[Халыҡ медицинаһы]] | [[:ru:Народная медицина|Народная медицина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q771035]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1018 | [[Травматология]] | [[:ru:Травматология|Травматология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q376680]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1019 | [[Урология]] | [[:ru:Урология|Урология]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q105650]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1020 | [[Ветеринария]] | [[:ru:Ветеринария|Ветеринария]] | align=right| 16107 | align=right| [[d:Q170201]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1021 | [[Ауырыу]] | [[:ru:Болезнь|Болезнь]] | align=right| 16418 | align=right| [[d:Q12136]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1022 | [[Аллергия]] | [[:ru:Аллергия|Аллергия]] | align=right| 5915 | align=right| [[d:Q42982]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1023 | [[Альцгеймер ауырыуы]] | [[:ru:Болезнь Альцгеймера|Болезнь Альцгеймера]] | align=right| 70152 | align=right| [[d:Q11081]] | align=right| Һайланған |- bgcolor=#E0FFE0 | 1024 | [[Ҡурылдай астмаһы]] | [[:ru:Бронхиальная астма|Бронхиальная астма]] | align=right| 19455 | align=right| [[d:Q35869]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1025 | [[]] | [[:ru:Бронхит|Бронхит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q173022]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1026 | [[]] | [[:ru:Цирроз печени|Цирроз печени]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q147778]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1027 | [[Хроник обструктив үпкә ауырыуы]] | [[:ru:Хроническая обструктивная болезнь лёгких|Хроническая обструктивная болезнь лёгких]] | align=right| 13788 | align=right| [[d:Q199804]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1028 | [[]] | [[:ru:Деменция|Деменция]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83030]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1029 | [[Шәкәр диабеты]] | [[:ru:Сахарный диабет|Сахарный диабет]] | align=right| 17740 | align=right| [[d:Q12206]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1030 | [[Быума]] | [[:ru:Эпилепсия|Эпилепсия]] | align=right| 10499 | align=right| [[d:Q41571]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1031 | [[Гастроэнтерит]] | [[:ru:Гастроэнтерит|Гастроэнтерит]] | align=right| 48589 | align=right| [[d:Q156103]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1032 | [[]] | [[:ru:Болезнь Паркинсона|Болезнь Паркинсона]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q11085]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1033 | [[]] | [[:ru:Сердечно-сосудистые заболевания|Сердечно-сосудистые заболевания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q389735]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1034 | [[]] | [[:ru:Гепатит|Гепатит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131742]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1035 | [[Гипертония]] | [[:ru:Артериальная гипертензия|Артериальная гипертензия]] | align=right| 3380 | align=right| [[d:Q41861]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1036 | [[]] | [[:ru:Менингит|Менингит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q48143]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1037 | [[]] | [[:ru:Рассеянный склероз|Рассеянный склероз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q8277]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1038 | [[Яман шеш]] | [[:ru:Злокачественная опухоль|Злокачественная опухоль]] | align=right| 29142 | align=right| [[d:Q12078]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1039 | [[]] | [[:ru:Рак молочной железы|Рак молочной железы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q128581]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1040 | [[]] | [[:ru:Колоректальный рак|Колоректальный рак]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q188874]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1041 | [[]] | [[:ru:Лейкоз|Лейкоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q29496]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1042 | [[]] | [[:ru:Рак лёгкого|Рак лёгкого]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47912]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1043 | [[]] | [[:ru:Лимфома|Лимфома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q208414]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1044 | [[]] | [[:ru:Рак предстательной железы|Рак предстательной железы]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181257]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1045 | [[]] | [[:ru:Рак кожи|Рак кожи]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q192102]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1046 | [[]] | [[:ru:Меланома|Меланома]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180614]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1047 | [[]] | [[:ru:Опухоль|Опухоль]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q133212]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1048 | [[]] | [[:ru:Опухоль головного мозга|Опухоль головного мозга]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q233309]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1049 | [[]] | [[:ru:Болезни пищевого происхождения|Болезни пищевого происхождения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q272002]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1050 | [[Ботулизм]] | [[:ru:Ботулизм|Ботулизм]] | align=right| 4467 | align=right| [[d:Q154865]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1051 | [[Бәшмәктәр менән ағыуланыу]] | [[:ru:Отравление грибами|Отравление грибами]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q852186]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1052 | [[]] | [[:ru:Брюшной тиф|Брюшной тиф]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q83319]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1053 | [[Сальмонеллёз]] | [[:ru:Сальмонеллёзы|Сальмонеллёзы]] | align=right| 4333 | align=right| [[d:Q326648]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1054 | [[]] | [[:ru:Инфекционные заболевания|Инфекционные заболевания]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q18123741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1055 | [[]] | [[:ru:Патоген|Патоген]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170065]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1056 | [[Венерик ауырыуҙар]] | [[:ru:Заболевания, передающиеся половым путём|Заболевания, передающиеся половым путём]] | align=right| 35523 | align=right| [[d:Q12198]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1057 | [[ВИЧ-инфекция]] | [[:ru:Синдром приобретённого иммунного дефицита|Синдром приобретённого иммунного дефицита]] | align=right| 12406 | align=right| [[d:Q12199]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1058 | [[]] | [[:ru:Гонорея|Гонорея]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q101896]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1059 | [[]] | [[:ru:Простой герпес|Простой герпес]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q6473911]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1060 | [[]] | [[:ru:Сифилис|Сифилис]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41083]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1061 | [[]] | [[:ru:Сибирская язва|Сибирская язва]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q129104]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1062 | [[]] | [[:ru:Бубонная чума|Бубонная чума]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q217519]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1063 | [[]] | [[:ru:Ветряная оспа|Ветряная оспа]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q44727]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1064 | [[Холера]] | [[:ru:Холера|Холера]] | align=right| 39733 | align=right| [[d:Q12090]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1065 | [[Һыуыҡ тейеү]] | [[:ru:Простуда|Простуда]] | align=right| 41339 | align=right| [[d:Q12125]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1066 | [[]] | [[:ru:COVID-19|COVID-19]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q84263196]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1067 | [[]] | [[:ru:Лихорадка денге|Лихорадка денге]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q30953]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1068 | [[Дифтерия]] | [[:ru:Дифтерия|Дифтерия]] | align=right| 3843 | align=right| [[d:Q134649]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1069 | [[Дизентерия]] | [[:ru:Дизентерия|Дизентерия]] | align=right| 4770 | align=right| [[d:Q129279]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1070 | [[]] | [[:ru:Энцефалит|Энцефалит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q199615]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1071 | [[]] | [[:ru:Гангрена|Гангрена]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q168805]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1072 | [[]] | [[:ru:Геморрагическая лихорадка Эбола|Геморрагическая лихорадка Эбола]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q51993]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1073 | [[]] | [[:ru:Энтеровирусный везикулярный стоматит|Энтеровирусный везикулярный стоматит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q652744]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1074 | [[Грипп]] | [[:ru:Грипп|Грипп]] | align=right| 13638 | align=right| [[d:Q2840]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1075 | [[]] | [[:ru:H5N1|H5N1]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q160122]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1076 | [[]] | [[:ru:Лепра|Лепра]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q36956]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1077 | [[]] | [[:ru:Болезнь Лайма|Болезнь Лайма]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q201989]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1078 | [[Тапма]] | [[:ru:Малярия|Малярия]] | align=right| 14533 | align=right| [[d:Q12156]] | align=right| |- bgcolor=#FFFBB3 | 1079 | [[Ҡыҙылса (ауырыу)]] | [[:ru:Корь|Корь]] | align=right| 1750 | align=right| [[d:Q79793]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1080 | [[]] | [[:ru:Эпидемический паротит|Эпидемический паротит]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q176741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1081 | [[]] | [[:ru:Коклюш|Коклюш]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q134859]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1082 | [[Пневмония]] | [[:ru:Пневмония|Пневмония]] | align=right| 14063 | align=right| [[d:Q12192]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1083 | [[Полиомиелит]] | [[:ru:Полиомиелит|Полиомиелит]] | align=right| 29020 | align=right| [[d:Q12195]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1084 | [[]] | [[:ru:Бешенство|Бешенство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q39222]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1085 | [[]] | [[:ru:Чесотка|Чесотка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q167178]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1086 | [[]] | [[:ru:Скарлатина|Скарлатина]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q180266]] | align=right| |- bgcolor=#FFDAB9 | 1087 | [[Ҡара сәсәк]] | [[:ru:Натуральная оспа|Натуральная оспа]] | align=right| 14244 | align=right| [[d:Q12214]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1088 | [[]] | [[:ru:Столбняк|Столбняк]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q47790]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1089 | [[Туберкулёз]] | [[:ru:Туберкулёз|Туберкулёз]] | align=right| 18967 | align=right| [[d:Q12204]] | align=right| Яҡшы |- bgcolor=#FFFBB3 | 1090 | [[Сабыртмалы тиф]] | [[:ru:Сыпной тиф|Сыпной тиф]] | align=right| 2369 | align=right| [[d:Q160649]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1091 | [[]] | [[:ru:Жёлтая лихорадка|Жёлтая лихорадка]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q154874]] | align=right| |- bgcolor=#E0FFE0 | 1092 | [[Психик ҡаҡшау]] | [[:ru:Психическое расстройство|Психическое расстройство]] | align=right| 29441 | align=right| [[d:Q12135]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1093 | [[]] | [[:ru:Биполярное расстройство|Биполярное расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q131755]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1094 | [[]] | [[:ru:Большое депрессивное расстройство|Большое депрессивное расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q42844]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1095 | [[]] | [[:ru:Невроз|Невроз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q181032]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1096 | [[]] | [[:ru:Посттравматическое стрессовое расстройство|Посттравматическое стрессовое расстройство]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q202387]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1097 | [[]] | [[:ru:Психоз|Психоз]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q170082]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1098 | [[]] | [[:ru:Бред|Бред]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q189643]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1099 | [[]] | [[:ru:Галлюцинация|Галлюцинация]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q130741]] | align=right| |- bgcolor=#FFE0E0 | 1100 | [[]] | [[:ru:Шизофрения|Шизофрения]] | align=right| 0 | align=right| [[d:Q41112]] | align=right| |} [[Категория:Проект:Мириада:Статистика]] rlulhk7qge4bnb5so07pcsjne8baq34 Аракүл (Силәбе өлкәһе) 0 150974 1296705 1287982 2026-05-12T22:06:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296705 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аракүл''' — ({{lang-ru|Ара́куль}}) - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]ндәге күл. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы башҡорт теленән килеп сыҡҡанлығы күренеп тора - ул ысынлап та тауҙар араһында урынлашҡан, шуға күрә "аралыҡтағы күл" мәғәнәһендә бирелгән.Силәбе өлкәһе топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса «ара» һәм «күл» һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип яҙа. Шулай уҡ ул атама Араҡол тигән башҡорт ир-ат исеменән алынған булыуы ла мөмкин тип һанай <ref>Шувалов Н. И. Акакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Тасуирламаһы == [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенең]] төньяғында, [[Үрге Өпәле]] ҡалаһынан һәм Вишневогорск (Сейәлетау) ҡасабаһынан йыраҡ түгел урынлашҡан. Тектоник үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә хасил булған<ref>[https://uraloved.ru/mesta/chelyabinskaya-obl/arakul-shihan/ Озеро Аракуль]</ref> Күлдең майҙаны 3 км², уртаса тәрәнлеге — 5,3 м, иң тәрән урыны — 12 м. Күлдәге һыу күләме - 21,9 млн м³, минераллылығы — 240 мг/л, химик составы буйынса гидрокарбонатлы-кальцийлы типҡа инә<ref>[http://www.cheltravel.ru/lakes/arakul/ Аракуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513150249/https://www.cheltravel.ru/lakes/arakul/ |date=2019-05-13 }}</ref>. Күлгә Каған ({{lang-ru|Каганка}}) һәм Ольховка тигән бәләкәй генә йылғалар төшә.Күлдең үҙенән Аракүл йылғаһы ағып сыға һәм [[Илашты (күл)|Илашты күле]] һәм Кәҫле күлдәре системаһы менән бәйләй. Күлгә бик күп саф шишмәләр ҡоя, шуға һыуы таҙа, үтә күренмәле, шул уҡ ваҡытта һалҡын. Йәйгеһен һыу инерлек температураға бик оҙаҡ етмәй тора. Төбө ҡомло һәм ташлы. 1960-сы йылдарҙан Аракүл һыуы Вишневогорск (Сейәлетау) ҡасабаһын һыу менән тәьмин итеү өсөн файҙаланыла. Һуңғы йылдарҙа күл һайыға, ярҙары төпкәрәк инә бара <ref>[https://uraloved.ru/mesta/chelyabinskaya-obl/arakul-shihan/ Озеро Аракуль]</ref>. == Тереклеге == Аракүлдә [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[шырт балыҡ]], [[алабалыҡ]], [[табан (балыҡ)|һары табан]], [[ҡарабалыҡ]] тереклек итә.Ҡыҫалалар бар<ref>[https://uraloved.ru/mesta/chelyabinskaya-obl/arakul-shihan/ Озеро Аракуль]</ref>. Күл тирәһендәге урмандарҙа [[тейен]], [[терпе]], [[ҡуян]], [[мышы]], һирәкләп [[һеләүһен]] һәм [[айыу]] осрай, әммә улар күлгә яҡын килмәй. [[1969 йыл]]да Аракүл [[тәбиғәт ҡомартҡыһы]] тип танылған. === Аракүл Шихандары === Бындағы иң иҫтәлекле урын — Аракүл Шихандары тип аталған ҡаялы массив. Аракүл һәм уның ярындағы ҡаялы бейеклектәр - Шихандар илдең төрлө төбәктәренән генә түгел, сит илдәрҙән дә сәйәхәтселәрҙең иғтибарын йыш йәлеп итә. [[Бронза быуаты|Бронза]] һәм иртә [[тимер быуат]] осоро боронғо кешеләре йәшәгән урындар, ялғашты хәтерләткән тау уйымдары, ел һәм һыу быуаттар буйы "ижад иткән" хайран ҡалырлыҡ рельефтар - Шиханды хасил итә. Көнсығыш, текәрәк өлөшөн тау спортсылары күнегеүҙәр һәм ярыштар өсөн файҙалана. == Галерея == <gallery widths="200px" perrow=6> Файл:Скальный массив Шихан.JPG|Шихан Файл:Скалы Шихана.JPG| Шихан ҡаялары Файл:Аракульские шиханы, Тренировка скалолазов.jpg|Ҡаяға менеүселәр күнекмәһе урыны </gallery> {{Panorama simple |image = Файл:Вид на озеро Аракуль с «Аракульских Шиханов» 2014-06-07.jpeg |fullwidth = 7715 |fullheight = 2049 |caption = Аракүл Шихандарынан күл күренеше. |height = 256 }} == Һылтанмалар == * [http://kpy4ok.livejournal.com/38903.html Большой отчет с Аракуля фото] * [http://ufaley.su/gorod/nature.php Дополнительная информация об Аракуле на Портале города Уфалея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200718181542/http://ufaley.su/gorod/nature.php |date=2020-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20071012153041/http://www.arakul.jino-net.ru/ www.arakul.jino-net.ru подробно об Аракуле ] * [http://wikimapia.org/#y=55995189&x=60523124&z=14&l=0&m=a&v=2 Расположение озера Аракуль на Wikimapia] == Шулай уҡ ҡара == * [[Илашты (күл)]] ({{lang-ru|Силач}}) == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 7e2a17ydtvw62s47k31kw25iv576bx0 Арғаяш (күл, Арғаяш районы) 0 151072 1296708 1189656 2026-05-12T23:22:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296708 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Арғаяш''' — ({{lang-ru|Аргая́ш}}) - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл == Тасуирламаһы == Күл [[Силәбе өлкәһе]]нең Арғаяш районына һәм үҙенең ярындағы ҡасабаға атама биргән, райондың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. *Майҙаны — 700 (икенсе мәҡлүмәттәр буйынса 676) га. *Уртаса тәрәнлеге — 5-6 метр, иң тәрән ере — 7. *Һыу көҙгөһө — 243,4 м. *Минераллылығы — 862 мг/л *Һыу күләме — 33,1 млн. куб. м. *Һыуйыйғыс майҙаны — 23,4 км². Күл төбөнә ҡалын ләм ҡатламы түшәлгән, органик матдәләргә бай, микроорганизмдарға йәшәү өсөн уңайлы шарттар бар. Ҡеүәтле ләм ҡатламы 0,5 – 0,7 м тәшкил итә, күләме 2 млн. куб метрҙан ашыу. Яр һыҙаттары һөҙәк, башлыса муртыҡ ултырмаларҙан тора. Һыуы сөсө, минераллылығы 800 - 1000 мг/л. Өҫтөнлөклө иондары буйынса һыуы гидрокарбонатлы-магнийлы типҡа ҡарай. Күл менән Ҡыштым балыҡсылыҡ хужалығы файҙалана. Тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән<ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=369&idotr=70&rr=8/ Озеро Аргаяш]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Географияһы == Күл Урал тауҙарының Көнбайыш Себер уйһыулыҡтарына күсә барған Урал аръяғы тигеҙлегендә урынлашҡан. Боронғо тектоник ҡуҙғалыш һәм экзоген процестар арҡаһында барлыҡҡа килгән сөмкәлә хасил булған <ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=369&idotr=70&rr=8/ Озеро Аргаяш]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Күлдең көнбайыш ярында [[Арғаяш районы|Арғаяш районы]] үҙәге [[Арғаяш]] ауылы урынлашҡан. Көньяғында — [[Бәжекәй]], төньяғында — [[Арғаяш]]тан ҡайын урманы менән айырылған Норкино ауылдары тора. Көньяҡ-көнбайыш яры буйлап автомобиль юлдары үтә күл [[Силәбе]] — [[Ҡыштым]] — [[Екатеринбург]] тимер юлы һәм шул уҡ йүнәлештә автомобиль юлы үтә. == Этимологияһы== Күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: <blockquote> На ландкарте Исетской провинции 1742 г. — Агаяш. В записях ХIХ в. встречается в форме Яргояш. Обычно воспроизводится от башкирских слов: яр — «берег», кояш — «солнце» и переводится «солнечный берег». Соответствует и древнему тюркскому личному мужскому имени Агайяш или Аргайяш, Ергаяш. Любопытно отметить, что название другого озера Аргаяш, что на территории города Миасса, в источниках ХVIII в. записано Ергаяш.<ref>Шувалов Аргаяш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> == Флораһы һәм фаунаһы == Урман-дала үҫемлектәре үҫә, тупрағы - һелтеле ҡара тупраҡ һәм һоро урман төрөнә ҡарай. Күлдә [[табан (балыҡ)|табан]] балыҡ, [[алабуға]], [[сабаҡ]], [[шырт балыҡ]], [[суртан]], [[карп]] тереклек итә. Балыҡсылыҡ хужалығы алабалыҡ, рипус, карпом, суртан селбәрәләре ебәреп тора башлаған<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/argayash// Озеро Аргаяш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510214304/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/argayash |date=2019-05-10 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Яу-Балык // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 *[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/argayash// Озеро Аргаяш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190510214304/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/argayash |date=2019-05-10 }} *[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=369&idotr=70&rr=8/ Озеро Аргаяш]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Ҡалып:Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] ks7l17fghzhtmta8zx7an49lbe25tp2 Аҡҡошатҡан (күл) 0 151091 1296730 1222301 2026-05-13T02:56:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296730 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҡҡошатҡан''' - {{lang-ru|Акушаткан}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл == Этимологияһы == Күлдең атамаһы башҡорт телендәге ''Аҡҡош+атҡан'' тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: <blockquote> Акушаткан, озеро, Аргаяшский район, речка, правый приток Зюзелки, бассейн Течи.В переводе с башкирского — «место, где застрелил лебедя», где аккош — «лебедь», аткан — «застрелил»<ref>Шувалов Аргаяш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Аҡҡош атыу - башҡорт халҡында ҡаты тыйылған ғәмәл, табу. Аҡҡош атҡан кеше үҙен бәхетһеҙлеккә дусар итә, һәләк була йәки заты ҡорой тигән инаныс булған. <ref>[http://mir.zavantag.com/literatura/50482/index.html?page=3/ Мифологический словарь башкирского языка]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Акушаткан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Chelyab-obl-geo-stub}} {{Ҡалып:Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] 3dj4zasshy9dvomxczvtfwu6a1t0tsp Аҡҡошатҡан (йылға) 0 151095 1296729 1222300 2026-05-13T02:55:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296729 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Аҡҡошатҡан''' — {{lang-ru|Акушаткан}} — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы йылға == Географияһы == Аҡҡошатҡан [[Үҙъйылға (Тинес ҡушылдығы)|Үҙъйылғаның]] уң ҡушылдығы, [[Тинес]] йылға бассейнына инә<ref>[http://toposural.ru/m/18-piytkov.html/ река Акушаткан]</ref>[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]]нда Аҡҡошатҡан тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Мәгәр, Үҙъйылға (Зюзелка), [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса, [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Иҫәт]] йылғаһы [[Екатеринбург]] ҡалаһынан [[Тинес]] йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195775|title=РФ һыу реестры: Зюзелка}}</ref>:. == Этимологияһы == Аҡҡошатҡан гидронимы килеп сығышы тураһында аныҡ фараз юҡ, әммә уның башҡорт телендәге Аҡҡош+атҡан һүҙҙәренән килеп сыҡҡанлығы бәхәсһеҙ. [[Шувалов Николай Иванович]] — Силәбе өлкәһенең күренекле географы, топонимисы күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: <blockquote> Акушаткан, озеро, Аргаяшский район, речка, правый приток Зюзелки, бассейн Течи. В переводе с башкирского — «место, где застрелил лебедя», где аккош — «лебедь», аткан — «застрелил».<ref>Шувалов Н. И. Акушаткан// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Тамғаһы аҡҡош булған берәй ырыуҙың фажиғәһе булыуы ихтимал, тип фараз ителә «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән сайттың «Реки Южного Урала (А_)» тигән бүлегендә<ref>[http://toposural.ru/m/18-piytkov.html/ река Акушаткан. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области]</ref> Аҡҡош атыу — башҡорт халҡында ҡаты тыйыу ҡуйылған ғәмәл. Аҡҡош атҡан кеше үҙен бәхетһеҙлеккә дусар итә йәки заты ҡорой тигән инаныс булған.<ref>[http://mir.zavantag.com/literatura/50482/index.html?page=3/ Мифологический словарь башкирского языка]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Шулай уҡ ҡара == * [[Аҡҡошатҡан (күл)]] * [[Тинес]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Акушаткан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://mir.zavantag.com/literatura/50482/index.html?page=3/ Мифологический словарь башкирского языка]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тубыл йылғаһы башынан алып Уй йылғаһы тамағына тиклем}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 9qhkv3pknii3rlaitmpfkkwbwya8uin Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе) 0 151160 1296727 1067072 2026-05-13T02:37:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296727 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҡсакүл''' — {{lang-ru|Акчаку́ль, Аксакуль, Аскакуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы ҙур булмаған күл. == Географияһы == Аҡсакүл [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]ның Борисовка ауылынан 2 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Һыу ятҡылығының төньяҡ-көнсығыш осонан 5 км алыҫлыҡта ярайһы ҙур һәм балыҡлы [[Әйҙекүл (Силәбе өлкәһе)|Әйҙекүл]] ({{lang-ru|Айдыкуль}}) күле ята. Шул уҡ яғында Аҡсакүл ауылы төйәкләнгән. Күлдән 2 км алыҫлыҡта [[Ҡурған өлкәһе]], икенсе яғынан 3 км-ҙа [[Свердловск өлкәһе]] башлана. Географик координаттары: киңлеге 55°43′11″N (55.719693), оҙонлоғо - 61°46′30″E (61.77513) Көнсығыш ярынан 1,5 км алыҫлыҡта автомобиль юлы үтә <ref name="АСКАКУЛЬ АКСАКУЛЬ">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl./ АСКАКУЛЬ (АКСАКУЛЬ)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тасуирламаһы == Күлде ҡуйы ҡамышлыҡтар уратып алған, урыны менән һаҙлыҡлы. Күлдең көньяғынан [[Иҡсан (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Иҡсан]] ауылына тиклем һаҙлыҡ, уны [[Оло Аҡсакүл]] тип йөрөтәләр. Күл оҙонса сөңкәле, аҡмай, һыуы сөсө. Яр буйы һыҙығы киртләс түгел (көньяҡ өлөшө генә тигеҙһеҙ), төньяҡтан һәм көньяҡтан (әҙерәк) ярына һаҙлыҡтар килеп етә. Ярында тораҡ пункттар юҡ<ref name="АСКАКУЛЬ АКСАКУЛЬ"/>. == Флораһы һәм фаунаһы == Йәйгеһен күл өҫтөн ярайһы ҙур майҙанда ылымыҡтар, баҡа үләне ҡаплай.Ҡамышлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡатнаш урман үҫә. Орнитофаунаһын [[өйрәктәр]], [[ҡаҙ]]ҙар, [[аҡсарлаҡ]]тар, [[көйөлдө]] һәм башҡа һыу ҡоштары тәшкил итә<ref name="АСКАКУЛЬ АКСАКУЛЬ"/>. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист '''''Шувалов Николай Иванович''''' үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "От распространенных у башкир имени Аксакул с основой акса — «деньги» и типовым компонентом мужского имени, присоединяемого к основе кол (кул, гул) — «раб», «невольник», в русском языке переосмысленного в куль — «озеро», отражающим пожелание новорождённому быть богатым"<ref>Шувалов Н. И. Аксакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> Йәғни, күл атамаһы "Аҡса+күл" һүҙҙәренән яһалған. Шул уҡ ваҡытта ''Аҡсағол'' тигән ир-ат исеменән килеп сығыуы ихтималлығын да фараз итә. Шундай уҡ аңлатма Силәбе өлкәһенең тыуған яҡты өйрәнеү порталында ла бирелә<ref>{{cite web |author = |url = http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&pa=showunicatalog&pid=248&cid=6 |title = Краеведческий портал челябинской области |lang = ru |website = www.kraeved74.ru |date = |accessdate = 2012-10-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121022081543/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&pa=showunicatalog&pid=248&cid=6 |archivedate = 2012-10-22 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022081543/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&pa=showunicatalog&pid=248&cid=6 |date=2012-10-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡара == * [[Список озёр Челябинской области]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] 0av90k4yqgtl4397jatg3syipc579v6 Ағаскүл 0 151844 1296723 1206180 2026-05-13T01:26:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296723 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ағаскүл''' - {{lang-ru|Агашкуль, Агачкуль, Огачкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы]]ндағы күл. == Географияһы == Ағаскүл Силәбе өлкәһе Сосновка районының урта өлөшөндә урынлашҡан. Силәбегә тиклем араһы – 43 км, Долгодеревенскоеға – 20 км, Екатеринбургҡа – 180 км, Мейәскә – 140 км. Географик координаттары: киңлеге - 55°29′6″N (55.485001), оҙонлоғо - 61°22′8.58″E (61.36905). Яр буйындағы кеше йәшәгән урындары: Солтай, Һаҡҡол, Этимгән ҡасабалары. Эргәһендәге күлдәр: Тәрәнкүл, Оҙонгүл, Өйрәкте, Ҡуржакүл, Типтәрге<ref name="reki-ozera.ru">[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Агашкуль]</ref>. == Тасуирламаһы == Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло. *Уртаса тәрәнлеге: 3,1 м *Максималь тәрәнлеге: 9м *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 3,2*2,6 км *Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: үтәҙек түгел. *Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туҡлана. *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 205м *Майҙаны: 5,68км² <ref name="reki-ozera.ru"/> * Һыу массаһы күләме (абс. кимәле БС буйынса 209 м булғанда): 22 млн м³ <ref name="Озеро Агачкуль Агашкуль">[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/agashukl Озеро Агачкуль (Агашкуль)]</ref>. Кәмә менән төшөр урындары бар.<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=ozero_agashkul&id=159 Озеро Агашкуль]</ref>. Ағаскүл һыуы тоҙ тәме итә, гидрокарбонатлы-хлоридлы-натрийлы типҡа инә. Күлдән сыҡҡан сығанаҡтар юҡ <ref name="Озеро Агачкуль Агашкуль"/>. == Флораһы һәм фаунаһы == Күл һаҙмырт, урыны менән ҡамышлыҡтар, екән үҫә. Күлде ылымыҡтар, һаҙ үләндәре баҫып бара, улар ҡаплаған майҙандар 30%-ҡа етә. Күл буйҙары урман-дала үҫемлектәренә бай, ҡайынлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ағаслыҡтар ярҙан кәмендә 100 метр алыҫлыҡта. Күлдә [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[алабуға]], карп, [[сабаҡ]], [[алабалыҡ]] тереклек итә. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы башҡорт телендәге "ағас+күл" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Агаш-Куль, озеро, Сосновский район. Слово агаш, как и аксач, — фонетические варианты башкирского слова агас — «лес», «дерево», кул — «озеро» т.е. «озеро в лесу» или «озеро среди деревьев».<ref>Шувалов Н.И. Шаблиш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Урыҫ телендә Ағаскүлде бер нисә вариантта яҙып йөрөтәләр:Агашкуль, Агачкуль, Огачкуль, Акач-Куль == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == *[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/agashukl Озеро Агачкуль (Агашкуль)] *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} * [http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=ozero_agashkul&id=159 Озеро Агашкуль] *[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Агашкуль] == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 25-се бит/ Ағас. * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 *[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Агашкуль] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] pfa10zln8un29cfy6yf3o21pyvfgnvl Аҡман (күл) 0 152354 1296726 1189696 2026-05-13T02:31:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296726 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҡман''' - {{lang-ru|Акман}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Варна районы|Варна районындағы]] күл <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/akman/ Озеро Акман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528204907/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/akman |date=2019-05-28 }}</ref>. == Географияһы == Аҡман күле – [[Силәбе]] өлкәһенең Варна районында Варна ауылынан 8 км көнбайышҡараҡ алыҫлыҡта, далала урынлашҡан күл. [[Магнитогорск]]иға тиклем аралығы – 120 км, [[Варна]]ға – 11 км, [[Екатеринбург]]ҡа – 380 км, Силәбегә – 230 км. Координаттары: 53°22'34"N 60°50'30"E == Тасуирламаһы == XIX быуатта телгә алынғаны билдәле. Дауалау сифаттарына эйә. Һыуынан бер аҙ тоҙ тәме килә. 180 гектар майҙанды биләй. Тәрәнлеге 1,5 м тиклем. Күлде 40%-ҡа тиклем ылымыҡ баҫа <ref>[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала (А_)]</ref>. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы буйынса төрлө фараздар йәшәп килә. Төбәкте өйрәнеүсе ''Владимир Васильевич Поздеев'' - Силәбе һәм Силәбе өлкәһе энциклопедияһы авторҙарының береһе - гидронимды арий мираҫы тип, төньяҡ фарсы (пушту) теленә ҡайтарып ҡалдыра: аҡ + эйәлекте белдергән һүҙ яһаусы суффикс ~ман <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/otkuda_est_poshyol_hrebet_moskal Откуда есть пошли названия уральских гор и озер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531134741/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/otkuda_est_poshyol_hrebet_moskal |date=2019-05-31 }}</ref> Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] иһә былай тип яҙа: ''Акман, озеро, Варненский район.В основе названия распространенное в прошлом у казахов и башкир тюркское мужское имя Акман, где ак — «белый», «чистый», в переносном значении «честны», и именной аффикс - ман''<ref>{{книга |автор= Шувалов Н. И.|заглавие= От Парижа до Берлина по карте Челябинской области|ссылка= |место= Челябинск|издательство= Южно-Уральское книжное издательство|год= 1989|том= |страниц= 160|isbn= 5-7688-0157-7}}</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Был осраҡта Н. И. Шуваловтың күл атамаһы башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙыуы ысынбарлыҡҡа иң яҡынылыр. "Башҡорт исемдәре" белешмәһендә Аҡман исеменә ошондай аңлатма бирелә: * Аҡман - боронғо ғинуар айы атамаһы; ғинуар айында тыуған балаға бирелгән исем <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 23-сө бит</ref> Башҡорт халҡында [[Аҡманов]] фамилияһы әле лә осрай. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Сығанаҡтар == * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит * Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Иҫкәрмәләр== {{примечания}} == Һылтанмалар == *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} *[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала (А_)] *[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/otkuda_est_poshyol_hrebet_moskal Откуда есть пошли названия уральских гор и озер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531134741/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/articles/otkuda_est_poshyol_hrebet_moskal |date=2019-05-31 }} * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/akman/ Озеро Акман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528204907/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/akman |date=2019-05-28 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Варна районы]] hzg51wujq6xmiapf2a694119xqa7lxx Баййегет (йылға) 0 152597 1296731 1050570 2026-05-13T03:53:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296731 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баййегет''' ({{lang-ru|Бажегитовка}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст ҡала округы]]ндағы йылға <ref>[http://zlattur.com/reki/ Реки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620035743/http://zlattur.com/reki/ |date=2019-06-20 }}</ref>. == Географияһы == Баййегет ({{lang-ru|Бажегитовка}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан йыраҡ түгел, унан өҫтәрәк Веселка һәм Маршаловка тигән йылғалар араһынан аға. Әй йылғаһына уң яҡ ярынан барып ҡоя. Силәбегә тиклем араһы 109 км. GPS-координаттары: 55.171483, 59.672605 <ref>[http://visitural.info/objects/rechka-bazhegitovka Речка Бажегитовка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620035744/http://visitural.info/objects/rechka-bazhegitovka |date=2019-06-20 }}</ref> == Этимологияһы == Гидронимды Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] аңлатыуынса: ''Бажегитовка, речка, правый приток Ая, территория города Златоуста. От тюркского мужского имени Бажегит''<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Йәғни, йылға атамаһы Баййегет тигән ир-ат исеменән алынған <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 29-сы бит</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Әй (йылға)]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} {{hydro-stub}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] 4t9p3eak7aamgtlftklk25i62jzkqmz Балсыҡты (күл) 0 152605 1296734 999513 2026-05-13T05:24:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296734 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Балсыҡты''' - {{lang-ru|Балсыкты}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы күл. == Географияһы == Балсыҡты [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]]ндағы Столбово ауылынан 3 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан күл. Һыуы Каменка йылғаһына төшә. Географик координаттары 55°1'40"N 63°4'18"E. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса күл [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы [[Силәбе]] ҡалаһынан алып йылғаның тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]], йылға бассейны — Иртыш<ref name="Озеро Балсыкты">[http://www.textual.ru/gvr/index.php?card=195992 Озеро Балсыкты]</ref>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса <ref name="Озеро Балсыкты"/>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200009723 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211200972 * Һыу көҙгөһө майҙаны (км²): 9,36 км² *Ағып төшә: Каменка йылғаһы * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 *Һыуйыйғыс майҙаны - юҡ == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: ''Балсыкты, озеро, Кунашакский район.В переводе с башкирского означает «глинистое», где балсык — «глина», -ты — словообразовательный аффикс''<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Атама башҡорт теленән төркиләштерелмәй (Балчыклы тип үҙгәртелмәй) килеп инеүе менән ҡиммәт.Уның ''балсыҡ'' һүҙенә һүҙ яһаусы ''-ты'' аффиксы ҡушып яһалыуы күренеп тора. == Шулай уҡ ҡара == *[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *[http://www.textual.ru/gvr/index.php?card=195992 Озеро Балсыкты] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]] e4sw1ld4vxrexbih15bf91r1zksahbl Баҡты (йылға) 0 152615 1296745 999628 2026-05-13T11:56:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296745 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баҡты''' ({{lang-ru|Бахта}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәртәле районы]]ндағы йылға. == Географияһы == Баҡты - {{lang-ru|Бахта}} - [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәртәле районы]]ндағы Ябыҡ (Джабык) тимер юл станцияһынан 2 км төньяҡтараҡ урынлашҡан йылға<ref name="Река Бахта">[http://chel-portal.ru/enc/bahta Река Бахта]</ref>. Координаттары 53.277060, 59.765042 <ref>[https://yandex.ru/maps/?l=map&ll=59.776935%2C53.307832&mode=search&sll=59.765042%2C53.277060&source=wizgeo&text=%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%2C%20%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2C%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0&utm_medium=maps-desktop&utm_source=serp&z=12 Река Бахта]</ref> == Тасуирламаһы == Йылға ҙур булмаған оҙонса һаҙлыҡтан башлана. [[Ғөмбәй]] йылғаһына [[Агаповка районы|Агаповка]] һәм [[Нуғайбәк районы|Нуғайбәк райондары]] сикләшкән ерҙә тамағынан 59 км-ҙа һул ярынан ҡушыла. Баҡты - Ғөмбәй йылғаһының ҡушылдыҡтары араһында ҙурлығы буйынса икенсе урында тора. Оҙонлоғо 51 км. Үҙәндәре һөҙәк, йырҙа тарайған урындарҙа бер аҙ текә. Үҙәненең киңлеге 0,3— 0,5 км, үләнле, урыны менән һаҙмырт. Йырҙаһының киңлеге башында 3—3,5 м, тәрәнлеге 0,5 м; урта өлөшөндә - 5—8 м, тәрәнлеге - 0,5—1,5 м; тамағына табан - 10—15 м, тәрәнлеге 1,5 м. Ағым тиҙлеге 0,1—0,3 м/с. Һыуының күләме йылына 0,43 м³/с тәшкил итә. Ҡоролоҡ йылдарында йылға кибә, ҡышын туңа. Һыуы яуым-төшөм иҫәбенә тулылана <ref name="Река Бахта"/> == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович|Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: <blockquote>Бахта (Бай-Бахта), речка, левый приток Гумбейки, (Агаповский район) бассейн Урала. От именования казахского рода, обитавшего в бассейне речки, в основе которого тюркское личное мужское им Байбакты составленное словами: бай — «богатый», «господин» и бакты — «взглянул», «посмотрел», «пожаловал», т. е. «богатый появился или родился». От пожелания родителей богатства и знатности своему ребенку.<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Әйтергә кәрәк, Байбаҡты һәм Баҡтыбай исемдәре башҡорт халҡында ла бар <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 30-сы бит</ref>. == Шулай уҡ ҡара == *[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 30-сы бит * Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [https://www.marshruty.ru/Photos/Photos.aspx?AlbumID=ad7ba293-4ab2-47ef-aca6-5037a1a31b84&mode=select Река Бахта (фотографии)] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Кәртәле районы]] es70qia8qkp1q2hhu4een9ngftln749 Агаповка 0 152616 1296673 1063310 2026-05-12T15:58:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296673 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Агаповка''' - ({{lang-ru|Агаповка}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нә ингән ауыл, [[Агаповка районы]]ның административ үҙәге. == Географияһы == [[Яйыҡ ]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан , Буранлы тимер юл станцияһынан 16 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, [[Силәбе]]нән 256 км көньяҡ-көнбайыштараҡ (автомобиль юлынан — 278 км), [[Магнитогорск]] ҡалаһынан 14 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. === Климаты === Климаты уртаса континенталь.Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып [[Урал]] тауҙары тора. Бында улар бейек булмаһа да, [[Рәсәй]]ҙең [[Европа]] өлөшөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға ла бында һалҡын [[Арктика]] һауаһы ла, ҡыҙыу [[Урта Азия]] һауа массалары ла еңел генә үтә. Шуның һөҙөмтәһендә һауа торошоноң кинәт үҙгәреше йыш күҙәтелә. == Тарихы == [[1902 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]]нан күсеп килеп ултырған [[казактар]] тарафыннан нигеҙләнә. [[1942]]—[[1991]] йылдарҙа эшселәр ҡасабаһы статусын йөрөткән. == Халҡы == {{Население|Агаповка}} {{Население|Агаповка|График}} == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] топонимды былай тип аңлата: <blockquote>Агаповка, река, поселок, районный центр. Основан в 1902 г. казаками-переселенцами из станицы Нижнеозерной Оренбургской губернии. Отводил им земельный участок на новом месте землеустроитель Агапов <ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. </blockquote> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Козлов Ю. Я. //Загадка топонима// газета "«Звезда», 2003, январь * Козлов Ю. Я. //Петр и Павел Агапов// газета «Звезда», 2003, июнь * Козлов Ю. Я. //Павел Осипович Агапов// газета «Звезда», 2004, ноябрь * Ю. Я. Козлов /В верховьях Урала. 1743—1917./ Челябинск: Книга, 2008 == Һылтанмалар == * [http://agapovskoe.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216013034/http://agapovskoe.ru/ |date=2014-12-16 }} Официальный сайт] администрации Агаповского сельского поселения * [http://agapovka.ru/ Официальный сайт] администрации Агаповского муниципального района Челябинской области * [http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=agapovka&id=130 Село Агаповка в энциклопедии Челябинской области] * [http://agapovka-dussh.my1.ru/ МОУ ДОД Агаповская детско-юношеская спортивная школа] * [http://panoramy.ru/gorod/39220/ Село Агаповка в энциклопедии «Города Мира»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115055138/http://panoramy.ru/gorod/39220/ |date=2013-11-15 }} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Силәбе өлкәһе тораҡ пункттары]] [[Категория:Агаповка районы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе район үҙәктәре]] r5d5jlnbojccnpvz56pxvazuerl3135 Алтыр (күл) 0 152619 1296697 976345 2026-05-12T19:59:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296697 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алтыр''' - {{lang-ru|Алтырь }} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Варна районы |Варна районындағы]] күл. == Географияһы == Алтыр - [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Варна районы |Варна районындағы]] Алтыр ҡасабаһынан 1,2 км төньяҡтараҡ ятҡан күл. Координаттары: 53°22'32"N 61°6'29"E == Тасуирламаһы == *Майҙаны - 120 га. *Тәрәнлеге - 1,5 м. *Һыуы бер аҙ <ref>[https://wikimapia.org/19800512/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C Озеро Алтырь]</ref> == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимды быдай тип аңлата: <blockquote>Алтыр, озеро, Алтырка, поселок, Варненский район. В переводе с тюркского — «блестящее, сверкающее озеро», где ялтыр, жалтыр — «блестеть», «сверкать». Тюркское имя.<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Алтыр һүҙе шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер башҡорт диалекттарында ''алдыр'' тигәнде аңлата. '''Алдыр''' - ''туҫтаҡтан ҙурыраҡ йәйенке һауыт''<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 51-се бит</ref>. == Шулай уҡ ҡара == *[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *[https://wikimapia.org/19800512/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8C Озеро Алтырь] {{hydro-stub}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Варна районы]] [[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]] 0wdu3mf6my4q9vb8rzuzwgupil8okxp Асылдытамаҡ 0 152623 1296712 1294274 2026-05-12T23:51:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296712 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Асылдытамаҡ''' - {{lang-ru|Асельдитамак}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата: <blockquote>Асельдитамак - в переводе с башкирского означает «озеро, имеющее открытое горло (протоку)», где асылды — «открыть», тамак — «горло», «протока» -ды — словообразовательный аффикс. Название указывает на то, что прежде озеро имело протоку, по которой вода стекала из озера. Теперь в связи с усыханием протока исчезла. О ее существовании напоминают очертания берегов озера с участками заболоченности. <ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote>. Төбәк топонимикаһын оҙаҡ йылдар төптән өйрәнгән топонимист күлдең ҡылымығы булыуын тасирлай һәм уның инде һаҙамыҡҡа әйләнеүен яҙған. Хәҙерге ваҡытта күл үҙе лә иғтибар үҙәгенән юғалған, уның тураһында Силәбе өлкәһе күлдәре исемлегендә атамаһынан башҡа мәғлүмәт юҡ. == Шулай уҡ ҡара == *[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *[https://www.csu.ru/scientific-departments/Documents/%D0%94%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9B_%D0%9D.pdf ТОПОНИМЫ В ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКОМ АСПЕКТЕ (на примере географических названий графства Оксфордшир и Челябинской области)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621164937/https://www.csu.ru/scientific-departments/Documents/%25D0%2594%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25B5%25D1%2580%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2586%25D0%25B8%25D1%258F_%25D0%2594%25D0%25B0%25D0%25B2%25D0%25BB%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0_%25D0%259B_%25D0%259D.pdf |date=2019-06-21 }} {{hydro-stub}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]] sv2ucxm8bgygw0os2hifxu9icln9myq Алаат 0 152625 1296688 1294249 2026-05-12T17:53:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296688 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алаат''' ({{lang-ru|Алаат}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата:<blockquote>'''Алаат''', озеро, Аргаяшский район.В переводе с башкирского — «пегая лошадь», где ала — «пегий», «пестрый», ат — «лошадь». В прошлом Алаат — распространенное тюркское мужское имя, связанное с древним скотоводческим культом лошади. Кстати, «лошадиных» имен у тюрков раньше бытовало множество, они различались «мастью» и другими приметами коня (кола, ала, тура, чубар и т. д).<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Төбәкте оҙаҡ йылдар өйрәнгән топонимист топонимдарҙың килеп сығышын башҡорт теленә бәйләп, төплө аңлатмалар биргән. Һүҙҙәрҙең тәржемәһен генә түгел, башҡорт ғәҙәт-йолаларын да тәфсирләп яҙған. Был осраҡта ул башҡорттарҙың йылҡысылыҡ менән бәйле терминологияһына ла аңлатма биреп киткән. == Шулай уҡ ҡара == *[[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == *[https://www.csu.ru/scientific-departments/Documents/%D0%94%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9B_%D0%9D.pdf ТОПОНИМЫ В ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКОМ АСПЕКТЕ (на примере географических названий графства Оксфордшир и Челябинской области)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190621164937/https://www.csu.ru/scientific-departments/Documents/%25D0%2594%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25B5%25D1%2580%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2586%25D0%25B8%25D1%258F_%25D0%2594%25D0%25B0%25D0%25B2%25D0%25BB%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BA%25D1%2583%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0_%25D0%259B_%25D0%259D.pdf |date=2019-06-21 }} {{hydro-stub}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]] 77wh6wj5cx44s6fy1kconfde3wohegn Алабуға (күл, Ҡарабаш) 0 152753 1296690 976323 2026-05-12T17:54:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296690 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алабуға''' - {{lang-ru|Алабуга}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш ҡала округы |Ҡарабаш ҡала округындағы]] күл == Географияһы == Алабуға - [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш ҡала округы |Ҡарабаш ҡала округына]] ҡараған, [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш ҡалаһынан]] һәм [[Уйылды (күл)|Уйылды күленән]] йыраҡ түгел урынлашҡан һыу ятҡылығы <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/alabuga_ozero/ Алабуга]</ref> [[Силәбе]]гә тиклем араһы — 100 км, [[Екатеринбург]]ҡа — 180 км, [[Ҡыштым]]ға – 30 км, Ҡарабашҡа — 13 км. Координаттары: 55°32′5″N 60°21′38″E == Тасуирламаһы == Силәбе өлкәһендә Алабуға атамалы 3 күл бар. Уларҙың береһе - Кәҫле, икенсеһе - Ҡыҙыл Армия районында. Был мәҡәләләгеһе Ҡарабаш ҡалаһы янында урынлашҡан, ул ҙур түгел. Көнбайыштан көнсығышҡа табан - 600 метрға, төньяҡтан көньяҡҡа — 400 метрға һуҙылған. *Һыу көҙгөһө майҙаны – 25 гектар. *Тәрәнлеге – 5-7 метр, иң тәрән урыны 9 метрға етә. * Төбө өлөшләтә ташлы, өлөшләтә ләмле. *Үтәҙеклеге - 1,5–2 метр. *Һыуы сөсө. Ярында тораҡ пункттар юҡ. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Алабуға атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: ''От башкирского слова алабуга — «окунь». Есть мнение, что озеро в Красноармейском районе названо по мужскому имени Алабуга.''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote> Күл атамаһы, шулай итеп, ''алабуға'' тигән балыҡ атамаһынан алынған. == Флораһы һәм фаунаһы == Күлде ҡатнаш урмандар уратҡан. Ярҙары һаҙлыҡлы, һыу үләндәре үҫә. Урмандарында емеш-еләк, бәшмәк күп. Һыу ятҡылыҡғын [[һыла]], аҡ амур, [[алабалыҡ]], [[ҡарабалыҡ]], [[карп]] ебәреп торола. Экзотик төрҙәрҙән [[бикре]], [[уҡбалыҡ]] үрсетелә. Ҡәҙимге төрҙәрҙән [[сабаҡ]], [[алабуға]], [[суртан]] тереклек итә. Балыҡ тотоу түләүле. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] * [[Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)]] *[[Алабуға (күл, Кәҫле районы)]] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == *[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/alabuga_ozero/ Озеро Алабуга] *[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡарабаш ҡала округы]] {{chelyab-obl-geo-stub}} ie5va946j85knkqvuqvpy20hcd2d2hm Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы) 0 152757 1296691 976325 2026-05-12T17:55:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296691 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алабуға''' ({{lang-ru|Ала́буга}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл. == Географияһы == Алабуға — [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл, өлкәләге өс Алабуғаның береһе. Күлдең көньяҡ ярында атамаһын күлдән алған ҙур ауыл - [[Алабуға (Силәбе өлкәһе)|Алабуға]]. Төньяҡ һәм көнбайыш өлөшөндә — йәйләүҙәр. Төньяҡ-көнсығыш ярын буйлап [[Бродокалмак]] — [[Алабуға (Силәбе өлкәһе)|Алабуға]] — [[Тәрәнкүл (ауыл, Ҡыҙыл Армия районы)|Тәрәнкүл]] автомобиль юлы үтә <ref>[http://reki-ozera.ru/109185-alabuga-3.html АЛАБУГА (У ПОСЕЛКА АЛАБУГА)]</ref>. == Тасуирламаһы == *Уртаса тәрәнлеге — 2 м, иң тәрән урыны — 3 метр. * Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 173 метр. * Минераллылығы — 0,694 г/л. * Майҙаны — 7,4 км² <ref>[http://reki-ozera.ru/109185-alabuga-3.html АЛАБУГА (У ПОСЕЛКА АЛАБУГА)]</ref>. *Оҙонлоғо - 3,4 км. *Киңлеге - 2,6 км. * Һыуйыйғыс майҙаны: 8,1 км². * Һыу күләме - 20 300 000 м³. * Сығанаҡтары юҡ, аҡмай торған күл. *Һыуы сөсө *Төбө - ләмле, урыны менән ҡомло. * Тоҙлолоғо - 0,7 г/л <ref>[https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/alabuga-ozero/ Озеро Алабуга]</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Яр буйҙары тотош ҡамыш менән ҡапланған. Күлдә [[алабуға]] һәм [[сабаҡ|аҡ сабаҡ]] тереклек итә <ref>[http://reki-ozera.ru/109185-alabuga-3.html АЛАБУГА (У ПОСЕЛКА АЛАБУГА)]</ref>. == Этимологияһы == [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһе географы, топонимисы, үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә ''Алабуға'' атамаһының килеп сығышын былай тип аңлата: ''От башкирского слова алабуга — «окунь». Есть мнение, что озеро в Красноармейском районе названо по мужскому имени Алабуга.''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote> Күл атамаһы, тимәк, ''алабуға'' тигән балыҡ атамаһынан йәки Алабуға тигән боронғо башҡорт андронимынан алынған булыуы ихтимал. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] * [[Алабуға (күл, Ҡарабаш)]] *[[Алабуға (күл, Кәҫле районы)]] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == *[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/alabuga_ozero/ Озеро Алабуга] *[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]] {{chelyab-obl-geo-stub}} eplou4mzv3og49ynk2jnx7tssi9h9eo Алабуға (күл, Кәҫле районы) 0 152758 1296689 1189625 2026-05-12T17:54:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296689 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алабуға''' - {{lang-ru|Алабуга}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы күл, өлкәләге бер үк исемдәге өс күлдең береһе. == Географияһы == Алабуға - [[Силәбе өлкәһе]] [[Кәҫле районы]]ның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан күл. Кәҫле ҡалаһынан 5 км көнсығыштараҡ ята. Координаттары: 55°54′3″N 60°54′40″E <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/alabuga/ Озеро Алабуга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702055708/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/alabuga |date=2019-07-02 }}</ref> == Тасуирламаһы == * Һыу көҙгөһө майҙаны 8,76 км² (диңгеҙ кимәленән абс.бейеклеге 233,2 м булғанда); * Уртаса тәрәнлеге - 2,9 м, макс. 5,1 м * Һыу массаһы күләме - 25,4 млн м³. *Һыуйыйғыс майҙаны өлөшләтә һаҙмырт, уның майҙаны 33,8 км², *Күлдән ҙур булмаған йылға ағып сыға, ул [[Ҡараболаҡ]] йылғаһына төшә. * Һыуы сөсө. Оло Кәҫле күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан. Күл соҡоро эрозия-тектоник сығышлы. == Ихтиофаунаһы == Күл ихтиофаунаһында 8 урындағы һәм 4 яраҡлаштырылған төр балыҡ тереклек итә; күпселеге сабаҡ, алабуға, карп үрсей. === Радиоактивлыҡ === «Маяҡ» химкомбинаты радиацион аварияһынан һуң (1957), радиоактив болот үткәндә, һыу ятҡылығына 175 Ku радионуклид яуа. 1999 йылда күлдә 5-6 Ku радионуклид була, шуларҙың 0,6-1,2 Ku бысраныуы - һыуҙа. Балыҡтың нурланыу (Sz буйынса) удел активлығы 84 Бк/кг тәшкил итә (хәүефһеҙ радиация кимәле) <ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=ozero-alabuga&id=310 Озеро Алабуга]</ref>. == Этимологияһы == Үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһе географы, топонимисы, ''Алабуға'' атамаһының килеп сығышын былай тип аңлата: ''От башкирского слова алабуга — «окунь». Есть мнение, что озеро в Красноармейском районе названо по мужскому имени Алабуга.''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote> Күл атамаһы башҡорт телендәге ''алабуға'' тигән балыҡ атамаһынан алынғаны шик тыуҙырмай. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] * [[Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)]] * [[Алабуға (күл, Ҡарабаш)]] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == *[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/alabuga/ Озеро Алабуга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702055708/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/alabuga |date=2019-07-02 }} *[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала] * [http://reki-ozera.ru/109184-alabuga-2.html Алабуга (Касли)] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы]] {{chelyab-obl-geo-stub}} kli4ad73q03qnk7eev0g9v1lzl7v9hd Байыҡ күлдәре (Силәбе өлкәһе) 0 152761 1296733 1050595 2026-05-13T04:47:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296733 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Байыҡ''' һәм '''Кесе Байыҡ''' - ({{lang-ru|Большой Баик }}{{lang-ru|Малый Баик}}) - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш ҡала округы |Ҡарабаш ҡала округындағы]] күлдәр. == Географияһы == [[File:На Аргазинском водохранилище. - panoramio.jpg|thumb|[[Арғужа һыуһаҡлағысы]]нда балыҡсылар]] Оло Байыҡ та, Кесе Байыҡ та [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡарабаш ҡала округы |Ҡарабаш ҡала округындағы]], Ҡарабаш ҡалаһы биләмәһенә ингән күлдәр. Кесе Байыҡтың координаттары: 55°28'47"N 60°25'2"E Оло Байыҡ хәҙер үҙ аллы күл булыуҙан туҡтаған, ғәмәлдә, [[Арғужа һыуһаҡлағысы]]ның ҡултығына әүерелгән. == Дөйөм мәғлүмәттәр == Оло Байыҡ күленә Уйылды күленән канал ҡаҙып, ҡылымыҡ яһалған. [[1975 йыл]]ғда [[ҡоролоҡ]] арҡаһында Силәбе өлкәһендә [[һыу ]] етмәй башлай, шул арҡала [[Уйылды (күл)|Уйылдынан]] [[Арғужа һыуһаҡлағысы]]на канал ҡаҙылып, унда Оло Байыҡ күле аша һыу ағыҙыла <ref>[http://www.ilec.or.jp/database/eur/img/eur52-02.gif График уровня воды] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121219144658/http://www.ilec.or.jp/database/eur/img/eur52-02.gif |date=2012-12-19 }} {{проверено|13|4|2009}}</ref> Оло Байыҡ менән Кесе Байыҡ бер-береһенә бик яҡын урылашҡан - аралары 1 саҡрым самаһы ғына, уларҙы урман айырып тора. Кесе Байыҡ һаҙлыҡлана бара. Оло Байыҡ ҡултығына балыҡсылар йөрөргә ярата - яҡшы ҡаба. Күл эргәһендәге урмандарҙа еләк-емеш, бәшмәк бик күп <ref>[https://www.novatour.ru/Club/Detail/5834 Малый Баик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701032355/https://www.novatour.ru/Club/Detail/5834 |date=2019-07-01 }}</ref>. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Байыҡ атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: ''Баик, Большой и Малый, озеро, территория города Карабаша. Возможно, от тюркского мужского имени Баик, Байык, в значении «чистый», «правдивый», «верный». Сближается также с башкирским словом бейек, бийик — «высота», «высокий», т.е. «высокое озеро»''<ref>Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote> "Башҡорт исемдәре" һүҙлеге Байыҡ андронимына ошондай аңлатма бирә: *'''Байыҡ''' (''баш.'') - тоғро, ысын <ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 30-сы бит</ref> == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] * [[Арғужа һыуһаҡлағысы]] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == *[https://wikimapia.org/13263746/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B9-%D0%91%D0%B0%D0%B8%D0%BA Озеро Малый Баик] *[http://toposural.ru/index.php/ozjora-yuzhnogo-urala/ozeroa Озёра Южного Урала] * [http://toposural.ru/index.php/chelyabinskaya-oblast-kraj-ozer-yuzhnogo-urala/baik Спутниковая карта озера Баик] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡарабаш ҡала округы]] {{chelyab-obl-geo-stub}} mt1343zzk0zim05vvy4ihg89ctcayyf Арбаһуҡҡантау 0 153359 1296706 976035 2026-05-12T22:18:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296706 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Арбаһуҡҡантау''' ({{lang-ru|Арба-Суккан-Тау}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]ндәге тау. == Географияһы == Арбаһуҡҡантау Силәбе өлкәһенең [[Уй районы (Силәбе өлкәһе)|Уй районы]] Әмин ауылы янында урынлашҡан тау. Тауҙың координаттары Әмин ауылыныҡына тура килә, ә үҙенеке аталған сығанаҡ табылманы. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә тау атамаһының килеп сығышын былай тип аңлата: <blockquote>Назван в переводе с башкирского означает «гора, разбившая телегу», где арба — «телега», суккан — «разбивать», тау — «гора». О происхождении названия села говорится так в старину по пятницам на этой горе устраивались увеселительные игры. Разгулявшиеся крестьяне решили прокатиться с горы на телеге. Телегу сильно разнесло и разбило. Это забавное событие и запечатлено в названии горы.<ref>Шувалов Н. И. Арба-Суккан-Тау // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Тимәк, тау атамаһы башҡорт телендәге «арба+һуҡҡан+тау» тигән өс һүҙҙән килеп сыҡҡан. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Әмин (Уй районы)]] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Арба-Суккан-Тау // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{geo-stub}} [[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]] o0yy4k6z2wb2ckbzy4q3l7o9bcauwx3 Артузов Артур Христианович 0 157883 1296707 1277931 2026-05-12T22:50:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296707 wikitext text/x-wiki '''Артузов Артур Христианович''' (1918 йылға тиклем — '''Фраучи'''<ref>[http://www.telenir.net/politika/1937_bolshaja_chistka_nkvd_protiv_chk/p1.php Михаил Тумшис, Александр Папчинский Большая чистка. НКВД против ЧК / 1937. Большая чистка. НКВД против ЧК]</ref> йәки '''Ренуччи'''<ref>{{Китап|автор=Хенкин Кирилл Викторович|заглавие=Русские пришли|ответственный=|издание=|место=Тель-Авив|издательство=|год=1984|страницы=стр. 28, прим.|страниц=|isbn=}}</ref>; [[18 февраль]] [[1891 йыл]], Тверь губернаһы Устиново — [[21 август]] [[1937 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[ВЧК|СССР дәүләт именлеге органдары]] эшмәкәре. [[СССР|Совет]] разведка һәм контрразведкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, корпус комиссары (1935). «Халыҡ дошманы». 1937 йылда атып үлтерелә. == Биографияһы == === Балалыҡ һәм үҫмер йылдары === Артур Христианович Артузов 1891 йылдың 18 февралендә Тверь губернаһының Кашинский өйәҙе Устинов швейцар сыр бешереүсеһе Христиан Фраучи (милләте буйынса итальян) ғаиләһендә тыуған, улар төрлө урында эшләп, рәсәй ҡалаларында сыр эшкәртеү менән шөғөлләнә. Артур Артузовтың әсәһе, Августа Августовна Фраучи (ҡыҙ фамилияһы Дидрикиль), эстон һәм латыш тамырҙарына эйә булған, ә уның ҡартатайҙарының береһе шотланд була. Йәштәр Рәсәйҙә танышалар һәм өйләнешәләр. Фраучи ғаиләһендә алты бала тәрбиәләнә, Артур өлкәне була. Артузов бала саҡтан Фраучиҙар йортонда йыш ҡунаҡ булған революционер-большевик Михаил Кедров һәм Николай Подвойский менән таныш була. Улар әсәһенең һеңлеләренә өйләнгән була. [[1906 йыл]]дан Артузов легаль булмаған әҙәбиәт таратыуҙа ҡатнаша. 1909 йылдың майында Новгород классик ирҙәр гимназияһын алтын миҙал менән тамамлай һәм Петроград политехник институтының металлургия бүлегенә уҡырға инә һәм 1917 йылдың февралендә уны отличие менән тамамлағандан һуң, профессор Владимир Грум-Гржимайлоның Металлургия бюроһында инженер-проектлаусы булып эшләй. === Именлек органдарында === 1917 йылдың авгусында, [[Түбәнге Тагил]]ға командировкаға барып ҡайтҡандан һуң, инженер-проектлаусы һөнәрен ҡалдырырға ҡарар ҡабул һәм 1917 йылдың декабренә тиклем Армия һәм флотҡа демобилизациялау идаралығында эшләй. 1917 йылдың декабрендә [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]] сафына инә. 1917 йылдың декабренән 1918 йылдың мартына тиклем ревизия комиссияһы секретары менән эшләү буйынса буйынса айында [[Вологда]]ла һәм [[Архангельск|Архангельскиҙа]] [[РСФСР]] [[Хәрби Эштәр Халыҡ комиссариаты]]ның Ревизия комиссияһында сәркәтип, ә 1918 йылдың мартынан авгусына тиклем Төньяҡ фронтта саҡырылыусыларҙың партизан отряды начальнигы. Артабан эҙмә-эҙлекле Мәскәү хәрби округының хәрби-таныштырыу военно-осведомительный бюроһы һәм [[Революцион хәрби совет|Реввоенсоветтың]] Хәрби контроле әүҙем часы начальнигы вазифаһын биләй. 1919 йылдың ғинуарынан Артузов {{comment|Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр комитеты|ВЧК}}-ның Махсус бүлеге махсус вәкәләтле вазифаһына тәғәйенләнә, артабан эҙмә-эҙлекле ВЧК Махсус бүлеге Оператив идаралығы мөдире вазифаһын биләй, 1921 йылдың ғинуарынан — ВЧК-ның Махсус бүлек начальнигы ярҙамсыһы, шул уҡ йылдың июленән — ВЧК-ның Махсус бүлек — [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы]] {{comment|Берләшкән Дәүләт Сәйәси Идаралығы|ОГПУ}} начальнигы урынбаҫары. «1920 йылдан (эске чекист мәсьәләләре буйынса) Коллегия ағзаһы хоҡуғында», — тип яҙа Артузов автобиографияһында<ref name="autogenerated1">[http://bookatruck.net/book_99_glava_3_GENEZIS_SOVETSKOJJ_KONTRRAZVED.html ГЕНЕЗИС СОВЕТСКОЙ КОНТРРАЗВЕДКИ. ПЕРИОД АРТУЗОВА : Контрразведка. Щит и меч против Абвера и ЦРУ : Экономическая литература] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230234619/http://bookatruck.net/book_99_glava_3_GENEZIS_SOVETSKOJJ_KONTRRAZVED.html |date=2013-12-30 }}</ref>. 1920 йылдың йәйендә киң вәкәләткә эйә булып Көнбайыш фронтҡа (фронт һәм армияның махсус бүлектәре эшен күҙәтеү хоҡуғы) бара. 1921 йылдың 18 июлендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы А. Х. Артузов [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә<ref name="autogenerated1"/>. Артузов 1922 йылдың июлендә ГПУ/ОГПУ-ның {{comment|Йәшерен-оператив идаралығы|СОУ}}нда яңы төҙөлгән {{comment|Контрразведка бүлеге|КРО}} начальнигы итеп тәғәйенләнә. Контрразведка бүлеген етәкләп, Артузов «Трест» һәм «Синдикат-2» эре операциялары, шулай уҡ бер нисә тиҫтә башҡа аҙ билдәле операциялар етәксеһе була. 1922—1927 йылдарҙа дауам иткән «Трест», операцияһы барышында СССР территорияһында аҡ эмигранттар берекмәһенең ҡоротҡос-разведка эшмәкәрлеге тулыһынса сикләнә. «Синдикат-2» операцияһы һөҙөмтәһендә, «Тыуған илде һәм азатлыҡты яҡлау халыҡ союзы» советтарға ҡаршы эмигрант ойошмаһы етәксеһе Борис Савинков ҡулға алына. 1925 йылда Сидней Рейлиҙы. ҡулға алыу ҙа Артузовтың тағы бер уңышы була. Артузов «Тарантелла» операцияһының инициаторы һәм туранан-тура еренә еткереүсеһе лә була. 1927 йылдың йәйендә Артузов бер ыңғай ОГПУ-ның Йәшерен-оператив идаралығы начальнигы [[Генрих Григорьевич Ягода]]ның 2-се ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, ә инде 4 ай үтеүгә, ноябрҙә, ул КРО хеҙмәтенән бушатыла<ref>[http://www.tinlib.ru/istorija/kontrrazvedka_sh_it_i_mech_protiv_abvera_i_cru/p1.php Вадим Абрамов Контрразведка Щит и меч. против Абвера и ЦРУ / Контрразведка. Щит и меч против Абвера и ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230234337/http://www.tinlib.ru/istorija/kontrrazvedka_sh_it_i_mech_protiv_abvera_i_cru/p1.php |date=2013-12-30 }}</ref>. Берләштерелгән Дәүләт Сәйәси Идаралығының Йәшерен-оператив идаралығында СОУ ОГПУ эшләй. 1930 йылдың 1 ғинуарынан Артузов СССР Берләшкән Дәүләт Сәйәси Идаралығының Беренсе Баш Идаралығы (ИНО ОГПУ) начальнигы урынбаҫары итеп, ә 1931 йылдың 1 авгусынан — ИНО начальнигы һәм СССР ОГПУ коллегия ағзаһы вазифаһына тәғәйенләнә. Артузов ИНО ОГПУ-һын етәкләгәндә, тиҫтәләрсә хеҙмәткәр һәм йөҙҙәрсә агент йәлеп итеп, тиҫтәләрсә операциялар үткәрелә. [[Германия]] йүнәлеше совет разведкаһының мөһим эше булған. Артузов хеҙмәткәрҙәре агентура селтәре совет етәкселегенә власҡа килгән Германия милләтсе-социалистик партияһы эсендә булып ятҡан ваҡиғалар, шулай уҡ ҡайһы бер дәүләт органдары һәм махсус хеҙмәттәре эшмәкәрлеге тураһында ҡиммәтле мәғлүмәт еткергән. Артузов Берләшкән Дәүләт Сәйәси Идаралығының ОГПУ Сит ил эштәре бүлегендә хеҙмәт иткән осорҙа данлыҡлы легаль булмаған разведчиктар Фёдор Карин, Арнольд Дейч, Теодор Малли, Дмитрий Быстролетов һәм башҡалар совет разведкаһына эшләй. Артузов 1934 йылдың майында, бер нисә эш башҡарып, Рәсәй Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы штабының IV (разведка) идаралығы начальнигы урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. Быға тиклем IV идаралыҡ начальнигы Ян Берзиндың рәсми беренсе урынбаҫары булмай, ә бары тик ярҙамсылары<ref name="militera.lib.ru">[http://militera.lib.ru/research/kolpakidi_prohorov1/04.html ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА -[ Исследования &#x5D;- Колпакиди А. И., Прохоров Д. П. Империя ГРУ. Очерки истории российской военной разведки]</ref> булған. Тәғәйенләнгән сағында Артузов ИНО ОГПУ-ның бер нисә хеҙмәткәрен<ref>[http://nvo.ng.ru/spforces/2012-03-30/14_karin.html Разведчик-нелегал комкор Федор Карин — Преданность единомышленников зачастую бывает опаснее происков заклятых врагов]</ref>, (улар араһында иң күренекле тип күрһәтелгәндәре Карин һәм Штейнбрюк, башҡалар араһында Борис Эльман һ. б.) үҙе менән алып килеү хоҡуғы тураһында алдан һөйләшеп ҡуя. 1935 йылдың майында Артузов СССР {{comment|Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының Дәүләт Именлеге Баш Идаралығы Сит ил бүлеге|НКВД ГУГБ ИНО}} начальнигы вазифаһынан бушатыла һәм тулыһынса Рәсәй Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Разведка идаралығы штабы эшенә туплана. Колпакиди һәм Прохоров Артузовты бер төркөм хеҙмәткәре менән Разведка Идаралығына күсеүе ИНО ОГПУ-ның көсһөҙләнеүенә алып килә ти. Һәм менән тышҡы сәйәси хәлдәрҙең үҙгәрешен (Германия һәм [[Польша|Польшаның]] яҡынайыуын, [[Япония]] позицияһын), ни өсөн «хәрби разведканың әһәмиәте арта барыуын»<ref name="militera.lib.ru"/> шуның менән бәйләй. Артузов етәкселегендә данлыҡлы разведчиктар Шандор Радо, Рихард Зорге, Ян Черняк, Рудольф Гернштадт, Хажи-Үмәр Мамсуров эшләй. 1935 йылдың 21 ноябрендә Артузовҡа корпус комиссары исеме бирелә. 1937 йылдың 11 ғинуарында Артузов Разведка Идаралығы хеҙмәтенән бушатыла һәм СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының {{comment|Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты|НКВД}} архив бүлегенә ғилми хеҙмәткәр вазифаһына тәғәйенләнә. [[Борис Игнатьевич Гудзь]] былай хәтерләй: {{Цитата башы}}Артузов эштәр өйөлгән өҫтәл һәм ике ултырғыс торған кескәй бүлмәлә ултыра ине, яманһыулап былай тине: «Бына, миңә совет дәүләт именлек органдарының тарихын яҙыу эшен тапшырҙылар. Кәрәкле эш, һәм быны минән дә яҡшыраҡ бер кем дә эшләмәҫ».{{Цитата аҙағы}}{{конец цитаты |источник=[http://www.e-reading.org.ua/chapter.php/145121/6/Mihaiilov%2C_Tomarovskiii_-_Obvinyayutsya_v_shpionazhe.html «Кто виноват — Обвиняются в шпионаже»]}} === Ҡулға алыныуы һәм язаланыуы === 1937 йылдың 13 майында хеҙмәт бурысын үтәгәндә Артузов ҡулға алына. Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты НКВД эсендә алдан һүҙ ҡуйышып контрреволюцион емергес эш алып барған ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнә. СССР эске эштәр халыҡ комиссары [[Ежов Николай Иванович|Николай Ежовтың]] № 8 июль 1937 йылдың 8 июлендә сығарылған 1138-се Бойороғо менән элекке вазифаһынан һәм, ғөмүмән, хеҙмәтенән бушатыла. 1937 йылдың 21 авгусында "махсус тәртип"тә юғары язаға хөкөм ителә. Шул уҡ көндө язалана. 1956 йылдың 7 мартында үлгәндән һуң аҡлана. == Ғаиләһе == * ҡатыны Лидия Дмитриевна (ҡыҙ фамилияһы Слугина) — 1918 йылдың октябренән никахта булалар. Балалары: * улы Камилл (1923—1997) — билдәле совет скрипкасыһы һәм музыка уҡытыусыһы * ҡыҙы Лидия (1919 йылғы) * ҡыҙы Нора (1920 йылғы) == Хәтер == 2014 йылдың 19 ноябрендә [[Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты|Санкт-Петербург политехник университеты]]<nowiki/>нда совет разведчигы Артур Артузовҡа мемориаль плита асыу тантанаһы уҙҙы<ref>[http://nevnov.ru/city/region/v-peterburgskom-politexe-otkryili-memorialnuyu-ekspozicziyu-v-pamyat-o-legendarnom-chekiste/ Невские Новости: В петербургском Политехе открыли мемориальную экспозицию в память о легендарном чекисте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213022122/http://nevnov.ru/city/region/v-peterburgskom-politexe-otkryili-memorialnuyu-ekspozicziyu-v-pamyat-o-legendarnom-chekiste/ |date=2014-12-13 }}</ref>. == Наградалары == * Ике<ref name="svr">{{Cite web|url=http://svr.gov.ru/history/ar.htm|title=Биография Артузова-Фраучи на сайте СВР|accessdate=2007-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130525002944/http://svr.gov.ru/history/ar.htm|archivedate=2013-05-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525002944/http://svr.gov.ru/history/ar.htm |date=2013-05-25 }}</ref> [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (18.07.1921, 1932). Башҡа сығанаҡтарҙа<ref name="petrov">[http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb22.htm Артузов А. Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031023246/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb22.htm |date=2011-10-31 }} // {{Китап|автор=Петров Н. В., Скоркин К. В.|заглавие=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|ответственный=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|ссылка=http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|место=М.|издательство=Звенья|год=1999|страниц=502|тираж=3000|isbn=5-7870-0032-3}}</ref><ref name="gladkov">{{Китап|автор=[[Гладков, Теодор Кириллович|Гладков Т. К.]]|заглавие=Артур Артузов|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2008|страниц=|серия=Жизнь замечательных людей|isbn=978-5-235-03131-9|тираж=3000}}</ref> бер орден менән бүләкләнеүе тураһында мәғлүмәт тупланған. * «ВЧК-ГПУ (V) почётлы хеҙмәткәре» билдәһе (1923) * «ВЧК-ГПУ (XV) почётлы хеҙмәткәре» билдәһе (20.12.1932) == Мәҙәниәттә == Артузов Артур совет яҙыусыһы Л. В. Никулиндың чекист [[«Трест» операцияһы]] тураһында бәйән иткән «Мёртвая зыбь» романы персонаждарының береһе. 1967 йылда был роман буйынса ҡуйылған «Операция „Трест“» фильмында Артур Христианович ролен [[Джигарханян Армен Борисович|Армен Джигарханян]], ә [[Юлиан Семёнов]] сценарийы буйынса ҡуйылған һәм 1980 йылда экрандарға сыҡҡан ике сериялы «Крах операции „Террор“» тарихи-революцион совет-поляк фильмында — Артём Карапетян уйнай. Василий Кононюктың «Я — меч, я — пламя!» фантастик романында төп геройҙарҙың береһе булып һынландырылған. "Государственная граница" сериалының дүртенсе {{comment|«Ҡыҙыл ҡом»|«Красный песок»}} фильмында Артузов ролен Гирт Яковлев башҡара. == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР разведчиктары]] [[Категория:РСДРП ағзалары]] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Шәхестәр:СССР махсус хеҙмәттәре]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 августа вафат булғандар]] [[Категория:1891 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 февралдә тыуғандар]] hqafchymqwf0ggtuj9ah8d7uekv8sm3 Абай (Абай районы) 0 161022 1296641 1276197 2026-05-12T14:13:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296641 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Абай''' ({{Lang-kk|Абай}}; 1961 йылға тиклем — '''Чурубай-Нур''' йәки '''Чурбай-Нура''' ҡасабаһы ({{Lang-kk|Шерубай-Нұра}})) — [[Ҡаҙағстан]]дың Ҡарағанды өлкәһендәге ҡала. [[1949 йыл]]да Ҡарағанды күмер бассейнының көнбайыш участкаларын эшкәртеү менән бәйле эшселәр ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән. 2002 йылдан — Абай районы үҙәге. [[Ҡарағанды]]нан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 30 км алыҫлыҡта, Ҡарабас тимер юлы станцияһынан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала аша Ҡарағанды — [[Еҙҡаҙған]] — [[Ҡыҙылурҙа]] автомобиль трассаһы үтә, ҡала тибындағы Шахтинск, Сарань ҡасабалар менән төҙөк юлдар менән бәйле. Ҡарабас ҡасабаһы Абай янында Жартасс һыу үткәргесе үтә. [[Абай Ҡонанбаев]] хөрмәтенә аталған. == Тарихы == Хәҙерге Абай ҡалаһы тарихы юғары сифатлы күмер запастарына эйә булған Ҡарағанды күмер бассейнының Чурубай-Нура районын үҙләштереү менән башлана, ул 1949 йылда башлана. Чурубай-Нура ҡасабаһы һәм беренсе шахта 6/7 Карлаг тотҡондарының хеҙмәтен ҡулланыу менән төҙөлә, тотҡондарҙы Карабас һәм Долинка лагерҙарынан алып киләләр. Һуңыраҡ Чурубай-Нурала Л. Я. Состерҙың Песчанлагынан лагерь бүлексәһе була, рәссамдың ҡатыны Чурубай-Нура бүлексәһенең ҡатын-ҡыҙҙар лагерын хәтерләй.{{Цитата башы}} Ике меңлек ҙур лагерь — бер ағас та юҡ, ҡыҙыу ҡояш һәм һыуҙың юҡлығы. Пеләш тау һымаҡ<ref name=Lida>[http://old.memo.ru/history/teatr/chapter12.htm ''Соостер Л.'' Художник Юло Соостер.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191007202259/http://old.memo.ru/history/teatr/chapter12.htm |date=2019-10-07 }}</ref>.{{конец цитаты}} Ҡатын-ҡыҙҙар лагпунктында театр эшләй, уның художество етәксеһе булып [[Таллин]]дың «Эстония» театры йырсыһы, примадонна Герда Мурре тора. Драманы Лебедева Марина — Кесе театрҙан шул ваҡытта иң билдәле театры актерының ҡыҙы алып бара. Ике рәссам: Керти Ноорт — фин ҡатын-ҡыҙы, һәм [[Львов]]тан Оля Пшенорская була; Лида Музалевская — костюмдар бүлмәһе мөдире; Жанна Анупанова виртуоз акробат — программаларҙың эстрада йондоҙо<ref>''Л.Соостер.''Театр ГУЛАГа. ХУДОЖНИК ЮЛО СООСТЕР.<small>Дата обращения 8 ноября 2019.</small></ref>. 1951 йылдың яҙында һәм ҡыш башында ирҙәр лагпунктында киләсәктә билдәле тарихсы Л. Н. Гумилев була<ref>[http://www.e-reading.club/chapter.php/1024403/52/Belyakov_-_Gumilev_syn_Gumileva.html ''Беляков Сергей''. Гумилёв сын Гумилёва]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1950 йылда инде ялланып эшләүселәр өсөн яңы Чурубай-Нура тораҡ пунктында барак тибында бер ҡатлы йорттар төҙөлә<ref>У истоков образования г. Абай (история). НОС города Абай.<small>Дата обращения 3 октября 2017</small></ref>. Чурубай-Нура күмер ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙең тәүге йылдарында Ҡараған, Ҡыҙыл, Вольный, Новодолинка тораҡ пункттары барлыҡҡа килә. Улар шахта янындағы ауылдар кеүек төҙөлә. Ҡасабалар ағастан һәм самандан бер ҡатлы йорт кеүек планһыҙ, башлыса шәхси төҙөлә. Ҡараған ҡасабаһы Төньяҡ Ҡараған, Көньяҡ Ҡараған Яңы Ҡараған тораҡтарын берләштерә, улар «Топар» шахтаһына йәнәш тороп, Абай ҡалаһынан көньяҡтараҡ һәм көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлаша. Яңы Ҡарағандыла «Топар» шахтаһын төҙөүсе тотҡондар өсөн шулай уҡ зона урынлаша. 1949 йылдан 1957 йылға тиклем Чурубай-Нура ҡасабаһының, буласаҡ Абай ҡалаһының төҙөлөшөндә [[Карлаг]] һәм [[Песчанлаг]] тотҡондары хеҙмәте ҡулланыла. 1957 йылға тиклем улар Абай ҡалаһының беренсе кварталдарының (31, 32, 26, 27, 28) ике ҡатлы йорттарын төҙөй. Унда бөгөн Карл Маркс урамы үтә, уның башынан алып аҙағына тиклем тимер юл тармағы һалынған, был тимер юл буйлап төҙөлөш материалдары килтерелә. Тотҡондар эшләгән кварталдар сәнскеле сымдар менән уратып алына, ҡарауыл вышкаһы тора<ref>У истоков образования г. Абай (история)</ref>. 1954 йылда Чурубай-Нура ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 1 (819), 1955 г.</ref>. 1956 йылда Черубай-Нура ҡасабаһына төҙөүселәрҙең ҙур төркөмө килә. Ҡаланың беренсе төҙөүсеһе Украинанан килеүсе Наталья Степановна Музычук ул алыҫ йылдарҙы былай тип хәтерләй<ref>{{Cite web|url=http://abaj.kz/publ/istoricheskie_khroniki/u_istokov_obrazovanija_g_abaj/13-1-0-174|title=У истоков образования г. Абай (история)|publisher=НОС города Абай|accessdate=2017-10-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003224644/http://abaj.kz/publ/istoricheskie_khroniki/u_istokov_obrazovanija_g_abaj/13-1-0-174 |date=2017-10-03 }}</ref> {{Цитата|Ровно өлкә ҡалаһында төркөм булдырыла һәм беҙ, Украинанан йәш ҡыҙҙар һәм егеттәр Ҡаҙағстанға юлландыҡ. Ҡарағандыға тиклем ете тәүлек барҙыҡ, поезды лозунгтар һәм транспаранттар менән биҙәнеләр, йыр һәм музыка менән барҙыҡ. Беренсе төҙөүселәр Ҡарағандыға 1956 йылдың 30 июнендә, шул уҡ көндө шахтерҙарҙың бәләкәй Чурубай ҡасабаһына килә. Ятаҡтың ремонтланған бүлмәләрендә (тотҡондар йәшәгән барак бүлмәләре) уларҙы ялан сәскәләре гөлләмәләре һәм урта мәктәп уҡыусыларының сәләмләү хаттары ҡаршы ала (хәҙер Абай ҡалаһының 12-се мәктәбе)<ref>{{Cite web|url=http://abaj.kz/publ/istoricheskie_khroniki/u_istokov_obrazovanija_g_abaj/13-1-0-174|title=У истоков образования г. Абай (история)|publisher=НОС города Абай|accessdate=2017-10-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003224644/http://abaj.kz/publ/istoricheskie_khroniki/u_istokov_obrazovanija_g_abaj/13-1-0-174 |date=2017-10-03 }}</ref>}}. Беренсе төҙөүсе Наталья Степановна Музычук хәтирәләренән<ref>У истоков образования г. Абай (история) НОС города Абай.<small>Дата обращения 3 октября 2017</small></ref>: {{Цитата| Производство уҡыу инструкторы булып Николай Андреевич Николайчук була. 1956 йылдың көҙөнә беҙҙе бригадаларға бүләләр, һәм мин Блиох Вальдемар Эдуардович бригадаһында эшләй башланым. Беренсе йорт Чурубай-Нура ҡасабаһында Стадион урамындағы (хәҙер Курчатов урамы) 10-сы йорт була, шулай уҡ Беренсе май (Абай), Стадион, Энгельс урамдарында йорттар һәм магазиндар, 3-сө мәктәп (спорт мәктәбе), Таусыларҙың мәҙәниәт йортон төҙөйҙәр. Беҙҙең бригада Сарань ҡалаһында ла, Новодолинка ҡасабаһында, Тентек ҡасабаһында ла эшләй}}. 1961 йыл Чурубай-Нура ҡасабаһы тарихында айырым урын биләй. Ҡаҙағстан ССР-ының Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә Чурубай-Нура эшселәр ҡасабаһы базаһында 1961 йылдың 15 авгусында Абай ҡалаһы барлыҡҡа килә, ә Чурубай-Нура депуттатарының ҡасаба Советы юҡҡа бөтөрөлә. == Сәнәғәте һәм иҡтисады == Күмер сығарыу (ҡалала үҙгәртеп ҡороуҙарға тиклем 4 күмер һәм эзбизташ шахтаһы була: 4-се «Чурубай-Нура» (Шерубайнура), 1-се «Топар», Калинин исемендәге 9-сы һәм 6/7-се «Абай» шахталары була, ҡасандыр «Долинский» шахтаһы ла була, әммә һуңынан ул башҡа районға күсә). Шулай уҡ йорт төҙөү һәм ағас эшкәртеү комбинаты була. Үҙәк байыҡтырыу фабрикаһы «Көнсығыш», Абай тегеү фабрикаһы (АШФ), горпромкомбинаттау комбинаты, ремонт-механик заводы, икмәк заводы, № 8 шахта төҙөү идаралығы, «Карагандауглестрой» 3-сө тресы, пассажирҙар һәм 2 йөк автотранспорты. Төп продукция төрҙәре: күмер, күмер концентраты, тегеү изделиелары, йыйылма [[тимер-бетон]], икмәк-ҡалас изделиелары, ауыл хужалығы ырғаҡтары СП—16, СГ—21, ГУАР—15Н автомашинаһы гидравлик күтәргестәре. Топар ҡасабаһында ҙур Ҡарағанды ГРЭС-ы-2. Тау техникумы һәм киске төҙөлөш техникумы. == Халҡы == Милли составы (шул иҫәптән ҡала хакмимәтенә буйһонған тораҡ пункттар; 2019 йыл башына)<ref>[http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2019 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601223013/http://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT306055 |date=2020-06-01 }}</ref>:{{Колонки}} * [[ҡаҙаҡтар]] — 23 195 кеше (39,53 %) * [[урыҫтар]] — 23 587 кеше (40,20 %) * [[украиндар]] — 3168 кеше (5,40 %) * [[татарҙар]] — 2155 кеше (3,67 %) * [[немецтар]] — 1981 кеше (3,38 %) * [[белорустар]] — 1047 кеше (1,78 %) * [[башҡорттар]] — 471 кеше (0,80 %) * [[әзербайжандар]] — 442 кеше (0,75 %) * [[чечендар]] — 424 кеше (0,72 %) * [[кореялылар]] — 293 кеше (0,50 %) * [[үзбәктәр]] — 228 кеше (0,39 %) * [[поляктар]] — 199 кеше (0,34 %) * [[литвалар]] — 159 кеше (0,27 %) * [[молдовандар]] — 157 кеше (0,27 %) * [[сыуаштар]] — 121 кеше (0,21 %) * [[мордвалар]] — 100 кеше (0,17 %) * [[гректар]] — 23 кеше (0,04 %) * һәм башҡалар — 923 кеше. (1,57 %) * бөтәһе — 58 673 кеше. {{Конец кол}} Ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәлдәр арҡаһында ҡаланың тотороҡлолоғо нигеҙе булған шахталар һәм башҡа сәнәғәт предприятиелары ябыла. Һөҙөмтәлә Абай ҡалаһының халыҡ һаны 1989 йылда 46 533 кеше тәшкил итә, 2005 йылда 27 957 кешегә тиклем кәмей. Властар ҡаланың проблемаларына иғтибар итә һәм 2008—2009 йылдарҙа ял итеү урындарын, ихата территорияларын төҙөкләндереү, яҡтыртыу һәм юлдарҙы тергеҙеү, үҙәк һыу селтәрҙәрен алмаштырыу буйынса программа ҡабул итә. == Дине == * Абай ҡалаһының үҙәк мәсете * Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә Православие храмы<ref>[http://eparhia.kz/node/77 Храм в честь иконы Божией Матери «Всех скорбящих Радость»]</ref> * Бөтә халыҡтарҙың намаҙ йорто * «Яңы тормош сиркәүе» == Аҡымдары == 2014 йылдың авгусынан 2017 йылға тиклем Ҡарағанды өлкәһе Абай районының аҡымы булып Шайдаров Серик Жаманкул улы тәғәйенләнә. 2017 йылдың 25 декабрендә Абай районының яңы аҡымы булып Бауржан Асанов тәғәйенләнә. == Сейсмологик торошо == Абайҙа 40 км тәрәнлектә 5,8 балл магнитудалы ер тетрәү үҙәге була, ул 2014 йылдың 21 июнендә урындағы ваҡыт буйынса 12 сәғәт 32 минут 04 секундта үтә. Ер өҫтөндә тетрәү көсө 4 баллға етә. Дөйөм алғанда, был район сейсмик яҡтан тыныс булып тора<ref>[http://incident.zakon.kz/4633988-v-karagandinskojj-oblasti-proizoshlo.html В Карагандинской области произошло землетрясение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129021425/http://incident.zakon.kz/4633988-v-karagandinskojj-oblasti-proizoshlo.html |date=2014-11-29 }}</ref>. == Галереяһы == <gallery caption="Абай ҡалаһы фотоһүрәттәре"> Файл:Скульптуры Абая.jpg|Аллея Файл:Школа гимназии 10.jpg|10-сы мәктәп-гимназия Файл:Скульптура у мечети.jpg|Мәсет янында Файл:Больница города Абай.jpg|Ҡала дауаханаһы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.abaj.ru/ Первый неофициальный сайт города в зоне RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713081807/http://abaj.ru/ |date=2020-07-13 }} создан в 2003 году * [http://www.abaj.kz/ Неофициальный сайт города в зоне KZ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717005847/http://abaj.kz/ |date=2011-07-17 }} * {{Из БСЭ|заглавие=Абай}} [[Категория:Ҡаҙағстан ҡалалары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] lpz1u493cv8insoalsjv5flodve9zke Аҡсакүл (ауыл) 0 166158 1296728 1067071 2026-05-13T02:38:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296728 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҡсакүл''' — Силәбе өлкәһе [[Ҡоншаҡ районы]] Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе составына ингән ауыл, 1929 йылда бында «Магнитола» колхозы барлыҡҡа килә<ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm posu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Этимологияһы == Атамаһы башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа таралған төрки ир-ат исеме Аҡсаҡул, Аҡсағол һәм Аҡсаҡай, нигеҙендә ''аҡса'' (башҡортса) — «деньги» һәм нигеҙгә ҡушылған ир-ат исеменең типовой компоненты, нигеҙгә ҡушыла ''ҡол (ҡул, ғол)'' — «ҡол», «тотҡон», рус телендә ''күл'' — «күл» һүҙенән һәм исемгә иркәләү оттеногы биреүсе исем яһаусы ''-ҡай'' аффиксы тип ҡабул ителгән. Был исемдәр ошо исем эйәһе аҡсалы, бай, мөлкәтле булһын тигән теләктән ҡушыла. == Географияһы == Райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Кесе Аҡсакүл (исеме шунан) күле буйында урынлашҡан. [[Ҡоншаҡ]]ҡа тиклем алыҫлығы — 75 км. Ҡоншаҡ районында тағы ла ''Аҡсакүл'' күле бар; Силәбе өлкәһенең Эткүл районында ''Аҡсаҡай'' күле бар. == Климаты == Климаты уртаса континенталь. Һауа торошо ҡапыл үҙгәреүсән, [[Урал тауҙары]] [[Рәсәй]]ҙең [[Европа]] өлөшөнән килгән һауаның үтеп инеүенә ҡамасаулай, шуның өсөн бында һалҡын [[Арктика]] һауаһы ла, [[Урта Азия]]ның ҡоро һәм эҫе һауаһы ла еңел үтә. Һөҙөмтәлә һауа торошоноң кинәт үҙгәреүе йыш күҙәтелә. == Халҡы == {{Население|Акчакуль (деревня)}}(1958—291, 1970—190, 1983—109, 1995 йылда — 92 кеше) [[2002 йыл]]ғы йәниҫәп буйынса күпселекте алып тороусы халыҡтар: [[урыҫтар]] (74%), [[башҡорттар]] (26%).<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2002 йылғы йәниҫәп алыу мәғлүмәте.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}</ref> == Урамдары == * Баҡса урамы * Үҙәк урам == Һылтанмалар == * [http://old.toposural.ru/html/a.htm Шуваловтың Силәбе өлкәһе топонимдары һүҙлеге «От Парижа и Берлина по карте Челябинской области» ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 3o0spk3qro5wewx4ejj06dw32cz640c Аҙбай 0 166850 1296724 1249571 2026-05-13T01:39:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296724 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҙбай''' {{lang-ru|Азбай}} — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]ндағы күл. == Географияһы == Аҙбай күле Силәбе өлкәһе Эткүл районының Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Лебедевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 1,5 километрҙа урынлашҡан. Екатеринбургтан төньяҡҡа Силәбегә китеп барышлай Эткүлде һәм Лебедевка тораҡ пунктын үтеп киткәндән һуң, Аҙбай күле. Екатеринбургҡа тиклем 320 км. Силәбенән 75 саҡрымда. Географик координаттары: киңлеге — 54°41′36.72″N (54.693533), оҙонлоғо - 61°56′37.35″E (61.943709). Яр буйындағы кеше йәшәгән урындар: Лебедевка, Лесной, Погудино ҡасабалары Килгән халыҡ, палаткалар ҡороп, ҡырағай ял ойошторалар, ял итеү базалары юҡ <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Азбай]</ref>. Кәмәлә йәки ярҙан балыҡ тотоп ял итергә мөмкин. Аҙбай күлендә алтын һәм көмөш карась, алабуға ҡарпый. == Тасуирламаһы == Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло. * Күлдең өҫкө йөҙө майҙаны 1,5/1,2 км *Максималь тәрәнлеге: 2,5м * Уртаса тәрәнлеге: 1,5-2 метр *Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1,7*1,5км *Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары һаҙлыҡлы. *Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туҡлана. *Мейәс йылғаһына ағып төшә *Майҙаны: 1,8км <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Азбай]</ref> Кәмә менән төшөр урындары бар. <ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=ozero_agashkul&id=159 Озеро Агашкуль]</ref>. Ағаскүл һыуы тоҙ тәме итә, гидрокарбонатлы-хлоридлы-натрийлы типҡа инә. == Флораһы һәм фаунаһы == Күл һаҙмырт, урыны менән ҡамышлыҡтар үҫә. Күлде ылымыҡтар, һаҙ үләндәре баҫып бара. Күл буйҙары урман-дала үҫемлектәренә бай, ҡайынлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ағаслыҡтар ярҙан кәмендә 100 метр алыҫлыҡта. Күлдә [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[алабуға]], пелядь тереклек итә. == Этимологияһы == Күлдең атамаһы башҡорт телендәге «Аҡбай» йә «Аҙбай» антропонимдарынан килеп сыҡҡандыр. '''Аҡ''' — ''аҡ, саф, хаҡ'', '''бай''' — ''әфәнде, бай, күренекле'' тигәнде аңлата. '''Аҙ''' — ''күп булмаһа ла, етерлек, артығы кәрәкмәй'' тигәнде аңлатҡан исемде лә ҡушыуы мөмкин башҡорт кешеһе. Беҙ бит барына шөкөр итеп йәшәгән халыҡ. Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: {{Начало цитаты}}«Аз-Бай (Ак-Бай), озеро, деревня, Еткульский район. Искаженный вариант башкирского топонима Ак-бай, в основе которого тюркское мужское имя Акбай, где ак — „белый“, „чистый“, „праведный“, „душевный“, „счастливый“, бай — „господин“, „знатный“, „богатый“»<ref>Шувалов Н. И. Шаблиш// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.{{конец цитаты}} Урыҫ телендә Аҙбайҙы Азбай тип яҙып йөрөтәләр. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://reki-ozera.ru/109170-azbay.html Аҙбай күле Силәбе өлкәһе Эткүл районы] * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} * [https://velesovik.ru/ozera-reki-lesa/525/azbay Күлдәр] * [http://www.naurale.com/items/1374/%D0%90%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9#.X656Ls5xfIU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028054901/http://naurale.com/items/1374/%D0%90%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9#.X656Ls5xfIU |date=2020-10-28 }} * [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109138-agashkul.html Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Азбай] == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 * [ ] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Этҡол районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] q12682iu010qau56pep6a6nzrlufxq4 Акимкин Василий Геннадьевич 0 183260 1296686 1265933 2026-05-12T17:29:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296686 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Акимкин Василий Геннадьевич''' ([[3 июль]] [[1965 йыл]]) — [[Рәсәй]] ғалим-эпидемиологы. [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы (2016, 2014 йылдан ағза-корреспонденты), Рәсәй Медицина фәндәре акалемияһының ағза-корреспонденты (2011)<ref>[http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=7F9E4982-2885-427C-ABB8-F1839773CD60 Акимкин Василий Геннадьевич. | ИС АРАН]</ref>, медицина фәндәре докторы, профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]] Оборона министрлығының баш дәүләт санитар табибы (2007—2010). Роспотребнадзорҙың эпидемиология үҙәк ғилми-тикшеренеү институты директоры (2018 йылдан), [[И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университеты]]ның дезинфектология кафедраһы мөдире (2009). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2017)<ref>[http://rospotrebnadzor.ru/about/info/news/news_details.php?ELEMENT_ID=9130 О присуждении премии Правительства Российской Федерации 2017 года в области науки и техники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171105175212/http://www.rospotrebnadzor.ru/about/info/news/news_details.php?ELEMENT_ID=9130 |date=2017-11-05 }}</ref>. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2010). == Биографияһы == [[Новосибирск]] дәүләт медицина институтының медицина факультетында дүрт курсты уҡығандан һуң Томск медицина институтының хәрби-медицина факультетына күсерелә һәм уны 1988 йылда тамамлай. 1994 йылда Хәрби-медицина академияһының етәкселек итеүсе медицина составы факультетын «эпидемиология» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай. 1988—1991 йылдарҙа армияла, [[Киев]] хәрби округының уҡыу үҙәгендә табип булып хеҙмәт итә. 1988 йылда [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнаша. 1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының 736-сы санитар-эпидемиологик күҙәтеү үҙәге санитар-эпидемиологик лабораторияһының эпидемиология бүлегенең өлкән эксперт-табибы итеп тәғәйенләнә. 1995 йылдан алып Н. Н. Бурденко исемендәге Баш хәрби клиник госпиталдә табип-эпидемиологтан госпиталь начальнигының ғилми-методик эштәр буйынса урынбаҫары — ғилми-методик үҙәк начальнигына тиклем хеҙмәт юлы үтә<ref name="epidemiolog">http://www.epidemiolog.ru/persons/?ELEMENT_ID=885</ref>, госпиталдең баш эпидемиологы була<ref name="автоссылка1">[http://www.fumc.ru/seminar/558.html Федеральный учебно-методический центр, интернет вещание, интернет обучение, интернет трансляция, on-line телевидение, обучение закупке, on-line трансляция, госзакупки обучение…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171230220412/http://www.fumc.ru/seminar/558.html |date=2017-12-30 }}</ref><ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d4/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0-2001-05.pdf Учиться надо постоянно: интервью с В. Г. Акимкиным // Больница. 2001. № 5. С. 5-8.]</ref>, үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының госпиталь инфекциялар лабораторияһының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре була<ref name="автоссылка1" />. 1999 йылдан 2005 йылға тиклем аспирантураның медицина-профилактика факультетының эпидемиология кафедраһы профессоры, ә 2009 йылдан — Рәсәй Федерацияһында дезинфектология кафедраһын, И.M. Сеченов исемендәге Беренсе МДМУ профессиональ белем биреү институтының был дисциплинаға махсуслашҡан берҙән-бер кафедраһын етәкләй. 2007—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының баш санитар табибы<ref name="epidemiolog"/>. 2011 йылдан ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеген күҙәтеү федераль хеҙмәтенең ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары. 2018 йылдан ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеген күҙәтеү федераль хеҙмәтенең эпидемиология Үҙәк ғилми-тикшеренеү институты директоры. «Эпидемиология и вакцинопрофилактика» журналының баш мөхәррире урынбаҫары<ref>[http://www.epidemvac.ru/redaction Эпидемиология и Вакцинопрофилактика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127151149/http://www.epidemvac.ru/redaction |date=2016-01-27 }}</ref>. «Санитарный врач» журналының мөхәрририәт ағзаһы<ref>[https://elibrary.ru/title_about.asp?id=28826 eLIBRARY.RU — Журнал «Санитарный врач»]</ref>. Бөтә Рәсәй микробиологтар, эпидемиологтар һәм паразитологтар фәнни-практик йәмғиәте рәйесе урынбаҫары. Инфекционистарҙың милли ғилми йәмғиәте идараһы<ref>[http://nnoi.ru/page/74 Руководство | Национальное научное общество инфекционистов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223220131/http://nnoi.ru/page/74 |date=2017-12-23 }}</ref> һәм коммерцияныҡы булмаған «медицина ярҙамы күрһәтеүгә бәйле инфекция контроле буйынса белгестәрҙең милли ассоциацияһы» партнерлығы ағзаһы<ref>{{Cite web|url=http://www.nasci.ru/news/471.html|title=Архивированная копия|accessdate=2017-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223215929/http://www.nasci.ru/news/471.html|archivedate=2017-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223215929/http://www.nasci.ru/news/471.html |date=2017-12-23 }}</ref>. [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] эксперты булып тора. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы Юғары аттестация комиссияһының медицина һәм профилактик фәндәр буйынса эксперттар советы секретары<ref>http://vak.ed.gov.ru/documents/10179/0/Состав%20Экспертного%20совета%20по%20медико-профилактическим%20наукам.doc/d8f51770-3737-4c67-a673-5d900347753d{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, эпидемиология үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының Д 208.114.01 диссертацион советы ағзаһы<ref>[http://www.crie.ru/disser.html Диссертационный совет. ФБУН Центральный НИИ эпидемиологии Роспотребнадзора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171218195507/http://www.crie.ru/disser.html |date=2017-12-18 }}</ref>. 1995 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы, 1999 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның етәкселеге аҫтында 4 докторлыҡ һәм 17 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана<ref name="vestnikramn50">[http://vestnikramn.spr-journal.ru/jour/article/download/500/471 50 лет со дня рождения Акимкина Василия Геннадьевича] / Редакционная // Вестник Российской академии медицинских наук, 2015 70 (4).</ref>. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] (2006), шулай уҡ Почет грамоталары һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһы оборона министрының, Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрының, Рәсәй Федерацияһының баш дәүләт санитар табибының, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының, Рәсәй Федерацияһы субъекттары һәм өлкәләре министрлыҡтары һәм департаменттарының Рәхмәт хаттарына эйә<ref name="vestnikramn50"/>. «Фундаменталь фән һәм медицинаға ҡарамаған һөнәрҙәр вәкилдәренең медицина үҫешенә индергән өлөшө өсөн» номинацияһында Рәсәйҙең иң яҡшы табиптарына бирелгән «Призвание» Милли премияһы лауреаты(2011)<ref>[http://www.prizvanie.ru/luchshie-vrachi-rossii/o-vrache/799/ Лучшие врачи России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614115524/http://www.prizvanie.ru/luchshie-vrachi-rossii/o-vrache/799/ |date=2018-06-14 }}</ref>. 600 баҫылып сыҡҡан фәнни хеҙмәттәр, шул иҫәптән 6 монография, 7 ҡулланма, 2 китап, 40-тан ашыу методик әсбаптар, күрһәтмәләр һәм тәҡдимдәр, санитар-эпидемиологик ҡағиҙәләр, Рәсәй Федерацияһының 2 уйлап табыу буйынса патенты авторы<ref name="vestnikramn50"/>. == Әҙәбиәт == * [http://vestnikramn.spr-journal.ru/jour/article/download/500/471 50 лет со дня рождения Акимкина Василия Геннадьевича] / Редакционная // Вестник Российской академии медицинских наук. 2015. 70 (4). * Организация деятельности врача-эпидемиолога лечебно-профилактического учреждения : руководство / В. Г. Акимкин. — М. : МЦФЭР, 2005. — 272 с. — (Библиотека журнала «Здравоохранение»). — ISBN 5-7709-0315-5 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|63154|Василия Геннадьевича Акимкина}} [[Категория:Мәскәү дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:С.М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын тамалаусылар]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:Пирогов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1965 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июлдә тыуғандар]] 0efqq91xq4rmtb28a3z3zcrnia9fvvc Аконкагуа 0 184836 1296687 1250195 2026-05-12T17:34:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296687 wikitext text/x-wiki {{Вершина |Название = Аконкагуа |Национальное название = es/Aconcagua |Изображение = Aconcagua south wall 2020.jpg |Подпись = Аконкагуаның көньяҡ стенаһы һәм Орконес боҙлоғо |Координаты = 32/39/11/S/70/00/44/W |CoordScale = 50000 |Страна = Аргентина |Горная система = Анд тауҙары |Хребет или массив = Төп Кордильера |Высота = 6960,8 |Источник высоты = |Относительная высота = 6961<ref>{{cite web |author= |url= https://peakvisor.com/peak/cerro-aconcagua.html |title= Cerro Aconcagua |lang= en |website= peakvisor.com |publisher= |date= |access-date=2022-08-24 }}</ref> |Первое восхождение = 14 ғинуар 1897 йыл, [[Цурбригген, Маттиас|Маттиас Цурбригген]] |Позиционная карта = }} '''Аконка́гуа''' ({{lang-es|Aconcagua}}) — [[Анд тауҙары]]нда иң бейек түбә, [[Чили]] сигенән 15 км алыҫлыҡта [[Аргентина]]ның Мендоса провинцияһы территорияһында урынлашҡан. Уның бейеклеге диңгеҙ кимәленән 6960,8 м тәшкил итә<ref name="UNC-Sigma">{{cite web |author= |url= http://www.unidiversidad.com.ar/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |title= Informe científico que estudia el Aconcagua: el Coloso de América mide 6.960,8 metros |lang= es |website= uncu.edu.ar |publisher= [[Национальный университет Куйо]] |date= |access-date= 2022-08-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120908061725/http://www.uncu.edu.ar/novedades/index/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |archive-date= 2012-09-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120908061725/http://www.uncu.edu.ar/novedades/index/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |date=2012-09-08 }}</ref>. [[Азия]]нан ситтә донъялағы иң бейек түбә, шулай уҡ ул [[Аргентина]], [[Көньяҡ Америка]], көнбайыш һәм көньяҡ ярымшарҙың иң бейек нөктәһе булып тора. Аконкагуа «Ете түбә» исемлегенә инә, уның рәсми булмаған атамаһы — «Колосс Америки» ({{lang-es|Coloso de América}}). Тауҙың башына тәүге тапҡыр 1897 йылдың 14 ғинуарында Маттиас Цурбригген күтәрелә. Бер айҙан һуң Аконкагуаға араларында Цурбригген булған ике экспедицияның ағзалары менә. == Этимологияһы == Тау атамаһының килеп сығышының төрлө версиялары бар. Уларҙың береһенә ярашлы, ул араукано теленән Aconca-Hue фразаһынан килә, йәғни Аконкагуа йылғаһына ҡарата тауҙың урынлашыуына һылтанма булып тора һәм тәржемә буйынса икенсе яғынан килеү тигәнде аңлата{{sfn|Макколл|2014|с=3}}. Башҡа версияларға ярашлы, уның атамаһы кечуа теленән килергә мөмкин: ''Ackon Cahuak'' (''Таш һаҡсы'', йәки ''Таш һаҡсыһы''), йәки ''Anco Cahuac'' (''Аҡ һаҡсы''){{sfn|Секор|1994|с=15}}, йә ''Aqun qhawaq'' (''Үҙ ҡомдарына ҡараусы'')<ref>{{cite web |author= |url= http://yungayperu.com.pe/toponimos-01/ |title= Topónimos 01 |lang= es |website= yungayperu.com.pe |publisher= |date= |access-date= 2022-08-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170211082122/http://yungayperu.com.pe/toponimos-01/ |archive-date= 2017-02-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211082122/http://yungayperu.com.pe/toponimos-01/ |date=2017-02-11 }}</ref>. Тағы тауҙың исеме аймара телендәге ''Janq’u Q’awa'' (''Аҡ шишмә'')<ref>{{книга |автор= |заглавие= Guías pedagógicas del sector lengua indígena Aymara. Material de apoyo para la enseñanza |nodot= |язык=es |ответственный= |ссылка= https://web.archive.org/web/20140423053204/http://www.unicef.cl/unicef/public/archivos_documento/369/aymara1erobasico%20pdf%20web%202%20abril.pdf |место= [[Сантьяго]] |издательство= [[ЮНИСЕФ]] |год= 2012 |том= |страниц= 174 |страницы= 62 |isbn= }}</ref> йәки ''Kon-Kawa'' (''Ҡарлы түбә''; Мендоса провинцияһында йәшәүсе индеецтар (аймара) тауҙы шул атама менән йөрөтәләр){{sfn|Секор|1994|с=15}} һүҙбәйләнештәренән килә тигән фекерҙәр бар. == Физико-географик характеристика == Аконкагуа тауы - Анд тауҙары сылбырының, атап әйткәндә, Төп [[Кордильер]] һыртының бер өлөшө. Аргентина-Чили сигенән көнсығышҡа табан 12 км алыҫлыҡта Мендоса провинцияһында урынлашҡан<ref name="ge">данные получены с помощью сервиса [[Google Планета Земля]].</ref><ref>{{cite web |author= |url= https://education.nationalgeographic.org/resource/cerro-aconcagua |title= Cerro Aconcagua |lang= en |website= education.nationalgeographic.org |publisher= |date= |access-date=2022-08-24 }}</ref>. Түбә Аконкагуа милли паркы территорияһына керә. Аконкагуа провинцияның баш ҡалаһынан көнбайышҡа табан 110 км, [[Сантьяго]]нан төньяҡ-көнсығышҡа табан 105 км һәм [[Буэнос-Айрес]]тан 1100 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Лас-Куэвас ауылы тауға иң яҡын торама пункт булып тора — 18 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Тауҙа бик күп боҙлоҡтар бар, уларҙың иң ҙурҙары - төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш{{sfn|Секор|1994|с=51}}. === Бейеклеге === 1956 йылда Буэнос-Айрес университеты ғалимдары билдәләгән тауҙың бейеклеге 6959 метр тәшкил итә. Аргентина Милли географик институты ғалимдары төркөмөнөң 2011 һәм 2012 йылдарҙа яңы технологиялар ҡулланыу менән үткәрелгән үлсәүҙәре тау бейеклеген диңгеҙ кимәленән 6960,8 м булыуын теркәгән<ref name="UNC-Sigma" /><ref>{{cite web |author= |url= http://www.ign.gob.ar/node/479 |title= Se Dio A Conocer La Nueva Altura Oficial Del Cerro Aconcagua: 6.960,8 metros |lang= es |website= ign.gob.ar |publisher= {{iw|Национальный географический институт (Аргентина)|Национальный географический институт Аргентины|en|Instituto Geográfico Nacional (Argentina)}} |date= |access-date=2022-08-24 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{cite web |title = БСЭ (2-издание) |url = http://bse2.ru/book_view.jsp?format=djvu&idn=027954&page=607 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305134802/http://bse2.ru/book_view.jsp?format=djvu&idn=027954&page=607 |archive-date = 2016-03-05 |deadlink = yes }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Аконкагуа, гора в Южной Америке}} * {{книга |автор= |заглавие= Encyclopedia of World Geography |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка= https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&dq=Encyclopedia+of+World+Geography+mccoll&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |место= |издательство= {{iw|Infobase Publishing||en|Infobase Publishing}} |год= 2014 |том= 1 |страниц= 433 |страницы= |isbn= 978-08160-7229-3 |ref= Макколл }} * {{книга |автор= Секор, Роберт Джон |заглавие= Aconcagua: A Climbing Guide |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка= https://archive.org/details/aconcaguaclimbin0000seco/ |место= |издательство= The Mountaineers Books |год= 1994 |том= |страниц= 148 |страницы= |isbn= 0-89886-406-2 |ref= Секор }} * {{книга |автор= Райан, Джим |заглавие= Aconcagua and the Southern Andes |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка= |место= {{iw|Милнторп||en|Milnthorpe}} |издательство= Cicerone Press Limited |год= 2012 |том= |страниц= 160 |страницы= |isbn= 1-84965-612-6 |ref= Райан }} * {{книга |автор= Хартеманн, Фредерик; Гауптман, Роберт |заглавие= The Mountain Encyclopedia: An A to Z Compendium of Over 2,250 Terms, Concepts, Ideas, and People |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка= |место= |издательство= Taylor Trade Publishing |год= 2005 |том= |страниц= 400 |страницы= |isbn= 1-58979-161-4 |ref= }} == Һылтанмалар == * [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=1895 Peakware.com]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://mountainworld.ru/gallery/andes/aconcagua_2012 Классик маршрут буйынса тауға күтәрелеү фотолары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181022054425/http://mountainworld.ru/gallery/andes/aconcagua_2012 |date=2018-10-22 }} * [http://latintour.ru/argentina/ar-locations/akonkagua.html Аконкагуа — Көньяҡ Америкала иң бейек тау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220904111407/http://latintour.ru/argentina/ar-locations/akonkagua.html |date=2022-09-04 }} [[Категория:Анд тауҙары]] [[Категория:Ерҙең экстремаль нөктәләре]] [[Категория:Илдәр буйынса иң бейек тауҙар]] [[Категория:Аргентина тауҙары]] e7q0ofc58783p35geq1sfcs11j9e6vm Урыҫ батшалары исемлеге 0 184991 1296699 1296128 2026-05-12T20:48:18Z Shakko 12400 1296699 wikitext text/x-wiki == Исемлек == : <span style="background-color: NavajoWhite;width:50px;border:1px solid #aaaaaa">''Фон төҫө''</span> '''''формаль рәүештә''' идара иткән хаким'' : <span style="background-color: CadetBlue;width:50px;border:1px solid #aaaaaa">''Фон төҫө''</span> '''''регент''' булыусы хаким'' : {| class="wikitable sortable" width="95%" ! width="3%" |№ ! width="21%" |Батша ! width="8%" |Портреты ! width="14%" |Идара итеүҙең башы ! width="14%" |Идара итеүҙең аҙағы !Иҫкәрмә |- | colspan="5" style="text-align:center;" |'''<big>[[Рюриковичтар]]</big>''' | |- ! rowspan="2" align="center" |'''1''' | align="center" |'''[[Иван Грозный]] ''Грозный'''''<br><br><small>(1530—1584)</small> | align="center" |[[Файл:Ivan4 engraving color.jpg|136x136пкс]] | align="center" |[[16 ғинуар]] 1547 | align="center" |[[28 март]] 1584 | |- style="background:NavajoWhite" | align="center" |'''Симеон Бекбулатович'''<br><br><small>(? — 1616)</small> | align="center" | | align="center" |1575 | align="center" |1576 |[[Ҡасим ханлығы]] ханы, суҡындырғанға тиклемге исеме Сайын-Булат. Тәхеткә «бөтә Русь батшаһы бөйөк кенәзе Симеон» титулы аҫтында Иван Грозный тарафынан ултыртыла. Грозный үҙе «Мәскәү кенәзе» тип атала башлай. Тәүге тапҡыр 1575 йылдың 30 октябрендә телгә алына, аҙаҡҡы мәртәбә — 1576 йылдың 18 июлендә (Пискарёвские летописи, стр. 81-82 и 148. ''Корецкий В. И.'' Земский собор 1575 г. и поставление Симеона Бекбулатовича «великим князем всеа Руси» // Исторический архив, № 2. 1959). 1576 йылдан һуң титуллы бөйөк кенәз Тверскийға әүерелә. Һуңыраҡ Борис Годуновҡа һәм уның улы Фёдорға биргән анттарында Симеондың һәм уның балаларының батшалыҡҡа «ултыртырға теләмәүен» үҙ эсенә алған айырым пункт булған. |- ! align="center" |'''2''' | align="center" |'''Фёдор I Иванович'''<br><br><small>(1557—1598)</small> | align="center" |[[Файл:Feodor I of Russia (parsuna, 1630s, Moscow History museum).jpg|132x132пкс]] | align="center" |[[28 март]] 1584 | align="center" |[[17 ғинуар]] 1598 | |- | colspan="5" style="text-align:center;" |'''<big>Годуновы</big>''' | |- style="background:NavajoWhite" ! rowspan="2" align="center" |3 | align="center" |'''Ирина Фёдоровна'''<br><br><small>(1557—1603)</small> | align="center" |[[Файл:Irina godunova03 reconstruction.jpg|110x110пкс]] | align="center" |[[17 ғинуар]] 1598 | align="center" |[[21 февраль]] 1598 |Баярҙар, Фёдор үлгәндән һуң, уның ҡатыны Иринаға ант бирә һәм уның исеменән указдар сығара. Һигеҙ көндән ул монастырға китә, ләкин рәсми документтарҙа ул «батшабикә һәм бөйөк кенәзбикә» тип аталыуын дауам итә. |- | align="center" |'''[[Борис Годунов|Борис Фёдорович]]'''<br><br><small>(1552—1605)</small> | align="center" |[[Файл:Borisgodunov.jpg|124x124пкс]] | align="center" |[[21 февраль]] 1598 | align="center" |[[23 апрель]] 1605 |Земство соборы тарафынан һайлана |- ! align="center" |'''4''' | align="center" |'''Фёдор II Борисович'''<br><br><small>(1589—1605)</small> | align="center" |[[Файл:Tsar Fyodr II.jpg|135x135пкс]] | align="center" |[[23 апрель]] 1605 | align="center" |[[11 июнь]] 1605 | |- | colspan="5" style="text-align:center;" |'''<big>Сыуалышлы осор</big>''' | |- ! align="center" |'''5''' | align="center" |'''Лжедмитрий I'''<br><br>'''''<small>(рәсми исеме  — Дмитрий Иванович)</small>'''''<br><br><small>(? — 1606)</small> | align="center" |[[Файл:Dymitr Samozwaniec I.jpg|141x141пкс]] | align="center" |[[11 июнь]] 1605 | align="center" |[[27 май]] 1606 |Үҙен батша улы Дмитрий Иоаннович итеп күрһәтә. |- ! align="center" |'''6''' | align="center" |'''Василий IV Иванович ''Шуйский''''' <small>(1552—1612)</small> | align="center" |[[Файл:Vasili IV of Russia.PNG|121x121пкс]] | align="center" |[[29 май]] 1606 | align="center" |[[27 июль]] 1610 |Лжедмитрийға ҡаршы ойошторолған заговорҙа ҡатнашыусы баярҙар тарафынан һайлана. 11 июндә тәхеткә ултыра. Баярҙар тарафынан ҡолатыла (формаль рәүештә Земство соборы тарафынан төшөрөлә) һәм 1610 йылдың 17 июлендә монахлыҡта көсләп ебәрелә. |- |- style="background:NavajoWhite" ! align="center" |'''-''' | align="center" |'''Лжедмитрий II''' <small> (1610 йылдың 11 декабрендә һәләк була)</small> | align="center" |[[Файл:Pseudo-Dimitrij.jpg|132x132пкс]] | align="center" |[[22 июнь]] 1607 | align="center" |[[21 декабрь]] 1610 |Үҙен батша улы Дмитрий Иоаннович итеп күрһәтә. |- |- style="background:NavajoWhite" ! align="center" |'''-''' | align="center" |'''Владислав Жигимонтович'''<br><br><small>(1595—1648)</small> | align="center" |[[Файл:Uładzisłaŭ Vaza. Уладзіслаў Ваза (1626).jpg|152x152пкс]] | align="center" |[[27 август]] 1610 | align="center" |[[3 март]] 1613 |1610 йылда Семибоярщина Жокиевскийҙың ғәскәре баҫымы аҫтында батша итеп 15 йәшлек батша улын һайлай (һуңынан король Владислав IV). |- | colspan="5" style="text-align:center;" |'''<big>Романовтар</big>''' | |- ! rowspan="2" align="center" |'''7''' | align="center" |'''Михаил Фёдорович'''<br><br><small>(1596—1645)</small> | align="center" |[[Файл:Tsar Mikhail I -cropped.JPG|141x141пкс]] | align="center" |[[3 март]] 1613 | align="center" |[[23 июль]] 1645 |Земство соборы тарафынан һайлана. |- style="background:CadetBlue" | align="center" |'''Патриарх Филарет'''<br><br>'''<small>''(улы менән берлектә идара итә)''</small>'''<br><br><small>(1554—1633)</small> | align="center" |[[Файл:Philaret.jpg|125x125пкс]] | align="center" |[[24 июнь]] 1619 | align="center" |[[11 октябрь]] 1633 |1619 йылдың 1 июнендә поляк әсирлегенән азат ителә. Ғүмеренең аҙағына тиклем рәсми рәүештә «бөйөк батша» исемен йөрөтә. |- ! rowspan="2" align="center" |'''8''' | align="center" |'''Алексей Михайлович ''Тишайший'''''<br><br><small>(1629—1676)</small> | align="center" |[[Файл:Alexis I of Russia (Hermitage).jpg|122x122пкс]] | align="center" |[[23 июль]] 1645 | align="center" |[[8 февраль]] 1676 | |- style="background:CadetBlue" | align="center" |'''Царевич Алексей Алексеевич''' <br><br><small>'''''(атаһы менән берлектә идара итә)'''''</small><br><br><small>(1654—1670)</small> | align="center" |[[Файл:Romanov Aleksey Alekseyevich.jpg|116x116пкс]] | align="center" |[[15 февраль]] 1654 | align="center" |[[17 ғинуар]] 1670 | |- ! align="center" |'''9''' | align="center" |'''Фёдор III Алексеевич'''<br><br><small>(1661—1682)</small> | align="center" |[[Файл:Feodor III of Russia 2.jpg|133x133пкс]] | align="center" |[[8 февраль]] 1676 | align="center" |[[7 май]] 1682 | |- |- style="background:CadetBlue" ! rowspan="3" align="center" |'''11-12''' | align="center" |'''Софья Алексеевна'''<br><br><small>'''''(ағалары янында регент)'''''</small><br><br><small>(1657—1704)</small> | align="center" |[[Файл:Sophia Alekseyevna by anonim (19 c., Hermitage).jpg|119x119пкс]] | align="center" |7 май 1682 | align="center" |8 февраль 1689 | |- | align="center" |'''Иван V Алексеевич'''<br><br><small>(1666—1696)</small> | align="center" |[[Файл:Ivan V by anonim (GIM).jpg|126x126пкс]] |7 мая 1682 | align="center" |8 февраль 1696 |Фёдор үлгәндән һуң, баярҙар думаһы Петрҙы Иванды батша итеп иғлан итә. Әммә көрәш һөҙөмтәһендә ҡустыларын берлектә идара итеүсе хакимдар тип иғлан итергә ҡарар сығарыла. [[26 май]]ҙа Иван «өлкән батша» итеп иғлан ителә. 1682 йылдың 25 июнендә ҡустылары меннән берлектә батша тәхетенә ултыртыла. 1696 йылдың 29 ғинуарында вафат була. 1682 йылдың 29 майынан 1689 йылдың 7 сентябренә йәш батшалар янында уларҙың апаһы Софья Алексеевна регент булып тора. |- | align="center" |'''[[Пётр I|Пётр I Алексеевич]] ''Бөйөк'''''<br><br><small>(1672—1725)</small> | align="center" |[[Файл:Peter I by Kneller.jpg|167x167пкс]] |7 мая 1682 | align="center" |2 ноябрь 1721 |1721 йылда рәсәй императоры итеп иғлан ителә |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Батша һайлау == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == [[Категория:Хакимдар исемлеге]] [[Категория:Урыҫ батшалары]] pxq5z73qg1xiyuuxbrszax6aaru5y3y Аппалачи 0 184993 1296703 1191552 2026-05-12T22:01:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296703 wikitext text/x-wiki {{Горная система |Название = Аппалачи |Национальное название = en/Appalachian Mountains |Изображение = Appalachians NC BLRI9242.jpg |Подпись изображения = Аппалачи, Төньяҡ Каролина |Координаты = 40/-78 |Страна = Соединённые Штаты Америки/Канада |Регион = |Район = |Период образования = |Площадь = 1908538 |Длина = 2400 |Ширина = 480 |Высочайшая вершина = Митчелл (гора) |Высота = 2037 |Источник высоты = <ref>{{Cite web |url=http://peakbagger.com/range.aspx?rid=16 |title=Peakbagger.com |access-date=2012-11-06 |archive-date=2012-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108185412/http://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=16 |deadlink=no }}</ref> |Позиционная карта = Северная Америка }} '''Аппала́чи'''<ref>{{Книга:СГНЗС|23|Аппала́чи}}</ref> ({{lang-en|Appalachian Mountains}}) — [[Төньяҡ Америка]]ның көнсығышындағы, [[АҠШ]] һәм Канадалағы [[тау системаһы]]. Оҙонлоғо — 2400 км. Төньяҡ Аппалачи (Мохок һәм Гудзон йылғаларынан төньяҡҡа табан) — бейеклеге 1916 м (Вашингтон тауы) тиклем булған айырым массивлы убалы яҫы таулыҡ, боронғо боҙлоҡ эҙҙәре бар. Көньяҡ Аппалачи күсәр зонаһында киң үҙәндәр менән бүленгән параллель һырттарҙан һәм массивтарҙан тора; күсәр зонаһына көнсығыштан Пидмонт яйлаһы, көнбайыштан Аппалачи яйлаһы тоташа. Бейеклеге — 2037 м тиклем (Митчелл тауы). Тауҙарҙа [[таш күмер]], [[нефть]] һәм [[газ]], [[тимер]] мәғдәндәре, [[титан]] ятҡылыҡтары; киң япраҡлы, ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандар бар. Пермь осоронда тауҙар ике материктың бәрелешеүе (Пангеяның барлыҡҡа килеүе) һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. == Географик урынлашыуы һәм төҙөлөшө == [[Файл:AppalachianLocatorMap2.png|слева|мини|Тау системаһының урынлашҡан урыны]] Аппалачи [[тау системаһы]] төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан [[Канада]] һәм [[АҠШ]] сиктәрендә 2600 километрға һуҙылған. Ул уртаса бүлкәттең көньяҡ яртыһын киҫеп үтә, көньяҡта субтропиктарға инеп китә. Уға урмандың төр составы буйынса байлығы, уртаса бейек рельеф, ярайһы уҡ эрозия йәһәтенән йырғыланған булыуы, файҙалы ҡаҙылмаларҙың һәм гидроресурстарҙың күплеге хас. Аппалачиҙың тау алдарында һәм үҙәндәрендә халыҡ тығыҙ йәшәй. Тәбиғәт ландшафттары кеше тарафынан ярайһы ныҡ үҙгәргән. Тау системаһын киҫеп үткән йылғалар АҠШ-тың эске райондарын Атлантик океандың яр буйы менән тоташтырыусы мөһим юл булып торалар. Аппалачи төньяғында Изге Лаврентий ҡултығы менән тоташа, һәм был тауҙарҙың һырттары Гаспе һәм Яңы Шотландия ярымутрауҙарына (Кобеквид тауҙары) инә. Лаврентий ҡалҡыулығынан улар [[Изге Лаврентий йылғаһы]]ның киң үҙәне менән айырылған. Был өлөшкә шулай уҡ Изге Лаврентий үҙәне менән [[Онтарио күле]] араһында урынлашҡан [[Адирондак]] тауҙары ҡарай. Структураһы буйынса улар Канада ҡалҡанына ҡарай, әммә барлыҡ ландшафтар комплексы буйынса — Төньяҡ Аппалачиға. [[File:Mount Mitchell-27527.jpg|thumb|upright=1.2|Митчелл тауы]] Геоморфологик үҙенсәлектәре буйынса Аппаличины 2 өлөшкә бүләләр: Төньяҡ һәм Көньяҡ<ref>{{БРЭ|Аппалачи|ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/1824818|1|446—447|автор=В. П. Чичагов, В. Е. Хаин, Н. М. Забелина}}</ref>. Төньяҡ Аппаличи, йәки Яңы Англия тауҙары ({{lang-en|Northern Appalachian}}) — тау һыртының төп өлөшөндәге боронғо тауҙар, каледон йыйырсыҡлығы һөҙөмтәһе. Хәҙерге дәүерҙә улар 400-600 м бейеклектәге тигеҙләнгән яҫы таулыҡты хәтерләтә, уның өҫтөнән айырым массивтар һәм һырттар — [[Адирондак]] (1628 м), Йәшел тауҙар (1338 м), Аҡ тауҙар (1916 м) һәм башҡалар күтәрелә. Тауҙарҙың түбәләре тигеҙ, һөҙәк, урыны менән карҙар менән йырғыланған битләүҙәре бар. Массивтар трогҡа әйләнгән тектоник үҙәндәр менән бүленгән (иң ҙурҙары — Гудзон, Мохок, Коннектикут йылғалары һәм Шамплейн күле буйлап). Төньяҡ Аппалачилар кристаллы һәм метаморфик тоҡомдарҙан. Тупраҡтары тау, көлһыу һәм кәҫле-көлһыу. [[Файл:Appalachian map.svg|мини]] Төрлө рельефлы Көньяҡ Аппалачиҙар варисция (герцин) йыйырсыҡлығы дәүерендә барлыҡҡа килгәндәр. Көнсығыш тау алды зонаһын бында көнсығышта 40-80 м алып көнбайышта 400 м тиклем бейеклектәге яҫы, үҙәндәре бер аҙ йырғыланған Пидмонт ({{lang-en|Piedmont}}) яйлаһы тәшкил итә. Уның өҫтөнән ҡапыл текә битләүле түбәләре булған Зәңгәр һырт ({{lang-en|Blue ridge}}) күтәрелә (2037 м — Митчелл тауы). Аппалачиҙың көнбайыш тау алды зонаһын тар һәм тәрән үҙәндәр менән ныҡ йырғыланған һәм көнсығышта 1500 м алып көнбайышта 500 м тиклем һөҙәк төшкән Аппалачи яйлаһы ({{lang-en|Appalachian plateau}}) барлыҡҡа килтерә. [[File:Rockytop and Patterson Ridges (13083210443).jpg|thumb|upright=1.2|Виргинияла урынлашҡан Шенандоа милли паркы]] == Климаты == Аппалачи тау системаһына [[Атлантик океан]]дан килгән һауа ағымдары һәм материктың эске өлөшөндә барлыҡҡа килгән континенталь һауа массалары йоғонто яһай. Климатты океан һәм бигерәк тә [[Мексика ҡултығы]] йоғонтоһо йомшарта; төньяҡта — уртаса, көньяҡта — субтропик. Ғинуарҙың уртаса температураһы төньяҡта -12&nbsp;°C-тан көньяҡта +8&nbsp;°C тиклем; июль айыныҡы — +18-ҙән +26&nbsp;°C-ҡа тиклем. Яуым-төшөм йылына 1000-1300 мм тәшкил итә. Ҡыш тауҙарҙың өҫкө бүлкәтендә көслө һыуыҡтар була һәм ҡар яуа; үҙәндәрҙә ҡорораҡ һәм йылыраҡ. Йәй дымлы, болотло, көслө ямғырҙар менән, бигерәк тә көнбайыш битләүҙәрендә. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ күләме төньяҡта 1000 мм-ҙан көньяҡта 2000 мм-ға тиклем үҙгәрә. Дымдың күплеге йылға селтәрен үҫтереү өсөн шарттар тыуҙыра, ә ҡайҙа рельеф быға булышлыҡ итә — унда һаҙланыуға килтерә. == Флора һәм фауна == Аппалачи тауҙарының төньяғы һәм көньяғы араһындағы климат шарттарының айырмаһы шулай уҡ ерҙең үләнле-тупраҡлы япмаһының тәбиғәтендә лә сағыла. Төньяҡта ҡатнаш урмандар өҫтөнлөк итә, тауҙарҙың иң бейек урындарында ылыҫлы урмандар үҫә. Күбеһенсә көлһыу тупраҡ таралған; ҙур майҙандарҙы шулай уҡ һаҙлыҡлы тупраҡ һәм торф һаҙлығы биләй. Көньяҡта һоро тупрактарҙа киң япраҡлы урмандар таралған. Аппалачиларҙың төньяҡ өлөшөнөң урмандары тик тауҙарҙың өҫкө өлөшөндә генә яҡшы һаҡланған, әммә халыҡ тығыҙ йәшәгән үҙәндәрҙә тулыһынса тиерлек ҡырҡылған; ҡайһы бер урындарҙа ғына шәкәрле һәм ҡыҙыл [[саған]], аҡ һәм һары [[ҡайын]], [[уҫаҡ]], [[тирәк]], [[имән]], аҡ ҡарағай, бальзамлы аҡ шыршы һәм башҡа ылыҫлылар булған урман участкалары бар. Яр буйында көньяҡтан киң япраҡлылар үтеп инәләр һәм [[Ньюфаундленд]] утрауына тиклем барып етәләр. 41° с.ш. көньяҡтараҡ Аппалачи япраҡлы урманының типик вәкилдәре — платандар, буктар, [[йүкә]]ләр, ә һуңынан — реликт лириодендрон, тиҫтәләгән төр каштан һәм гикори сәтләүеге барлыҡҡа киләләр. Киң япраҡлы урмандар тауға 600 метрҙан юғары күтәрелмәйҙәр, артабан уларҙы ҡатнаш урмандар алмаштыра. Ылыҫлы урмандар тик тау түбәләрендә һәм иң дымлы һәм күләгәле урындарҙа ғына үҫә. Урман сигенән бейегерәк тауҙар бер ҡайҙа ла күтәремәй тиерлек. Ҡалын, бай составлы аппалачи урмандары европалылар материкҡа килеп ингәнсе Аппалачи тауҙарының бөтә көньяҡ өлөшөн ҡаплаған. Лиана һәм мәңге йәшел үҫемлектәрҙең күплеге уларға ысын мәғәнәһендә субтропик ҡиәфәт бирә. Был урмандар индеецтарҙың күп кенә һунар ҡәбиләләре, шул иҫәптән был тау системаһына исем биргән апалачтар өсөн һыйыныу урыны һәм йәшәү сығанағы булып хеҙмәт иткән. Аппалачиҙың хайуандар донъяһы өсөн бик күп эндемиктар хас (виргин боландары, виргин опоссумы, бер нисә ярғанат); шулай уҡ төньяҡ америка дикобразы, ҡара айыу, һеләүһен, янут, буйлы скунс һ. б. бар. == Сәнәғәт == Аппалачилар Атлантик ярҙан төньяҡтағы [[Бөйөк күлдәр]]гә һәм көнбайыштағы [[Миссисипи йылғаһы]]на тиклем һуҙылған АҠШ-тың иң боронғо индустриаль төбәге — «Сәнәғәт билбауы» составына керә. Йүнәлештәр — [[металлургия]], [[машиналар эшләү]], химия сәнәғәте, күмер сығарыу. Тау системаһы файҙалы ҡаҙылмаларға бай. Ике быуаттан ашыу инде күмер сығарыуҙа уникаль Аппалачи ташкүмер бассейны ҡулланыла. Шулай уҡ асбест, [[нефть]], төрлө мәғдән ятҡылыҡтары бар. == Аппалачи тау системаһы сәнғәттә == 1903 йылда инглиз композиторы Фредерик Делиус хор һәм оркестр өсөн ҙур ораторлыҡ «Аппалачио» ({{lang-en|Appalachia: Variations on a Slave Song}}) әҫәрен яҙа. Ҡырҡ йыл самаһы үткәс, 1944 йылда Америка композиторы Аарон Копланд «Аппалачи яҙы» ({{lang-en|Appalachian Spring}}) балетын яҙа. Тағы ҡырҡ йылдан — 1985 йылда — американ композиторы Алан Хованесс «Аппалачи тауҙары» ({{lang-en|«To the Appalachian Mountains»}}, Симфония № 60, Op. 396) симфонияһы яҙа. 2005 йылда британ режиссёры Нил Маршалл ваҡиғалары был тауҙар территорияһында барған «Спуск» хоррор-фильмын төшөрә. 2003 йылда ваҡиғалары [[Көнбайыш Виргиния]]ла, Аппалачи тауҙарында барған "Поворот не туда" ҡурҡыныс фильмдар серияһының беренсе өлөшө сыға. Әлеге ваҡытҡа бөтәһе 7 фильм донъя күргән. 1995 йылда америка яҙыусыһы Билл Брайсон дуҫы менән Аппалачи һуҡмағы буйлап үтергә ҡарар итә. Үҙенең тәьҫораттары тураһында 1998 йылда баҫылып сыҡҡан "«Затерявшийся в дебрях»" китабында яҙа. 2015 йылда төп ролдә Роберт Редфорд һәм Ник Нолти менән китап мотивтары буйынса «Прогулка по лесам» фильмы төшөрөлә. 2021 йылда сюжет линияһы Аппалачи тау системаһының ташландыҡ шахтер ҡаласығында барған режиссер Брэдли Паркерҙың "Хребет дьявола" исемле ҡурҡыныс фильмы сыға. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite gnis|1202929|Appalachian Mountains|2012-11-6}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Апалачские горы}} * [http://peakware.com/areas.html?area=308 Peakware.com]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Из БСЭ|ссылка= http://bse.sci-lib.com/particle001142.html|title=Аппалачи. Схема орографии}} * {{БРЭ|Аппалачи|ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/1824818|2004|автор=В. П. Чичагов, В. Е. Хаин, Н. М. Забелина}} [[Категория:АҠШ тау һырттары]] [[Категория:Канаданың тау һырттары]] [[Категория:Төньяҡ Америка тауҙары]] dr2q4i8w1eaq79fs833wsv6ljg7mh6s Афғанстанда һуғыш (2001—2021) 0 186185 1296716 1291229 2026-05-13T00:54:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296716 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт | конфликт = АҠШ-тың Афғанстанға баҫып инеүе | часть = терроризмға ҡаршы һуғыш,<br>«Несокрушимая свобода» операцияһы | изображение = Collage of the War in Afghanistan (2001-2021).png | заголовок = '''Өҫтә:''' АҠШ Хәрби-һауа көстәренең Афғанстанды бомбаға тотоуы; АҠШ һалдаттары талибтар менән атыша<br>'''Урта:''' афған һалдаты үҙәнде тикшерә; Британия ғәскәрҙәре ергә төшөргә әҙерләнә; Афған милли армияһы һалдаты HMMWV-ла<br>'''Аҫта:''' «Талибан» көстәре [[Ҡабул]]да патруллек итә; Афған һәм Америка һалдаттары ҡарҙа | дата = [[7 октябрь]] [[2001]] — [[31 август]] [[2021]] <small>(беренсе этап — [[28 декабрь]] [[2014]])</small><ref>{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|accessdate=2014-12-28|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=2014-12-28}}</ref> | место ={{флаг|Афганистан|2013}} Афғанстан Ислам Республикаһы/Афғанстан Ислам әмирлеге | причина = * Афғанстанда Талибандың власҡа килеүе * терроризм менән көрәш | итог = Талибандың еңеүе | изменения =* Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен сығарыу (2020—2021) * Талибан хәрәкәте яҡлыларҙың Афғанстандың бөтә территорияһын биләүе. * Афғанстан президенты Ашраф Ганиҙың отставкаға китеүе һәм ҡасыуы. * Ҡабулды баҫып алыу (2021). * Панджшер конфликты (2021). * [[Афганистан|Афғанстан Ислам әмирлеге]]н иғлан итеү. | противник1 = '''Һөжүм итеү фазаһында:''' <br> '''{{Флагификация|США}}'''<br> {{Флагификация|Великобритания}}<br> {{Флагификация|Австралия}}<br> {{Флагификация|Канада}}<br> {{Флаг|Афганистан|1992}} '''[[Төнбяҡ альянс]]''' | противник2 = '''Һөжүм итеү фазаһында:'''<br> {{Флаг|Талибан}} '''Афғанстан Ислам әмирлеге'''<br>{{Флагификация|Аль-Каида}} | противник3 = '''2001 йылдан һуң:'''<br> [[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] '''[[НАТО]]''' {{Tree list}} * [[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]] '''[[Халыҡ-ара имелек көстәре|ISAF]]:''' ** {{флагификация|США}} ** {{флагификация|Великобритания}} ** {{флагификация|Франция}} ** {{флагификация|Грузия}} ** {{флагификация|Германия}} ** {{флагификация|Канада}} ** {{флагификация|Италия}} ** {{флагификация|Турция}} ** {{флагификация|Румыния}} **{{Tree list/final branch}} {{флагификация|Испания}} {{Tree list/end}} ** ''Халыҡ-ара имелек көстәре һәм башҡалар'' * {{Флаг|Афганистан|2002}} Афғанстан күсеү дәүләте ''(2002—2004)'' {{Tree list}} * {{Флаг|Афганистан|2013}} [[Афғанстан Ислам дәүләте]]: ''(2004—2021) '' ** <small>[[Файл:Afghan National Army emblem.svg|20пкс]] Афғанстан Ҡоаллы көстәре **{{Tree list/final branch}} [[Файл:Seal of the Afghan National Police (English).svg|20пкс]] Афғанстан Милли полицияһы </small>{{Tree list/end}} * Шәхси хәрби компаниялар<ref>[http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 Опыт использования частных военных компаний в ходе военных конфликтов в Ираке и Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809150959/http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |date=2019-08-09 }}</ref> | противник4 = '''2001 йылдан һуң:'''<br> боевики: ** '''{{Флагификация|Талибан}}''' ** '''{{Флагификация|Аль-Каида}}''' ** {{флагификация|Лашкаре-Тайба}} ** {{флаг|Джаиш-е-Мухаммад}} [[Джаиш-е-Мухаммад]] ** {{флаг|Харакат уль-Муджахидин}} [[Харакат уль-Муджахидин]] ** [[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]] ** [[Файл:Flag of Turkistan Islamic Party.svg|20пкс|border]] Көнсығыш Төркистан Ислам хәрәкәте ** [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|20пкс|border]] Афғанстан Ислам парияһы ''(до 2016)'' ** [[Файл:Flag of Lashkar-e-Jhangvi.svg|20пкс]] [[Лашкар-е-Джангви]]<ref>[https://elijah19.wordpress.com/2011/12/09/lashkar-e-jhangvi-inciting-sectarianism-in-afghanistan/ Lashkar-e-Jhangvi: inciting sectarianism in Afghanistan?]</ref> ** [[Хаккани|Сеть Хаккани]]<ref>[https://lenta.ru/lib/14213917/ Сеть Хаккани]</ref> ** Можахеттар<ref>[https://www.nytimes.com/2007/10/30/world/asia/30afghan.html?n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/Pakistan&_r=0 Foreign Fighters of Harsher Bent Bolster Taliban]</ref> <small>'''Ярҙам итеүселәр:'''</small><br> {{Флагификация|Пакистан}}<ref>[http://afghanistan.ru/doc/133036.html Пакистанский премьер признал причастность своей страны к поддержке «Аль-Каиды»]</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6033383.stm Pakistan's shadowy secret service]</ref><ref>[http://www.dawn.com/news/316024/karzai-wants-action-by-allied-forces-in-pakistan Karzai wants action by allied forces in Pakistan]</ref><ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E5DA1E30F935A15750C0A96F9C8B63&fta=y U.S. Says Agents Of Pakistan Aid Afghan Taliban]</ref><br> {{Флагификация|Иран}}<ref>[http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html Isaf Seizes Iranian Weapons in Nimroz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817192226/http://www.rawa.org/temp/runews/2011/03/10/isaf-seizes-iranian-weapons-in-nimroz.html |date=2021-08-17 }}</ref><ref>[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=35708 Is Iran Supporting the Insurgency in Afghanistan?]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |title=Iran still supporting Afghan insurgency-U.S. |access-date=2017-09-29 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006074547/http://www.reuters.com/article/2010/11/23/usa-afghanistan-region-idUSWALNME6T120101123 |deadlink=yes }}</ref> <small>(по версии США)</small> * {{Флагификация|КНР}}<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/en/china-offered-afghan-militants-bounties-to-attack-us-soldiers-reports/a-56103735 |title="China offered Afghan militants bounties to attack US soldiers: reports"}}</ref> <small>(по версии США)</small> * {{Флагификация|КНДР}}<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/26/afghanistan-war-logs-osama-bin-laden?intcmp=239|title=Afghanistan war logs reveal hand of Osama bin Laden|website=[[TheGuardian.com]]|date=26 July 2010}}</ref> <small>(предположительно)</small> * {{Флагификация|Россия}} <small>(по версии США)</small> * {{Флагификация|Катар}}<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalreview.com/article/450093/qatar-supports-islamists-threatens-american-middle-east-allies |title="Qatar's Dirty Hands"}}</ref> <small>(по версии Саудовской Аравии)</small> * {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2016/12/06/world/asia/saudi-arabia-afghanistan.html |title="Saudis Bankroll Taliban, Even as King Officially Supports Afghan Government"}}</ref> <small>(по версии США)</small> | силы1 = [[Файл:Flag_of_NATO.svg|22px|border]] [[Файл:ISAF-Logo.svg|20px]] [[НАТО]] — [[Международные силы содействия безопасности|ISAF]]: 132 457<ref name="ISAF">[http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php Troop numbers and contributions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005010058/http://www.isaf.nato.int/troop-numbers-and-contributions/index.php |date=2013-10-05 }}</ref> * {{Флаг США|20px}}: 90 000 * {{Флаг Великобритании|20px}}: 9 500 * {{Флаг Германии|20px}}: 5 350 * {{Флаг Франции|20px}}: 3 935 {{Флаг США|20px}} силы [[США]], Халыҡ-ара Хәүефһеҙлек көстәрен иҫәпкә алмайынса: 28 300<ref name="Congressional Research Services Report for Congress - U.S. Forces in Afghanistan - Updated July 15, 2008">[https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf Congressional Research Services Report for Congress — U.S. Forces in Afghanistan — Updated July 15, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628121513/https://fas.org/sgp/crs/natsec/RS22633.pdf |date=June 28, 2021 }}</ref><ref name="RS22633 - U.S. Forces in Afghanistan - July 15, 2008">[http://opencrs.com/document/RS22633 RS22633 — U.S. Forces in Afghanistan — July 15, 2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091116125739/http://opencrs.com/document/RS22633 |date=2009-11-16 }}</ref><br>{{флаг|Афганистан|2013}} 300 000<ref name="данные(2014)">[http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html Despite Massive Taliban Death Toll No Drop in Insurgency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803073608/http://www.voanews.com/content/despite-massive-taliban-death-toll-no-drop-in-insurgency/1866009.html |date=2016-08-03 }}, VOA, 06.04.2014</ref> | силы2 = * {{флаг|Талибан}} [[Талибан]]: 60 000<ref name="данные(2014)" /> * {{Флаг|Аль-Каида}} [[Аль-Каида]]: 800<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/11/10/AR2009111019644.html |title=In Afghanistan, Taliban leaving al-Qaeda behind |publisher=washingtonpost.com |accessdate=2010-02-09 | first=Joshua | last=Partlow | date=2009-11-11}}</ref><ref>500 Al-Queda members in Pakistan. http://www.cnn.com/2009/CRIME/07/30/robertson.al.qaeda.training/index.html</ref> * {{Флаг|ИГИЛ}} [[ИГИЛ]]: 3 500—4 000<ref>{{cite news|url=https://undocs.org/2018/705 |title="S/2018/705 - E - S/2018/705 -Desktop" |publisher=undocs.org| first=Joshua | last=Partlow | date=2021-10-26}}</ref> * [[Файл:Flag of Hezbi Islami.svg|border|22px]] [[Исламская партия Афганистана]]: +4 000<ref name="washingtonpost1" /> * [[Файл:Flag of Jihad.svg|border|22px]] [[Исламское движение Узбекистана]]: +10 000<ref>{{cite web|url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|title=Uzbek Fighters in Pakistan Reportedly Return to Afghanistan|publisher=Jamestown.org|date=|accessdate=2008-10-02|deadlink=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HwTe8lWB?url=http://www.jamestown.org/terrorism/news/article.php?articleid=2370289|archivedate=2013-07-07}}</ref> [[Сираджуддину Хаккани]]: 5 000+<ref name="washingtonpost1">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|title=A Sober Assessment of Afghanistan - washingtonpost.com|publisher=[[Washington Post|Washingtonpost.com]]|date=|accessdate=2008-10-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDaWSHw?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/15/ST2008061500237.html|archivedate=2012-02-16}}</ref><br>[[Файл:Flag of Tehrik-i-Taliban.svg|20пкс|border]] [[Техрик-е Талибан Пакистан]]: 40 000—45 000<ref>{{Cite web |url=http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |title=Taliban Military<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2010-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101214083426/http://www.nuui.com/Sections/Afghanistan/Taliban%20Military.htm |archivedate=2010-12-14 |deadlink=yes }}</ref><br>[[Кветта Шура]]: 20 000+ | потери1 = '''2001—2021''' * {{Флаг|Афганистан|2013}} 13 700 һадат һәм полицейский, 16 500 яраланған<ref name="данные(2021)" /> [[Файл:ISAF-Logo.svg|22px]]: 3 482<ref>[http://www.icasualties.org/ Статистика и поимённый список погибших на сайте icasualties.org]{{ref-en}}</ref><!-- Таблица потерь на заглавной странице сайта, потери с 2001 по 2021 год включительно - 3482 -->—11 834<ref>Валентин Богданов. [https://vesti.ru/article/2583839 Бегство из Афганистана: американцы не стали ждать 11 сентября] // Вести.Ру, 4 июля 2021</ref><ref name="КСИР">[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане]</ref><ref>[https://rg.ru/2018/11/12/v-ssha-podschitali-poteri-v-irake-i-afganistane.html В США подсчитали потери в Ираке и Афганистане]</ref> хәрби кеше, 33249 яраланған<ref name="данные(2021)" /> | потери2 = '''2001—2021''' * 20—35 мең үлтерелгән<ref name="данные(2021)" /> | потери3 = '''Граждандар араһында юғалтыу:''' 46 000 кеше<ref>[https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022 "Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001-2022 | Figures | Costs of War"]</ref> | общие потери = 100 000 кеше (граждандар араһында юғалтыуҙы иҫәпкә алмайынса) | примечания = }} ''''Ҡыя яҙылыш'''''''Афғанстандағы һуғыш''' (2001 йылдан 2021 йылға тиклем) — Тәүҙә Төньяҡ альянс, аҙаҡ [[Афғанстан]]дың яңы хөкүмәте яҡлы булған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә булышлыҡ итеү көстәре (ISAF) һәм быға тиклем Афғанстандың күпселек өлөшөн контролдә тотҡан «Талибан» ислам ойошмаһы араһындағы асимметрик хәрби конфликт; Афғанстанда 1978 йылдан алып дауам иткән граждандар һуғышы этаптарының береһе. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Афғанстанда 2001 йылдың 11 сентябрендәге терактҡа яуап итеп башланған «Ҡаҡшамаҫ азатлыҡ» операцияһы ([[:ru:Операция «Несокрушимая свобода»|операции «Несокрушимая свобода»]]) сиктәрендә һуғыша. Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Афғанстанда [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]]ның 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы һанлы<ref name="Резолюция 1386 СБ ООН2">[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf Резолюция 1386 СБ ООН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407102053/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N01/708/57/PDF/N0170857.pdf |date=2014-04-07 }}</ref> резолюцияһына ярашлы эш итә. [[Америка тарихы]]<nowiki/>нда был иң оҙаҡҡа һуҙылған [[һуғыш]]<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/20/world/asia/20assess.html?_r=0 Risks of Reversing the Afghanistan Surge] // «The New York Times» от 20 июня 2011</ref>. 2011 йылдың июленән коалиция ғәскәрҙәре Афғанстандан яйлап сығарыла башлай<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/22/obama-afghanistan-troop-withdrawal_n_882451.html Obama Announces Afghanistan Troop Withdrawal In Speech To Nation]</ref>. 2013 йылдың июлендә илдә именлекте тәьмин итеү урындағы көс структураларына тапшырыла (ошо мәлдән алып коалиция контингенты тик ярҙамсы роль уйнай)<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/638008 НАТО передало контроль над обеспечением безопасности в Афганистане национальным силовым структурам]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/552164 США и НАТО передали полномочия афганским военным]</ref>. 2015 йылдың башынан һуғышты АҠШ-тың махсус тәғәйенләнештәге частары («Азатлыҡ һаҡсыһы» операцияһы («[[:ru:Операция «Страж свободы»|Страж свободы]]»)) һәм Афғанстандың именлек көстәре [[НАТО]] илдәре кәңәшселәре («Ныҡлы ярҙам» операцияһы («[[:ru:Операция «Решительная поддержка»|Решительная поддержка]]»)) ярҙамында алып бара. Көнбайыш альянс ғәскәрҙәрен ашығыс рәүештә сығарыу талибтарҙың экспансияһы шарттарында 2021 йылдың 31 авгусына ҡарай төндә тамамлана. == Тарихы == 1996 йылдан баш ҡала һәм Афғанстан территорияһының күп өлөшөн илдең төньяғын контролдә тотҡан Төньяҡ альянс менән һуғыш алып барған талибандар контролдә тота. Шул саҡта уҡ АҠШ властары эҙләгән [[Терроризм|террорсы]] Усама бен Ладен Афғанстанда һыйыныу ала<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1554000/1554926.stm США отвергают решение о бин Ладене]</ref>. 1998 йылда [[Кения]] менән [[Танзания]]ла Америка илселектәрендәге шартлатыуҙарҙан һуң да талибтар уны биреүҙән баш тарта. 2001 йылдың 11 сентябрендәге теракттарҙан һуң Америка Ҡушма Штаттары президенты [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] талибтарға ультиматум ҡуя: ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бен Ладенды, шулай уҡ «[[Әл-Ҡаидә]]»ның барлыҡ етәкселеген Америка хөкөмөнә бирергә. 21 сентябрҙә талибтар, АҠШ-тың был ойошманың Нью-Йорк һәм Вашингтондағы һөжүмдәрҙә ҡатнашыуы тураһында етерлек дәлилдәр килтермәүен белдереп, баш тарта. 2001 йылдың 22 сентябрендә Афғанстан Ислам әмирлеген таныған өс дәүләттең икәүһе ([[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]) Афғанстан менән [[Дипломатия|дипломатик мөнәсәбәттәр]]ҙе өҙә. Афғанстандың үҙенән Иранға һәм [[Пакистан]]<nowiki/>ғаҡасаҡтар күпләп ағыла. == Һуғыш маҡсаттары == АҠШ-тың рәсми рәүештә иғлан ителгән маҡсаттары<ref>[http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm War in Afganistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080929164228/http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm |date=2008-09-29 }}</ref>: * талибтар режимын ҡолатыу, * Афғанистан территорияһын талибтар йоғонтоһонан азат итеү, * [[Әл-Ҡаидә|Әл-Ҡәидә]] ағзаларын ҡулға алыу һәм [[суд]]<nowiki/>ҡа биреү. == Һуғыш барышы == === 2001 йыл: һуғыш башланыуы === [[Файл:US_forces_Operation_Enduring_Freedom.jpg|слева|мини|Американың махсус тәғәйенләнештәге көстәре Төньяҡ альянс мөжәһиттәре менән. 12 ноябрь, 2001 йыл]] [[Файл:Strikes_on_Tora_Bora.png|мини|Тора-Бораға авиация һөжүме. 2001 йылдың аҙағы]] Талибан хәрәкәтенә ҡаршы хәрби операция 2001 йылдың 7 октябрендә кис башлана. Беренсе һөжүм яһауҙа 40 хәрби самолёт ҡатнаша; Америка һәм Британия караптарынан 50-гә яҡын ҡанатлы ракета атыла. Беренсе айҙа һуғыш АҠШ-тың Талибан хәрәкәтенең хәрби объекттарына һауа һөжүме менән сикләнә. Талибтарҙың һауа һөжүменә оборона системаһы шунда уҡ тиерлек сафтан сығарыла; барлыҡ [[авиация]]һы аэродромдарҙа юҡ ителә. Талибтар бер нисә вертолетты һәм тиҫтәләгән дошман һалдатын юҡ итеү тураһында хәбәр итә, быны раҫлау өсөн вертолет ултырыу механизмын [[видео]]ға төшөрөп күрһәтә. Уларҙың белдереүе АҠШ-тың Үҙәк командованиеһы тарафынан кире ҡағыла; уның версияһы буйынса, CH-47 вертолеты ултырыу механизмын ҡаршылыҡ менән бәрелешкәндә юғалта<ref>[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/taliban/taliban.html Валерий Романенко. Воздушная война против талибов]</ref><ref>[http://www.airwar.ru/history/locwar/afgan/us/us.html Потери и летные происшествия авиации США]</ref>. Дөйөм алғанда, хәрби хәрәкәттәр барышы тураһында бөтә [[мәғлүмәт]] америка һәм британия рәсми сығанаҡтарынан, йә Катар телеканалы «[[Әл-Жәзирә]]»нән килә. «Әл-Жәзирә» телеканалы [[Журналистика|журналист]]арына Афғанстанда эшләргә талибтар рөхсәт бирә. Һауа һуғышын алып барыуҙа төп ролде <span about="#mwt173" class="nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;S&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Ҡалып:S&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;B-1B&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwsQ" typeof="mw:Transclusion">B-1B</span> Lancer, B-2 Spirit, B-52 Stratofortress стратегик бомбардировщиктары уйнай. Һөжүмдәрҙең күбеһе юғары аныҡлыҡтағы лазер йәки спутник йүнәлтмәһе булған боеприпастар менән башҡарыла, шулай ҙа тыныс халыҡтың үлеменә килтергән хәлдәр ҙә була. Үтә ауыр авиация бомбалары — «Дэйзикаттер» ҡулланыла. Шул мәл өсөн ул донъялағы иң ҡеүәтле [[Ядро ҡоралы|ядро]]һыҙ ҡорал була. Хәрби операция менән бер рәттән гуманитар ярҙам күрһәтелә. С-17 хәрби-транспорт самолеттары ил өҫтөнә [[аҙыҡ-түлек]] һәм дарыу пакеттарын ташлай. Талибандың хәрби мөмкинлектәре бер ай бомбаға тотҡандан һуң кәмей. Ул үҙенең авиацияһын юғалта, тыл тәьминәте линиялары боҙола. 2001 йылдың 9 ноябрендә Төньяҡ альянс һөжүм үткәрә, ул һауа кампанияһы башланғандан алып беренсе етди операция була. [[Мазари-Шәриф]]<ref>[http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 Северный альянс взял Мазари-Шариф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509040944/http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/198898 |date=2008-05-09 }}</ref> ҡалаһын ала. Шул уҡ ваҡытта ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе туҡтатҡан байтаҡ талиб үлтерелә, ә ҡала талауға дусар ителә. Мазари-Шәрифте юғалтыу Талибанға етди зыян килтерә. Уны хуплаусы күп кенә ялан командирҙары беренсе еңелеүҙән һуң уҡ Төньяҡ альянс яғына күсә. 13 ноябрҙә талибтар 1996 йылдан бирле үҙ ҡулы аҫтында булған Ҡабулды һуғышһыҙ ҡалдыра<ref>[https://web.archive.org/web/20080509173108/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&id=25662 Войска Северного альянса вошли в Кабул]</ref>. Бер нисә көндән улар Афғанстандың көньяҡ өлөшөн, ә төньяҡтағы [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ ҡалаһын]] ғына контролдә тота. Ҡондоҙҙо ҡамау 16 ноябрҙән 25 ноябргә тиклем дауам итә һәм ҡаланы тотоп торған талибан көстәренең бирелеүе менән тамамлана<ref>[http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html Северный Альянс взял Кундуз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508162936/http://news.ng.ru/2001/11/26/1006763085.html |date=2008-05-08 }}</ref>. Тотҡондарҙы Калайи-Джанги ҡәлғәһенә урынлаштыралар, әммә улар баш күтәрә. Уны Төньяҡ альянс америка махсус тәғәйенләнештәге көстәре һәм авиацияһы ярҙамында бер аҙнанан һуң ғына баҫтыра. Баш күтәреүселәрҙән бер нисә тиҫтә кеше иҫән ҡала. Калайи-Джангиҙағы һуғыштар барышында АҠШ-тың хәрби көстәре беренсе тапҡыр раҫланған юғалтыу кисерә — [[Үҙәк разведка идаралығы]] [[офицер]]ы Джонни «Майк» Спаннды үлтерелә. Ноябрь аҙағына талибтар контроле аҫтында бер генә ҙур ҡала — Талибан хәрәкәте бишеге — [[Ҡандағар]] ҡала. Бында шулай уҡ хәрәкәт башлығы мулла Ғүмәр ҙә була. 25 ноябрҙә Афғанстанға АҠШ-тың тәүге ҙур хәрби контингенты килә. 1000-гә яҡын диңгеҙ пехотасыһы вертолет менән [[Ғәрәбстан диңгеҙе]]ндәге караптарҙан Ҡандағарҙан көньяҡтараҡ урынлашҡан районға төшөрөлә. Унда улар Кэмп-Рино(''Camp Rhino'') оператив базаһын булдыра. Икенсе көндө лагерға табан талибтарҙың ҙур булмаған бронемашина колоннаһы сыға, уны AH-1W вертолеттары юҡ итә. Диңгеҙ пехотаһы ер өҫтөндәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмаһа ла, ҡамауҙа ҡалған Ҡандағарҙа талибтарҙың хәле әкренләп насарлана, һәм 7 декабрҙә ҡала бирелә. Боевиктарҙың бер өлөшө күрше Пакистанға ҡаса, бер өлөшө тауҙарға (шул иҫәптән Ғүмәр муллаһы ла) китә, ҡалғандары Төньяҡ альянсҡа әсирлеккә төшә. Ҡандағарҙы алыу менән хәрби хәрәкәттәрҙең төп этабы тамамлана. Америка командованиеһының иғтибары хәҙер Афғанстандың көньяҡ-көнсығышындағы Тора-Бора таулы районына йүнәлә. Бында [[Афған һуғышы|совет-афған һуғышы]] йылдарынан алып ҙур мәмерйә комплексы урынлашҡан була, унда, разведка мәғлүмәттәре буйынса, Усама бен Ладен йәшеренә. Тора-Бора янындағы алыш 12 декабрҙән 17 декабргә тиклем дауам итә. Комплексҡа урындағы ҡораллы отрядтар АҠШ авиацияһы ярҙамында һөжүм итә. Мәмерйәне алғандан һуң, уны ентекле ҡарап сығалар. Асыҡланыуынса, бин Ладен алыш алдынан уҡ унан ҡасып өлгөрә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының һәм Бөйөк Британияның ике ай ярым дауам иткән хәрби операцияһы уңышлы тамамлана. Талибан хәрәкәте властан ситләтелә һәм һуғышҡа һәләтен юғалта тиерлек. Хәмид Карзай ил башлығы итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдың декабрендә Афғанстандың күсеү хакимиәте башлығы һәм 2002 йылдың июнендә Лойя джиргала ваҡытлыса президент тарафынан тәғәйенләнә. (Лойя джирга — бөтә афған аҡһаҡалдар советы (вәкилдәр), көрсөк шарттарын хәл итеү өсөн этно-ҡәбилә төркөмдәренән һайлана). Афғанстанда хәүефһеҙлекте һаҡлау өсөн НАТО-ның ISAF тип аталған хәрби миссияһы урынлаштырыла (ISAF — БМО Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге резолюцияһы менән булдырылған Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре). Башта уның яуаплылыҡ зонаһы тик [[Ҡабул]]ға ғына ҡағыла. === 2002: «Анаконда» операцияһы === [[Файл:Anaconda-helicopter.jpg|мини|200x200пкс|АҠШ-тың 101-се һауа-десант дивизияһы һалдаттары Шаһи Кот үҙәненә CH-47 вертолетынан ергә төшә. Март, 2002 йыл.]] Талибан режимы ҡолатылғандан һуң, Афғанстанда беренсе йыл тыныс ҡына үтә. Берҙән-бер иғтибарға лайыҡ хәрби ваҡиға булып Шахи-Кот үҙәне янындағы алыш (Гардез районы) тора, талибтар Ҡабулдан һәм Тора-Боранан бында сигенгән була. 2002 йылдың мартында халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре үҙәндә «Анаконда» операцияһын үткәрә. Талибан ҡаршылығы көтөлгәндән күпкә көслөрәк була, һәм операция, һуғыш башланғандан алып, иң ҙур алышҡа әүерелә. Коалиция ғәскәрҙәре үҙәнде баҫып алғандан һуң, боевиктарҙың иҫән ҡалған отрядтары илдең көньяғындағы таулы райондарҙа урынлаша йәки Пакистанға сығып китә. [[Файл:Canadian_soldiers_afghanistan.jpg|слева|мини|Канада һалдаттары операцияла. Июль, 2002 йыл]] Яҙ һәм йәй дауамында америка ғәскәрҙәре һәм ISAF көстәре көньяҡта операцияларҙы дауам итә. Дошмандар бөтөнләй осрамай. Талибтарҙың хәрби акциялары сит ил ғәскәрҙәренең базаларын һәм конвойҙарын һирәкләп утҡа тотоу менән сикләнә. Был осорҙа хәлдең тотороҡланыуын ИСАФ-тың сағыштырмаса ҙур булмаған юғалтыуҙары дәлилләй — 2002 йылдың апреленән декабренә тиклем Афғанстанда 32 хәрби һәләк була<ref name="autogenerated32">{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}</ref>. Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре министры И. С. Иванов 2002 йылдың мартында былай тип билдәләй: «Бөгөн Афғанстанда бергәләп башҡарылған эш беҙҙең мәнфәғәттәргә яуап бирмәйме ни? Беҙ һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара берләшмәне, Афғанстан биләмәһенән хәүеф янай, тип иҫкәрткәйнекме ни… [[терроризм]], дини экстремизм, наркобизнес хәүефе. Былар барыһы ла бар ине»<ref>[http://www.mid.ru/bl.nsf/218603db65cac2d343256ac50038d63e/d14bcb586f19148443256b800030c206?Стенограмма выступления Министра иностранных дел России И. С. Иванова в программе Ю. Семёнова «Народ и Власть» радиостанции «Маяк» 16 марта 2002 года] // официальный сайт Министерства иностранных дел РФ</ref>. === 2003—2005: партизан һуғышы === "Анаконда"нан һуң халыҡ-ара коалиция ғәскәрҙәре менән бәрелешмәгәс, Талибан әкренләп көс туплай башлай. 1980 йылдарҙа совет ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан ҡораллы оппозиция кеүек үк, талибтар Афғанистан — Пакистан сигендәге «ҡәбиләләр зонаһын» тыл базаһы сифатында файҙалана. Был районды Пакистан властары контролдә тотмай (контроль урынлаштырырға маташыу 2004 йылда хөкүмәт армияһы менән ҡәбилә ополчениеһы араһындағы ҡораллы конфликтҡа килтерә, ул ике йыл дауам итә). Урын күнекмә лагерҙарын ойоштороу һәм [[мәҙрәсә]] уҡыусылары иҫәбенән тулыландырыу өсөн бик ҡулай була. 2001 йылдың көҙгө кампанияһында зыян күргән командование сылбыры тергеҙелә, биш оператив зона ойошторола, уларҙың һәр береһе өсөн айырым бер ялан командиры яуап бирә<ref>[http://www.csmonitor.com/2003/0508/p01s02-wosc.html Scott Baldauf, Owais Tohid. Taliban appears to be regrouped and well-funded]</ref>. 2003—2004 йылдарҙа Талибан көс туплай, Афғанстандың көньяҡ райондарында хәрби хәрәкәттәрҙе аҡрынлап көсәйтә бара. Көстө тергеҙеүҙең тәүге дәлилдәренең береһе булып 2003 йылдың 27 ғинуарында Америка ғәскәрҙәре үткәргән «Мангуст» операцияһы тора, унда Талибандың һәм «Хизб-и-Ислами»ҙың 18 боевигы юҡ ителә. Был һуғыш "Анаконда"нан һуң иң ҙур алыш тип иҫәпләнә. Бөтә ҡалаларҙа ла [[Терроризм|террористик акциялар]] башлана: * Мәҫәлән, 7 июндә Ҡабулда террорист-үлемсе (''смертник'') мина һалынған машинала немец хәрбиҙәре ултырған автобусты бәрҙерә, 4 немец һалдаты һәм тыныс халыҡтан 1 афған кешеһе һәләк була. 2003 йылдың көҙөнә талибандар илдең көньяҡ райондарында шул тиклем нығына, хатта Пактика, Пактия, Нангархар һәм Кунар провинцияларында үҙҙәренең «күләгәле» губернаторҙарын тәғәйенләйҙәр<ref>[http://www.podrobnosti.ua/society/2003/10/31/85434.html Афганистан. Жаркое лето 2004-го]</ref>. Партизан һуғышының көсәйеүе лә иғтибарҙан ситтә ҡалмай: октябрҙә БМО-ның Именлек Советы ISAF-тың яуаплылыҡ өлкәһен Ҡабулдан ситтә киңәйтеүен хуплай. Хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙемләшеүенә ҡарамаҫтан, Афғанстанды иҡтисади һәм сәйәси тергеҙелеү дауам итә. 2004 йылдың ғинуарында Лойя Джиргала яңы [[конституция]] ҡабул ителә, ә 9 октябрҙә ил тарихында тәүге президент һайлауҙары үтә. Унда Хәмид Карзай еңеп сыға һәм [[президент]] итеп һайлана. 2005 йылда яңы көс ҡулланыу эскалацияһы менән билдәләнә. Дөйөм алғанда, Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә бер йыл эсендә 1500 кеше һәләк була, был талибтар режимы ҡолатылғандан һуң иң ҙур һан<ref>[https://web.archive.org/web/20060120175425/http://www.cdi.org/program/document.cfm?DocumentID=3262&StartRow=1&ListRows=10&appendURL=&Orderby=D.DateLastUpdated&ProgramID=39&from_page=index.cfm Joseph Button. Increased Security Amidst a Mounting Insurgency: A close look at the Afghan security paradox]</ref>. Америка контингентының һәм ISAF көстәренең юғалтыуҙары арта. Июндә АҠШ-тың MH-47 вертолеты бәреп төшөрөлә, махсус тәғәйенләнештәге частарҙың 16 хәрби хеҙмәткәре һәләк була. Был — һуғыш башланғандан алып бер тапҡыр иң ҙур юғалтыу. Август айында вертолет һәләкәтендә 17 испан һалдаты һәләк була. Шартлатҡыс ҡулайламалар ярҙамында һөжүмдәр һаны арта. Шуға ҡарамаҫтан, сентябрҙә Карзай хөкүмәте парламентҡа һайлауҙарҙы уңышлы ойоштора һәм үткәреүгә өлгәшә. === 2006: Көньяҡ Афғанстанда НАТО === 2006 йылдың ғинуарынан Афғанстандың көньяғында ISAF ғәскәрҙәрен урынлаштырыу башлана. Төркөмдөң нигеҙен [[Канада]], [[Нидерланд|Голландия]] һәм башҡа контингенттар менән көсәйтелгән [[Бөйөк Британия|Британия]]ның 16-сы һауа штурмлау бригадаһы тәшкил итә. Май уртаһында ISAF ғәскәрҙәре Гильменд, Забуль, Ҡандағар, Пактика, Урузган провинцияларында «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») операцияһын башлай. Операцияла халыҡ-ара ғәскәрҙәрҙең 11 меңдән ашыу хәрби хеҙмәткәре ҡатнаша. Был райондарҙа нығынып өлгөргән талибтар етди ҡаршылыҡ күрһәтә. Операция июлдә тамамлана. 1 августа НАТО АҠШ-тан илдең көньяғында халыҡ-ара көстәр менән етәкселек итеүҙе ҡабул итә. Билдәләнеүенсә, ойошманың 57 йыл эшләү дәүерендә был миссия иң хәүефлеһе була<ref>[https://lenta.ru/news/2006/08/01/nato/ Войска НАТО сменили солдат США в южном Афганистане] // LENTA.RU от 1 августа 2006</ref>. Сентябрҙә «Медуза», һуңынан — «Тауҙа ынтылыш» («Горный прорыв») (2006 йылдың сентябре — 2007 йылдың ғинуары) операцияһы үткәрелә. Хәрби хәрәкәттәр бик көсөргәнешле була. Халыҡ-ара коалиция көстәренең Афғанстандың көньяғындағы һөжүм һөҙөмтәләре бер төрлө генә булмай. Мәҫәлән, «Тауҙа ынтылыш» ваҡытында 1100 талибты юҡ итеү тураһында хәбәр ителә<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2007/03/mil-070306-voa02.htm NATO Launches Major New Offensive in Southern Afghanistan]</ref>. «Медуза» ваҡытында тағы ла 500-гә яҡын кеше<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|title=Canadian troops shut down bomb-making facility|access-date=2008-10-08|archive-date=2009-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215210135/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20071209/musa_qala_071209/20071209?hub=TopStories |date=2009-02-15 }}</ref>. Әммә тулы уңышҡа өлгәшә алмайҙар, халыҡ-ара коалиция юғалтыуҙары ла ҙур булып сыға. Бер юлы иң ҙур юғалтыу — 2 сентябрҙә Британияның Nimrod разведка самолеты һәләкәте. Унда 14 кеше һәләк була<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/uk/newsid_5311000/5311364.stm Афганистан может стоить Британии ещё дороже]</ref>. Коалицияның юғалтыуҙары хәрби хәрәкәттәрҙең көсөргәнешле булыуын иҫбатлай — 2006 йылдың ғинуарынан декабренә тиклем 191 хәрби һәләк була (2004—2005 йылдарҙағы кеүек үк һәм 2001—2003 йылдарға ҡарағанда күберәк)<ref name="autogenerated33">{{Cite web|url=http://www.icasualties.org/oef/byNationality.aspx?hndQry=US|title=icasualties.org|access-date=2007-12-23|archive-date=2007-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218194906/http://www.icasualties.org/OEF/byNationality.aspx?hndQry=US |date=2007-12-18 }}</ref>. === 2007: Альянстың һөжүме === 2007 йылда Афғанстандың көньяғында хәрби хәрәкәттәр дауам итә. Гильменд провинцияһында талибтар ҙа, НАТО көстәре лә ҙур әүҙемлек күрһәтә. 2006 йылдың көҙөндә инглиз ғәскәрҙәре Гильменд округының үҙәге Муса-Кала ҡалаһынан китә һәм идараны урындағы аҡһаҡалдарға тапшыра. Талибтар, бының менән файҙаланып , 2007 йылдың февралендә ҡаланы баҫып ала һәм был уларҙың һуғыш башланғандан алып иң ҙур уңышы була. Муса-Калала [[шәриғәт]] закондары индерелә, [[мәктәп]]тәр ябыла, ә урындағы халыҡты ҙур [[һалым]] түләргә мәжбүр итәләр<ref>[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=72979 AFGHANISTAN: Taliban impose rule, hefty taxes in Musa Qala District] — IRIN, 27 июня 2007</ref>. Талибтарға яуап итеп, НАТО ғәскәрҙәре провинцияла «Ахиллес» (март-май) һәм «Ластай Куланг» (май-июнь) операциялары үткәрә. 12 майҙа көньяҡта Талибан көстәре менән командалыҡ иткән билдәле ялан командиры Дадулланы үлтереү халыҡ-ара коалицияның ҙур уңышы була. Әммә Муса-Кала талибтар ҡулында була, ләкин декабрҙәге өс көнлөк алыш һөҙөмтәһендә генә ҡаланан ҡыуыла. Был яңы афған армияһы ҡатнашлығындағы беренсе операция була. [[Файл:M777_Howitzer_Helmand_April2007.JPEG|слева|мини|Канада артиллерияһы Гильмендта. Апрель, 2007 йыл]] Афғанстандың башҡа райондарында хәл тынысыраҡ булһа ла, октябрҙә һәм ноябрҙә илдең төньяғында талибтарға ҡаршы тәүге ҙур һөжүм яһала. «Харекате Йоло» исеме аҫтындағы ике этаплы операцияла немец, норвег һәм афған подразделениелары ҡатнаша. Хәрби хәрәкәттәр барышында ISAF көстәре граждандар объекттарына бер нисә тапҡыр һөжүм итә, был тыныс кешеләрҙең һәләк булыуына килтерә. Мәҫәлән, 2007 йылдың 4 мартында Шинвар (Нангархар) округында, Америка Ҡушма Штаттарының диңгеҙ пехотаһы махсус подразделениеһына үлемсе-террорсы менән һөжүм итә һәм тәртипһеҙ ут аса. 20-гә яҡын тыныс афғанлы уның ҡорбаны була<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/8235.html В Джелалабаде силы НАТО при перестрелке убили 16 мирных жителей] — Афганистан. Ру, 4 марта 2007</ref><ref>[http://www.armytimes.com/news/2007/05/marine_marsoc_jones_070516/ Trista Talton. Congressman tells Army: Stop MarSOC comments]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} — Army Times, 18 мая 2007</ref>. 2007 йылдың 2 авгусында Багран (Гильменд) округында ике ялан командирына ҡаршы авиаудар йүнәлтелә. Урында йәшәүселәр әйтеүенсә, 200—300 кеше һәләк була һәм яралана<ref>[https://web.archive.org/web/20090215062903/http://www.france24.com/france24Public/en/news/asia-pacific/20070803-Afghanistan-NATO-raid-investigation-bombing-Taliban-civils.php Afghans check reports of civilian deaths from bombings] — France 24, 3 августа 2007</ref>. === 2008: Вазирстан талибтарының контрһөжүме === 2008 йылда Афғанстанда дөйөм хәл бер төрлө генә булмай. Талибтар яйлап аяҡҡа баҫа һәм көс туплай. Был ваҡытҡа талибандар Афғанстан менән сиктәш Пакистандың [[Вазирстан]] провинцияһында үҙ позицияларын нығыта. Унда урындағы халыҡ ярҙамы менән һыйыныу урындары, күнекмә лагерҙары һәм тыл инфраструктураһы булдырыла. Февралдә Талибан НАТО-ны тәьмин иткән Пакистан йүнәлешенә һөжүмдәр башлай. Был юлдан Афғанстандағы контингент өсөн кәрәк-яраҡтарҙың 80 проценты килтерелә. Талибтарҙың хәрби һәм транспорт конвойҙарына өҙлөкһөҙ һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә НАТО [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]<nowiki/>гә РФ территорияһы аша һауа коридорын биреү үтенесе менән мөрәжәғәт итергә мәжбүр була, сөнки һауанан тәьмин итеү ҡоро ер транспортына ҡарағанда ҡиммәтерәк. Талибтарҙың яҙғы һөжүменең маҡсаты — Пакистан менән сиктәш, ҙур булмаған Гармсер өйәҙе, ул стратегик яҡтан мөһим урынды биләй. Улар өсөн был өйәҙ тәү сиратта Пакистан сигенә яҡын һәм барып етеүе ауыр булған ерҙә урынлашҡаны өсөн кәрәк. Яңы боевиктарҙы, боеприпастарҙы, ҡоралдарҙы ташырға мөмкин булған артылыш лагеры күҙлегенән ҡарағанда, был талибтар өсөн бик уңайлы урын була. Һөҙөмтәлә, апрель-май айҙарында Гармсер өйәҙендә НАТО контингенты, Афған милли армияһы һәм талибтар араһында етди хәрби хәрәкәттәр була. Талибтарҙың Мусакал ҡалаһына һөжүм итеүе һәм өйәҙҙә нығыныуы менән тамамлана. Унда 350 кеше һәләк булды. 27 апрелдә Ҡабулда Афғанстан президенты Хәмид Карзайға һөжүм ойошторола — талибтар парады ваҡытында автоматтарҙан һәм гранатомёттарҙан ут аса<ref>[http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ Пакистан отверг обвинения в причастности к покушению на Карзая] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009222040/http://wap.lenta.ru/news/2008/06/27/pakistan/ |date=2013-10-09 }} // LENTA.RU от 27 июня 2008</ref>. 1 майҙа НАТО командованиеһы өйәҙ тулыһынса талибандарҙан таҙартылды, тип хәбәр итә. Был сағыштырмаса тынлыҡ ике аҙна дауам итә, шунан талибтарҙың көстәре өйәҙгә йәнә килеп инә һәм НАТО көстәренә ҡаршы партизандар хәрәкәте ойоштора. 14 майға уларҙың һаны 500-гә яҡын боевик, ә 24 майға 1000 кеше тәшкил итә. Афғанстан оборона министрлығы һәм НАТО төбәктә талибандар булыуы тураһында мәғлүмәтте быға тиклем инҡар итә. Шулай итеп, хәрби операцияны Гармсерҙа дауам итергә мәжбүр булалар. Талиптар совет ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡулланған тактиканы ҡуллана: улар халыҡты эвакуациялай, төп көстәрҙе Пакистанға сығара, дошманды утҡа тотоусы бәләкәй генә отрядтар ҡалдыра. НАТО көстәре төбәкте баҫып алғандан һуң һәм тынысланғандан һуң, талибтар Пакистан сигендә көстәрҙе яңынан төркөмләй, боеприпастарҙы, аҙыҡ-түлекте тулыландыра һәм өйәҙгә үтеп инә. Коалиция көстәренең үҙ-ара аңлашып эш итеүенә АҠШ, БМО, АҠШ-тың союздаш коалиция көстәре араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар ҡатмарлаштыра. Быларҙың барыһы ла оператив хәрәкәттә сағылыш таба. Бынан тыш, коалицияның бөтә ғәскәрҙәре менән етәкселек итеү буйынса фекер айырымлыҡтары була (ул йә американдарға, йә британдарға күсә). 2008 йылда инглиздәр һәм голландтар бөтә Афғанстан төбәгендә Америка командованиеһына бирергә ризалаша. Июлдә талибтар Ҡандағарҙағы төрмәгә һөжүм итә һәм 1000-дән ашыу тотҡондо, шул иҫәптән ҡулға алынған Талибан ағзаларын азат итә<ref>[http://www.newsru.ru/world/14jun2008/kand.html Талибы взорвали тюрьму в Кандагаре — бежали более тысячи заключённых]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2008 йылдың 8 — 19 авгусында Узбин үҙәнендә, Ҡабулдан көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта, талибандар ISAF патруленә һөжүм итә, ә алға сыҡҡан француз взводы ҡамауҙа ҡала. Алыш барышында француздар 10 [[һалдат]]ын юғалта, 18-е яралана<ref>Евгений Гройсман, Сергей Козлов. [http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php Специальные операции: Засада у кишлака Спур Кундай: горькие уроки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127072445/http://www.bratishka.ru/archiv/2008/12/2008_12_6.php |date=2012-01-27 }} // «Братишка», декабрь 2008</ref>. Дөйөм алғанда, 2008 йылда талибтар, ҙур хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан ситләшеп, партизандар һуғышы һәм ваҡ-төйәк бәрелештәр тактикаһын файҙалана. Патрулдәргә, конвойға, блокпостарға һөжүм итеү, юлдарҙы миналау һиҙелерлек йышая. НАТО «көс демократияһы» сәйәсәтен дауам итә. Урындағы халыҡ араһында уның төбәктә булыуына ҡарата ризаһыҙлыҡ арта. Быға күбеһенсә талибтарҙың [[пропаганда]] алып барыуы сәбәпсе була<ref>{{Cite web|url=http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|title=Чёрные знамена Хорасана — как результат политики НАТО в Афганистане|accessdate=2010-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218052209/http://www.easttime.ru/analitic/2/13/507.html|archivedate=2010-12-18|deadlink=yes}}</ref>. [[Файл:Up-armored_excavator_in_Afghanistan.jpg|мини|«Диңгеҙ бал ҡорттары» һаҡ диуары төҙөй. 2009 йылдың 25 ғинуары]] === 2009 йыл === [[2009 йыл]]дың [[Август|авгусында]] ИСАФ-тың немец контингенты частары афған именлеге көстәре менән берлектә Чахар-Дара өйәҙендә ҙур һөжүм башлай. Талибтарҙы төбәктән ҡыуып сығаралар һәм уларҙың төп терәк пунктын баҫып алалар. Шуға ҡарамаҫтан, операция көтөлгән һөҙөмтәләр килтермәй, сөнки күпмелер ваҡыт үткәс, талибтар ҡабаттан Чахар Дараға ҡайта. Бынан һуң өйәҙ территорияһында алғы пост төҙөлә. Блок-постты ҡороу барышында хәрбиҙәр һәм боевиктар араһында йыш ҡына атыштар була. Октябрҙә талибтар Пакистан сигендәге Нуристан провинцияһында ҙур булмаған Америка заставаһына һөжүм итә. Төнгө атышта Америка Ҡушма Штаттарының 8 хәрби хеҙмәткәре үлтерелә, һуңынан американдар базаны ҡалдырып китә. Шул ваҡыттан алып Нуристан провинцияһында сит ил хәрбиҙәре булмай<ref name="rian.ru2">{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}</ref>. Провинцияны тулыһынса контролдә тотоу өсөн бөтә вәкәләттәр афған көстәренә бирелә. === 2010 йыл === [[Файл:ANA_humvee_in_2009_cropped.jpg|слева|мини|Афған милли армияһының «Хамви»һы]] 12 февралдә Афғанстандың көньяғындағы Гильменд провинцияһында «Моштарак» хәрби операцияһы башлана. Унда америка, британ һәм афған хәрбиҙәре ҡатнаша<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2010/02/08/n_1454559.shtml «Британцы готовятся к крупнейшему наступлению в Афганистане»]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2010/02/12/world/asia/12afghan.html Afghans Try to Reassure Tribal Elders on Offensive]{{ref-en}}</ref>. Операция һөҙөмтәһендә талибтар Марджа районынан сығарыла. АҠШ хәрбиҙәре операцияны уңышлы тип атай. [[Март]] айында [[Ҡандағар]] тирәһендә яңы операция башлана. ISAF ғәскәрҙәренең хәрәкәтенә ҡарамаҫтан, талибтарҙың партизан һуғышы элеккесә ил территорияһының күпселек өлөшөндә дауам итә. Талибтар эре бәрелештәргә инмәй. «Бәләкәй һуғыш» һәм «мина һуғышы» тактикаһын ҡулланыуҙы дауам итә. Сит ил контингентының күпселек хәрби хеҙмәткәрҙәре юлдарҙа һалынған миналарҙан һәләк була. 2010 йылдың 2 апрелендә илдең төньяғындағы Ҡондоҙ провинцияһының Чахар Дара өйәҙендә бундесвер һалдаттары 200 талибан боевигы менән ҙур бәрелешкә инә. Һөҙөмтәлә бундесверҙың 3 һалдаты һәләк була, 8-е ауыр яралана<ref>{{cite web|date=2010-04-14|url=https://lenta.ru/news/2010/04/14/pzh/|title=ФРГ направляет в Афганистан две САУ PzH 2000|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-13}}</ref>. Яуап итеп, немец һәм афған көстәре 13 апрелдә Баглан-и-Маркази өйәҙендә яңынан операция башлай<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/17162.html Афганистан. Ру — В результате операции в Баглане убиты свыше 20 боевиков]</ref>. 26 майҙа Афғанстандың төньяҡ-көнсығышында, Нуристан провинцияһында. 300-ҙән ашыу кешенән торған Пакистан талибан отряды Пакистан территорияһынан Камдеш һәм Барги Матал райондарына баҫып инә. НАТО көстәре сыҡҡандан һуң, провинция афған полицияһы контроле аҫтында була. Талибтарҙың күп булыуы һәм өҫтәмә көстәрҙең булмауы сәбәпле, афған полиция хеҙмәткәрҙәре 30 майҙа Барги Матал өйәҙенән сигенә. Өйәҙ тулыһынса тиерлек талибтар ҡулы аҫтында ҡала. Барга Маталдың административ биналары өҫтөндә талибтарҙың ҡара һәм йәшел [[флаг]]<nowiki/>тары күтәрелә<ref name="rian.ru3">{{cite web|date=2010-05-30|url=http://www.rian.ru/world/20100530/240232350.html|title=Талибы захватили уезд Барге Маталь в Афганистане|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VDc9Gv4?url=http://ria.ru/world/20100530/240232350.html|archivedate=2012-02-16}}</ref>. 10 июндән 14 июнгә тиклем Кандагар провинцияһының Шах Вәли Кот районында операция үткәрелә. Унда [[Австралия]] махсус подразделениелары һәм афған армияһы һалдаттары ҡатнаша. АҠШ-тың армия вертолеттары ярҙам итә<ref>[http://www.defence.gov.au/media/DepartmentalTpl.cfm?CurrentId=10438/Combined Afghan and Australian force targets major insurgent cell]</ref>. Талибтар урындағы халыҡты ҡурҡыта, властар менән хеҙмәттәшлек итеүҙе тыя, юлдарға мина ҡуя, афған хәүефһеҙлек көстәре һәм НАТО патрулдәренә ҡораллы һөжүмдәр итеүҙәр йышая. [[2 август]]<nowiki/>а Нидерландтар Афғанстандан ғәскәрҙәрен сығара башлай<ref>{{cite web|url=https://www.fergananews.com/news.php?id=15295|title=НАТО начала вывод войск из Афганистана. Первыми ушли голландцы|publisher=Фергана|date=2010-08-02|access-date=}}</ref>. 6 августа талибтар халыҡ-ара христиандар ойошмаһының ҡоралһыҙ 10 хеҙмәткәрен үлтерә. Улар афғандарға медицина ярҙамы күрһәткән. Һәләк булыусылар араһында алты американлы, бер британ, бер немец һәм ике афған була<ref>[https://inright.ru/news/id_3365/ Талибы взорвали сотрудниц благотворительной организации в машине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410130101/https://inright.ru/news/id_3365/ |date=2022-04-10 }} // информационное агентство «InterRight», 14 августа 2010</ref>. Пентагон рәсми вәкилдәре фекеренсә, 2010 йылдың көҙөнә НАТО көстәре Афғанстандағы хәлде яҡшырта алмай<ref>[http://www.rbc.ua/rus/top/show/pentagon-usilenie-voennogo-prisutstviya-ssha-v-afganistane-24112010122700 Пентагон: Усиление военного присутствия США в Афганистане не привело к улучшению ситуации]</ref>, ә ҡайһы бер аналитиктар, илдәге дөйөм хәл насарайған, тип белдерә<ref>[http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html ''В. Петров.'' Афганистан: старые проблемы и новые подходы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120031631/http://rus.ruvr.ru/2010/12/27/37858360.html |date=2011-01-20 }}</ref>. [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] 2011 йылдың ғинуарында Ҡабулда үткән матбуғат конференцияһында [[Пентагон]] вәкиле хәбәр итеүенсә, 2010 йыл дауамында АҠШ-тың хәрби хеҙмәткәрҙәренә һәм уларҙың союздаштарына [[атыу ҡоралы]], РПГ һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа идара ителмәгән реактив снарядтар менән (2009 йылда бындай һөжүмдәр 10 591 була) 18 057 һөжүм итеү осрағы теркәлә<ref>{{статья|автор=Красавкин, В.|заглавие=Пентагон о боестолкновениях в Афганистане|издание=«Зарубежное военное обозрение»|год=2011|номер=1 (766)|страницы=57}}</ref>. === 2011 йыл === * 10 ғинуарҙа Ислам әмирлеге боевиктары [[тәүлек]] әйләнәһенә барған алышта Балх губернаһында өйәҙ үҙәге Зариҙа контроль урынлаштыралар. Юғалтыуҙар булмауы һәм баҫып алынған улъя тураһында белдерәләр: 12 Калашников автоматы, башҡа [[ҡорал]]<nowiki/>дар, боеприпастар, 1 «Рейнджер» джибы. Боевиктар бөтә өйәҙ өҫтөнән контроль урынлаштырыуҙары тураһында хәбәр итә, сөнки дошмандың был районда бер ниндәй ҙә көстәре булмай һәм Зари өйәҙе Балх провинцияһында боевиктар контроль урынлаштырған 15 өйәҙҙең етенсеһе була<ref>{{Cite web|url=http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&view=article&id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&catid=1:news&Itemid=2|title=Zari district of Balkh province conquered: Mujahideen<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2011-01-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116072027/http://shahamat.info/english/index.php?option=com_content&view=article&id=4309:zari-district-of-balk-province-conquered-mujahideen&catid=1:news&Itemid=2|archivedate=2011-01-16|deadlink=yes}}</ref>. * Июндең тәүге яртыһында Афғанстан хәүефһеҙлек көстәрен өйрәтеү буйынса миссия етәксеһе, 2005 йылдан 2011 йылдың июненә тиклем Афғанстан хәүефһеҙлек көстәре хеҙмәткәрҙәре 52 хәрби кешеһен үлтерҙе, тип хәбәр итә. Был ҡорбандар ИСАФ-тың Афғанстандағы дөйөм юғалтыуҙарының ҙур булмаған өлөшөн тәшкил итә. Әммә, генерал билдәләүенсә, был ваҡиғалар Афғанстандың именлек көстәре менән сит ил ғәскәрҙәре араһында «һөҙөмтәле үҙ-ара эш итеү өсөн кәрәкле ышанысты юҡҡа сығара». CNN мәғлүмәттәре буйынса, исемлектә Афғанстандың именлек көстәренә инмәгән «хәрби һәм полиция кейемендәге кешеләрҙең» һөжүм итеү осраҡтары, шулай уҡ шәхси хәрби һәм хәүефһеҙлек компаниялары хеҙмәткәрҙәренең һөжүм итеү осраҡтары иҫәпкә алынмай<ref>"''Earlier this month, Lt. Gen. William Caldwell, the commander of the NATO training mission, admitted recent incidents «erode the hard-earned trust that is required for an effective partnership.» … He pointed out that the 52 coalition deaths caused by Afghan security personnel were a small percentage of nearly 2,000 «hostile fatalities» between 2005 and 2011. Other estimates are higher — but include killings by Afghan contractors and incidents of «impersonation, „ where an insurgent launches an attack disguised as a soldier or policeman.''“ Tim Lister. [http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html Attacks by Afghan troops on NATO soldiers rising, but motives complex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624033249/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/06/14/afghanistan.nato.attacks/index.html |date=2011-06-24 }} // „CNN“ от 15 июня 2011</ref>. 2011 йылда „хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар“, сит ил ғәскәрҙәренә 21 һөжүм яһап,ISAF-тың 35 хеҙмәткәрҙе үлтерә<ref>[http://www.wsws.org/en/articles/2013/01/22/afgh-j22.html „Green-on-blue“ attacks continue in Afghanistan]</ref>. * 6 июлдә Парван провинцияһындағы Баграм авиабазаһы районында „Silk Way Airlines“ авиалинияларына ҡараған Әзербайжан ил-76ТД транспорт самолеты һәләкәткә осрай<ref>„''The transport plane carried a total of 18 tons of cargo for the NATO-led forces at Bagram Air Base.''“ [http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 ASN Aircraft accident Ilyushin 76TD 4K-AZ55 Bagram Air Base] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712153154/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20110706-0 |date=2011-07-12 }}</ref>. „Талибан“ хәрәкәте вәкилдәре самолетты хәрәкәт ағзалары бәреп төшөрөүе тураһында хәбәр итә<ref>[http://news.day.az/economy/277067.html Посол Азербайджана рассказал о последней ситуации вокруг крушения самолёта в Афганистане]</ref>. * [[12 июль|12 июл]]<nowiki/>дә Афғанстан президентының ағаһы Әхмәд Вәли Карзай танышы Сардар Мөхәммәт тарафынан үлтерелә. Талибтар үлтереүҙе үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://afghanistan.ru/doc/20461.html Талибы взяли на себя ответственность за убийство Ахмад Вали Карзая]</ref>. * 28 июлдә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи талиптар Хас Урузған районын һәм уның төбәктәрен дошмандан азат итә, улар [[транспорт]] саралары, мотоциклдар, бик күп ауыр һәм еңел [[ҡорал]], шулай уҡ башҡа хәрби техника һәм амунициялар ҡулға төшөрҙө, тип хәбәр итә<ref>[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2167-2011-07-27-13-28-21.html Моджахеды освободили район Хас Урузган провинции Урузган]</ref>. * 1 августа боевиктар Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайрпур районында НАТО-ның тәьмин итеү колоннаһына һөжүм итә, 4 кешене яралай (водителдәр һәм һаҡсылар) һәм 10 яғыулыҡ йөк машинаһын юҡ итә<ref>[https://rus.delfi.ee/daily/abroad/v-pakistane-unichtozhili-kolonnu-iz-10-benzovozov-nato.d?id=50488815 В Пакистане уничтожили колонну из 10 бензовозов НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Delfi.EE от 1 августа 2011</ref>. * 6 августа Ч-47 „Чинук“ хәрби вертолеты һәләкәтендә АҠШ армияһының махсус тәғәйенләнештәге ғәскәрҙәренең 31 ағзаһы һәм 7 афған һалдаты һәләк була<ref>[http://www.forbes.ru/news/71729-31-voennosluzhashchii-armii-ssha-pogib-v-afganistane-pri-padenii-vertoleta 31 военнослужащий армии США погиб в Афганистане при падении вертолёта]</ref>. Бортта Усама бен Ладенды юҡ итеү буйынса опрацияла ҡатнашҡан 22 кеше була, әммә һәләк булғандар араһында операцияла ҡатнашыусылар булмай<ref>[http://articles.boston.com/2011-08-06/news/29859376_1_american-and-afghan-troops-seal-team-insurgents Copter shot down, killing 30 US troops, 7 Afghans]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. * 7 августа Пакистандың төньяҡ-көнбайышындағы Хайбер Пахтунхва провинцияһы терминалында бомба шартлай, Афғанстанда НАТО көстәре өсөн [[яғыулыҡ]] ташыған 16 машина юҡ ителә<ref>[http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml Боевики в Пакистане взорвали 16 бензовозов НАТО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103132432/http://top.rbc.ru/incidents/07/08/2011/609231.shtml |date=2012-01-03 }}</ref><ref>[https://vz.ru/news/2011/8/7/513101.html Взрыв в Пакистане уничтожил 16 бензовозов НАТО] // „Взгляд. RU“ от 7 августа 2011</ref>. Шул уҡ көндө талибтар менән ике бәрелештә НАТО-ның 4 һалдаты, Афғанстандың төньяҡ-көнсығышындағы Тагаб районында барған алышта Француз сит ил легионының 2 һалдаты һәләк була. Талибан менән сираттағы бәрелеш илдең көньяғында була<ref>[http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110807/17/17.html?id=24289549 В Афганистане сегодня погибли четыре военнослужащих НАТО]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. НАТО һәм хөкүмәт көстәре Пактия провинцияһында бер нисә боевикты һәм Ғәзни провинцияһында ике боевикты юҡ итә. Ғәзниҙә һәләк булған боевиктарҙың береһе баланы „тере ҡалҡан“ итеп ҡулланырға маташа; операция барышында бала зыян күрмәй<ref>[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html ISAF Joint Command Morning Operational Update August 8, 2011 | ISAF — International Security Assistance Force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912083916/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-5.html |date=September 12, 2011 }}</ref>. * 13 августа, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Майванд районын һәм уның төбәктәрен сит ил хәрби һәм урындағы көстәрҙән азат итә. Талибтар тарафынан 10-ға яҡын америка хәрбиһе үлтерелә һәм яралана, шулай уҡ хәрби техника баҫып алына<ref>[http://ummanews.com/news/afgan-pak/2535-2011-08-15-06-31-28.html Войска США-НАТО, а также афганские муртады оставили район Майванд] // информационное агентство UmmaNews</ref>. * Афғанстан Ислам әмирлеге вәкиле Кара Мөхәммәт Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, Төньяҡ Сарипул провинцияһының Ширам районында афған талибтары ISAF вертолетын бәреп төшөрә. Һөҙөмтәлә борттағы һалдаттар һәм экипаж ағзалары һәләк була<ref name="autogenerated12">[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews</ref>. * 24 сентябрҙә, Афғанстан Ислам Әмирлеге вәкиле Зәбиху-Ллах Мөжәһит хәбәр итеүенсә, талибтар Нуристан провинцияһындағы Ваант районын биләй. Улар ҡыҫымы аҫтында райондан бөтә сит ил һалдаттары һәм урындағы хоҡуҡ һаҡлаусылары вертолеттарҙа эвакуациялана. 15 самаһы кеше, шул иҫәптән күпселек ҡатын-ҡыҙҙар, Америка Ҡушма Штаттарының авиаһөжүме һөҙөмтәһендә үлтерелә. Шулай уҡ 7 һаҡсы менән бергә Госфанди район полиция бүлеге начальнигы Абдул-Мәлик (шулай уҡ Саттар хан булараҡ билдәле) үлтерелә<ref name="autogenerated13">[http://ummanews.com/news/afgan-pak/3375-----------isaf.html Моджахеды освободили район Ваант, проведена операция Истишхада, сбит вертолёт ISAF] // информационное агентство UmmaNews</ref>. ИСАФ мәғлүмәттәре буйынса, Балх провинцияһында афған һәм коалиция ғәскәрҙәре талибан ялан командирын һәм тағы 5 боевикты үлтерә<ref>[http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html ISAF Joint Command morning operational update, Sept. 24, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002010954/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/isaf-joint-command-morning-operational-update-sept.-24-2011.html |date=2011-10-02 }}</ref>. * 2 октябрҙә, Афғанстандың эске эштәр Министрлығы хәбәр итеүенсә, бер тәүлектә ил буйынса 37 боевик юҡ ителә; ҡорал, 190 килограмм шартлатҡыс матдә, 345 килограмм әфиүн, 120 килограмм гашиш, 3 килограмм героин тартып алына<ref>[http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 37 Insurgents Killed, 26 Detained: MoI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008194814/http://bakhtarnews.com.af/en/index.php?news=6717 |date=2011-10-08 }} {{V|9|10|2011}}</ref>. * 5 октябрҙә, „Талибан“ хәрәкәтенең рәсми вәкиле Кари Йософ Әхмәҙи хәбәр итеүенсә, талибтар Гильменд провинцияһындағы Заминдауар төбәген тулыһынса баҫып ала. Мәҫәлән 5 октябрҙең таңында сит ил хәрбиҙәре Азан Нава төбәгенән Заминдавар төбәгенә сигенә, „Талибан“ яугирҙәре менән бәрелешеү һөҙөмтәһендә ҡаты юғалтыуҙар кисерә. Һуғыш һөҙөмтәһендә 3 тыныс халыҡ һәләк була, тағы 3-ө сит ил хәрбиҙәре тарафынан ҡулға алына, 3 талибан яралана. Шулай уҡ Ғәзни ҡалаһының төп баҙарында „АNА“ командиры Атику-Ллаха атып үлтерелә<ref>[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/3562-2011-10-05-14-45-10.html Моджахеды освободили регион Заминдавар в Вилаяте Гильменд] // „UmmaNews“</ref>. Ноябрь башында талибан лидеры мулла Ғүмәр мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай. Унда ул әлеге ваҡыттан башлап „талибандар“ граждандар ҡорбандарына ҡәтғи ҡаршы тора һәм бөгөндән башлап „тыныс халыҡтың үлеменә сәбәпсе талибтар һәм мөжәһиттәр [[шәриғәт]] суды алдына баҫасаҡ“ тип белдерә[97]<ref>[http://kavkazcenter.com/russ/content/2011/11/06/86385.shtml ИЭА. Мулло Омар предупредил о Шариатской ответственности — Kavkazcenter.com]</ref>. * 9 ноябрҙә Афғанстан властары һәм ISAF вәкиле Пактика провинцияһының Бармал округында ИСАФ базаһына һөжүм итергә маташыу уңышһыҙлыҡҡа осрай, 60-тан 70-кә тиклем Талибан боевигы һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Был алышта халыҡ-ара коалиция хәрбиҙәре яғынан юғалтыуҙар булмай<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/8878867/70-Taliban-fighters-killed.html 70 Taliban fighters killed] (Telegraph, 9 ноября 2011) {{V|27|11|2011}}</ref>. * „Йыһат тауышы“ хәбәр итеүенсә, 21 ноябрҙә Ҡабул провинцияһының Ҡара Баг районында Ислам әмирлеге мөжәһиттәре ракеталар менән АҠШ-тың „Чиноок“ вертолетын бәреп төшөрә. Шул ваҡытта 33 америкалы үлтерелә<ref>[http://www.shahamat-english.com/index.php?option=com_content&view=article&id=13071:33-american-invaders-killed-as-us-helicopter-shot-down&catid=1:news&Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 24 ноябрҙә талибтар Фарах провинцияһында шәхси һаҡ компанияһы хеҙмәткәрҙәре оҙатып йөрөгән тәьминәт колоннаһына һөжүм итәләр. Һөҙөмтәлә кәм тигәндә 10 һаҡсы һәләк була, 10 берәмек техника яндырыла. Һаҡсыларҙың милләте тураһында хәбәр ителмәй<ref>[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/11/20111124113633159340.html search<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 25 ноябрҙә Ҡандағар провинцияһының Зари округы территорияһында НАТО-ның хәрби операцияһы үтә. Һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 7 граждан (шул иҫәптән 6 бала) һәләк була, тағы ла 2 ҡыҙ яралана<ref>[http://afghanistan.ru/doc/21438.html Афганистан. Ру | Хамид Карзай отдал распоряжение о расследовании трагического происшествия<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 4 декабрҙә Бадахшан провинцияһы губернаторы хәбәр итеүенсә, Башин ауылында талибтар мәсеттә урындағы халыҡ менән осрашҡан полиция хеҙмәткәрҙәренә һөжүм итә, ике кеше һәләк була, алты милиционер ҡулға алына<ref>[https://www.nytimes.com/2011/12/08/world/asia/mine-attack-kills-12-civilians-in-afghanistan.html?_r=1 Mine Attack Kills 19 Civilians in Afghanistan]</ref>. Талибтар раҫлауынса, улар Ислам Әмирлегенең ошо районда урынлашҡан мөжәһиттәре позицияһына һөжүм итергә маташҡан 30-лаған полиция хеҙмәткәрен әсирлеккә ала. Полицейскийҙарҙың барыһы ла ҡоралы менән ҡулға алына, шулай уҡ дошмандың 20 хәрби автомобиле лә тартып алына<ref>[http://shahamat-english.com/index.php?option=com_content&view=article&id=13424:30-puppets-caught-in-badakhshan-battle-several-dozen-killed-20-vehicles-captured&catid=1:news&Itemid=2 Shahamat’s Personal Blog — Home Renovations and Family Finance Blog<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 7 декабрҙә Гильменд провинцияһында микроавтобус шартлатыла, 19 граждан, шул иҫәптән 5 бала һәләк була. Шартлау провинцияның Талибан боевиктары әүҙемлек иткән хәүефле районда була. Губернаторҙың матбуғат секретары Дәүләт Әхмәҙи талибтарҙың граждандарҙың бәйләнеш юлдарын миналау тактикаһын ғәйепләй. Был тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға килтерә. * 8 декабрҙә Ҡандағарҙың Шкар Пур Дарва районында талибан һөжүме һөҙөмтәһендә Асаду-Аллаһ Хәлидтең ҡәбилә һәм сик буйы эштәре буйынса губерна министры урынбаҫары Абду-ль-Баки Ругбат һәләк була. Ҡабулдағы 1-се Гавза разведка идаралығының бригада командиры Дагрвал Абду-ль-Куддус талиптар тарафынан атып үлтерелә<ref>[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4682-----lr-----.html Ummanews.com]</ref>. * 19 декабрҙә, Талибан хәбәр итеүенсә, Забул губернаһы Шанджой өйәҙенең Ғөләм Рабаат районында „Чинук“ тибындағы ИСАФ ғәскәрҙәре төркөмөнөң вертолетын бәреп төшөрөүгә өлгәшәләр. Шулай уҡ 20-гә яҡын афған полицияһы хеҙмәткәре үҙҙәренең командующийы Хаджи Низ менән бергә Нуристан провинцияһының Камдиш районындағы талибандар яғына сыҡты, тип белдерә<ref>[http://www.ummanews.com/news/afgan-pak/4705--20-------------.html Ummanews.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === 2012 йыл === * 29 ғинуарҙа Баглан провинцияһында „Хизб-и-Ислами“ баш күтәреүселәр төркөмөнөң 50 боевигы Афғанстан хөкүмәте яғына күсә. Һуңғы аҙнала провинцияның төрлө мөйөштәрендә бөтәһе Талибандың һәм „Хизб-и-Ислами“ 130 боевигы хөкүмәт көстәренә бирелә<ref>[http://afghanistan.ru/doc/21895.html В провинции Баглан в программу примирения вступили ещё 50 боевиков]</ref>. * 1 февралдә Көнбайыш киң мәғлүмәт сараларында НАТО-ның йәшерен доклады тураһында хәбәрҙәр баҫылып сыға. Пакистан ведомство-ара разведкаһының (ISI) афған талибтарына туранан-тура ярҙам күрһәтеүе тураһында дәлилдәр килтерелә. Документта шулай уҡ афған халҡының байтаҡ өлөшө Талибанды хуплауы һәм афған армияһы һәм полицияһының баш күтәреүселәр менән хеҙмәттәшлек итеү осраҡтары киң таралыуы билдәләнә. ISAF вәкиле подполковник Джимми Каммингс, мәғлүмәттең киң йәмәғәтселеккә таратыу өсөн тәғәйенләнмәгәнлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, отчетҡа аңлатма биреүҙән баш тарта<ref>{{cite web|url=http://afghanistan.ru/doc/21913.html|title=Афганистан.Ру &#124; Западные СМИ: В НАТО поступили доказательства сотрудничества ISI с афганскими талибами|accessdate=2013-04-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fckr8iaY?url=http://www.afghanistan.ru/doc/21913.html|archivedate=2013-04-04}}</ref>. * 3 февраль — Афғанстандың көнсығышындағы Каписа һәм Кунар провинцияларында НАТО-ның һауа һөжүмдәре һөҙөмтәһендә кәм тигәндә 15 тыныс халыҡ, шул иҫәптән 7 бала һәләк була, тип хәбәр итә хөкүмәт комиссияһы<ref>[http://afghanistan.ru/doc/22001.html При авиаударах НАТО на востоке Афганистана были убиты не менее 15 мирных жителей]</ref>. * Июлдә Фарах провинцияһында боевиктар яғына ҡорамал, [[ҡорал]] һәм [[техника]] менән Афғанстан полицияһының 20 [[офицер]]ы һәм хеҙмәткәре күсә. Афғанстандың хәрби хеҙмәткәрҙәре һәм полицейскийҙарының боевиктар яғына күсеүенең башҡа осраҡтары ла билдәле. Дөйөм алғанда, 2010 йылдың тәүге ярты йыллығында афған армияһынан — 11 423 кеше, 2011 йылдың ғинуарынан июненә тиклем 24 590 һалдат һәм офицер ҡаса<ref>Екатерина Забродина. [https://rg.ru/2012/07/26/afganistan.html Форму сменили на бандитский халат. Афганские полицейские массово бегут к талибам] // „Российская газета“, № 169 (5842) от 26 июля 2012</ref>. * 28 июлдә Пактика провинцияһында контроль-үткәреү пунктына һөжүм һөҙөмтәһендә Талибандың 30 боевигы үлтерелә һәм 1 сик буйы полицияһы хеҙмәткәре яралана<ref>[http://afghanistan.ru/doc/23419.html В провинции Пактика были убиты 30 боевиков „Талибана“]</ref>. * 18 августа ISAF ғәскәрҙәре командующийы генерал Дж. Аллен, Афғанстандың именлек көстәре ағзаларының ИСАФ ғәскәрҙәренә һөжүмдәр күбәйеүе сәбәпле, „Һаҡсы-фәрештә“ программаһын иғлан итә. Бынан һуң сит ил һалдаттарының афғандар менән һәр миссияһы йәки осрашыуы ваҡытында афғандарҙың тәртибен махсус әҙерлекле „фәрештә“-агенттар күҙәтергә һәм сит ил кешеһенә һөжүм итергә маташҡанда ут асырға әҙер булырға тейеш<ref>»''Another initiative, now a priority, is a program named «Guardian Angel» that calls for one or two soldiers to monitor the Afghans during every mission or meeting, officials say. The "angels, «whose identities are not disclosed to the Afghans, must be prepared to fire on anyone who tries to kill a coalition service member.»<br>Richard A. Oppel Jr., Graham Bowley. [https://www.nytimes.com/2012/08/19/world/asia/afghan-attacks-on-allied-troops-prompt-nato-to-shift-policy.html?_r=2&hp&pagewanted=all& Afghan Attacks on Allied Troops Prompt NATO to Shift Policy] // «The New York Times» от 18 августа 2012</ref>. * НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылдың 1 ғинуарынан сентябрь башына тиклем «хәрби йәки полиция кейемендәге афғандар» 26 сит ил хәрби хеҙмәткәренә һөжүм яһай, һөҙөмтәлә ИСАФ-тың 34 һалдаты һәләк була. Бынан тыш, Афғанстан хөкүмәте армияһы, полиция хәрбиҙәренә һөжүм итеү осраҡтары ла була. Мәҫәлән, 2012 йылдың 11 авгусында Нимруз провинцияһындағы Диларан контроль-үткәреү пунктында полицейский Афғанстан милли полицияһының 10 хеҙмәткәрен атып үлтерә<ref>[Происшествия] Афганистан // «Зарубежное военное обозрение», № 9 (786), 2012. стр. 99</ref>. АҠШ Конгресына отчетҡа ярашлы, 2012 йылдың 1 ғинуарынан 23 авгусына тиклем бындай һөжүмдәрҙә 53 афған һалдаты һәм полицейскийы һәләк була, 22-һе яралана<ref>«''As of August 23, 2012, 53 Afghan soldiers and police officers had been killed and 22 others wounded this year by their Afghan colleagues''»<br>Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians. Congressional Research Service Report for Congress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} (December 6, 2012)</ref>. Шуға күрә 2012 йылдың 2 сентябрендә Афғанстандағы АҠШ командованиеһы, АҠШ хәрбиҙәрен үлтереү осраҡтары күбәйеү сәбәпле, афған һалдаттарын һәм именлек көстәрен әҙерләү программаһына яңы хеҙмәткә алыныусыларҙы йыйыуҙы туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул итә<ref>[https://lenta.ru/news/2012/09/02/afghanistan/ США прервали программу обучения афганских рекрутов] // Lenta.RU от 2 сентября 2012</ref>. 2012 йылдың сентябрь уртаһында НАТО командованиеһы «хөкүмәт көстәре хәрбиҙәре формаһындағы кешеләрҙең» һөжүм итеү хәүефен кәметеү маҡсатында Афғанстан милли именлек көстәре менән берлектә үткәрелгән хәрби операциялар һанын ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Бынан тыш, ҡатнаш заставаларға бергә патруллек итеү һәм уларҙы комплектлау төбәк командованиеһының айырым рөхсәте буйынса ғына ғәмәлгә ашырыласаҡ, тип ҡарар сығарыла<ref>Виктор Фещенко. [https://rg.ru/2012/09/18/nato-site-anons.html НАТО снизит количество совместных операций с афганцами] // «Российская газета» от 18 сентября 2012</ref>. [[Файл:A U.S. Navy MH-60S Seahawk helicopter, left, assigned to Helicopter Sea Combat Squadron (HSC) 7, prepares to take off from the flight deck of the aircraft carrier USS Harry S. Truman (CVN 75) March 17, 2014 140317-N-VE959-044.jpg|thumb|300px|Оман ҡултығында «Гарри Трумэн» авианосецы]] Шуға ҡарамаҫтан, һөжүмдәр дауам итә, 2012 йылдың ғинуар башынан 31 декабренә тиклем 45 һөжүм тураһында хәбәр ителә, уларҙа ИСАФ-тың 61 һалдаты һәләк була<ref>[https://news.yahoo.com/afghan-violence-falls-2012-insider-attacks-160058346.html Afghan violence falls in 2012, insider attacks up] // «Associated Press» от 31 декабря 2012</ref>. * [[4 сентябрь|4 сентябр]]ҙә талибтар Нангархар [[провинция]]һында ерләүҙә теракт ойоштора. Һөҙөмтәлә 20-нән ашыу тыныс афғансы һәләк була, 50-нән ашыуы яралана<ref>[http://afghanistan.ru/doc/23721.html При взрыве в Нангархаре погибли не менее 20 мирных жителей]</ref>. * [[7 октябрь|7 октябр]]ҙә «Талибан» хәрәкәте Америка Ҡушма Штаттарына һәм уларҙың союздаштарына ҡаршы һуғышта еңеүе тураһында иғлан итә<ref>[http://news.liga.net/news/world/743575-taliby_zayavlyayut_o_pobede_nad_ssha_i_ikh_soyuznikami_v_afganistane.htm Талибы заявляют о победе над США и их союзниками в Афганистане] {{V|8|10|2012}}</ref><ref>[http://ria.ru/world/20121007/768638338.html Талибы заявили о своей победе в Афганистане] {{V|8|10|2012}}</ref>. Тәүлек эсендә Афғанстан һәм коалиция көстәре операцияһы барышында "Талибан"дың 18 боевигы үлтерелә, тағы ла дүртәүһе үҙенең минаһында шартлай. === 2013 йыл === Июндә Афғанстан президенты Хәмид Карзай, 2013 йылдың 19 июненән афған ҡораллы көстәре илдең именлеген тәьмин итеүҙә төп ролде үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип иғлан итә<ref>[http://www.ng.ru/world/2013-06-19/8_karzai.html Сенатор Боб Коркер оставил Карзая без наличности]</ref>. === 2014 йыл === 2014 йылда Афғанстан менән Америка араһында ике яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был килешеү буйынса, төркөмдөң бер өлөшө, Афғанстан полицияһына хөкүмәткә ҡаршы төркөмдәргә ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеү өсөн, «Бөтмәҫ азатлыҡ» хәрби операцияһы тамамланғандан һуң да, илдә ҡала<ref>{{cite news|last1=Michaels|first1=Jim|title=Afghanistan, U. S. sign long-delayed security pact|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2014/09/30/afghan-us-security-pact/16467441/|accessdate=2014-10-26|work=USA Today|publisher=USA Today|date=2014-09-30}}</ref>. Илдә НАТО-ның яҡынса 13 мең һалдаты ҡала, шуларҙың 10 800-ө — Америка ғәскәрҙәренә тура килә<ref>{{cite news|last1=Recknagel|first1=Charles|title=Explainer: Key Points In U. S. — Afghan Bilateral Security Agreement|url=http://www.rferl.org/content/explainer-bsa-afghan-us-security-agreement-bsa/26613884.html|accessdate=2014-10-26|work=[[РС/РСЕ|Radio Free Europe and Radio Liberty]]|publisher=|date=2014-09-30}}</ref>. === 2015 йыл === 2015 йылдың ғинуар башында террорсылар, Ҡабул үҙәгендә автомобилде шартлатып, эшмәкәрлеген тергеҙгәндән һуң, НАТО Афғанстан милли армияһы менән берлектә ил эсендә боевиктарҙы юҡ итеү буйынса әүҙем саралар үткәрә башлай<ref>[http://www.dvidshub.net/publication/issues/23684 История конфликта]</ref>. * 5 ғинуарҙа Ҡабул үҙәгендә автомобиль шартлатыла. Бер кеше һәләк була, бишәүһе йәрәхәтләнә. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты «Талибан» төркөмө боевиктары үҙ өҫтөнә ала<ref>{{cite web | url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/afghan-official-offers-details-years-eve-deaths-27999599 | title=Теракт в Кабуле — дело рук талибов | date=2015-01-05 | accessdate=2015-01-05}}</ref>. * Ғинуар уртаһы — ИГИЛ төркөмө Афғанстанда үҙенең эшмәкәрлеге башланыуы хаҡында иғлан итә, әммә Афғанстан Ҡораллы Көстәре мәғлүмәттәре буйынса төркөм әҙ һанлы була<ref name="cbsnews.com1">{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/isis-active-in-south-afghanistan-officials-confirm-for-first-time/|title=В Афганистане отмечена активность ИГИЛ|date=2015-01-12|publisher=|accessdate=2015-02-06}}</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/01/22/capture-the-flag-in-afghanistan/|title=Группировка ИГИЛ добралась до Афганистана|work=Foreign Policy|accessdate=2015-02-06}}</ref>. * 18 мартта Афғанстан Ҡораллы Көстәре Афғанстанда ИГИЛ вәкилен юҡ итеү тураһында хәбәр итә<ref>{{cite news |author=Adam Ashton |title=В Кандагар направлены подкрепления ВС США |url=http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |agency=McClatchy |date=2015-03-18 |access-date=2015-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150225211617/http://www.mcclatchydc.com/2015/02/24/257698/army-to-send-headquarters-group.html |archivedate=2015-02-25 }}</ref>. * 19 мартта Афғанстанда булыу ваҡытын, АҠШ талибтарға һәм ИГИЛ-гә ҡаршы көрәшеү өсөн, 2015 йылдың декабренә тиклем оҙайтыуҙары хаҡында белдерә<ref name="Afghan Army kills 29 militants">{{Cite web|url = http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|title = 29 Insurgents Killed In Military Operations|date = 2015-03-25|accessdate = 2015-03-28|publisher = Tolonews|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150328014303/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/18751-29-insurgents-killed-in-military-operations|archivedate = 2015-03-28}}</ref>. * 5 майҙа Афғанстандың көнбайышындағы Фарах провинцияһында хөкүмәт көстәре талибтарҙың һөжүмен кире ҡаға. Шул уҡ ваҡытта 14 «Талибан» боевигыүлтерелә. Хөкүмәт көстәренән 3 кеше һәләк була, 6-һы яралана<ref>{{Cite news|title = Правительственные войска Афганистана отразили атаку «Талибана»|author = |url = http://russian.news.cn/world/2015-05/06/c_134213029.htm|work = |date = }}</ref>. * 25 майҙа "Талибан"дың йөҙҙәрсә боевигы көньяҡ Гильменд провинцияһының Навза өйәҙендә Афған милли армияһының хәрби базаһына һәм бер нисә полиция хеҙмәткәренә һөжүм итә. Үҙҙәренең базаһында ҡамауҙа ҡалған хәрбиҙәр ярҙам һорай. * 26 — 27 майҙа Навзад, Нахр-и Сарадж һәм Сангин өйәҙҙәрен баш күтәреүселәрҙән таҙартыу буйынса операциялар башлана<ref name="warsonline:0">{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-atakovali-uezd-v-iuzhnoy-afganskoy-provintsii-gilmend.html|title = Талибы атаковали уезд в южной афганской провинции Гильменд|author = |work = |date = 2015-05-28|publisher = }}</ref>. * 27 майҙа Сангин өйәҙендә генә алға китеш яһала, унда 30-ға яҡын боевик, уларҙың уҡыу лагеры, бик күп ҡорал һәм боеприпас юҡ ителә. Навзад өйәҙендәге хәл тураһында рәсми сығанаҡтар хәбәр итмәй. Талибтар, унда һуғыштар бара һәм хөкүмәт көстәре ҙур юғалтыуҙар кисерә, тип раҫлай. 26 — 27 майҙа бында, авиацияны йәлеп итеп, хәрби операция үткәрелә. Рәсми Ҡабул хәбәрҙәре буйынса, авиаударҙар һәм ер өҫтө хәрби хәрәкәттәре серияһы һөҙөмтәһендә кәмендә 35 баш күтәреүсе юҡ ителә<ref name="warsonline:0" />. * 2 июнь. «Талибан» менән алыштарҙа ИГИЛ боевиктарынан 13 кеше һәләк була, 12 кеше ҡаты яралана. Ҡайһы бер радикаль исламсылар талибандарға бирелә, 30-ҙан ашыуы «үкенес» белдерә һәм талиптар сафына кире ҡайта. Афғанстанда Ислам дәүләте яҡлыларҙың байтаҡ өлөшөн элекке талибандар тәшкил итә, был улар араһында бәйләнеште еңеләйтә<ref>{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zayavili-o-pobede-nad-ig-v-provintsii-farach.html|title = Талибы заявили о победе над «Исламским Государством» в провинции Фарах|author = |work = |date = 2015-06-02|publisher = }}</ref>. * 4 июнь. Лашкар-Гах ҡалаһы ситендәге полицияның контроль-үткәреү пунктына террорсы һөжүме һөҙөмтәһендә кәм тигәндә биш кеше һәләк була. Һөжүм өсөн яуаплылыҡты Талибан үҙ өҫтөнә ала<ref>{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/5-chelovek-pogibli-v-rezultate-ataki-terrorista-politseyskogo-kpp-na-iuge-afganistana.html|title = 5 человек погибли в результате атаки террориста полицейского КПП на юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-05|publisher = }}</ref>. * 6 июндә талиптар Бадахшан провинцияһының төньяғындағы Ямған өйәҙен тулыһынса баҫып алыуға өлгәшә. «Дошмандың бөтә объекттарының контролгә алына, ике танк һәм 30-ҙан ашыу марионетка юҡ ителә», — тиелә «Талибан» белдереүендә. Афғанстандың именлек көстәренең бөтә подразделениелары (армия ла, полиция ла) районды ташлап китә<ref name="warsonline.info:2">{{Cite web|url = http://warsonline.info/afganistan/talibi-zachvatili-rayoni-na-severe-i-iuge-afganistana.html|title = Талибы захватили районы на севере и юге Афганистана|author = |work = |date = 2015-06-08|publisher =warsonline.info}}</ref> * 7 июндә талибандар Афғанстандың көньяғындағы Урузган провинцияһындағы Гизаб округының күпселек өлөшөн баҫып ала. Афған полицияһы вәкилдәре хәрби хәрәкәттәрҙә 4 милиционерҙың һәләк булыуы, 12 боевиктың юҡ ителеүе тураһында хәбәр итә. Барлыҡ рәсми сығанаҡтарҙа талибан полицияның 12 контроль-үткәреү пунктын баҫып алған, тип раҫлана, әммә һүҙ өйәҙҙең байтаҡ өлөшөн тартып алыу тураһында бара. Провинцияның полиция начальнигы урынбаҫары «хәүефһеҙлек көстәре Ғизаб өйәҙенең ҡайһы бер райондарына сигенгән», тип хәбәр итә. Кисен боевиктарҙың административ үҙәккә яҡынлашыуы тураһында мәғлүмәт килә<ref name="warsonline.info:2" />. * 7 август. Талибан хәрәкәте 7,5 йылдан һуң Хельманд провинцияһының стратегик әһәмиәткә эйә булған Муса-Кала ҡалаһы өҫтөнән яңынан контролде үҙ контроле аҫтына ала. Ошоноң арҡаһында провинцияның үҙәк һәм төньяҡ өлөштәре баш күтәреүселәрҙең ҡулы аҫтына күсә. Ә уның баш ҡалаһы Лашкаргах Ҡабулдан айырылып ҡала<ref>[https://news.sky.com/story/1542454/taliban-seizes-key-helmand-district-musa-qala Taliban Seizes Key Helmand District Musa Qala] // [[Sky News]]</ref>. * 28 сентябрҙең таңыңда Ҡондоҙға талибтарҙ һөжүме башлана. Был ваҡытта армия һәм полиция бүлексәләренең күбеһе — ҡала ситендә, Ҡондоҙ провинцияһы губернаторы Мөхәммәт Үмәр Сафи — [[Тажикстан]]да, ә көс структуралары етәкселеге Ҡабулда була. Боевиктар Ҡондоҙға илткән юлдағы төп пункттарҙы контролгә ала, шунан һуң ҡаланы таҙартырға тотона. Улар губерна советы, Юғары тыныслыҡ советы биналарын һәм 200 урынлыҡ [[дауахана]]ны баҫып ала. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, һөжүмдә 14 афған милиционеры һәм ете граждан һәләк була, 47 кеше яралана. Именлек көстәре 13 талибанды үлтерә, 21-ен яралай. Армия частары ашығыс рәүештә Ҡондоҙға күсерелә, әммә ҡалаға үтеп инә алмайҙар. Боевиктар тыныс халыҡты ҡаланан сығармай. Уларҙың һәләк булыуына юл ҡуймаҫ өсөн, хөкүмәт көстәре авиацияны ҡулланырға баҙнат итмәй<ref>[http://lenta.ru/news/2015/09/28/kunduz/ Талибы атаковали город Кундуз на севере Афганистана] // [[Лента.ру]]</ref>. * 29 сентябрь. Һуңғы 14 йылда «Талибан» хәрәкәте ҙур уңышҡа өлгәшә: Ҡондоҙҙо тулыһынса яулап ала һәм ҡаланың үҙәк өлөшөндә "Талибан"дың флагы елберҙәй. Һөжүм барышында Афғанстан армияһының бронетехникаһы тартып алына<ref name="BBC Ru 29.09.2015"/>. В ходе штурма была захвачена бронетехника афганской армии<ref name="BBC Ru 29.09.2015">{{cite news|url=http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2015/09/150928_rn_kunduz_captured|title=Талибы полностью захватили Кундуз|agency=BBC Русская служба|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}</ref>.<br>Афған армияһы АҠШ Хәрби-һауа көстәре ярҙамында Ҡондоҙҙо азат итеү операцияһын башлай<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34387914|title=Afghan forces fight to retake Kunduz from Taliban|agency=BBC|date=2015-09-29|accessdate=2015-09-29}}</ref>. * 30 сентябрь. Ҡондоҙ өсөн ныҡышмалы алыштарҙың дауам итә<ref name="BBC 30.09.2015">{{cite news|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34398371|title=Afghan forces continue battle with Taliban in Kunduz|agency=BBC|date=2015-09-30|accessdate=2015-09-30}}</ref>. Хөкүмәт сығанаҡтары үҙәк полиция участкаһын һәм төрмә бинаһын ҡайтарыу тураһында хәбәр итә<ref name="BBC 30.09.2015"/>.<br>Талибтарҙан ҡапма-ҡаршы [[мәғлүмәт]] килә, атап әйткәндә, хәрәкәт лидеры Әхтәр Мансур хөкүмәтте Ҡондоҙҙа еңелеүен танырға саҡыра<ref name="BBC 30.09.2015"/>. === 2016 йыл === === 2017 йыл === === 2018 йыл === === 2019 йыл === === 2020 йыл === === 2021 йыл === * 4 апрель — АҠШ президенты [[Джо Байден]] 2021 йылдың 1 майынан Афғанстандан АҠШ ғәскәрҙәрен тулыһынса сығарыу тураһында иғлан итә<ref>[https://www.interfax.ru/world/761296 Байден объявил о начале вывода войск США из Афганистана с 1 мая] Interfax, 14 апреля 2021 года</ref>. Американдар шулай уҡ 18 000 афған союздашы һәм 53 000 ғаилә ағзалары өсөн АҠШ-ҡа инеү визаһы бирергә әҙер булыуҙарын белдерә<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11905575 Пентагон подтвердил начало эвакуации афганских союзников] ТАСС, 14 июля 2021 года</ref>. * 1 май — «Талибан» ҡораллы төркөмдәре Афғанстан хөкүмәте көстәренә ҡаршы ҙур һөжүм башлай. * 16 июндә Давлатабад (Фаряб губернаһы) ҡалаһы тирәһендә талибтар әсирлеккә төшкән афған командованиеһы отрядын атып үлтерә. 22 офицер һәләк була<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/07/13/asia/afghanistan-taliban-commandos-killed-intl-hnk/index.html|title=Taliban fighters execute 22 Afghan commandos as they try to surrender|first1=Anna|last1=Coren|first2=Sandi|last2=Sidhu|first3=Tim|last3=Lister|first4=Abdul|last4=Basir Bina|publisher=[[CNN]]|date=14 July 2021}}</ref>. * 22 июнь — Талибан көстәре Төньяҡ Ҡондоҙ провинцияһының Шерхан-Бандар сик буйы ҡасабаһын ала һәм Пяндж йылғаһы аша күпергә Әмирлектең аҡ флагын ҡаҙай. Хөкүмәт көстәренең 134 хәрби хеҙмәткәре Тажикстанға сигенә<ref>[https://rus.azattyq.org/a/31328299.html «Талибан» возвращается к границам Центральной Азии]</ref>. * 1 июлдә АҠШ ғәскәрҙәре Баграм авиабазаһынан китә<ref>[https://www.interfax.ru/world/776001 Военные США передали авиабазу Баграм афганскому правительству] [[Interfax]], 2 июля 2021 года</ref>. Объект менән идара итеү Афғанстан ҡораллы көстәре генералы Мир Кохистаниға күсә. * 3 июль — Талибан көстәре Хохон өйәҙенең Овез ауылын һәм «Овез» сик буйы комендатураһын, Шахрибузург провинцияһын, шулай уҡ Бадахшан провинцияһының Рогистон өйәҙенең Зираки ауылын баҫып ала. Ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән һуң 300-ҙән ашыу дәүләт хәрбиһе ҡабаттан Тажикстанға сик буйы заставаһы араһындағы участка аша сигенә<ref>[https://fergana.site/news/122362 Несколько сот афганских военных снова пересекли границу с Таджикистаном, спасаясь от талибов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207094013/https://fergana.site/news/122362/ |date=2021-12-07 }}</ref>. * 5 июлгә ҡарай төндә талибан боевиктары Бадахшан провинцияһының алты районын (Хохон, Шикай, Нусай, Мохимай, Шугнон һәм Султон Ишкашим) тулыһынса үҙ контроле аҫтына ала. Хөкүмәт ғәскәрҙәренең 1037 хәрби хеҙмәткәренә Тажикстанға сигенергә тура килә<ref>[https://www.interfax.ru/world/776323 Более 1 тыс. афганских военных отступили в Таджикистан под натиском талибов]</ref>. * 8 июлдә Тажикстан рәсми рәүештә Афғанстандан тәүге граждан ҡасаҡтары хаҡында хәбәр итә. Таулы-Бадахшан автономиялы өлкәһе хакимиәте 400-гә яҡын кешене ҡабул итә. Уларға ваҡытлыса йәшәү өсөн шарттар булдырыла<ref>[https://uz.sputniknews.ru/20210708/tadjikistan-prinyal-400-bejentsev-iz-afganistana-19596601.html Таджикистан принял 400 беженцев из Афганистана]</ref>. * 8 июлдә [[Төркмәнстандың Серхетабад ҡалаһында (элекке Кушка ҡалаһы, Афғанстан сигенән 4 километр алыҫлыҡта урынлашҡан) урындағы ваҡыт буйынса төнгө 11-ҙәрҙә атыш тауышы ишетелә. Тауыштар Афғанстандан Торгунди ҡалаһынан ишетелә. Марый виләйәтенең көньяғындағы сик буйы отрядтарының береһендә төркмән офицерҙары үҙ [[ғаилә]]ләрен Афғанстан сигенән алыҫҡараҡ күсерә башлай<ref name="fergana122398">[https://fergana.media/news/122398 Талибы захватили КПП на границе с Туркменистаном и Ираном], «Фергана», 09.07.2021.</ref>. * 9 июлдә Талибан көстәре Иран һәм Төркмәнстан сигендәге контроль-үткәреү пункттарын (икеһе лә Герат провинцияһында) һәм Иранға төп сауҙа маршруты үткән Ислам-Кала торама пунктын контролгә ала. Ислам-Кала таможняһының бөтә чиновниктары һәм унда урынлашҡан күп һанлы именлек көстәре, талибандар был районға килгәс, Иранға сигенә. Сик буйы ҡалаһы Торгунди, Төркмәнстанға ике сауҙа ҡапҡаһының береһе, шулай уҡ боевиктар контроле аҫтына эләгә. (Афғанстан-Төркмән сигендәге «Акина» контроль-үткәреү пункты, талибандар тирә-йүнде баҫып алғандан һуң, 5 июлдә ябыла)<ref name="fergana122398" />. * 9 июлдә Талибандың көстәре Ҡандағарға һөжүм итә<ref>[https://www.interfax.ru/world/777205 Талибы атаковали второй по величине афганский город Кандагар]</ref>. Хөкүмәт армияһының махсус подразделениеһы ҡаланың бер нисә районында талибандарға ҡаршы операция үткәрә. Һөҙөмтәлә туғыҙ боевик һәләк була, тағы икәүһе яралана. Ҡандағар провинцияһы губернаторы ҡалалағы хәл контролдә тотола һәм боевиктар сигенә, тип белдерә<ref>[https://ria.ru/20210709/taliby-1740587595.html Талибы вошли в Кандагар, сообщил источник]</ref>. * 14 июлдә Афғанстан хөкүмәте вәкилдәре илдәге өс көн барған һуғыштарҙа 1300-гә яҡын «Талибан» боевигы һәләк булды тип белдерә<ref>[https://regnum.ru/news/polit/3322161.html Афганские военные рапортуют об успехах] Информационное агентство «[[Regnum]]», 14 июля 2021 года</ref>. * 30 июлдә «Союздаштар өсөн һыйыныу урыны» операцияһы сиктәрендә АҠШ армияһы үҙенең элекке хеҙмәткәрҙәрен һәм уларҙың ғаиләләрен илдән эвакуациялай башлай. Һуңғы 10 йылда ғына АҠШ-ҡа барлығы 75 мең самаһы афғанлы күсеп килә. НАТО ғәскәрҙәре сигенгәндән һуң, тағы ла 50 меңдән ашыу кеше Афғанстанды ташлап китергә теләй<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11904769 Вашингтон подтвердил запуск операции по эвакуации афганцев, помогавших американским силам] ТАСС, 15 июля 2021 года</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/news-58028823 Добро пожаловать на новую родину!] [[Русская служба Би-Би-Си]], 30 июля 2021 года</ref>. [[Файл:C-17 carrying passengers out of Afghanistan.jpg|thumb|АҠШ-тың C-17 хәрби-транспорт [[Самолёт|самолеттары]] Ҡабулдан афған ҡасаҡтарын эвакуациялай (2021 йылдың 16 авгусы)]] [[Файл:Taliban Humvee in Kabul, August 2021.png|мини|Талибтар Ҡабулда, 2021 йылдың 17 авгусы]] * 6 августа, боевиктар әйтеүенсә, Зарандж (Иран сигендәге ҡала) бирелә. * 7 августа талиптар Шибарган ҡалаһын баҫып алыуҙары тураһында белдерә. Джаузджан провинцияһы губернаторы урынбаҫары уның тулыһынса баҫып алыныуын раҫлай<ref>[https://iz.ru/1204189/2021-08-07/afganskaia-provintciia-dzhauzdzhan-pereshla-pod-kontrol-talibov Афганская провинция Джаузджан перешла под контроль талибов] «Известия», 7 августа 2021 года</ref>. * 12 августа талибтар Ҡандағар һәм Герат ҡалаларын тулыһынса баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә (ҙурлығы буйынса илдең икенсе һәм өсөнсө ҡалалары)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/12/08/2021/611531a89a7947fdab2e5c42|title=«Талибан» заявил о захвате двух городов|website=РБК|access-date=2021-08-12}}</ref>. * 14 августа талибандар Логар һәм Пактиканың ике провинцияһын баҫып алыуҙары тураһында иғлан итә. Алышһыҙ [[Мазари-Шәриф]] (ҙурлығы буйынса илдең дүртенсе ҡалаһы) һәм Джелалабад ҡалаларын баҫып алалар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-58213093|title=Афганистан: Мазари-Шариф и Джелалабад сдались, талибы окружают Кабул}}</ref>. * 15 августа талибтар шул уҡ исемле провинцияла Бамиан ҡалаларын һәм Мәхмүтрәкиҙе (Каписа губернаһы) алыуҙары тураһында иғлан итә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210815/provintsiya-1745806159.html|title=Талибы захватили ещё две провинции в Афганистане}}</ref>. Шул уҡ көндө Талибан Ҡабулды баҫып ала<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/15/08/2021/6118e2419a79476d06820059|title=«Талибан» объявил о захвате Афганистана. Главное|website=РБК|access-date=2021-08-15}}</ref>. Афғанстан президенты Әшрәф Ғәни отставкаға бирә һәм илдән сығып китә<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2021/08/15/prezident-afganistana-ashraf-gani-ushel-v-otstavku-i-pokinul-stranu.html|title=Президент Афганистана Ашраф Гани ушел в отставку и покинул страну|website=Российская газета|access-date=2021-08-15}}</ref>. * 17 августа Афғанстандың ҡалған вице-президенты Амрулла Сәлих үҙен дәүләт башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп иғлан итә һәм ил халҡын Афғанстан милли ҡаршылыҡ фронтына инергә саҡыра<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2021/08/17/vitse-prezident-afganistana-ob-yavil-sebya-deystvuyuschim-glavoy-gosudarstva-on-prizval-k-soprotivleniyu-talibam|title=Вице-президент Афганистана объявил себя действующим главой государства. Он призвал к сопротивлению талибам|website=Meduza|access-date=2021-08-17}}</ref>. Төньяҡ альянстың элекке етәксеһе Әхмәд Шаһ Массудтың улы Әхмәд Массуд талибандарға ҡаршы тороуҙы ойоштороу өсөн Панджшир провинцияһының төньяғында хөкүмәт көстәре ҡалдыҡтарын йыя башлай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tj.sputniknews.ru/20210817/ahmad-masud-pandzhsher-1041688329.html|title=Сын Ахмад Шаха Масуда собирает силы против талибов в Панджшере|website=[[Sputnik]] Таджикистан|access-date=2021-08-17}}</ref>. * 26 августа, Ҡабул аэропортындағы теракттан һуң, Республика партияһының ҡайһы бер алдынғы сәйәсмәндәре илдең 46-сы президенты демократ Джо Байденды отставкаға ебәрергә йәки импичмент иғлан итергә тәҡдим итә. Яуап итеп, Аҡ йорттоң матбуғат секретары Джен Псаки американдарҙы терроризмға ҡаршы көрәштә берләшергә саҡыра<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12234297 Белый дом призвал сплотиться в борьбе с терроризмом] ТАСС, 27 августа 2021 года</ref><ref>[https://ria.ru/20210827/ataka-1747441985.html Байден приказал готовить новые удары по террористам после взрывов в аэропорту Кабула] РИА Новости, 27 августа 2021 года</ref>. * 27 августа АҠШ Хәрби-һауа көстәренең дроны Нангархар провинцияһында «Хорасан виләйәте» террор хәрәкәте штаб-фатирын юҡ итә<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2021/08/28/ssha-soobshchili-o-likvidacii-organizatora-teraktov-v-afganistane США сообщили о ликвидации организатора терактов в Кабуле] EurAsia Daily, 28 августа 2021 года</ref>. * 30 августан 31-енә ҡарай төндә Америкалағы һуңғы хәрби (82-се һауа-десант дивизияһы командиры генерал-майор Кристофер Донахью) Афғанстан биләмәһенән сығып китте. Был уңайҙан талибтар төнгө фейерверк ойоштора. 31 август — Афғанстанда НАТО көстәренең хәрби кампанияһының рәсми тамамланыу көнө<ref>[https://ria.ru/20210830/afganistan-1747909536.html США объявили о завершении миссии в Афганистане] РИА Новости, 31 августа 2021 года</ref>. * 5 сентябрҙә «Талибан» Панджшер үҙәненең байтаҡ биләмәләрен контролгә алыуға өлгәшә, шунан һуң иртәгеһенә Панджширҙы тулыһынса баҫып алыу тураһында иғлан ителә<ref name=":0">{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://www.kommersant.ru/doc/4975539#id2096901|title=Талибы заявили о полном захвате провинции Панджшер|publisher=«[[Коммерсантъ]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}</ref>. Ҡаршылыҡ фронты вәкилдәре яуап итеп, уларҙың частары «бөтә үҙән буйлап бөтә стратегик позицияларҙа торалар» һәм талибандарға һәм уларҙың партнерҙарына ҡаршы көрәште дауам итергә ниәтләйҙәр, тип белдерәләр<ref name=":1">{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748812267.html|title=Силы сопротивления опровергли заявление талибов о взятии Панджшера|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}</ref>. Атап әйткәндә, Ҡаршылыҡ фронты вәкиле Али Назари Financial Times гәзитенә биргән интервьюһында ҡаршылыҡ көстәренең тауҙарға сигенеүен, унан партизан һуғышын дауам итәсәген белдерә<ref>{{cite web|datepublished=2021-09-06|url=https://ria.ru/20210906/afganistan-1748879929.html|title=Панджшерское сопротивление заявило, что переходит к партизанской войне|publisher=«[[РИА Новости]]»|accessdate=2021-09-06|lang=ru}}</ref>. * 7 сентябрҙә «Талибан» Афғанстандың ваҡытлы хөкүмәте составы тураһында иғлан итә. Премьер-министр вазифаһын башҡарыусы итеп Мөхәммәт Хәсән Ахунд тәғәйенләнә<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12322617|title=«Талибан» объявил состав нового правительства Афганистана|website=ТАСС|date=2021-09-07}}</ref><ref>{{Cite news|website=BBC News Русская служба|title=Талибы объявили состав временного правительства: что происходит в Афганистане|url=https://www.bbc.com/russian/news-58465123|date=2021-09-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/07/09/2021/613779c49a79471e0f351829|title=«Талибан» объявил состав правительства Афганистана|website=РБК|date=2021-09-07}}</ref> һәм Хәйбәтулла Ахундзада Афғанстан [[Әмир (титул)|әмир]]е тип иғлан ителә. == Ҡатнашыусылар == === Халыҡ-ара көстәр === {{main|Международные силы содействия безопасности}} Халыҡ-ара хәүефһеҙлеккә ярҙам итеү көстәре (ISAF) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек Советының 2001 йылдың 20 декабрендәге 1386-сы резолюцияһына ярашлы ойошторола. Талибан режимы ҡолатылғас, уларҙың илдә булыуы {{цитата|Афғанстан ваҡытлы идаралығына Ҡабулда һәм уның тирә-яғында хәүефһеҙлек тәьмин итеүҙә ярҙам күрһәтеү, Афғанстандың Ваҡытлы хакимиәте, шулай уҡ Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының шәхси составы хәүефһеҙ шарттарҙа эшләй алһын<ref name="Резолюция 1386 СБ ООН"/>}} өсөн кәрәк була. 2003 йылдың авгусынан ISAF командованиеһы НАТО блогы тарафынан башҡарыла. Уның составына 48 ил инә (күпселеге НАТО ағзаһы), иң ҙур контингент Америка Ҡушма Штаттарынан. 2014 йылдың 1 июненә ҡарата, ISAF-тың дөйөм һаны 49 902 хәрби хеҙмәткәрҙәр тәшкил итә<ref>{{cite web |url=http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2014-06-09 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |archivedate=2014-07-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714123657/http://www.isaf.nato.int/images/media/20140603_isaf-placemat-final.pdf |date=2014-07-14 }}</ref>: : [[Файл:ISAF-Logo.svg|20x20пкс]] '''Исаф (бөтәһе): 49 902;''' {{кол|3}} * {{Флаг|Австралия}} [[Австралия]] — 356. * {{Флаг Австрии}} [[Австрия]] — 3. * {{Флаг Азербайджана}} [[Әзербайжан]] — 94. * {{Флаг Албании}} [[Албания]] — 72. * {{Флаг Армении}} [[Әрмәнстан]] — 121. * {{Флаг|Бельгия}} [[Бельгия]] — 147. * {{Флаг|Болгария}} [[Болгария]] — 378. * {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Босния һәм Герцеговина]] — 53. * {{Флаг|Великобритания}} [[Бөйөк Британия]] — 5 200. * {{Флаг|Венгрия}} [[Венгрия]] — 100. * {{Флаг|Дания}} [[Дания]] — 165. * {{Флаг|Германия}} [[Германия]] — 2 695. * {{Флаг Греции}} [[Греция]] — 10. * {{Флаг|Грузия}} [[Грузия]] — 805. * {{Флаг|Иордания}} [[Иордания]] — 1069. * {{Флаг Ирландии}} [[Ирландия]] — 7. * {{Флаг Исландии}} [[Исландия]] — 3. * {{Флаг|Испания}} [[Испания]] — 247. * {{Флаг|Италия}} [[Италия]] — 2 000. * {{Флаг|Канада}} [[Канада]] — 1 900 * {{Флаг Латвии}} [[Латвия]] — 31. * {{Флаг|Литва}} [[Литва]] — 83. * {{Флаг Люксембурга}} [[Люксембург]] — 1. * {{Флаг Северной Македонии}} [[Төньяҡ Македония|Македония]] — 152. * {{Флаг Малайзии}} [[Малайзия]] — 2. * {{Флаг|Монголия}} [[Монголия]] — 40. * {{Флаг Нидерландов}} [[Нидерланды]] — 200. * {{Флаг|Норвегия}} [[Норвегия]] — 67. * {{Флаг|Новая Зеландия}} [[Яңы Зеландия]] — 2. * {{Флаг Объединённых Арабских Эмиратов}} [[БҒӘ]] — 35. * {{Флаг|Польша}} [[Польша]] — 968. * {{Флаг Португалии}} [[Португалия]] — 66. * {{Флаг|Румыния}} [[Румыния]] — 1 002. * {{Флаг Сальвадора}} [[Сальвадор]] — 0. * {{Флаг Словакии}} [[Словакия]] — 275. * {{Флаг Словении}} [[Словения]] — 4. * {{Флаг|США}} [[АҠШ]] — 32 800. * {{Флаг|Тонга}} [[Тонга]] — 55. * {{Флаг|Турция}} [[Төркиә]] — 457. * {{Флаг Украины}} [[Украина]] — 27. * {{Флаг Финляндии}} [[Финляндия]] — 95. * {{Флаг|Франция}} [[Франция]] — 177. * {{Флаг|Хорватия}} [[Хорватия]] — 146. * {{Флаг|Черногория}} [[Черногория]] — 25. * {{Флаг|Чехия}} [[Чехия]] — 250. * {{Флаг|Швеция}} [[Швеция]] — 219. * {{Флаг Эстонии}} [[Эстония]] — 20. * {{Флаг Южной Кореи}} [[Көньяҡ Корея]] — 50. {{кол-конец}} === Талибанға сит ил ярҙамы === АҠШ разведкаһы талибан боевиктарына ярҙам итеүҙә Пакистанды ғәйепләй. ВВС-тың «Тайный Пакистан» документаль фильмы авторҙары бер нисә Талибан яугиренән интервью ала, улар Пакистан яғынан ярҙам алыуҙары тураһында әйтә<ref name="collins">[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/10/111026_pakistan_us_taliban.shtml Сэм Коллинс. Расследование Би-би-си: Пакистан поддерживает талибов] {{V|22|8|2012}}</ref>. Ялан командиры мулла Ҡасим: «Боевикҡа ике нәмә кәрәк: боеприпастар һәм ышыҡ. Пакистан мөһим роль уйнай. Беренсенән, беҙҙе ышыҡ менән тәьмин итә, икенсенән, беҙгә ҡорал бирә»<ref name="collins" />. Ялан командиры Наджиб: «[[Барак Обама|Обама]] бында күберәк хәрбиҙәр ебәреп, хәрби операциялар иҫәбен арттырғас, Пакистандың ярҙамы ла көсәйҙе»<ref name="collins" />. НАТО көстәренә ҡаршы һуғышта Үзбәкстан ислам хәрәкәте террористик ойошмаһы ҡатнаша. Коалиция көстәренә юғары кимәлдәге һөжүм өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://www.longwarjournal.org/archives/2013/01/isaf_kills_imu_facil.php ISAF kills and captures IMU operatives in Afghan north] {{V|16|2|2013}}</ref>. 2009 йылда Афғанстан оборона министры Абдул Рәхим Вардак талибандарҙа башлыса Чечня, Төньяҡ Африка, Пакистандан 4000 сит ил кешеһе һуғыша, тип белдерә<ref>[http://www.cbsnews.com/2100-202_162-5376458.html Official: Foreign Fighters Helping Taliban] {{V|22|5|2013}}</ref>. Норвегия тикшеренеүсеһе Энни Стенерсен Афғанстанда һәм Пакистанда 2002—2006 йылдар араһында һәләк булған 120 боевиктың тормош юлын өйрәнә, шуларҙың 103-ө — сит ил кешеһе. Һәләк булыусылар араһында [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Ираҡ]], [[Йемен]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ливия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Сүриә]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]]дан килеүселәр була. Һуғыш барышында Афғанстанда сит ил кешеләренең булыу осраҡтары, шулай уҡ уларҙың хөкүмәткә ҡаршы көстәр хәрәкәттәрендә ҡатнашыуы теркәлә. * 2007 йылда Канаданың The National Post гәзите Афғанстандағы Канада һалдатынан интервью ала, ул НАТО көстәренә иң ҡаты ҡаршылыҡты афғандар түгел, ә чечен боевиктары күрһәтә, тип белдерә<ref>[https://ba3f643a-a-62cb3a1a-s-sites.googlegroups.com/site/jihadismstudiesnet/publications/Stenersen-AQsFootSoldiers-authorversion.pdf?attachauth=ANoY7cqAkZhUFFT4lXp1LmjjK__-uTgtYW9diPSuPOFO96zy2FOrclfg2YhWdGs1q1CGGqQRdUKAZv-2IXYU0k3S0GkOzpBr2wkpYNioWsWTkO-KxpmERnq4h5sWGHIps6lIUm-C-ELMfWZtk_ScWiIfMhjwJ1yeHIByZeqf6zye0QxTrY4abKung_E9I7wCcBbACE-qy9Tc0CuXLVepIhXEfnDv6_ApQZyZiqHEKsQNkVLotLCYgfgS-5N66C2qfSNhEfzq5hL8jxO54VJAzKFf4KO642CGcg%3D%3D&attredirects=0 Anne Stenersen. Al-Qaida’s foot soldiers: A study of the biographies of foreign fighters killed in Afghanistan and Pakistan between 2002 and 2006]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Appendix A) {{V|20|10|2012}}</ref>. * 2007 йылда контроль-үткәреү пунктында афған полицияһы Рәсәй Федерацияһы гражданины Андрей Владимирович Баталовты ҡулға ала. Уның автомобилендә 1000 фунт шартлатҡыс табыла<ref>[http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/10/30/foreign_fighters_bolster_taliban/ Foreign fighters bolster Taliban] {{V|22|8|2012}}</ref>. Уның менән бергә тағы өс боевик тотола. Банда етәксеһе Баталовты үҙ-үҙенә ҡул һалыусы-террорсы итергә йыйыныуҙары тураһында әйтә<ref>[http://kp.ru/daily/24331.3/522903/ Дарья Асламова. Почему русский парень из Сибири стал шахидом-смертником?] {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2010 йылдың көҙөндә Британияның The Guardian гәзите хәбәрселәре [[Лондон]]да йәшәүсе һәм Афғанстанға йыһатта ҡатнашыу өсөн килгән Талибан боевигынан интервью ала. Уның әйтеүенсә, Лондонда уның кеүек афғандар күп, улар йыһатта аҡса эшләй һәм мөмкин булғанда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша<ref name="ukbased">[http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/24/uk-based-taliban-afghanistan Ghaith Abdul-Ahad and Jon Boone. UK-based Taliban spend months fighting Nato forces in Afghanistan]</ref>. * 2010 йылдың көҙөнә АҠШ-тың Баграмдағы төп төрмәһендә ҡулға алынған 50 боевик тотола, күбеһенсә пакистанлылар була<ref name="ukbased" />. * 2011 йылдың майында НАТО һәм Афғанстан армияһы көстәре Забул провинцияһында 10 боевикты үлтерә. Мәйеттәрҙә Франция, Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстаны граждандарының [[паспорт]]тары һәм шәхес таныҡлығы табыла<ref name="Cruickshank">[http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD Paul Cruickshank and Tim Lister. NATO on alert for influx of foreign fighters in southern Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308112303/http://articles.cnn.com/2011-05-24/world/afghanistan.foreign.fighters_1_foreign-fighters-afghanistan-pakistan-qaeda?_s=PM:WORLD |date=2012-03-08 }} {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2011 йылдың майында Афғанстандың именлек көстәре Нуристан провинцияһында афған-пакистан сиген үткән бер төркөм боевиктар менән һуғыша. Провинция губернаторы Джамалюддин Бадр мәғлүмәттәре буйынса, алыш барышында 25 сит ил боевигы — [[ғәрәптәр]], [[чечендар]] һәм пакистанлылар үлтерелә йәки яралана<ref>[http://www.aljazeera.com/news/asia/2011/05/2011539930872402.html Afghan forces kill foreign fighters] {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2011 йылдың яҙында НАТО һәм афған армияһы Германияла йәшәүсе марокколыны ҡулға ала. Афғанстанда коалицион көстәргә ҡаршы һуғышыр өсөн күп кенә сит ил кешеләренең Пакистанға килеүен күреүе тураһында хәбәр итә<ref name="Cruickshank" />. * 2011 йылда Интернет селтәрендә Үзбәкстан ислам хәрәкәте төшөргән пропагандистик видеояҙма сыға. Унда хәрәкәт вәкиле [[Ҡондоҙ (ҡала)|Ҡондоҙ]] янында «[[Эссен]]дан ағай» (Германия) Абдулланың америка һалдаттары менән алышта һәләк булыуы тураһында хәбәр итә. Вәкил әйтеүенсә, боевик Афғанстанда халыҡ-ара көстәр составында хеҙмәт иткән немец ғәскәрҙәренә һөжүм итергә теләгән<ref>[http://www.spiegel.de/international/world/home-grown-militant-terrorists-claim-german-jihadist-dead-in-afghanistan-a-766406.html Yassin Musharbash. Terrorists Claim German Jihadist Dead in Afghanistan] {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2012 йылдың апрелендә Гильменд провинцияһындағы операция барышында 27 боевик һәләк була. Афғанстан эске эштәр министры мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булғандар араһында Пакистан һәм Сәғүд Ғәрәбстанының ете гражданы була<ref>[http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners Seven of 27 Insurgents Killed in Helmand Were Foreigners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120822083602/http://www.tolonews.com/en/afghanistan/6054-seven-of-27-insurgents-killed-in-helmand-were-foreigners |date=2012-08-22 }} {{V|22|8|2012}}</ref>. * 2012 йылдың авгусында «Йыһатсы төрөк» [[сайт]]ында Афғанстанда һәләк булған ете [[Төрөктәр|төрөк]] боевигын маҡтаған видеояҙма барлыҡҡа килә<ref>[http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php Video eulogizes Turkish fighters killed in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020072200/http://www.longwarjournal.org/threat-matrix/archives/2012/08/video_eulogizes_turkish_fighte.php |date=2012-10-20 }} {{V|20|10|2012}}</ref>. == Юғалтыуҙар == === Халыҡ-ара коалиция === [[Файл:Coalition military casualties in afghanistan by month.svg|thumb|Һуғыш башланғандан алып халыҡ-ара коалицияның юғалтыуҙар графигы]] [[Файл:Iraq and Afghanistan Memorial Santa Monica Beach LA March 2008.jpg|thumb|Афғанстанда һәм Ираҡта һәләк булған америка һалдаттарының «ҡәберлеге». Санта-Моника пляжы, [[Лос-Анджелес]]]] АҠШ һәм Британия оборона министрлыҡтары, шулай уҡ iCasualties.org бойондороҡһоҙ сайты мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йылдың 31 декабренә тиклем халыҡ-ара коалицияның «Сыҙамлы азатлыҡ» операцияһы барышында (башлыса Афғанстанда) хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары 3485-тән ашыу хәрби тәшкил итә. АҠШ (2356), Бөйөк Британия (453), Канада (162<ref>«''В период с начала кампании в Афганистане до 12 марта 2014 года, когда кампания была официально завершена… '''162''' погибли, 2179 были ранены''»<br>Отношение канадцев к афганской кампании // «Зарубежное военное обозрение», № 4 (805), апрель 2014. стр. 96</ref>), Франция (88<ref>«''France’s largest military commitment since the Algerian war for independence… cost the country '''88''' of its troops and injured another 725.''»<br>Bruce Crumley. [https://world.time.com/2012/12/08/ceremony-for-returning-troops-closes-french-combat-mission-in-afghanistan/ Ceremony for Returning Troops Closes French Combat Mission in Afghanistan] // «Time» от 8 декабря 2012</ref>), Германия (55<ref>«''За период участия в МССБ, которая действует с 2001 года, там погибли '''55''' военнослужащих ФРГ''»<br>Германия // «Зарубежное военное обозрение», № 3 (804), март 2014. стр. 96</ref>) ҙур юғалтыуҙар кисерә. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе ҡулдан эшләнгән шартлатыу ҡулайламаларынан һәләк була. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, 2010 йылда дошмандың яуыз ғәмәлдәренән дөйөм юғалтыуҙарҙың 58 процентын (630 хәрби хеҙмәткәрҙең 368-е) — дошмандың мина-шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙан, 2011 йылда 51 процентын (492 хәрби хеҙмәткәрҙең 522-һе) тәшкил итә. * Үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Европа берлеге полицияһы хеҙмәткәрҙәре араһында һәләк булыусылар инмәй. Улар Афғанстанға EUPOL — Afghanistan программаһы буйынса килә, әммә ИСАФ һалдаттары түгел. :* 2007 йылдың 15 авгусында Ҡабулда автомобилде шартлатыу һөҙөмтәһендә 3 немец полицейскийы һәләк була, тағы ла 1 кеше яралана<ref>Происшествия // «Зарубежное военное обозрение», № 10 (727), 2007. стр. 89</ref>; :* 2014 йылдың 17 ғинуарында Ҡабулда ресторанға һөжүм яһала, EUPOL-дың тағы 2 хеҙмәткәре һәләк була<ref>«''17 January 2014, a Danish EUPOL civilian staff member along with a British member of the close protection team who was working with EUPOL Afghanistan, were killed in Kabul following an attack at a restaurant.''»<br>[http://www.eupol-afg.eu/?q=node/411#sthash.KgWdEvVh.dpuf EUPOL condemns attack on restaurant in Kabul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140122131743/http://www.eupol-afg.eu/?q=node%2F411#sthash.KgWdEvVh.dpuf |date=2014-01-22 }} / официальный сайт EUPOL — Afghanistan</ref>. * Шулай уҡ үрҙә һанап үтелгән юғалтыуҙарға Афғанстанда рөхсәт менән һәм коалиция илдәре мәнфәғәтендә эшләгән сит ил шәхси хәрби һәм именлек компаниялары хеҙмәткәрҙәре инмәй. Шул уҡ ваҡытта, 2009 йылдың декабрь башына Афғанстанда шәхси хәрби һәм һаҡ компанияларының 104 000 хеҙмәткәре эшләй<ref>[http://www.bbc.co.uk/mundo/internacional/2009/12/091205_1215_afganistan_contratistas_wbm.shtml Afganistán: una guerra «subcontratada»] // «BBC Mundo» от 5 декабря 2009</ref>. Артабан, Афғанстан хөкүмәте талабы буйынса<ref>[https://lenta.ru/news/2010/08/17/private/ Карзай решил выгнать из Афганистана частных охранников] // «Lenta.RU» от 17 августа 2010</ref>, уларҙың һаны кәмей. 2012 йыл уртаһына ҡарата, Афғанстанда сит ил шәхси хәрби компанияларының 40 меңгә яҡын хеҙмәткәре иҫәпләнә<ref>Т. Камов. О деятельности частных военных компаний в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 7 (784), июль 2012. стр. 86</ref>. Тулы булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Афғанстанда коалиция көстәренең кәм тигәндә 1906 контрактсыһы һәләк була. === Афғанстандың именлек көстәре === Афған хәүефһеҙлеге көстәре лә юғалтыуҙар кисерә. АҠШ Конгресының 2012 йылғы отчётында түбәндәге мәғлүмәттәр бирелә<ref>Susan G. Chesser. [https://fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf Afghanistan Casualties: Military Forces and Civilians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109043850/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41084.pdf |date=2016-01-09 }} CRS Report for Congress (December 6, 2012) стр. 3-4</ref>: * 2007 йылда афған армияһында 278 кеше үлтерелә һәм 750 яралана, шулай уҡ 688 кеше үлтерелә һәм 1036 милли полиция, сик буйы полицияһы һәм урындағы полиция хеҙмәткәре яралана; * 2008 йылда — 252 һәм 875, 724 һәм 1209; * 2009 йылда — 292 һәм 859, 639 һәм 1145; * 2010 йылда — 821 һәм 775, 1292 һәм 743; * 2011 йылда — 511 һәм 256, 569 һәм 552; * 2012 йылда — 173 һәм 327, 349 һәм 418; 2012 йылдың 4 декабрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, Афғанстандың именлек көстәре оборона эштәрен үҙ өҫтөнә алған һайын, уларҙың хәрби юғалтыуҙары арта башлай. Улар 2011 йыл күрһәткестәренән артып, айына «яҡынса 110 һалдат һәм 200 полицейский» кимәленә етә<ref>[http://russian.news.cn/world/2012-12/04/c_132017474.htm Боевые потери сил безопасности Афганистана ежемесячно превышают 300 человек]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Синьхуа» от 4 декабря 2012</ref>. НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йыл дауамында Афғанстандың именлек көстәренең юғалтыуҙары 4350 кеше һәләк була<ref name=autogenerated5>Происшествия // журнал «Зарубежное военное обозрение», № 1 (814), январь 2015</ref>. 2014 йылдың 23 октябрендә Афғанстан оборона министрлығы вәкиле Заһир Азими хәбәр итеүенсә, 2003—2014 йылдың 23 октябренә тиклемге алыштарҙа Афғанстан милли армияһының 2853 һалдаты һәләк була<ref>[http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&cid=1 2,853 ANA troops killed in action since 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023143734/http://www.afghanistantimes.af/news_details.php?id=9352&cid=1 |date=2014-10-23 }} // «The Afghanistan Times» от 23 октября 2014</ref>. НАТО-ның рәсми мәғлүмәттәре буйынса, 2014 йыл дауамында афған хәүефһеҙлеге көстәре 4634 кеше юғалта<ref name=autogenerated5 /> (2014 йылдың ғинуарынан 28 декабренә тиклем һәләк булғандарҙың 3200-гә яҡыны — полицейскийҙар, ҡалғандары — хәрби хеҙмәткәрҙәр, сик буйы, махсус хеҙмәттәр хеҙмәткәрҙәре һ.б.)<ref>[http://www.newser.com/story/200524/us-nato-formally-end-afghanistan-war.html US, NATO Formally End Afghanistan War]</ref>. === Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар персоналы === === Талибан === === Граждандар араһында ҡорбандар === === Күрше илдәрҙә ҡорбандар === Һуғыш Афғанстан территорияһында ғына алып барылмай. АҠШ Пакистандағы сәптәргә һөжүм итеү өсөн пилотһыҙ осоу аппараттарын йыш ҡуллана. Көнбайыш киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, 2004 йылдың июненән 2012 йылдың сентябренә тиклем америка пилотһыҙ осоу аппараттарының Пакистанға һауа һөжүме һөҙөмтәһендә 2562-нән 3325-кә тиклем кеше һәләк була<ref>О применении Соединёнными Штатами БЛА в Афганистане // «Зарубежное военное обозрение», № 2 (791), 2013. стр. 105</ref>. == Һуғыш эҙемтәләре == === Афғанстанда наркотиктар етештереү === [[Файл:U.S. Marine in a poppy field, c. June 2005.jpg|thumb|АҠШ-тың диңгеҙ һалдаты мәк яланында]] [[Файл:Afghan poppies.jpg|thumb|Репортёр «Америка тауышы» репортёры [[фермер]]ҙан интервью ала]] [[Файл:Australian-Afgan Army patrol April 2010.jpg|thumb|[[Австралия]] һалдаттары мәк яланында]] НАТО ғәскәрҙәре индерелгәндән һуң, наркотиктар етештереү арта. Ҡайһы бер Рәсәй тикшеренеүселәре раҫлауынса, «Буш хакимиәте героин етештереүҙең йылдам үҫеүенә күҙ йомоп ҡарай»<ref name="nationalsecurity.ru">http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110801010921/http://www.nationalsecurity.ru/library/00021/ |date=2011-08-01 }} Производство опийных наркотиков (героина) в Афганистане: инфраструктура наркобизнеса</ref><ref>[http://gazeta.aif.ru/online/aif/1348/40_01 Афганская доза России. Георгий ЗОТОВ. © 1997—2008 ЗАО «[[Аргументы и факты]]» № 35 (1348) от 30.08.2006]</ref><ref>''Владислав Шурыгин.'' [http://87.242.98.49/newsA.php4?st=1042769640 Афганистан: Буш, ложь и героин]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> (был наркотиктар бизнесына ҡаршы әүҙем көрәш алып барылһа, Америка ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары ҡырҡа артыр тип ҡурҡыу менән бәйле булыуы ихтимал<ref>''Бахтияр Ахмедханов. ''[https://web.archive.org/web/20070224231323/http://www.mn.ru/issue.php?2006-35-57 «Слёзы Аллаха — наши слёзы»]</ref><ref>Известно заявление [[Холбрук, Ричард|Р. Холбрука]] о том, что ''с учётом роста безработицы уничтожение афганских маковых плантаций не только бесполезно и неэффективно, но и контрпродуктивно, поскольку афганские крестьяне могут перейти на сторону талибов'' [http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016232923/http://www.narkotiki.ru/expert_6788.html |date=2011-10-16 }}.</ref>). Швейцария [[Журналистика|журналисы]] Р. Лабевьер ҙа ошоға оҡшаш фекерҙә, ул «Доллары террора. Соединённые Штаты и исламисты» китабы авторы. Афғанстанда американдар наркотик һәм ҡорал "[[бизнес]]"ынан, террорсыларҙы финанслауҙан өҫтәмә [[килем]] ала, тип раҫлай<ref name="7days.belta.by">''Антон Андреенко''. [http://7days.belta.by/7days.nsf/last/662AD413E69D608642256D9100519DFF?OpenDocument Кто стоит за глобальным наркотерроризмом]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты Андрей Кокошин: «НАТО-ның америка союздаштарының әфиүнды героинға эшкәртеү буйынса предприятиеларҙы бөтөрөү тураһындағы бөтә тәҡдимдәре кире ҡағыла, сөнки был АҠШ һәм НАТО таянған кешеләрҙең ҡеүәтен һәм мөмкинлектәрен ҡаҡшата»<ref name="www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan">https://web.archive.org/web/20090401031401/http://www.expert.ru/articles/2009/03/30/afghan/ Повод к замирению «Эксперт Online»/30 марта 2009</ref>. '''Эшкәртелмәгән опий етештереү (тонна'''<ref name="Махмадиев2">[http://www.kreml.org/opinions/102481322? Айдар Махмадиев. Нельзя преуменьшать опасность, исходящую от производства наркотиков в Афганистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115051124/http://www.kreml.org/opinions/102481322 |date=2013-11-15 }} {{V|6|5|2009}}</ref>'''):''' 2000 йылдың июлендә талиптар мәк үҫтереүҙе тыя. 2002 йыл — Талибан режимы ҡолатылғандан һуң беренсе йыл. {| class="wikitable" |- ! 1999 йыл ! 2000 йыл ! 2001 йыл ! 2002 йыл ! 2003 йыл ! 2004 йыл ! 2005 йыл ! 2007 йыл ! 2008 йыл ! 2009 йыл ! 2010 йыл ! 2013 йыл ! 2014 йыл ! 2015 йыл ! 2016 йыл ! 2018 йыл ! 2019 йыл ! 2020 йыл |- | 4565 | 3276 | 185 | 2700 | 3400 | 4200 | 4100 | 8200<ref name="на игле">[http://www.oreanda.ru/ru/news/20090413/common/popnews/article381224/ На афганской игле] {{V|6|5|2009}}</ref> | 7700<ref name="на игле" /> | 6900<ref>[http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya Наркокурьеры осваивают новые маршруты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104045610/http://www.ca-news.org/news/302131?from=ya |date=2011-11-04 }} {{V|28|1|2010}}</ref> | 3600<ref>[http://www.afghanistan.ru/doc/18473.html УНП ООН опубликовало доклад о производстве опиума в Афганистане]</ref> | 5500<ref>[https://www.gazeta.ru/social/2013/11/13/5750845.shtml Производство опиума в Афганистане вновь стало расти и почти достигло объёмов 2011 года — Газета.Ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 3300<ref name="автоссылка1">[https://www.ivran.ru/articles?artid=10715 Статьи<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 4800<ref name="автоссылка1" /> | 9000<ref>[https://www.unodc.org/unodc/ru/frontpage/2017/November/afghan-opium-production-jumps-to-record-level--up-87-per-cent_-survey.html Производство афганского опийного мака выросло на 87 процента: Обзор<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 5500<ref>[https://afghanistan.ru/doc/136487.html Афганистан. Ру | США: В Афганистане возросло производство опийного мака<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 6700<ref>[https://ria.ru/20200726/1574734904.html «Все наживаются на маке». Кто стоит за наркотрафиком из Афганистана — РИА Новости, 26.07.2020<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 6300<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12124743 Эксперт: приход талибов к власти может привести к появлению «наркогосударства» — Международная панорама — ТАСС<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |} Рәсәй Федерацияһының Наркотиктар әйләнешен контроллек итеү федераль хеҙмәте етәксеһе Виктор Ивановтың мәғлүмәттәренә ярашлы, 2001—2008 йылдарҙа Афғанстанда опиаттар һәм героин етештереү 2 — 2,5 тапҡырға артҡан<ref>[http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html О наркоситуации в Российской Федерации: новые вызовы и угрозы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106200144/http://www.narkotiki.ru/ocomments_6613.html |date=2014-01-06 }}</ref>. [[Киң мәғлүмәт саралары]] хәбәр итеүенсә, Афғанстан марихуана һәм гашиш етештереү буйынса Марокконан һуң донъяла икенсе урынға сыҡҡан, ә Афғанстандағы келәттәрҙә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, мең тоннанан ашыу саф героин һаҡлана<ref name="ura-inform">{{cite web| author =| last =| first =| authorlink =| coauthors =| datepublished =2006-01-15| url =http://ura-inform.com/ru/society/2009/01/15/narko#| title =США и НАТО не хотят бороться с наркотиками| format =| work =| publisher =Ура-информ| accessdate =2010-03-27| lang =ru| description =| archiveurl =| archivedate =}} </ref>. Ҡайһы берҙә 2001—2008 йылдар араһында етештерелгән опиат күләме 44 тапҡырға артҡан, тип раҫлана (үрҙә килтерелгән таблицаны ҡарағыҙ), әммә шуны иҫтә тоторға кәрәк: 2001 йылда героин етештереү күрһәткесе шикле күренә. 1999 йыл менән сағыштырғанда 2001 йылда уңыш ҡырҡа кәмей. Беренсенән, 2000 йылда талибтар халыҡ-ара баҫым аҫтында опий мәге үҫтереүҙән тыйылып тора, икенсенән, шул йылда көслө [[ҡоролоҡ]] була. Әммә сәсеүлектәрҙе юҡ итеү бары тик күҙ буяу өсөн генә булған тигән дәлилдәр бар<ref>''А. А. Куртов.'' [http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf Наркобизнес в Центральной Азии: история болезни и пути лечения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616012516/http://www.kisi.kz/img/docs/970.pdf |date=2013-06-16 }}. С. 11. {{V|6|5|2009}}</ref>. 2001 йылда етештереү күләменең ҡырҡа кәмеүенә аңлатма биреп, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Көнсығышты өйрәнеү институтының Афғанстан секторы етәксеһе Виктор Коргун былай тип билдәләй: «…уңыш бер аҙ ғына кәмей: әфиүм сеймалы илдәге һуғыш ваҡытында яҡшыраҡ ваҡытҡа тиклем һаҡлана, ә талибтар тар-мар ителгәс, уның запастары ҡабаттан баҙарға сығарыла»<ref name="Махмадиев" />. Тажикстан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Наркотиктарға ҡаршы көрәш агентлығының элекке хеҙмәткәре Хәйҙәр Мәхмәҙиев 2001 йылда контрабанданың кәмеүен йә Афғанстанда әфиүм сеймалы культураларын сәсеү туҡтатылыуы тураһында хәбәрҙәрҙе белмәй<ref name="Махмадиев" />. Быларҙың барыһы ла сеймал етештереүҙең 2001 йылда [[статистика]]ла күрһәтелгән 185 тоннанан артып китеүе тураһында һөйләй, әммә был мәсьәләлә аныҡлыҡ юҡ. === Панджшер конфликты === [[Файл:USMC-10825.jpg|thumb|left|300px]] 2021 йылдың 17 авгусында вице-президент Амрулла Сәлих, Афғанстан Конституцияһы положениеларына һылтанып, Панджшер үҙәнендәге хәрби базанан үҙен Афғанстан [[президент]]ы тип иғлан итә һәм унан талибандарға ҡаршы хәрби операцияларҙы дауам итергә вәғәҙә бирә. Уның президент вазифаһына дәғүәләрен Әхмәд Масуд һәм Афғанстан Ислам Республикаһының оборона министры Бисмиллах Мөхәммәди Хан хуплай. 2021 йылдың 17 авгусында Панджширҙың ҡаршылыҡ көстәре провинцияның баш ҡалаһы Чарикарҙы тартып ала. 6 сентябргә талибтар [[үҙән]]дең күп өлөшөн яңынан үҙ контроле аҫтына ала, әммә үрге үҙәндәрҙә ҡораллы ҡаршылыҡ дауам итә. Үҙәндәге бәрелештәр сентябрь уртаһында туҡтай тиерлек. Хәбәрҙәр буйынса, Салех менән Масуд сентябрь аҙағында күрше Тажикстанға ҡаса. ==== Украиналағы конфликтта ҡатнашыу ==== Foreign Policy журналы Рәсәй яғында Украиналағы низағта ҡатнашыу өсөн Афғанстан Милли армияһының элиталы командование корпусы ағзаларын йыйыу осраҡтары тураһында яҙа. Баҫма, АҠШ һәм Көнбайыш союздаштар Афғанстандан ашығыс рәүештә сыҡҡандан һуң, элекке хәрбиҙәрҙең ниндәй хәлгә эләгеүҙәре тураһында һөйләй. Фараз ителеүенсә, 20 000-дән 30 000-гә тиклем афған командованиеһы ирекмәне [[Эшһеҙлек|эшһеҙ]] ҡала. Үрҙә килтерелгән дәлилдәргә ярашлы, хеҙмәткә алыныусыларҙы Афғанстандан [[Иран]]ға, ә һуңынан Рәсәйгә оҙаталар, шунан һуң улар менән бәйләнеш өҙөлә<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://foreignpolicy.com/2022/10/25/afghanistan-russia-ukraine-military-recruitment-putin-taliban/|title=Russia’s Recruiting Afghan Commandos|author=Lynne O’Donnell|website=Foreign Policy|access-date=2022-10-28}}</ref>. == Мәҙәниәттә == === Нәфис фильмдар === * «Кавалерия» (2018, АҠШ) нәфис фильмы. * «Машина войны» (2017, АҠШ) нәфис фильмы. * «Братья» (2009, АҠШ) нәфис фильмы. * «Железный человек» (2008, АҠШ) нәфис фильмы. * «Уцелевший» (2013, АҠШ) нәфис фильмы. * «Парни со стволами» (2016, АҠШ) нәфис фильмы. === Нәфис әҙәбиәт === * {{книга | автор = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]] | заглавие = «Цугцванг обер-лейтенанта Бруно Тевса». Военная повесть | место = Москва | издательство = ДеЛибри | год = 2020 | страниц = 181 | isbn = 978-5-4491-1164-7 | ref = Ильяс Дауди | nodot= 1 }} * {{книга | автор = [[Дауди, Ильяс Дильшатович|Ильяс Дауди]] | заглавие = «В круге Кундузском». Военно-исторический роман-трилогия | место = Москва | издательство = ДеЛибри | год = 2020 | страниц = 181 | isbn = 978-5-4491-0575-2 | ref = Ильяс Дауди | nodot= 1 }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Список войн Афганистана * Мирный процесс в Афганистане * «Дневник афганской войны» * Список авиационных потерь международной коалиции в Афганистане * {{Тәржемәһеҙ 3|Вывод американских войск из Афганистана (2011—2016)||en|Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2011–2016)}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] Военно-политическая стратегия США в Афганистане (2001—2008 гг.). Антитеррористический аспект. Документы и материалы. // Образование. Наука. Научные кадры. 2014. № 4. С. 259—261. * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/antiterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-na-nachalnom-etape-20012005-perioduspeha Антитеррористическая политика США в Афганистане на начальном этапе. Период успеха (2001—2005 гг.)] // Историческая и социальная образовательная мысль. 2014. Т. 6. № 6. Ч. 1. С. 38—40. * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/kontrterroristicheskaya-politika-ssha-v-afganistane-destabilizatsiya-situatsii-2006-2008-gg Контртеррористическая политика США в Афганистане. Дестабилизация ситуации (2006—2008 гг.)] // [[:ru:Вестник Томского государственного университета|Вестник Томского государственного университета]]. 2015. № 2 (34). С. 103—107. * [[:ru:Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01006648507?page=1 Эволюция контртеррористической политики США в Афганистане]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : 2001—2008 гг. : автореферат дис. … канд. ист.наук : 07.00.15 / Асатрян Георгий Эминович; [Место защиты: Рос. гос. гуманитар. ун-т (РГГУ)]. — Москва, 2016. — 26 с. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20130429230918/http://www.isaf.nato.int/ Официальный сайт Международных сил содействия безопасности в Афганистане (ISAF)] /webarchive/ {{Внешние ссылки}} [[Категория:Бөйөк Британия һуғыштары]] [[Категория:АҠШ һуғыштары]] [[Категория:Афғанстан һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]] f9w5jh5apglwmjwmfk9jgt6p8cbwyey Алехо Карпентьер 0 191013 1296695 1234083 2026-05-12T19:01:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296695 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Алехо Карпентьер |Төп исеме = |Рәсеме = Alejocarpentier.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Alejo Carpentier y Valmont |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 26.12.1904 |Тыуған урыны = [[Швейцария]], {{ТУ|Лозанна}} |Вафат булыу датаһы = 24.4.1980 |Вафат булған урыны = [[Франция]], {{ВБУ|Париж}} |Гражданлығы = [[Куба]] |Эшмәкәрлек төрө = прозаик, журналист, музыка тәнҡитсеһе |Әүҙемлек йылдары = 1924—1980 |Йүнәлеше = магик реализм |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Але́хо Карпентье́р-и-Вальмóнт''' ({{lang-es|Alejo Carpentier y Valmont}}, [[26 декабрь]] [[1904]], [[Лозанна]] — [[24 апрель]] [[1980]], [[Париж]]) — [[Куба]] яҙыусыһы, журналист, музыкант һәм музыка белгесе. == Биографияһы == Урыҫ уҡытыусыһы Лина Вальмонттың һәм француз архитекторының улы, әсәһе яғынан [[Бальмонт Константин Дмитриевич|Константин Бальмонттың]] алыҫ туғаны<ref name="Кругосвет">{{Из|Кругосвет|ссылка=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/KARPENTER_ALEHO.html?page=0,0|заглавие=Карпентьер, Алехо|автор=Береника Веснина}}</ref>. Кубала үҫкән. 12 йәшендә ғаиләһе менән [[Париж]]ға килә, унда музыка теорияһын өйрәнә. Кубаға ҡайтҡас архитектураға уҡый, әммә курсты тамамламай. 1923 йылда «Аҙ һанлы төркөм» авангард берләшмәһенә инә, уның етәксеһе тарихсы Эмилио Роиг де Леучсенринг була<ref name="Кругосвет"/>. 1924 йылда [[һул (сәйәсәт)|һул]] матбуғатта баҫыла башлай. Шул уҡ 1924 йылда «Картелес» әҙәби-публицистик журналының баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә, ә 1927 йылдан «Revista de avance» журналы менән етәкселек итә<ref name="Кругосвет"/>. Кубаның Коммунистар партияһы менән бәйле була, 1927 йылда Херардо Мачадо диктатураһына ҡаршы сығыш яһаған өсөн ете айға төрмәгә ябыла, һуңынан 1928 йылда [[Гавана]]ла танышҡан Робер Деснос ярҙамында йәшерен рәүештә [[Франция]]ға күсә<ref name="Кругосвет"/>. Францияла Карпентьер сюрреалистар менән танышҡан, Андре Бретондың «Сюрреалистик революция» журналында баҫылған, Дариус Мийо һәм Эйтор Вила-Лобос кеүек билдәле композиторҙар менән яҡындан таныш булған. 1930 йылда Бретонға ҡаршы «Мәйет» памфлетына ҡул ҡуя. Үҙенең «¡Ecué-Yamba-Ó!» беренсе романын 1933 йылда тамамлағас, тиҙҙән Франциянан [[Мадрид]]ҡа күсә. Мигель Анхель Астуриас менән танышҡас, уның [[Латин Америкаһы]]ның Колумбҡа тиклемге мифологияһы менән ҡыҙыҡһыныуы Карпентьерға ныҡ йоғонто яһаған. 1937 йылда Мадридта яҙыусыларҙың фашистарға ҡаршы конгресында ҡатнаша. 1939 йылда Карпентьер йәнә Кубаға ҡайта, журналистика һәм Кубаның ритуал, фольклор музыкаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә<ref name="Кругосвет"/>. 1943 йылда Карпентьер [[Гаити Республикаһы|Гаити]]ға барып ҡайтҡан. Был сәфәрҙән алған тәьҫораттары «Ер батшалығы» тарихи романының нигеҙенә ятҡан. Роман илде француз колонияторҙарынан азат итеү өсөн көрәшкән һәм үҙен король тип иғлан иткән элекке ҡол Анри Кристофтың Гаитиҙағы хакимлыҡ итеү эпизодтарын тергеҙә. Роман бер яҡтан — афрокуба мифологияһы һәм барокко сәнғәтенең, икенсе яҡтан — сюрреалистарҙың көндәлек тормоштағы мөғжизәле фәлсәфәһенең йоғонтоһонда булып, Латин Америкаһы һүҙ сәнғәтенә "магистик реализм"дың килеүен билдәләгән. Был феномен 1950—1960 йылдарҙа Латин Америкаһы романына донъя ҡыҙыҡһыныуының ҡырҡа артыуына юл асҡан. 1945—1959 йылдарҙа Карпентьер [[Венесуэла]]ла йәшәй<ref name="Кругосвет"/>. Был илдә уның «Юғалған эҙҙәр» (1953) романының ваҡиғалары бара, уның геройы, композитор, музыка ҡоралдары эҙләп, [[сельва]]ға сәйәхәт итә һәм һөҙөмтәлә тормошон тамырынан үҙгәртә. 1962 йылда Карпентьер «Мәғариф быуаты» тигән тарихи роман сығара. Уның ғәмәлдәре [[Бөйөк француз революцияһы]] йылдарында Кубала, Гаитиҙа, Францияла, Гваделупала, [[Франция Гвианаһы]]нда, [[Испания]]ла бара. Роман геройҙары, Эстебан, Карлос һәм София — Гаванала йәшәүсе Кубаның өс йәш граждандары. Романдың нигеҙендә Франция Гвианаһында Директория агенты, Якобин Милли Конвенты комиссары Виктор Югтың тормошонан факттар ята. [[Габриэль Гарсиа Маркес]] Карпентьер романын уҡығандан һуң үҙенең «Йөҙ йыл яңғыҙлыҡ» спектаклен тулыһынса эшкәрткән. Карпентьер революция еңеүенән һуң Кубаға ҡайтҡан, илдең мәҙәни тормошонда әүҙем ҡатнашҡан. Гавана университетында профессор, 1962 йылда Милли нәшриәт директоры булған<ref name="Кругосвет"/>. 1966 йылдан Кубаның Париждағы илселегенең мәҙәниәт буйынса атташеһы вазифаһын биләгән. «Превратности метода» романы (1974) — Мигель Анхель Астуриастың «Сеньор Президент», [[Габриэль Гарсиа Маркес|Гарсиа Маркестың]] «Патриархтың көҙө», Роа Бастостың «Мин, Баш» романдары менән бер рәттән, Латин Америкаһы диктаторы портреттарының береһе. Карпентьерҙың «Изге яҙ» (1978) исемле һуңғы романы [[Стравинский Игорь Фёдорович|Игорь Стравинскийҙың]] балеты исеме буйынса аталған. Роман [[Испанияла граждандар һуғышы|Испаниялағы граждандар һуғышынан]] алып Кубалағы революцияға тиклемге киң дәүерҙе үҙ эсенә ала. Музыканы яратҡан һәм яҡшы белгән Карпентьер «Куба музыкаһы» тигән китап та яҙған, унда шулай уҡ утрау мәҙәниәтенең афрокуба компоненттарына айырыуса иғтибар бүленә. 1980 йылдың 24 апрелендә Парижда вафат була. Гаванала Колон зыяратында ерләнгән. == Ҡаҙаныштары == Чино дель Дука премияһы (1975), «Мигель де Сервантес» премияһы (1977), сит ил романы өсөн Францияның Медичи премияһы (1979) лауреаты. 1981 йылдың октябрендә Кубала А. Карпентьер исемендәге мәҙәни үҙәк асыла<ref>Куба // Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1982 (вып. 26). М., «Советская энциклопедия», 1982. стр.296-297</ref>. Гаванала француз мәктәбе Карпентер хөрмәтенә аталған. == Әҫәрҙәре == * Ecue-yamba-o!/ Экуэ Ямба-О! (1933, роман) * La música en Cuba/ Музыка на Кубе (1946, эссе) * El reino de este mundo/ Царство земное ([[1949]]) * Los Pasos perdidos/ Потерянные следы ([[1953]]) * Guerra del Tiempo/ Война времен ([[1958]]) * El siglo de las luces/ Век Просвещения ([[1962]]) * La ciudad de las columnas/ Город колонн ([[1970]], эссе) * Право политического убежища ([[1972]]) * El recurso del método/ Превратности метода ([[1974]]) * Concierto barroco/ Концерт барокко ([[1974]]) * La consagración de la primavera/ Весна священная ([[1978]]) * El arpa y la sombra/ Арфа и тень ([[1979]]) == Йыйылма баҫмалар == * Obras completas: Т. 1—9 / Ed. al cuidado de М. L. Puga. México: Siglo XXI, 1983—1985 * Crónicas: En 11 t. La Habana: Arte y Literatura, 1975—1976 == Рус телендә публикациялар == * Музыка Кубы. Москва: МузГИЗ, 1962 * Избранные произведения в 2 тт. М.: Художественная литература, 1974 * Весна священная. М.: Радуга, 1982. * Мы искали и нашли себя: Художественная публицистика. М.: Радуга, 1984 * Превратности метода. М.: Прогресс, 1987 * Царство земное; Век Просвещения; Концерт барокко; Арфа и тень. М.: Радуга, 1988 (Мастера современной прозы) == Әҙәбиәт == * Зюкова Н. ''Алехо Карпентьер.'' Л.: Художественная литература, 1982. * Кутейщикова В., Осповат Л. ''Новый латиноамериканский роман.'' М.: Художественная литература, 1983 * Пискунова С.И., В.Пискунов. Алехо Карпентьер и проблема необарокко в культуре XX века. – В кн.: Литература в контексте культуры. М., 1986 * Осповат Л. Человек и история в творчестве Карпентьера. – В кн.: Приглашение к диалогу. Латинская Америка: размышления о культуре континента. М., 1986 * Лисандро Отеро. Плавание через века. – «Культуры. Диалог народов мира», 1986, № 4 * Земсков В. Новая земля Алехо Карпентьера. – В кн.: Алехо Карпентьер. Избранное. М., 1988 * ''Энциклопедический словарь сюрреализма.'' М.: ИМЛИ РАН, 2007, с.231-232 * Mazziotti N. ''Historia y mito en la obra de Alejo Carpentier.'' Buenos Aires: F. García Cambeiro, 1972 * González Echevarría R. ''Alejo Carpentier, the pilgrim at home.'' Ithaca: Cornell UP, 1977 * Márquez Rodríguez A. ''Lo barroco y lo real-maravilloso en la obra de Alejo Carpentier.'' México: Siglo Veintiuno Editores, 1982 * Zamora L.P., Faris W.B. ''Magical realism: theory, history, community.'' Durham: Duke UP, 1995 * Padura L. ''Un camino de medio siglo: Alejo Carpentier y la narrativa de lo real maravilloso.'' México: Fondo de Cultura Económica, 2002 * Millares S. ''Alejo Carpentier.'' Madrid: Editorial Síntesis, 2004 * Birkenmaier A. ''Alejo Carpentier y la cultura del surrealismo en América Latina.'' Madrid: Iberoamericana; Frankfurt/Main: Vervuert, 2006 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://culture.niv.ru/doc/literature/world-encyclopedia/316.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://school-collection.edu.ru/dlrstore/347bd705-b2e5-0ce0-146a-584d90f807c4/1011401A.htm] * [https://web.archive.org/web/20070709193052/http://www.cubaliteraria.com/autor/alejo_carpentier/] {{ref-es}} * [http://www.americas-fr.com/litterature/carpentier.html] {{ref-fr}} {{Библиоинформация}} <!-- {{Премия Сервантеса}} --> [[Категория:Куба журналистары]] [[Категория:Куба яҙыусылары]] [[Категория:Кубаның музыка белгестәре]] [[Категория:Әҙәбиәттә магик реализм]] [[Категория:Сервантес премияһы лауреаттары]] [[Категория:Куба социалистары]] 04cyclw0w4ey01r92f686dk39an5z1i Али Чаринский 0 198739 1296696 1282153 2026-05-12T19:06:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296696 wikitext text/x-wiki {{Шәхес/Ислам|имя=Али Чаринский|имя рожд=Мирзаев Арыҫлан Гаджимурадович|род деятельности=тренер, блоггер, хоҡуҡ яҡлаусы|дата рождения=[[9 ғинуар]] [[1998 йыл]]|место рождения=[[Термез]], [[Үзбәк ССР]], [[СССР]]|национальность=[[лаҡтар|лаҡ ир-аты]]|вероисповедание=[[Ислам]]|течение=[[сөнниҙәр|сөнниселек]], [[сәләфилек]]|отец=Гаджимурад Мирзаев|изображение=Чаринский Али.jpg}} '''Али Чаринский''' (ысын исеме: '''Мирзаев Арслан Гаджимурадович'''; 9 ғинуар 1988 йыл, [[Термез]], [[Үзбәк Совет Социалистик Республикаһы|Үзбәк ССР]], [[СССР]]) — [[Дағстан]] хоҡуҡ яҡлаусыһы, сәйәси ҡасаҡ, спортсы, джиуджитсу, хәрби самбо һәм грепплинг буйынса тренер<ref>[https://semnasem.org/articles/2023/11/01/ukrainskie-specsluzhby-i-amerikancy-povliyali-na-protesty-ne-bolshe-chem-retrogradnyj-merkurij Украинаның махсус хеҙмәттәре һәм американдар протестарға ретроград Меркурийҙан да артыҡ йоғонто яһамай]{{Ref-ru}}</ref><ref name=":0">[https://100biografiy.ru/sport/ali-charinskij Али Чаринский: биографияһы һәм шәхси тормошо, ҡатыны, карьераһы һәм уңышы, Инстаграм һәм фотолары]{{Ref-ru}}</ref><ref name=":1">[https://biografpro.ru/ali-charinskij-arslan-mirzaev/ Али Чаринский: биографияһы һәм шәхси тормошо, ҡатыны, карьераһы һәм уңыштары, Инстаграм һәм фотолары]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-ru}}</ref>. == Биографияһы == 1988 йылдың 9 ғинуарында [[Термез]] ҡалаһында ([[Үзбәк ССР|Үзбәк ССР-ы]]) тыуған. Милләте буйынса [[Лаҡтар|лаҡ]], дин тотоу буйынса [[Сөнниҙәр|сөнни]] [[Мосолмандар|мосолман]]. Бала сағында айырыуса бер көрәшкә иғтибар итә, самбо һәм хәрби сәнғәт менән шөғөлләнә<ref name=":0" /><ref name=":1" />. 2000 йылдарҙа Мәскәү юғары уҡыу йорттарының береһенә уҡырға инә. Ислам хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының уҡыу йорттарында хиджаб кейеү хоҡуғын яҡлай. «Мосолмандар хоҡуҡтары өсөн» хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша һәм уның лидеры була<ref name=":0" /><ref name=":1" />. 2016 йылдың аҙағында, Рәсәйҙә уға ҡаршы бер нисә енәйәт эше ҡуҙғатылғандан һуң, Украинаға күсә. Атап әйткәндә, Рәсәйҙә уны «терроризмды аҡлауҙа» ғәйепләйҙәр. 2022 йылдың аҙағында уға ҡаршы «Рәсәй армияһын дискредитациялау» статьяһы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатыла. Украинала сәйәси эшмәкәрлеген дауам итә. Одессала бразиль джиу-джитсу буйынса тренер булып эшләй, шулай уҡ «Хаджибей» шәхси мәктәбен аса<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>''Кавказ төйөнө''. [https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/384536 Дағистан блогеры армияның абруйын төшөрөүҙе үҙенең баҫмалары менән бәйләй]{{Ref-ru}}</ref><ref>''McFall, Caitlin.'' [https://www.foxnews.com/world/decades-kremlin-prejudice-dagestan-fuels-protests-putin-conscription-decree Кремлдең Дағстанға тиҫтәләгән йылдар буйына ҡарата тиҫкәре ҡарашы Путиндың хәрби хеҙмәткә саҡырыу тураһындағы указынан һуң протестар уята]{{Ref-en}}</ref>. == Сәйәси эшмәкәрлеге == Уҡыу осоронда ислам хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, уҡыу йорттарында хиджаб кейеүҙе һәм намаҙ уҡыуҙы яҡлай. «Мосолмандар хоҡуҡтары өсөн» йәмәғәт хәрәкәте лидеры. Үҙ эшмәкәрлеге өсөн бер нисә тапҡыр көс хеҙмәткәрҙәре яғынан баҫымға дусар була. Һуңынан уға ҡаршы енәйәт эштәре ҡуҙғатыла, бынан һуң ул Рәсәйҙән Украинаға күсеп китә<ref>[https://www.opendemocracy.net/ru/moskovskiy-molodiy-musulmanye-zatrawnyiyi-ekstremisty/ Йәш мосолмандар]{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/2735378 Йәш мосолмандарҙың хаталарын джихадта төҙәтәләр] - "Коммерсантъ" гәзитенең 29.05.2015 №92{{Ref-ru}}</ref>. «Азат Кавказ» ижтимағи-сәйәси хәрәкәтенең медиаофисы етәксеһе<ref>''Ximera, Ярослава Бірюк.'' [https://ximera.com.ua/2022/10/interview-ali-charinskiy/ Алі Чаринський - Свобода. Боротьба. Віра]{{Ref-uk}} (2022-10-05).</ref>. 2024 йылдың апрелендә Рәсәй «экстремистар һәм террорсылар» исемлегенә индерелә<ref>[https://t.me/bad_list_updates/1872 Террористар һәм экстремистар исемлеген яңыртыу]</ref>. == Тренерлыҡ эшмәкәрлеге == Одессала джиуджитсу, хәрби самбо һәм грепплинг буйынса тренер булып эшләй. Али Чаринский тренерлығы аҫтында Ҡырым спортсылары 10 тапҡырҙан ашыу донъя һәм Европа чемпионаттарында еңеүсе һәм призер була. Ҡырым Автономиялы Республикаһының спорт көрәше федерацияһы етәксеһе урынбаҫары<ref name=":2">[https://qirim.news/news/ali-charinskyi-stav-zastupnikom-federatcii-sportyvnoi-borotby-ark Ғәли Чаринский Ҡырым Автономиялы Республикаһының Көрәш федерацияһы башлығы урынбаҫары итеп тәғәйенләнде]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-en}}</ref>. Али Чаринский үҙе грепплинг буйынса спорт мастеры, самбо буйынса спорт мастерлығына кандидат, джиуджитсу буйынса ҡара билбау эйәһе<ref name=":2" />. == Социаль селтәрҙәр == Шул уҡ исемле шәхси YouTube һәм Telegram каналын алып бара. Инстаграм аккаунты бар. Башня, Джабраилович һ. б. каналдарында даими эфирҙа сығыш яһай. == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]] [[Категория:9 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:Термезда тыуғандар]] [[Категория:Билдәле мосолмандар]] [[Категория:Шәхестәр:Рәсәйҙә ислам]] <references /> == Һылтанмалар == [https://www.youtube.com/@AliCharinsky Уның шәхси YouTube каналы] na6ex6fpu1pjxrh0ouc5l5ltfw94yup Проект:Вики-яҙ 2026 102 199994 1296650 1296633 2026-05-12T14:38:10Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1296650 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |37 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |41 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |57 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |17 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 8esaf2xxtz1chk0so0hnyrieznbvcpm 1296684 1296650 2026-05-12T17:00:09Z Akkashka 14326 /* Ҡатнашыусылар */ 1296684 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк) ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |38 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |41 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |57 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |17 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] nmo53ojagbfxvtr0j20tv5iynuhbkmb 1296721 1296684 2026-05-13T01:19:38Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1296721 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк) ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |38 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |41 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |58 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |17 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] czwayzczd4a4igt386y9a6d4o6dwkb9 Мэри Катранзу 0 200620 1296642 1295643 2026-05-12T14:27:35Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Дизайнерҙар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296642 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мэри Катранзу''' ( {{Lang|el|Μαίρη Κατράντζου}}, [[29 ғинуар]] [[1983 йыл]], Афина) — грек модельеры, Лондонда йәшәй һәм эшләй. == Биографияһы== Мэри Катранзу Грецияла [[Афина|Афинала]] интерьер дизайнеры һәм туҡыма инженеры ғаиләһендә тыуған. [[2003 йыл]]да Катранзу Род-Айленд дизайн мәктәбендә архитектураны өйрәнеү өсөн [[АҠШ]]-ҡа күсә, әммә һуңыраҡ Үҙәк Изге Мартин сәнғәт һәм дизайн колледжына күсә, унда [[2005 йыл]]да бакалавр һәм [[2008 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. === Карьераһы === [[Файл:Katrantzou_dress.jpg|мини|Анна Делло Руссо Мэри Катранзуның күлдәгендә.]] [[Файл:Digitalis_evening_dress_by_Mary_Katrantzou_(51441).jpg|мини|Метрополитен сәнғәт музейының [[:ru:Sleeping Beauties: Reawakening Fashion|Sleeping Beauties: Reawakening Fashion]] күргәҙмәһендә «Digitalis» күлдәге.]] Уҡыу ваҡытында ул үҙенең бер нисә принтын Билл Блассҡа һатырға өлгөрә. 2005 йылда бакалавриатты тамамлағандан һуң, Катранзу үҙенең иғтибарын интерьер дизайнынан кейем дизайнына күсерә. 2006 йылда [[Кокосалаки, София|София Кокосалаки]] менән хеҙмәттәшлек итеп, ул текстиль дизайны йүнәлеше буйынса Үҙәк Изге Мартиндың магистратураһына уҡырға инеү өсөн портфолио төҙөй. 2008 йылдың февралендә Катранзу Лондон мода аҙналығында колледждың магистратура күрһәтеү шоуын аса. Уның коллекцияһы [[:ru:Harrods|Harrods]] һәм [[:ru:L’Oréal|L’Oréal]] Professional Award премияларына тәҡдим ителә. 2008 йылда Катранзуның сығарылыш күрһәтеүе уның үҙенсәлекле стилен билдәләй. Уның темаһы джерси күлдәктәрендә гипертрофир биҙәктәр төшөрөлгән ''(trompe l’oeil)'' имитация-принттар була. Был әйберҙәр ысынбарлыҡта бик ауыр булырҙай муйынсаҡтарҙың иллюзияһын тыуҙыра. Шулай уҡ ағастан һәм металдан биҙәүестәр эшләй, улар принттарҙың аныҡ күсермәләре була. Катранзуҙың беренсе Прет-а-порт коллекцияһы 2008 йылда Лондондың көҙгө-ҡышҡы мода аҙналығында тәҡдим ителә<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. Британия Мода советы алты миҙгел буйы (2009 йылдың яҙы/йәйе — 2011 йылдың көҙө/ҡышы) NEWGEN программаһы аша уның бағымсыһы була. 2009 йылдың февралендә Лондон мода аҙналығында Катранзуның тәүге тулы әҙер көҙгө/ҡыш кейем коллекцияһының дебюты була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.com/fashion-shows/fall-2009-ready-to-wear/mary-katrantzou|title=Mary Katrantzou Fall 2009 Ready-to-Wear Fashion Show|work=Vogue|accessdate=2018-09-03|language=en}}</ref>. Моделдәрҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан (ни бары туғыҙ күлдәк), шул иҫәптән Browns, Joyce һәм Colette менән ул 15 сауҙа итеүсене йәлеп итә. Дизайнер киләһе миҙгелдә, 2009 йылдың көҙөндә, тулы шоу статусына өлгәшә . Уның коллекциялары 47 илдең 200-ҙән ашыу магазинында, шул иҫәптән [[:ru:Selfridges|Selfridges]], [[:ru:Harvey Nichols|Harvey Nichols]], [[:ru:Barneys New York|Barneys New York]], [[:ru:Neiman Marcus|Neiman Marcus]], Colette, [[:ru:10 Corso Como|10 Corso Como]], Joyce, [[:ru:Luisa via roma|Luisa via roma]], [[:ru:Mytheresa|Mytheresa]], [[:ru:Hiphunters|Hiphunters]], [[:ru:Stylebop|Stylebop]], Opening Ceremony һәм [[:ru:YOOX Net-a-Porter Group|Net-a-Porter]] магазиндарында һатыла. Лондон көҙ/ҡыш 2010 мода аҙналығына башланған [[Topshop]] менән хеҙмәттәшлек, 2011 йылдың февралендә магазиндарында күренә һәм һатыуҙың тәүге көндәрендә үк һатылып бөтә<ref name=":2">{{Cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/|title=Scorecard {{!}} Mary Katrantzou Wins!|last=Cohn|first=Alison S.|work=T Magazine|date=2011-02-24|accessdate=2011-09-23|language=en-US|archivedate=2011-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203192227/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/}}</ref> Катранзуның эштәре Vogue, Dazed &amp;amp; Confused һәм Grazia кеүек баҫмаларҙа баҫылып сыға. Ул [[Città dell'arte Fashion: Bio Ethical Sustainable Trend|«Città dell’arte» мода]] проекты дизайнерҙарының береһе булып һанала. 2012 йылдың февралендә ул [[Longchamp (компания)|Longchamp]] менән берлектә сумкаларҙың капсула коллекцияһын сығара<ref>Style.com — Shop Luxury Fashion Online. ''www.style.com''. Дата обращения: 23 сентября 2011.</ref>. Япон Vogue журналы үҙенең май номерында коллекцияны пропагандалау өсөн Картанзу принттары менән карталар өсөн пластик чехол индерә. Был коллаборацияла төрлө формалағы һәм үлсәмдәге сумкаларҙа өс принт файҙаланыла. 2014 йылдың апрелендә Катранзу Adidas менән оҙайлы хеҙмәттәшлек тураһында иғлан итә, был кейем һәм аяҡ кейеме етештереүҙе үҙ эсенә ала<ref>Idoleyes.com. Idoleyes.com. Дата обращения: 2 июня 2017. </ref>. 2017 йылдың октябрендә Катранзу бизнесының миноритар акциялар пакетын Yu Capital компанияһына (Гонконгта урынлашҡан Yu Holdings инвестиция тармағы) һата. Килешәү шарттары асыҡланмаған, әммә ул Yu Holdings нигеҙ һалыусы Венди Юның «Ҡытай баҙарына көнбайыш брендтарын индереү өсөн» планының бер өлөшө булыуы билдәләнә<ref>''Chitrakorn, Kati (22 января 2018).'' Mary Katrantzou Raises Investment to Boost Business in China''. Business of Fashion.'' Архивировано ''20 сентября 2019. Дата обращения: 23 марта 2026.''</ref> . 2018 йылда Катранзу сентябрҙә Лондонда үткән мода аҙналығында иҫтәлекле коллекция тәҡдим итеп, үҙенең брендының 10 йыллығын билдәләй. Мода күрһәтеү Лондондағы The Roundhouse концерт залында үтә; коллекцияла дизайнер көндәлек әйберҙәрҙе үҙе дан тотҡан сағыу баҫмалар призмаһы аша күрһәтә<ref>{{Cite news|last=Moss|first=Victoria|date=2018-09-16|title=Mary Katrantzou cements her extraordinary vision with tenth anniversary collection|language=en-GB|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/london-fashion-week/mary-katrantzou-cements-extraordinary-vision-tenth-anniversary/|accessdate=2021-03-12}}</ref> . 2019 йылдың аҙағында Катранцу Афинаға ҡайта, унда 2020 йылдың яҙ-йәй коллекцияһын тәҡдим итә<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc|title=Mary Katrantzou shows a Greek Epic at the Temple of Poseidon|date=2019-10-04|first1=Flora Macdonald|accessdate=2026-03-23|archivedate=2022-12-10|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2019/oct/04/mary-katrantzou-ss20-fashion-show-at-greeces-temple-of-poseidon-in-pictures|title=Mary Katrantzou: SS20 fashion show at Greece's Temple of Poseidon – in pictures|date=2019-10-04|first1=Jo}}</ref> . Шоу Марианна Вардинояннис тарафынан ойошторолған ELPIDA фондына (яман шеш менән ауырыған балалар дуҫтары ассоциацияһы) 30 йыл тулыуға арналған<ref>Mary Katrantzou on Staging Her SS20 Show in the Ancient Greek Temple of Poseidon (5 сентября 2019).</ref> . 2024 йылдың апрелендә Мэри Катранзу тарихта <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Bulgari" rel="mw:ExtLink" title="Bulgari" class="cx-link" data-linkid="115">Bulgar</a> брендының күн әйберҙәр һәм аксессуарҙар буйынса тәүге ижади директоры булып китә<ref>British designer Mary Katrantzou is Bulgari’s first-ever creative director of leather goods and accessories. ''Rushh'' (2 апреля 2024). Дата обращения: 26 апреля 2024.</ref>. == Наградалары == [[2010 йыл]]да Катранзу эстафетаны Александр Вандан алып, [[:ru:Swiss_Textiles_Award|Swiss Textiles Award]] текстиль премияһына лайыҡ була<ref>''ALEXANDER, HILARY.''&nbsp;"Mary Katrantzou wins Swiss Textiles Award 2010".&nbsp;''The Daily Telegraph, UK.''&nbsp;(5 ноября 2010).&nbsp;Дата обращения: 23 сентября 2011</ref>. [[2011 йыл]]дың ноябрендә «Йыл асышы: ҡатын-ҡыҙҙар кейеме <ref>{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-2011-winners|title=The BFA Winners|last=Alexander|first=Ella|work=British Vogue|accessdate=2017-05-20|language=en-GB}}</ref> категорияһында British Fashion Award премияһын яулай һәм 2012 йылдың февралендә Elle Style Awards тантанаһында «Йылдың йәш дизайнеры» тип таныла. [[2015 йыл]]да BFC/Vogue Designer Fashion Fund фонды лауреаты була, был 12 ай остазлыҡты һәм 200 000 фунт стерлинг күләмендәге грантты үҙ эсенә ала<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/mary-katrantzou-wins-2015-bfc-784092|title=Mary Katrantzou Wins 2015 BFC/Vogue Fashion Fund|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-20|language=en}}</ref> . 2015 йылда New Establishmen категорияһында British Fashion Awards премияһына лайыҡ була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-winners-2015-full-list|title=British Fashion Awards: Winners|last=Milligan|first=Lauren|accessdate=2018-09-03}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Афинала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Дизайнерҙар]] 36gpxx3q1mpm96r0j6ig7etpccju1ca Шкоро Мирослав 0 200624 1296643 1295273 2026-05-12T14:28:15Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Йырсылар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296643 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Имя=Мирослав Шкоро|Оригинал имени={{lang-hr|Miroslav Škoro}}|Изображение=|Описание изображения=|Дата рождения=29.07.1962|Место рождения={{место рождения|Осиек}}, [[Социалистическая Республика Хорватия]], [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]]|Дата смерти=|Место смерти=|Страна=[[Файл:Flag of SFR Yugoslavia.svg|24px]] [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]],<br>[[Файл:Flag of Croatia.svg|24px]] [[Хорватия]]|Профессии=[[певец]], [[музыкант]], [[политик]]|Жанры=[[Поп-музыка|поп]], [[народная музыка]]|Лейблы=Campus, Croatia Records, HIT Records, Menart, Tutico|Награды={{Ряд-л | {{Орден Хорватской звезды с ликом Марка Марулича}} | {{Орден Хорватского трилистника}} | {{Медаль Благодарности Родины}} }}|Сайт=[http://www.skoro.hr www.skoro.hr]}}'''Мирослав Шкоро''' ( {{Lang-hr|Miroslav Škoro}} [[1962 йыл|29 июль 1962 йыл]]) — популяр хорват йырсыһы, музыкант һәм [[Сәйәсәт|сәйәсмән]]. == Биографияһы == Мирослав Шкоро [[1962 йыл|1962 йылдың]] [[29 июль|29 июлендә]] Славонияның (көнсығыш [[Хорватия|Хорватияның]] ) элекке баш ҡалаһы [[Осиек|Осиекта]] тыуған. Тәүге гитараһын [[1978 йыл|1978]] [[1983 йыл|йылдың]] ҡышында һатып ала. [[Осиек]] рок-төркөмдәрендә вокалист һәм гитарист булып сығыш яһай ( [[1979 йыл|1979—1983]] йй.— Zadnja stanica, [[1983 йыл|1983—1985]] йй.[[1985 йыл|—]] OK Band). [[1985 йыл|1985]] йылда Шкоро ысынында үҙенең жанрын үҙгәртә: [[1998 йыл|1998 йылға]] тиклем ул үҙе ижад иткән йырҙарҙы традицион хорват ысулы менән башҡара: аккомпанемент өсөн инструменттар сифатында ''тамбурицалар'' (хорватса: tamburitsa) — [[Мандолина|мандолинаға]] оҡшаш ҡыллы ҡоралдар ҡуллана. Барыһы ла [[Осиек|Осиектың]] «Slavonski bećari» (Антун Николич-Туче нигеҙ һалған) ансамбле менән хеҙмәттәшлектән башлана. Шул уҡ ваҡытта Шкоро Осиек Штроссмайер университетының иҡтисад факультетын тамамлай. [[1989 йыл|1989]] йылда Шкоро [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] күсә, унда «Community College of Allegheny County» уҡыу йортона уҡырға инә. Ул шулай уҡ [[Пенсильвания|Пенсильванияла]] тыуған музыкант Джерри Грчевич менән таныша, уның менән бергә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән тәүге альбомын яҙа. Альбом [[1992 йыл|1992]] йылда [[Хорватия|Хорватияла]] сыға, был ваҡытҡа Шкоро әйләнеп ҡайта. «Минең тигеҙлеккә теймә» тип тәржемә ителгән шул уҡ исемдәге йыры, авторы кеүек үк, шунда уҡ популярлыҡ яулай. Ә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән һүҙбәйләнеше үҙе, дауам иткән бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы фонында, [[Фразеологик берәмектәр|идиомаға]] әйләнә һәм башҡа күп кенә хорват йырсылары тарафынан ҡулланыла. [[1993 йыл|1993]] йылда үҙенең «Ravnica» халыҡ инструменттары ансамблен төҙөп, Шкоро «Miroslav Škoro i Ravnica» альбомын яҙа. Уға һуғыш йылдарында тиҙ арала популярлыҡ яулаған тағы бер йыр — "Мата" ( {{Lang-ru|Матвей}} ) инә. Был йырҙа Шкоро [[1945 йыл|1945 йылдың]] [[Словения|майында]] [[Австрия|Австрияның]] Блейбург ҡалаһында булған ваҡиғаларға [[Коллаборационизм|(]] [[Хорватия|Блейбург]] ҡырылыуы тип аталған ваҡиғаларға) ҡағыла, был ваҡиғаларҙа Югославия партизандары Австиряға ҡасҡан хорват һәм словен коллаборанттарын һәм уларҙың ғакиләләренең ағзаларын күпләп ҡырыу тураһында бара. [[1995 йыл|1995—1997]] [[1997 йыл|йылдарҙа]] Шкоро [[Мажарстан|Венгрияла]] [[Хорватия|Хорватияның]] генераль консулы вазифаһын башҡара, шулай булһа ла эш йөкләмәһе күп булыуына ҡарамаҫтан, концерттар ҡуйырға өлгөрә, [[1996 йыл|1996]] йылда хатта Джерри Грчевич менән тағы бер альбом — «Sitan vez» сығара. [[1997 йыл|1997]] йылда Хорватия кинопрокаты режиссёр Горан Русиновичтың «Мондо Бобо» фильмын күрһәтә, унда Мирослав Шкоро эпизодик роль башҡара<ref>{{Imdb title|0119694|«Мондо Бобо»}}</ref>. [[1998 йыл|1998 йылдың]] [[16 февраль|16]] һәм 17 [[17 февраль|февралендә]] Шкоро [[Загреб|Загребтағы]] Ватрослав Лисинский исемендәге концерт залында сығыш яһай. Тиҙҙән был концерттың ике дисклы яҙмаһы «Miroslav Škoro, uživo» донъя күрә. Был уның саф халыҡ стилендә ижад ителгән һуңғы альбомы була. Бынан һуң Шкоро халыҡ музыкаһынан популяр музыкаға табан күсә башлай: ул «Band iz Osijeka» төркөмөн төҙөй, уның менән бергә артабанғы бөтә альбомдарын яҙа. Әммә 1999 йылда сығарылған «Ptica samica» альбомында һаман да асыҡтан-асыҡ халыҡ мотивтары сағылһа, һәр яңы альбом менән Шкороның эстрада музыкантына күсеүе һиҙелә. [[2001 йыл|2001]] йылда Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияның]] иң ҙур музыка лейблы — (элекке «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Jugoton" rel="mw:ExtLink" title="Jugoton" class="cx-link" data-linkid="155">Jugoton</a>») «Croatia Records» директорҙар советы рәйесе була. Шул уҡ йылда уның «Slagalica» альбомы сыға. Артабан «Milo moje» ([[:ru:2003_год|2003 йыл]]), «Svetinja» ([[:ru:2005_год|2005 йыл]]) альбомдары сыға. «Svetinja» өҫтөндә эшләгәндән һуң, [[2006 йыл|2006]] йылда Шкоро хорват режиссеры Бранко Шмидттың «Put lubenica» («Ҡабаҡ юлы») [[Фильм|фильмына]] музыка яҙа <ref>{{IMDb name|0803879|Мирослав Шкоро}}</ref> . Шул уҡ ваҡытта «Croatia Records» компанияһының директорҙар советы рәйесе вазифаһынан китә . Йырсының киләһе альбомы — «Sve najbolje» ([[:ru:2007_год|2007 год]]) иң яҡшы йырҙары йыйынтығы була. [[2008 йыл|2008]] йылда «Moje boje» альбомы сыға. [[2010 йыл|2010]] йылда Хорватияның «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Ve%C4%8Dernji_list" rel="mw:ExtLink" title="Večernji list" class="cx-link" data-linkid="171">Večernji list</a>» нәшриәте Мирослав Шкороның «Stoput bih isto ponovo» автобиографияһын сығара, комплектҡа иң яҡшы йырҙар менән 2 компакт-диск өҫтәлә . Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияла]] һәм ҙур хорват [[Диаспора|диаспоралары]] булған илдәрҙә әүҙем сығыш яһай. Ғаиләле, ике балаһы бар. == Сәйәси эшмәкәрлеге == Мирослав Шкоро үҙенең патриотик ҡараштары һәм элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара енәйәт трибуналында хорват һалдаттарының суд процестарына үтә кире ҡарашы менән билдәле. [[2002 йыл|2002—2003]] йылдарҙа Марко Перкович Томпсон менән бергә шул ваҡытта халыҡ-ара эҙләү исемлегендә булған генерал Анте Готовинаны (2005 йылдың 8 декабрендә Канар утрауҙарында ҡулға алынып Гаагаға күсерелгән) хуплап, «Reci, brate moj» («Әйт миңә, ағайым») һәм «Sude mi» («Улар мине хөкөм итә») йырҙарын [[2003 йыл|яҙа]]. Хәрбиҙәр Шкороға ихтирам менән яуап бирә: вафатына тиклем күп тә үтмәй, тағы бер хорват генералы Янко Бобетко (уны [[Хорватия|хорват]] властары Гаага трибуналына тапшырыуҙан ҡәтғи баш тартҡан була) уҙен ерләгән ваҡытта Мирослав Шкоронан «Мата» йырын башҡарыуҙы үтенә. [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[2 май|2 майында]] йырсы генералдың һуңғы теләген үтәй . [[2007 йыл|2007 йылдың]] [[30 октябрь|30 октябрендә]] Мирослав Шкоро Хорватия Демократик берләшмәһенә (ХДБ) инә һәм [[Хорватия]] парламент һайлауҙарында ҡатнаша. Парламентҡа уңышлы ингәндән һуң, Шкоро [[Осиек]] [[Мэр|мэрына]] ХДБ кандидаты итеп тәҡдим ителә, әммә һайлауҙа отола. 2019 йылда Хорватия президент һайлауҙарында ҡатнаша һәм беренсе турҙа 24,45% тауыш менән өсөнсө урынды яулай, шул уҡ ваҡытта ХДБ кандидаты Колинда Грабар-Китарович (ул саҡта Хорватияның ғәмәлдәге президенты) 26,65% тауыш ала, ә Амстердам коалицияһынан кандидат Зоран Миланович 29, 55% тауыш йыя<ref>Predsjednik DIP-a o izbornoj šutnji: Ili je treba ukinuti ili uvesti sankcije&nbsp;(хорв.).&nbsp;Index.hr.&nbsp;Дата обращения: 23 декабря 2019.&nbsp;Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref>. Өҫтәүенә, 5 (22) округынан ул икенсе урынды яулай (шул иҫәптән [[Загреб]]), ә тағы биш округта (бөтә Славония тиерлек, шул иҫәптән тыуған Осиек), ул еңеп сыға<ref>Milanović pobijedio u Zagrebu i 7 županija, Kolinda u 8 županija, a Škoro u 5&nbsp;(хорв.).&nbsp;Index.hr.&nbsp;Дата обращения: 22 декабря 2019.&nbsp;Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref> 2020 йылдың 29 февралендә үҙенең уң консерватив партияһын — «Отечественное движение Мирослава Шкоро» (''Domovinski pokret Miroslava Škore'') ойоштора, уның менән шул йылдағы һайлауҙарҙа парламентҡа үтә. 2021 йылдың мартында ул Загреб мэры вазифаһына күрһәтелә, 30 майҙа икенсе турҙа Йәшел-һул коалицияһынан тауыштар нисбәте буйынса 63,9% 34 % процент менән экологик эшмәкәр Томислав Томашевичтан еңелә. == Дәүләт наградалары == * Марко Марулич йөҙө менән Хорватия йондоҙо ордены * Хорват өс япраҡлыһы ордены * Тыуған илдең Рәхмәт миҙалы == Музыка фестивалдәрендә ҡатнашыу . == ''Шкоро еңгән фестивалдәр ҡалын хәрефтәр менән айырылып тора.'' * 1994 — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Čovjek sunčani»). * [[:ru:1998_год|1998]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Lako ćemo mi»). * [[:ru:1999_год|1999]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Što te imam, moj živote»). * [[:ru:1999_год|1999]] — «Etnofest Neum» (песня «Ptica samica»). * [[:ru:2001_год|2001]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Maria de la Lovrez»). * [[:ru:2001_год|2001]] — «Etnofest Neum» (песня «Dida»). * [[:ru:2002_год|2002]] — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Reci, brate moj»). * [[:ru:2002_год|2002]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Sve od Drave, pa do Jadrana»). * [[:ru:2003_год|2003]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Milo moje»). * [[:ru:2003_год|2003]] — «Splitski festival» (песня «Četri vitra» * '''[[:ru:2005_год|2005]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Svetinja»)'''. * [[:ru:2005_год|2005]] — «Splitski festival» (песня «Vrime»). * '''[[:ru:2005_год|2005]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Golubica»)''' * [[:ru:2007_год|2007]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Šil, dil, daj»). * '''[[:ru:2007_год|2007]] — «Hercegovački radijski festival» (песня «Daleko je kuća moja»)''' == Дискографияһы == === CD === * [[:ru:1992_год|1992]] — «Ne dirajte mi ravnicu» * [[:ru:1993_год|1993]] — «Miroslav Škoro i Ravnica» * [[:ru:1996_год|1996]] — «Sitan vez» * [[:ru:1998_год|1998]] — «Miroslav Škoro, uživo» (сборник) * [[:ru:1999_год|1999]] — «Ptica samica» * [[:ru:2001_год|2001]] — «Slagalica» * [[:ru:2003_год|2003]] — «Milo moje» * [[:ru:2004_год|2004]] — «Čuvati na srcu» (инструментальные версии лучших песен) * [[:ru:2005_год|2005]] — «Svetinja» * [[:ru:2007_год|2007]] — «Sve najbolje» (сборник) * [[:ru:2008_год|2008]] — «Moje boje» === DVD === * [[2003 йыл|2003]] — «Milo moje — Dom Sportova» == Библиография == * «Stoput bih isto ponovo». [[:ru:Загреб|Загреб]], «Večernji list», [[:ru:2010|2010]], [[:ru:Special:BookSources/9789537313661|ISBN 978-953-7313-66-1]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Йырсылар]] pcr2kcu7q8gs2fmmpvcizqdlxa3zxl9 1296644 1296643 2026-05-12T14:28:32Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Сәйәсмәндәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296644 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Имя=Мирослав Шкоро|Оригинал имени={{lang-hr|Miroslav Škoro}}|Изображение=|Описание изображения=|Дата рождения=29.07.1962|Место рождения={{место рождения|Осиек}}, [[Социалистическая Республика Хорватия]], [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]]|Дата смерти=|Место смерти=|Страна=[[Файл:Flag of SFR Yugoslavia.svg|24px]] [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]],<br>[[Файл:Flag of Croatia.svg|24px]] [[Хорватия]]|Профессии=[[певец]], [[музыкант]], [[политик]]|Жанры=[[Поп-музыка|поп]], [[народная музыка]]|Лейблы=Campus, Croatia Records, HIT Records, Menart, Tutico|Награды={{Ряд-л | {{Орден Хорватской звезды с ликом Марка Марулича}} | {{Орден Хорватского трилистника}} | {{Медаль Благодарности Родины}} }}|Сайт=[http://www.skoro.hr www.skoro.hr]}}'''Мирослав Шкоро''' ( {{Lang-hr|Miroslav Škoro}} [[1962 йыл|29 июль 1962 йыл]]) — популяр хорват йырсыһы, музыкант һәм [[Сәйәсәт|сәйәсмән]]. == Биографияһы == Мирослав Шкоро [[1962 йыл|1962 йылдың]] [[29 июль|29 июлендә]] Славонияның (көнсығыш [[Хорватия|Хорватияның]] ) элекке баш ҡалаһы [[Осиек|Осиекта]] тыуған. Тәүге гитараһын [[1978 йыл|1978]] [[1983 йыл|йылдың]] ҡышында һатып ала. [[Осиек]] рок-төркөмдәрендә вокалист һәм гитарист булып сығыш яһай ( [[1979 йыл|1979—1983]] йй.— Zadnja stanica, [[1983 йыл|1983—1985]] йй.[[1985 йыл|—]] OK Band). [[1985 йыл|1985]] йылда Шкоро ысынында үҙенең жанрын үҙгәртә: [[1998 йыл|1998 йылға]] тиклем ул үҙе ижад иткән йырҙарҙы традицион хорват ысулы менән башҡара: аккомпанемент өсөн инструменттар сифатында ''тамбурицалар'' (хорватса: tamburitsa) — [[Мандолина|мандолинаға]] оҡшаш ҡыллы ҡоралдар ҡуллана. Барыһы ла [[Осиек|Осиектың]] «Slavonski bećari» (Антун Николич-Туче нигеҙ һалған) ансамбле менән хеҙмәттәшлектән башлана. Шул уҡ ваҡытта Шкоро Осиек Штроссмайер университетының иҡтисад факультетын тамамлай. [[1989 йыл|1989]] йылда Шкоро [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] күсә, унда «Community College of Allegheny County» уҡыу йортона уҡырға инә. Ул шулай уҡ [[Пенсильвания|Пенсильванияла]] тыуған музыкант Джерри Грчевич менән таныша, уның менән бергә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән тәүге альбомын яҙа. Альбом [[1992 йыл|1992]] йылда [[Хорватия|Хорватияла]] сыға, был ваҡытҡа Шкоро әйләнеп ҡайта. «Минең тигеҙлеккә теймә» тип тәржемә ителгән шул уҡ исемдәге йыры, авторы кеүек үк, шунда уҡ популярлыҡ яулай. Ә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән һүҙбәйләнеше үҙе, дауам иткән бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы фонында, [[Фразеологик берәмектәр|идиомаға]] әйләнә һәм башҡа күп кенә хорват йырсылары тарафынан ҡулланыла. [[1993 йыл|1993]] йылда үҙенең «Ravnica» халыҡ инструменттары ансамблен төҙөп, Шкоро «Miroslav Škoro i Ravnica» альбомын яҙа. Уға һуғыш йылдарында тиҙ арала популярлыҡ яулаған тағы бер йыр — "Мата" ( {{Lang-ru|Матвей}} ) инә. Был йырҙа Шкоро [[1945 йыл|1945 йылдың]] [[Словения|майында]] [[Австрия|Австрияның]] Блейбург ҡалаһында булған ваҡиғаларға [[Коллаборационизм|(]] [[Хорватия|Блейбург]] ҡырылыуы тип аталған ваҡиғаларға) ҡағыла, был ваҡиғаларҙа Югославия партизандары Австиряға ҡасҡан хорват һәм словен коллаборанттарын һәм уларҙың ғакиләләренең ағзаларын күпләп ҡырыу тураһында бара. [[1995 йыл|1995—1997]] [[1997 йыл|йылдарҙа]] Шкоро [[Мажарстан|Венгрияла]] [[Хорватия|Хорватияның]] генераль консулы вазифаһын башҡара, шулай булһа ла эш йөкләмәһе күп булыуына ҡарамаҫтан, концерттар ҡуйырға өлгөрә, [[1996 йыл|1996]] йылда хатта Джерри Грчевич менән тағы бер альбом — «Sitan vez» сығара. [[1997 йыл|1997]] йылда Хорватия кинопрокаты режиссёр Горан Русиновичтың «Мондо Бобо» фильмын күрһәтә, унда Мирослав Шкоро эпизодик роль башҡара<ref>{{Imdb title|0119694|«Мондо Бобо»}}</ref>. [[1998 йыл|1998 йылдың]] [[16 февраль|16]] һәм 17 [[17 февраль|февралендә]] Шкоро [[Загреб|Загребтағы]] Ватрослав Лисинский исемендәге концерт залында сығыш яһай. Тиҙҙән был концерттың ике дисклы яҙмаһы «Miroslav Škoro, uživo» донъя күрә. Был уның саф халыҡ стилендә ижад ителгән һуңғы альбомы була. Бынан һуң Шкоро халыҡ музыкаһынан популяр музыкаға табан күсә башлай: ул «Band iz Osijeka» төркөмөн төҙөй, уның менән бергә артабанғы бөтә альбомдарын яҙа. Әммә 1999 йылда сығарылған «Ptica samica» альбомында һаман да асыҡтан-асыҡ халыҡ мотивтары сағылһа, һәр яңы альбом менән Шкороның эстрада музыкантына күсеүе һиҙелә. [[2001 йыл|2001]] йылда Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияның]] иң ҙур музыка лейблы — (элекке «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Jugoton" rel="mw:ExtLink" title="Jugoton" class="cx-link" data-linkid="155">Jugoton</a>») «Croatia Records» директорҙар советы рәйесе була. Шул уҡ йылда уның «Slagalica» альбомы сыға. Артабан «Milo moje» ([[:ru:2003_год|2003 йыл]]), «Svetinja» ([[:ru:2005_год|2005 йыл]]) альбомдары сыға. «Svetinja» өҫтөндә эшләгәндән һуң, [[2006 йыл|2006]] йылда Шкоро хорват режиссеры Бранко Шмидттың «Put lubenica» («Ҡабаҡ юлы») [[Фильм|фильмына]] музыка яҙа <ref>{{IMDb name|0803879|Мирослав Шкоро}}</ref> . Шул уҡ ваҡытта «Croatia Records» компанияһының директорҙар советы рәйесе вазифаһынан китә . Йырсының киләһе альбомы — «Sve najbolje» ([[:ru:2007_год|2007 год]]) иң яҡшы йырҙары йыйынтығы була. [[2008 йыл|2008]] йылда «Moje boje» альбомы сыға. [[2010 йыл|2010]] йылда Хорватияның «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Ve%C4%8Dernji_list" rel="mw:ExtLink" title="Večernji list" class="cx-link" data-linkid="171">Večernji list</a>» нәшриәте Мирослав Шкороның «Stoput bih isto ponovo» автобиографияһын сығара, комплектҡа иң яҡшы йырҙар менән 2 компакт-диск өҫтәлә . Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияла]] һәм ҙур хорват [[Диаспора|диаспоралары]] булған илдәрҙә әүҙем сығыш яһай. Ғаиләле, ике балаһы бар. == Сәйәси эшмәкәрлеге == Мирослав Шкоро үҙенең патриотик ҡараштары һәм элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара енәйәт трибуналында хорват һалдаттарының суд процестарына үтә кире ҡарашы менән билдәле. [[2002 йыл|2002—2003]] йылдарҙа Марко Перкович Томпсон менән бергә шул ваҡытта халыҡ-ара эҙләү исемлегендә булған генерал Анте Готовинаны (2005 йылдың 8 декабрендә Канар утрауҙарында ҡулға алынып Гаагаға күсерелгән) хуплап, «Reci, brate moj» («Әйт миңә, ағайым») һәм «Sude mi» («Улар мине хөкөм итә») йырҙарын [[2003 йыл|яҙа]]. Хәрбиҙәр Шкороға ихтирам менән яуап бирә: вафатына тиклем күп тә үтмәй, тағы бер хорват генералы Янко Бобетко (уны [[Хорватия|хорват]] властары Гаага трибуналына тапшырыуҙан ҡәтғи баш тартҡан була) уҙен ерләгән ваҡытта Мирослав Шкоронан «Мата» йырын башҡарыуҙы үтенә. [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[2 май|2 майында]] йырсы генералдың һуңғы теләген үтәй . [[2007 йыл|2007 йылдың]] [[30 октябрь|30 октябрендә]] Мирослав Шкоро Хорватия Демократик берләшмәһенә (ХДБ) инә һәм [[Хорватия]] парламент һайлауҙарында ҡатнаша. Парламентҡа уңышлы ингәндән һуң, Шкоро [[Осиек]] [[Мэр|мэрына]] ХДБ кандидаты итеп тәҡдим ителә, әммә һайлауҙа отола. 2019 йылда Хорватия президент һайлауҙарында ҡатнаша һәм беренсе турҙа 24,45% тауыш менән өсөнсө урынды яулай, шул уҡ ваҡытта ХДБ кандидаты Колинда Грабар-Китарович (ул саҡта Хорватияның ғәмәлдәге президенты) 26,65% тауыш ала, ә Амстердам коалицияһынан кандидат Зоран Миланович 29, 55% тауыш йыя<ref>Predsjednik DIP-a o izbornoj šutnji: Ili je treba ukinuti ili uvesti sankcije&nbsp;(хорв.).&nbsp;Index.hr.&nbsp;Дата обращения: 23 декабря 2019.&nbsp;Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref>. Өҫтәүенә, 5 (22) округынан ул икенсе урынды яулай (шул иҫәптән [[Загреб]]), ә тағы биш округта (бөтә Славония тиерлек, шул иҫәптән тыуған Осиек), ул еңеп сыға<ref>Milanović pobijedio u Zagrebu i 7 županija, Kolinda u 8 županija, a Škoro u 5&nbsp;(хорв.).&nbsp;Index.hr.&nbsp;Дата обращения: 22 декабря 2019.&nbsp;Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref> 2020 йылдың 29 февралендә үҙенең уң консерватив партияһын — «Отечественное движение Мирослава Шкоро» (''Domovinski pokret Miroslava Škore'') ойоштора, уның менән шул йылдағы һайлауҙарҙа парламентҡа үтә. 2021 йылдың мартында ул Загреб мэры вазифаһына күрһәтелә, 30 майҙа икенсе турҙа Йәшел-һул коалицияһынан тауыштар нисбәте буйынса 63,9% 34 % процент менән экологик эшмәкәр Томислав Томашевичтан еңелә. == Дәүләт наградалары == * Марко Марулич йөҙө менән Хорватия йондоҙо ордены * Хорват өс япраҡлыһы ордены * Тыуған илдең Рәхмәт миҙалы == Музыка фестивалдәрендә ҡатнашыу . == ''Шкоро еңгән фестивалдәр ҡалын хәрефтәр менән айырылып тора.'' * 1994 — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Čovjek sunčani»). * [[:ru:1998_год|1998]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Lako ćemo mi»). * [[:ru:1999_год|1999]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Što te imam, moj živote»). * [[:ru:1999_год|1999]] — «Etnofest Neum» (песня «Ptica samica»). * [[:ru:2001_год|2001]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Maria de la Lovrez»). * [[:ru:2001_год|2001]] — «Etnofest Neum» (песня «Dida»). * [[:ru:2002_год|2002]] — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Reci, brate moj»). * [[:ru:2002_год|2002]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Sve od Drave, pa do Jadrana»). * [[:ru:2003_год|2003]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Milo moje»). * [[:ru:2003_год|2003]] — «Splitski festival» (песня «Četri vitra» * '''[[:ru:2005_год|2005]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Svetinja»)'''. * [[:ru:2005_год|2005]] — «Splitski festival» (песня «Vrime»). * '''[[:ru:2005_год|2005]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Golubica»)''' * [[:ru:2007_год|2007]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Šil, dil, daj»). * '''[[:ru:2007_год|2007]] — «Hercegovački radijski festival» (песня «Daleko je kuća moja»)''' == Дискографияһы == === CD === * [[:ru:1992_год|1992]] — «Ne dirajte mi ravnicu» * [[:ru:1993_год|1993]] — «Miroslav Škoro i Ravnica» * [[:ru:1996_год|1996]] — «Sitan vez» * [[:ru:1998_год|1998]] — «Miroslav Škoro, uživo» (сборник) * [[:ru:1999_год|1999]] — «Ptica samica» * [[:ru:2001_год|2001]] — «Slagalica» * [[:ru:2003_год|2003]] — «Milo moje» * [[:ru:2004_год|2004]] — «Čuvati na srcu» (инструментальные версии лучших песен) * [[:ru:2005_год|2005]] — «Svetinja» * [[:ru:2007_год|2007]] — «Sve najbolje» (сборник) * [[:ru:2008_год|2008]] — «Moje boje» === DVD === * [[2003 йыл|2003]] — «Milo moje — Dom Sportova» == Библиография == * «Stoput bih isto ponovo». [[:ru:Загреб|Загреб]], «Večernji list», [[:ru:2010|2010]], [[:ru:Special:BookSources/9789537313661|ISBN 978-953-7313-66-1]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Йырсылар]] [[Категория:Сәйәсмәндәр]] gayn319j2ilx51q6ias3hd8vq11k9rc Нина Ангеловска 0 200659 1296645 1295647 2026-05-12T14:30:20Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Македонияла тыуғандар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296645 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нина Ангеловска''' ({{Lang-mk|Нина Ангеловска}} (13 июль 1988 йыл, Скопье) — Төньяҡ Македонияның элекке финанс министры. Ул шулай уҡ эшҡыуар, ЮНКТАД ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысы адвокаты һәм Македония электрон коммерция ассоциацияһы президенты. Ангеловска — Македонияла килешеүҙәр төҙөү өсөн тәүге платформаны һәм Grouper.mk. электрон сауҙа компанияһын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Польшаның Asseco SEE төркөмө уның компанияһын һатып алғас, ул бизнестан уңышлы сыға. == Иртә тормошо һәм хеҙмәт юлы == Ангеловска Скопьелағы Изгеләр Кирилл һәм Мефодий университетының иҡтисад факультетында "Электрон бизнес" белгеслеге буйынса бакалавр һәм магистр дәрәжәһен ала<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. Уҡыуын тамамлағас, «Йыл студенты» тип атала һәм 2010 йылда иҡтисади фәндәр буйынса быуындың иң яҡшы студенты булараҡ Фрэнк Мэннинг премияһына лайыҡ була. 2011 йылда Ангеловска иң инновацион бизнес-план өсөн милли конкурста еңеп сыға һәм килешеүҙәр төҙөү өсөн [[Төньяҡ Македония|Македонияның]] беренсе платформаһы һәм Македонияның төп электрон коммерцияһы кеүек билдәле Grouper.mk компанияһына нигеҙ һалыусыларҙан була<ref name=":1">unctad.org | UNCTAD unveils 7 top advocates for women in tech, e-commerce.&nbsp;''unctad.org''&nbsp;(25 сентября 2019).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref><ref name=":0">Nina Angelovska - Nina Angelovska&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref> . 2016 йылда Ангеловска үҙенең альма-матерында идара итеү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name=":0" /> Хөкүмәткә эшкә килгәнсе Ангеловска генераль директор булараҡ Grouper.mk компанияһын етәкләй, шулай уҡ һанлы иҡтисад, бизнесты үҫтереүҙе һәм электрон сауҙа өлкәһендә консультант булып эшләй<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. 2018 йылда Grouper компанияһында 20 кеше эшләй һәм 200 мең клиент була<ref name=":0" /> 2016 йылда Ангеловска стартапттар тураһында немец журналы The Hundert тарафынан төҙөлгән ''«Европала компанияларға нигеҙ һалыусы 100 ҡатын-ҡыҙ»'' исемлегенә индерелә. 2018 йылда ул Forbes журналының Европала электрон сауҙа һәм ваҡлап һатыу буйынса «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Forbes_30_Under_30" rel="mw:ExtLink" title="Forbes 30 Under 30" class="cx-link" data-linkid="84">30 Under 30</a>» исемлегенә индерелә<ref name=":0" />. 2019 йылда ЮНКТАД уны ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысының ете донъя адвокатының береһе тип таныны. == Сәйәси карьераһы == 2019 йылдың авгусында Ангеловска Төньяҡ Македонияның финанс министры итеп тәғәйенләнә<ref name=":1" /> [[Файл:L_to_R_Claudia_de_Heredia_Helianti_Hilman_Nina_Angelovska_Patricia_Zoundi_Yao_and_Xiaofei_Yao.jpg|мини|Һулдан уңға: Клаудия де Эредия, Элианти Хильман, Нина Ангеловска, Патрисия Цунди Яо һәм Сяофэй Яо]] 2019 йылдың 24 сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһы үҫешеүсе илдәрҙән ете «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа яҡлылар» хаҡында иғлан итте. Ангеловсканан тыш, исемлеккә Назанин Данешвар, Кларисса Ирибагиза, Сяофэй Яо, Патрисия Цунди Яо, Клаудия де Эредия һәм Хелианти Хильман инә<ref name=":1" />. 2020 йылда Forbes өсөн Ангеловска Кэндис Нкот Биссектан «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа» тураһында интервью ала<ref>''Angelovska, Nina.''&nbsp;E-Trade For Women: Connecting E-Commerce Women Leaders And Making Their Voices Heard&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. 2020 йылға Төньяҡ Македония бюджеты [[Кеше капиталы|кеше капиталына]] (һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һ.б.) инвестициялар аша сығымдарҙы 50 процентҡа арттыра, шулай уҡ тулайым милли продуктҡа ҡарата дәүләт бурысын кәметеү планлаштырыла<ref>''mihail.vasilevski.''&nbsp;Angelovska: So far, most of the funds under the 2020 Draft Budget have been provided for human capital&nbsp;(англ.).&nbsp;''Ministry of Finance''&nbsp;(12 ноября 2019).&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. == Башҡа эштәре == * Европаның тергеҙеү һәм үҫеш банкы (ЕБРР), идара итеүселәр советының элекке ағзаһы (2019 йылдан)<ref>Board of Governors European Bank for Reconstruction and Development (EBRD).</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Македонияла тыуғандар]] rav4veah4ykezqfh4rbjq8j7l563vgq 1296646 1296645 2026-05-12T14:30:55Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Эшҡыуарҙар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296646 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нина Ангеловска''' ({{Lang-mk|Нина Ангеловска}} (13 июль 1988 йыл, Скопье) — Төньяҡ Македонияның элекке финанс министры. Ул шулай уҡ эшҡыуар, ЮНКТАД ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысы адвокаты һәм Македония электрон коммерция ассоциацияһы президенты. Ангеловска — Македонияла килешеүҙәр төҙөү өсөн тәүге платформаны һәм Grouper.mk. электрон сауҙа компанияһын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Польшаның Asseco SEE төркөмө уның компанияһын һатып алғас, ул бизнестан уңышлы сыға. == Иртә тормошо һәм хеҙмәт юлы == Ангеловска Скопьелағы Изгеләр Кирилл һәм Мефодий университетының иҡтисад факультетында "Электрон бизнес" белгеслеге буйынса бакалавр һәм магистр дәрәжәһен ала<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. Уҡыуын тамамлағас, «Йыл студенты» тип атала һәм 2010 йылда иҡтисади фәндәр буйынса быуындың иң яҡшы студенты булараҡ Фрэнк Мэннинг премияһына лайыҡ була. 2011 йылда Ангеловска иң инновацион бизнес-план өсөн милли конкурста еңеп сыға һәм килешеүҙәр төҙөү өсөн [[Төньяҡ Македония|Македонияның]] беренсе платформаһы һәм Македонияның төп электрон коммерцияһы кеүек билдәле Grouper.mk компанияһына нигеҙ һалыусыларҙан була<ref name=":1">unctad.org | UNCTAD unveils 7 top advocates for women in tech, e-commerce.&nbsp;''unctad.org''&nbsp;(25 сентября 2019).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref><ref name=":0">Nina Angelovska - Nina Angelovska&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref> . 2016 йылда Ангеловска үҙенең альма-матерында идара итеү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name=":0" /> Хөкүмәткә эшкә килгәнсе Ангеловска генераль директор булараҡ Grouper.mk компанияһын етәкләй, шулай уҡ һанлы иҡтисад, бизнесты үҫтереүҙе һәм электрон сауҙа өлкәһендә консультант булып эшләй<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. 2018 йылда Grouper компанияһында 20 кеше эшләй һәм 200 мең клиент була<ref name=":0" /> 2016 йылда Ангеловска стартапттар тураһында немец журналы The Hundert тарафынан төҙөлгән ''«Европала компанияларға нигеҙ һалыусы 100 ҡатын-ҡыҙ»'' исемлегенә индерелә. 2018 йылда ул Forbes журналының Европала электрон сауҙа һәм ваҡлап һатыу буйынса «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Forbes_30_Under_30" rel="mw:ExtLink" title="Forbes 30 Under 30" class="cx-link" data-linkid="84">30 Under 30</a>» исемлегенә индерелә<ref name=":0" />. 2019 йылда ЮНКТАД уны ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысының ете донъя адвокатының береһе тип таныны. == Сәйәси карьераһы == 2019 йылдың авгусында Ангеловска Төньяҡ Македонияның финанс министры итеп тәғәйенләнә<ref name=":1" /> [[Файл:L_to_R_Claudia_de_Heredia_Helianti_Hilman_Nina_Angelovska_Patricia_Zoundi_Yao_and_Xiaofei_Yao.jpg|мини|Һулдан уңға: Клаудия де Эредия, Элианти Хильман, Нина Ангеловска, Патрисия Цунди Яо һәм Сяофэй Яо]] 2019 йылдың 24 сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһы үҫешеүсе илдәрҙән ете «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа яҡлылар» хаҡында иғлан итте. Ангеловсканан тыш, исемлеккә Назанин Данешвар, Кларисса Ирибагиза, Сяофэй Яо, Патрисия Цунди Яо, Клаудия де Эредия һәм Хелианти Хильман инә<ref name=":1" />. 2020 йылда Forbes өсөн Ангеловска Кэндис Нкот Биссектан «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа» тураһында интервью ала<ref>''Angelovska, Nina.''&nbsp;E-Trade For Women: Connecting E-Commerce Women Leaders And Making Their Voices Heard&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. 2020 йылға Төньяҡ Македония бюджеты [[Кеше капиталы|кеше капиталына]] (һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һ.б.) инвестициялар аша сығымдарҙы 50 процентҡа арттыра, шулай уҡ тулайым милли продуктҡа ҡарата дәүләт бурысын кәметеү планлаштырыла<ref>''mihail.vasilevski.''&nbsp;Angelovska: So far, most of the funds under the 2020 Draft Budget have been provided for human capital&nbsp;(англ.).&nbsp;''Ministry of Finance''&nbsp;(12 ноября 2019).&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. == Башҡа эштәре == * Европаның тергеҙеү һәм үҫеш банкы (ЕБРР), идара итеүселәр советының элекке ағзаһы (2019 йылдан)<ref>Board of Governors European Bank for Reconstruction and Development (EBRD).</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Македонияла тыуғандар]] [[Категория:Эшҡыуарҙар]] 0fat025b9krkxhwtbjyhsiztae3bzp1 1296651 1296646 2026-05-12T14:38:40Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иртә тормошо һәм хеҙмәт юлы */ 1296651 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нина Ангеловска''' ({{Lang-mk|Нина Ангеловска}} (13 июль 1988 йыл, Скопье) — Төньяҡ Македонияның элекке финанс министры. Ул шулай уҡ эшҡыуар, ЮНКТАД ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысы адвокаты һәм Македония электрон коммерция ассоциацияһы президенты. Ангеловска — Македонияла килешеүҙәр төҙөү өсөн тәүге платформаны һәм Grouper.mk. электрон сауҙа компанияһын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Польшаның Asseco SEE төркөмө уның компанияһын һатып алғас, ул бизнестан уңышлы сыға. == Иртә тормошо һәм хеҙмәт юлы == Ангеловска Скопьелағы Изгеләр Кирилл һәм Мефодий университетының иҡтисад факультетында "Электрон бизнес" белгеслеге буйынса бакалавр һәм магистр дәрәжәһен ала<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. Уҡыуын тамамлағас, «Йыл студенты» тип атала һәм 2010 йылда иҡтисади фәндәр буйынса быуындың иң яҡшы студенты булараҡ Фрэнк Мэннинг премияһына лайыҡ була. 2011 йылда Ангеловска иң инновацион бизнес-план өсөн милли конкурста еңеп сыға һәм килешеүҙәр төҙөү өсөн [[Төньяҡ Македония|Македонияның]] беренсе платформаһы һәм Македонияның төп электрон коммерцияһы кеүек билдәле Grouper.mk компанияһына нигеҙ һалыусыларҙан була<ref name=":1">unctad.org | UNCTAD unveils 7 top advocates for women in tech, e-commerce.&nbsp;''unctad.org''&nbsp;(25 сентября 2019).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref><ref name=":0">Nina Angelovska - Nina Angelovska&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref> . 2016 йылда Ангеловска үҙенең альма-матерында идара итеү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name=":0" /> Хөкүмәткә эшкә килгәнсе Ангеловска генераль директор булараҡ Grouper.mk компанияһын етәкләй, шулай уҡ һанлы иҡтисад, бизнесты үҫтереүҙе һәм электрон сауҙа өлкәһендә консультант булып эшләй<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. 2018 йылда Grouper компанияһында 20 кеше эшләй һәм 200 мең клиент була<ref name=":0" /> 2016 йылда Ангеловска стартапттар тураһында немец журналы The Hundert тарафынан төҙөлгән ''«Европала компанияларға нигеҙ һалыусы 100 ҡатын-ҡыҙ»'' исемлегенә индерелә. 2018 йылда ул Forbes журналының Европала электрон сауҙа һәм ваҡлап һатыу буйынса [[Forbes 30 Under 30|Forbes «30 Under 30»]] <ref name="forbes" /> исемлегенә индерелә<ref name=":0" />. 2019 йылда ЮНКТАД уны ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысының ете донъя адвокатының береһе тип таныны. == Сәйәси карьераһы == 2019 йылдың авгусында Ангеловска Төньяҡ Македонияның финанс министры итеп тәғәйенләнә<ref name=":1" /> [[Файл:L_to_R_Claudia_de_Heredia_Helianti_Hilman_Nina_Angelovska_Patricia_Zoundi_Yao_and_Xiaofei_Yao.jpg|мини|Һулдан уңға: Клаудия де Эредия, Элианти Хильман, Нина Ангеловска, Патрисия Цунди Яо һәм Сяофэй Яо]] 2019 йылдың 24 сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһы үҫешеүсе илдәрҙән ете «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа яҡлылар» хаҡында иғлан итте. Ангеловсканан тыш, исемлеккә Назанин Данешвар, Кларисса Ирибагиза, Сяофэй Яо, Патрисия Цунди Яо, Клаудия де Эредия һәм Хелианти Хильман инә<ref name=":1" />. 2020 йылда Forbes өсөн Ангеловска Кэндис Нкот Биссектан «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа» тураһында интервью ала<ref>''Angelovska, Nina.''&nbsp;E-Trade For Women: Connecting E-Commerce Women Leaders And Making Their Voices Heard&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. 2020 йылға Төньяҡ Македония бюджеты [[Кеше капиталы|кеше капиталына]] (һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һ.б.) инвестициялар аша сығымдарҙы 50 процентҡа арттыра, шулай уҡ тулайым милли продуктҡа ҡарата дәүләт бурысын кәметеү планлаштырыла<ref>''mihail.vasilevski.''&nbsp;Angelovska: So far, most of the funds under the 2020 Draft Budget have been provided for human capital&nbsp;(англ.).&nbsp;''Ministry of Finance''&nbsp;(12 ноября 2019).&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. == Башҡа эштәре == * Европаның тергеҙеү һәм үҫеш банкы (ЕБРР), идара итеүселәр советының элекке ағзаһы (2019 йылдан)<ref>Board of Governors European Bank for Reconstruction and Development (EBRD).</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Македонияла тыуғандар]] [[Категория:Эшҡыуарҙар]] axj7et02sb1u7c1agjeihp8b4kanezr 1296652 1296651 2026-05-12T14:39:38Z Юлдашева Луиза 18980 /* Иртә тормошо һәм хеҙмәт юлы */ 1296652 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нина Ангеловска''' ({{Lang-mk|Нина Ангеловска}} (13 июль 1988 йыл, Скопье) — Төньяҡ Македонияның элекке финанс министры. Ул шулай уҡ эшҡыуар, ЮНКТАД ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысы адвокаты һәм Македония электрон коммерция ассоциацияһы президенты. Ангеловска — Македонияла килешеүҙәр төҙөү өсөн тәүге платформаны һәм Grouper.mk. электрон сауҙа компанияһын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Польшаның Asseco SEE төркөмө уның компанияһын һатып алғас, ул бизнестан уңышлы сыға. == Иртә тормошо һәм хеҙмәт юлы == Ангеловска Скопьелағы Изгеләр Кирилл һәм Мефодий университетының иҡтисад факультетында "Электрон бизнес" белгеслеге буйынса бакалавр һәм магистр дәрәжәһен ала<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. Уҡыуын тамамлағас, «Йыл студенты» тип атала һәм 2010 йылда иҡтисади фәндәр буйынса быуындың иң яҡшы студенты булараҡ Фрэнк Мэннинг премияһына лайыҡ була. 2011 йылда Ангеловска иң инновацион бизнес-план өсөн милли конкурста еңеп сыға һәм килешеүҙәр төҙөү өсөн [[Төньяҡ Македония|Македонияның]] беренсе платформаһы һәм Македонияның төп электрон коммерцияһы кеүек билдәле Grouper.mk компанияһына нигеҙ һалыусыларҙан була<ref name=":1">unctad.org | UNCTAD unveils 7 top advocates for women in tech, e-commerce.&nbsp;''unctad.org''&nbsp;(25 сентября 2019).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref><ref name=":0">Nina Angelovska - Nina Angelovska&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref> . 2016 йылда Ангеловска үҙенең альма-матерында идара итеү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name=":0" /> Хөкүмәткә эшкә килгәнсе Ангеловска генераль директор булараҡ Grouper.mk компанияһын етәкләй, шулай уҡ һанлы иҡтисад, бизнесты үҫтереүҙе һәм электрон сауҙа өлкәһендә консультант булып эшләй<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. 2018 йылда Grouper компанияһында 20 кеше эшләй һәм 200 мең клиент була<ref name=":0" /> 2016 йылда Ангеловска стартапттар тураһында немец журналы The Hundert тарафынан төҙөлгән ''«Европала компанияларға нигеҙ һалыусы 100 ҡатын-ҡыҙ»'' исемлегенә индерелә. 2018 йылда ул Forbes журналының Европала электрон сауҙа һәм ваҡлап һатыу буйынса [[Forbes 30 Under 30|Forbes «30 Under 30»]] исемлегенә индерелә<ref name=":0" />. 2019 йылда ЮНКТАД уны ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысының ете донъя адвокатының береһе тип таныны. == Сәйәси карьераһы == 2019 йылдың авгусында Ангеловска Төньяҡ Македонияның финанс министры итеп тәғәйенләнә<ref name=":1" /> [[Файл:L_to_R_Claudia_de_Heredia_Helianti_Hilman_Nina_Angelovska_Patricia_Zoundi_Yao_and_Xiaofei_Yao.jpg|мини|Һулдан уңға: Клаудия де Эредия, Элианти Хильман, Нина Ангеловска, Патрисия Цунди Яо һәм Сяофэй Яо]] 2019 йылдың 24 сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһы үҫешеүсе илдәрҙән ете «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа яҡлылар» хаҡында иғлан итте. Ангеловсканан тыш, исемлеккә Назанин Данешвар, Кларисса Ирибагиза, Сяофэй Яо, Патрисия Цунди Яо, Клаудия де Эредия һәм Хелианти Хильман инә<ref name=":1" />. 2020 йылда Forbes өсөн Ангеловска Кэндис Нкот Биссектан «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа» тураһында интервью ала<ref>''Angelovska, Nina.''&nbsp;E-Trade For Women: Connecting E-Commerce Women Leaders And Making Their Voices Heard&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. 2020 йылға Төньяҡ Македония бюджеты [[Кеше капиталы|кеше капиталына]] (һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һ.б.) инвестициялар аша сығымдарҙы 50 процентҡа арттыра, шулай уҡ тулайым милли продуктҡа ҡарата дәүләт бурысын кәметеү планлаштырыла<ref>''mihail.vasilevski.''&nbsp;Angelovska: So far, most of the funds under the 2020 Draft Budget have been provided for human capital&nbsp;(англ.).&nbsp;''Ministry of Finance''&nbsp;(12 ноября 2019).&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. == Башҡа эштәре == * Европаның тергеҙеү һәм үҫеш банкы (ЕБРР), идара итеүселәр советының элекке ағзаһы (2019 йылдан)<ref>Board of Governors European Bank for Reconstruction and Development (EBRD).</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Македонияла тыуғандар]] [[Категория:Эшҡыуарҙар]] j02joooox19hbbwk161glhw3xmj50jv 1296653 1296652 2026-05-12T14:42:54Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Иҡтисад эшмәкәрҙәре]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296653 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нина Ангеловска''' ({{Lang-mk|Нина Ангеловска}} (13 июль 1988 йыл, Скопье) — Төньяҡ Македонияның элекке финанс министры. Ул шулай уҡ эшҡыуар, ЮНКТАД ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысы адвокаты һәм Македония электрон коммерция ассоциацияһы президенты. Ангеловска — Македонияла килешеүҙәр төҙөү өсөн тәүге платформаны һәм Grouper.mk. электрон сауҙа компанияһын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Польшаның Asseco SEE төркөмө уның компанияһын һатып алғас, ул бизнестан уңышлы сыға. == Иртә тормошо һәм хеҙмәт юлы == Ангеловска Скопьелағы Изгеләр Кирилл һәм Мефодий университетының иҡтисад факультетында "Электрон бизнес" белгеслеге буйынса бакалавр һәм магистр дәрәжәһен ала<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. Уҡыуын тамамлағас, «Йыл студенты» тип атала һәм 2010 йылда иҡтисади фәндәр буйынса быуындың иң яҡшы студенты булараҡ Фрэнк Мэннинг премияһына лайыҡ була. 2011 йылда Ангеловска иң инновацион бизнес-план өсөн милли конкурста еңеп сыға һәм килешеүҙәр төҙөү өсөн [[Төньяҡ Македония|Македонияның]] беренсе платформаһы һәм Македонияның төп электрон коммерцияһы кеүек билдәле Grouper.mk компанияһына нигеҙ һалыусыларҙан була<ref name=":1">unctad.org | UNCTAD unveils 7 top advocates for women in tech, e-commerce.&nbsp;''unctad.org''&nbsp;(25 сентября 2019).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref><ref name=":0">Nina Angelovska - Nina Angelovska&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.</ref> . 2016 йылда Ангеловска үҙенең альма-матерында идара итеү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name=":0" /> Хөкүмәткә эшкә килгәнсе Ангеловска генераль директор булараҡ Grouper.mk компанияһын етәкләй, шулай уҡ һанлы иҡтисад, бизнесты үҫтереүҙе һәм электрон сауҙа өлкәһендә консультант булып эшләй<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia&nbsp;(англ.).&nbsp;''USAID''&nbsp;(15 марта 2018).&nbsp;Дата обращения: 16 октября 2019.&nbsp;Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. 2018 йылда Grouper компанияһында 20 кеше эшләй һәм 200 мең клиент була<ref name=":0" /> 2016 йылда Ангеловска стартапттар тураһында немец журналы The Hundert тарафынан төҙөлгән ''«Европала компанияларға нигеҙ һалыусы 100 ҡатын-ҡыҙ»'' исемлегенә индерелә. 2018 йылда ул Forbes журналының Европала электрон сауҙа һәм ваҡлап һатыу буйынса [[Forbes 30 Under 30|Forbes «30 Under 30»]] исемлегенә индерелә<ref name=":0" />. 2019 йылда ЮНКТАД уны ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысының ете донъя адвокатының береһе тип таныны. == Сәйәси карьераһы == 2019 йылдың авгусында Ангеловска Төньяҡ Македонияның финанс министры итеп тәғәйенләнә<ref name=":1" /> [[Файл:L_to_R_Claudia_de_Heredia_Helianti_Hilman_Nina_Angelovska_Patricia_Zoundi_Yao_and_Xiaofei_Yao.jpg|мини|Һулдан уңға: Клаудия де Эредия, Элианти Хильман, Нина Ангеловска, Патрисия Цунди Яо һәм Сяофэй Яо]] 2019 йылдың 24 сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһы үҫешеүсе илдәрҙән ете «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа яҡлылар» хаҡында иғлан итте. Ангеловсканан тыш, исемлеккә Назанин Данешвар, Кларисса Ирибагиза, Сяофэй Яо, Патрисия Цунди Яо, Клаудия де Эредия һәм Хелианти Хильман инә<ref name=":1" />. 2020 йылда Forbes өсөн Ангеловска Кэндис Нкот Биссектан «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа» тураһында интервью ала<ref>''Angelovska, Nina.''&nbsp;E-Trade For Women: Connecting E-Commerce Women Leaders And Making Their Voices Heard&nbsp;(англ.).&nbsp;''Forbes''.&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. 2020 йылға Төньяҡ Македония бюджеты [[Кеше капиталы|кеше капиталына]] (һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һ.б.) инвестициялар аша сығымдарҙы 50 процентҡа арттыра, шулай уҡ тулайым милли продуктҡа ҡарата дәүләт бурысын кәметеү планлаштырыла<ref>''mihail.vasilevski.''&nbsp;Angelovska: So far, most of the funds under the 2020 Draft Budget have been provided for human capital&nbsp;(англ.).&nbsp;''Ministry of Finance''&nbsp;(12 ноября 2019).&nbsp;Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. == Башҡа эштәре == * Европаның тергеҙеү һәм үҫеш банкы (ЕБРР), идара итеүселәр советының элекке ағзаһы (2019 йылдан)<ref>Board of Governors European Bank for Reconstruction and Development (EBRD).</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Македонияла тыуғандар]] [[Категория:Эшҡыуарҙар]] [[Категория:Иҡтисад эшмәкәрҙәре]] 07j00i14kcmvxoz7y2c82trfd3q51sh Арабат ҡәлғәһе 0 200661 1296704 1295533 2026-05-12T22:04:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296704 wikitext text/x-wiki {{Крепость | Русское название = Арабатская крепость | Оригинальное название = | Изображение = Crimea 2011 217.jpg{{!}}border | Подпись изображения = | Ширина изображения = | Современный статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1}} | Страна = Рәсәй | Автор проекта = | Название местоположения = село | Местоположение = [[Каменское (Ҡырым)|Аҡ-Монай]] | Координаты = 45/17/44.3764/N/35/28/41.8321/E | CoordScale = 30000 | Первое упоминание = 1651 | Начало строительства = | Окончание строительства = | Состояние = емерек | Сайт = | Позиционная карта = Крым }} '''Араба́т''' (Ребат<ref name="geopis" />, [[ғәрәп теле]]ндәге «рабат» һүҙенән — «хәрби пост») — [[Ҡырым]]дың [[Аҙау диңгеҙе]] яр буйындағы берҙән-бер татар-төрөк ҡәлғәһе. Ҡәлғә Аҡ Монай (хәҙерге Каменский) ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан ике километр алыҫлыҡта төҙөлә. [[Перекоп ҡәлғәһе|Перекоп]] һәм [[Еникале]] ҡәлғәләре менән бергә Ҡырымды төньяҡтан һәм көнсығыштан дошман һөжүменән һаҡлай. Формаһә — һигеҙ мөйөшлө, борон периметры буйынса тәрән соҡор менән уратып алынған. Бәлки Аҙау диңгеҙе менән ер аҫты юлы менән тоташҡандыр<ref name="geopis" />. Элек был урын янында [[Геракл|Геркулесты]]ң ғибәҙәтханаһы — Ираклеон булған<ref>Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова</ref>. == Тарихы == [[Файл:Карло_Боссоли._Форт_Арабат.jpg|справа|мини|300x300пкс|Арабат [[форт]]ы , 1840-се йылдар, 1856 йылғы альбом, [[Лондон]]. Рәссамы — [[Боссоли Карло|Карло Боссоли]], 1815—1884 йылдар]] Ғосман сәйәхәтсеһе [[Эвлия Челеби]], [[Таврика|Тавриданы]] тасуирлап, Арабат рус ғәскәрҙәренә, запорожьелыларға, [[поляктар]]ға һәм [[ҡалмыҡтар]]ға Ҡырымға юлын ябырға тейешле ҡәлғә тип яҙа. Әммә 1668 йылда [[Ждан-Рог Иван|Иван Рог]] Арабатты штурмлап ала һәм унда булған бөтә кешене юҡ итә. Сытиндың Хәрби энциклопедияһында 1737 йылда, Ҡырым походы ваҡытында фельдмаршал граф п. П. Ласси 40 000 армияһы менән ҡәлғәгә һөжүм итмәй, ә Арабат мороно уртаһында, [[Салғыр]] йылғаһы тамағына ҡаршы күпер төҙөй, ҡаршылыҡһыҙ ярымутрауға баҫып инә һәм дошманды ҡыйратай<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ВЭ|Арабатская коса}}</ref>, хан ғәскәре 12 һәм 14 июндә ике алышта ҡатнаша тип әйтелә. 1771 йылда [[Долгоруков-Крымский Василий Михайлович|В. М. Долгоруков]] етәкселегендәге Рәсәй армияһы Арабатты штурмлап ала. Кенәз [[Щербатов Фёдор Фёдорович|Ф. Ф. Щербатовты]]ң отряды<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Арабатская коса или стрелка}}</ref>, бер пехота полкы, ике гренадер ротаһы, 100 егерь һәм 1500 казак составында күпер аша сыға, артабан, 100 саҡрым араны үтеп, 17 июндә 44 саҡрымға күсә, кис Арабатҡа килә һәм, ҙур күсенеүгә ҡарамаҫтан, төндә һөжүмгә әҙерләнә һәм 18 июндә ҡәлғәне штурмлап ала<ref name="автоссылка1" /><ref>{{ВТ-РБС|Щербатов, Федор Федорович}}</ref>. Немец ғалимы-энциклопедисы [[Паллас Пётр Семёнович|П. С. Паллас]], был ҡәлғәне беренсе булып тасуирлап, уның 7 бастионы барлығын яҙа, һәм, күрәһең, ҡапҡа башняһын һәм бастиондың редан сығышын бастиондар артында тип иҫәпләп, хаталана, ә ғәмәлдә улар 5 була. Ҡәлғәне төҙөү һәм һуңыраҡ реконструкциялау өсөн ташты 4 км алыҫлыҡта Урынлашҡан Аҡ Монай таш сығарыу урындарынан алалар<ref>{{книга|ссылка=http://padaread.com/?book=48897|автор=[[Паллас Петер Симон|Пётр Симон Паллас]]|заглавие=Наблюдения, сделанные во время путешествия по южным наместничествам Русского государства в 1793—1794 годах.|ответственный=[[Левшин Борис Венедиктович|Борис Венедиктович Левшин]]|год=1999|оригинал=Bemerkungen auf einer Reise in die sudlichen Statthalterschaften des russischen Reichs in den Jahren 1793 und 1794|издание=Российская Академия наук|место=Москва|издательство=Наука|страницы=119|страниц=244|серия=Научное наследство|тираж=500|ISBN=5-02-002440-6|archive-date=2021-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204135044/http://padaread.com/?book=48897}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html |title=Наталья Якимова, «1К», «Крепость Арабат — старая крепость со странной судьбой.» |access-date=2019-06-16 |archive-date=2019-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616091138/https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html |url-status=live }}</ref>. Ҡырым [[Рәсәй империяһы]]на ҡушылғандан һуң, ҡәлғәлә гарнизон була. Ул Ҡырым һуғышы ваҡытында дошман десантына [[Арабат уғы]]нда нығыныуға юл ҡуймай. 1855 йылдың яҙында, Ҡырым армияһының империяның эске өлкәләре менән бәйләнеш юлын һаҡлау өсөн, Арабат уғы буйлап, ярым емерелгән Арабат ҡәлғәһе оборона хәленә килтерелә, уның гарнизоны ике батальонға тиклем көсәйтелә, ә ҡәлғә 17 орудие (икенсе сығанаҡта — 8 орудие) 4 батальон менән өҫтәп көсәйтелә<ref>{{ВТ-ВЭ|Керчь}}</ref>. Бынан һуң дошман эскадраһы Арабатҡа яҡынлаша һәм уға ут аса, әммә 3 сәғәтлек уңышһыҙ канонаданан һуң сигенә. 1856 йылда Арабат ҡала статусынан мәхрүм ителә. == Галерея == <center><gallery widths="160" heights="160" perrow="5"> Файл:Арабатська фортеця.JPG|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. Файл:Azov fortress.JPG|Диңгеҙ яғынан бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Arabatskaya krepost.jpg|Бастиондарҙың береһенең ҡалдыҡтары. Файл:Ruins of the Old Turkish Arabat Fortress Arabat Peninsula Crimea Ukraine.jpg|Ҡәлғә ҡалдыҡтары. </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бурнашев Степан Данилович|С. Д. Бурнашев]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|refs= <ref name="geopis">Т. 14 : Новороссия и Крым : [Бессарабская, Херсонская, Таврическая и Екатеринославская губ., Обл. Войска Донского, Ставропольская губ.] / Сост. Б. Г. Карпов, П. А. Федулов, В. И. Каратыгин [и др.]. — 1910. — C. 803. — VIII, 983 с. : ил.; 9 л. ил., карт. — (Россия. Полное географическое описание нашего отечества : Настольная и дорожная книга для русских людей : [В 19-ти т.])</ref>}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Арабатская коса или стрелка}} * {{ВТ-ВЭ|Арабатская коса}} * {{ВТ-ВЭ|Керчь}} * {{ВТ-РБС|Щербатов Федор Федорович}} * Арабатская стрелка, Географическо-статистическій словарь Россійской имперіи П. П. Семенова. * ''[[Яворницкий Дмитрий Иванович|Эварницкий Д. И.]]'' [http://museum.dp.ua/yavornitskypublication07.html Иван Дмитриевич Сирко, славный кошевой атаман войска запорожских низовых козаков.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202223044/http://museum.dp.ua/yavornitskypublication07.html |date=2013-12-02 }} — {{СПб}}: Тип. И. Н. Скороходова, 1894. * {{книга |автор = [[Эвлия Челеби]]. |заглавие = Книга путешествий Эвлии Челеби. Походы с татарами и путешествия по Крыму (1641-1667 гг.) |оригинал = |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Celebi/vved.phtml?id=1749 |ответственный = |издание = |место = Симферополь |издательство = [[Таврия (нәшриәт)|Таврия]] |год = 1996 |страниц = 240 |серия = |isbn = |тираж = }} * ''В. Н. Королёв'', Морские набеги казаков на восточный Крым. «Донская археология», № 3, № 4, 1999. * ''Ю. В. Крикун'', Памятники крымскотатарской архитектуры (XIII—XX столетия). Симферополь, «Таврида», 2001. == Һылтанмалар == * [https://crimeanblog.blogspot.com/2010/04/krepost-arabat.html Наталья Якимова, «1К», «Крепость Арабат — старая крепость со странной судьбой.»] {{Крепости Крыма}} s2ms8wdffossvez3t2lq7si55tl481c Исидор Боровский 0 200678 1296654 1295554 2026-05-12T14:45:33Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Генералдар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296654 wikitext text/x-wiki {{Хәрби эшмәкәр|имя=Исидор Боровский|оригинал имени={{lang-pl|Izydor Borowski}}|дата рождения=|место рождения=Мазовия|дата смерти=|место смерти=|изображение=|ширина=|описание изображения=|прозвище=|псевдоним=|принадлежность={{флагификация|Польша}}|годы службы=1794—1838|звание=генерал|род войск=|командовал=командующий персидской армии|часть=|сражения=[[Восстание Костюшко]], [[Первая Итальянская кампания]], [[Гаитянская революция]], [[Война за независимость испанских колоний в Америке]], [[Осада Герата (1837—1838)]]|награды=}}'''Исидор Боровский''' ( {{Lang-pl|Izydor Borowski}} ; {{Тыуған көнө|||1776}} — {{Үлгән көнө|24|6|1838}} ) — [[Поляктар|Польша]] хәрби етәксеһе, Костюшко ихтилалында ҡатнашыусы, [[Симон Боливар]] адъютанты, [[Америка|Америкала]] Испания колонияларының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышында генерал, фарсы [[Вәзир|вәзире]] . [[Иран|Ирандың]] милли геройы. == Биографияһы == [[1794 йыл]]да Костюшко ихтилалында ҡатнаша. Ихтилал баҫтырылғандан һуң[[Наполеон I|,]] ул тыуған илен ҡалдыра, Ян Домбровский поляк легионына инә, уның сафтарында офицер чинында Наполеондың Итальян кампанияһында [[:ru:Итальянская_кампания_(1796—1797)|(1796—1797)]] ҡатнаша. Француздар яғында [[Австрия]], Папа, Неаполитан, Венеция ғәскәрҙәре менән Суворовҡа ҡаршы һуғыша. Һуңыраҡ [[1801 йыл]]да генерал Шарль Леклер етәкселегендәге ярымбригада составында ул Сан-Доминго утрауына ҡара халыҡтың французға ҡаршы ихтилалын баҫтырыу өсөн ебәрелә. Был экспедицияның маҡсатына шикләнеп, ул Сан-Домингола Франция хеҙмәтен ҡалдыра һәм [[Кариб диңгеҙе]] корсарҙарын һәм пираттарын берләштергән «Яр буйы ағайҙары» (''Les freres de la cote'' ) пираттар йәмғиәтенә ҡушыла. Артабан ул [[АҠШ]] һәм [[Англия]] ярҙамында Көньяҡ Америкала испандарға ҡаршы азатлыҡ көрәшенә әҙерләнгән Франсиско де Миранданың һалдаттары сафына эләгә. Ихтилал уңышһыҙлыҡ менән тамамлана, уның ҡатнашыусылары, шул иҫәптән Боровский ҙа [[Ямайка|Ямайкаға]] ҡаса. Боровский күп халыҡтар тарихына үҙ өлөшөн индергән. 1810 йылда [[Симон Боливар]] менән осрашҡандан һуң, ул уның адъютанты һәм генералы булып китә, [[Америка]]ла испан колонияларының бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта ҡатнаша. Исидор Боровский Венесуэла һәм Колумбияла алыштарҙа ҡатнаша, баш күтәреүселәр республикаһын — Картахен менән Яңы Гранаданы ойотороусыһы Боливар яғында була. Боливар Ямайкаға ҡасырға мәжбүр булғанда, Боровский уның артынан эйәрә, уның ярҙамсыһы булараҡ уның менән [[Ориноко]] [[Джунгли|джунглиҙары]] аша сәйәхәт итә. [[1816 йыл]]да Венесуэлаға ҡайта. [[1819 йыл]]да [[Анд тауҙары]] аша сығып, [[Колумбия]]ға барып етә. Ул Боливар ғәскәрҙәрен ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин итеү өсөн яуаплы була. [[Венесуэла]] һәм [[Колумбия]] азатлығы өсөн һуғышта ул айырыуса батырлыҡ күрһәтә һәм һуғыш геройы булып китә. Һуңыраҡ ул [[Богота]]ла йәшәй, фәнни һәм иҡтисади эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, әммә тормош уға унда оҙаҡ төпләнергә ҡамасаулай. Боливар тирәһендә уға ҡаршы ойошторолған интригалар һөҙөмтәһендә ул Боготанан китергә мәжбүр була. Европаға ҡайтҡас, ул [[Париж]]дың ашығыс рәүештә Фарсыға ғәскәр туплауын һәм шаһтың яңы төҙөлгән армияһы өсөн тәжрибәле офицерҙар эҙләүен белә. Иранға юлланғансы, ул бер аҙ Мысырҙа була, унда паша Мөхәммәт Алиға хеҙмәт итә. [[1821 йыл]] тирәһендә ул [[Иран]]ға килә. [[1834 йыл]]да ул Ҡаджарҙар династияһынан Мөхәммәт шаһ Ҡаджарға тәхеткә ултырырға ярҙам итә. Бының өсөн ул армияла юғары вазифа ала — [[Әмир (титул)|әмир]] итеп тәғәйенләнә. Ахыр сиктә [[шаһ]]тың вәзире һәм Фарсы ҡултығының көньяҡ ярында афғандар һәм ғәрәп әмирлектәренә ҡаршы һуғышҡан ғәскәрҙәр башлығы булып китә. Француз өлгөһө буйынса фарсы армияһын модернизациялау менән шөғөлләнә. [[1838 йыл]]да [[төркмәндәр]] менән һуғышта ҡатнаша. [[Һиндостан]]ды яулап алыу ҡапҡаһы булған Гератты ҡамау ваҡытында фарсы армияһының командующийы булып [[Афғанстан]]да вафат була. Ул [[Тәһран]]да ерләнгән. Ул Ирандың милли батыры тип иҫәпләнә. Уның улы Антони Боровский ҙа генерал була, [[1821 йыл]]да Иранға килә һәм йәш сағынан фарсы армияһында офицер булып хеҙмәт итә. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20161025024238/http://kubaonline.pl/2009/05/piraci-z-polski/ Karaibscy piraci … z Polski]{{ref|pl}} * http://foxmulder3.blogspot.com/2015/02/najwieksze-sekrety-archanio-cz-5-korona.html [[Категория:Әмирҙәр]] [[Категория:Колумбия шәхестәре]] [[Категория:Наполеон һәм Революцион һуғыштарында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1838 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1770 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Генералдар]] koueddjhv2j8mgt11ixj0d9juf675yf Ләйлә Арагян 0 200686 1296655 1295641 2026-05-12T14:46:24Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Архитекторҙар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296655 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ләйлә Арагян''' ([[1983 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран архитекторы. Ул Британ Колумбияһы университетында архитектура магистр дәрәжәһен ала, унда Британия Колумбияһы Университетының сығарылыш уҡыусылары-архитекторҙары араһында Генри Элдер премияһын яулай<ref>2013 Graduating Awards Announced.&nbsp;''UBC School of Architecture and Landscape Architecture''&nbsp;(23 мая 2013).&nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&nbsp;Архивировано из оригинала 12 мая 2015 года.</ref>. Алдан ул Иранда, Шахид Бехешти исемендәге университетта архитектураны өйрәнә<ref name=":0">''Saeed Kamali Dehghan.''&nbsp;Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&nbsp;''The Guardian''&nbsp;(20 апреля 2015).&nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.</ref> == Биографияһы == 2005 йылда Арагян проектлауҙа, етештереүҙә һәм ҡулайлаштырыуҙа махсуслашҡан Diba Tensile Architecture компанияһының ҡушма ойоштороусыһы була<ref>Diba Tensile Architecture - Founders.</ref> 26 йәшендә ул партнёры Бехзади менән Тәһранда ҙур күпер төҙөү өсөн хөкүмәт тендерында еңеп сыға. Pol-e-Tabiat ({{lang-fa|پل طبیعت‎}}, Тәбиғәт күпере) тип аталған был архитектура проекты — өс ҡатлы, 270 метр оҙонлоҡтағы ҡоролма, ул Тәһрандың төп юлдарының береһе булған Шаһид Модаррес проспектын үтеп, Талегани паркын Аб-о-Аташ паркы менән тоташтыра. Өс үлсәмле, органик тимер ҡоросло фермаһы арҡаһында күпер ни бары өс тармаҡлы терәккә таяна. Иң киң урында ял итеү урындары һәм кафе, ҡояшлы һәм күләгәләге ағас майҙансыҡтар, ултырыу урындары булдырыла. Арагян [[2014 йыл]]дың аҙағында Тәһранда асылған Тәбиғәт йәйәүлеләр күперенең төп архитекторы һәм проектлаусыһы була, был проект бер нисә, шул иҫәптән [[2016 йыл]]ғы Ага-хан һәм 2015 йылғы Architizer’s A+ Awards премияһының «Автомагистралдәр һәм күперҙәр» тамашасылар һөйөүе премияларына лайыҡ була<ref>''Ted Regencia.''&nbsp;The award-winning bridge connecting Iranians.&nbsp;Al Jazeera&nbsp;(16 апреля 2015).&nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.</ref>. 2014 йылдың аҙағында асылған күпер Ирандың баш ҡалаһында бик популяр һәм хәҙер «Тәһрандың өсөнсө символы» булараҡ билдәле (ҡалған икеһе — [[Azadi Tower|Азади башняһы]] (Азатлыҡ башняһы) һәм Бордж Милад)<ref>''Ted Regencia.''&nbsp;The award-winning bridge connecting Iranians&nbsp;(англ.).&nbsp;AlJazeera&nbsp;(16 апреля 2015).</ref> Арагяндың иран сығышы уның халыҡ-ара кимәлдә билдәлелеген сикләй. Иранға ҡаршы санкциялар арҡаһында уға Бөтә архитектура фестивалендә ҡатнашырға рөхсәт ителмәй<ref>''Saeed Kamali Dehghan.''&nbsp;Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&nbsp;''The Guardian''&nbsp;(20 апреля 2015).&nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.</ref>. Архитектор үҙе санкцияларға ҡаршы сыға, сөнки, уның һүҙҙәре менән әйткәнсә: «был көлкө, мин Иран архитекторы, ә был мәҙәни ваҡиға, уның сәйәсәткә бөтөнләй бәйләнеше юҡ»<ref>Take it to the bridge: The Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&nbsp;''TheGuardian.com''&nbsp;(20 апреля 2015).</ref>. [[2015 йыл]]дың сентябрендә уны Брэндон Стэнтон Иранға сәфәре ваҡытында ''Humans of New York'' блогы өсөн фотоға төшөрә<ref>Leila Araghian.&nbsp;''Humans of New York''.&nbsp;Facebook.&nbsp;Дата обращения: 5 сентября 2015.</ref><ref name=":0" /> == Проекттар == [[Файл:Nature_Bridge_and_Parks,_Tehran_(41557720155).jpg|справа|мини|300x300пкс|Табиғәт күпере, Тәһран]] * Табиат күпере, Тәһран (2014). * Сауҙа үҙәге фасады, Тәһран (2019)<ref>Façade of Platinum Commercial and Entertainment Complex&nbsp;(англ.).&nbsp;''Diba Tensile Structures''&nbsp;(26 сентября 2021).&nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> * Базарғанан дауаханаһының ябылған инеү урыны (2019)<ref>Entrance Canopy of the Bazarganan Hospital&nbsp;(англ.).&nbsp;''Diba Tensile Structures''&nbsp;(7 июля 2020).&nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> * Азади инновациялар фабрикаһы. Электрод заводын ҡуртымға биреү өсөн офис бинаһы итеп үҙгәртеп ҡороу<ref>Azadi Innovation Factory&nbsp;(англ.).&nbsp;''Diba Tensile Structures''&nbsp;(4 января 2021).&nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> * Бағдад халыҡ-ара аэропортында коридор ҡыйығы (2021)<ref>Baghdad International Airport Corridor Canopy&nbsp;(англ.).&nbsp;''Diba Tensile Structures''&nbsp;(14 августа 2021).&nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:Архитекторҙар]] i4pcoqdcyp394xkqukeg9vkszt72agl 1296656 1296655 2026-05-12T14:47:21Z Юлдашева Луиза 18980 1296656 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ләйлә Арагян''' ([[1983 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран архитекторы. Ул Британ Колумбияһы университетында архитектура магистр дәрәжәһен ала, унда Британия Колумбияһы Университетының сығарылыш уҡыусылары-архитекторҙары араһында Генри Элдер премияһын яулай<ref>2013 Graduating Awards Announced.&nbsp;''UBC School of Architecture and Landscape Architecture''&nbsp;(23 мая 2013).&nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.&nbsp;Архивировано из оригинала 12 мая 2015 года.</ref>. Алдан ул Иранда, Шәһид Бехешти исемендәге университетта архитектураны өйрәнә<ref name=":0">''Saeed Kamali Dehghan.''&nbsp;Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&nbsp;''The Guardian''&nbsp;(20 апреля 2015).&nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.</ref> == Биографияһы == 2005 йылда Арагян проектлауҙа, етештереүҙә һәм ҡулайлаштырыуҙа махсуслашҡан Diba Tensile Architecture компанияһының ҡушма ойоштороусыһы була<ref>Diba Tensile Architecture - Founders.</ref> 26 йәшендә ул партнёры Бехзади менән Тәһранда ҙур күпер төҙөү өсөн хөкүмәт тендерында еңеп сыға. Pol-e-Tabiat ({{lang-fa|پل طبیعت‎}}, Тәбиғәт күпере) тип аталған был архитектура проекты — өс ҡатлы, 270 метр оҙонлоҡтағы ҡоролма, ул Тәһрандың төп юлдарының береһе булған Шаһид Модаррес проспектын үтеп, Талегани паркын Аб-о-Аташ паркы менән тоташтыра. Өс үлсәмле, органик тимер ҡоросло фермаһы арҡаһында күпер ни бары өс тармаҡлы терәккә таяна. Иң киң урында ял итеү урындары һәм кафе, ҡояшлы һәм күләгәләге ағас майҙансыҡтар, ултырыу урындары булдырыла. Арагян [[2014 йыл]]дың аҙағында Тәһранда асылған Тәбиғәт йәйәүлеләр күперенең төп архитекторы һәм проектлаусыһы була, был проект бер нисә, шул иҫәптән [[2016 йыл]]ғы Ага-хан һәм 2015 йылғы Architizer’s A+ Awards премияһының «Автомагистралдәр һәм күперҙәр» тамашасылар һөйөүе премияларына лайыҡ була<ref>''Ted Regencia.''&nbsp;The award-winning bridge connecting Iranians.&nbsp;Al Jazeera&nbsp;(16 апреля 2015).&nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.</ref>. 2014 йылдың аҙағында асылған күпер Ирандың баш ҡалаһында бик популяр һәм хәҙер «Тәһрандың өсөнсө символы» булараҡ билдәле (ҡалған икеһе — [[Azadi Tower|Азади башняһы]] (Азатлыҡ башняһы) һәм Бордж Милад)<ref>''Ted Regencia.''&nbsp;The award-winning bridge connecting Iranians&nbsp;(англ.).&nbsp;AlJazeera&nbsp;(16 апреля 2015).</ref> Арагяндың иран сығышы уның халыҡ-ара кимәлдә билдәлелеген сикләй. Иранға ҡаршы санкциялар арҡаһында уға Бөтә архитектура фестивалендә ҡатнашырға рөхсәт ителмәй<ref>''Saeed Kamali Dehghan.''&nbsp;Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&nbsp;''The Guardian''&nbsp;(20 апреля 2015).&nbsp;Дата обращения: 22 апреля 2015.</ref>. Архитектор үҙе санкцияларға ҡаршы сыға, сөнки, уның һүҙҙәре менән әйткәнсә: «был көлкө, мин Иран архитекторы, ә был мәҙәни ваҡиға, уның сәйәсәткә бөтөнләй бәйләнеше юҡ»<ref>Take it to the bridge: The Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond.&nbsp;''TheGuardian.com''&nbsp;(20 апреля 2015).</ref>. [[2015 йыл]]дың сентябрендә уны Брэндон Стэнтон Иранға сәфәре ваҡытында ''Humans of New York'' блогы өсөн фотоға төшөрә<ref>Leila Araghian.&nbsp;''Humans of New York''.&nbsp;Facebook.&nbsp;Дата обращения: 5 сентября 2015.</ref><ref name=":0" /> == Проекттар == [[Файл:Nature_Bridge_and_Parks,_Tehran_(41557720155).jpg|справа|мини|300x300пкс|Табиғәт күпере, Тәһран]] * Табиат күпере, Тәһран (2014). * Сауҙа үҙәге фасады, Тәһран (2019)<ref>Façade of Platinum Commercial and Entertainment Complex&nbsp;(англ.).&nbsp;''Diba Tensile Structures''&nbsp;(26 сентября 2021).&nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> * Базарғанан дауаханаһының ябылған инеү урыны (2019)<ref>Entrance Canopy of the Bazarganan Hospital&nbsp;(англ.).&nbsp;''Diba Tensile Structures''&nbsp;(7 июля 2020).&nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> * Азади инновациялар фабрикаһы. Электрод заводын ҡуртымға биреү өсөн офис бинаһы итеп үҙгәртеп ҡороу<ref>Azadi Innovation Factory&nbsp;(англ.).&nbsp;''Diba Tensile Structures''&nbsp;(4 января 2021).&nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> * Бағдад халыҡ-ара аэропортында коридор ҡыйығы (2021)<ref>Baghdad International Airport Corridor Canopy&nbsp;(англ.).&nbsp;''Diba Tensile Structures''&nbsp;(14 августа 2021).&nbsp;Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:Архитекторҙар]] m47ijrg8q1hteu3ijb0os5gywb8ylef Айнур Елғунеш 0 200709 1296682 1295778 2026-05-12T16:56:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296682 wikitext text/x-wiki {{Персона}}'''Айнур Тельмановна Ғәмбәрова''' ({{Lang-az|Aynur Telman qızı Qəmbərova}}), '''Айнур Элғунеш''' ({{Lang-az|Aynur Elgünəş}}; [[29 май]] [[1975 йыл|1975]] йыл, Ағдам, [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР]]) — әзербайжан журналисы һәм сәйәси тотҡон<ref name=":SİYASİ MƏHBUS">{{Cite news|title=AZƏRBAYCANDA SİYASİ MƏHBUSLARIN VAHİD SİYAHI - HESABATI|author=Azərbaycanda Siyasi Məhbusların Vahid Siyahısı üzrə İşçi Qrup|date=2024-12-04|url=https://www.ipd-az.org/wp-content/uploads/2026/01/15jan2026ENG.pdf|accessdate=2024-12-04}}</ref>. 2005-2014 йылдарҙа «Ғүҙлик Әҙәрбайджан», «Йәни Мөсүәт», «Азадлыҡ» һәм «Бизим Йол» гәзиттәрендә эшләй<ref name=":MEYDAN"/>. 2014 йылдың апреленән «Мейдан ТВ» телеканалында эшләй, әлеге ваҡытта бында баш мөхәррир вазифаһын башҡара. 2024 йылдың 6 декабрендә «Мейдан» телеканалынан журналистарға ҡарата енәйәт эше буйынса ҡулға алына. 8 декабрҙә Хатайн район суды уны һаҡ аҫтына алыу тураһында ҡарар сығара. Ул һәм был эш буйынса ҡулға алынған башҡалар Әзербайжан Енәйәт кодексының 206.3.2 статьяһы буйынса (бер төркөм кешеләрҙең алдан килешеп контрабандаһы) буйынса ғәйепләнде. Айнур Элғунеш ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға һәм, ғөмүмән, уны ҡулға алыуҙы профессиональ журналистика эшмәкәрлеге менән бәйләй<ref name=":MEYDAN"/>. 2025 йылдың 28 авгусында Баҡы баш полиция бүлеге тарафынан тикшерелгән енәйәт эше киңәйтелеп, ғәйепләүҙәрҙе лә үҙ эсенә ала. Елғунеш һәм был эш буйынса ҡулға алынған башҡа кешеләр Енәйәт кодексының һигеҙ статьяһы буйынса ғәйепләнде. Ғәйепләнгәндәр 192.2.2 (ҙур табыш менән законһыҙ эшҡыуарлыҡ), 192.2.3 (... ойошҡан төркөм тарафынан ҡылынған), 193-1.3.1 (енәйәт ысулы менән алынған мөлкәтте легалләштереү), 193-1.3.2 (... ҙур күләмдә ҡылған) статьялар буйынса ғәйепләнде. төркөмө), Әзербайжан Енәйәт кодексының 213.2.1 (ойошҡан төркөм тарафынан һалым түләүҙән ҡасыуы), 320.1 (документтарҙы ялғанлаштырыу), 320.2 (ялған документтар ҡулланыу) һандары буйынса ҡаралған. Бер нисә урындағы һәм халыҡ-ара кеше хоҡуҡтары ойошмалары Айнур Эльдандың ҡулға алыныуын хөкөм иттеләр, уны сәйәси яҡтан мотивлаштыра тип атанылар Әзербайжан һәм хакимиәтен уны тиҙ арала азат итергә саҡырҙылар. Әле ул [[Баҡы|Баҡы ҡалаһында]] Юстиция министрлығының Яза башҡарыу хеҙмәтенең СИЗО-һында тотола<ref name=":K">{{Cite news|title=Aynur Elgunesh|work=|author=«The Institute for Human Rights»|date=2025-05-10|url=https://www.instituteforhumanrights.org/team/aynur-elgunesh|accessdate=2025-05-10}}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Бала саҡ == Айнур Тельман ҡыҙы Ғәмбәрова [[1975 йыл|1975 йылдың]] [[29 май|29 майында]] Әғҙәм районында тыуған. Етенсе класта уҡығанда үҙенең әҫәрҙәрен «Ленин юлы» («Ленин юлы») өлкә гәзитендә баҫтырып сығара. Айнур бала сағы Беренсе Ҡарабах һуғышының ауыр йылдарына тура килә. 1993 йылдың июнь-июль айҙарында Әғҙәм өлкәһе әрмән ҡораллы көстәре тарафынан баҫып алына. Айнур ғаиләһе райондан ҡасып, Мингечевир ҡалаһына (Әғҙәмдән 206 саҡрым алыҫлыҡта) күсеп килә, унда Айнур мәктәпте тамамлай<ref name=":MEYDAN">{{Cite news|title=50 yaşını həbsdə qeyd edən baş redaкtor Aynur Elgünəş кimdir?|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/50-yasini-h%C9%99bsd%C9%99-qeyd-ed%C9%99n-bas-redaktor-aynur-elgun%C9%99s-kimdir/|accessdate=2025-05-10}}</ref>. 1994 йылда ул Н. Туси исемендәге Әзербайжан дәүләт педагогия университетына уҡырға инә һәм 1998 йылда Әзербайжан теле һәм әҙәбиәте факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай<ref name=":MEYDAN"/>. == Публицистик эшмәкәрлеге == Айнур Ғәмбәрова журналистик карьераһын 1996 йылда башлай. 1996 йылдан 2005 йылға тиклем ул Дәүләт радиоһында башта корреспондент, һуңынан "Республика" гәзитендә бүлек мөдире, һуңынан "Яңы Кавказ" газетаһының баш мөхәррир урынбаҫары, "Халыҡ йәмғиәте", "Паритет" һәм "Үҙ" газеталарында хәбәрсе булып эшләй. 2000 йылдар башынан ул "Айнур Элғунеш" псевдонимы менән ҡул һала<ref name=":MEYDAN"/>. == Бүләктәр == * 2009 йылда «Йыл журналисы» категорияһында Media Key премияһын яулай<ref name=":MÜKAFAT" />. * 2014 йылда Әзербайжан Журналистар союзының Хәсәнбәк Зәрҙәби премияһына лайыҡ була<ref name=":MÜKAFAT" />. * 2014 йылда [[ЕИХО|ОБСЕ-ның]] журналистар өсөн премияһына лайыҡ була<ref name=":MÜKAFAT" />. * 2025 йылда ҡатын-ҡыҙ журналистар өсөн Уоллис Анненберг исемендәге ғәҙеллек премияһына лайыҡ була<ref name=":MÜKAFAT">{{Cite news|title=Aynur Elgunesh|author=|work=International Women's Media Foundation|date=2025-05-10|url=https://www.iwmf.org/community/aynur-elgunesh/|accessdate=2025-05-10}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Умудова,_Айсель_Шамсаддин_кызы|Умудова, Айсель Шамсаддин]] [[:ru:Ахмедова,_Айтадж_Солтан_кызы|ҡыҙы]] * [[:ru:Ахмедова,_Айтадж_Солтан_кызы|Әхмәдова, Айтаж Солтан ҡыҙы]] * [[:ru:Агаева,_Хаяла_Закир_кызы|Ағаева, Хәйлә Закир ҡыҙы]] * [[:ru:Джавадлы,_Натиг_Сабир_оглы|Джавадли, Натиг Сабирҙың оглу]] * [[:ru:Рамин_Деко|Джебраилзаде, Рамин Натигтың оглу]] * [[:ru:Ага,_Шамшад_Ислам_оглы|Ағай, Шәмшад Ислам оглу]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * Aynur Ganbarova (Elgunesh) (en). Персоналии. «The Institute for Human Rights» (2025-05-11). 2025-05-11 тикшерелгән. * Aynur Ganbarova (Elgunesh) (en). Персоналии. International Women's Media Foundation (2025-05-11). 2025-05-11 тикшерелгән. [[Категория:СССР-ҙа тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1975 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 майҙа тыуғандар]] 2nz6d19x5xv67lk2omt9sysmrika3p1 Мандана Кәрими 0 200730 1296657 1295876 2026-05-12T14:48:16Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Актрисалар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296657 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мандана Кәрими''' (тыумыштан '''Маниза Кәрими'''; [[19 май]], [[1988 йыл|1988]], [[Тәһран]], [[Иран]] ) — Һиндостанда йәшәгән иран актрисаһы һәм модель<ref name="emirates">{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}</ref> <ref name="autogenerated1">{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22}}</ref> Бөтә донъяла бер нисә уңышлы модель проекттарында эшләгәндән һуң<ref name=dc>{{cite news |last1=Coutinho |first1=Natasha |title=Meet Ekta's 'discovery' |url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |access-date=2015-11-07 |work=Deccan Chronicle |date=2015-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |archive-date=2015-12-22 |url-status=live |quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}</ref> ул Болливуд «Беги, Джонни» фильмында төп ролде башҡара<ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/|title=Bhaag Johnny trailer: Is Kunal Khemu the Leonardo DiCaprio of the Hindi version of Inception?|accessdate=2020-06-13|archivedate=2020-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613102642/https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/}}</ref>. Ул популяр реалити-шоу Bigg Boss 9-ҙа ҡатнаша һәм 2015 йылда икенсе урынды яулай<ref name="emirates" /> == Биографияһы == === Тәүге йылдары === Кәрими 1988 йылдың 19 майында Ирандың [[Тәһран]] ҡалаһында [[Мосолмандар|мосолман ғаиләһендә]] тыуа. Атаһы һинд тамырҙарына эйә, әсәһе һинд. ҡыҙы. Ул Тәһранда үҫә<ref name="emirates">{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}</ref> Һиндостан менән бәйләнештәр тураһында ул былай тип комментарий бирә: «Мин Һиндостанға ғаиләмә ҡунаҡҡа йәки ялға күп тапҡыр килдем»<ref name=dc />. Кәрими үҙенең карьераһын стюардесса булып башлай, һуңыраҡ был эште ҡалдырып, модель булып эшләй <ref>{{Cite news|title=Digangana, Keith Sequeira, Mandana Karimi, Prince: Some interesting facts about Bigg Boss 9 contestants|url=http://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2|accessdate=2015-11-09|publisher=ABP Live|date=2015-10-12|archivedate=2018-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911031758/https://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2}}</ref>. 2010 йылда, төрлө халыҡ-ара модель проекттары өҫтөндә эшләгәндән һуң, ул өс айға [[Мумбаи|Мумбаиға]] модель контракты буйынса килә<ref name=dc />. Һиндостандағы тәжрибәһе тураһында ул былай тей: «Мин икенсе тәжрибәм бар ине, мин ғаиләһеҙ йәшәнем. Был миңә бик оҡшай ине. Эш шәп булды, әммә ул ваҡытта, минең бөтә донъя буйлап башҡа контракттарым да бар ине. Һуңынан, 2013 йылда, мин Мумбаиға күсеп, актёрлыҡ оҫталығын һынап ҡарарға булдым»<ref name="dc" />. Кәрими Шах Рух Хан, Сәиф Али Хан, Карина Капур, Шахид Капур һәм Арджун Капур менән бергә телевизион рекламаларҙа төшә<ref>[http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html 7 Facts We Bet You Didn’t Know About Mandana Karimi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220211129/http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html|date=2019-02-20}}. Mtvindia.com (15 October 2015). Retrieved 23 January 2017.</ref> 2015 йылдың февралендә «''Roy''» фильмында ҡунаҡ булып сығыш яһай<ref name="emirates">{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}</ref> . Шул уҡ йылдың аҙағында, сентябрҙә, уның «Беги, Джонни» <ref name="emirates" /> фильмы сыға. Шулай уҡ 2015 йылдың октябрендә «Main Aur Charles» фильмында төшә, унда Чарльз Собхрадждың ярҙамсыһы ролен башҡара. 2016 йылдың 22 ғинуарында Кәримиҙең сираттағы фильмы «Kyaa Kool Hain Hum 3» секс-комедияһы сыға <ref>{{Cite news|title='Kyaa Kool Hain Hum 3' released in January 22,2016|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/|accessdate=2016-01-18|publisher=The Indian Express [P] Ltd.|date=2015-12-11|archivedate=2016-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114203219/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/}}</ref> Кәрими «Бигг Босс 9» реалити-шоуында ҡатнаша, унда төрлө ҡатламдан бер төркөм билдәле шәхестәр ҙур йортта бергә йәшәй. Аҙна һайын йәмәғәт тауыш биреүе буйынса бер конкурсант сығарыла. Тапшырыу 2015 йылдың октябрендә Colors каналында эфирға сыға. Ул миҙгелдә өс финалистың береһе була һәм, ниһайәт, икенсе урынды яулай<ref>Mandana Karimi in Bigg Boss 9 Double Trouble.&#x20;''The Times of India''&#x20;(13 октября 2015).&#x20;Дата обращения: 24 августа 2016.&#x20;Архивировано 26 января 2016 года.</ref><ref>Bigg Boss 9 Contestant No 10: Mandana Karimi, Iranian model who entered Bollywood with 'Roy'.&#x20;Дата обращения: 10 октября 2015.&#x20;Архивировано из оригинала 16 октября 2015 года.</ref><ref>Bigg Boss 9: Mandana Karimi has 4 things to say about winner Prince Narula, Kishwar Merchant and her journey.&#x20;Дата обращения: 1 февраля 2016.&#x20;Архивировано из оригинала 28 марта 2019 года.</ref> 2018 йылда ул Ishqbaaaz на Star Plus телеканалында Нэнси ролендә ҡушыла<ref>MANDANA KARIMI'S FICTION DEBUT ON TV WITH ISHQBAAAZ.&#x20;''Mumbai Mirror''&#x20;(28 августа 2018).&#x20;Дата обращения: 28 августа 2018.&#x20;Архивировано 28 августа 2018 года.</ref> 2018 йылдың октябрендә Кәрими «Kyaa Kool Hain Hum 3» фильмының режиссёры Умеш Гаджаны енси йәберләүҙә ғәйепләй<ref name=":1">{{Cite news|title=#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms|accessdate=2022-09-20|archivedate=2022-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922090146/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms}}</ref><ref>#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence''. The Economic Times.'' Архивировано ''22 сентября 2022. Дата обращения: 20 сентября 2022.''</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул режиссёр Саджид Ханды енси дәғүә ҡылыуҙа ғәйепләй һәм Хан 2022 йылда «Бигг Босс 16» тапшырыуында конкурсант сифатында күренгәс, Болливудтан китергә ниәтләүен белдерә<ref>Mandana Karimi: Sajid Khan asked me to remove my clothes&#x20;(англ.).&#x20;''India Today''&#x20;(13 октября 2018).&#x20;Дата обращения: 16 ноября 2024.&#x20;Архивировано 6 ноября 2023 года.</ref><ref>Mandana Karimi quits Bollywood after #MeToo accused Sajid Khan bags Bigg Boss 16: This is no place to work, it has no respect for women&#x20;(англ.).&#x20;''Hindustan Times''&#x20;(5 октября 2022).</ref> Мандана Lock-Upp тип аталған һинд реалити-шоуында ҡатнаша<ref>{{Cite news|title=Lock Upp: Bigg Boss runner-up Mandana Karimi, Pakistani blogger Azma Fallah enter the show|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html|accessdate=2022-08-19|work=[[Hindustan Times]]|date=2022-03-22|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104642/https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html}}</ref>. == Шәхси тормошо == Интервьюһында Кәрими: ««Миңә 8 йәки 9 йәш булғанда, мин ҡараған тәүге фильм Sholay булды. Хөкүмәт видеотаҫмаларҙы һаҡларға рөхсәт итмәне, әммә атайым ошо фильмдың яҙмаһы булған һирәк кешеләрҙең береһе ине. Артабан ул былай тип һөйләй: «Мин күбеһенсә Иран фильмдарын ҡарап үҫтем, бигерәк тә Мажид Маджиди кеүек режиссёрҙарҙы, ә минең яратҡан актрисам — Голшифте Фарахани». Кәрими фарсы, инглиз һәм һинд телдәрендә һөйләшә. 2016 йылдың июлендә Кәрими үҙенең егете, Мумбаиҙа йәшәгән һинд эшҡыуары Гаурав Гупта менән йәрәшә. 2017 йылдың мартында парҙар суд бинаһында өйләнешә, унан һуң март айында [[Ислам|индус]] туйы үтә<ref>{{Cite web |date=2017-03-06 |title=Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi marries boyfriend in hush-hush ceremony. See pics |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bigg-boss-season-10/ex-bigg-boss-contestant-mandana-karimi-marries-boyfriend-in-hush-hush-ceremony-see-pics-4492678/ |access-date=2020-09-30 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=2018-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911031750/https://indianexpress.com/article/entertainment/bigg-boss-season-10/ex-bigg-boss-contestant-mandana-karimi-marries-boyfriend-in-hush-hush-ceremony-see-pics-4492678/ |url-status=live}}</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Ex-Bigg-Boss-contestant-Mandana-Karimi-gets-engaged-to-boyfriend-Gaurav/articleshow/53373674.cms Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi gets engaged to boyfriend Gaurav — Times of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812092854/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Ex-Bigg-Boss-contestant-Mandana-Karimi-gets-engaged-to-boyfriend-Gaurav/articleshow/53373674.cms |date=2016-08-12 }}.</ref><ref name=":0">{{Cite news |title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |access-date=2021-06-12 |website=The Times of India |date=2017-07-04 |language=en |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |url-status=live }}</ref>. Быға тиклем ул исламдан индуизмға күсә<ref>{{Cite news |last=Tiwari |first=Vijaya |date=2017-07-04 |title=Bigg Boss fame Mandana Karimi: My mother-in-law used to abuse and insult me |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |access-date=2024-09-20 |work=The Times of India |issn=0971-8257}} "When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»</ref>. 2017 йылдың июлендә Кәрими ире һәм уның ғаиләһенә ҡаршы көс ҡулланыу тураһында дәғүә белдерә<ref>Mandana Karimi Files Domestic Violence Case Against Husband Of 6 Months: Reports.&#x20;''NDTV.com''.&#x20;Дата обращения: 30 сентября 2020.&#x20;Архивировано 26 октября 2019 года.</ref>, һуңыраҡ никахын һаҡлап ҡалыу өмөтө менән дәғүәне кире ҡаға<ref name=":0" />. Улар 2021 йылда айырылыша. == Фильмография == === Фильмдары === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" |Йыл ! scope="col" | Исем ! scope="col" | Роль ! scope="col" | Тел |- | rowspan="3" | 2015 йыл | scope="row" | ''Roy'' | Анита | rowspan="4" | [[Һинд теле|Һинд]] |- | scope="row" | ''Bhaag Johnny'' | Рэйчел Д'Коста |- | scope="row" | ''Main Aur Charles'' | Лиз |- | rowspan="2" | 2016 йыл | scope="row" | ''Kyaa Kool Hain Hum 3'' <ref name=":1" /> | Шалу |- | scope="row" | ''Xuanzang''<ref>''Chronicle, Deccan.''&#x20;Sonu Sood and Mandana Karimi throw farewell for Xuanzang team&#x20;(англ.).&#x20;''Deccan Chronicle''&#x20;(11 апреля 2016).&#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022.&#x20;Архивировано 22 сентября 2022 года.</ref> | Раджашри | Мандарин теле, [[Һинд теле|Һинд.]] |- | 2022 йыл | scope="row" | ''Thar''<ref>''Deepak;&#x20;Deepak.''&#x20;Thar Movie Review: The Kapoors and Jitendra Joshi Elevate this Killing, Thrilling, and Chilling Story&#x20;(амер. англ.).&#x20;''Word Street Journal''&#x20;(6 мая 2022).&#x20;Дата обращения: 20 сентября 2022</ref> | Шерил | [[:ru:Netflix|Netflix]] |} === Телевидение === {| class="wikitable sortable" !Йыл ! Исем ! Роль ! Иҫкәрмәләр |- | 2015—2016 йылдар | ''Bigg Boss 9'' | Ҡатнашыусы | 2-се финалсы |- | 2016 йыл | ''Bigg Boss 10'' | Үҙе | Ҡунаҡ |- | 2018 йыл | ''Флиртовать'' | Нэнси Малхотра | |- | 2022 йыл | ''Lock Upp'' | Ҡатнашыусы | 23-сө көндә инә һәм 49-сы көндә сыға |} === Веб-сериал === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Йыл ! Исем ! Роль |- | 2020 йыл | ''The Casino'' | Рена Чаудхари |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Актрисалар]] ahn757xx5iuajd483hqfw5js1vemkyq Гугуш 0 200740 1296658 1295972 2026-05-12T15:15:31Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Актрисалар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296658 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Гугуш''' ( {{Lang-az|Ququş}}; {{Lang-en|Googoosh}}, ысын исеме — '''Фәйгә Атешин''' ( {{Lang-az|Faiqə Atəşin}}; фарсы فائقهٔ аتشин; [[5 май]], [[1950 йыл]], [[Тәһран]] ) — [[Иран]] йырсыһы һәм актрисаһы. 1970-се йылдарҙа ул [[Иран|Иранда]] иң популяр йырсылар һәм актрисаларҙан һанала. Ул шулай уҡ [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Кавказ аръяғы|Кавказда]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ -та]] һәм [[Үҙәк Азия|Урта Азияла]] ла яҡшы билдәле. Ул [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа «Долгая ночь» фильмы арҡаһында билдәле була. == Тормошо һәм ижады == Фәйгә Атешин 1950 йылдың 5 майында Тәһранда Сарчешмех урамында Советтар Союзынан [[Әзербайжандар|әзербайжан]] эмигранттары ғаиләһендә тыуа<ref name="Fatemi">{{Китап|автор=GJ Breyley, Sasan Fatemi|часть=The queen of Pop: Googoosh|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ&pg=PA126#v=onepage&q&f=false|заглавие=Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31)|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Routledge|год=2015|том=|страницы=124—126|столбцы=|страниц=202|серия=|isbn=1317336801|тираж=|ref=}}</ref><ref>Googoosh in Media - Life After the Revolution Singer Googoosh.&#x20;''Googoosh.tv''.&#x20;Архивировано 25 декабря 2007 года.</ref><ref>''GJ Breyley, Sasan Fatemi.''&#x20;The queen of Pop: Googoosh&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31).&#x20;— Routledge, 2015.&#x20;— С.&#x20;124—126.&#x20;— 202&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 1317336801</nowiki>.&#x20;— <nowiki>ISBN 9781317336808</nowiki>.&#x20;— [Архивировано 20&#x20;июля 2022&#x20;года.]</ref> Бала сағынан атаһы менән атаһы менән сәхнәлә ҡатнаша, ете йәшенән 19 йәшенә тиклем фильмдарҙа бала актёр булып сығыш яһай башлай, әммә беренсе етди роле 1965 йылда «Дьяволенок» фильмында була. Ул 25-тән ашыу фильмда төшә, уларҙан береһе шул ваҡытта коммерция йәһәтенән бөтә замандағы уңышлы Иран фильмы була. Уның бер нисә фильмы СССР-ҙа күрһәтелә, уларҙан береһе «Долгая ночь» популяр фильмға әйләнә. [[1971 йыл]]да [[Канн|Каннда]] [[Француз теле|француз]] телендә «Retour de la ville» һәм «J’entends crier je t’aime»<ref>Encyclopédisque — Disque : Retour de la ville.&#x20;Дата обращения: 21 февраля 2010.&#x20;Архивировано 1 января 2015 года.</ref> йырҙарын башҡара һәм унда беренсе урын яулай. 1970-се йылдарҙа уның популярлығы тиҙ арала дан һәм уңышҡа өлгәшә башлай, сөнки ул Иран поп-музыкаһын камиллаштыра. Үҙенең сағыу кейемдәре һәм мода тойғоһо менән билдәле Гугуш Иранда һәм унан ситтә эстрада мәҙәниәте көйәрмәндәрен үҙенең прическаһы һәм зауыҡлы стиле менән хайран ҡалдыра, күп кенә иран ҡатын-ҡыҙҙарын үҙенең прическаһына оҡшатып йөрөүгә илһамландыра. Уның музыкаһы 1960—1970 йылдарҙағы традицион тойғо менән оптимистик эстраданан алып, мөхәббәткә һәм юғалтыуға арналған декларатив, эмоциональ балладаларға тиклем, Эдит Пиаф кеүек артистар шансон стилендәге музыка менән сағыштырырлыҡ. Уның музыкаһы фарсы телле булмаған тыңлаусылар араһында ла популяр була. Фәйгә Атешин әзербайжан телендә «аҡҡош» тигәнде аңлатҡан «Гугуш» сәхнә исемен һайлаған. Был исемде тыуғанда бирәләр, әммә ир-ат исеме булғанлыҡтан, теркәү проблемалары килеп сыға, шуға күрә уны «Фәйгә» аҫтында яңынан теркәйҙәр 1990 йылда [[Фарсы теле|фарсы]] телендә йырлай, әммә [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Әрмән теле|әрмән]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Итальян теле|итальян]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә лә йырҙар башҡара. Ирандың үҙендә ул замансалыҡ символына әүерелгән һәм сикһеҙ популярлыҡ яулай. [[1979 йыл]]да Иран революцияһы ваҡытында Гугуш [[Лос-Анджелес]]та була. Шулай ҙа тыуған яғын һағынып, шунда ҡайтырға ҡарар итә. Революциянан һуң ни өсөн Иранда ҡалыуына яуап биреп, ул быны «тыуған иленә мөхәббәттән» тип атай<ref>''Cohen, Tom.''&#x20;Googoosh Returns to Public Arena.&#x20;''AP NEWS''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. Революция күп символдарҙы, бигерәк тә артыҡ көнбайышлашыуҙы ҡабул итеү менән бәйле символдарҙы емерергә тырышыуына ҡарамаҫтан, Гугуш оҙаҡ йылдар Иранда ҡала<ref>''Ferguson, Jason.''&#x20;Iranian pop queen Googoosh playing at the Bob Carr is a pretty big deal&#x20;(англ.).&#x20;''Orlando Weekly''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһынан]] һуң уға Иранда сығыш яһау тыйыла. Президент Мөхәммәт Хатами власҡа килгәнсе сығыш яһамай, ул Гугушҡа илдән ситтә гастролдәргә сығырға рөхсәт бирә. 2000 йылда Төньяҡ Америкаға, [[Лос-Анджелес]] ҡалаһына күсә, унда ижади эшен бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә. 2002 йылда уның «Ғариби-Ашина» йыры BBC фекере буйынса [[Урта Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] иң популяр йырға әйләнә. Әзербайжан телендә [[:ru:Ayrılıq_(песня)|Ayrılıq]]» ({{lang-ru|«Разлука»}}) композицияһы популяр йырға әйләнгән, уны йырсы тәүге тапҡыр [[1972 йыл]]да, яңғыҙ концерт ваҡытында башҡара. АҠШ-ҡа күскәс, йырсы гастролдәрен дауам итә һәм бер нисә илдә сығыш яһай. Элекке СССР- ҙа тәүге тапҡыр 2017 йылдың 31 авгусында [[Ереван|Ереванда]] һәм 2017 йылдың 3 сентябрендә [[Тбилиси]]ҙа сығыш яһай <ref>{{Cite news|title=Гугуш выступит с концертом в Ереване – ФОТО|url=http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html|work=The First News|accessdate=2017-09-24|archivedate=2017-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909063928/http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html}}</ref> . Гугушты [[Әзербайжан]]ға сығыш яһарға бер нисә тапҡыр саҡыралар, әммә йырсының [[Баҡы]]ла сығышы бер ҡасан да булмай <ref>{{Cite news|title=Почему иранская певица Гугуш отказывается приехать в Баку?|url=https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html|work=Trend.Az|date=2008-04-28|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803130606/https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Певицу азербайджанского происхождения не пускает в Баку её бойфренд — армянин|url=http://news.day.az/showbiz/247553.html|work=Day.Az|date=2011-01-12|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803134114/http://news.day.az/showbiz/247553.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Ягуб Зуруфчу: «Гугуш не гордится тем, что она азербайджанка!» — ВИДЕО|url=http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html|work=The First News|date=2012-10-06|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171235/http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html}}</ref> . Гугуш менән таныш Ягуб Зуруфчу һүҙҙәре буйынса, Гугуш үҙен әзербайжан тип түгел, ә иранлы тип һанай<ref>{{Cite news|first=Кямаля|last=Алиева|authorlink=|title=Коллега о национальной принадлежности Гугуш - ее не в чем винить|url=https://sptnkne.ws/f4N7|work=Sputnik Азербайджан|publisher=|date=2017-09-20|accessdate=2018-08-09}}</ref> . Зуруфчу әйткәнсә, йырсы фарсы телендә һөйләшә, бер аҙ әзербайжан телендә һөйләшә<ref>{{Cite news|title=«Пускать нельзя прогнать», или Страсти по Гугуш — ФОТО — ВИДЕО|last=1news|url=http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video|date=2017-08-31|accessdate=2018-08-09|archivedate=2018-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180730080439/http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video}}</ref>. == Ижтимағи-сәйәси позицияһы == [[2017 йыл]]да Ирандың Революцион суды Гугуштыы режимға һәм милли хәүефһеҙлеккә ҡаршы диверсион эшмәкәрлек, шулай уҡ ил етәкселәренә яла яғыу өсөн ситтән тороп 16 йылға төрмәгә хөкөм итә<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1489181520#gsc.tab=0|title=Самую популярную Иранскую певицу Гугуш заочно приговорили к 16 годам тюрьмы|publisher=ЦентрАзия|access-date=2026-05-07}}</ref>. 2025 йылдың декабрендә Гугуш Ислам Республикаһы режимы бөткәнсе яңы йырҙар сығармаясағын белдерҙе. Associated Press агентлығына биргән интервьюһында йырсы Иран йәштәренең көрәшенә теләктәшлек белдереп, илдә власть алмашынғанға тиклем ижади эште кисектереп тороуҙы хуп күргәнен белдерҙе. 2026 йылдың ғинуарында Иранда ҡаршылыҡ акциялары ваҡытында ул АҠШ президенты [[Дональд Трамп]]ҡа асыҡ хат яҙа. Баҫылған хатында Гугуш Америка лидерын Иран халҡына ярҙам итергә һәм Реза Пәһләүи менән хеҙмәттәшлек итергә саҡыра<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260114022616431-Gugush-obratilas-k-Trampu-s-prizyvom-podderzhat-narod-Irana|title=Гугуш обратилась к Трампу с призывом поддержать народ Ирана|publisher=First News Media|access-date=2026-05-07}}</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Googoosh+Behruz_Vosughi_on_magazine.JPG|справа|мини|136x136пкс| 1979 йылға тиклем нәшер ителгән Иран журналы тышлығында Гугуш һәм [[Бәһруз Вүсуки]]]] Гугуш өс тапҡыр кейәүгә сыға, өсөнсө тапҡыр Бәһруз Воссугиға, уның менән бер нисә фильмда төшә, әммә никах оҙаҡҡа бармай. Тәүге никахынан Кәмбиз исемле улы бар. == Фильмография == [[Файл:Googoosh_in_a_poster_of_the_film_Bita_(1972).jpg|справа|мини|324x324пкс|1972 йылда «Бита» фильмының афишаһында «Гугуш»]]   {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|1960|Страх и надежда|بیم و امید|}} {{ВФильме|1961|Побег ангела|فرشتۀ فراری|}} {{ВФильме|1963|Скала страха|پرتگاه مخوف|}} {{ВФильме|1965|Дьяволенок|شیطون بلا|}} {{ВФильме|1966|Нищие Тегерана|گدايان تهران|}} {{ВФильме|1966|Большой и маленький|فيل و فنجان|}} {{ВФильме|1966|Хуссейн Корд|حسين كرد|}} {{ВФильме|1967|Четыре сестры|چهار خواهر|}} {{ВФильме|1967|Врата судьбы|دروازه تقدير|}} {{ВФильме|1967|Сокровище и труд|گنج و رنج|}} {{ВФильме|1967|В поисках преступников|در جستجوي تبهكاران|}} {{ВФильме|1968|Трое сумасшедших|سه دیوانه|}} {{ВФильме|1968|Ночь ангелов|شب فرشتگان|}} {{ВФильме|1968|Звезда семи небес|ستاره هفت آسمان|}} {{ВФильме|1969|Грех красоты|گناه زيبايی|}} {{ВФильме|1970|Рассвет|طلوع|}} {{ВФильме|1970|Свадебная ссора|جنجال عروسی|}} {{ВФильме|1970|Жертва интриги|پنجره|}} {{ВФильме|1970|Беззвёздное небо|سـمون بی ستاره|}} {{ВФильме|1971|Горячее чувство|احساس داغ|}} {{ВФильме|1972|Бита|بیتا|}} {{ВФильме|1973|Хиалати|خیالاتی|}} {{ВФильме|1973|Американка Мамэль|ممل امریکایی|}} {{ВФильме|1973|Назэрин|نازنین|}} {{ВФильме|1975|Попутчик|همسفر|}} {{ВФильме|1975|Ночь скуки|شب غریبان|}} {{ВФильме|1976|Медовый месяц|ماه عسل|}} {{ВФильме|1978|[[Долгая ночь (фильм, 1978)|Долгая ночь]]|در امتداد شب|}} {{ВФильме|1979|Этой ночью кто-то плачет|امشب اشکی می ریزد|}} {{ВФильмеНиз}} == Әҙәбиәттә == * [[Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы|Рәсүл Ғамзатов]] йырсы тураһында «Гугуш» шиғыры яҙған, («Ышанам, ышанам, яратам, яратам» тип тә атала). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Facebook|Googoosh.Officialpage|«Гугуш»}} === Видео === ** [https://www.youtube.com/watch?v=LbkbCSjdNk4 Гугуш поёт на дне рождения принца Реза Пехлеви] ** [https://www.youtube.com/watch?v=4iOi4ENmKvo Гугуш поёт на азербайджанском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=5gaKtX9zMu8 Гугуш поёт на арабском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=Neo37VhZtNc Гугуш поёт на армянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08 Гугуш поёт на английском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=zNRZDEoGQ1U Гугуш поёт на итальянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=iHyxmmj94Gk Гугуш поёт на французском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08&feature=related Гугуш поёт на английском языке] [[Категория:Фильмография к доработке]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Фарсы йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Актрисалар]] gjv61svw7fc3024qmw98tyrg442k0tn 1296659 1296658 2026-05-12T15:16:53Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ғаиләһе */ 1296659 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Гугуш''' ( {{Lang-az|Ququş}}; {{Lang-en|Googoosh}}, ысын исеме — '''Фәйгә Атешин''' ( {{Lang-az|Faiqə Atəşin}}; фарсы فائقهٔ аتشин; [[5 май]], [[1950 йыл]], [[Тәһран]] ) — [[Иран]] йырсыһы һәм актрисаһы. 1970-се йылдарҙа ул [[Иран|Иранда]] иң популяр йырсылар һәм актрисаларҙан һанала. Ул шулай уҡ [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Кавказ аръяғы|Кавказда]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ -та]] һәм [[Үҙәк Азия|Урта Азияла]] ла яҡшы билдәле. Ул [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа «Долгая ночь» фильмы арҡаһында билдәле була. == Тормошо һәм ижады == Фәйгә Атешин 1950 йылдың 5 майында Тәһранда Сарчешмех урамында Советтар Союзынан [[Әзербайжандар|әзербайжан]] эмигранттары ғаиләһендә тыуа<ref name="Fatemi">{{Китап|автор=GJ Breyley, Sasan Fatemi|часть=The queen of Pop: Googoosh|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ&pg=PA126#v=onepage&q&f=false|заглавие=Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31)|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Routledge|год=2015|том=|страницы=124—126|столбцы=|страниц=202|серия=|isbn=1317336801|тираж=|ref=}}</ref><ref>Googoosh in Media - Life After the Revolution Singer Googoosh.&#x20;''Googoosh.tv''.&#x20;Архивировано 25 декабря 2007 года.</ref><ref>''GJ Breyley, Sasan Fatemi.''&#x20;The queen of Pop: Googoosh&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31).&#x20;— Routledge, 2015.&#x20;— С.&#x20;124—126.&#x20;— 202&#x20;с.&#x20;— <nowiki>ISBN 1317336801</nowiki>.&#x20;— <nowiki>ISBN 9781317336808</nowiki>.&#x20;— [Архивировано 20&#x20;июля 2022&#x20;года.]</ref> Бала сағынан атаһы менән атаһы менән сәхнәлә ҡатнаша, ете йәшенән 19 йәшенә тиклем фильмдарҙа бала актёр булып сығыш яһай башлай, әммә беренсе етди роле 1965 йылда «Дьяволенок» фильмында була. Ул 25-тән ашыу фильмда төшә, уларҙан береһе шул ваҡытта коммерция йәһәтенән бөтә замандағы уңышлы Иран фильмы була. Уның бер нисә фильмы СССР-ҙа күрһәтелә, уларҙан береһе «Долгая ночь» популяр фильмға әйләнә. [[1971 йыл]]да [[Канн|Каннда]] [[Француз теле|француз]] телендә «Retour de la ville» һәм «J’entends crier je t’aime»<ref>Encyclopédisque — Disque : Retour de la ville.&#x20;Дата обращения: 21 февраля 2010.&#x20;Архивировано 1 января 2015 года.</ref> йырҙарын башҡара һәм унда беренсе урын яулай. 1970-се йылдарҙа уның популярлығы тиҙ арала дан һәм уңышҡа өлгәшә башлай, сөнки ул Иран поп-музыкаһын камиллаштыра. Үҙенең сағыу кейемдәре һәм мода тойғоһо менән билдәле Гугуш Иранда һәм унан ситтә эстрада мәҙәниәте көйәрмәндәрен үҙенең прическаһы һәм зауыҡлы стиле менән хайран ҡалдыра, күп кенә иран ҡатын-ҡыҙҙарын үҙенең прическаһына оҡшатып йөрөүгә илһамландыра. Уның музыкаһы 1960—1970 йылдарҙағы традицион тойғо менән оптимистик эстраданан алып, мөхәббәткә һәм юғалтыуға арналған декларатив, эмоциональ балладаларға тиклем, Эдит Пиаф кеүек артистар шансон стилендәге музыка менән сағыштырырлыҡ. Уның музыкаһы фарсы телле булмаған тыңлаусылар араһында ла популяр була. Фәйгә Атешин әзербайжан телендә «аҡҡош» тигәнде аңлатҡан «Гугуш» сәхнә исемен һайлаған. Был исемде тыуғанда бирәләр, әммә ир-ат исеме булғанлыҡтан, теркәү проблемалары килеп сыға, шуға күрә уны «Фәйгә» аҫтында яңынан теркәйҙәр 1990 йылда [[Фарсы теле|фарсы]] телендә йырлай, әммә [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Әрмән теле|әрмән]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Итальян теле|итальян]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә лә йырҙар башҡара. Ирандың үҙендә ул замансалыҡ символына әүерелгән һәм сикһеҙ популярлыҡ яулай. [[1979 йыл]]да Иран революцияһы ваҡытында Гугуш [[Лос-Анджелес]]та була. Шулай ҙа тыуған яғын һағынып, шунда ҡайтырға ҡарар итә. Революциянан һуң ни өсөн Иранда ҡалыуына яуап биреп, ул быны «тыуған иленә мөхәббәттән» тип атай<ref>''Cohen, Tom.''&#x20;Googoosh Returns to Public Arena.&#x20;''AP NEWS''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. Революция күп символдарҙы, бигерәк тә артыҡ көнбайышлашыуҙы ҡабул итеү менән бәйле символдарҙы емерергә тырышыуына ҡарамаҫтан, Гугуш оҙаҡ йылдар Иранда ҡала<ref>''Ferguson, Jason.''&#x20;Iranian pop queen Googoosh playing at the Bob Carr is a pretty big deal&#x20;(англ.).&#x20;''Orlando Weekly''.&#x20;Дата обращения: 25 марта 2019.&#x20;Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһынан]] һуң уға Иранда сығыш яһау тыйыла. Президент Мөхәммәт Хатами власҡа килгәнсе сығыш яһамай, ул Гугушҡа илдән ситтә гастролдәргә сығырға рөхсәт бирә. 2000 йылда Төньяҡ Америкаға, [[Лос-Анджелес]] ҡалаһына күсә, унда ижади эшен бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә. 2002 йылда уның «Ғариби-Ашина» йыры BBC фекере буйынса [[Урта Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] иң популяр йырға әйләнә. Әзербайжан телендә [[:ru:Ayrılıq_(песня)|Ayrılıq]]» ({{lang-ru|«Разлука»}}) композицияһы популяр йырға әйләнгән, уны йырсы тәүге тапҡыр [[1972 йыл]]да, яңғыҙ концерт ваҡытында башҡара. АҠШ-ҡа күскәс, йырсы гастролдәрен дауам итә һәм бер нисә илдә сығыш яһай. Элекке СССР- ҙа тәүге тапҡыр 2017 йылдың 31 авгусында [[Ереван|Ереванда]] һәм 2017 йылдың 3 сентябрендә [[Тбилиси]]ҙа сығыш яһай <ref>{{Cite news|title=Гугуш выступит с концертом в Ереване – ФОТО|url=http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html|work=The First News|accessdate=2017-09-24|archivedate=2017-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909063928/http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html}}</ref> . Гугушты [[Әзербайжан]]ға сығыш яһарға бер нисә тапҡыр саҡыралар, әммә йырсының [[Баҡы]]ла сығышы бер ҡасан да булмай <ref>{{Cite news|title=Почему иранская певица Гугуш отказывается приехать в Баку?|url=https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html|work=Trend.Az|date=2008-04-28|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803130606/https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Певицу азербайджанского происхождения не пускает в Баку её бойфренд — армянин|url=http://news.day.az/showbiz/247553.html|work=Day.Az|date=2011-01-12|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803134114/http://news.day.az/showbiz/247553.html}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Ягуб Зуруфчу: «Гугуш не гордится тем, что она азербайджанка!» — ВИДЕО|url=http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html|work=The First News|date=2012-10-06|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171235/http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html}}</ref> . Гугуш менән таныш Ягуб Зуруфчу һүҙҙәре буйынса, Гугуш үҙен әзербайжан тип түгел, ә иранлы тип һанай<ref>{{Cite news|first=Кямаля|last=Алиева|authorlink=|title=Коллега о национальной принадлежности Гугуш - ее не в чем винить|url=https://sptnkne.ws/f4N7|work=Sputnik Азербайджан|publisher=|date=2017-09-20|accessdate=2018-08-09}}</ref> . Зуруфчу әйткәнсә, йырсы фарсы телендә һөйләшә, бер аҙ әзербайжан телендә һөйләшә<ref>{{Cite news|title=«Пускать нельзя прогнать», или Страсти по Гугуш — ФОТО — ВИДЕО|last=1news|url=http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video|date=2017-08-31|accessdate=2018-08-09|archivedate=2018-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180730080439/http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video}}</ref>. == Ижтимағи-сәйәси позицияһы == [[2017 йыл]]да Ирандың Революцион суды Гугуштыы режимға һәм милли хәүефһеҙлеккә ҡаршы диверсион эшмәкәрлек, шулай уҡ ил етәкселәренә яла яғыу өсөн ситтән тороп 16 йылға төрмәгә хөкөм итә<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1489181520#gsc.tab=0|title=Самую популярную Иранскую певицу Гугуш заочно приговорили к 16 годам тюрьмы|publisher=ЦентрАзия|access-date=2026-05-07}}</ref>. 2025 йылдың декабрендә Гугуш Ислам Республикаһы режимы бөткәнсе яңы йырҙар сығармаясағын белдерҙе. Associated Press агентлығына биргән интервьюһында йырсы Иран йәштәренең көрәшенә теләктәшлек белдереп, илдә власть алмашынғанға тиклем ижади эште кисектереп тороуҙы хуп күргәнен белдерҙе. 2026 йылдың ғинуарында Иранда ҡаршылыҡ акциялары ваҡытында ул АҠШ президенты [[Дональд Трамп]]ҡа асыҡ хат яҙа. Баҫылған хатында Гугуш Америка лидерын Иран халҡына ярҙам итергә һәм Реза Пәһләүи менән хеҙмәттәшлек итергә саҡыра<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260114022616431-Gugush-obratilas-k-Trampu-s-prizyvom-podderzhat-narod-Irana|title=Гугуш обратилась к Трампу с призывом поддержать народ Ирана|publisher=First News Media|access-date=2026-05-07}}</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Googoosh+Behruz_Vosughi_on_magazine.JPG|справа|мини|136x136пкс| 1979 йылға тиклем нәшер ителгән Иран журналы тышлығында Гугуш һәм [[Бәһруз Вүсуки]]]] Гугуш өс тапҡыр кейәүгә сыға, өсөнсө тапҡыр Бәһруз Воссугиға сыға, уның менән бер нисә фильмда төшә, әммә никах оҙаҡҡа бармай. Тәүге никахынан Кәмбиз исемле улы бар. == Фильмография == [[Файл:Googoosh_in_a_poster_of_the_film_Bita_(1972).jpg|справа|мини|324x324пкс|1972 йылда «Бита» фильмының афишаһында «Гугуш»]]   {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|1960|Страх и надежда|بیم و امید|}} {{ВФильме|1961|Побег ангела|فرشتۀ فراری|}} {{ВФильме|1963|Скала страха|پرتگاه مخوف|}} {{ВФильме|1965|Дьяволенок|شیطون بلا|}} {{ВФильме|1966|Нищие Тегерана|گدايان تهران|}} {{ВФильме|1966|Большой и маленький|فيل و فنجان|}} {{ВФильме|1966|Хуссейн Корд|حسين كرد|}} {{ВФильме|1967|Четыре сестры|چهار خواهر|}} {{ВФильме|1967|Врата судьбы|دروازه تقدير|}} {{ВФильме|1967|Сокровище и труд|گنج و رنج|}} {{ВФильме|1967|В поисках преступников|در جستجوي تبهكاران|}} {{ВФильме|1968|Трое сумасшедших|سه دیوانه|}} {{ВФильме|1968|Ночь ангелов|شب فرشتگان|}} {{ВФильме|1968|Звезда семи небес|ستاره هفت آسمان|}} {{ВФильме|1969|Грех красоты|گناه زيبايی|}} {{ВФильме|1970|Рассвет|طلوع|}} {{ВФильме|1970|Свадебная ссора|جنجال عروسی|}} {{ВФильме|1970|Жертва интриги|پنجره|}} {{ВФильме|1970|Беззвёздное небо|سـمون بی ستاره|}} {{ВФильме|1971|Горячее чувство|احساس داغ|}} {{ВФильме|1972|Бита|بیتا|}} {{ВФильме|1973|Хиалати|خیالاتی|}} {{ВФильме|1973|Американка Мамэль|ممل امریکایی|}} {{ВФильме|1973|Назэрин|نازنین|}} {{ВФильме|1975|Попутчик|همسفر|}} {{ВФильме|1975|Ночь скуки|شب غریبان|}} {{ВФильме|1976|Медовый месяц|ماه عسل|}} {{ВФильме|1978|[[Долгая ночь (фильм, 1978)|Долгая ночь]]|در امتداد شب|}} {{ВФильме|1979|Этой ночью кто-то плачет|امشب اشکی می ریزد|}} {{ВФильмеНиз}} == Әҙәбиәттә == * [[Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы|Рәсүл Ғамзатов]] йырсы тураһында «Гугуш» шиғыры яҙған, («Ышанам, ышанам, яратам, яратам» тип тә атала). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Facebook|Googoosh.Officialpage|«Гугуш»}} === Видео === ** [https://www.youtube.com/watch?v=LbkbCSjdNk4 Гугуш поёт на дне рождения принца Реза Пехлеви] ** [https://www.youtube.com/watch?v=4iOi4ENmKvo Гугуш поёт на азербайджанском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=5gaKtX9zMu8 Гугуш поёт на арабском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=Neo37VhZtNc Гугуш поёт на армянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08 Гугуш поёт на английском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=zNRZDEoGQ1U Гугуш поёт на итальянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=iHyxmmj94Gk Гугуш поёт на французском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08&feature=related Гугуш поёт на английском языке] [[Категория:Фильмография к доработке]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Фарсы йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Актрисалар]] a4cfj3opjzqzsfnnwoz9xmyfm0iszyo Динар (ҡурсаулыҡ) 0 200753 1296660 1296571 2026-05-12T15:17:39Z Юлдашева Луиза 18980 removed [[Category:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296660 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Динар ҡурсаулығы''' (фарсы منطقه حفاظت شده دنا — Динар тау һырты<ref>{{Атлас мира|2010|122|Иран, Афганистан, Пакистан}}</ref> (Кухе-Динар<ref name="map2">{{Карта|H-39-Б}}</ref><ref>{{Карта|H-39-X}}</ref>, (4,525 м) Кохгилуе һәм Бойер Әхмәт, Исфахан һәм Фарс провинциялары аша үтеп, [[Загрос]] тау һыртында урынлашҡан һәм яҡынса 90 километр һыу бүлгескә эйә. [[2010 йыл|2010]] йылда Динар биосфера ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО тарафынан]] Иранда унынсы биосфера ҡурсаулығы һәм донъяла 550-се биосфера ҡурсаулығы булараҡ теркәлгән<ref>Dena Biosphere Reserve, Islamic Republic of Iran&#x20;(англ.).&#x20;UNESCO&#x20;(февраль 2019).&#x20;Дата обращения: 8 марта 2022.&#x20;Архивировано 8 марта 2022 года.</ref>. == Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары == Дена тау һырты бейеклеге 4000 метрҙан ашыу 49 түбәне үҙ эсенә ала һәм 4000 метрҙан ашыу түбәләрҙең дөйөм һаны буйынса Ирандағы иң ҙур комплекс тип иҫәпләнә . Халыҡ фекеренән айырмалы рәүештә, Деа — бер түбә генә түгел, ә төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙылған тау теҙмәһе. Дена ҡурсаулығы биләмәһенең көнсығыш сиге Дена шахрестаны үҙәгенең Сисахт ҡалаһы төньяғынан башлана. Дена ҡурсаулығы зонаһы биосфера ҡурсаулығы сифатында майҙаны 93 821 гектар тәшкил иткән илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күп һанлы ваҡ шишмәләр һәм тарлауыҡтар бар. Был шишмәләрҙең күбеһе ҡушылып, Бәшәр һәм Херсан йылғаларын барлыҡҡа килтерә. Был район тулыһынса таулы. Биләмәләге иң бейек һәм иң түбән нөктәләр араһындағы бейеклек айырмаһы 3000 метрҙан ашыу. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ үҫемлектәр төрлөлөгө йәһәтенән бик бай һәм ҡиммәтле. 2500 метр бейеклектәге Дена ҡурсаулығы биләмәһе имән урманы менән ҡапланған. Имәндәр араһында шулай уҡ төрлө ағас төрҙәре бар, шул иҫәптән саған, миндаль, энәлек һәм башҡалар. 3500 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклектә ер өҫтө үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Дена дымлы, һыуыҡ һәм ярым дымлы зонала урынлашҡан. Минималь температура −18 градус, максималь − 39 градус. Дена районында һыуыҡ, туңыу һәм ҡар иреүе, дөйөм таулы ерлек кеүек факторҙар һөҙөмтәһендә тупраҡтың тәбиғи эрозияһы тураһында дәлилдәрҙе күрергә мөмкин. Денаға төрлө тау тоҡомдарының йыуылыуының мөһим факторы булып көслө һыу ағымы тора, был ер өҫтө йыуылыуының төрлө төрҙәре өсөн шарттар тыуҙыра . == Халыҡ һаны == Был ерҙә һунарсылыҡ кеүек үҙенсәлекле шөғөлдәре менән ҙур булмаған ырыуҙар йәшәй. == Ҡурсаулыҡҡа хәүеф янаған факторҙар == Дена ҡурсаулығы һәм милли паркының биологик төрлөлөгөнә ҡурҡыныс янаған төрлө факторҙар араһында был район халҡы араһында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ мәҙәниәте булыуы, ауыл һәм ҡала халҡының артыуы, көтөүлектәрҙе юҡ итеү, урмандарҙы ҡырҡыу, урманлы ерҙәрҙе ауыл хужалығы, юлдар төҙөү, мәшғүллек өсөн шарттар булмау, хеҙмәт көстәрен йәлеп итеү, дарыу үҫемлектәре йыйыу, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙа идара итеүҙең булмауы айырым урын ала . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhWWbB6Bwco Иран Чахармахал һәм Бәхтяри, Дена тәбиғи һаҡланған биләмә] [[Категория:Иран тауҙары]] [[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] alqwc47gwkeso64zk00sbf2w9zuwbup 1296661 1296660 2026-05-12T15:18:08Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Ҡурсаулыҡтар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296661 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Динар ҡурсаулығы''' (фарсы منطقه حفاظت شده دنا — Динар тау һырты<ref>{{Атлас мира|2010|122|Иран, Афганистан, Пакистан}}</ref> (Кухе-Динар<ref name="map2">{{Карта|H-39-Б}}</ref><ref>{{Карта|H-39-X}}</ref>, (4,525 м) Кохгилуе һәм Бойер Әхмәт, Исфахан һәм Фарс провинциялары аша үтеп, [[Загрос]] тау һыртында урынлашҡан һәм яҡынса 90 километр һыу бүлгескә эйә. [[2010 йыл|2010]] йылда Динар биосфера ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО тарафынан]] Иранда унынсы биосфера ҡурсаулығы һәм донъяла 550-се биосфера ҡурсаулығы булараҡ теркәлгән<ref>Dena Biosphere Reserve, Islamic Republic of Iran&#x20;(англ.).&#x20;UNESCO&#x20;(февраль 2019).&#x20;Дата обращения: 8 марта 2022.&#x20;Архивировано 8 марта 2022 года.</ref>. == Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары == Дена тау һырты бейеклеге 4000 метрҙан ашыу 49 түбәне үҙ эсенә ала һәм 4000 метрҙан ашыу түбәләрҙең дөйөм һаны буйынса Ирандағы иң ҙур комплекс тип иҫәпләнә . Халыҡ фекеренән айырмалы рәүештә, Деа — бер түбә генә түгел, ә төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙылған тау теҙмәһе. Дена ҡурсаулығы биләмәһенең көнсығыш сиге Дена шахрестаны үҙәгенең Сисахт ҡалаһы төньяғынан башлана. Дена ҡурсаулығы зонаһы биосфера ҡурсаулығы сифатында майҙаны 93 821 гектар тәшкил иткән илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күп һанлы ваҡ шишмәләр һәм тарлауыҡтар бар. Был шишмәләрҙең күбеһе ҡушылып, Бәшәр һәм Херсан йылғаларын барлыҡҡа килтерә. Был район тулыһынса таулы. Биләмәләге иң бейек һәм иң түбән нөктәләр араһындағы бейеклек айырмаһы 3000 метрҙан ашыу. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ үҫемлектәр төрлөлөгө йәһәтенән бик бай һәм ҡиммәтле. 2500 метр бейеклектәге Дена ҡурсаулығы биләмәһе имән урманы менән ҡапланған. Имәндәр араһында шулай уҡ төрлө ағас төрҙәре бар, шул иҫәптән саған, миндаль, энәлек һәм башҡалар. 3500 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклектә ер өҫтө үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Дена дымлы, һыуыҡ һәм ярым дымлы зонала урынлашҡан. Минималь температура −18 градус, максималь − 39 градус. Дена районында һыуыҡ, туңыу һәм ҡар иреүе, дөйөм таулы ерлек кеүек факторҙар һөҙөмтәһендә тупраҡтың тәбиғи эрозияһы тураһында дәлилдәрҙе күрергә мөмкин. Денаға төрлө тау тоҡомдарының йыуылыуының мөһим факторы булып көслө һыу ағымы тора, был ер өҫтө йыуылыуының төрлө төрҙәре өсөн шарттар тыуҙыра . == Халыҡ һаны == Был ерҙә һунарсылыҡ кеүек үҙенсәлекле шөғөлдәре менән ҙур булмаған ырыуҙар йәшәй. == Ҡурсаулыҡҡа хәүеф янаған факторҙар == Дена ҡурсаулығы һәм милли паркының биологик төрлөлөгөнә ҡурҡыныс янаған төрлө факторҙар араһында был район халҡы араһында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ мәҙәниәте булыуы, ауыл һәм ҡала халҡының артыуы, көтөүлектәрҙе юҡ итеү, урмандарҙы ҡырҡыу, урманлы ерҙәрҙе ауыл хужалығы, юлдар төҙөү, мәшғүллек өсөн шарттар булмау, хеҙмәт көстәрен йәлеп итеү, дарыу үҫемлектәре йыйыу, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙа идара итеүҙең булмауы айырым урын ала . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhWWbB6Bwco Иран Чахармахал һәм Бәхтяри, Дена тәбиғи һаҡланған биләмә] [[Категория:Иран тауҙары]] [[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] [[Категория:Ҡурсаулыҡтар]] dtku8wbq735037lorvq6u9oaoaj1tcu 1296662 1296661 2026-05-12T15:18:39Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Биосфера ҡурсаулыҡтары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296662 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Динар ҡурсаулығы''' (фарсы منطقه حفاظت شده دنا — Динар тау һырты<ref>{{Атлас мира|2010|122|Иран, Афганистан, Пакистан}}</ref> (Кухе-Динар<ref name="map2">{{Карта|H-39-Б}}</ref><ref>{{Карта|H-39-X}}</ref>, (4,525 м) Кохгилуе һәм Бойер Әхмәт, Исфахан һәм Фарс провинциялары аша үтеп, [[Загрос]] тау һыртында урынлашҡан һәм яҡынса 90 километр һыу бүлгескә эйә. [[2010 йыл|2010]] йылда Динар биосфера ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО тарафынан]] Иранда унынсы биосфера ҡурсаулығы һәм донъяла 550-се биосфера ҡурсаулығы булараҡ теркәлгән<ref>Dena Biosphere Reserve, Islamic Republic of Iran&#x20;(англ.).&#x20;UNESCO&#x20;(февраль 2019).&#x20;Дата обращения: 8 марта 2022.&#x20;Архивировано 8 марта 2022 года.</ref>. == Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары == Дена тау һырты бейеклеге 4000 метрҙан ашыу 49 түбәне үҙ эсенә ала һәм 4000 метрҙан ашыу түбәләрҙең дөйөм һаны буйынса Ирандағы иң ҙур комплекс тип иҫәпләнә . Халыҡ фекеренән айырмалы рәүештә, Деа — бер түбә генә түгел, ә төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙылған тау теҙмәһе. Дена ҡурсаулығы биләмәһенең көнсығыш сиге Дена шахрестаны үҙәгенең Сисахт ҡалаһы төньяғынан башлана. Дена ҡурсаулығы зонаһы биосфера ҡурсаулығы сифатында майҙаны 93 821 гектар тәшкил иткән илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күп һанлы ваҡ шишмәләр һәм тарлауыҡтар бар. Был шишмәләрҙең күбеһе ҡушылып, Бәшәр һәм Херсан йылғаларын барлыҡҡа килтерә. Был район тулыһынса таулы. Биләмәләге иң бейек һәм иң түбән нөктәләр араһындағы бейеклек айырмаһы 3000 метрҙан ашыу. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ үҫемлектәр төрлөлөгө йәһәтенән бик бай һәм ҡиммәтле. 2500 метр бейеклектәге Дена ҡурсаулығы биләмәһе имән урманы менән ҡапланған. Имәндәр араһында шулай уҡ төрлө ағас төрҙәре бар, шул иҫәптән саған, миндаль, энәлек һәм башҡалар. 3500 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклектә ер өҫтө үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Дена дымлы, һыуыҡ һәм ярым дымлы зонала урынлашҡан. Минималь температура −18 градус, максималь − 39 градус. Дена районында һыуыҡ, туңыу һәм ҡар иреүе, дөйөм таулы ерлек кеүек факторҙар һөҙөмтәһендә тупраҡтың тәбиғи эрозияһы тураһында дәлилдәрҙе күрергә мөмкин. Денаға төрлө тау тоҡомдарының йыуылыуының мөһим факторы булып көслө һыу ағымы тора, был ер өҫтө йыуылыуының төрлө төрҙәре өсөн шарттар тыуҙыра . == Халыҡ һаны == Был ерҙә һунарсылыҡ кеүек үҙенсәлекле шөғөлдәре менән ҙур булмаған ырыуҙар йәшәй. == Ҡурсаулыҡҡа хәүеф янаған факторҙар == Дена ҡурсаулығы һәм милли паркының биологик төрлөлөгөнә ҡурҡыныс янаған төрлө факторҙар араһында был район халҡы араһында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ мәҙәниәте булыуы, ауыл һәм ҡала халҡының артыуы, көтөүлектәрҙе юҡ итеү, урмандарҙы ҡырҡыу, урманлы ерҙәрҙе ауыл хужалығы, юлдар төҙөү, мәшғүллек өсөн шарттар булмау, хеҙмәт көстәрен йәлеп итеү, дарыу үҫемлектәре йыйыу, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙа идара итеүҙең булмауы айырым урын ала . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhWWbB6Bwco Иран Чахармахал һәм Бәхтяри, Дена тәбиғи һаҡланған биләмә] [[Категория:Иран тауҙары]] [[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] [[Категория:Ҡурсаулыҡтар]] [[Категория:Биосфера ҡурсаулыҡтары]] nxb3k0ih9g98wffnco4kzz4drt22y8l Анестезия 0 200754 1296701 1296068 2026-05-12T21:14:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296701 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Anesthesia_patient_simulator.jpg|мини|282x282пкс|Анестезиолог студенттарҙы өйрәтеү.]] '''Анестезия''' ({{Lang-el|ἀναισθησία}} — «иҫһеҙ») — тәндең йәки уның бер өлөшөнөң һиҙгерлеген тирә-яҡ мөхит һәм үҙ хәле тураһында мәғлүмәтте ҡабул итеүҙе тулыһынса туҡтатыуға тиклем кәметкән процесс. == Классификация == Анестезия һиҙгер нервы импульсын төрлө кимәлдә ҡабул итеү йәки тапшырыу боҙолған осраҡта барлыҡҡа килә: * һиҙеү рецепторҙарының зарарланыуы; * һиҙеү [[нерв]]ыларының зарарланыуы; * нервы импульстарын ҡабул итеүҙе боҙған [[Баш мейеһе|мейе]] зарарланыуы; * баш мейеһе һиҙгер рецепторҙарҙан алған мәғлүмәтте дөрөҫ интерпретациялауға ҡамасаулай торған [[Психик ҡаҡшау|психик ауырыуҙар]], мәҫәлән, истерия. Боҙолған һиҙгерлектең төрөнә бәйле рәүештә, анестезия булыуы мөмкин: * тулы анестезия (һиҙгерлектең бөтә төрҙәре блоклана) * өлөшләтә наркоз (һиҙгерлектең билдәле бер төрөн блоклау) ** ауыртыу тойғоһо булмауы — анальгезия ** [[:ru:Температурная чувствительность|температураға һиҙгерлектең]] булмауы — терманестезия ** тактиль һиҙгерлектең булмауы ** тәндең арауыҡта урынлашыуын тоймау ** [[Аҙыҡ тәме|тәм]] тойғоһо булмау — [[Аҙыҡ тәме|агевзия]] ** еҫ тоймау — аносмия Анестезия төрлө кимәлдәге һиҙеү нервы импульстарын ҡабул итеүҙә йәки тапшырыуҙа боҙолоуҙар булғанда барлыҡҡа килә: Әгәр ҙә күреүҙең, ишетеүҙең йәки киңлек йүнәлешенең боҙолоуы тейешле рецепторҙарға зыян килеүҙән килеп сыҡһа, уларҙы офтальмология һәм отоларингология кеүек фәндәр өйрәнә. Әгәр наркоз башҡа төр рецепторҙарға зыян килеүҙән йәки нервы күҙәнәктәре араһындағы бәйләнештәрҙең боҙолоуы арҡаһында килеп сыҡһа, ул неврология тарафынан өйрәнелә. Психик тайпылыштарҙан барлыҡҡа килгән анестезияны психиатрия өйрәнә. Хроник ауыртыу мәсьәләләре менән [[:ru:Алгология|алгология]], ә медицинала махсус тыуҙырылған анестезия менән [[:ru:Анестезиология|анестезиология]] шөғөлләнә. Анестезиологияла анестетиктар хирургик операция һәм башҡа ауыртыулы медицина процедуралары ваҡытында ауыртыуҙы баҫыу өсөн ҡулланыла. Яһалма наркоз [[1847 йыл]]дан алып ҡулланыла: был йылда Джеймс Симпсон хлороформды аса. == Медицина анестезияһы == Медицина анестезияһы анестезиология ғәмәли фәненең өйрәнеү предметы булып тора. Һаулыҡ һаҡлау учреждениелары шарттарында медицина манипуляциялары ваҡытында анестетиктарҙың төрлө төрҙәре ҡулланыла. Наркоз биреү менән туранан-тура табип анестезиолог-реаниматолог һәм шәфҡәт туташы-анестезист шөғөлләнә. [[Файл:Preoxygenation_before_anesthetic_induction.jpg|мини|250x250пкс|Дөйөм наркоз алдынан преоксигенациялау]] === Дөйөм анестезия === Дөйөм анестезия йәки наркоз — үҙәк нервы системаһын тулыһынса баҫтырыу, аңын юғалтыу һәм ауыртыу һиҙгерлеген юғалтыу. Ул мускулдарҙың ял итеүе менән оҙатыла, һәм махсус наркоз-тын алыу ҡорамалдары талап ителә. === Тынысландырыу === Күп кенә медицина манипуляцияларын башҡарыу өсөн ауыртыуҙы баҫтырыу талап ителмәй — аңды һүндереү етә. Үҙенён-үҙе тын алыу һаҡлана, рефлекстар баҫтырыла, мускулдар тонусы кәмей. Ҡулланыуҙың ғәҙәти миҫалдары: быуынын урынына ултыртыу, [[:ru:Искусственный аборт|медицина аборты]], [[:ru:Колоноскопия|колоноскопия]], [[:ru:Гастроскопия|гастроскопия]], [[:ru:Эндоскопия|эндоскопия]], катетер индереү. === Урынлы-төбәк анестезия === Урындағы наркоз тәьҫирендә тәндең билдәле бер өлөшөнөң һиҙгерлеген юғалтыуы. Нерв импульсы тапшырыуҙы блокировкалау участкаһы буйынса түбәндәге аҫтөрҙәргә бүленә: ==== Нейроаксиаль (үҙәк төбәк) ==== * Арҡа йәки субарахноидаль анестезия (СМА) — анестетикты субарахноидаль арауыҡҡа индереү юлы менән арҡа нервыһы тамырҙары кимәлендә импульс тапшырыуҙы тыйыу. Ул тиҙ башлана, кендектән түбән операцияларҙа ҡулланыла. * Эпидураль наркоз (ЭДА) эпидураль арауыҡҡа наркоз индереп, арҡа нервыһы тамыры кимәлендә импульс тапшырыуҙы блоклай. Ул яй башлана һәм сегменталь эффектҡа эйә, пациентҡа йөрөү мөмкинлеген бирә. ** Ҡойроҡ (сакраль) — һигеҙгүҙ тапҡырындағы эпидураль анестезияның айырым осрағы * Берләштерелгән арҡа-эпидураль анестезия — арҡа (блок үҫешенең юғары тиҙлеге) һәм эпидураль (оҙайлы ваҡыт ауыртыуҙы баҫыу мөмкинлеге) анестезияһының өҫтөнлөктәрен берләштереү. ==== Периферия төбәк ==== * Үткәреү анестезияһы — нервы олоно йәки нервы үрелештәре кимәлендә импульс тапшырыуҙы тыйыу. Мәҫәлән, ҡулдарға операция яһағанда яурын үрелеше блокадаһы. * Урындағы (инфильтрация) наркоз — ауыртыу рецепторҙары һәм бәләкәй нервы тармаҡтары кимәлендә импульс тапшырыуҙы блоклай. Был урындағы наркоз эретмәһен тире эсенә йәки лайлалы тышса аҫтына индереү юлы менән тормошҡа ашырыла. * Терминаль йәки аппликация (анестетиктарҙы лайлалы тиресәгә һөртөү). === Башҡа төрҙәре === * Ҡатнаш анестезия — мәҫәлән, урынлы-төбәк анестезия ысулдарының береһе менән бергә дөйөм анестезия. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Анестезиология * Анестетики * Наркоз == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезия}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Анестезирование}} * ''Козловская Н. Г.'' (2011) [https://cyberleninka.ru/article/n/iz-istorii-anesteziologii Из истории анестезиологии]. * ''Соловьёва А. А.'' (2015) [http://www.medkras.com/information/anesthesia.html Основы анестезиологии. Местная и общая анестезия]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822222849/http://www.medkras.com/information/anesthesia.html |date=2017-08-22 }}. [[Категория:Анестезиология]] fpv3zp2ll20w9xyxh1p8clm31wrunh5 Ҡавир милли паркы 0 200758 1296663 1296589 2026-05-12T15:19:51Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Биосфера ҡурсаулыҡтары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296663 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ҡавир милли паркы''' ( фарсы پارک ملی کویر — Иранда милли парк һәм туғыҙ биосфера ҡурсаулығының береһе. [[Файл:Ape_iran_kavir.JPG|мини]] == Географияһы == Дәшт-е Ҡавир тоҙло сүллегендә (шулай уҡ Бөйөк Тоҙ сүллеге тип атала) Иран таулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Парк 4000 квадрат километр майҙанды биләй һәм Семнан, Тәһран, Ҡом һәм Исфахан провинцияларына һуҙылған. Ул Тәһрандан көньяҡҡа табан 120 саҡрым һәм Ҡумдан көнсығышҡа ҡарай 100 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың үҙәгендә Даир-е Гячин каруанһарайы урынлашҡан. Парктың тәбиғи ландшафты — сүллек. == Климаты == Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш климаты башлыса ҡоро. Парктың үҙәк һәм төньяҡ өлөштәрендә ярым ҡоро климат, ә көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөштәрендә ярым дымлы климат. Был климат төрлөлөгө хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгөнә килтергән, паркты [[биосфера]] хазинаһына әйләндергән. Һөҙөмтәлә, тышҡы ҡиәфәте, парктың дөйөм пейзажы был өс районда ҡырҡа айырыла. == Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы == Парктың үҫемлектәр донъяһына сүл һәм дала үҫемлектәренең 355 төрө инә, шуларҙың 20-һе эндемиктар. Милли паркта 34 төр һөтимәр хайуан, шул иҫәптән Азия гепарды, Алғы Азия леопарды, [[бүре]], һыҙатлы гиена, ҡом бесәйе, [[Төлкө|ҡыҙыл төлкө]], ҡом төлкө, Беннет ғәзәле, безоар кәзә, ҡырағай һарыҡ, шакал һәм ҡарағал йәшәй. Шулай уҡ парк биләмәһендә 155 төр ҡош, шул иҫәптән һоро һәм сүллек ағуналары, сүл барабаһы, туғаҙаҡ, турғайҙар, ҡыҙылтүш, ҡарлуғас, бөркөт, һар, ҡарсыға, сапсан, торомтай, шулай уҡ фламинго, ҡашҡабаш, сүрәгәй өйрәк, ҡаҙҙар кеүек күсәр ҡоштар йәшәй. Шулай уҡ парк сиктәрендә 34 төр һөйрәлеүселәр осрай. == Һылтанмалар == * [http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1_2.htm Кевир милли паркы .] * [http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=828&name=Golestan+National+Park Иран туризмы һәм туристик онлайн (ITTO)] * [http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/contact.asp?code=IRA Кәүир милли паркы — ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы үҙәге] * Иранда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге * {{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=5733|title=Kavir National Park, Iran|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2016-04-12}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хабр (милли парк) * [[Список национальных парков Ирана|Ирандағы милли парктар исемлеге .]] [[Категория:Категория МСОП II]] [[Категория:Иран милли парктары]] [[Категория:Биосфера ҡурсаулыҡтары]] 4a3sivnypvl8pjqlt6wwt6pd9kolkho Шапур (мәмерйә) 0 200792 1296664 1296318 2026-05-12T15:28:55Z Юлдашева Луиза 18980 1296664 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Shaapoor_Cave_Panorama_360_virtual_Reality.jpg|мини]] '''Шапур''' — (({{lang-fa|غار شاپور}}) [[Иран]]дағы мәмерйә. Ул Танг-Чоган тарлауығында 300 метр бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, Бишапур ҡалаһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың төп баш ҡалаһы Ҡазерун Шәһерстанында урынлашҡан. Мәмерйәнең тәрәнлеге 30 метр. Уның инеү урынында мәмерйәнең үҙенең [[Сталагмит|сталагмиттарынан]] уйылған Шапур I статуяһы тора. 1700 йыл дауамында был һын бер урында ҡалған һәм үҙ урынынан китмәгән. Ул боронғо замандарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер скульптура; бейеклеге яҡынса 7 метр, киңлеге 2 метрҙан ашыу. Шапур I-нең баҫып торған һыны — Сәсәниҙәр сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк ҡомартҡыларының береһе. Быуаттар үткәс тә, был һын, емерелгән ике ҡулынан башҡа, бөтөн килеш һаҡлана. Ғәрәптәр Иранды яулап алғандан һуң статуя ҡолатыла, әммә [[1957 йыл]]да хәрбиҙәр ярҙамында уны үҙ урынына ҡайтаралар<ref>معرفی غار شاپور کازرون.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 30 августа 2019 года.</ref><ref>غار شاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 27 февраля 2017 года.</ref>. Сәсәниҙәр династияһы башланғанға тиклем был мәмерйә был тирәлә йәшәүселәр өсөн ғибәҙәтхана булып хеҙмәт иткән, бында ла, Ниясар һәм Бабаджабар мәмерйәләрендәге кеүек, төрлө тантаналар үткәрелгән, тип иҫәпләнә. Әрдәшир I (Папакан), халыҡ араһында дини берҙәмлек булдырырға теләп, мәмерйә эргәһендә зороастрий ғибәҙәтханаһы төҙөй. Бер нисә йылдан һуң уның улы Шапур I мәмерйә эсендә уның статуяһын ҡуйырға ҡуша<ref>همشهری آنلاین — آشنایی با غار شاپور — فارس.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 2 мая 2017 года.</ref> == Сәсәниҙәр династияһынан Шапур I == Шапур I, Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Әрдәшир Папакандың улы, ил менән б.э. 215 йылынан алып 272 йылға тиклем идара иткән. Шапур I ил сиктәрен [[Әһәмәниҙәр]] династияһынан [[Дарий I]] империяһы сиктәренә тиклем тиерлек киңәйтә ала, әммә ул бер ҡасан да Әһәмәниҙәр империяһының ҡеүәтен һәм бөйөклөгөн тергеҙеүгә өлгәшә алмай. Шапур I шәп стратег була; [[Боронғо Рим]] менән һуғыштар алып бара һәм Рим ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән данлыҡлы еңеүҙәргә өлгәшә. Икенсе һуғыш ваҡытында, Эдесса һуғышында ( Антакьянан төньяҡтараҡ — хәҙерге [[Төркиә]]), фарсылар Рим императоры Валерианды ҡулға ала. Иран менән Рим араһында бер нисә быуат һуғыш осоронда бындай ваҡиға бер тапҡыр ғына була. Ҙур еңеүҙең хөрмәтенә Шапур I үҙенең еңеүен мәңгеләштереү һәм уның иҫтәлеген нәҫелгә тапшырыу өсөн Фарс провинцияһында бер нисә барельеф уйырға бойора<ref>غار شاپور اول ساسانی، غار شاپور، غار شاپور کازرون، غار شاپور بیشاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 7 октября 2017 года.</ref> == Тасуирлама == Мәмерйәгә ингән урындағы стеналарға барельефтар уйылған, һәр береһендә Сәсәниҙәр дәүерендәге конкрет тарихи ваҡиға төшөрөлгән. Инеү урыны янында, уң яҡ диуарҙа, ҡәлғәләр һүрәтләнгән, улар, күрәһең, Бишапур ҡалаһының мөмкин булған дошман һөжүменән һаҡланғанын күрһәтә. Тарлауыҡтың үҙенең аҫтында Рудханейе-Шапур йылғаһының үҙәне урынлашҡан, унан һыу, төрлө каналдар аша ағып, ҡалаға ингән. == Тарихы == Риүәйәттәр буйынса, ғәрәптәр 633 йылдың 28 авгусында Фарс провинцияһын яулап алғас, Нәсер Ибн Сәғир исемле ғәрәп командирҙарының береһе Шапур мәмерйәһенә инә (ул ваҡытта Ирандың бик күп тарихи ҡомартҡылары һаҡланған), унда ул ваҡытта күп һанлы Иран тарихи ҡомартҡылары һаҡлана, мәмерйәне ҡарап сыға һәм I статуяһын ҡолатырға ҡуша. Һуңыраҡ урындағы халыҡ ғәрәп командирына Шапур I статуяһын тәүге урынына ҡайтарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә һәм уның өсөн алтын тәҡдим итә, әммә кире яуап ала . Мәмерйәгә ингән ерҙә ике таш яҙыу тора, уларҙан береһендә Шапур I яҙмаһының Наҡш-и Рәжәбтән тәржемәһе бар, икенсеһендә Иран хәрби хеҙмәткәрҙәренең, 1000 йылдан һуң, 1958 йылда, статуяны нисек тергеҙеүе һәм уны тәүге урынына ҡайтарыуы тураһында яҙма бар<ref>غار شاپور اول ساسانی.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 25 августа 2018 года.</ref>. Ике яҙыуҙы ла бер үк хәрби хеҙмәткәрҙәр яҙған<ref>سایت جامع شهرستان کازرون.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано из оригинала 25 февраля 2010 года.</ref>. Шаһ ғәскәре һалдаттары тарафынан эшләнгән һәм улар тарафынан мәмерйә эсенә ҡуйылған билдәләрҙең береһендә түбәндәгесә яҙылған:<blockquote>Башында генерал Бахрам Ариан етәкселек иткән Ирандың шаһ армияһы штабы булышлығында Мөхәммәт Тоги Маджиди корпусы көстәре тарафынан шаһтың Шапур I статуяһын генерал тергеҙеү һәм уның тәүге урынына ҡайтарыу тураһындағы указы. Уның батша ғали йәнәптәре шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] идара иткән осорҙа Пәхләүи династияһының икенсе шаһаншаһы шаһ армияһының ҡаһарман яугирҙәре Сәсәниҙәр династияһының икенсе шаһаншаһы Шапур I статуяһын тергеҙә һәм үҙенең тәүге урынына ҡайтара Тәүлек әйләнәһенә алты ай эшләгәндән һуң, [[1958 йыл]]дың 15 февралендә төштән һуң сәғәт биштә статуя ҡабаттан тергеҙелә һәм үҙ урынына ҡайтарыл. Был эшкә Шираз һәм Ҡазерундан һигеҙ офицер, бер граждан, 200-ҙән ашыу сержант, рядовой һәм инженер йәлеп ителә. Эш менән туранан-тура генерал Мөхәммәт Тоги Маджиди етәкселек итә. Уның корпусы шулай уҡ Шапур йылғаһынан алып автомобилдәр өсөн туҡталҡаға тиклем шоссе юлын төҙөүҙе тамамлау, автомобилдәр өсөн парковканан алып мәмерйәгә ингән урынға тиклем тау юлы һалыу, һырлы таштан эшләнгән 230 баҫҡыстан һәм тимер яндауырҙарҙан баҫҡыс төҙөү, таштан бина һәм мәмерйә эсендә баҫҡыстар төҙөү буйынса эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Барлыҡ был эштәрҙе исемдәре ошо яҙыуҙа мәңгеләштерелгән хәрбиҙәр башҡарған.</blockquote> == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Shapoorcavestair.jpg|альт=Лестница, ведущая в пещеру Шапур| Шапур мәмерйәһенә илткән баҫҡыстар Файл:مجسمه_شاپور_اول_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Первая статуя Шапура| Шапурҙың беренсе һыны Файл:غار_شاپور2_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:غار_شاپور1_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:Shaapoor_Startrail.jpg Файл:Shapur_statue_with_a_man_standing_in_front_of_it.JPG|альт=Охранник пещеры рядом со статуей Шапура. Размеры статуи на этой картине вполне узнаваемы по сравнению с человеком, стоящим рядом с ней.| <small>Шапур һынының эргәһендә мәмерйә һаҡсыһы. Был картиналағы һындың ҙурлығы эргәһендә торған кеше менән сағыштырғанда ярайһы уҡ билдәле.</small> Файл:Shapur_cave_-_description.JPG|альт=Изображение культурного наследия, содержащее описание пещеры Шапур у подножия горы с пещерой на вершине.| <small>Тау итәгендә Шапур мәмерйәһенең һүрәтләүен үҙ эсенә алған мәҙәни мираҫ һүрәте</small> Файл:Shapur_cave_from_below.JPG|альт=Вид пещеры Шапур рядом со знаком культурного наследия. Вокруг пещеры нарисован красный круг.| <small>Мәҙәни мираҫ билдәһе менән Шапур мәмерйәһенең күренеше. Мәмерйә тирәләй ҡыҙыл түңәрәк төшөрөлгән.</small> Файл:Shapur_cave_inside.JPG|альт=Скульптурное изображение изнутри пещеры Шапур| Шапур мәмерйәһе эсенән скульптура һүрәте Файл:Shapur_statue_back.JPG|альт=Картинка за статуей Шапура| Шапур статуяһы артындағы һүрәт Файл:Shapur_cave_outside_view.JPG|альт=Вид на равнины и деревни вокруг пещеры Шапур из устья пещеры| Мәмерйә ауыҙынан Шапур мәмерйәһе тирәһендәге тигеҙлектәр һәм ауылдар күренеше Файл:Shapur_cave_-_Naghsh_e_Rajab_translation.JPG|альт=Перевод надписи Накше-Раджаб, которая была выгравирована на стене пещеры Шапур армией.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһына ғәскәр тарафынан уйылған Наҡш-и-Рәжәб яҙмаһының тәржемәһе.</small> Файл:Shapur_cave_-_story_of_reerection_of_the_statue.JPG|альт=Армейская надпись на стене пещеры Шапур, которая описывает, как статуя была воздвигнута.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһындағы яҙыу, унда һындың нисек ҡуйылыуы һүрәтләнә.</small> Файл:Shapur_cave_-_Pahlavi_crown.JPG|альт=Корона Пехлеви высечена на стене пещеры Шапур над армейской надписью| <small>Пәһләүи тажы Шапур мәмерйәһе стенаһында хәрби яҙыу өҫтөндә уйылған .</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] t2iaqut5eovufcrow6alf1z9nv3p7oh 1296665 1296664 2026-05-12T15:29:42Z Юлдашева Луиза 18980 1296665 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Shaapoor_Cave_Panorama_360_virtual_Reality.jpg|мини]] '''Шапур''' — ({{lang-fa|غار شاپور}}) [[Иран]]дағы мәмерйә. Ул Танг-Чоган тарлауығында 300 метр бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, Бишапур ҡалаһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың төп баш ҡалаһы Ҡазерун Шәһерстанында урынлашҡан. Мәмерйәнең тәрәнлеге 30 метр. Уның инеү урынында мәмерйәнең үҙенең [[Сталагмит|сталагмиттарынан]] уйылған Шапур I статуяһы тора. 1700 йыл дауамында был һын бер урында ҡалған һәм үҙ урынынан китмәгән. Ул боронғо замандарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер скульптура; бейеклеге яҡынса 7 метр, киңлеге 2 метрҙан ашыу. Шапур I-нең баҫып торған һыны — Сәсәниҙәр сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк ҡомартҡыларының береһе. Быуаттар үткәс тә, был һын, емерелгән ике ҡулынан башҡа, бөтөн килеш һаҡлана. Ғәрәптәр Иранды яулап алғандан һуң статуя ҡолатыла, әммә [[1957 йыл]]да хәрбиҙәр ярҙамында уны үҙ урынына ҡайтаралар<ref>معرفی غار شاپور کازرون.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 30 августа 2019 года.</ref><ref>غار شاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 27 февраля 2017 года.</ref>. Сәсәниҙәр династияһы башланғанға тиклем был мәмерйә был тирәлә йәшәүселәр өсөн ғибәҙәтхана булып хеҙмәт иткән, бында ла, Ниясар һәм Бабаджабар мәмерйәләрендәге кеүек, төрлө тантаналар үткәрелгән, тип иҫәпләнә. Әрдәшир I (Папакан), халыҡ араһында дини берҙәмлек булдырырға теләп, мәмерйә эргәһендә зороастрий ғибәҙәтханаһы төҙөй. Бер нисә йылдан һуң уның улы Шапур I мәмерйә эсендә уның статуяһын ҡуйырға ҡуша<ref>همشهری آنلاین — آشنایی با غار شاپور — فارس.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 2 мая 2017 года.</ref> == Сәсәниҙәр династияһынан Шапур I == Шапур I, Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Әрдәшир Папакандың улы, ил менән б.э. 215 йылынан алып 272 йылға тиклем идара иткән. Шапур I ил сиктәрен [[Әһәмәниҙәр]] династияһынан [[Дарий I]] империяһы сиктәренә тиклем тиерлек киңәйтә ала, әммә ул бер ҡасан да Әһәмәниҙәр империяһының ҡеүәтен һәм бөйөклөгөн тергеҙеүгә өлгәшә алмай. Шапур I шәп стратег була; [[Боронғо Рим]] менән һуғыштар алып бара һәм Рим ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән данлыҡлы еңеүҙәргә өлгәшә. Икенсе һуғыш ваҡытында, Эдесса һуғышында ( Антакьянан төньяҡтараҡ — хәҙерге [[Төркиә]]), фарсылар Рим императоры Валерианды ҡулға ала. Иран менән Рим араһында бер нисә быуат һуғыш осоронда бындай ваҡиға бер тапҡыр ғына була. Ҙур еңеүҙең хөрмәтенә Шапур I үҙенең еңеүен мәңгеләштереү һәм уның иҫтәлеген нәҫелгә тапшырыу өсөн Фарс провинцияһында бер нисә барельеф уйырға бойора<ref>غار شاپور اول ساسانی، غار شاپور، غار شاپور کازرون، غار شاپور بیشاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 7 октября 2017 года.</ref> == Тасуирлама == Мәмерйәгә ингән урындағы стеналарға барельефтар уйылған, һәр береһендә Сәсәниҙәр дәүерендәге конкрет тарихи ваҡиға төшөрөлгән. Инеү урыны янында, уң яҡ диуарҙа, ҡәлғәләр һүрәтләнгән, улар, күрәһең, Бишапур ҡалаһының мөмкин булған дошман һөжүменән һаҡланғанын күрһәтә. Тарлауыҡтың үҙенең аҫтында Рудханейе-Шапур йылғаһының үҙәне урынлашҡан, унан һыу, төрлө каналдар аша ағып, ҡалаға ингән. == Тарихы == Риүәйәттәр буйынса, ғәрәптәр 633 йылдың 28 авгусында Фарс провинцияһын яулап алғас, Нәсер Ибн Сәғир исемле ғәрәп командирҙарының береһе Шапур мәмерйәһенә инә (ул ваҡытта Ирандың бик күп тарихи ҡомартҡылары һаҡланған), унда ул ваҡытта күп һанлы Иран тарихи ҡомартҡылары һаҡлана, мәмерйәне ҡарап сыға һәм I статуяһын ҡолатырға ҡуша. Һуңыраҡ урындағы халыҡ ғәрәп командирына Шапур I статуяһын тәүге урынына ҡайтарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә һәм уның өсөн алтын тәҡдим итә, әммә кире яуап ала . Мәмерйәгә ингән ерҙә ике таш яҙыу тора, уларҙан береһендә Шапур I яҙмаһының Наҡш-и Рәжәбтән тәржемәһе бар, икенсеһендә Иран хәрби хеҙмәткәрҙәренең, 1000 йылдан һуң, 1958 йылда, статуяны нисек тергеҙеүе һәм уны тәүге урынына ҡайтарыуы тураһында яҙма бар<ref>غار شاپور اول ساسانی.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 25 августа 2018 года.</ref>. Ике яҙыуҙы ла бер үк хәрби хеҙмәткәрҙәр яҙған<ref>سایت جامع شهرستان کازرون.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано из оригинала 25 февраля 2010 года.</ref>. Шаһ ғәскәре һалдаттары тарафынан эшләнгән һәм улар тарафынан мәмерйә эсенә ҡуйылған билдәләрҙең береһендә түбәндәгесә яҙылған:<blockquote>Башында генерал Бахрам Ариан етәкселек иткән Ирандың шаһ армияһы штабы булышлығында Мөхәммәт Тоги Маджиди корпусы көстәре тарафынан шаһтың Шапур I статуяһын генерал тергеҙеү һәм уның тәүге урынына ҡайтарыу тураһындағы указы. Уның батша ғали йәнәптәре шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] идара иткән осорҙа Пәхләүи династияһының икенсе шаһаншаһы шаһ армияһының ҡаһарман яугирҙәре Сәсәниҙәр династияһының икенсе шаһаншаһы Шапур I статуяһын тергеҙә һәм үҙенең тәүге урынына ҡайтара Тәүлек әйләнәһенә алты ай эшләгәндән һуң, [[1958 йыл]]дың 15 февралендә төштән һуң сәғәт биштә статуя ҡабаттан тергеҙелә һәм үҙ урынына ҡайтарыл. Был эшкә Шираз һәм Ҡазерундан һигеҙ офицер, бер граждан, 200-ҙән ашыу сержант, рядовой һәм инженер йәлеп ителә. Эш менән туранан-тура генерал Мөхәммәт Тоги Маджиди етәкселек итә. Уның корпусы шулай уҡ Шапур йылғаһынан алып автомобилдәр өсөн туҡталҡаға тиклем шоссе юлын төҙөүҙе тамамлау, автомобилдәр өсөн парковканан алып мәмерйәгә ингән урынға тиклем тау юлы һалыу, һырлы таштан эшләнгән 230 баҫҡыстан һәм тимер яндауырҙарҙан баҫҡыс төҙөү, таштан бина һәм мәмерйә эсендә баҫҡыстар төҙөү буйынса эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Барлыҡ был эштәрҙе исемдәре ошо яҙыуҙа мәңгеләштерелгән хәрбиҙәр башҡарған.</blockquote> == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Shapoorcavestair.jpg|альт=Лестница, ведущая в пещеру Шапур| Шапур мәмерйәһенә илткән баҫҡыстар Файл:مجسمه_شاپور_اول_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Первая статуя Шапура| Шапурҙың беренсе һыны Файл:غار_شاپور2_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:غار_شاپور1_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:Shaapoor_Startrail.jpg Файл:Shapur_statue_with_a_man_standing_in_front_of_it.JPG|альт=Охранник пещеры рядом со статуей Шапура. Размеры статуи на этой картине вполне узнаваемы по сравнению с человеком, стоящим рядом с ней.| <small>Шапур һынының эргәһендә мәмерйә һаҡсыһы. Был картиналағы һындың ҙурлығы эргәһендә торған кеше менән сағыштырғанда ярайһы уҡ билдәле.</small> Файл:Shapur_cave_-_description.JPG|альт=Изображение культурного наследия, содержащее описание пещеры Шапур у подножия горы с пещерой на вершине.| <small>Тау итәгендә Шапур мәмерйәһенең һүрәтләүен үҙ эсенә алған мәҙәни мираҫ һүрәте</small> Файл:Shapur_cave_from_below.JPG|альт=Вид пещеры Шапур рядом со знаком культурного наследия. Вокруг пещеры нарисован красный круг.| <small>Мәҙәни мираҫ билдәһе менән Шапур мәмерйәһенең күренеше. Мәмерйә тирәләй ҡыҙыл түңәрәк төшөрөлгән.</small> Файл:Shapur_cave_inside.JPG|альт=Скульптурное изображение изнутри пещеры Шапур| Шапур мәмерйәһе эсенән скульптура һүрәте Файл:Shapur_statue_back.JPG|альт=Картинка за статуей Шапура| Шапур статуяһы артындағы һүрәт Файл:Shapur_cave_outside_view.JPG|альт=Вид на равнины и деревни вокруг пещеры Шапур из устья пещеры| Мәмерйә ауыҙынан Шапур мәмерйәһе тирәһендәге тигеҙлектәр һәм ауылдар күренеше Файл:Shapur_cave_-_Naghsh_e_Rajab_translation.JPG|альт=Перевод надписи Накше-Раджаб, которая была выгравирована на стене пещеры Шапур армией.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһына ғәскәр тарафынан уйылған Наҡш-и-Рәжәб яҙмаһының тәржемәһе.</small> Файл:Shapur_cave_-_story_of_reerection_of_the_statue.JPG|альт=Армейская надпись на стене пещеры Шапур, которая описывает, как статуя была воздвигнута.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһындағы яҙыу, унда һындың нисек ҡуйылыуы һүрәтләнә.</small> Файл:Shapur_cave_-_Pahlavi_crown.JPG|альт=Корона Пехлеви высечена на стене пещеры Шапур над армейской надписью| <small>Пәһләүи тажы Шапур мәмерйәһе стенаһында хәрби яҙыу өҫтөндә уйылған .</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] 2auc0ucb5vr6f2yrge3vrg9544ydhzq 1296666 1296665 2026-05-12T15:30:53Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Ирандың иҫтәлекле урындары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296666 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Shaapoor_Cave_Panorama_360_virtual_Reality.jpg|мини]] '''Шапур''' — ({{lang-fa|غار شاپور}}) [[Иран]]дағы мәмерйә. Ул Танг-Чоган тарлауығында 300 метр бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, Бишапур ҡалаһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың төп баш ҡалаһы Ҡазерун Шәһерстанында урынлашҡан. Мәмерйәнең тәрәнлеге 30 метр. Уның инеү урынында мәмерйәнең үҙенең [[Сталагмит|сталагмиттарынан]] уйылған Шапур I статуяһы тора. 1700 йыл дауамында был һын бер урында ҡалған һәм үҙ урынынан китмәгән. Ул боронғо замандарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер скульптура; бейеклеге яҡынса 7 метр, киңлеге 2 метрҙан ашыу. Шапур I-нең баҫып торған һыны — Сәсәниҙәр сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк ҡомартҡыларының береһе. Быуаттар үткәс тә, был һын, емерелгән ике ҡулынан башҡа, бөтөн килеш һаҡлана. Ғәрәптәр Иранды яулап алғандан һуң статуя ҡолатыла, әммә [[1957 йыл]]да хәрбиҙәр ярҙамында уны үҙ урынына ҡайтаралар<ref>معرفی غار شاپور کازرون.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 30 августа 2019 года.</ref><ref>غار شاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 27 февраля 2017 года.</ref>. Сәсәниҙәр династияһы башланғанға тиклем был мәмерйә был тирәлә йәшәүселәр өсөн ғибәҙәтхана булып хеҙмәт иткән, бында ла, Ниясар һәм Бабаджабар мәмерйәләрендәге кеүек, төрлө тантаналар үткәрелгән, тип иҫәпләнә. Әрдәшир I (Папакан), халыҡ араһында дини берҙәмлек булдырырға теләп, мәмерйә эргәһендә зороастрий ғибәҙәтханаһы төҙөй. Бер нисә йылдан һуң уның улы Шапур I мәмерйә эсендә уның статуяһын ҡуйырға ҡуша<ref>همشهری آنلاین — آشنایی با غار شاپور — فارس.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 2 мая 2017 года.</ref> == Сәсәниҙәр династияһынан Шапур I == Шапур I, Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Әрдәшир Папакандың улы, ил менән б.э. 215 йылынан алып 272 йылға тиклем идара иткән. Шапур I ил сиктәрен [[Әһәмәниҙәр]] династияһынан [[Дарий I]] империяһы сиктәренә тиклем тиерлек киңәйтә ала, әммә ул бер ҡасан да Әһәмәниҙәр империяһының ҡеүәтен һәм бөйөклөгөн тергеҙеүгә өлгәшә алмай. Шапур I шәп стратег була; [[Боронғо Рим]] менән һуғыштар алып бара һәм Рим ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән данлыҡлы еңеүҙәргә өлгәшә. Икенсе һуғыш ваҡытында, Эдесса һуғышында ( Антакьянан төньяҡтараҡ — хәҙерге [[Төркиә]]), фарсылар Рим императоры Валерианды ҡулға ала. Иран менән Рим араһында бер нисә быуат һуғыш осоронда бындай ваҡиға бер тапҡыр ғына була. Ҙур еңеүҙең хөрмәтенә Шапур I үҙенең еңеүен мәңгеләштереү һәм уның иҫтәлеген нәҫелгә тапшырыу өсөн Фарс провинцияһында бер нисә барельеф уйырға бойора<ref>غار شاپور اول ساسانی، غار شاپور، غار شاپور کازرون، غار شاپور بیشاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 7 октября 2017 года.</ref> == Тасуирлама == Мәмерйәгә ингән урындағы стеналарға барельефтар уйылған, һәр береһендә Сәсәниҙәр дәүерендәге конкрет тарихи ваҡиға төшөрөлгән. Инеү урыны янында, уң яҡ диуарҙа, ҡәлғәләр һүрәтләнгән, улар, күрәһең, Бишапур ҡалаһының мөмкин булған дошман һөжүменән һаҡланғанын күрһәтә. Тарлауыҡтың үҙенең аҫтында Рудханейе-Шапур йылғаһының үҙәне урынлашҡан, унан һыу, төрлө каналдар аша ағып, ҡалаға ингән. == Тарихы == Риүәйәттәр буйынса, ғәрәптәр 633 йылдың 28 авгусында Фарс провинцияһын яулап алғас, Нәсер Ибн Сәғир исемле ғәрәп командирҙарының береһе Шапур мәмерйәһенә инә (ул ваҡытта Ирандың бик күп тарихи ҡомартҡылары һаҡланған), унда ул ваҡытта күп һанлы Иран тарихи ҡомартҡылары һаҡлана, мәмерйәне ҡарап сыға һәм I статуяһын ҡолатырға ҡуша. Һуңыраҡ урындағы халыҡ ғәрәп командирына Шапур I статуяһын тәүге урынына ҡайтарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә һәм уның өсөн алтын тәҡдим итә, әммә кире яуап ала . Мәмерйәгә ингән ерҙә ике таш яҙыу тора, уларҙан береһендә Шапур I яҙмаһының Наҡш-и Рәжәбтән тәржемәһе бар, икенсеһендә Иран хәрби хеҙмәткәрҙәренең, 1000 йылдан һуң, 1958 йылда, статуяны нисек тергеҙеүе һәм уны тәүге урынына ҡайтарыуы тураһында яҙма бар<ref>غار شاپور اول ساسانی.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 25 августа 2018 года.</ref>. Ике яҙыуҙы ла бер үк хәрби хеҙмәткәрҙәр яҙған<ref>سایت جامع شهرستان کازرون.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано из оригинала 25 февраля 2010 года.</ref>. Шаһ ғәскәре һалдаттары тарафынан эшләнгән һәм улар тарафынан мәмерйә эсенә ҡуйылған билдәләрҙең береһендә түбәндәгесә яҙылған:<blockquote>Башында генерал Бахрам Ариан етәкселек иткән Ирандың шаһ армияһы штабы булышлығында Мөхәммәт Тоги Маджиди корпусы көстәре тарафынан шаһтың Шапур I статуяһын генерал тергеҙеү һәм уның тәүге урынына ҡайтарыу тураһындағы указы. Уның батша ғали йәнәптәре шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] идара иткән осорҙа Пәхләүи династияһының икенсе шаһаншаһы шаһ армияһының ҡаһарман яугирҙәре Сәсәниҙәр династияһының икенсе шаһаншаһы Шапур I статуяһын тергеҙә һәм үҙенең тәүге урынына ҡайтара Тәүлек әйләнәһенә алты ай эшләгәндән һуң, [[1958 йыл]]дың 15 февралендә төштән һуң сәғәт биштә статуя ҡабаттан тергеҙелә һәм үҙ урынына ҡайтарыл. Был эшкә Шираз һәм Ҡазерундан һигеҙ офицер, бер граждан, 200-ҙән ашыу сержант, рядовой һәм инженер йәлеп ителә. Эш менән туранан-тура генерал Мөхәммәт Тоги Маджиди етәкселек итә. Уның корпусы шулай уҡ Шапур йылғаһынан алып автомобилдәр өсөн туҡталҡаға тиклем шоссе юлын төҙөүҙе тамамлау, автомобилдәр өсөн парковканан алып мәмерйәгә ингән урынға тиклем тау юлы һалыу, һырлы таштан эшләнгән 230 баҫҡыстан һәм тимер яндауырҙарҙан баҫҡыс төҙөү, таштан бина һәм мәмерйә эсендә баҫҡыстар төҙөү буйынса эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Барлыҡ был эштәрҙе исемдәре ошо яҙыуҙа мәңгеләштерелгән хәрбиҙәр башҡарған.</blockquote> == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Shapoorcavestair.jpg|альт=Лестница, ведущая в пещеру Шапур| Шапур мәмерйәһенә илткән баҫҡыстар Файл:مجسمه_شاپور_اول_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Первая статуя Шапура| Шапурҙың беренсе һыны Файл:غار_شاپور2_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:غار_شاپور1_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:Shaapoor_Startrail.jpg Файл:Shapur_statue_with_a_man_standing_in_front_of_it.JPG|альт=Охранник пещеры рядом со статуей Шапура. Размеры статуи на этой картине вполне узнаваемы по сравнению с человеком, стоящим рядом с ней.| <small>Шапур һынының эргәһендә мәмерйә һаҡсыһы. Был картиналағы һындың ҙурлығы эргәһендә торған кеше менән сағыштырғанда ярайһы уҡ билдәле.</small> Файл:Shapur_cave_-_description.JPG|альт=Изображение культурного наследия, содержащее описание пещеры Шапур у подножия горы с пещерой на вершине.| <small>Тау итәгендә Шапур мәмерйәһенең һүрәтләүен үҙ эсенә алған мәҙәни мираҫ һүрәте</small> Файл:Shapur_cave_from_below.JPG|альт=Вид пещеры Шапур рядом со знаком культурного наследия. Вокруг пещеры нарисован красный круг.| <small>Мәҙәни мираҫ билдәһе менән Шапур мәмерйәһенең күренеше. Мәмерйә тирәләй ҡыҙыл түңәрәк төшөрөлгән.</small> Файл:Shapur_cave_inside.JPG|альт=Скульптурное изображение изнутри пещеры Шапур| Шапур мәмерйәһе эсенән скульптура һүрәте Файл:Shapur_statue_back.JPG|альт=Картинка за статуей Шапура| Шапур статуяһы артындағы һүрәт Файл:Shapur_cave_outside_view.JPG|альт=Вид на равнины и деревни вокруг пещеры Шапур из устья пещеры| Мәмерйә ауыҙынан Шапур мәмерйәһе тирәһендәге тигеҙлектәр һәм ауылдар күренеше Файл:Shapur_cave_-_Naghsh_e_Rajab_translation.JPG|альт=Перевод надписи Накше-Раджаб, которая была выгравирована на стене пещеры Шапур армией.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһына ғәскәр тарафынан уйылған Наҡш-и-Рәжәб яҙмаһының тәржемәһе.</small> Файл:Shapur_cave_-_story_of_reerection_of_the_statue.JPG|альт=Армейская надпись на стене пещеры Шапур, которая описывает, как статуя была воздвигнута.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһындағы яҙыу, унда һындың нисек ҡуйылыуы һүрәтләнә.</small> Файл:Shapur_cave_-_Pahlavi_crown.JPG|альт=Корона Пехлеви высечена на стене пещеры Шапур над армейской надписью| <small>Пәһләүи тажы Шапур мәмерйәһе стенаһында хәрби яҙыу өҫтөндә уйылған .</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] [[Категория:Ирандың иҫтәлекле урындары]] 3d4kdww7v6jpx9pnh896n3xhktqmos8 1296667 1296666 2026-05-12T15:32:44Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Сәсәниҙәр дәүләте]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296667 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Shaapoor_Cave_Panorama_360_virtual_Reality.jpg|мини]] '''Шапур''' — ({{lang-fa|غار شاپور}}) [[Иран]]дағы мәмерйә. Ул Танг-Чоган тарлауығында 300 метр бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, Бишапур ҡалаһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың төп баш ҡалаһы Ҡазерун Шәһерстанында урынлашҡан. Мәмерйәнең тәрәнлеге 30 метр. Уның инеү урынында мәмерйәнең үҙенең [[Сталагмит|сталагмиттарынан]] уйылған Шапур I статуяһы тора. 1700 йыл дауамында был һын бер урында ҡалған һәм үҙ урынынан китмәгән. Ул боронғо замандарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер скульптура; бейеклеге яҡынса 7 метр, киңлеге 2 метрҙан ашыу. Шапур I-нең баҫып торған һыны — Сәсәниҙәр сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк ҡомартҡыларының береһе. Быуаттар үткәс тә, был һын, емерелгән ике ҡулынан башҡа, бөтөн килеш һаҡлана. Ғәрәптәр Иранды яулап алғандан һуң статуя ҡолатыла, әммә [[1957 йыл]]да хәрбиҙәр ярҙамында уны үҙ урынына ҡайтаралар<ref>معرفی غار شاپور کازرون.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 30 августа 2019 года.</ref><ref>غار شاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 27 февраля 2017 года.</ref>. Сәсәниҙәр династияһы башланғанға тиклем был мәмерйә был тирәлә йәшәүселәр өсөн ғибәҙәтхана булып хеҙмәт иткән, бында ла, Ниясар һәм Бабаджабар мәмерйәләрендәге кеүек, төрлө тантаналар үткәрелгән, тип иҫәпләнә. Әрдәшир I (Папакан), халыҡ араһында дини берҙәмлек булдырырға теләп, мәмерйә эргәһендә зороастрий ғибәҙәтханаһы төҙөй. Бер нисә йылдан һуң уның улы Шапур I мәмерйә эсендә уның статуяһын ҡуйырға ҡуша<ref>همشهری آنلاین — آشنایی با غار شاپور — فارس.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано 2 мая 2017 года.</ref> == Сәсәниҙәр династияһынан Шапур I == Шапур I, Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Әрдәшир Папакандың улы, ил менән б.э. 215 йылынан алып 272 йылға тиклем идара иткән. Шапур I ил сиктәрен [[Әһәмәниҙәр]] династияһынан [[Дарий I]] империяһы сиктәренә тиклем тиерлек киңәйтә ала, әммә ул бер ҡасан да Әһәмәниҙәр империяһының ҡеүәтен һәм бөйөклөгөн тергеҙеүгә өлгәшә алмай. Шапур I шәп стратег була; [[Боронғо Рим]] менән һуғыштар алып бара һәм Рим ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән данлыҡлы еңеүҙәргә өлгәшә. Икенсе һуғыш ваҡытында, Эдесса һуғышында ( Антакьянан төньяҡтараҡ — хәҙерге [[Төркиә]]), фарсылар Рим императоры Валерианды ҡулға ала. Иран менән Рим араһында бер нисә быуат һуғыш осоронда бындай ваҡиға бер тапҡыр ғына була. Ҙур еңеүҙең хөрмәтенә Шапур I үҙенең еңеүен мәңгеләштереү һәм уның иҫтәлеген нәҫелгә тапшырыу өсөн Фарс провинцияһында бер нисә барельеф уйырға бойора<ref>غار شاپور اول ساسانی، غار شاپور، غار شاپور کازرون، غار شاپور بیشاپور.&#x20;Дата обращения: 26 февраля 2017.&#x20;Архивировано 7 октября 2017 года.</ref> == Тасуирлама == Мәмерйәгә ингән урындағы стеналарға барельефтар уйылған, һәр береһендә Сәсәниҙәр дәүерендәге конкрет тарихи ваҡиға төшөрөлгән. Инеү урыны янында, уң яҡ диуарҙа, ҡәлғәләр һүрәтләнгән, улар, күрәһең, Бишапур ҡалаһының мөмкин булған дошман һөжүменән һаҡланғанын күрһәтә. Тарлауыҡтың үҙенең аҫтында Рудханейе-Шапур йылғаһының үҙәне урынлашҡан, унан һыу, төрлө каналдар аша ағып, ҡалаға ингән. == Тарихы == Риүәйәттәр буйынса, ғәрәптәр 633 йылдың 28 авгусында Фарс провинцияһын яулап алғас, Нәсер Ибн Сәғир исемле ғәрәп командирҙарының береһе Шапур мәмерйәһенә инә (ул ваҡытта Ирандың бик күп тарихи ҡомартҡылары һаҡланған), унда ул ваҡытта күп һанлы Иран тарихи ҡомартҡылары һаҡлана, мәмерйәне ҡарап сыға һәм I статуяһын ҡолатырға ҡуша. Һуңыраҡ урындағы халыҡ ғәрәп командирына Шапур I статуяһын тәүге урынына ҡайтарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә һәм уның өсөн алтын тәҡдим итә, әммә кире яуап ала . Мәмерйәгә ингән ерҙә ике таш яҙыу тора, уларҙан береһендә Шапур I яҙмаһының Наҡш-и Рәжәбтән тәржемәһе бар, икенсеһендә Иран хәрби хеҙмәткәрҙәренең, 1000 йылдан һуң, 1958 йылда, статуяны нисек тергеҙеүе һәм уны тәүге урынына ҡайтарыуы тураһында яҙма бар<ref>غار شاپور اول ساسانی.&#x20;Дата обращения: 3 августа 2019.&#x20;Архивировано 25 августа 2018 года.</ref>. Ике яҙыуҙы ла бер үк хәрби хеҙмәткәрҙәр яҙған<ref>سایت جامع شهرستان کازرون.&#x20;Дата обращения: 25 февраля 2017.&#x20;Архивировано из оригинала 25 февраля 2010 года.</ref>. Шаһ ғәскәре һалдаттары тарафынан эшләнгән һәм улар тарафынан мәмерйә эсенә ҡуйылған билдәләрҙең береһендә түбәндәгесә яҙылған:<blockquote>Башында генерал Бахрам Ариан етәкселек иткән Ирандың шаһ армияһы штабы булышлығында Мөхәммәт Тоги Маджиди корпусы көстәре тарафынан шаһтың Шапур I статуяһын генерал тергеҙеү һәм уның тәүге урынына ҡайтарыу тураһындағы указы. Уның батша ғали йәнәптәре шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] идара иткән осорҙа Пәхләүи династияһының икенсе шаһаншаһы шаһ армияһының ҡаһарман яугирҙәре Сәсәниҙәр династияһының икенсе шаһаншаһы Шапур I статуяһын тергеҙә һәм үҙенең тәүге урынына ҡайтара Тәүлек әйләнәһенә алты ай эшләгәндән һуң, [[1958 йыл]]дың 15 февралендә төштән һуң сәғәт биштә статуя ҡабаттан тергеҙелә һәм үҙ урынына ҡайтарыл. Был эшкә Шираз һәм Ҡазерундан һигеҙ офицер, бер граждан, 200-ҙән ашыу сержант, рядовой һәм инженер йәлеп ителә. Эш менән туранан-тура генерал Мөхәммәт Тоги Маджиди етәкселек итә. Уның корпусы шулай уҡ Шапур йылғаһынан алып автомобилдәр өсөн туҡталҡаға тиклем шоссе юлын төҙөүҙе тамамлау, автомобилдәр өсөн парковканан алып мәмерйәгә ингән урынға тиклем тау юлы һалыу, һырлы таштан эшләнгән 230 баҫҡыстан һәм тимер яндауырҙарҙан баҫҡыс төҙөү, таштан бина һәм мәмерйә эсендә баҫҡыстар төҙөү буйынса эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Барлыҡ был эштәрҙе исемдәре ошо яҙыуҙа мәңгеләштерелгән хәрбиҙәр башҡарған.</blockquote> == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Shapoorcavestair.jpg|альт=Лестница, ведущая в пещеру Шапур| Шапур мәмерйәһенә илткән баҫҡыстар Файл:مجسمه_شاپور_اول_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Первая статуя Шапура| Шапурҙың беренсе һыны Файл:غار_شاپور2_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:غار_شاپور1_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:Shaapoor_Startrail.jpg Файл:Shapur_statue_with_a_man_standing_in_front_of_it.JPG|альт=Охранник пещеры рядом со статуей Шапура. Размеры статуи на этой картине вполне узнаваемы по сравнению с человеком, стоящим рядом с ней.| <small>Шапур һынының эргәһендә мәмерйә һаҡсыһы. Был картиналағы һындың ҙурлығы эргәһендә торған кеше менән сағыштырғанда ярайһы уҡ билдәле.</small> Файл:Shapur_cave_-_description.JPG|альт=Изображение культурного наследия, содержащее описание пещеры Шапур у подножия горы с пещерой на вершине.| <small>Тау итәгендә Шапур мәмерйәһенең һүрәтләүен үҙ эсенә алған мәҙәни мираҫ һүрәте</small> Файл:Shapur_cave_from_below.JPG|альт=Вид пещеры Шапур рядом со знаком культурного наследия. Вокруг пещеры нарисован красный круг.| <small>Мәҙәни мираҫ билдәһе менән Шапур мәмерйәһенең күренеше. Мәмерйә тирәләй ҡыҙыл түңәрәк төшөрөлгән.</small> Файл:Shapur_cave_inside.JPG|альт=Скульптурное изображение изнутри пещеры Шапур| Шапур мәмерйәһе эсенән скульптура һүрәте Файл:Shapur_statue_back.JPG|альт=Картинка за статуей Шапура| Шапур статуяһы артындағы һүрәт Файл:Shapur_cave_outside_view.JPG|альт=Вид на равнины и деревни вокруг пещеры Шапур из устья пещеры| Мәмерйә ауыҙынан Шапур мәмерйәһе тирәһендәге тигеҙлектәр һәм ауылдар күренеше Файл:Shapur_cave_-_Naghsh_e_Rajab_translation.JPG|альт=Перевод надписи Накше-Раджаб, которая была выгравирована на стене пещеры Шапур армией.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһына ғәскәр тарафынан уйылған Наҡш-и-Рәжәб яҙмаһының тәржемәһе.</small> Файл:Shapur_cave_-_story_of_reerection_of_the_statue.JPG|альт=Армейская надпись на стене пещеры Шапур, которая описывает, как статуя была воздвигнута.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһындағы яҙыу, унда һындың нисек ҡуйылыуы һүрәтләнә.</small> Файл:Shapur_cave_-_Pahlavi_crown.JPG|альт=Корона Пехлеви высечена на стене пещеры Шапур над армейской надписью| <small>Пәһләүи тажы Шапур мәмерйәһе стенаһында хәрби яҙыу өҫтөндә уйылған .</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] [[Категория:Ирандың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Сәсәниҙәр дәүләте]] b2erdja6m64r2lrxfl72my4b8911pfq Мәрмәр һарай (Тәһран) 0 200812 1296668 1296443 2026-05-12T15:40:37Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ағымдағы файҙаланыу */ 1296668 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрмәр һарай''' ({{lang-fa|کاخ مرمر}}) — [[Иран]]дың [[Тәһран]] ҡалаһында тарихи бина һәм элекке шаһтың резиденцияһы. Ҡала үҙәгендә урынлашҡан<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, әммә һарай төҙөлгәндә был район Тәһрандың тыныс кварталы була<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> == Тарихы == Рәсми саралар һәм ҡабул итеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> ике ҡатлы Мәрмәр һарай 1934—1937 йылдарҙа<ref name="Ghani2001">{{Китап|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://books.google.com/books?id=VGZItY9kL0AC&pg=PA412|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|isbn=978-1-86064-629-4|страницы=412|автор=Cyrus Ghani|год=2001}}</ref> Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] бойороғо буйынса Иран архитекторы Фәтхалла Фирҙәус һәм француз инженеры Джозеф Леон<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> тарафынан төҙөлә. Һарайҙы Реза Пәһләүи, һуңыраҡ уның улы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза]] рәсми резиденция итеп файҙалана<ref name=":0">Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref>. Реза Пәһләүи дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшахи һәм уларҙы биш балаһы менән бергә 1941 йылда шаһ һөргөнгә ебәргәнгә тиклем һарайҙа йәшәй<ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref>. 1941 йылдың сентябрендә тап ошо бинала Реза Пәһләүи үҙенең баш тартыу хатына ҡул ҡуя<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context|издание=The Middle East Journal|том=59|номер=2|ссылка=http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf|pmid=2018-11-29|язык=en|тип=journal|автор=Fariborz Mokhtari|archivedate=2020-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200426000719/http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf}}</ref> . Мөхәммәт Реза идара иткән осорҙа һарайҙа мөһим король ваҡиғалары үтә. Бина, Гөлөстан һарайы менән бергә, уның ике төп резиденцияһының береһе була<ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> һәм 1950-се йылдарға тиклем шаһтың шәхесе менән берләштерелә<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> . Уның өс туйы ла һарайҙа үткән. 1939 йылда ул тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәгә өйләнгән<ref>The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 14 октября 2018 года.</ref>, һәм парҙар 1945 йылда айырылышҡанға тиклем унда йәшәйҙәр<ref>{{Cite news|title=Colorful Fetes Mark Royal Wedding that will Link Egypt and Persian|url=https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1939-03-13|archivedate=2017-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170409050908/https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en}}</ref> . 1950 йылдың октябрендә һарайҙа йәрәшеү тантанаһы үтә, 1951 йылдың февралендә шаһ һәм уның икенсе ҡатыны Сорая Эсфәндияриның туй тантанаһы үтә<ref>{{Cite news|title=Iran's Shah will marry|url=https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1950-10-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313023133/https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en}}</ref> <ref name="dbm12feb">{{Cite news|title=Gifts for wedding|url=https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1951-02-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312113328/https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref> . Ошондай уҡ тантаналар Мөхәммәт Реза һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх менән Мәрмәр һарайҙа үтә<ref name="bpathe">{{Cite news|url=http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding|title=Teheran - Shah's Wedding 1959|accessdate=2018-11-29|work=British Pathe|archivedate=2012-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626153401/http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding}}</ref><ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. 1957 йылдың октябрендә был бинала шаһ һәм принцесса Фәүзиәнең ҡыҙы Шаһназ Пәхләүи лә кейәүгә сыға, уның һайлаған кешеһе Әрдешир Заһиди була <ref name="lewis1957">{{Cite news|title=Iran Shah's daughter to wed engineer in simple ceremony|url=https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1957-10-10|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313022327/https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref>. Бынан тыш, һарайҙа шаһтың 48 йәшлек юбилейы билдәләнә<ref>Mohamad Reza Shah and Shahbanu Farah Pahlavi's Coronation.&#x20;''Iran Politics Club''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 18 мая 2015 года.</ref> 1965 йылдың 10 апрелендә Мәрмәр һарайы иран һалдаты тарафынан шаһты үлтерергә маташыу урыны була<ref>Shah of Iran.&#x20;''NNDB''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 28 июля 2013 года.</ref><ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref>. Был ваҡиғанан һуң һарай йәшәү урыны булараҡ файҙаланылмай<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, 1970 йылдайылда музейға әйләндерелә<ref name=":1">''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref> һәм 1981 йылға тиклем музей булып ҡала<ref>Marmar Palace.&#x20;''Wikimapia''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Урындағы халыҡ бинаны Иран Ислам Республикаһы сәйәсмәндәре файҙаланғаны тураһында хәбәр итә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Firmly planted|ссылка=http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/|издание=The Iranian|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Rasool Nafisi|год=2001|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232118/http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/}}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|мини|100 риаллыҡ купюрала Мәрмәр һарайы һүрәте]] Һарайҙы тәүге проектын Остад Джафар Хан төҙөй<ref name=":1" /> <ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, әммә һуңғы проектты Остад Хәйҙәр Хан <ref name="hab" /> эшләй. Һарай дөйөм архитектура стиле эклектик, көнсығыш, шул иҫәптән ҡаджар осоро архитектура алымдарын һәм көнбайыш архитектура стилдәрен берләштерә<ref name=":0" /><ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref>. Һарай ҙур баҡса менән уратып алынған<ref name="Warne1999">{{Китап|заглавие=Mission for Peace: Point 4 in Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=BbqP3fvL1LQC&pg=PA36|издательство=Ibex Publishers, Inc.|isbn=978-0-936347-84-4|страницы=36|автор=William E. Warne|год=1999}}</ref>. Бөтә һарай комплексы 35 462 м² майҙанды биләй, шуның 2 870 м² — резиденция майҙаны<ref>Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref><ref>''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref>. Һарайға таш ҡапҡа алып бара, Иран рәссамы Джафар Хан уйып төшөргән Әһәмәниҙәр дәүере яугирҙарының ике статуяһы урынлашҡан — улар бөтә бинаның эклектик стилен һыҙыҡ өҫтөнә ала <ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref> . Комплекс биләмәһендә төрлө провинцияларҙан урындағы оҫталар эшләгән башҡа ҡапҡалар ҙа бар<ref>Courts and courtiers In the reign of Reżā Shah Pahlavī.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Һарай диуарҙары йөҙлөгө аҡ мәрмәр менән ҡапланған<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref><ref>''Reza Sarhangi.''&#x20;The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors&#x20;(англ.)&#x20;// Nexus Network Journal&#x20;: journal.&#x20;— 1999.&#x20;— Vol. 1.&#x20;— doi:10.1007/s00004-998-0007-z.&#x20;Архивировано 30&#x20;октября 2018&#x20;года.</ref>. Ҡоролманы ҙур көмбәҙ тамамлай, ул [[Исфаһан|Исфаһандағы]] [[Шәйех Лотфулла мәсете|шәйех Лотфулла мәсетенең]] теүәл күсермәһе<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors|издание=Nexus Network Journal|том=1|ссылка=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00004-998-0007-z.pdf|pmid=2018-11-29|doi=10.1007/s00004-998-0007-z|язык=en|тип=journal|автор=Reza Sarhangi|год=1999|archivedate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181030043040/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs00004-998-0007-z.pdf}}</ref>. Эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән көмбәҙ аҫтында, уның эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән, ҙур баҫҡыстар менән ике ҡат тәҙрәле вестибюль урынлашҡан.. Һарайҙың интерьеры уның церемониал тәғәйенләнешенә тап килә, уны биҙәүҙә семәрле ишектәр, әүәләү, бай туҡымалар һәм келәмдәр киң ҡулланылған<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref>. Стена биҙәүестәрен Иран архитекторы Хөсәйен Лорзаде<ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref><ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, керамик плиткаларҙы Остад Йәзди, картиналарҙы Остад Беһзәд эшләй<ref name="musel75" />. Башҡа бүлмәләр араһында Көҙгөләр залы айырылып тора, уның диуарҙары, тардицион рәүештә ғибәҙәтханаларҙа һәм мәсеттәрҙә ҡулланылған, күп һанлы көҙгөләр менән биҙәлгән<ref>{{Китап|заглавие=Persian Mirrors: The Elusive Face of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=k525H9OWvl8C&pg=PA6|издательство=Free Press|isbn=978-0-7432-1453-7|страницы=6|автор=Elaine Sciolino|год=2001}}</ref><ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> . Һарайҙа ҡулланылған әйберҙәр, шул иҫәптән мебель, әлеге ваҡытта Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. == Ағымдағы файҙаланыу == [[1979 йыл]]да Ирандағы Ислам революцияһынан һуң һарай 1981 йылға тиклем музей булараҡ файҙаланыла<ref>Marmar Palace - Tehran&#x20;(англ.).&#x20;''wikimapia.org''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 7 апреля 2022 года.</ref>. Һуңынан ул маҡсатҡа ярашлылыҡты баһалау буйынса Советҡа тапшырыла. Урындағы халыҡ һарайҙы Иран Ислам Республикаһының юғары дәрәжәле сәйәсмәндәре файҙаланыуы хаҡында хәбәр итә<ref>THE IRANIAN: Features, Palaces, Rasool Nafisi.&#x20;''iranian.com''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 3 марта 2016 года.</ref>. Һарайҙа ҡулланылған тарихи әйберҙәр, шул иҫәптән мебель, Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>Decorative Arts Museum of Iran.&#x20;''Persia Tours''.&#x20;Дата обращения: 23 июля 2013.&#x20;Архивировано 2 октября 2013 года.</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Иран архитектураһы]] h1nll1cnqti40zdvmck6f27q5b5m0eo 1296669 1296668 2026-05-12T15:41:09Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Музейҙар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296669 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрмәр һарай''' ({{lang-fa|کاخ مرمر}}) — [[Иран]]дың [[Тәһран]] ҡалаһында тарихи бина һәм элекке шаһтың резиденцияһы. Ҡала үҙәгендә урынлашҡан<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, әммә һарай төҙөлгәндә был район Тәһрандың тыныс кварталы була<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> == Тарихы == Рәсми саралар һәм ҡабул итеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref> ике ҡатлы Мәрмәр һарай 1934—1937 йылдарҙа<ref name="Ghani2001">{{Китап|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://books.google.com/books?id=VGZItY9kL0AC&pg=PA412|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|isbn=978-1-86064-629-4|страницы=412|автор=Cyrus Ghani|год=2001}}</ref> Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] бойороғо буйынса Иран архитекторы Фәтхалла Фирҙәус һәм француз инженеры Джозеф Леон<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> тарафынан төҙөлә. Һарайҙы Реза Пәһләүи, һуңыраҡ уның улы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза]] рәсми резиденция итеп файҙалана<ref name=":0">Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref>. Реза Пәһләүи дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшахи һәм уларҙы биш балаһы менән бергә 1941 йылда шаһ һөргөнгә ебәргәнгә тиклем һарайҙа йәшәй<ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref>. 1941 йылдың сентябрендә тап ошо бинала Реза Пәһләүи үҙенең баш тартыу хатына ҡул ҡуя<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context|издание=The Middle East Journal|том=59|номер=2|ссылка=http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf|pmid=2018-11-29|язык=en|тип=journal|автор=Fariborz Mokhtari|archivedate=2020-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200426000719/http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf}}</ref> . Мөхәммәт Реза идара иткән осорҙа һарайҙа мөһим король ваҡиғалары үтә. Бина, Гөлөстан һарайы менән бергә, уның ике төп резиденцияһының береһе була<ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> һәм 1950-се йылдарға тиклем шаһтың шәхесе менән берләштерелә<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> . Уның өс туйы ла һарайҙа үткән. 1939 йылда ул тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәгә өйләнгән<ref>The Pahlavi Dynasty.&#x20;''Royal Ark''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 14 октября 2018 года.</ref>, һәм парҙар 1945 йылда айырылышҡанға тиклем унда йәшәйҙәр<ref>{{Cite news|title=Colorful Fetes Mark Royal Wedding that will Link Egypt and Persian|url=https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1939-03-13|archivedate=2017-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170409050908/https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en}}</ref> . 1950 йылдың октябрендә һарайҙа йәрәшеү тантанаһы үтә, 1951 йылдың февралендә шаһ һәм уның икенсе ҡатыны Сорая Эсфәндияриның туй тантанаһы үтә<ref>{{Cite news|title=Iran's Shah will marry|url=https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1950-10-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313023133/https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en}}</ref> <ref name="dbm12feb">{{Cite news|title=Gifts for wedding|url=https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1951-02-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312113328/https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref> . Ошондай уҡ тантаналар Мөхәммәт Реза һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх менән Мәрмәр һарайҙа үтә<ref name="bpathe">{{Cite news|url=http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding|title=Teheran - Shah's Wedding 1959|accessdate=2018-11-29|work=British Pathe|archivedate=2012-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626153401/http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding}}</ref><ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. 1957 йылдың октябрендә был бинала шаһ һәм принцесса Фәүзиәнең ҡыҙы Шаһназ Пәхләүи лә кейәүгә сыға, уның һайлаған кешеһе Әрдешир Заһиди була <ref name="lewis1957">{{Cite news|title=Iran Shah's daughter to wed engineer in simple ceremony|url=https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1957-10-10|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313022327/https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref>. Бынан тыш, һарайҙа шаһтың 48 йәшлек юбилейы билдәләнә<ref>Mohamad Reza Shah and Shahbanu Farah Pahlavi's Coronation.&#x20;''Iran Politics Club''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 18 мая 2015 года.</ref> 1965 йылдың 10 апрелендә Мәрмәр һарайы иран һалдаты тарафынан шаһты үлтерергә маташыу урыны була<ref>Shah of Iran.&#x20;''NNDB''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 28 июля 2013 года.</ref><ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref>. Был ваҡиғанан һуң һарай йәшәү урыны булараҡ файҙаланылмай<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, 1970 йылдайылда музейға әйләндерелә<ref name=":1">''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref> һәм 1981 йылға тиклем музей булып ҡала<ref>Marmar Palace.&#x20;''Wikimapia''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Урындағы халыҡ бинаны Иран Ислам Республикаһы сәйәсмәндәре файҙаланғаны тураһында хәбәр итә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Firmly planted|ссылка=http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/|издание=The Iranian|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Rasool Nafisi|год=2001|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232118/http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/}}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|мини|100 риаллыҡ купюрала Мәрмәр һарайы һүрәте]] Һарайҙы тәүге проектын Остад Джафар Хан төҙөй<ref name=":1" /> <ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, әммә һуңғы проектты Остад Хәйҙәр Хан <ref name="hab" /> эшләй. Һарай дөйөм архитектура стиле эклектик, көнсығыш, шул иҫәптән ҡаджар осоро архитектура алымдарын һәм көнбайыш архитектура стилдәрен берләштерә<ref name=":0" /><ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref>. Һарай ҙур баҡса менән уратып алынған<ref name="Warne1999">{{Китап|заглавие=Mission for Peace: Point 4 in Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=BbqP3fvL1LQC&pg=PA36|издательство=Ibex Publishers, Inc.|isbn=978-0-936347-84-4|страницы=36|автор=William E. Warne|год=1999}}</ref>. Бөтә һарай комплексы 35 462 м² майҙанды биләй, шуның 2 870 м² — резиденция майҙаны<ref>Marble Palace (Kakh Marmar).&#x20;''Fars Foundation''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref><ref>''Mir M. Hosseini.''&#x20;Marmar Palace Becomes Museum.&#x20;''Fouman''&#x20;(30 октября 1973).&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref>. Һарайға таш ҡапҡа алып бара, Иран рәссамы Джафар Хан уйып төшөргән Әһәмәниҙәр дәүере яугирҙарының ике статуяһы урынлашҡан — улар бөтә бинаның эклектик стилен һыҙыҡ өҫтөнә ала <ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref> . Комплекс биләмәһендә төрлө провинцияларҙан урындағы оҫталар эшләгән башҡа ҡапҡалар ҙа бар<ref>Courts and courtiers In the reign of Reżā Shah Pahlavī.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Һарай диуарҙары йөҙлөгө аҡ мәрмәр менән ҡапланған<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref><ref>''Reza Sarhangi.''&#x20;The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors&#x20;(англ.)&#x20;// Nexus Network Journal&#x20;: journal.&#x20;— 1999.&#x20;— Vol. 1.&#x20;— doi:10.1007/s00004-998-0007-z.&#x20;Архивировано 30&#x20;октября 2018&#x20;года.</ref>. Ҡоролманы ҙур көмбәҙ тамамлай, ул [[Исфаһан|Исфаһандағы]] [[Шәйех Лотфулла мәсете|шәйех Лотфулла мәсетенең]] теүәл күсермәһе<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> <ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors|издание=Nexus Network Journal|том=1|ссылка=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00004-998-0007-z.pdf|pmid=2018-11-29|doi=10.1007/s00004-998-0007-z|язык=en|тип=journal|автор=Reza Sarhangi|год=1999|archivedate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181030043040/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs00004-998-0007-z.pdf}}</ref>. Эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән көмбәҙ аҫтында, уның эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән, ҙур баҫҡыстар менән ике ҡат тәҙрәле вестибюль урынлашҡан.. Һарайҙың интерьеры уның церемониал тәғәйенләнешенә тап килә, уны биҙәүҙә семәрле ишектәр, әүәләү, бай туҡымалар һәм келәмдәр киң ҡулланылған<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II.&#x20;''Encyclopedia Iranica''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 4 января 2018 года.</ref>. Стена биҙәүестәрен Иран архитекторы Хөсәйен Лорзаде<ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref><ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, керамик плиткаларҙы Остад Йәзди, картиналарҙы Остад Беһзәд эшләй<ref name="musel75" />. Башҡа бүлмәләр араһында Көҙгөләр залы айырылып тора, уның диуарҙары, тардицион рәүештә ғибәҙәтханаларҙа һәм мәсеттәрҙә ҡулланылған, күп һанлы көҙгөләр менән биҙәлгән<ref>{{Китап|заглавие=Persian Mirrors: The Elusive Face of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=k525H9OWvl8C&pg=PA6|издательство=Free Press|isbn=978-0-7432-1453-7|страницы=6|автор=Elaine Sciolino|год=2001}}</ref><ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> . Һарайҙа ҡулланылған әйберҙәр, шул иҫәптән мебель, әлеге ваҡытта Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>''Ibrahim Hadidi.''&#x20;Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba.&#x20;''IICHS''.&#x20;Дата обращения: 29 ноября 2018.&#x20;Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. == Ағымдағы файҙаланыу == [[1979 йыл]]да Ирандағы Ислам революцияһынан һуң һарай 1981 йылға тиклем музей булараҡ файҙаланыла<ref>Marmar Palace - Tehran&#x20;(англ.).&#x20;''wikimapia.org''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 7 апреля 2022 года.</ref>. Һуңынан ул маҡсатҡа ярашлылыҡты баһалау буйынса Советҡа тапшырыла. Урындағы халыҡ һарайҙы Иран Ислам Республикаһының юғары дәрәжәле сәйәсмәндәре файҙаланыуы хаҡында хәбәр итә<ref>THE IRANIAN: Features, Palaces, Rasool Nafisi.&#x20;''iranian.com''.&#x20;Дата обращения: 2 февраля 2022.&#x20;Архивировано 3 марта 2016 года.</ref>. Һарайҙа ҡулланылған тарихи әйберҙәр, шул иҫәптән мебель, Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>Decorative Arts Museum of Iran.&#x20;''Persia Tours''.&#x20;Дата обращения: 23 июля 2013.&#x20;Архивировано 2 октября 2013 года.</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Иран архитектураһы]] [[Категория:Музейҙар]] 5ox8ortzq9lio4p0h5p6txjbhwxz2t6 Мамай курғаны 0 200820 1296675 1296547 2026-05-12T16:31:05Z Вәхит 24644 1296675 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Тарихи-мемориал комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Рәсәй]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Волгоград]], [[Үҙәк район (Волгоград)|Үҙәк район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. 1967 йылда ҡурғанда «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәле асыла, уның төп монументына «Ватан-әсә саҡыра!» тип яҙыла. Мамай ҡурғанының бер нисә туғандаш һәм шәхси ҡәберҙәрендә Сталинградты һаҡлаусы 35 меңдән ашыу кешенең кәүҙәһе ятаа<ref>{{cite video |people = Елизавета Листова |title = Родина-Мать |url = |format = flv |medium = |publisher = [[strana.ru]] |location = |access-date = 2010-07-22 |time = |id = |isbn = |oclc = |quote = }}</ref>. 2014 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә кандидат булып тора<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936/|title=Mamayev Kurgan Memorial Complex "To the Heroes of the Battle of Stalingrad" - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|access-date=2016-03-17|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704022102/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936|url-status=live}}</ref>. == Атаманың этимологияһы == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{навигация}} * [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Книга:Подвиг народа|статья=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|страницы=124—128}} == Һылтанмалар == * [http://www.stalingrad-battle.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»] * {{статья |автор = Сергей Новицкий. |заглавие = Мифы Мамаева кургана |ссылка = http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |издание = Аргументы и Факты Нижнее Поволжье |тип = газета |год = 2007 |номер = 42 (699) от 17 октября |страницы = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |pmid = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080728125106/http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |archive-date = 2008-07-28 }}{{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html История возведения «Родины-Матери».] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [https://web.archive.org/web/20130213013945/http://visitvolgograd.ru/article/monument/0003/0003.htm Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана.] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} '''Фотографиялар һәм моделдәр''' * [https://mamaev-hill.ru/virtual-tour Виртуальный тур по Мамаеву кургану] — Сферические панорамы 360. * [https://web.archive.org/web/20090328074744/http://www.volgograd.ru/mamayev-kurgan/ Виртуальный Мамаев курган] — 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате [[VRML]]) * [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/ Мамаев курган] — полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места. * [http://www.gigapan.org/gigapans/most_popular/?q=mamayev Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной войны.] * [http://mamaew-kurgan.ru/dir/1 3D фото Мамаева кургана]- Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана. {{ВС}} {{Семь чудес России}} {{Природа Волгограда}} {{Память Сталинградской битвы}} [[Категория:Мамай курғаны]] [[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] ootm3rzxmpj0o5vljy5md5jflj95gnx 1296677 1296675 2026-05-12T16:40:40Z Вәхит 24644 /* Атаманың этимологияһы */ 1296677 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Тарихи-мемориал комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Рәсәй]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Волгоград]], [[Үҙәк район (Волгоград)|Үҙәк район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. 1967 йылда ҡурғанда «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәле асыла, уның төп монументына «Ватан-әсә саҡыра!» тип яҙыла. Мамай ҡурғанының бер нисә туғандаш һәм шәхси ҡәберҙәрендә Сталинградты һаҡлаусы 35 меңдән ашыу кешенең кәүҙәһе ятаа<ref>{{cite video |people = Елизавета Листова |title = Родина-Мать |url = |format = flv |medium = |publisher = [[strana.ru]] |location = |access-date = 2010-07-22 |time = |id = |isbn = |oclc = |quote = }}</ref>. 2014 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә кандидат булып тора<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936/|title=Mamayev Kurgan Memorial Complex "To the Heroes of the Battle of Stalingrad" - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|access-date=2016-03-17|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704022102/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936|url-status=live}}</ref>. == Атаманың этимологияһы == «Мамай ҡурғаны» атамаһы борон-борондан, [[Алтын Урҙа]] заманынан билдәле<ref name=autogenerated20131107-1>[http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html Символы российских городов — Волгоград. Мамаев курган] {{Wayback|url=http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html |date=20130504000626 }} (ссылка проверена 5 декабря 2010)</ref><ref>[http://areavol.by.ru/mamay.shtm Мамаев Курган на сайте о Волгограде] {{Wayback|url=http://areavol.by.ru/mamay.shtm |date=20110129075752 }} (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM Фильм «Сталинградская битва» на Youtube, слушать 42-48-е секунды] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM |date=20141031024826 }}. Был снят в 1948-49 годах, однако название «Мамаев Курган» в нём уже приводится — то есть оно было известно до строительства мемориала (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref>. Уның түбәһендә ҡасандыр ҡарауыл нөктәләре булған. "Халыҡ этимологияһы"буйынса<ref>{{Cite web|url=http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|title=Пономаренко Г. M. Наивная этимология и фольклор в топонимии|author=[[Трубе Лев Людвигович|Трубе Л. Л.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202073253/http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|archive-date=2020-02-02|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref>, застава төрмә ҡарауылсыһы Мамай тарафынан булдырыла<ref name=autogenerated20131107-1 />. Волганың (Итилдең) уң ярына яҡын ҡына [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] һәм [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]] өлкәләрендә Алтын Урҙаның 2 боронғо баш ҡалаһы (Һарай-Бату һәм Һарай-Берке) урынлашҡан. == Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль == [[Файл:Мамаев курган - panoramio (2).jpg|thumb|Тополдәр аллеяһы|альт=]] Төп композициялар: == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{навигация}} * [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Книга:Подвиг народа|статья=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|страницы=124—128}} == Һылтанмалар == * [http://www.stalingrad-battle.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»] * {{статья |автор = Сергей Новицкий. |заглавие = Мифы Мамаева кургана |ссылка = http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |издание = Аргументы и Факты Нижнее Поволжье |тип = газета |год = 2007 |номер = 42 (699) от 17 октября |страницы = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |pmid = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080728125106/http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |archive-date = 2008-07-28 }}{{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html История возведения «Родины-Матери».] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [https://web.archive.org/web/20130213013945/http://visitvolgograd.ru/article/monument/0003/0003.htm Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана.] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} '''Фотографиялар һәм моделдәр''' * [https://mamaev-hill.ru/virtual-tour Виртуальный тур по Мамаеву кургану] — Сферические панорамы 360. * [https://web.archive.org/web/20090328074744/http://www.volgograd.ru/mamayev-kurgan/ Виртуальный Мамаев курган] — 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате [[VRML]]) * [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/ Мамаев курган] — полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места. * [http://www.gigapan.org/gigapans/most_popular/?q=mamayev Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной войны.] * [http://mamaew-kurgan.ru/dir/1 3D фото Мамаева кургана]- Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана. {{ВС}} {{Семь чудес России}} {{Природа Волгограда}} {{Память Сталинградской битвы}} [[Категория:Мамай курғаны]] [[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] sj29uplkvmt7c64xjgix4cs8seae6so 1296680 1296677 2026-05-12T16:55:14Z Вәхит 24644 /* Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль */ 1296680 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Тарихи-мемориал комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Рәсәй]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Волгоград]], [[Үҙәк район (Волгоград)|Үҙәк район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. 1967 йылда ҡурғанда «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәле асыла, уның төп монументына «Ватан-әсә саҡыра!» тип яҙыла. Мамай ҡурғанының бер нисә туғандаш һәм шәхси ҡәберҙәрендә Сталинградты һаҡлаусы 35 меңдән ашыу кешенең кәүҙәһе ятаа<ref>{{cite video |people = Елизавета Листова |title = Родина-Мать |url = |format = flv |medium = |publisher = [[strana.ru]] |location = |access-date = 2010-07-22 |time = |id = |isbn = |oclc = |quote = }}</ref>. 2014 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә кандидат булып тора<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936/|title=Mamayev Kurgan Memorial Complex "To the Heroes of the Battle of Stalingrad" - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|access-date=2016-03-17|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704022102/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936|url-status=live}}</ref>. == Атаманың этимологияһы == «Мамай ҡурғаны» атамаһы борон-борондан, [[Алтын Урҙа]] заманынан билдәле<ref name=autogenerated20131107-1>[http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html Символы российских городов — Волгоград. Мамаев курган] {{Wayback|url=http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html |date=20130504000626 }} (ссылка проверена 5 декабря 2010)</ref><ref>[http://areavol.by.ru/mamay.shtm Мамаев Курган на сайте о Волгограде] {{Wayback|url=http://areavol.by.ru/mamay.shtm |date=20110129075752 }} (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM Фильм «Сталинградская битва» на Youtube, слушать 42-48-е секунды] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM |date=20141031024826 }}. Был снят в 1948-49 годах, однако название «Мамаев Курган» в нём уже приводится — то есть оно было известно до строительства мемориала (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref>. Уның түбәһендә ҡасандыр ҡарауыл нөктәләре булған. "Халыҡ этимологияһы"буйынса<ref>{{Cite web|url=http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|title=Пономаренко Г. M. Наивная этимология и фольклор в топонимии|author=[[Трубе Лев Людвигович|Трубе Л. Л.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202073253/http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|archive-date=2020-02-02|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref>, застава төрмә ҡарауылсыһы Мамай тарафынан булдырыла<ref name=autogenerated20131107-1 />. Волганың (Итилдең) уң ярына яҡын ҡына [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] һәм [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]] өлкәләрендә Алтын Урҙаның 2 боронғо баш ҡалаһы (Һарай-Бату һәм Һарай-Берке) урынлашҡан. == Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль == [[Файл:Мамаев курган - panoramio (2).jpg|thumb|Тополдәр аллеяһы|альт=]] Төп композициялар: * Башланғыс «Быуындар хәтере» композиция-горельефы * Пирамидаль тополдәр аллеяһы * Үлгәндәр майҙаны * Емерек стеналар * Геройҙар майҙаны * Монументаль рельефы * Хәрби дан залы * Ҡайғы майҙаны * Төп монумент «Ватан-әсә саҡыра!» * Хәрби мемориаль зыярат * Мамай ҡурғаны итәгендәге мемориаль парк * Постаментта танк башняһы [[Файл:Площадь Героев-2.jpg|thumb|Геройҙар майҙаны|альт=]] «Емерек стеналар» һәм "Хәрби дан залы"на барғанда мемориаль комплексҡа килеүселәрҙе тауыш композициялары оҙатып бара<ref name=":2">{{Cite web|url = http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|title = Голос руин: о чём поёт Мамаев курган|author = Всё для Вас — Волгоград|date=2013-07-16|publisher = Всё для Вас — Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121084640/http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|url-status = live}}</ref>. «Мамай ҡурғаны» тауышы өҫтөндә архитектор [[Вучетич Евгений Викторович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|title = Голос Мамаева кургана|author = Евгений Волокитин|date=2013-06-2206:36|publisher = Вести.ru|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2014-12-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20141225235151/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|url-status = live}}</ref>, диктор [[Левитан Юрий Борисович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|title = Как «озвучивали» Мамаев курган|author = Россия 1|date=2013-06-2120:00 Видео|publisher = Вести. Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121173327/http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|url-status = live}}</ref> һәм режиссёр [[Магатаев Виктор Кадиевич]]<ref name=":20">{{Статья|автор = Колесов Владимир Ершова Лариса|заглавие = Фильм "[[Страницы Сталинградской битвы]]" и его авторы|издание = Санкт-Петербург, "Издательство Александра Сазанова"|тип = Российский ритуально-духовный журнал "Реквием"|год = 2014|номер = 4 (105)|страницы = 4—14|issn = }}</ref> эшләй. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{навигация}} * [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Книга:Подвиг народа|статья=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|страницы=124—128}} == Һылтанмалар == * [http://www.stalingrad-battle.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»] * {{статья |автор = Сергей Новицкий. |заглавие = Мифы Мамаева кургана |ссылка = http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |издание = Аргументы и Факты Нижнее Поволжье |тип = газета |год = 2007 |номер = 42 (699) от 17 октября |страницы = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |pmid = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080728125106/http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |archive-date = 2008-07-28 }}{{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html История возведения «Родины-Матери».] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [https://web.archive.org/web/20130213013945/http://visitvolgograd.ru/article/monument/0003/0003.htm Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана.] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} '''Фотографиялар һәм моделдәр''' * [https://mamaev-hill.ru/virtual-tour Виртуальный тур по Мамаеву кургану] — Сферические панорамы 360. * [https://web.archive.org/web/20090328074744/http://www.volgograd.ru/mamayev-kurgan/ Виртуальный Мамаев курган] — 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате [[VRML]]) * [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/ Мамаев курган] — полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места. * [http://www.gigapan.org/gigapans/most_popular/?q=mamayev Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной войны.] * [http://mamaew-kurgan.ru/dir/1 3D фото Мамаева кургана]- Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана. {{ВС}} {{Семь чудес России}} {{Природа Волгограда}} {{Память Сталинградской битвы}} [[Категория:Мамай курғаны]] [[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] g29eabqjyd8kbhjw5b5oraisvys0vxr 1296694 1296680 2026-05-12T18:30:34Z Вәхит 24644 /* Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль */ 1296694 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Тарихи-мемориал комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Рәсәй]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Волгоград]], [[Үҙәк район (Волгоград)|Үҙәк район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. 1967 йылда ҡурғанда «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәле асыла, уның төп монументына «Ватан-әсә саҡыра!» тип яҙыла. Мамай ҡурғанының бер нисә туғандаш һәм шәхси ҡәберҙәрендә Сталинградты һаҡлаусы 35 меңдән ашыу кешенең кәүҙәһе ятаа<ref>{{cite video |people = Елизавета Листова |title = Родина-Мать |url = |format = flv |medium = |publisher = [[strana.ru]] |location = |access-date = 2010-07-22 |time = |id = |isbn = |oclc = |quote = }}</ref>. 2014 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә кандидат булып тора<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936/|title=Mamayev Kurgan Memorial Complex "To the Heroes of the Battle of Stalingrad" - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|access-date=2016-03-17|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704022102/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936|url-status=live}}</ref>. == Атаманың этимологияһы == «Мамай ҡурғаны» атамаһы борон-борондан, [[Алтын Урҙа]] заманынан билдәле<ref name=autogenerated20131107-1>[http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html Символы российских городов — Волгоград. Мамаев курган] {{Wayback|url=http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html |date=20130504000626 }} (ссылка проверена 5 декабря 2010)</ref><ref>[http://areavol.by.ru/mamay.shtm Мамаев Курган на сайте о Волгограде] {{Wayback|url=http://areavol.by.ru/mamay.shtm |date=20110129075752 }} (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM Фильм «Сталинградская битва» на Youtube, слушать 42-48-е секунды] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM |date=20141031024826 }}. Был снят в 1948-49 годах, однако название «Мамаев Курган» в нём уже приводится — то есть оно было известно до строительства мемориала (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref>. Уның түбәһендә ҡасандыр ҡарауыл нөктәләре булған. "Халыҡ этимологияһы"буйынса<ref>{{Cite web|url=http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|title=Пономаренко Г. M. Наивная этимология и фольклор в топонимии|author=[[Трубе Лев Людвигович|Трубе Л. Л.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202073253/http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|archive-date=2020-02-02|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref>, застава төрмә ҡарауылсыһы Мамай тарафынан булдырыла<ref name=autogenerated20131107-1 />. Волганың (Итилдең) уң ярына яҡын ҡына [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] һәм [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]] өлкәләрендә Алтын Урҙаның 2 боронғо баш ҡалаһы (Һарай-Бату һәм Һарай-Берке) урынлашҡан. == Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль == [[Файл:Мамаев курган - panoramio (2).jpg|thumb|Тополдәр аллеяһы|альт=]] Төп композициялар: * «Быуындар хәтере» композиция-горельефы * Пирамидаль тополдәр аллеяһы * Ҡорбан булғандар майҙаны * Емерек стеналар * Геройҙар майҙаны * Монументаль рельефы * Хәрби дан залы * Ҡайғы майҙаны * Төп монумент «Ватан-әсә саҡыра!» * Хәрби мемориаль зыярат * Мамай ҡурғаны итәгендәге мемориаль парк * Постаментта танк башняһы [[Файл:Площадь Героев-2.jpg|thumb|Геройҙар майҙаны|альт=]] «Емерек стеналар» һәм "Хәрби дан залы"на барғанда мемориаль комплексҡа килеүселәрҙе тауыш композициялары оҙатып бара<ref name=":2">{{Cite web|url = http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|title = Голос руин: о чём поёт Мамаев курган|author = Всё для Вас — Волгоград|date=2013-07-16|publisher = Всё для Вас — Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121084640/http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|url-status = live}}</ref>. «Мамай ҡурғаны» тауышы өҫтөндә архитектор [[Вучетич Евгений Викторович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|title = Голос Мамаева кургана|author = Евгений Волокитин|date=2013-06-2206:36|publisher = Вести.ru|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2014-12-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20141225235151/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|url-status = live}}</ref>, диктор [[Левитан Юрий Борисович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|title = Как «озвучивали» Мамаев курган|author = Россия 1|date=2013-06-2120:00 Видео|publisher = Вести. Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121173327/http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|url-status = live}}</ref> һәм режиссёр [[Магатаев Виктор Кадиевич]]<ref name=":20">{{Статья|автор = Колесов Владимир Ершова Лариса|заглавие = Фильм "[[Страницы Сталинградской битвы]]" и его авторы|издание = Санкт-Петербург, "Издательство Александра Сазанова"|тип = Российский ритуально-духовный журнал "Реквием"|год = 2014|номер = 4 (105)|страницы = 4—14|issn = }}</ref> эшләй. == Тарихы == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{навигация}} * [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Книга:Подвиг народа|статья=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|страницы=124—128}} == Һылтанмалар == * [http://www.stalingrad-battle.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»] * {{статья |автор = Сергей Новицкий. |заглавие = Мифы Мамаева кургана |ссылка = http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |издание = Аргументы и Факты Нижнее Поволжье |тип = газета |год = 2007 |номер = 42 (699) от 17 октября |страницы = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |pmid = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080728125106/http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |archive-date = 2008-07-28 }}{{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html История возведения «Родины-Матери».] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [https://web.archive.org/web/20130213013945/http://visitvolgograd.ru/article/monument/0003/0003.htm Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана.] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} '''Фотографиялар һәм моделдәр''' * [https://mamaev-hill.ru/virtual-tour Виртуальный тур по Мамаеву кургану] — Сферические панорамы 360. * [https://web.archive.org/web/20090328074744/http://www.volgograd.ru/mamayev-kurgan/ Виртуальный Мамаев курган] — 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате [[VRML]]) * [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/ Мамаев курган] — полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места. * [http://www.gigapan.org/gigapans/most_popular/?q=mamayev Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной войны.] * [http://mamaew-kurgan.ru/dir/1 3D фото Мамаева кургана]- Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана. {{ВС}} {{Семь чудес России}} {{Природа Волгограда}} {{Память Сталинградской битвы}} [[Категория:Мамай курғаны]] [[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] 5yimmv741asf64t52fpiwh2yevark05 1296714 1296694 2026-05-13T00:31:02Z Вәхит 24644 /* Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль */ 1296714 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Тарихи-мемориал комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Рәсәй]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Волгоград]], [[Үҙәк район (Волгоград)|Үҙәк район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. 1967 йылда ҡурғанда «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәле асыла, уның төп монументына «Ватан-әсә саҡыра!» тип яҙыла. Мамай ҡурғанының бер нисә туғандаш һәм шәхси ҡәберҙәрендә Сталинградты һаҡлаусы 35 меңдән ашыу кешенең кәүҙәһе ятаа<ref>{{cite video |people = Елизавета Листова |title = Родина-Мать |url = |format = flv |medium = |publisher = [[strana.ru]] |location = |access-date = 2010-07-22 |time = |id = |isbn = |oclc = |quote = }}</ref>. 2014 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә кандидат булып тора<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936/|title=Mamayev Kurgan Memorial Complex "To the Heroes of the Battle of Stalingrad" - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|access-date=2016-03-17|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704022102/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936|url-status=live}}</ref>. == Атаманың этимологияһы == «Мамай ҡурғаны» атамаһы борон-борондан, [[Алтын Урҙа]] заманынан билдәле<ref name=autogenerated20131107-1>[http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html Символы российских городов — Волгоград. Мамаев курган] {{Wayback|url=http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html |date=20130504000626 }} (ссылка проверена 5 декабря 2010)</ref><ref>[http://areavol.by.ru/mamay.shtm Мамаев Курган на сайте о Волгограде] {{Wayback|url=http://areavol.by.ru/mamay.shtm |date=20110129075752 }} (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM Фильм «Сталинградская битва» на Youtube, слушать 42-48-е секунды] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM |date=20141031024826 }}. Был снят в 1948-49 годах, однако название «Мамаев Курган» в нём уже приводится — то есть оно было известно до строительства мемориала (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref>. Уның түбәһендә ҡасандыр ҡарауыл нөктәләре булған. "Халыҡ этимологияһы"буйынса<ref>{{Cite web|url=http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|title=Пономаренко Г. M. Наивная этимология и фольклор в топонимии|author=[[Трубе Лев Людвигович|Трубе Л. Л.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202073253/http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|archive-date=2020-02-02|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref>, застава төрмә ҡарауылсыһы Мамай тарафынан булдырыла<ref name=autogenerated20131107-1 />. Волганың (Итилдең) уң ярына яҡын ҡына [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] һәм [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]] өлкәләрендә Алтын Урҙаның 2 боронғо баш ҡалаһы (Һарай-Бату һәм Һарай-Берке) урынлашҡан. == Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль == [[Файл:Мамаев курган - panoramio (2).jpg|thumb|Тополдәр аллеяһы|альт=]] Төп композициялар: * «Быуындар хәтере» композиция-горельефы * Пирамидаль тополдәр аллеяһы * Ҡорбан булғандар майҙаны * Емерек стеналар * Геройҙар майҙаны * Монументаль рельефы * Хәрби дан залы * Ҡайғы майҙаны * Төп монумент — «Ватан-әсә саҡыра!» * Хәрби мемориаль зыярат * Мамай ҡурғаны итәгендәге мемориаль парк * Постаментта танк башняһы [[Файл:Площадь Героев-2.jpg|thumb|Геройҙар майҙаны|альт=]] «Емерек стеналар» һәм "Хәрби дан залы"на барғанда мемориаль комплексҡа килеүселәрҙе тауыш композициялары оҙатып бара<ref name=":2">{{Cite web|url = http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|title = Голос руин: о чём поёт Мамаев курган|author = Всё для Вас — Волгоград|date=2013-07-16|publisher = Всё для Вас — Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121084640/http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|url-status = live}}</ref>. «Мамай ҡурғаны» тауышы өҫтөндә архитектор [[Вучетич Евгений Викторович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|title = Голос Мамаева кургана|author = Евгений Волокитин|date=2013-06-2206:36|publisher = Вести.ru|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2014-12-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20141225235151/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|url-status = live}}</ref>, диктор [[Левитан Юрий Борисович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|title = Как «озвучивали» Мамаев курган|author = Россия 1|date=2013-06-2120:00 Видео|publisher = Вести. Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121173327/http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|url-status = live}}</ref> һәм режиссёр [[Магатаев Виктор Кадиевич]]<ref name=":20">{{Статья|автор = Колесов Владимир Ершова Лариса|заглавие = Фильм "[[Страницы Сталинградской битвы]]" и его авторы|издание = Санкт-Петербург, "Издательство Александра Сазанова"|тип = Российский ритуально-духовный журнал "Реквием"|год = 2014|номер = 4 (105)|страницы = 4—14|issn = }}</ref> эшләй. == Тарихы == == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{навигация}} * [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Книга:Подвиг народа|статья=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|страницы=124—128}} == Һылтанмалар == * [http://www.stalingrad-battle.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»] * {{статья |автор = Сергей Новицкий. |заглавие = Мифы Мамаева кургана |ссылка = http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |издание = Аргументы и Факты Нижнее Поволжье |тип = газета |год = 2007 |номер = 42 (699) от 17 октября |страницы = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |pmid = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080728125106/http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |archive-date = 2008-07-28 }}{{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html История возведения «Родины-Матери».] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [https://web.archive.org/web/20130213013945/http://visitvolgograd.ru/article/monument/0003/0003.htm Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана.] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} '''Фотографиялар һәм моделдәр''' * [https://mamaev-hill.ru/virtual-tour Виртуальный тур по Мамаеву кургану] — Сферические панорамы 360. * [https://web.archive.org/web/20090328074744/http://www.volgograd.ru/mamayev-kurgan/ Виртуальный Мамаев курган] — 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате [[VRML]]) * [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/ Мамаев курган] — полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места. * [http://www.gigapan.org/gigapans/most_popular/?q=mamayev Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной войны.] * [http://mamaew-kurgan.ru/dir/1 3D фото Мамаева кургана]- Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана. {{ВС}} {{Семь чудес России}} {{Природа Волгограда}} {{Память Сталинградской битвы}} [[Категория:Мамай курғаны]] [[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] 1qx7qfefmj1h9lmvupox2y1zvtulkq3 1296715 1296714 2026-05-13T00:49:43Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1296715 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Тарихи-мемориал комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Рәсәй]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Волгоград]], [[Үҙәк район (Волгоград)|Үҙәк район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. 1967 йылда ҡурғанда «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәле асыла, уның төп монументына «Ватан-әсә саҡыра!» тип яҙыла. Мамай ҡурғанының бер нисә туғандаш һәм шәхси ҡәберҙәрендә Сталинградты һаҡлаусы 35 меңдән ашыу кешенең кәүҙәһе ятаа<ref>{{cite video |people = Елизавета Листова |title = Родина-Мать |url = |format = flv |medium = |publisher = [[strana.ru]] |location = |access-date = 2010-07-22 |time = |id = |isbn = |oclc = |quote = }}</ref>. 2014 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә кандидат булып тора<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936/|title=Mamayev Kurgan Memorial Complex "To the Heroes of the Battle of Stalingrad" - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|access-date=2016-03-17|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704022102/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936|url-status=live}}</ref>. == Атаманың этимологияһы == «Мамай ҡурғаны» атамаһы борон-борондан, [[Алтын Урҙа]] заманынан билдәле<ref name=autogenerated20131107-1>[http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html Символы российских городов — Волгоград. Мамаев курган] {{Wayback|url=http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html |date=20130504000626 }} (ссылка проверена 5 декабря 2010)</ref><ref>[http://areavol.by.ru/mamay.shtm Мамаев Курган на сайте о Волгограде] {{Wayback|url=http://areavol.by.ru/mamay.shtm |date=20110129075752 }} (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM Фильм «Сталинградская битва» на Youtube, слушать 42-48-е секунды] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM |date=20141031024826 }}. Был снят в 1948-49 годах, однако название «Мамаев Курган» в нём уже приводится — то есть оно было известно до строительства мемориала (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref>. Уның түбәһендә ҡасандыр ҡарауыл нөктәләре булған. "Халыҡ этимологияһы"буйынса<ref>{{Cite web|url=http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|title=Пономаренко Г. M. Наивная этимология и фольклор в топонимии|author=[[Трубе Лев Людвигович|Трубе Л. Л.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202073253/http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|archive-date=2020-02-02|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref>, застава төрмә ҡарауылсыһы Мамай тарафынан булдырыла<ref name=autogenerated20131107-1 />. Волганың (Итилдең) уң ярына яҡын ҡына [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] һәм [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]] өлкәләрендә Алтын Урҙаның 2 боронғо баш ҡалаһы (Һарай-Бату һәм Һарай-Берке) урынлашҡан. == Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль == [[Файл:Мамаев курган - panoramio (2).jpg|thumb|Тополдәр аллеяһы|альт=]] Төп композициялар: * «Быуындар хәтере» композиция-горельефы * Пирамидаль тополдәр аллеяһы * Ҡорбан булғандар майҙаны * Емерек стеналар * Геройҙар майҙаны * Монументаль рельефы * Хәрби дан залы * Ҡайғы майҙаны * Төп монумент — «Ватан-әсә саҡыра!» * Хәрби мемориаль зыярат * Мамай ҡурғаны итәгендәге мемориаль парк * Постаментта танк башняһы [[Файл:Площадь Героев-2.jpg|thumb|Геройҙар майҙаны|альт=]] «Емерек стеналар» һәм "Хәрби дан залы"на барғанда мемориаль комплексҡа килеүселәрҙе тауыш композициялары оҙатып бара<ref name=":2">{{Cite web|url = http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|title = Голос руин: о чём поёт Мамаев курган|author = Всё для Вас — Волгоград|date=2013-07-16|publisher = Всё для Вас — Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121084640/http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|url-status = live}}</ref>. «Мамай ҡурғаны» тауышы өҫтөндә архитектор [[Вучетич Евгений Викторович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|title = Голос Мамаева кургана|author = Евгений Волокитин|date=2013-06-2206:36|publisher = Вести.ru|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2014-12-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20141225235151/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|url-status = live}}</ref>, диктор [[Левитан Юрий Борисович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|title = Как «озвучивали» Мамаев курган|author = Россия 1|date=2013-06-2120:00 Видео|publisher = Вести. Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121173327/http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|url-status = live}}</ref> һәм режиссёр [[Магатаев Виктор Кадиевич]]<ref name=":20">{{Статья|автор = Колесов Владимир Ершова Лариса|заглавие = Фильм "[[Страницы Сталинградской битвы]]" и его авторы|издание = Санкт-Петербург, "Издательство Александра Сазанова"|тип = Российский ритуально-духовный журнал "Реквием"|год = 2014|номер = 4 (105)|страницы = 4—14|issn = }}</ref> эшләй. == Тарихы == 1959 йылдың майында скульптор Е. В. Вучетич етәкселегендә Мамай ҡурғанында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль төҙөлә башлай. Мемориал төҙөгәндә ҡурғандың бейеклеге 8 метрға күтәртелә. 1967 йылдың 15 октябрендә һәйкәлде асыу тантанаһы үтә. Тантанала КПСС ҮҘӘК КОМИТЕТЫНЫҢ Генераль секретары [[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]], СССР оборона министры [[Гречко Андрей Антонович|А. А. Гречко]], Советтар Союзы маршалдары [[Ерёменко Андрей Иванович|А. И. Ерёменко]] һәм [[Чуйков Василий Иванович|В. И. Чуйков]] (мемориалдың баш хәрби консультанты, һуңынан уның территорияһында ерләнә) ҡатнаша. Мамай ҡурғанындағы һәйкәл янында Советтар Союзы маршалы В. И. Чуйковтың портреты бар<ref name="volfoto">{{Cite web |url=http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |title=Скульптура «Стоять насмерть» — фото |access-date=2008-07-22 |archive-date=2013-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704155905/http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |url-status=live }}</ref>. Тәүге проект буйынса ансамблдең икенсе сиратын төҙөүҙе күҙ уңында тота, уның өсөн 1968 йылда өлкә башҡарма комитеты бойороғо менән Ленин проспектынан Волга буйына тиклем урын бүленә, унда йәйәүлеләр аллеяһы, Сталинград алышында ҡатнашҡан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ның бөтә частары исемдәре яҙылған стелалар урынлаштырылырға тейеш була<ref name="Аркадий Урицкий">{{cite web |url = http://v1.ru/news/338275.html |title = Мамаев Курган заслонят небоскребами |author = Аркадий Урицкий. |date = 2010-11-15 |publisher = V1.ru |access-date = 2010-11-18 |lang = |url-status = dead |archive-url = https://archive.today/20130417224044/http://v1.ru/news/338275.html |archive-date = 2013-04-17 }}</ref>. [[Файл:AboutCapsule.JPG|thumb|Памятная доска в месте закладки капсулы с обращением к потомкам]] На Мамаевом кургане в день 25-летия Победы заложена [[Письмо в будущее|капсула с обращением]] участников войны к потомкам, которая должна быть вскрыта 9 мая 2045 года на 100-летие Победы<ref name=shanin/>. 2008 йылдың 31 ғинуарында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль федераль ҡомартҡылар исемлегенә индерелә һәм шул ваҡыттан алып федераль милектә тора{{cite web |date=2008-02-04 |url = http://news.vdv-s.ru/news/?news=19789 |title = Мамаев курган стал федеральным |publisher = news.vdv-s.ru |archive-url = https://www.webcitation.org/617DtjYwc?url=http://news.vdv-s.ru/society/?news=19789 |archive-date = 2011-08-22 |access-date = 2009-01-11 |url-status = dead }} </ref>. 2008 йылдың 12 июнендә [[Мәскәү]]ҙә [[Ҡыҙыл майҙан]]да [[Рәсәйҙең ете мөғжизәһе|Рәсәйҙең 7 мөғжизәһе]] конкурсына йомғаҡ яһала. Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Мамай ҡурғаны Рәсәйҙең ете мөғжизәһе иҫәбенә инә<ref name="ruschudo">{{Cite web |url=http://ruschudo.ru/finalvote.html |title=Мамаев курган стал чудом России |access-date=2008-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224222202/http://ruschudo.ru/finalvote.html |archive-date=2009-02-24 |url-status=dead }}</ref>. {{горизонтальная прокрутка|Mamayev Kurgan (Volga river, panorama).jpg|1000px|<center>''Волгаға Мамай ҡурғанынан күренеш''</center>}} [[Файл:Mamayev Kurgan Volgograd.jpg|560px|thumb|[[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] монументына күренеш]] 2019 йылда «Ватан-әсә саҡыра!» монументы реставрацияланаref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20191101/1560482840.html |title=Завершена реставрация наружной части скульптуры «Родина-мать зовёт!» |access-date=2020-02-03 |archive-date=2020-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203090001/https://ria.ru/20191101/1560482840.html |url-status=live }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{навигация}} * [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Книга:Подвиг народа|статья=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|страницы=124—128}} == Һылтанмалар == * [http://www.stalingrad-battle.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»] * {{статья |автор = Сергей Новицкий. |заглавие = Мифы Мамаева кургана |ссылка = http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |издание = Аргументы и Факты Нижнее Поволжье |тип = газета |год = 2007 |номер = 42 (699) от 17 октября |страницы = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |pmid = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080728125106/http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |archive-date = 2008-07-28 }}{{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html История возведения «Родины-Матери».] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [https://web.archive.org/web/20130213013945/http://visitvolgograd.ru/article/monument/0003/0003.htm Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана.] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} '''Фотографиялар һәм моделдәр''' * [https://mamaev-hill.ru/virtual-tour Виртуальный тур по Мамаеву кургану] — Сферические панорамы 360. * [https://web.archive.org/web/20090328074744/http://www.volgograd.ru/mamayev-kurgan/ Виртуальный Мамаев курган] — 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате [[VRML]]) * [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/ Мамаев курган] — полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места. * [http://www.gigapan.org/gigapans/most_popular/?q=mamayev Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной войны.] * [http://mamaew-kurgan.ru/dir/1 3D фото Мамаева кургана]- Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана. {{ВС}} {{Семь чудес России}} {{Природа Волгограда}} {{Память Сталинградской битвы}} [[Категория:Мамай курғаны]] [[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] i9lmrnv86mqcxgr10pxsw55shx13ns5 1296717 1296715 2026-05-13T00:56:24Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1296717 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Тарихи-мемориал комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Рәсәй]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Волгоград]], [[Үҙәк район (Волгоград)|Үҙәк район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. 1967 йылда ҡурғанда «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәле асыла, уның төп монументына «Ватан-әсә саҡыра!» тип яҙыла. Мамай ҡурғанының бер нисә туғандаш һәм шәхси ҡәберҙәрендә Сталинградты һаҡлаусы 35 меңдән ашыу кешенең кәүҙәһе ятаа<ref>{{cite video |people = Елизавета Листова |title = Родина-Мать |url = |format = flv |medium = |publisher = [[strana.ru]] |location = |access-date = 2010-07-22 |time = |id = |isbn = |oclc = |quote = }}</ref>. 2014 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә кандидат булып тора<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936/|title=Mamayev Kurgan Memorial Complex "To the Heroes of the Battle of Stalingrad" - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|access-date=2016-03-17|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704022102/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936|url-status=live}}</ref>. == Атаманың этимологияһы == «Мамай ҡурғаны» атамаһы борон-борондан, [[Алтын Урҙа]] заманынан билдәле<ref name=autogenerated20131107-1>[http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html Символы российских городов — Волгоград. Мамаев курган] {{Wayback|url=http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html |date=20130504000626 }} (ссылка проверена 5 декабря 2010)</ref><ref>[http://areavol.by.ru/mamay.shtm Мамаев Курган на сайте о Волгограде] {{Wayback|url=http://areavol.by.ru/mamay.shtm |date=20110129075752 }} (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM Фильм «Сталинградская битва» на Youtube, слушать 42-48-е секунды] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM |date=20141031024826 }}. Был снят в 1948-49 годах, однако название «Мамаев Курган» в нём уже приводится — то есть оно было известно до строительства мемориала (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref>. Уның түбәһендә ҡасандыр ҡарауыл нөктәләре булған. "Халыҡ этимологияһы"буйынса<ref>{{Cite web|url=http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|title=Пономаренко Г. M. Наивная этимология и фольклор в топонимии|author=[[Трубе Лев Людвигович|Трубе Л. Л.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202073253/http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|archive-date=2020-02-02|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref>, застава төрмә ҡарауылсыһы Мамай тарафынан булдырыла<ref name=autogenerated20131107-1 />. Волганың (Итилдең) уң ярына яҡын ҡына [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] һәм [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]] өлкәләрендә Алтын Урҙаның 2 боронғо баш ҡалаһы (Һарай-Бату һәм Һарай-Берке) урынлашҡан. == Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль == [[Файл:Мамаев курган - panoramio (2).jpg|thumb|Тополдәр аллеяһы|альт=]] Төп композициялар: * «Быуындар хәтере» композиция-горельефы * Пирамидаль тополдәр аллеяһы * Ҡорбан булғандар майҙаны * Емерек стеналар * Геройҙар майҙаны * Монументаль рельефы * Хәрби дан залы * Ҡайғы майҙаны * Төп монумент — «Ватан-әсә саҡыра!» * Хәрби мемориаль зыярат * Мамай ҡурғаны итәгендәге мемориаль парк * Постаментта танк башняһы [[Файл:Площадь Героев-2.jpg|thumb|Геройҙар майҙаны|альт=]] «Емерек стеналар» һәм "Хәрби дан залы"на барғанда мемориаль комплексҡа килеүселәрҙе тауыш композициялары оҙатып бара<ref name=":2">{{Cite web|url = http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|title = Голос руин: о чём поёт Мамаев курган|author = Всё для Вас — Волгоград|date=2013-07-16|publisher = Всё для Вас — Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121084640/http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|url-status = live}}</ref>. «Мамай ҡурғаны» тауышы өҫтөндә архитектор [[Вучетич Евгений Викторович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|title = Голос Мамаева кургана|author = Евгений Волокитин|date=2013-06-2206:36|publisher = Вести.ru|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2014-12-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20141225235151/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|url-status = live}}</ref>, диктор [[Левитан Юрий Борисович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|title = Как «озвучивали» Мамаев курган|author = Россия 1|date=2013-06-2120:00 Видео|publisher = Вести. Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121173327/http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|url-status = live}}</ref> һәм режиссёр [[Магатаев Виктор Кадиевич]]<ref name=":20">{{Статья|автор = Колесов Владимир Ершова Лариса|заглавие = Фильм "[[Страницы Сталинградской битвы]]" и его авторы|издание = Санкт-Петербург, "Издательство Александра Сазанова"|тип = Российский ритуально-духовный журнал "Реквием"|год = 2014|номер = 4 (105)|страницы = 4—14|issn = }}</ref> эшләй. == Тарихы == 1959 йылдың майында скульптор Е. В. Вучетич етәкселегендә Мамай ҡурғанында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль төҙөлә башлай. Мемориал төҙөгәндә ҡурғандың бейеклеге 8 метрға күтәртелә. 1967 йылдың 15 октябрендә һәйкәлде асыу тантанаһы үтә. Тантанала [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генераль секретары [[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]], СССР оборона министры [[Гречко Андрей Антонович|А. А. Гречко]], Советтар Союзы маршалдары [[Ерёменко Андрей Иванович|А. И. Ерёменко]] һәм [[Чуйков Василий Иванович|В. И. Чуйков]] (мемориалдың баш хәрби консультанты, һуңынан уның территорияһында ерләнә) ҡатнаша. Мамай ҡурғанындағы һәйкәл янында Советтар Союзы маршалы В. И. Чуйковтың портреты бар<ref name="volfoto">{{Cite web |url=http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |title=Скульптура «Стоять насмерть» — фото |access-date=2008-07-22 |archive-date=2013-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704155905/http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |url-status=live }}</ref>. Тәүге проект буйынса ансамблдең икенсе сиратын төҙөүҙе күҙ уңында тота, уның өсөн 1968 йылда өлкә башҡарма комитеты бойороғо менән Ленин проспектынан Волга буйына тиклем урын бүленә, унда йәйәүлеләр аллеяһы, Сталинград алышында ҡатнашҡан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ның бөтә частары исемдәре яҙылған стелалар урынлаштырылырға тейеш була<ref name="Аркадий Урицкий">{{cite web |url = http://v1.ru/news/338275.html |title = Мамаев Курган заслонят небоскребами |author = Аркадий Урицкий. |date = 2010-11-15 |publisher = V1.ru |access-date = 2010-11-18 |lang = |url-status = dead |archive-url = https://archive.today/20130417224044/http://v1.ru/news/338275.html |archive-date = 2013-04-17 }}</ref>. [[Файл:AboutCapsule.JPG|thumb|Капсула һалынған иҫтәлекле таҡтаташ]] Мамай ҡурғанында Еңеүҙең 25 йыллығы көнөндә һуғышта ҡатнашыусыларҙың вариҫтарына мөрәжәғәт итеүе менән капсула һалынған, ул 2045 йылдың 9 майында Еңеүҙең 100 йыллығына асылырға тейеш була<ref name=shanin/>. 2008 йылдың 31 ғинуарында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль федераль ҡомартҡылар исемлегенә индерелә һәм шул ваҡыттан алып федераль милектә тора<ref>{{cite web |date=2008-02-04 |url = http://news.vdv-s.ru/news/?news=19789 |title = Мамаев курган стал федеральным |publisher = news.vdv-s.ru |archive-url = https://www.webcitation.org/617DtjYwc?url=http://news.vdv-s.ru/society/?news=19789 |archive-date = 2011-08-22 |access-date = 2009-01-11 |url-status = dead }} </ref>. 2008 йылдың 12 июнендә [[Мәскәү]]ҙә [[Ҡыҙыл майҙан]]да [[Рәсәйҙең ете мөғжизәһе|Рәсәйҙең 7 мөғжизәһе]] конкурсына йомғаҡ яһала. Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Мамай ҡурғаны Рәсәйҙең ете мөғжизәһе иҫәбенә инә<ref name="ruschudo">{{Cite web |url=http://ruschudo.ru/finalvote.html |title=Мамаев курган стал чудом России |access-date=2008-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224222202/http://ruschudo.ru/finalvote.html |archive-date=2009-02-24 |url-status=dead }}</ref>. {{горизонтальная прокрутка|Mamayev Kurgan (Volga river, panorama).jpg|1000px|<center>''Волгаға Мамай ҡурғанынан күренеш''</center>}} [[Файл:Mamayev Kurgan Volgograd.jpg|560px|thumb|[[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] монументына күренеш]] 2019 йылда «Ватан-әсә саҡыра!» монументы реставрациялана<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20191101/1560482840.html |title=Завершена реставрация наружной части скульптуры «Родина-мать зовёт!» |access-date=2020-02-03 |archive-date=2020-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203090001/https://ria.ru/20191101/1560482840.html |url-status=live }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{навигация}} * [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Книга:Подвиг народа|статья=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|страницы=124—128}} == Һылтанмалар == * [http://www.stalingrad-battle.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»] * {{статья |автор = Сергей Новицкий. |заглавие = Мифы Мамаева кургана |ссылка = http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |издание = Аргументы и Факты Нижнее Поволжье |тип = газета |год = 2007 |номер = 42 (699) от 17 октября |страницы = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |pmid = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080728125106/http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |archive-date = 2008-07-28 }}{{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html История возведения «Родины-Матери».] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [https://web.archive.org/web/20130213013945/http://visitvolgograd.ru/article/monument/0003/0003.htm Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана.] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} '''Фотографиялар һәм моделдәр''' * [https://mamaev-hill.ru/virtual-tour Виртуальный тур по Мамаеву кургану] — Сферические панорамы 360. * [https://web.archive.org/web/20090328074744/http://www.volgograd.ru/mamayev-kurgan/ Виртуальный Мамаев курган] — 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате [[VRML]]) * [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/ Мамаев курган] — полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места. * [http://www.gigapan.org/gigapans/most_popular/?q=mamayev Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной войны.] * [http://mamaew-kurgan.ru/dir/1 3D фото Мамаева кургана]- Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана. {{ВС}} {{Семь чудес России}} {{Природа Волгограда}} {{Память Сталинградской битвы}} [[Категория:Мамай курғаны]] [[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] dxlu2tmkuqsue0zkeam1dk4q2bqyoib 1296719 1296717 2026-05-13T01:02:24Z Вәхит 24644 /* Шулай уҡ ҡарағыҙ */ 1296719 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Тарихи-мемориал комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Рәсәй]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Волгоград]], [[Үҙәк район (Волгоград)|Үҙәк район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. 1967 йылда ҡурғанда «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәле асыла, уның төп монументына «Ватан-әсә саҡыра!» тип яҙыла. Мамай ҡурғанының бер нисә туғандаш һәм шәхси ҡәберҙәрендә Сталинградты һаҡлаусы 35 меңдән ашыу кешенең кәүҙәһе ятаа<ref>{{cite video |people = Елизавета Листова |title = Родина-Мать |url = |format = flv |medium = |publisher = [[strana.ru]] |location = |access-date = 2010-07-22 |time = |id = |isbn = |oclc = |quote = }}</ref>. 2014 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә кандидат булып тора<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936/|title=Mamayev Kurgan Memorial Complex "To the Heroes of the Battle of Stalingrad" - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|access-date=2016-03-17|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704022102/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936|url-status=live}}</ref>. == Атаманың этимологияһы == «Мамай ҡурғаны» атамаһы борон-борондан, [[Алтын Урҙа]] заманынан билдәле<ref name=autogenerated20131107-1>[http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html Символы российских городов — Волгоград. Мамаев курган] {{Wayback|url=http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html |date=20130504000626 }} (ссылка проверена 5 декабря 2010)</ref><ref>[http://areavol.by.ru/mamay.shtm Мамаев Курган на сайте о Волгограде] {{Wayback|url=http://areavol.by.ru/mamay.shtm |date=20110129075752 }} (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM Фильм «Сталинградская битва» на Youtube, слушать 42-48-е секунды] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM |date=20141031024826 }}. Был снят в 1948-49 годах, однако название «Мамаев Курган» в нём уже приводится — то есть оно было известно до строительства мемориала (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref>. Уның түбәһендә ҡасандыр ҡарауыл нөктәләре булған. "Халыҡ этимологияһы"буйынса<ref>{{Cite web|url=http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|title=Пономаренко Г. M. Наивная этимология и фольклор в топонимии|author=[[Трубе Лев Людвигович|Трубе Л. Л.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202073253/http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|archive-date=2020-02-02|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref>, застава төрмә ҡарауылсыһы Мамай тарафынан булдырыла<ref name=autogenerated20131107-1 />. Волганың (Итилдең) уң ярына яҡын ҡына [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] һәм [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]] өлкәләрендә Алтын Урҙаның 2 боронғо баш ҡалаһы (Һарай-Бату һәм Һарай-Берке) урынлашҡан. == Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль == [[Файл:Мамаев курган - panoramio (2).jpg|thumb|Тополдәр аллеяһы|альт=]] Төп композициялар: * «Быуындар хәтере» композиция-горельефы * Пирамидаль тополдәр аллеяһы * Ҡорбан булғандар майҙаны * Емерек стеналар * Геройҙар майҙаны * Монументаль рельефы * Хәрби дан залы * Ҡайғы майҙаны * Төп монумент — «Ватан-әсә саҡыра!» * Хәрби мемориаль зыярат * Мамай ҡурғаны итәгендәге мемориаль парк * Постаментта танк башняһы [[Файл:Площадь Героев-2.jpg|thumb|Геройҙар майҙаны|альт=]] «Емерек стеналар» һәм "Хәрби дан залы"на барғанда мемориаль комплексҡа килеүселәрҙе тауыш композициялары оҙатып бара<ref name=":2">{{Cite web|url = http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|title = Голос руин: о чём поёт Мамаев курган|author = Всё для Вас — Волгоград|date=2013-07-16|publisher = Всё для Вас — Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121084640/http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|url-status = live}}</ref>. «Мамай ҡурғаны» тауышы өҫтөндә архитектор [[Вучетич Евгений Викторович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|title = Голос Мамаева кургана|author = Евгений Волокитин|date=2013-06-2206:36|publisher = Вести.ru|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2014-12-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20141225235151/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|url-status = live}}</ref>, диктор [[Левитан Юрий Борисович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|title = Как «озвучивали» Мамаев курган|author = Россия 1|date=2013-06-2120:00 Видео|publisher = Вести. Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121173327/http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|url-status = live}}</ref> һәм режиссёр [[Магатаев Виктор Кадиевич]]<ref name=":20">{{Статья|автор = Колесов Владимир Ершова Лариса|заглавие = Фильм "[[Страницы Сталинградской битвы]]" и его авторы|издание = Санкт-Петербург, "Издательство Александра Сазанова"|тип = Российский ритуально-духовный журнал "Реквием"|год = 2014|номер = 4 (105)|страницы = 4—14|issn = }}</ref> эшләй. == Тарихы == 1959 йылдың майында скульптор Е. В. Вучетич етәкселегендә Мамай ҡурғанында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль төҙөлә башлай. Мемориал төҙөгәндә ҡурғандың бейеклеге 8 метрға күтәртелә. 1967 йылдың 15 октябрендә һәйкәлде асыу тантанаһы үтә. Тантанала [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генераль секретары [[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]], СССР оборона министры [[Гречко Андрей Антонович|А. А. Гречко]], Советтар Союзы маршалдары [[Ерёменко Андрей Иванович|А. И. Ерёменко]] һәм [[Чуйков Василий Иванович|В. И. Чуйков]] (мемориалдың баш хәрби консультанты, һуңынан уның территорияһында ерләнә) ҡатнаша. Мамай ҡурғанындағы һәйкәл янында Советтар Союзы маршалы В. И. Чуйковтың портреты бар<ref name="volfoto">{{Cite web |url=http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |title=Скульптура «Стоять насмерть» — фото |access-date=2008-07-22 |archive-date=2013-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704155905/http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |url-status=live }}</ref>. Тәүге проект буйынса ансамблдең икенсе сиратын төҙөүҙе күҙ уңында тота, уның өсөн 1968 йылда өлкә башҡарма комитеты бойороғо менән Ленин проспектынан Волга буйына тиклем урын бүленә, унда йәйәүлеләр аллеяһы, Сталинград алышында ҡатнашҡан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ның бөтә частары исемдәре яҙылған стелалар урынлаштырылырға тейеш була<ref name="Аркадий Урицкий">{{cite web |url = http://v1.ru/news/338275.html |title = Мамаев Курган заслонят небоскребами |author = Аркадий Урицкий. |date = 2010-11-15 |publisher = V1.ru |access-date = 2010-11-18 |lang = |url-status = dead |archive-url = https://archive.today/20130417224044/http://v1.ru/news/338275.html |archive-date = 2013-04-17 }}</ref>. [[Файл:AboutCapsule.JPG|thumb|Капсула һалынған иҫтәлекле таҡтаташ]] Мамай ҡурғанында Еңеүҙең 25 йыллығы көнөндә һуғышта ҡатнашыусыларҙың вариҫтарына мөрәжәғәт итеүе менән капсула һалынған, ул 2045 йылдың 9 майында Еңеүҙең 100 йыллығына асылырға тейеш була<ref name=shanin/>. 2008 йылдың 31 ғинуарында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль федераль ҡомартҡылар исемлегенә индерелә һәм шул ваҡыттан алып федераль милектә тора<ref>{{cite web |date=2008-02-04 |url = http://news.vdv-s.ru/news/?news=19789 |title = Мамаев курган стал федеральным |publisher = news.vdv-s.ru |archive-url = https://www.webcitation.org/617DtjYwc?url=http://news.vdv-s.ru/society/?news=19789 |archive-date = 2011-08-22 |access-date = 2009-01-11 |url-status = dead }} </ref>. 2008 йылдың 12 июнендә [[Мәскәү]]ҙә [[Ҡыҙыл майҙан]]да [[Рәсәйҙең ете мөғжизәһе|Рәсәйҙең 7 мөғжизәһе]] конкурсына йомғаҡ яһала. Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Мамай ҡурғаны Рәсәйҙең ете мөғжизәһе иҫәбенә инә<ref name="ruschudo">{{Cite web |url=http://ruschudo.ru/finalvote.html |title=Мамаев курган стал чудом России |access-date=2008-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224222202/http://ruschudo.ru/finalvote.html |archive-date=2009-02-24 |url-status=dead }}</ref>. {{горизонтальная прокрутка|Mamayev Kurgan (Volga river, panorama).jpg|1000px|<center>''Волгаға Мамай ҡурғанынан күренеш''</center>}} [[Файл:Mamayev Kurgan Volgograd.jpg|560px|thumb|[[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] монументына күренеш]] 2019 йылда «Ватан-әсә саҡыра!» монументы реставрациялана<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20191101/1560482840.html |title=Завершена реставрация наружной части скульптуры «Родина-мать зовёт!» |access-date=2020-02-03 |archive-date=2020-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203090001/https://ria.ru/20191101/1560482840.html |url-status=live }}</ref>. == Почетлы ҡарауыл == Мамай ҡурғанында көн һайын Көньяҡ хәрби округының 20-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһының Почетлы карауль ротаһының почетлы ҡарауылы хеҙмәт итә<ref>{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12159779@egNews |title=Подробнее : Министерство обороны Российской Федерации<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2018-01-27 |archive-date=2018-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127203434/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12159779@egNews |url-status=live }}</ref>. == Фотогалерея == <gallery mode=packed> RR5011-0005R PL 50-летие Победы на Волге.gif|[[Рәсәй Банкы]]ның 1993 йылғы тәңкәһе RR5111-0318R.jpg|Рәсәй Банкының 2015 йылғы тәңкәһе Mamayev Kurgan - wall.jpg|Емерек диуарҙар (фрагмент) Stalingrad graf Tsjoeikov.jpg|Маршал [[Чуйков Василий Иванович|Чуйков]] ҡәбере Vechnii ogon-1.jpg|Мәңгелек ут 1973 CPA 4208.jpg|СССР маркаһы, 1973 1973 CPA 4209.jpg|СССР маркаһы, 1973 1973 CPA 4210.jpg|СССР маркаһы, 1973 1973 CPA 4211.jpg|СССР маркаһы, 1973 </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{навигация}} * [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Книга:Подвиг народа|статья=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|страницы=124—128}} == Һылтанмалар == * [http://www.stalingrad-battle.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»] * {{статья |автор = Сергей Новицкий. |заглавие = Мифы Мамаева кургана |ссылка = http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |издание = Аргументы и Факты Нижнее Поволжье |тип = газета |год = 2007 |номер = 42 (699) от 17 октября |страницы = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |pmid = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080728125106/http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |archive-date = 2008-07-28 }}{{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html История возведения «Родины-Матери».] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [https://web.archive.org/web/20130213013945/http://visitvolgograd.ru/article/monument/0003/0003.htm Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана.] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} '''Фотографиялар һәм моделдәр''' * [https://mamaev-hill.ru/virtual-tour Виртуальный тур по Мамаеву кургану] — Сферические панорамы 360. * [https://web.archive.org/web/20090328074744/http://www.volgograd.ru/mamayev-kurgan/ Виртуальный Мамаев курган] — 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате [[VRML]]) * [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/ Мамаев курган] — полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места. * [http://www.gigapan.org/gigapans/most_popular/?q=mamayev Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной войны.] * [http://mamaew-kurgan.ru/dir/1 3D фото Мамаева кургана]- Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана. {{ВС}} {{Семь чудес России}} {{Природа Волгограда}} {{Память Сталинградской битвы}} [[Категория:Мамай курғаны]] [[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] 6i3mdtzcu9gfa9ags5jme8lpr872wrc 1296720 1296719 2026-05-13T01:06:12Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1296720 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность | Тип = Тарихи-мемориал комплекс | Русское название = Мамаев курган | Оригинальное название = | | Ширина изображения = | Статус = {{Культурное наследие народов РФ|мини=1|Город=Волгоград}} | Страна = [[СССР]], [[Рәсәй]] | Автор проекта = | Строитель = | Название местоположения = Ҡала | Местоположение = [[Волгоград]], [[Үҙәк район (Волгоград)|Үҙәк район]] | Координаты = 48/44/32/N/44/32/13/E | CoordScale = | Первое упоминание = | Начало строительства = 1959 | Окончание строительства = 1967 | Состояние = }} '''Мамай курға́ны''' — [[Волга]] йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡ, [[Волгоград]] ҡалаһының үҙәк районында урынлашҡан. Бында [[Сталинград алышы]] ваҡытында 1942 йылдың сентябренән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем ҡаты алыштар бара. 1967 йылда ҡурғанда «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәле асыла, уның төп монументына «Ватан-әсә саҡыра!» тип яҙыла. Мамай ҡурғанының бер нисә туғандаш һәм шәхси ҡәберҙәрендә Сталинградты һаҡлаусы 35 меңдән ашыу кешенең кәүҙәһе ятаа<ref>{{cite video |people = Елизавета Листова |title = Родина-Мать |url = |format = flv |medium = |publisher = [[strana.ru]] |location = |access-date = 2010-07-22 |time = |id = |isbn = |oclc = |quote = }}</ref>. 2014 йылдан [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индереүгә кандидат булып тора<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936/|title=Mamayev Kurgan Memorial Complex "To the Heroes of the Battle of Stalingrad" - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|access-date=2016-03-17|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704022102/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5936|url-status=live}}</ref>. == Атаманың этимологияһы == «Мамай ҡурғаны» атамаһы борон-борондан, [[Алтын Урҙа]] заманынан билдәле<ref name=autogenerated20131107-1>[http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html Символы российских городов — Волгоград. Мамаев курган] {{Wayback|url=http://www.statesymbol.ru/image/regionsymbol/20051003/39598029.html |date=20130504000626 }} (ссылка проверена 5 декабря 2010)</ref><ref>[http://areavol.by.ru/mamay.shtm Мамаев Курган на сайте о Волгограде] {{Wayback|url=http://areavol.by.ru/mamay.shtm |date=20110129075752 }} (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM Фильм «Сталинградская битва» на Youtube, слушать 42-48-е секунды] {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=5WmAZFYoeUM |date=20141031024826 }}. Был снят в 1948-49 годах, однако название «Мамаев Курган» в нём уже приводится — то есть оно было известно до строительства мемориала (ссылка проверена 28 ноября 2010)</ref>. Уның түбәһендә ҡасандыр ҡарауыл нөктәләре булған. "Халыҡ этимологияһы"буйынса<ref>{{Cite web|url=http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|title=Пономаренко Г. M. Наивная этимология и фольклор в топонимии|author=[[Трубе Лев Людвигович|Трубе Л. Л.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202073253/http://op.imja.name/statji/trube1969a.html|archive-date=2020-02-02|access-date=2018-07-04|url-status=live}}</ref>, застава төрмә ҡарауылсыһы Мамай тарафынан булдырыла<ref name=autogenerated20131107-1 />. Волганың (Итилдең) уң ярына яҡын ҡына [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] һәм [[Әстерхан өлкәһе|Әстерхан]] өлкәләрендә Алтын Урҙаның 2 боронғо баш ҡалаһы (Һарай-Бату һәм Һарай-Берке) урынлашҡан. == Сталинград һуғышы геройҙарына һәйкәл-ансамбль == [[Файл:Мамаев курган - panoramio (2).jpg|thumb|Тополдәр аллеяһы|альт=]] Төп композициялар: * «Быуындар хәтере» композиция-горельефы * Пирамидаль тополдәр аллеяһы * Ҡорбан булғандар майҙаны * Емерек стеналар * Геройҙар майҙаны * Монументаль рельефы * Хәрби дан залы * Ҡайғы майҙаны * Төп монумент — «Ватан-әсә саҡыра!» * Хәрби мемориаль зыярат * Мамай ҡурғаны итәгендәге мемориаль парк * Постаментта танк башняһы [[Файл:Площадь Героев-2.jpg|thumb|Геройҙар майҙаны|альт=]] «Емерек стеналар» һәм "Хәрби дан залы"на барғанда мемориаль комплексҡа килеүселәрҙе тауыш композициялары оҙатып бара<ref name=":2">{{Cite web|url = http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|title = Голос руин: о чём поёт Мамаев курган|author = Всё для Вас — Волгоград|date=2013-07-16|publisher = Всё для Вас — Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121084640/http://news.vdv-s.ru/details/?news=238018|url-status = live}}</ref>. «Мамай ҡурғаны» тауышы өҫтөндә архитектор [[Вучетич Евгений Викторович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|title = Голос Мамаева кургана|author = Евгений Волокитин|date=2013-06-2206:36|publisher = Вести.ru|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2014-12-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20141225235151/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1097394&cid=7|url-status = live}}</ref>, диктор [[Левитан Юрий Борисович]]<ref>{{Cite web|url = http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|title = Как «озвучивали» Мамаев курган|author = Россия 1|date=2013-06-2120:00 Видео|publisher = Вести. Волгоград|access-date = 2015-02-01|archive-date = 2015-11-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20151121173327/http://www.volgograd-trv.ru/news.aspx?id=23641|url-status = live}}</ref> һәм режиссёр [[Магатаев Виктор Кадиевич]]<ref name=":20">{{Статья|автор = Колесов Владимир Ершова Лариса|заглавие = Фильм "[[Страницы Сталинградской битвы]]" и его авторы|издание = Санкт-Петербург, "Издательство Александра Сазанова"|тип = Российский ритуально-духовный журнал "Реквием"|год = 2014|номер = 4 (105)|страницы = 4—14|issn = }}</ref> эшләй. == Тарихы == 1959 йылдың майында скульптор Е. В. Вучетич етәкселегендә Мамай ҡурғанында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль төҙөлә башлай. Мемориал төҙөгәндә ҡурғандың бейеклеге 8 метрға күтәртелә. 1967 йылдың 15 октябрендә һәйкәлде асыу тантанаһы үтә. Тантанала [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның Генераль секретары [[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]], СССР оборона министры [[Гречко Андрей Антонович|А. А. Гречко]], Советтар Союзы маршалдары [[Ерёменко Андрей Иванович|А. И. Ерёменко]] һәм [[Чуйков Василий Иванович|В. И. Чуйков]] (мемориалдың баш хәрби консультанты, һуңынан уның территорияһында ерләнә) ҡатнаша. Мамай ҡурғанындағы һәйкәл янында Советтар Союзы маршалы В. И. Чуйковтың портреты бар<ref name="volfoto">{{Cite web |url=http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |title=Скульптура «Стоять насмерть» — фото |access-date=2008-07-22 |archive-date=2013-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704155905/http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/stoyat_nasmert/ |url-status=live }}</ref>. Тәүге проект буйынса ансамблдең икенсе сиратын төҙөүҙе күҙ уңында тота, уның өсөн 1968 йылда өлкә башҡарма комитеты бойороғо менән Ленин проспектынан Волга буйына тиклем урын бүленә, унда йәйәүлеләр аллеяһы, Сталинград алышында ҡатнашҡан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ның бөтә частары исемдәре яҙылған стелалар урынлаштырылырға тейеш була<ref name="Аркадий Урицкий">{{cite web |url = http://v1.ru/news/338275.html |title = Мамаев Курган заслонят небоскребами |author = Аркадий Урицкий. |date = 2010-11-15 |publisher = V1.ru |access-date = 2010-11-18 |lang = |url-status = dead |archive-url = https://archive.today/20130417224044/http://v1.ru/news/338275.html |archive-date = 2013-04-17 }}</ref>. [[Файл:AboutCapsule.JPG|thumb|Капсула һалынған иҫтәлекле таҡтаташ]] Мамай ҡурғанында Еңеүҙең 25 йыллығы көнөндә һуғышта ҡатнашыусыларҙың вариҫтарына мөрәжәғәт итеүе менән капсула һалынған, ул 2045 йылдың 9 майында Еңеүҙең 100 йыллығына асылырға тейеш була<ref name=shanin>В. Шанин, В. Агронский 7 чудес России и ещё 42 достопримечательности, которые нужно знать. — М.: Эксмо, 2011. — 224 с.</ref>. 2008 йылдың 31 ғинуарында «Сталинград һуғышы геройҙарына» һәйкәл-ансамбль федераль ҡомартҡылар исемлегенә индерелә һәм шул ваҡыттан алып федераль милектә тора<ref>{{cite web |date=2008-02-04 |url = http://news.vdv-s.ru/news/?news=19789 |title = Мамаев курган стал федеральным |publisher = news.vdv-s.ru |archive-url = https://www.webcitation.org/617DtjYwc?url=http://news.vdv-s.ru/society/?news=19789 |archive-date = 2011-08-22 |access-date = 2009-01-11 |url-status = dead }} </ref>. 2008 йылдың 12 июнендә [[Мәскәү]]ҙә [[Ҡыҙыл майҙан]]да [[Рәсәйҙең ете мөғжизәһе|Рәсәйҙең 7 мөғжизәһе]] конкурсына йомғаҡ яһала. Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Мамай ҡурғаны Рәсәйҙең ете мөғжизәһе иҫәбенә инә<ref name="ruschudo">{{Cite web |url=http://ruschudo.ru/finalvote.html |title=Мамаев курган стал чудом России |access-date=2008-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224222202/http://ruschudo.ru/finalvote.html |archive-date=2009-02-24 |url-status=dead }}</ref>. {{горизонтальная прокрутка|Mamayev Kurgan (Volga river, panorama).jpg|1000px|<center>''Волгаға Мамай ҡурғанынан күренеш''</center>}} [[Файл:Mamayev Kurgan Volgograd.jpg|560px|thumb|[[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] монументына күренеш]] 2019 йылда «Ватан-әсә саҡыра!» монументы реставрациялана<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20191101/1560482840.html |title=Завершена реставрация наружной части скульптуры «Родина-мать зовёт!» |access-date=2020-02-03 |archive-date=2020-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203090001/https://ria.ru/20191101/1560482840.html |url-status=live }}</ref>. == Почетлы ҡарауыл == Мамай ҡурғанында көн һайын Көньяҡ хәрби округының 20-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһының Почетлы карауль ротаһының почетлы ҡарауылы хеҙмәт итә<ref>{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12159779@egNews |title=Подробнее : Министерство обороны Российской Федерации<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2018-01-27 |archive-date=2018-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127203434/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12159779@egNews |url-status=live }}</ref>. == Фотогалерея == <gallery mode=packed> RR5011-0005R PL 50-летие Победы на Волге.gif|[[Рәсәй Банкы]]ның 1993 йылғы тәңкәһе RR5111-0318R.jpg|Рәсәй Банкының 2015 йылғы тәңкәһе Mamayev Kurgan - wall.jpg|Емерек диуарҙар (фрагмент) Stalingrad graf Tsjoeikov.jpg|Маршал [[Чуйков Василий Иванович|Чуйков]] ҡәбере Vechnii ogon-1.jpg|Мәңгелек ут 1973 CPA 4208.jpg|СССР маркаһы, 1973 1973 CPA 4209.jpg|СССР маркаһы, 1973 1973 CPA 4210.jpg|СССР маркаһы, 1973 1973 CPA 4211.jpg|СССР маркаһы, 1973 </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{навигация}} * [[Ватан-әсә (Волгоград)|Ватан-әсә]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * {{Книга:Подвиг народа|статья=Памятник-ансамбль героям Сталинградской битвы на Мамаевом кургане|страницы=124—128}} == Һылтанмалар == * [http://www.stalingrad-battle.ru/ Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»] * {{статья |автор = Сергей Новицкий. |заглавие = Мифы Мамаева кургана |ссылка = http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |издание = Аргументы и Факты Нижнее Поволжье |тип = газета |год = 2007 |номер = 42 (699) от 17 октября |страницы = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |pmid = |ref = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080728125106/http://np.aif.ru/issues/699/25_01 |archive-date = 2008-07-28 }}{{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [http://www.trud.ru/article/13-10-2007/122162_kak_vajali_rodinu-mat.html История возведения «Родины-Матери».] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} * [https://web.archive.org/web/20130213013945/http://visitvolgograd.ru/article/monument/0003/0003.htm Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана.] {{Проверено|19|11|2011|User=Redboston}} '''Фотографиялар һәм моделдәр''' * [https://mamaev-hill.ru/virtual-tour Виртуальный тур по Мамаеву кургану] — Сферические панорамы 360. * [https://web.archive.org/web/20090328074744/http://www.volgograd.ru/mamayev-kurgan/ Виртуальный Мамаев курган] — 3D-модель мемориального комплекса на VOLGOGRAD.RU (в формате [[VRML]]) * [http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/ Мамаев курган] — полное фотоописание памятника-ансамбля, известные и малоизвестные места. * [http://www.gigapan.org/gigapans/most_popular/?q=mamayev Виртуальные гигапиксельные панорамы Мамаева Кургана для просмотра в Google Earth, сделанные в 60-ю годовщину окончания Великой Отечественной войны.] * [http://mamaew-kurgan.ru/dir/1 3D фото Мамаева кургана]- Панорамные 360 фотографии Мамаева кургана. {{ВС}} {{Семь чудес России}} {{Природа Волгограда}} {{Память Сталинградской битвы}} [[Категория:Мамай курғаны]] [[Категория:1967 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] grwg87gz30b9csyybl96inuhm6nplov Урология 0 200840 1296637 2026-05-12T13:54:01Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/150336964|Урология]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296637 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rtu.jpg|справа|мини|255x255пкс|<center> Трансуретраль резекция башҡарыусы уролог</center>]] '''Урология''' ( боронғо грек ''теленән'' {{Lang-grc|οὖρον}} — « ''һейҙек'' » + {{Lang-grc|λόγος}} — “ ''уҡытыу, фән'' ”) — [[Медицина|клиник медицина]]<nowiki/>ның бәүел системаһы, [[Репродуктив система|репродуктив системаһы]] ағзалары ауырыуҙарының һәм ҡорһаҡ арауығындағы башҡа патологик процестарҙың килеп сығышын, үҫешен, диагностикалауҙы өйрәнеүсе һәм уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләүсе өлкәһе <ref name="БРЭ">{{БРЭ}}</ref> . Урология — хирургия дисциплинаһы, хирургия тармағы . Шуға күрә, нефрологиянан айырмалы рәүештә, урология тәү сиратта өҫтә һанап үтелгән ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын хирургик дауалау менән шөғөлләнә. == Тарихы == Хатта [[Гиппократ]] заманында ла (беҙҙең эраға тиклем VI быуат – б.э. тиклем V быуат) «таш ҡырҡыусылар» — [[Бәүел ҡыуығы|сидек куыгыннан]] ташларны аралык юлы белән алып ташлый белүче кешеләр булған. [[Әбүғәлисина|Авиценнаның]] «[[:ru:Канон_врачебной_науки|Табиблык фәне канонында]]<nowiki/>» сидек куыгыннан ташларны алу [[:ru:Хирургическая_операция|операциясе]] техникасы җентекләп тасвирланган, сидек куыгын [[:ru:Катетер|катетеризацияләү]] техникасы да аның тарафыннан эшләнгән. Ҡайһы бер тарихсылар {{Тәржемәһеҙ|Диас, Франсиско|Франсиско Диаса|es|Francisco Díaz de Alcalá}} урологияға айырым медицина дисциплинаһы булараҡ нигеҙ һалыусы тип һанай; аның 1588 йылда [[Мадрид|Мадридта]] басылган монографиясе тулысынча урологик авыруларның килеп чыгу сәбәпләренә, клиникага, диагностикага, урологик авыруларны дәвалауга, урологик операцияләр техникасына, урологик инструментарийны тасвирлауга багышланган. Рәсәйҙә XVIII быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән һәм үҙе иҫән саҡта 3000-дән ашыу таш [[Венедиктов, Иван Петрович|ҡырҡыу]] эшләгән (операциянан һуң үлем кимәле яҡынса 4%) [[:ru:Венедиктов,_Иван_Петрович|И. П. Венедиктов]] күренекле «таш [[Венедиктов, Иван Петрович|ҡырҡыусы]] » була. Урология буйынса беренсе урыҫ монографияһы тип Х. И. Цуберҙың «Һейҙек ҡыуығы ауырыуҙары тураһында» диссертацияһы (1771) һанала. 1830 йылда [[Париж|Парижда]] донъяла беренсе махсуслаштырылған урология бүлеге асыла, уны Жан Сивиаль етәкләй, ул тәүге тапҡыр цистолитотрипсия тәҡдим итә. [[Российская империи|Рәсәй империяһында]] [[Вдовиковский, Теофил Игнатьевич|Т. И. Вдовиковский]] [[Вдовиковский, Теофил Игнатьевич|тарафынан]] [[Одесса|Одессала]] беренсе урология бүлеге асыла<ref>{{Cite web|access-date=2008-09-20|accessdate=2008-09-23|url-status=live}}</ref> . [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] тәүге [[эпицистолитотомия]] 1823 йылда К. И. Грум-Гржимайло тарафынан башҡарыла, беренсе цистолитотрипсияны 1830 йылда А. И. Поль (Жан Сивиаль ысулын ҡулланып) башҡара. Рәсәй урологияһының үҫеше И. В. Буялский, А. М. Шумлянский, [[Пирогов Николай Иванович|Н. И.]] [[Пирогов Николай Иванович|Пирогов]] һәм Ф. И. Иноземцев исемдәре менән айырылғыһыҙ бәйле. [[Файл:Ableitende_Harnwege.jpg|справа|мини|301x301пкс|<center> Экскретор урограмма (һүрәттә венаға индерелгән, бөйөр аша сығарылған һәм бәүел ҡыуығында тупланған рентген-контраст матдә күрһәтелгән)</center>]] 1877 йылда Максимилиан Нице донъяла беренсе цистоскоп тәҡдим итә; ул исә, үз уйлап табуын камилләштерүне дәвам итеп, цистоскопның төрле вариантларын (күзәтү, ирригация, эвакуация, операция) булдырган. 1893 йылда ул донъяла беренсе цистоскопик [[Фотография|фотоһүрәт]] төшөрә, ә 1894 йылда донъяла беренсе цистофотографик атлас баҫтырып сығара. 1897 йылда Кубалы Йоахим Альбарран цистоскопты махсус ҡоролма («Альбарран күтәргече» тип аталған) менән камиллаштыра, был [[:ru:Мочеточник|бәүел юлын]] катетеризациялау мөмкинлеген бирә. 1895 йылда [[Вильгельм Конрад Рентген|Вильгельм Рентген]] рентген нурҙарын асҡандан һуң рентгенология барлыҡҡа килә, ул һуңыраҡ <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Радиология" class="cx-link" data-linkid="87">радиология</a> тармағына әйләнә. 1927 йылда урологик диагностикала рентгенологияны тәүге ҡулланыу башлана, унда катетер аша контраст матдә пациенттың бәүел ҡыуығына һәм бөйөр лоханкаһына керетелә, шунан һуң бәүел бүлеп сығарыу системаһы органдары һурәтләнгән беренсе цистограмма һәм пиелограмма барлыҡҡа килә. 1907 йылда Парижда Халыҡ-ара урологтар ассоциацияһы ойошторола, 1908 йылда унда 1-се Халыҡ-ара урологтар конгресы үтә. Рәсәйҙә урология 1904 йылда С. П.Федоров инициативаһы буйынса үҙ аллы [[фән]] булып айырыла башлай, 1923 йылда хөкүмәттең илдең алдынғы медицина вуздарында урология кафедраларын асыу тураһында ҡарары сыға. 1923 йылда Рәсәйҙә «Урология» журналы ойошторола. 1924 [[Лежнёв, Николай Федорович|йылдың]] ғинуарында профессор [[Лежнёв, Николай Федорович|Н. Ф. Лежнев]] Н. И. Пирогов исемендәге Беренсе ҡала клиник дауаханаһының ҡала бүлегендә урология клиникаһына нигеҙ һала. 1926 йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] урологтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезы үтә. 1929 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа экскретор урография, 1956 йылдан гемодиализ, 1958 йылдан трансфемораль бөйөр ангиографияһы, 1965 йылдан бөйөр күсереп ултыртыу ҡулланыла башлай. == Урология бүлектәре == Урологияны медицинаның бер нисә бәләкәйерәк тармағына бүлергә мөмкин, уларҙың һәр береһенең тарыраҡ йүнәлеше бар. === Андрология === Андрология ир-аттың енси ағзаларын өйрәнеү һәм дауалау буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ ир-аттың енси органы үҫешенә бәйле мәсьәләләрҙе хәл итә. Был тыумыштан килгән проблемалар (балаларҙа фимоз кеүек), шулай уҡ ялҡынһыныу процесстары (простатит, уретрит, цистит) һәм шештәр булырға мөмкин. === Урогинекология === Урогинекология — урологик һәм гинекологик ауырыуҙар араһындағы бәйләнеште өйрәнеүсе фән. Бер нисә ауырыу урологияға ла һәм гинекологияға ла ҡарай (мәҫәлән, цистит, [[Уретрит у женщин|ҡатын-ҡыҙҙарҙа уретрит]], һәм инәлек еңсәһе дисбиозы ). === Балалар урологияһы === Балалар урологияһы балаларҙа бәүел-енес системаһы үҫешенең ауырыуҙарын һәм кәмселектәрен дауалау менән шөғөлләнә.. 2003 йылдың 12 авгусында Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 404-се бойороғо менән «Балалар уролог-андрологтары эшмәкәрлеген ойоштороу тураһында положение» раҫланған. === Гериатрик урология === Урологияның был тармағы оло йәштәге пациенттарҙа енси һейҙек проблемаларын дауалауҙа махсуслашҡан. Олоғайған һайын бөтә организмда үҙгәрештәр була, күп функциялар, шул иҫәптән һаҡлау функциялары ла насарая. Был инфекцион урологик [[Ауырыу|ауырыуҙарға]], мәҫәлән, уретрит (бәүел сығарыу каналы шешеүе) бирешеүсәнлеккә йоғонто яһамай ҡалмай. Оло йәштәге ҡатындар һейҙек тотмауҙан яфаланыуы ихтимал, был бала тапҡандан һуң тән мускулдарының тонусы түбән булыуы йәки даими физик көсөргәнеш арҡаһында килеп сығыуы ихтимал. Гериатрия урологияһының мөһим үҙенсәлеге булып операцияның эҙемтәләре буйынса күпкә хәүефлерәк булыуы тора. === Фтизиурология === Урологияның был бүлеге енси һейҙек системаһы (бөйөр, һейҙек юлдары, енси ағзалар) [[Туберкулёз|туберкулезын]] дауалауға арналған. === Онкоурология === Онкоурология — медицинаның бәүел-енес өлкәһе ағзаларының [[Яман шеш|яман шештәрен]], уларҙың барлыҡҡа килеү сәбәптәрен һәм патогенезын өйрәнеүсе өлкәһе; шулай уҡ был ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын эшләү менән шөғөлләнә Ул урология һәм онкология киҫелешендә урынлашҡан. Онкоурологтар бөйөр яман шешен, бәүел ҡыуығы яман шешен, простата яман шешен, аналыҡ шештәрен һәм еенси ағза яман шештәрен дауалай; был ауырыуҙар өлөшөнә урологик характерҙағы ауырыуҙарҙың байтаҡ өлөшө тура килә. Онкоурологик ауырыуҙарҙы дауалауҙың төп ысулы хирургик, шулай уҡ химиотерапия, нур терапияһы, гормональ терапия, иммунотерапия, һәм маҡсатлы терапия ла ҡулланыла. === Ашығыс урология === Ғәҙәттән тыш хәлдәр урологияһы бөйөр коликаһы, ауыр гематурия, анурия һәм киҫкен бәүел тотҡарлығы кеүек синдромдар барлыҡҡа килгәндә ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеүгә махсуслаша. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Андрология * Гинекология * Нефрология * Онкология == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=Клиническая андрология / Под ред. В. Б. Шилла, Ф. Комхаира, Т. Харгрива|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2011|страниц=800|isbn=978-5-9704-1903-8|ref=Клиническая андрология}} * {{Китап|заглавие=Клиническая онкоурология / Под ред. Б. П. Матвеева|место=М.|издательство=АБВ-Пресс|год=2011|страниц=934|isbn=978-5-903018-23-9|ref=Клиническая онкоурология}} * {{Китап|заглавие=Мочекаменная болезнь. Современные методы диагностики и лечения / Под ред. Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2010|страниц=224|isbn=978-5-9704-1251-0|ref=Мочекаменная болезнь}} * {{Китап|заглавие=Национальное руководство по урологии / Под ред. Н. А. Лопаткина|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2009|страниц=1024|isbn=978-5-9704-0983-1|ref=Национальное руководство по урологии}} * {{Китап|заглавие=Практическая урология. Руководство для врачей / Под ред. П. В. Глыбочко, Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=Медфорум|год=2012|страниц=352|isbn=978-5-91891-152-5|ref=Практическая урология}} * {{Китап|автор=[[Широкорад, Валерий Иванович|Широкорад В. И.]] |заглавие=Хирургическое лечение местно-распространённых опухолей органов малого таза|место=М.|издательство=Медицина, Шико|год=2008|страниц=192|isbn=5-225-03927-8|ref=Широкорад}} * {{Из БСЭ}} == Һылтанмалар == * [http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm Урологияның үҫеш тарихы .] * [http://boris.bikbov.ru/2011/01/03/russkoyazyichnyie-zhurnalyi-po-nefrologii/ Нефрология һәм урология буйынса рус телендә сыҡҡан журналдар] * [http://boris.bikbov.ru/2012/11/11/zhurnalyi-po-urologii-na-angliyskom-yazyike-po-podpiske-i-v-besplatnom-dostupe/ Урология журналдары инглиз телендә – яҙылыу һәм бушлай инеү буйынса] * [http://allmedbook.ru/load/urologija/32 Урология: профессиональ әҙәбиәт] . {{^v}} [[Категория:Хирургия]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 3a1t3pa074u7k4odxhj27gcun0onfbx 1296638 1296637 2026-05-12T13:56:06Z Таңһылыу 14946 /* Тарихы */ 1296638 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rtu.jpg|справа|мини|255x255пкс|<center> Трансуретраль резекция башҡарыусы уролог</center>]] '''Урология''' ( боронғо грек ''теленән'' {{Lang-grc|οὖρον}} — « ''һейҙек'' » + {{Lang-grc|λόγος}} — “ ''уҡытыу, фән'' ”) — [[Медицина|клиник медицина]]<nowiki/>ның бәүел системаһы, [[Репродуктив система|репродуктив системаһы]] ағзалары ауырыуҙарының һәм ҡорһаҡ арауығындағы башҡа патологик процестарҙың килеп сығышын, үҫешен, диагностикалауҙы өйрәнеүсе һәм уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләүсе өлкәһе <ref name="БРЭ">{{БРЭ}}</ref> . Урология — хирургия дисциплинаһы, хирургия тармағы . Шуға күрә, нефрологиянан айырмалы рәүештә, урология тәү сиратта өҫтә һанап үтелгән ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын хирургик дауалау менән шөғөлләнә. == Тарихы == Хатта [[Гиппократ]] заманында ла (беҙҙең эраға тиклем VI быуат – б.э. тиклем V быуат) «таш ҡырҡыусылар» — [[Бәүел ҡыуығы|сидек куыгыннан]] ташларны аралык юлы белән алып ташлый белүче кешеләр булған. [[Әбүғәлисина|Авиценнаның]] «[[:ru:Канон_врачебной_науки|Табиблык фәне канонында]]<nowiki/>» сидек куыгыннан ташларны алу [[:ru:Хирургическая_операция|операциясе]] техникасы җентекләп тасвирланган, сидек куыгын [[:ru:Катетер|катетеризацияләү]] техникасы да аның тарафыннан эшләнгән. Ҡайһы бер тарихсылар {{Тәржемәһеҙ|Диас, Франсиско|Франсиско Диаса|es|Francisco Díaz de Alcalá}} урологияға айырым медицина дисциплинаһы булараҡ нигеҙ һалыусы тип һанай; аның 1588 йылда [[Мадрид|Мадридта]] басылган монографиясе тулысынча урологик авыруларның килеп чыгу сәбәпләренә, клиникага, диагностикага, урологик авыруларны дәвалауга, урологик операцияләр техникасына, урологик инструментарийны тасвирлауга багышланган. Рәсәйҙә XVIII быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән һәм үҙе иҫән саҡта 3000-дән ашыу таш [[Венедиктов, Иван Петрович|ҡырҡыу]] эшләгән (операциянан һуң үлем кимәле яҡынса 4%) [[:ru:Венедиктов,_Иван_Петрович|И. П. Венедиктов]] күренекле «таш [[Венедиктов, Иван Петрович|ҡырҡыусы]] » була. Урология буйынса беренсе урыҫ монографияһы тип Х. И. Цуберҙың «Һейҙек ҡыуығы ауырыуҙары тураһында» диссертацияһы (1771) һанала. 1830 йылда [[Париж|Парижда]] донъяла беренсе махсуслаштырылған урология бүлеге асыла, уны Жан Сивиаль етәкләй, ул тәүге тапҡыр цистолитотрипсия тәҡдим итә. [[:ru:Российская империи|Рәсәй империяһында]] [[:ru:Вдовиковский, Теофил Игнатьевич|Т. И. Вдовиковский]] тарафынан [[Одесса|Одессала]] беренсе урология бүлеге асыла<ref>{{Cite web|access-date=2008-09-20|accessdate=2008-09-23|url-status=live}}</ref> . [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] тәүге [[эпицистолитотомия]] 1823 йылда К. И. Грум-Гржимайло тарафынан башҡарыла, беренсе цистолитотрипсияны 1830 йылда А. И. Поль (Жан Сивиаль ысулын ҡулланып) башҡара. Рәсәй урологияһының үҫеше И. В. Буялский, А. М. Шумлянский, [[Пирогов Николай Иванович|Н. И.]] [[Пирогов Николай Иванович|Пирогов]] һәм Ф. И. Иноземцев исемдәре менән айырылғыһыҙ бәйле. [[Файл:Ableitende_Harnwege.jpg|справа|мини|301x301пкс|<center> Экскретор урограмма (һүрәттә венаға индерелгән, бөйөр аша сығарылған һәм бәүел ҡыуығында тупланған рентген-контраст матдә күрһәтелгән)</center>]] 1877 йылда Максимилиан Нице донъяла беренсе цистоскоп тәҡдим итә; ул исә, үз уйлап табуын камилләштерүне дәвам итеп, цистоскопның төрле вариантларын (күзәтү, ирригация, эвакуация, операция) булдырган. 1893 йылда ул донъяла беренсе цистоскопик [[Фотография|фотоһүрәт]] төшөрә, ә 1894 йылда донъяла беренсе цистофотографик атлас баҫтырып сығара. 1897 йылда Кубалы Йоахим Альбарран цистоскопты махсус ҡоролма («Альбарран күтәргече» тип аталған) менән камиллаштыра, был [[:ru:Мочеточник|бәүел юлын]] катетеризациялау мөмкинлеген бирә. 1895 йылда [[Вильгельм Конрад Рентген|Вильгельм Рентген]] рентген нурҙарын асҡандан һуң рентгенология барлыҡҡа килә, ул һуңыраҡ <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Радиология" class="cx-link" data-linkid="87">радиология</a> тармағына әйләнә. 1927 йылда урологик диагностикала рентгенологияны тәүге ҡулланыу башлана, унда катетер аша контраст матдә пациенттың бәүел ҡыуығына һәм бөйөр лоханкаһына керетелә, шунан һуң бәүел бүлеп сығарыу системаһы органдары һурәтләнгән беренсе цистограмма һәм пиелограмма барлыҡҡа килә. 1907 йылда Парижда Халыҡ-ара урологтар ассоциацияһы ойошторола, 1908 йылда унда 1-се Халыҡ-ара урологтар конгресы үтә. Рәсәйҙә урология 1904 йылда С. П.Федоров инициативаһы буйынса үҙ аллы [[фән]] булып айырыла башлай, 1923 йылда хөкүмәттең илдең алдынғы медицина вуздарында урология кафедраларын асыу тураһында ҡарары сыға. 1923 йылда Рәсәйҙә «Урология» журналы ойошторола. 1924 [[Лежнёв, Николай Федорович|йылдың]] ғинуарында профессор [[Лежнёв, Николай Федорович|Н. Ф. Лежнев]] Н. И. Пирогов исемендәге Беренсе ҡала клиник дауаханаһының ҡала бүлегендә урология клиникаһына нигеҙ һала. 1926 йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] урологтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезы үтә. 1929 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа экскретор урография, 1956 йылдан гемодиализ, 1958 йылдан трансфемораль бөйөр ангиографияһы, 1965 йылдан бөйөр күсереп ултыртыу ҡулланыла башлай. == Урология бүлектәре == Урологияны медицинаның бер нисә бәләкәйерәк тармағына бүлергә мөмкин, уларҙың һәр береһенең тарыраҡ йүнәлеше бар. === Андрология === Андрология ир-аттың енси ағзаларын өйрәнеү һәм дауалау буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ ир-аттың енси органы үҫешенә бәйле мәсьәләләрҙе хәл итә. Был тыумыштан килгән проблемалар (балаларҙа фимоз кеүек), шулай уҡ ялҡынһыныу процесстары (простатит, уретрит, цистит) һәм шештәр булырға мөмкин. === Урогинекология === Урогинекология — урологик һәм гинекологик ауырыуҙар араһындағы бәйләнеште өйрәнеүсе фән. Бер нисә ауырыу урологияға ла һәм гинекологияға ла ҡарай (мәҫәлән, цистит, [[Уретрит у женщин|ҡатын-ҡыҙҙарҙа уретрит]], һәм инәлек еңсәһе дисбиозы ). === Балалар урологияһы === Балалар урологияһы балаларҙа бәүел-енес системаһы үҫешенең ауырыуҙарын һәм кәмселектәрен дауалау менән шөғөлләнә.. 2003 йылдың 12 авгусында Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 404-се бойороғо менән «Балалар уролог-андрологтары эшмәкәрлеген ойоштороу тураһында положение» раҫланған. === Гериатрик урология === Урологияның был тармағы оло йәштәге пациенттарҙа енси һейҙек проблемаларын дауалауҙа махсуслашҡан. Олоғайған һайын бөтә организмда үҙгәрештәр була, күп функциялар, шул иҫәптән һаҡлау функциялары ла насарая. Был инфекцион урологик [[Ауырыу|ауырыуҙарға]], мәҫәлән, уретрит (бәүел сығарыу каналы шешеүе) бирешеүсәнлеккә йоғонто яһамай ҡалмай. Оло йәштәге ҡатындар һейҙек тотмауҙан яфаланыуы ихтимал, был бала тапҡандан һуң тән мускулдарының тонусы түбән булыуы йәки даими физик көсөргәнеш арҡаһында килеп сығыуы ихтимал. Гериатрия урологияһының мөһим үҙенсәлеге булып операцияның эҙемтәләре буйынса күпкә хәүефлерәк булыуы тора. === Фтизиурология === Урологияның был бүлеге енси һейҙек системаһы (бөйөр, һейҙек юлдары, енси ағзалар) [[Туберкулёз|туберкулезын]] дауалауға арналған. === Онкоурология === Онкоурология — медицинаның бәүел-енес өлкәһе ағзаларының [[Яман шеш|яман шештәрен]], уларҙың барлыҡҡа килеү сәбәптәрен һәм патогенезын өйрәнеүсе өлкәһе; шулай уҡ был ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын эшләү менән шөғөлләнә Ул урология һәм онкология киҫелешендә урынлашҡан. Онкоурологтар бөйөр яман шешен, бәүел ҡыуығы яман шешен, простата яман шешен, аналыҡ шештәрен һәм еенси ағза яман шештәрен дауалай; был ауырыуҙар өлөшөнә урологик характерҙағы ауырыуҙарҙың байтаҡ өлөшө тура килә. Онкоурологик ауырыуҙарҙы дауалауҙың төп ысулы хирургик, шулай уҡ химиотерапия, нур терапияһы, гормональ терапия, иммунотерапия, һәм маҡсатлы терапия ла ҡулланыла. === Ашығыс урология === Ғәҙәттән тыш хәлдәр урологияһы бөйөр коликаһы, ауыр гематурия, анурия һәм киҫкен бәүел тотҡарлығы кеүек синдромдар барлыҡҡа килгәндә ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеүгә махсуслаша. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Андрология * Гинекология * Нефрология * Онкология == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=Клиническая андрология / Под ред. В. Б. Шилла, Ф. Комхаира, Т. Харгрива|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2011|страниц=800|isbn=978-5-9704-1903-8|ref=Клиническая андрология}} * {{Китап|заглавие=Клиническая онкоурология / Под ред. Б. П. Матвеева|место=М.|издательство=АБВ-Пресс|год=2011|страниц=934|isbn=978-5-903018-23-9|ref=Клиническая онкоурология}} * {{Китап|заглавие=Мочекаменная болезнь. Современные методы диагностики и лечения / Под ред. Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2010|страниц=224|isbn=978-5-9704-1251-0|ref=Мочекаменная болезнь}} * {{Китап|заглавие=Национальное руководство по урологии / Под ред. Н. А. Лопаткина|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2009|страниц=1024|isbn=978-5-9704-0983-1|ref=Национальное руководство по урологии}} * {{Китап|заглавие=Практическая урология. Руководство для врачей / Под ред. П. В. Глыбочко, Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=Медфорум|год=2012|страниц=352|isbn=978-5-91891-152-5|ref=Практическая урология}} * {{Китап|автор=[[Широкорад, Валерий Иванович|Широкорад В. И.]] |заглавие=Хирургическое лечение местно-распространённых опухолей органов малого таза|место=М.|издательство=Медицина, Шико|год=2008|страниц=192|isbn=5-225-03927-8|ref=Широкорад}} * {{Из БСЭ}} == Һылтанмалар == * [http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm Урологияның үҫеш тарихы .] * [http://boris.bikbov.ru/2011/01/03/russkoyazyichnyie-zhurnalyi-po-nefrologii/ Нефрология һәм урология буйынса рус телендә сыҡҡан журналдар] * [http://boris.bikbov.ru/2012/11/11/zhurnalyi-po-urologii-na-angliyskom-yazyike-po-podpiske-i-v-besplatnom-dostupe/ Урология журналдары инглиз телендә – яҙылыу һәм бушлай инеү буйынса] * [http://allmedbook.ru/load/urologija/32 Урология: профессиональ әҙәбиәт] . {{^v}} [[Категория:Хирургия]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] et4phy3ychgf9f03a2yi3rwn3im7elg 1296639 1296638 2026-05-12T14:01:26Z Таңһылыу 14946 /* Тарихы */ 1296639 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rtu.jpg|справа|мини|255x255пкс|<center> Трансуретраль резекция башҡарыусы уролог</center>]] '''Урология''' ( боронғо грек ''теленән'' {{Lang-grc|οὖρον}} — « ''һейҙек'' » + {{Lang-grc|λόγος}} — “ ''уҡытыу, фән'' ”) — [[Медицина|клиник медицина]]<nowiki/>ның бәүел системаһы, [[Репродуктив система|репродуктив системаһы]] ағзалары ауырыуҙарының һәм ҡорһаҡ арауығындағы башҡа патологик процестарҙың килеп сығышын, үҫешен, диагностикалауҙы өйрәнеүсе һәм уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләүсе өлкәһе <ref name="БРЭ">{{БРЭ}}</ref> . Урология — хирургия дисциплинаһы, хирургия тармағы . Шуға күрә, нефрологиянан айырмалы рәүештә, урология тәү сиратта өҫтә һанап үтелгән ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын хирургик дауалау менән шөғөлләнә. == Тарихы == Хатта [[Гиппократ]] заманында ла (беҙҙең эраға тиклем VI быуат – б.э. тиклем V быуат) «таш ҡырҡыусылар» — [[Бәүел ҡыуығы|сидек куыгыннан]] ташларны аралык юлы белән алып ташлый белүче кешеләр булған. [[Әбүғәлисина|Авиценнаның]] «[[:ru:Канон_врачебной_науки|Табиблык фәне канонында]]<nowiki/>» сидек куыгыннан ташларны алу [[:ru:Хирургическая_операция|операциясе]] техникасы җентекләп тасвирланган, сидек куыгын [[:ru:Катетер|катетеризацияләү]] техникасы да аның тарафыннан эшләнгән. Ҡайһы бер тарихсылар Франсиско Диасты урологияға айырым медицина дисциплинаһы булараҡ нигеҙ һалыусы тип һанай; уның 1588 йылда [[Мадрид|Мадридта]] баҫылган монографияһы тулыһынса урологик ауырыуҙарҙың килеп сығыу сәбәптәренә, клиникаһына, диагностикаға, урологик ауырыуҙарҙы дауалауға, урологик операцияләр техникаһына, урологик инструментарийҙы тасуирлауға бағышланған. Рәсәйҙә XVIII быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән һәм үҙе иҫән саҡта 3000-дән ашыу таш [[Венедиктов, Иван Петрович|ҡырҡыу]] эшләгән (операциянан һуң үлем кимәле яҡынса 4%) [[:ru:Венедиктов,_Иван_Петрович|И. П. Венедиктов]] күренекле «таш [[Венедиктов, Иван Петрович|ҡырҡыусы]] » була. Урология буйынса беренсе урыҫ монографияһы тип Х. И. Цуберҙың «Һейҙек ҡыуығы ауырыуҙары тураһында» диссертацияһы (1771) һанала. 1830 йылда [[Париж|Парижда]] донъяла беренсе махсуслаштырылған урология бүлеге асыла, уны Жан Сивиаль етәкләй, ул тәүге тапҡыр цистолитотрипсия тәҡдим итә. [[:ru:Российская империи|Рәсәй империяһында]] [[:ru:Вдовиковский, Теофил Игнатьевич|Т. И. Вдовиковский]] тарафынан [[Одесса|Одессала]] беренсе урология бүлеге асыла<ref>{{Cite web|access-date=2008-09-20|accessdate=2008-09-23|url-status=live}}</ref> . [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] тәүге эпицистолитотомия 1823 йылда К. И. Грум-Гржимайло тарафынан башҡарыла, беренсе цистолитотрипсияны 1830 йылда А. И. Поль (Жан Сивиаль ысулын ҡулланып) башҡара. Рәсәй урологияһының үҫеше И. В. Буялский, А. М. Шумлянский, [[Пирогов Николай Иванович|Н. И.]] [[Пирогов Николай Иванович|Пирогов]] һәм Ф. И. Иноземцев исемдәре менән айырылғыһыҙ бәйле. [[Файл:Ableitende_Harnwege.jpg|справа|мини|301x301пкс|<center> Экскретор урограмма (һүрәттә венаға индерелгән, бөйөр аша сығарылған һәм бәүел ҡыуығында тупланған рентген-контраст матдә күрһәтелгән)</center>]] 1877 йылда Максимилиан Нице донъяла беренсе цистоскоп тәҡдим итә; ул исә, үз уйлап табуын камилләштерүне дәвам итеп, цистоскопның төрле вариантларын (күзәтү, ирригация, эвакуация, операция) булдырган. 1893 йылда ул донъяла беренсе цистоскопик [[Фотография|фотоһүрәт]] төшөрә, ә 1894 йылда донъяла беренсе цистофотографик атлас баҫтырып сығара. 1897 йылда Кубалы Йоахим Альбарран цистоскопты махсус ҡоролма («Альбарран күтәргече» тип аталған) менән камиллаштыра, был [[:ru:Мочеточник|бәүел юлын]] катетеризациялау мөмкинлеген бирә. 1895 йылда [[Вильгельм Конрад Рентген|Вильгельм Рентген]] рентген нурҙарын асҡандан һуң рентгенология барлыҡҡа килә, ул һуңыраҡ <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Радиология" class="cx-link" data-linkid="87">радиология</a> тармағына әйләнә. 1927 йылда урологик диагностикала рентгенологияны тәүге ҡулланыу башлана, унда катетер аша контраст матдә пациенттың бәүел ҡыуығына һәм бөйөр лоханкаһына керетелә, шунан һуң бәүел бүлеп сығарыу системаһы органдары һурәтләнгән беренсе цистограмма һәм пиелограмма барлыҡҡа килә. 1907 йылда Парижда Халыҡ-ара урологтар ассоциацияһы ойошторола, 1908 йылда унда 1-се Халыҡ-ара урологтар конгресы үтә. Рәсәйҙә урология 1904 йылда С. П.Федоров инициативаһы буйынса үҙ аллы [[фән]] булып айырыла башлай, 1923 йылда хөкүмәттең илдең алдынғы медицина вуздарында урология кафедраларын асыу тураһында ҡарары сыға. 1923 йылда Рәсәйҙә «Урология» журналы ойошторола. 1924 [[Лежнёв, Николай Федорович|йылдың]] ғинуарында профессор [[Лежнёв, Николай Федорович|Н. Ф. Лежнев]] Н. И. Пирогов исемендәге Беренсе ҡала клиник дауаханаһының ҡала бүлегендә урология клиникаһына нигеҙ һала. 1926 йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] урологтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезы үтә. 1929 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа экскретор урография, 1956 йылдан гемодиализ, 1958 йылдан трансфемораль бөйөр ангиографияһы, 1965 йылдан бөйөр күсереп ултыртыу ҡулланыла башлай. == Урология бүлектәре == Урологияны медицинаның бер нисә бәләкәйерәк тармағына бүлергә мөмкин, уларҙың һәр береһенең тарыраҡ йүнәлеше бар. === Андрология === Андрология ир-аттың енси ағзаларын өйрәнеү һәм дауалау буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ ир-аттың енси органы үҫешенә бәйле мәсьәләләрҙе хәл итә. Был тыумыштан килгән проблемалар (балаларҙа фимоз кеүек), шулай уҡ ялҡынһыныу процесстары (простатит, уретрит, цистит) һәм шештәр булырға мөмкин. === Урогинекология === Урогинекология — урологик һәм гинекологик ауырыуҙар араһындағы бәйләнеште өйрәнеүсе фән. Бер нисә ауырыу урологияға ла һәм гинекологияға ла ҡарай (мәҫәлән, цистит, [[Уретрит у женщин|ҡатын-ҡыҙҙарҙа уретрит]], һәм инәлек еңсәһе дисбиозы ). === Балалар урологияһы === Балалар урологияһы балаларҙа бәүел-енес системаһы үҫешенең ауырыуҙарын һәм кәмселектәрен дауалау менән шөғөлләнә.. 2003 йылдың 12 авгусында Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 404-се бойороғо менән «Балалар уролог-андрологтары эшмәкәрлеген ойоштороу тураһында положение» раҫланған. === Гериатрик урология === Урологияның был тармағы оло йәштәге пациенттарҙа енси һейҙек проблемаларын дауалауҙа махсуслашҡан. Олоғайған һайын бөтә организмда үҙгәрештәр була, күп функциялар, шул иҫәптән һаҡлау функциялары ла насарая. Был инфекцион урологик [[Ауырыу|ауырыуҙарға]], мәҫәлән, уретрит (бәүел сығарыу каналы шешеүе) бирешеүсәнлеккә йоғонто яһамай ҡалмай. Оло йәштәге ҡатындар һейҙек тотмауҙан яфаланыуы ихтимал, был бала тапҡандан һуң тән мускулдарының тонусы түбән булыуы йәки даими физик көсөргәнеш арҡаһында килеп сығыуы ихтимал. Гериатрия урологияһының мөһим үҙенсәлеге булып операцияның эҙемтәләре буйынса күпкә хәүефлерәк булыуы тора. === Фтизиурология === Урологияның был бүлеге енси һейҙек системаһы (бөйөр, һейҙек юлдары, енси ағзалар) [[Туберкулёз|туберкулезын]] дауалауға арналған. === Онкоурология === Онкоурология — медицинаның бәүел-енес өлкәһе ағзаларының [[Яман шеш|яман шештәрен]], уларҙың барлыҡҡа килеү сәбәптәрен һәм патогенезын өйрәнеүсе өлкәһе; шулай уҡ был ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын эшләү менән шөғөлләнә Ул урология һәм онкология киҫелешендә урынлашҡан. Онкоурологтар бөйөр яман шешен, бәүел ҡыуығы яман шешен, простата яман шешен, аналыҡ шештәрен һәм еенси ағза яман шештәрен дауалай; был ауырыуҙар өлөшөнә урологик характерҙағы ауырыуҙарҙың байтаҡ өлөшө тура килә. Онкоурологик ауырыуҙарҙы дауалауҙың төп ысулы хирургик, шулай уҡ химиотерапия, нур терапияһы, гормональ терапия, иммунотерапия, һәм маҡсатлы терапия ла ҡулланыла. === Ашығыс урология === Ғәҙәттән тыш хәлдәр урологияһы бөйөр коликаһы, ауыр гематурия, анурия һәм киҫкен бәүел тотҡарлығы кеүек синдромдар барлыҡҡа килгәндә ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеүгә махсуслаша. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Андрология * Гинекология * Нефрология * Онкология == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=Клиническая андрология / Под ред. В. Б. Шилла, Ф. Комхаира, Т. Харгрива|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2011|страниц=800|isbn=978-5-9704-1903-8|ref=Клиническая андрология}} * {{Китап|заглавие=Клиническая онкоурология / Под ред. Б. П. Матвеева|место=М.|издательство=АБВ-Пресс|год=2011|страниц=934|isbn=978-5-903018-23-9|ref=Клиническая онкоурология}} * {{Китап|заглавие=Мочекаменная болезнь. Современные методы диагностики и лечения / Под ред. Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2010|страниц=224|isbn=978-5-9704-1251-0|ref=Мочекаменная болезнь}} * {{Китап|заглавие=Национальное руководство по урологии / Под ред. Н. А. Лопаткина|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2009|страниц=1024|isbn=978-5-9704-0983-1|ref=Национальное руководство по урологии}} * {{Китап|заглавие=Практическая урология. Руководство для врачей / Под ред. П. В. Глыбочко, Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=Медфорум|год=2012|страниц=352|isbn=978-5-91891-152-5|ref=Практическая урология}} * {{Китап|автор=[[Широкорад, Валерий Иванович|Широкорад В. И.]] |заглавие=Хирургическое лечение местно-распространённых опухолей органов малого таза|место=М.|издательство=Медицина, Шико|год=2008|страниц=192|isbn=5-225-03927-8|ref=Широкорад}} * {{Из БСЭ}} == Һылтанмалар == * [http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm Урологияның үҫеш тарихы .] * [http://boris.bikbov.ru/2011/01/03/russkoyazyichnyie-zhurnalyi-po-nefrologii/ Нефрология һәм урология буйынса рус телендә сыҡҡан журналдар] * [http://boris.bikbov.ru/2012/11/11/zhurnalyi-po-urologii-na-angliyskom-yazyike-po-podpiske-i-v-besplatnom-dostupe/ Урология журналдары инглиз телендә – яҙылыу һәм бушлай инеү буйынса] * [http://allmedbook.ru/load/urologija/32 Урология: профессиональ әҙәбиәт] . {{^v}} [[Категория:Хирургия]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] g9fvvk1dyjqv672bgf3yneno3qppg20 1296640 1296639 2026-05-12T14:04:29Z Таңһылыу 14946 /* Тарихы */ 1296640 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rtu.jpg|справа|мини|255x255пкс|<center> Трансуретраль резекция башҡарыусы уролог</center>]] '''Урология''' ( боронғо грек ''теленән'' {{Lang-grc|οὖρον}} — « ''һейҙек'' » + {{Lang-grc|λόγος}} — “ ''уҡытыу, фән'' ”) — [[Медицина|клиник медицина]]<nowiki/>ның бәүел системаһы, [[Репродуктив система|репродуктив системаһы]] ағзалары ауырыуҙарының һәм ҡорһаҡ арауығындағы башҡа патологик процестарҙың килеп сығышын, үҫешен, диагностикалауҙы өйрәнеүсе һәм уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләүсе өлкәһе <ref name="БРЭ">{{БРЭ}}</ref> . Урология — хирургия дисциплинаһы, хирургия тармағы . Шуға күрә, нефрологиянан айырмалы рәүештә, урология тәү сиратта өҫтә һанап үтелгән ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын хирургик дауалау менән шөғөлләнә. == Тарихы == Хатта [[Гиппократ]] заманында ла (беҙҙең эраға тиклем VI быуат – б.э. тиклем V быуат) «таш ҡырҡыусылар» — [[Бәүел ҡыуығы|сидек куыгыннан]] ташларны аралык юлы белән алып ташлый белүче кешеләр булған. [[Әбүғәлисина|Авиценнаның]] «[[:ru:Канон_врачебной_науки|Табиблык фәне канонында]]<nowiki/>» сидек куыгыннан ташларны алу [[:ru:Хирургическая_операция|операциясе]] техникасы җентекләп тасвирланган, сидек куыгын [[:ru:Катетер|катетеризацияләү]] техникасы да аның тарафыннан эшләнгән. Ҡайһы бер тарихсылар Франсиско Диасты урологияға айырым медицина дисциплинаһы булараҡ нигеҙ һалыусы тип һанай; уның 1588 йылда [[Мадрид|Мадридта]] баҫылган монографияһы тулыһынса урологик ауырыуҙарҙың килеп сығыу сәбәптәренә, клиникаһына, диагностикаға, урологик ауырыуҙарҙы дауалауға, урологик операцияләр техникаһына, урологик инструментарийҙы тасуирлауға бағышланған. Рәсәйҙә XVIII быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән һәм үҙе иҫән саҡта 3000-дән ашыу таш [[Венедиктов, Иван Петрович|ҡырҡыу]] эшләгән (операциянан һуң үлем кимәле яҡынса 4%) [[:ru:Венедиктов,_Иван_Петрович|И. П. Венедиктов]] күренекле «таш [[Венедиктов, Иван Петрович|ҡырҡыусы]] » була. Урология буйынса беренсе урыҫ монографияһы тип Х. И. Цуберҙың «Һейҙек ҡыуығы ауырыуҙары тураһында» диссертацияһы (1771) һанала. 1830 йылда [[Париж|Парижда]] донъяла беренсе махсуслаштырылған урология бүлеге асыла, уны Жан Сивиаль етәкләй, ул тәүге тапҡыр цистолитотрипсия тәҡдим итә. [[:ru:Российская империи|Рәсәй империяһында]] [[:ru:Вдовиковский, Теофил Игнатьевич|Т. И. Вдовиковский]] тарафынан [[Одесса|Одессала]] беренсе урология бүлеге асыла<ref>{{Cite web|access-date=2008-09-20|accessdate=2008-09-23|url-status=live}}</ref> . [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] тәүге эпицистолитотомия 1823 йылда К. И. Грум-Гржимайло тарафынан башҡарыла, беренсе цистолитотрипсияны 1830 йылда А. И. Поль (Жан Сивиаль ысулын ҡулланып) башҡара. Рәсәй урологияһының үҫеше И. В. Буялский, А. М. Шумлянский, [[Пирогов Николай Иванович|Н. И.]] [[Пирогов Николай Иванович|Пирогов]] һәм Ф. И. Иноземцев исемдәре менән айырылғыһыҙ бәйле. [[Файл:Ableitende_Harnwege.jpg|справа|мини|301x301пкс|<center> Экскретор урограмма (һүрәттә венаға индерелгән, бөйөр аша сығарылған һәм бәүел ҡыуығында тупланған рентген-контраст матдә күрһәтелгән)</center>]] 1877 йылда Максимилиан Нице донъяла беренсе цистоскоп тәҡдим итә; ул иһә, үҙе уйлап табыуын камиллаштырыуҙы дауам итеп, цистоскоптың төрлө варианттарын (күҙәтеү, ирригация, эвакуация, операция) булдырған. 1893 йылда ул донъяла беренсе цистоскопик [[Фотография|фотоһүрәт]] төшөрә, ә 1894 йылда донъяла беренсе цистофотографик атлас баҫтырып сығара. 1897 йылда Кубалы Йоахим Альбарран цистоскопты махсус ҡоролма («Альбарран күтәргече» тип аталған) менән камиллаштыра, был [[:ru:Мочеточник|бәүел юлын]] катетеризациялау мөмкинлеген бирә. 1895 йылда [[Вильгельм Конрад Рентген|Вильгельм Рентген]] рентген нурҙарын асҡандан һуң рентгенология барлыҡҡа килә, ул һуңыраҡ радиология тармағына әйләнә. 1927 йылда урологик диагностикала рентгенологияны тәүге ҡулланыу башлана, унда катетер аша контраст матдә пациенттың бәүел ҡыуығына һәм бөйөр лоханкаһына керетелә, шунан һуң бәүел бүлеп сығарыу системаһы органдары һурәтләнгән беренсе цистограмма һәм пиелограмма барлыҡҡа килә. 1907 йылда Парижда Халыҡ-ара урологтар ассоциацияһы ойошторола, 1908 йылда унда 1-се Халыҡ-ара урологтар конгресы үтә. Рәсәйҙә урология 1904 йылда С. П.Федоров инициативаһы буйынса үҙ аллы [[фән]] булып айырыла башлай, 1923 йылда хөкүмәттең илдең алдынғы медицина вуздарында урология кафедраларын асыу тураһында ҡарары сыға. 1923 йылда Рәсәйҙә «Урология» журналы ойошторола. 1924 [[Лежнёв, Николай Федорович|йылдың]] ғинуарында профессор [[Лежнёв, Николай Федорович|Н. Ф. Лежнев]] Н. И. Пирогов исемендәге Беренсе ҡала клиник дауаханаһының ҡала бүлегендә урология клиникаһына нигеҙ һала. 1926 йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] урологтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезы үтә. 1929 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа экскретор урография, 1956 йылдан гемодиализ, 1958 йылдан трансфемораль бөйөр ангиографияһы, 1965 йылдан бөйөр күсереп ултыртыу ҡулланыла башлай. == Урология бүлектәре == Урологияны медицинаның бер нисә бәләкәйерәк тармағына бүлергә мөмкин, уларҙың һәр береһенең тарыраҡ йүнәлеше бар. === Андрология === Андрология ир-аттың енси ағзаларын өйрәнеү һәм дауалау буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ ир-аттың енси органы үҫешенә бәйле мәсьәләләрҙе хәл итә. Был тыумыштан килгән проблемалар (балаларҙа фимоз кеүек), шулай уҡ ялҡынһыныу процесстары (простатит, уретрит, цистит) һәм шештәр булырға мөмкин. === Урогинекология === Урогинекология — урологик һәм гинекологик ауырыуҙар араһындағы бәйләнеште өйрәнеүсе фән. Бер нисә ауырыу урологияға ла һәм гинекологияға ла ҡарай (мәҫәлән, цистит, [[Уретрит у женщин|ҡатын-ҡыҙҙарҙа уретрит]], һәм инәлек еңсәһе дисбиозы ). === Балалар урологияһы === Балалар урологияһы балаларҙа бәүел-енес системаһы үҫешенең ауырыуҙарын һәм кәмселектәрен дауалау менән шөғөлләнә.. 2003 йылдың 12 авгусында Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 404-се бойороғо менән «Балалар уролог-андрологтары эшмәкәрлеген ойоштороу тураһында положение» раҫланған. === Гериатрик урология === Урологияның был тармағы оло йәштәге пациенттарҙа енси һейҙек проблемаларын дауалауҙа махсуслашҡан. Олоғайған һайын бөтә организмда үҙгәрештәр була, күп функциялар, шул иҫәптән һаҡлау функциялары ла насарая. Был инфекцион урологик [[Ауырыу|ауырыуҙарға]], мәҫәлән, уретрит (бәүел сығарыу каналы шешеүе) бирешеүсәнлеккә йоғонто яһамай ҡалмай. Оло йәштәге ҡатындар һейҙек тотмауҙан яфаланыуы ихтимал, был бала тапҡандан һуң тән мускулдарының тонусы түбән булыуы йәки даими физик көсөргәнеш арҡаһында килеп сығыуы ихтимал. Гериатрия урологияһының мөһим үҙенсәлеге булып операцияның эҙемтәләре буйынса күпкә хәүефлерәк булыуы тора. === Фтизиурология === Урологияның был бүлеге енси һейҙек системаһы (бөйөр, һейҙек юлдары, енси ағзалар) [[Туберкулёз|туберкулезын]] дауалауға арналған. === Онкоурология === Онкоурология — медицинаның бәүел-енес өлкәһе ағзаларының [[Яман шеш|яман шештәрен]], уларҙың барлыҡҡа килеү сәбәптәрен һәм патогенезын өйрәнеүсе өлкәһе; шулай уҡ был ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын эшләү менән шөғөлләнә Ул урология һәм онкология киҫелешендә урынлашҡан. Онкоурологтар бөйөр яман шешен, бәүел ҡыуығы яман шешен, простата яман шешен, аналыҡ шештәрен һәм еенси ағза яман шештәрен дауалай; был ауырыуҙар өлөшөнә урологик характерҙағы ауырыуҙарҙың байтаҡ өлөшө тура килә. Онкоурологик ауырыуҙарҙы дауалауҙың төп ысулы хирургик, шулай уҡ химиотерапия, нур терапияһы, гормональ терапия, иммунотерапия, һәм маҡсатлы терапия ла ҡулланыла. === Ашығыс урология === Ғәҙәттән тыш хәлдәр урологияһы бөйөр коликаһы, ауыр гематурия, анурия һәм киҫкен бәүел тотҡарлығы кеүек синдромдар барлыҡҡа килгәндә ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеүгә махсуслаша. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Андрология * Гинекология * Нефрология * Онкология == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|заглавие=Клиническая андрология / Под ред. В. Б. Шилла, Ф. Комхаира, Т. Харгрива|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2011|страниц=800|isbn=978-5-9704-1903-8|ref=Клиническая андрология}} * {{Китап|заглавие=Клиническая онкоурология / Под ред. Б. П. Матвеева|место=М.|издательство=АБВ-Пресс|год=2011|страниц=934|isbn=978-5-903018-23-9|ref=Клиническая онкоурология}} * {{Китап|заглавие=Мочекаменная болезнь. Современные методы диагностики и лечения / Под ред. Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2010|страниц=224|isbn=978-5-9704-1251-0|ref=Мочекаменная болезнь}} * {{Китап|заглавие=Национальное руководство по урологии / Под ред. Н. А. Лопаткина|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2009|страниц=1024|isbn=978-5-9704-0983-1|ref=Национальное руководство по урологии}} * {{Китап|заглавие=Практическая урология. Руководство для врачей / Под ред. П. В. Глыбочко, Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=Медфорум|год=2012|страниц=352|isbn=978-5-91891-152-5|ref=Практическая урология}} * {{Китап|автор=[[Широкорад, Валерий Иванович|Широкорад В. И.]] |заглавие=Хирургическое лечение местно-распространённых опухолей органов малого таза|место=М.|издательство=Медицина, Шико|год=2008|страниц=192|isbn=5-225-03927-8|ref=Широкорад}} * {{Из БСЭ}} == Һылтанмалар == * [http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm Урологияның үҫеш тарихы .] * [http://boris.bikbov.ru/2011/01/03/russkoyazyichnyie-zhurnalyi-po-nefrologii/ Нефрология һәм урология буйынса рус телендә сыҡҡан журналдар] * [http://boris.bikbov.ru/2012/11/11/zhurnalyi-po-urologii-na-angliyskom-yazyike-po-podpiske-i-v-besplatnom-dostupe/ Урология журналдары инглиз телендә – яҙылыу һәм бушлай инеү буйынса] * [http://allmedbook.ru/load/urologija/32 Урология: профессиональ әҙәбиәт] . {{^v}} [[Категория:Хирургия]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 4c1m13j8ltrlyf3jtae5fini5yynhjp 1296647 1296640 2026-05-12T14:35:18Z Таңһылыу 14946 1296647 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Rtu.jpg|справа|мини|255x255пкс|<center> Трансуретраль ҡырҡыу башҡарыусы уролог</center>]] '''Урология''' (боронғо грек ''теленән'' {{Lang-grc|οὖρον}} — " ''һейҙек'' " + {{Lang-grc|λόγος}} — " ''уҡытыу, фән'' ") — [[Медицина|клиник медицинаның]] бәүел системаһы, [[Репродуктив система|репродуктив системаһы]] ағзалары ауырыуҙарының һәм ҡорһаҡ ҡыуышлығындағы башҡа патологик процестарҙың килеп сығышын, үҫешен, диагностикалауҙы өйрәнеүсе һәм уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләүсе өлкәһе<ref name="БРЭ">{{БРЭ}}</ref>. Урология — хирургия дисциплинаһы, хирургия тармағы. Шуға күрә, нефрологиянан айырмалы рәүештә, урология тәү сиратта өҫтә һанап үтелгән ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын хирургик дауалау менән шөғөлләнә. == Тарихы == Хатта [[Гиппократ]] заманында ла (беҙҙең эраға тиклем VI быуат — б.э. тиклем V быуат) «таш ҡырҡыусылар» — [[Бәүел ҡыуығы|бәүел ҡыуығынан]] таштарҙыы аралык юлы мелән алып ташлай белеүсе кешеләр булған. [[Әбүғәлисина]]ның «[[:ru:Канон врачебной науки|Табиблык фәне канонында]]» бәүел ҡыуығынан таштарҙы алыу [[:ru:Хирургическая операция|операцияһы]] техникаһы ентекләп тасуирланған, бәүел ҡыуығын [[:ru:Катетер|катетеризациялау]] техникаһы да уның тарафынан эшләнгән. Ҡайһы бер тарихсылар Франсиско Диасты урологияға айырым медицина дисциплинаһы булараҡ нигеҙ һалыусы тип һанай; уның 1588 йылда [[Мадрид]]та баҫылган монографияһы тулыһынса урологик ауырыуҙарҙың килеп сығыу сәбәптәренә, клиникаһына, диагностикаға, урологик ауырыуҙарҙы дауалауға, урологик операцияләр техникаһына, урологик инструментарийҙы тасуирлауға бағышланған<ref>''Emilio Maganto Pavón.''  [http://historia.aeu.es/FranciscoDiaz.htm Francisco Díaz, padre de la Urología] {{Wayback|url=http://historia.aeu.es/FranciscoDiaz.htm |date=20130611192838 }}</ref>. Рәсәйҙә [[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһында йәшәгән һәм үҙе иҫән саҡта 3000-дән ашыу таш ҡырҡыу эшләгән (операциянан һуң үлем кимәле яҡынса 4 %) [[:ru:Венедиктов, Иван Петрович|И. П. Венедиктов]] күренекле «таш ҡырҡыусы» була. Урология буйынса беренсе урыҫ монографияһы тип Х. И. Цуберҙың «Һейҙек ҡыуығы ауырыуҙары тураһында» диссертацияһы (1771) һанала. 1830 йылда [[Париж]]да донъяла беренсе махсуслаштырылған урология бүлеге асыла, уны Жан Сивиаль етәкләй, ул тәүге тапҡыр цистолитотрипсия тәҡдим итә. [[:ru:Российская империи|Рәсәй империяһында]] [[:ru:Вдовиковский, Теофил Игнатьевич|Т. И. Вдовиковский]] тарафынан [[Одесса]]ла беренсе урология бүлеге асыла<ref>{{Cite web |url=http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm |title=История развития урологии |access-date=2008-09-20 |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923220222/http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm |url-status=live }}</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] тәүге эпицистолитотомия 1823 йылда К. И. Грум-Гржимайло тарафынан башҡарыла, беренсе цистолитотрипсияны 1830 йылда А. И. Поль (Жан Сивиаль ысулын ҡулланып) башҡара. Рәсәй урологияһының үҫеше И. В. Буялский, А. М. Шумлянский, [[Пирогов Николай Иванович|Н. И. Пирогов]] һәм Ф. И. Иноземцев исемдәре менән айырылғыһыҙ бәйле. [[Файл:Ableitende_Harnwege.jpg|справа|мини|301x301пкс|<center> Экскретор урограмма (һүрәттә венаға индерелгән, бөйөр аша сығарылған һәм бәүел ҡыуығында тупланған рентген-контраст матдә күрһәтелгән)</center>]] 1877 йылда Максимилиан Нице донъяла беренсе цистоскоп тәҡдим итә; ул иһә, үҙе уйлап табыуын камиллаштырыуҙы дауам итеп, цистоскоптың төрлө варианттарын (күҙәтеү, ирригация, эвакуация, операция) булдырған. 1893 йылда ул донъяла беренсе цистоскопик [[Фотография|фотоһүрәт]] төшөрә, ә 1894 йылда донъяла беренсе цистофотографик атлас баҫтырып сығара. 1897 йылда Кубалы Йоахим Альбарран цистоскопты махсус ҡоролма («Альбарран күтәргесе» тип аталған) менән камиллаштыра, был [[:ru:Мочеточник|бәүел юлын]] катетеризациялау мөмкинлеген бирә. 1895 йылда [[Вильгельм Конрад Рентген|Вильгельм Рентген]] рентген нурҙарын асҡандан һуң рентгенология барлыҡҡа килә, ул һуңыраҡ радиология тармағына әйләнә. 1927 йылда урологик диагностикала рентгенологияны тәүге ҡулланыу башлана, унда катетер аша контраст матдә пациенттың бәүел ҡыуығына һәм бөйөр лаҡанына керетелә, шунан һуң бәүел бүлеп сығарыу системаһы органдары һурәтләнгән беренсе цистограмма һәм пиелограмма барлыҡҡа килә. 1907 йылда [[Париж]]да Халыҡ-ара урологтар ассоциацияһы ойошторола, 1908 йылда унда 1-се Халыҡ-ара урологтар конгресы үтә. Рәсәйҙә урология 1904 йылда С. П. Федоров инициативаһы буйынса үҙ аллы [[фән]] булып айырыла башлай, 1923 йылда хөкүмәттең илдең алдынғы медицина юғары уҡыу йорттарында урология кафедралары асыу тураһында ҡарары сыға. 1923 йылда Рәсәйҙә «Урология» журналы ойошторола. 1924 йылдың ғинуарында профессор [[Лежнёв, Николай Федорович|Н. Ф. Лежнев]] Н. И. Пирогов исемендәге Беренсе ҡала клиник дауаханаһының ҡала бүлегендә урология клиникаһына нигеҙ һала. 1926 йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] урологтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезы үтә. 1929 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] экскретор урография, 1956 йылдан гемодиализ, 1958 йылдан трансфемораль бөйөр ангиографияһы, 1965 йылдан бөйөр күсереп ултыртыу ҡулланыла башлай. == Урология бүлектәре == Урологияны медицинаның бер нисә бәләкәйерәк тармағына бүлергә мөмкин, уларҙың һәр береһенең тарыраҡ йүнәлеше бар. === Андрология === Андрология ир-аттың енси ағзаларын өйрәнеү һәм дауалау буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ ир-аттың енси органы үҫешенә бәйле мәсьәләләрҙе хәл итә. Был тыумыштан килгән проблемалар (балаларҙа фимоз кеүек), шулай уҡ ялҡынһыныу процесстары (простатит, уретрит, цистит) һәм шештәр булырға мөмкин. === Урогинекология === Урогинекология — урологик һәм гинекологик ауырыуҙар араһындағы бәйләнеште өйрәнеүсе фән. Бер нисә ауырыу урологияға ла һәм гинекологияға ла ҡарай (мәҫәлән, цистит, [[:ru:Уретрит у женщин|ҡатын-ҡыҙҙарҙа уретрит]], һәм инәлек еңсәһе дисбиозы). === Балалар урологияһы === Балалар урологияһы балаларҙа бәүел-енес системаһы үҫешенең ауырыуҙарын һәм кәмселектәрен дауалау менән шөғөлләнә. 2003 йылдың 12 авгусында Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 404-се бойороғо менән «Балалар уролог-андрологтары эшмәкәрлеген ойоштороу тураһында положение» раҫланған. === Гериатрик урология === Урологияның был тармағы оло йәштәге пациенттарҙа бәүел-енес проблемаларын дауалауҙа махсуслашҡан. Олоғайған һайын бөтә организмда үҙгәрештәр була, күп функциялар, шул иҫәптән һаҡлау функциялары ла насарая. Был инфекцион урологик [[Ауырыу|ауырыуҙарға]], мәҫәлән, уретрит (бәүел сығарыу каналы шешеүе), бирешеүсәнлеккә йоғонто яһамай ҡалмай. Оло йәштәге ҡатындар һейҙек тотмауҙан яфаланыуы ихтимал, был бала тапҡандан һуң тән мускулдарының тонусы түбән булыуы йәки даими физик көсөргәнеш арҡаһында килеп сығыуы ихтимал. Гериатрия урологияһының мөһим үҙенсәлеге булып операция эҙемтәләре буйынса күпкә хәүефлерәк булыуы тора. === Фтизиурология === Урологияның был бүлеге енси һейҙек системаһы (бөйөр, һейҙек юлдары, енси ағзалар) [[Туберкулёз|туберкулезын]] дауалауға арналған. === Онкоурология === Онкоурология — медицинаның бәүел-енес өлкәһе ағзаларының [[Яман шеш|яман шештәрен]], уларҙың барлыҡҡа килеү сәбәптәрен һәм патогенезын өйрәнеүсе өлкәһе; шулай уҡ был ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын эшләү менән шөғөлләнә. Ул урология һәм онкология киҫелешендә урынлашҡан. Онкоурологтар бөйөр яман шешен, бәүел ҡыуығы яман шешен, простата яман шешен, аналыҡ шештәрен һәм еенси ағза яман шештәрен дауалай; был ауырыуҙар өлөшөнә урологик характерҙағы ауырыуҙарҙың байтаҡ өлөшө тура килә. Онкоурологик ауырыуҙарҙы дауалауҙың төп ысулы хирургик, шулай уҡ химиотерапия, нур терапияһы, гормональ терапия, иммунотерапия, һәм маҡсатлы терапия ла ҡулланыла. === Ашығыс урология === Ғәҙәттән тыш хәлдәр урологияһы бөйөр коликаһы, ауыр гематурия, анурия һәм киҫкен бәүел тотҡарлығы кеүек синдромдар барлыҡҡа килгәндә ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеүгә махсуслаша. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Андрология * Гинекология * Нефрология * Онкология == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|заглавие=Клиническая андрология / Под ред. В. Б. Шилла, Ф. Комхаира, Т. Харгрива|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2011|страниц=800|isbn=978-5-9704-1903-8|ref=Клиническая андрология}} * {{книга|заглавие=Клиническая онкоурология / Под ред. Б. П. Матвеева|место=М.|издательство=АБВ-Пресс|год=2011|страниц=934|isbn=978-5-903018-23-9|ref=Клиническая онкоурология}} * {{книга|заглавие=Мочекаменная болезнь. Современные методы диагностики и лечения / Под ред. Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2010|страниц=224|isbn=978-5-9704-1251-0|ref=Мочекаменная болезнь}} * {{книга|заглавие=Национальное руководство по урологии / Под ред. Н. А. Лопаткина|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2009|страниц=1024|isbn=978-5-9704-0983-1|ref=Национальное руководство по урологии}} * {{книга|заглавие=Практическая урология. Руководство для врачей / Под ред. П. В. Глыбочко, Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=Медфорум|год=2012|страниц=352|isbn=978-5-91891-152-5|ref=Практическая урология}} * {{книга|автор=[[Широкорад, Валерий Иванович|Широкорад В. И.]] |заглавие=Хирургическое лечение местно-распространённых опухолей органов малого таза|место=М.|издательство=Медицина, Шико|год=2008|страниц=192|isbn=5-225-03927-8|ref=Широкорад}} * {{БСЭ}} == Һылтанмалар == * [http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm История развития урологии] * [http://boris.bikbov.ru/2011/01/03/russkoyazyichnyie-zhurnalyi-po-nefrologii/ Русскоязычные журналы по нефрологии и урологии] * [http://boris.bikbov.ru/2012/11/11/zhurnalyi-po-urologii-na-angliyskom-yazyike-po-podpiske-i-v-besplatnom-dostupe/ Журналы по урологии на английском языке – по подписке и в бесплатном доступе] * [http://allmedbook.ru/load/urologija/32 Урология: профессиональная литература]. {{Медицина}} [[Категория:Хирургия]] clixokd8sa0vjj6mx35041lz60cjlqw 1296648 1296647 2026-05-12T14:36:05Z Таңһылыу 14946 1296648 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rtu.jpg|справа|мини|255x255пкс|<center> Трансуретраль ҡырҡыу башҡарыусы уролог</center>]] '''Урология''' (боронғо грек ''теленән'' {{Lang-grc|οὖρον}} — " ''һейҙек'' " + {{Lang-grc|λόγος}} — " ''уҡытыу, фән'' ") — [[Медицина|клиник медицинаның]] бәүел системаһы, [[Репродуктив система|репродуктив системаһы]] ағзалары ауырыуҙарының һәм ҡорһаҡ ҡыуышлығындағы башҡа патологик процестарҙың килеп сығышын, үҫешен, диагностикалауҙы өйрәнеүсе һәм уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләүсе өлкәһе<ref name="БРЭ">{{БРЭ}}</ref>. Урология — хирургия дисциплинаһы, хирургия тармағы. Шуға күрә, нефрологиянан айырмалы рәүештә, урология тәү сиратта өҫтә һанап үтелгән ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын хирургик дауалау менән шөғөлләнә. == Тарихы == Хатта [[Гиппократ]] заманында ла (беҙҙең эраға тиклем VI быуат — б.э. тиклем V быуат) «таш ҡырҡыусылар» — [[Бәүел ҡыуығы|бәүел ҡыуығынан]] таштарҙыы аралык юлы мелән алып ташлай белеүсе кешеләр булған. [[Әбүғәлисина]]ның «[[:ru:Канон врачебной науки|Табиблык фәне канонында]]» бәүел ҡыуығынан таштарҙы алыу [[:ru:Хирургическая операция|операцияһы]] техникаһы ентекләп тасуирланған, бәүел ҡыуығын [[:ru:Катетер|катетеризациялау]] техникаһы да уның тарафынан эшләнгән. Ҡайһы бер тарихсылар Франсиско Диасты урологияға айырым медицина дисциплинаһы булараҡ нигеҙ һалыусы тип һанай; уның 1588 йылда [[Мадрид]]та баҫылган монографияһы тулыһынса урологик ауырыуҙарҙың килеп сығыу сәбәптәренә, клиникаһына, диагностикаға, урологик ауырыуҙарҙы дауалауға, урологик операцияләр техникаһына, урологик инструментарийҙы тасуирлауға бағышланған<ref>''Emilio Maganto Pavón.''  [http://historia.aeu.es/FranciscoDiaz.htm Francisco Díaz, padre de la Urología] {{Wayback|url=http://historia.aeu.es/FranciscoDiaz.htm |date=20130611192838 }}</ref>. Рәсәйҙә [[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһында йәшәгән һәм үҙе иҫән саҡта 3000-дән ашыу таш ҡырҡыу эшләгән (операциянан һуң үлем кимәле яҡынса 4 %) [[:ru:Венедиктов, Иван Петрович|И. П. Венедиктов]] күренекле «таш ҡырҡыусы» була. Урология буйынса беренсе урыҫ монографияһы тип Х. И. Цуберҙың «Һейҙек ҡыуығы ауырыуҙары тураһында» диссертацияһы (1771) һанала. 1830 йылда [[Париж]]да донъяла беренсе махсуслаштырылған урология бүлеге асыла, уны Жан Сивиаль етәкләй, ул тәүге тапҡыр цистолитотрипсия тәҡдим итә. [[:ru:Российская империи|Рәсәй империяһында]] [[:ru:Вдовиковский, Теофил Игнатьевич|Т. И. Вдовиковский]] тарафынан [[Одесса]]ла беренсе урология бүлеге асыла<ref>{{Cite web |url=http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm |title=История развития урологии |access-date=2008-09-20 |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923220222/http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm |url-status=live }}</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] тәүге эпицистолитотомия 1823 йылда К. И. Грум-Гржимайло тарафынан башҡарыла, беренсе цистолитотрипсияны 1830 йылда А. И. Поль (Жан Сивиаль ысулын ҡулланып) башҡара. Рәсәй урологияһының үҫеше И. В. Буялский, А. М. Шумлянский, [[Пирогов Николай Иванович|Н. И. Пирогов]] һәм Ф. И. Иноземцев исемдәре менән айырылғыһыҙ бәйле. [[Файл:Ableitende_Harnwege.jpg|справа|мини|301x301пкс|<center> Экскретор урограмма (һүрәттә венаға индерелгән, бөйөр аша сығарылған һәм бәүел ҡыуығында тупланған рентген-контраст матдә күрһәтелгән)</center>]] 1877 йылда Максимилиан Нице донъяла беренсе цистоскоп тәҡдим итә; ул иһә, үҙе уйлап табыуын камиллаштырыуҙы дауам итеп, цистоскоптың төрлө варианттарын (күҙәтеү, ирригация, эвакуация, операция) булдырған. 1893 йылда ул донъяла беренсе цистоскопик [[Фотография|фотоһүрәт]] төшөрә, ә 1894 йылда донъяла беренсе цистофотографик атлас баҫтырып сығара. 1897 йылда Кубалы Йоахим Альбарран цистоскопты махсус ҡоролма («Альбарран күтәргесе» тип аталған) менән камиллаштыра, был [[:ru:Мочеточник|бәүел юлын]] катетеризациялау мөмкинлеген бирә. 1895 йылда [[Вильгельм Конрад Рентген|Вильгельм Рентген]] рентген нурҙарын асҡандан һуң рентгенология барлыҡҡа килә, ул һуңыраҡ радиология тармағына әйләнә. 1927 йылда урологик диагностикала рентгенологияны тәүге ҡулланыу башлана, унда катетер аша контраст матдә пациенттың бәүел ҡыуығына һәм бөйөр лаҡанына керетелә, шунан һуң бәүел бүлеп сығарыу системаһы органдары һурәтләнгән беренсе цистограмма һәм пиелограмма барлыҡҡа килә. 1907 йылда [[Париж]]да Халыҡ-ара урологтар ассоциацияһы ойошторола, 1908 йылда унда 1-се Халыҡ-ара урологтар конгресы үтә. Рәсәйҙә урология 1904 йылда С. П. Федоров инициативаһы буйынса үҙ аллы [[фән]] булып айырыла башлай, 1923 йылда хөкүмәттең илдең алдынғы медицина юғары уҡыу йорттарында урология кафедралары асыу тураһында ҡарары сыға. 1923 йылда Рәсәйҙә «Урология» журналы ойошторола. 1924 йылдың ғинуарында профессор [[Лежнёв, Николай Федорович|Н. Ф. Лежнев]] Н. И. Пирогов исемендәге Беренсе ҡала клиник дауаханаһының ҡала бүлегендә урология клиникаһына нигеҙ һала. 1926 йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] урологтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезы үтә. 1929 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] экскретор урография, 1956 йылдан гемодиализ, 1958 йылдан трансфемораль бөйөр ангиографияһы, 1965 йылдан бөйөр күсереп ултыртыу ҡулланыла башлай. == Урология бүлектәре == Урологияны медицинаның бер нисә бәләкәйерәк тармағына бүлергә мөмкин, уларҙың һәр береһенең тарыраҡ йүнәлеше бар. === Андрология === Андрология ир-аттың енси ағзаларын өйрәнеү һәм дауалау буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ ир-аттың енси органы үҫешенә бәйле мәсьәләләрҙе хәл итә. Был тыумыштан килгән проблемалар (балаларҙа фимоз кеүек), шулай уҡ ялҡынһыныу процесстары (простатит, уретрит, цистит) һәм шештәр булырға мөмкин. === Урогинекология === Урогинекология — урологик һәм гинекологик ауырыуҙар араһындағы бәйләнеште өйрәнеүсе фән. Бер нисә ауырыу урологияға ла һәм гинекологияға ла ҡарай (мәҫәлән, цистит, [[:ru:Уретрит у женщин|ҡатын-ҡыҙҙарҙа уретрит]], һәм инәлек еңсәһе дисбиозы). === Балалар урологияһы === Балалар урологияһы балаларҙа бәүел-енес системаһы үҫешенең ауырыуҙарын һәм кәмселектәрен дауалау менән шөғөлләнә. 2003 йылдың 12 авгусында Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 404-се бойороғо менән «Балалар уролог-андрологтары эшмәкәрлеген ойоштороу тураһында положение» раҫланған. === Гериатрик урология === Урологияның был тармағы оло йәштәге пациенттарҙа бәүел-енес проблемаларын дауалауҙа махсуслашҡан. Олоғайған һайын бөтә организмда үҙгәрештәр була, күп функциялар, шул иҫәптән һаҡлау функциялары ла насарая. Был инфекцион урологик [[Ауырыу|ауырыуҙарға]], мәҫәлән, уретрит (бәүел сығарыу каналы шешеүе), бирешеүсәнлеккә йоғонто яһамай ҡалмай. Оло йәштәге ҡатындар һейҙек тотмауҙан яфаланыуы ихтимал, был бала тапҡандан һуң тән мускулдарының тонусы түбән булыуы йәки даими физик көсөргәнеш арҡаһында килеп сығыуы ихтимал. Гериатрия урологияһының мөһим үҙенсәлеге булып операция эҙемтәләре буйынса күпкә хәүефлерәк булыуы тора. === Фтизиурология === Урологияның был бүлеге енси һейҙек системаһы (бөйөр, һейҙек юлдары, енси ағзалар) [[Туберкулёз|туберкулезын]] дауалауға арналған. === Онкоурология === Онкоурология — медицинаның бәүел-енес өлкәһе ағзаларының [[Яман шеш|яман шештәрен]], уларҙың барлыҡҡа килеү сәбәптәрен һәм патогенезын өйрәнеүсе өлкәһе; шулай уҡ был ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын эшләү менән шөғөлләнә. Ул урология һәм онкология киҫелешендә урынлашҡан. Онкоурологтар бөйөр яман шешен, бәүел ҡыуығы яман шешен, простата яман шешен, аналыҡ шештәрен һәм еенси ағза яман шештәрен дауалай; был ауырыуҙар өлөшөнә урологик характерҙағы ауырыуҙарҙың байтаҡ өлөшө тура килә. Онкоурологик ауырыуҙарҙы дауалауҙың төп ысулы хирургик, шулай уҡ химиотерапия, нур терапияһы, гормональ терапия, иммунотерапия, һәм маҡсатлы терапия ла ҡулланыла. === Ашығыс урология === Ғәҙәттән тыш хәлдәр урологияһы бөйөр коликаһы, ауыр гематурия, анурия һәм киҫкен бәүел тотҡарлығы кеүек синдромдар барлыҡҡа килгәндә ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеүгә махсуслаша. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Андрология * Гинекология * Нефрология * Онкология == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|заглавие=Клиническая андрология / Под ред. В. Б. Шилла, Ф. Комхаира, Т. Харгрива|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2011|страниц=800|isbn=978-5-9704-1903-8|ref=Клиническая андрология}} * {{книга|заглавие=Клиническая онкоурология / Под ред. Б. П. Матвеева|место=М.|издательство=АБВ-Пресс|год=2011|страниц=934|isbn=978-5-903018-23-9|ref=Клиническая онкоурология}} * {{книга|заглавие=Мочекаменная болезнь. Современные методы диагностики и лечения / Под ред. Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2010|страниц=224|isbn=978-5-9704-1251-0|ref=Мочекаменная болезнь}} * {{книга|заглавие=Национальное руководство по урологии / Под ред. Н. А. Лопаткина|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2009|страниц=1024|isbn=978-5-9704-0983-1|ref=Национальное руководство по урологии}} * {{книга|заглавие=Практическая урология. Руководство для врачей / Под ред. П. В. Глыбочко, Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=Медфорум|год=2012|страниц=352|isbn=978-5-91891-152-5|ref=Практическая урология}} * {{книга|автор=[[Широкорад, Валерий Иванович|Широкорад В. И.]] |заглавие=Хирургическое лечение местно-распространённых опухолей органов малого таза|место=М.|издательство=Медицина, Шико|год=2008|страниц=192|isbn=5-225-03927-8|ref=Широкорад}} * {{БСЭ}} == Һылтанмалар == * [http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm История развития урологии] * [http://boris.bikbov.ru/2011/01/03/russkoyazyichnyie-zhurnalyi-po-nefrologii/ Русскоязычные журналы по нефрологии и урологии] * [http://boris.bikbov.ru/2012/11/11/zhurnalyi-po-urologii-na-angliyskom-yazyike-po-podpiske-i-v-besplatnom-dostupe/ Журналы по урологии на английском языке – по подписке и в бесплатном доступе] * [http://allmedbook.ru/load/urologija/32 Урология: профессиональная литература]. {{Медицина}} [[Категория:Хирургия]] jarix1jgw8l7um98sgvosz3rdhlqeg2 1296737 1296648 2026-05-13T06:10:12Z Таңһылыу 14946 /* Тарихы */ 1296737 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rtu.jpg|справа|мини|255x255пкс|<center> Трансуретраль ҡырҡыу башҡарыусы уролог</center>]] '''Урология''' (боронғо грек ''теленән'' {{Lang-grc|οὖρον}} — " ''һейҙек'' " + {{Lang-grc|λόγος}} — " ''уҡытыу, фән'' ") — [[Медицина|клиник медицинаның]] бәүел системаһы, [[Репродуктив система|репродуктив системаһы]] ағзалары ауырыуҙарының һәм ҡорһаҡ ҡыуышлығындағы башҡа патологик процестарҙың килеп сығышын, үҫешен, диагностикалауҙы өйрәнеүсе һәм уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләүсе өлкәһе<ref name="БРЭ">{{БРЭ}}</ref>. Урология — хирургия дисциплинаһы, хирургия тармағы. Шуға күрә, нефрологиянан айырмалы рәүештә, урология тәү сиратта өҫтә һанап үтелгән ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын хирургик дауалау менән шөғөлләнә. == Тарихы == Хатта [[Гиппократ]] заманында ла (беҙҙең эраға тиклем VI быуат — б.э. тиклем V быуат) «таш ҡырҡыусылар» — [[Бәүел ҡыуығы|бәүел ҡыуығынан]] таштарҙыы аралык юлы мелән алып ташлай белеүсе кешеләр булған. [[Әбүғәлисина]]ның «[[:ru:Канон врачебной науки|Табиблык фәне канонында]]» бәүел ҡыуығынан таштарҙы алыу [[:ru:Хирургическая операция|операцияһы]] техникаһы ентекләп тасуирланған, бәүел ҡыуығын [[:ru:Катетер|катетеризациялау]] техникаһы да уның тарафынан эшләнгән. Ҡайһы бер тарихсылар Франсиско Диасты урологияға айырым медицина дисциплинаһы булараҡ нигеҙ һалыусы тип һанай; уның 1588 йылда [[Мадрид]]та баҫылган монографияһы тулыһынса урологик ауырыуҙарҙың килеп сығыу сәбәптәренә, клиникаһына, диагностикаға, урологик ауырыуҙарҙы дауалауға, урологик операцияләр техникаһына, урологик инструментарийҙы тасуирлауға бағышланған<ref>''Emilio Maganto Pavón.''  [http://historia.aeu.es/FranciscoDiaz.htm Francisco Díaz, padre de la Urología] {{Wayback|url=http://historia.aeu.es/FranciscoDiaz.htm |date=20130611192838 }}</ref>. Рәсәйҙә [[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһында йәшәгән һәм үҙе иҫән саҡта 3000-дән ашыу бәүел ҡыуығынан таштарҙы алыу операцияһы эшләгән (операциянан һуң үлем кимәле яҡынса 4 %) [[:ru:Венедиктов, Иван Петрович|И. П. Венедиктов]] күренекле «таш алыу әмәлиәте» оҫтаһы була. Урология буйынса беренсе урыҫ монографияһы тип Х. И. Цуберҙың «Һейҙек ҡыуығы ауырыуҙары тураһында» диссертацияһы (1771) һанала. 1830 йылда [[Париж]]да донъяла беренсе махсуслаштырылған урология бүлеге асыла, уны Жан Сивиаль етәкләй, ул тәүге тапҡыр цистолитотрипсия тәҡдим итә. [[:ru:Российская империи|Рәсәй империяһында]] [[:ru:Вдовиковский, Теофил Игнатьевич|Т. И. Вдовиковский]] тарафынан [[Одесса]]ла беренсе урология бүлеге асыла<ref>{{Cite web |url=http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm |title=История развития урологии |access-date=2008-09-20 |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923220222/http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm |url-status=live }}</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] тәүге эпицистолитотомия 1823 йылда К. И. Грум-Гржимайло тарафынан башҡарыла, беренсе цистолитотрипсияны 1830 йылда А. И. Поль (Жан Сивиаль ысулын ҡулланып) башҡара. Рәсәй урологияһының үҫеше И. В. Буялский, А. М. Шумлянский, [[Пирогов Николай Иванович|Н. И. Пирогов]] һәм Ф. И. Иноземцев исемдәре менән айырылғыһыҙ бәйле. [[Файл:Ableitende_Harnwege.jpg|справа|мини|301x301пкс|<center> Экскретор урограмма (һүрәттә венаға индерелгән, бөйөр аша сығарылған һәм бәүел ҡыуығында тупланған рентген-контраст матдә күрһәтелгән)</center>]] 1877 йылда Максимилиан Нице донъяла беренсе цистоскоп тәҡдим итә; ул иһә, үҙе уйлап табыуын камиллаштырыуҙы дауам итеп, цистоскоптың төрлө варианттарын (күҙәтеү, ирригация, эвакуация, операция) булдырған. 1893 йылда ул донъяла беренсе цистоскопик [[Фотография|фотоһүрәт]] төшөрә, ә 1894 йылда донъяла беренсе цистофотографик атлас баҫтырып сығара. 1897 йылда Кубалы Йоахим Альбарран цистоскопты махсус ҡоролма («Альбарран күтәргесе» тип аталған) менән камиллаштыра, был [[:ru:Мочеточник|бәүел юлын]] катетеризациялау мөмкинлеген бирә. 1895 йылда [[Вильгельм Конрад Рентген|Вильгельм Рентген]] рентген нурҙарын асҡандан һуң рентгенология барлыҡҡа килә, ул һуңыраҡ радиология тармағына әйләнә. 1927 йылда урологик диагностикала рентгенологияны тәүге ҡулланыу башлана, унда катетер аша контраст матдә пациенттың бәүел ҡыуығына һәм бөйөр лаҡанына керетелә, шунан һуң бәүел бүлеп сығарыу системаһы органдары һурәтләнгән беренсе цистограмма һәм пиелограмма барлыҡҡа килә. 1907 йылда [[Париж]]да Халыҡ-ара урологтар ассоциацияһы ойошторола, 1908 йылда унда 1-се Халыҡ-ара урологтар конгресы үтә. Рәсәйҙә урология 1904 йылда С. П. Федоров инициативаһы буйынса үҙ аллы [[фән]] булып айырыла башлай, 1923 йылда хөкүмәттең илдең алдынғы медицина юғары уҡыу йорттарында урология кафедралары асыу тураһында ҡарары сыға. 1923 йылда Рәсәйҙә «Урология» журналы ойошторола. 1924 йылдың ғинуарында профессор [[Лежнёв, Николай Федорович|Н. Ф. Лежнев]] Н. И. Пирогов исемендәге Беренсе ҡала клиник дауаханаһының ҡала бүлегендә урология клиникаһына нигеҙ һала. 1926 йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] урологтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезы үтә. 1929 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] экскретор урография, 1956 йылдан гемодиализ, 1958 йылдан трансфемораль бөйөр ангиографияһы, 1965 йылдан бөйөр күсереп ултыртыу ҡулланыла башлай. == Урология бүлектәре == Урологияны медицинаның бер нисә бәләкәйерәк тармағына бүлергә мөмкин, уларҙың һәр береһенең тарыраҡ йүнәлеше бар. === Андрология === Андрология ир-аттың енси ағзаларын өйрәнеү һәм дауалау буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ ир-аттың енси органы үҫешенә бәйле мәсьәләләрҙе хәл итә. Был тыумыштан килгән проблемалар (балаларҙа фимоз кеүек), шулай уҡ ялҡынһыныу процесстары (простатит, уретрит, цистит) һәм шештәр булырға мөмкин. === Урогинекология === Урогинекология — урологик һәм гинекологик ауырыуҙар араһындағы бәйләнеште өйрәнеүсе фән. Бер нисә ауырыу урологияға ла һәм гинекологияға ла ҡарай (мәҫәлән, цистит, [[:ru:Уретрит у женщин|ҡатын-ҡыҙҙарҙа уретрит]], һәм инәлек еңсәһе дисбиозы). === Балалар урологияһы === Балалар урологияһы балаларҙа бәүел-енес системаһы үҫешенең ауырыуҙарын һәм кәмселектәрен дауалау менән шөғөлләнә. 2003 йылдың 12 авгусында Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 404-се бойороғо менән «Балалар уролог-андрологтары эшмәкәрлеген ойоштороу тураһында положение» раҫланған. === Гериатрик урология === Урологияның был тармағы оло йәштәге пациенттарҙа бәүел-енес проблемаларын дауалауҙа махсуслашҡан. Олоғайған һайын бөтә организмда үҙгәрештәр була, күп функциялар, шул иҫәптән һаҡлау функциялары ла насарая. Был инфекцион урологик [[Ауырыу|ауырыуҙарға]], мәҫәлән, уретрит (бәүел сығарыу каналы шешеүе), бирешеүсәнлеккә йоғонто яһамай ҡалмай. Оло йәштәге ҡатындар һейҙек тотмауҙан яфаланыуы ихтимал, был бала тапҡандан һуң тән мускулдарының тонусы түбән булыуы йәки даими физик көсөргәнеш арҡаһында килеп сығыуы ихтимал. Гериатрия урологияһының мөһим үҙенсәлеге булып операция эҙемтәләре буйынса күпкә хәүефлерәк булыуы тора. === Фтизиурология === Урологияның был бүлеге енси һейҙек системаһы (бөйөр, һейҙек юлдары, енси ағзалар) [[Туберкулёз|туберкулезын]] дауалауға арналған. === Онкоурология === Онкоурология — медицинаның бәүел-енес өлкәһе ағзаларының [[Яман шеш|яман шештәрен]], уларҙың барлыҡҡа килеү сәбәптәрен һәм патогенезын өйрәнеүсе өлкәһе; шулай уҡ был ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын эшләү менән шөғөлләнә. Ул урология һәм онкология киҫелешендә урынлашҡан. Онкоурологтар бөйөр яман шешен, бәүел ҡыуығы яман шешен, простата яман шешен, аналыҡ шештәрен һәм еенси ағза яман шештәрен дауалай; был ауырыуҙар өлөшөнә урологик характерҙағы ауырыуҙарҙың байтаҡ өлөшө тура килә. Онкоурологик ауырыуҙарҙы дауалауҙың төп ысулы хирургик, шулай уҡ химиотерапия, нур терапияһы, гормональ терапия, иммунотерапия, һәм маҡсатлы терапия ла ҡулланыла. === Ашығыс урология === Ғәҙәттән тыш хәлдәр урологияһы бөйөр коликаһы, ауыр гематурия, анурия һәм киҫкен бәүел тотҡарлығы кеүек синдромдар барлыҡҡа килгәндә ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеүгә махсуслаша. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Андрология * Гинекология * Нефрология * Онкология == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|заглавие=Клиническая андрология / Под ред. В. Б. Шилла, Ф. Комхаира, Т. Харгрива|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2011|страниц=800|isbn=978-5-9704-1903-8|ref=Клиническая андрология}} * {{книга|заглавие=Клиническая онкоурология / Под ред. Б. П. Матвеева|место=М.|издательство=АБВ-Пресс|год=2011|страниц=934|isbn=978-5-903018-23-9|ref=Клиническая онкоурология}} * {{книга|заглавие=Мочекаменная болезнь. Современные методы диагностики и лечения / Под ред. Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2010|страниц=224|isbn=978-5-9704-1251-0|ref=Мочекаменная болезнь}} * {{книга|заглавие=Национальное руководство по урологии / Под ред. Н. А. Лопаткина|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2009|страниц=1024|isbn=978-5-9704-0983-1|ref=Национальное руководство по урологии}} * {{книга|заглавие=Практическая урология. Руководство для врачей / Под ред. П. В. Глыбочко, Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=Медфорум|год=2012|страниц=352|isbn=978-5-91891-152-5|ref=Практическая урология}} * {{книга|автор=[[Широкорад, Валерий Иванович|Широкорад В. И.]] |заглавие=Хирургическое лечение местно-распространённых опухолей органов малого таза|место=М.|издательство=Медицина, Шико|год=2008|страниц=192|isbn=5-225-03927-8|ref=Широкорад}} * {{БСЭ}} == Һылтанмалар == * [http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm История развития урологии] * [http://boris.bikbov.ru/2011/01/03/russkoyazyichnyie-zhurnalyi-po-nefrologii/ Русскоязычные журналы по нефрологии и урологии] * [http://boris.bikbov.ru/2012/11/11/zhurnalyi-po-urologii-na-angliyskom-yazyike-po-podpiske-i-v-besplatnom-dostupe/ Журналы по урологии на английском языке – по подписке и в бесплатном доступе] * [http://allmedbook.ru/load/urologija/32 Урология: профессиональная литература]. {{Медицина}} [[Категория:Хирургия]] c3r6uuq7ox3izs5dmg3dj6frm5vbb12 1296738 1296737 2026-05-13T06:11:16Z Таңһылыу 14946 1296738 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rtu.jpg|справа|мини|255x255пкс|<center> Бәүел ҡыуығынан таштарҙы алыу операцияһын башҡарыусы уролог</center>]] '''Урология''' (боронғо грек ''теленән'' {{Lang-grc|οὖρον}} — " ''һейҙек'' " + {{Lang-grc|λόγος}} — " ''уҡытыу, фән'' ") — [[Медицина|клиник медицинаның]] бәүел системаһы, [[Репродуктив система|репродуктив системаһы]] ағзалары ауырыуҙарының һәм ҡорһаҡ ҡыуышлығындағы башҡа патологик процестарҙың килеп сығышын, үҫешен, диагностикалауҙы өйрәнеүсе һәм уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын эшләүсе өлкәһе<ref name="БРЭ">{{БРЭ}}</ref>. Урология — хирургия дисциплинаһы, хирургия тармағы. Шуға күрә, нефрологиянан айырмалы рәүештә, урология тәү сиратта өҫтә һанап үтелгән ағзалар һәм системалар ауырыуҙарын хирургик дауалау менән шөғөлләнә. == Тарихы == Хатта [[Гиппократ]] заманында ла (беҙҙең эраға тиклем VI быуат — б.э. тиклем V быуат) «таш ҡырҡыусылар» — [[Бәүел ҡыуығы|бәүел ҡыуығынан]] таштарҙыы аралык юлы мелән алып ташлай белеүсе кешеләр булған. [[Әбүғәлисина]]ның «[[:ru:Канон врачебной науки|Табиблык фәне канонында]]» бәүел ҡыуығынан таштарҙы алыу [[:ru:Хирургическая операция|операцияһы]] техникаһы ентекләп тасуирланған, бәүел ҡыуығын [[:ru:Катетер|катетеризациялау]] техникаһы да уның тарафынан эшләнгән. Ҡайһы бер тарихсылар Франсиско Диасты урологияға айырым медицина дисциплинаһы булараҡ нигеҙ һалыусы тип һанай; уның 1588 йылда [[Мадрид]]та баҫылган монографияһы тулыһынса урологик ауырыуҙарҙың килеп сығыу сәбәптәренә, клиникаһына, диагностикаға, урологик ауырыуҙарҙы дауалауға, урологик операцияләр техникаһына, урологик инструментарийҙы тасуирлауға бағышланған<ref>''Emilio Maganto Pavón.''  [http://historia.aeu.es/FranciscoDiaz.htm Francisco Díaz, padre de la Urología] {{Wayback|url=http://historia.aeu.es/FranciscoDiaz.htm |date=20130611192838 }}</ref>. Рәсәйҙә [[XVIII быуат]]тың икенсе яртыһында йәшәгән һәм үҙе иҫән саҡта 3000-дән ашыу бәүел ҡыуығынан таштарҙы алыу операцияһы эшләгән (операциянан һуң үлем кимәле яҡынса 4 %) [[:ru:Венедиктов, Иван Петрович|И. П. Венедиктов]] күренекле «таш алыу әмәлиәте» оҫтаһы була. Урология буйынса беренсе урыҫ монографияһы тип Х. И. Цуберҙың «Һейҙек ҡыуығы ауырыуҙары тураһында» диссертацияһы (1771) һанала. 1830 йылда [[Париж]]да донъяла беренсе махсуслаштырылған урология бүлеге асыла, уны Жан Сивиаль етәкләй, ул тәүге тапҡыр цистолитотрипсия тәҡдим итә. [[:ru:Российская империи|Рәсәй империяһында]] [[:ru:Вдовиковский, Теофил Игнатьевич|Т. И. Вдовиковский]] тарафынан [[Одесса]]ла беренсе урология бүлеге асыла<ref>{{Cite web |url=http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm |title=История развития урологии |access-date=2008-09-20 |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923220222/http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm |url-status=live }}</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] тәүге эпицистолитотомия 1823 йылда К. И. Грум-Гржимайло тарафынан башҡарыла, беренсе цистолитотрипсияны 1830 йылда А. И. Поль (Жан Сивиаль ысулын ҡулланып) башҡара. Рәсәй урологияһының үҫеше И. В. Буялский, А. М. Шумлянский, [[Пирогов Николай Иванович|Н. И. Пирогов]] һәм Ф. И. Иноземцев исемдәре менән айырылғыһыҙ бәйле. [[Файл:Ableitende_Harnwege.jpg|справа|мини|301x301пкс|<center> Экскретор урограмма (һүрәттә венаға индерелгән, бөйөр аша сығарылған һәм бәүел ҡыуығында тупланған рентген-контраст матдә күрһәтелгән)</center>]] 1877 йылда Максимилиан Нице донъяла беренсе цистоскоп тәҡдим итә; ул иһә, үҙе уйлап табыуын камиллаштырыуҙы дауам итеп, цистоскоптың төрлө варианттарын (күҙәтеү, ирригация, эвакуация, операция) булдырған. 1893 йылда ул донъяла беренсе цистоскопик [[Фотография|фотоһүрәт]] төшөрә, ә 1894 йылда донъяла беренсе цистофотографик атлас баҫтырып сығара. 1897 йылда Кубалы Йоахим Альбарран цистоскопты махсус ҡоролма («Альбарран күтәргесе» тип аталған) менән камиллаштыра, был [[:ru:Мочеточник|бәүел юлын]] катетеризациялау мөмкинлеген бирә. 1895 йылда [[Вильгельм Конрад Рентген|Вильгельм Рентген]] рентген нурҙарын асҡандан һуң рентгенология барлыҡҡа килә, ул һуңыраҡ радиология тармағына әйләнә. 1927 йылда урологик диагностикала рентгенологияны тәүге ҡулланыу башлана, унда катетер аша контраст матдә пациенттың бәүел ҡыуығына һәм бөйөр лаҡанына керетелә, шунан һуң бәүел бүлеп сығарыу системаһы органдары һурәтләнгән беренсе цистограмма һәм пиелограмма барлыҡҡа килә. 1907 йылда [[Париж]]да Халыҡ-ара урологтар ассоциацияһы ойошторола, 1908 йылда унда 1-се Халыҡ-ара урологтар конгресы үтә. Рәсәйҙә урология 1904 йылда С. П. Федоров инициативаһы буйынса үҙ аллы [[фән]] булып айырыла башлай, 1923 йылда хөкүмәттең илдең алдынғы медицина юғары уҡыу йорттарында урология кафедралары асыу тураһында ҡарары сыға. 1923 йылда Рәсәйҙә «Урология» журналы ойошторола. 1924 йылдың ғинуарында профессор [[Лежнёв, Николай Федорович|Н. Ф. Лежнев]] Н. И. Пирогов исемендәге Беренсе ҡала клиник дауаханаһының ҡала бүлегендә урология клиникаһына нигеҙ һала. 1926 йылда [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] урологтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезы үтә. 1929 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] экскретор урография, 1956 йылдан гемодиализ, 1958 йылдан трансфемораль бөйөр ангиографияһы, 1965 йылдан бөйөр күсереп ултыртыу ҡулланыла башлай. == Урология бүлектәре == Урологияны медицинаның бер нисә бәләкәйерәк тармағына бүлергә мөмкин, уларҙың һәр береһенең тарыраҡ йүнәлеше бар. === Андрология === Андрология ир-аттың енси ағзаларын өйрәнеү һәм дауалау буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ ир-аттың енси органы үҫешенә бәйле мәсьәләләрҙе хәл итә. Был тыумыштан килгән проблемалар (балаларҙа фимоз кеүек), шулай уҡ ялҡынһыныу процесстары (простатит, уретрит, цистит) һәм шештәр булырға мөмкин. === Урогинекология === Урогинекология — урологик һәм гинекологик ауырыуҙар араһындағы бәйләнеште өйрәнеүсе фән. Бер нисә ауырыу урологияға ла һәм гинекологияға ла ҡарай (мәҫәлән, цистит, [[:ru:Уретрит у женщин|ҡатын-ҡыҙҙарҙа уретрит]], һәм инәлек еңсәһе дисбиозы). === Балалар урологияһы === Балалар урологияһы балаларҙа бәүел-енес системаһы үҫешенең ауырыуҙарын һәм кәмселектәрен дауалау менән шөғөлләнә. 2003 йылдың 12 авгусында Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 404-се бойороғо менән «Балалар уролог-андрологтары эшмәкәрлеген ойоштороу тураһында положение» раҫланған. === Гериатрик урология === Урологияның был тармағы оло йәштәге пациенттарҙа бәүел-енес проблемаларын дауалауҙа махсуслашҡан. Олоғайған һайын бөтә организмда үҙгәрештәр була, күп функциялар, шул иҫәптән һаҡлау функциялары ла насарая. Был инфекцион урологик [[Ауырыу|ауырыуҙарға]], мәҫәлән, уретрит (бәүел сығарыу каналы шешеүе), бирешеүсәнлеккә йоғонто яһамай ҡалмай. Оло йәштәге ҡатындар һейҙек тотмауҙан яфаланыуы ихтимал, был бала тапҡандан һуң тән мускулдарының тонусы түбән булыуы йәки даими физик көсөргәнеш арҡаһында килеп сығыуы ихтимал. Гериатрия урологияһының мөһим үҙенсәлеге булып операция эҙемтәләре буйынса күпкә хәүефлерәк булыуы тора. === Фтизиурология === Урологияның был бүлеге енси һейҙек системаһы (бөйөр, һейҙек юлдары, енси ағзалар) [[Туберкулёз|туберкулезын]] дауалауға арналған. === Онкоурология === Онкоурология — медицинаның бәүел-енес өлкәһе ағзаларының [[Яман шеш|яман шештәрен]], уларҙың барлыҡҡа килеү сәбәптәрен һәм патогенезын өйрәнеүсе өлкәһе; шулай уҡ был ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын эшләү менән шөғөлләнә. Ул урология һәм онкология киҫелешендә урынлашҡан. Онкоурологтар бөйөр яман шешен, бәүел ҡыуығы яман шешен, простата яман шешен, аналыҡ шештәрен һәм еенси ағза яман шештәрен дауалай; был ауырыуҙар өлөшөнә урологик характерҙағы ауырыуҙарҙың байтаҡ өлөшө тура килә. Онкоурологик ауырыуҙарҙы дауалауҙың төп ысулы хирургик, шулай уҡ химиотерапия, нур терапияһы, гормональ терапия, иммунотерапия, һәм маҡсатлы терапия ла ҡулланыла. === Ашығыс урология === Ғәҙәттән тыш хәлдәр урологияһы бөйөр коликаһы, ауыр гематурия, анурия һәм киҫкен бәүел тотҡарлығы кеүек синдромдар барлыҡҡа килгәндә ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеүгә махсуслаша. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Андрология * Гинекология * Нефрология * Онкология == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|заглавие=Клиническая андрология / Под ред. В. Б. Шилла, Ф. Комхаира, Т. Харгрива|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2011|страниц=800|isbn=978-5-9704-1903-8|ref=Клиническая андрология}} * {{книга|заглавие=Клиническая онкоурология / Под ред. Б. П. Матвеева|место=М.|издательство=АБВ-Пресс|год=2011|страниц=934|isbn=978-5-903018-23-9|ref=Клиническая онкоурология}} * {{книга|заглавие=Мочекаменная болезнь. Современные методы диагностики и лечения / Под ред. Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2010|страниц=224|isbn=978-5-9704-1251-0|ref=Мочекаменная болезнь}} * {{книга|заглавие=Национальное руководство по урологии / Под ред. Н. А. Лопаткина|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2009|страниц=1024|isbn=978-5-9704-0983-1|ref=Национальное руководство по урологии}} * {{книга|заглавие=Практическая урология. Руководство для врачей / Под ред. П. В. Глыбочко, Ю. Г. Аляева|место=М.|издательство=Медфорум|год=2012|страниц=352|isbn=978-5-91891-152-5|ref=Практическая урология}} * {{книга|автор=[[Широкорад, Валерий Иванович|Широкорад В. И.]] |заглавие=Хирургическое лечение местно-распространённых опухолей органов малого таза|место=М.|издательство=Медицина, Шико|год=2008|страниц=192|isbn=5-225-03927-8|ref=Широкорад}} * {{БСЭ}} == Һылтанмалар == * [http://varles.narod.ru/lekzii1/420.htm История развития урологии] * [http://boris.bikbov.ru/2011/01/03/russkoyazyichnyie-zhurnalyi-po-nefrologii/ Русскоязычные журналы по нефрологии и урологии] * [http://boris.bikbov.ru/2012/11/11/zhurnalyi-po-urologii-na-angliyskom-yazyike-po-podpiske-i-v-besplatnom-dostupe/ Журналы по урологии на английском языке – по подписке и в бесплатном доступе] * [http://allmedbook.ru/load/urologija/32 Урология: профессиональная литература]. {{Медицина}} [[Категория:Хирургия]] tmtbnpdyvhxgvn4gwxqs8qqc8go186c Фекерләшеү:Урология 1 200841 1296649 2026-05-12T14:37:11Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Урология|12 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1296649 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Урология|12 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} sio1bi7655saecky3tcl3ksapd1cb6n Алутагузе (милли парк) 0 200842 1296671 2026-05-12T15:45:44Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{subst:L}} {{другие значения}} {{Заповедная зона |Название = Национальный парк Алутагузе |Национальное название = et/Alutaguse rahvuspark |Категория МСОП = II |Изображение = Alutaguse forests.jpg |Подпись изображения = <small>Леса в национальном парке Алутагузе</small> |С... 1296671 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=12 май 2026}} {{другие значения}} {{Заповедная зона |Название = Национальный парк Алутагузе |Национальное название = et/Alutaguse rahvuspark |Категория МСОП = II |Изображение = Alutaguse forests.jpg |Подпись изображения = <small>Леса в национальном парке Алутагузе</small> |Страна = Эстония |Регион = Ида-Вирумаа |Район = |Ближайший город = [[Кохтла-Ярве]] |Координаты = 59.0958/27.3164 |nocat = |Площадь = 441,353 км² |Средняя высота = |Дата основания = 24.11.2018 |Посещаемость = |Год посещаемости = |Управляющая организация = {{iw|Департамент окружающей среды (Эстония)|Департамент окружающей среды|et|Keskkonnaamet}} |Всемирное наследие = |Сайт = https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/alutaguse-rahvuspark }} '''Алута́гузе милли паркы''', '''Алута́гузе милли паркы'''<ref name=":0">{{cite web |url = https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104552/https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |archive-date = 2021-05-21 |title = Алутагузский национальный парк |author = Riigimetsa Majandamise Keskus |lang = ru |website = Loodusega koos |access-date = 2021-05-23 }}</ref>, '''Алута́геский национальный парк'''<ref name=":2">{{cite web |url = https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523082240/https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |archive-date = 2021-05-23 |title = Алутагескому национальному парку быть! |author = Сигне Роост |lang = ru |website = Alutaguse valla leht |publisher = Alutaguse vald |access-date = 2021-05-23 }}</ref> ({{lang-et|Alutaguse rahvuspark}}) — [[национальный парк]] в [[Эстония|Эстонии]]. По времени создания самый молодой национальный парк в стране<ref name=":1">{{cite web |lang = et |url = https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104251/https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |archive-date = 2021-05-21 |title = Eestis on uus rahvuspark – Alutaguse rahvuspark |author = Keskkonnaamet |date = 2018-11-26 |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Расположен на востоке Эстонии, в уезде [[Ида-Вирумаа]]. == Тарихы һәм ойоштороу маҡсаты == Алутагузский национальный парк основан 24 ноября 2018 года. Из шести национальных парков Эстонии он самый молодой. Первый национальный парк в Эстонии был основан в [[Лахемаа]] в 1971 году, предпоследний — [[Матсалу (национальный парк)|Матсалуский]] — в 2004 году<ref name=":1" />. Идея об основании национального парка в Алутагузе впервые была выдвинута ещё в 1920-е годы эстонским ботаником [[Вильбасте, Густав Йоханнесович|Густавом Вильбасте]]. Однако его замысел был реализован лишь почти 100 лет спустя<ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |title = В Ида-Вирумаа создан национальный парк Алутагузе |lang = ru |author = Андрей Крашевский |date = 2018-11-24 |website = [[ERR|Эстонская общественная телерадиовещательная корпорация]] |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. Цель национального парка Алутагузе — защита, сохранение и восстановление болотных, лесных, луговых, озёрных, речных и прибрежных природных сообществ [[Чудское озеро|Чудского озера]], характерных для региона ландшафтов и форм рельефа, биологического разнообразия, охраняемых животных и растений и важных мест миграции и гнездования птиц, а также сохранение и продвижение регионального культурного наследия и историко-культурных объектов<ref name=":3">{{cite web |lang = et |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523075350/https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |archive-date = 2021-05-23 |title = Kaitsealune ala või üksikobjekt: Alutaguse rahvuspark (KLO1000669) |author = Keskkonnaagentuur |website = EELIs Infoleht |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. == Территорияһы == Национальный парк Алутагузе занимает бо́льшую часть [[Алутагузе|Алутагузской низменности]]. Парк создан на базе 11 природоохранных зон: заповедников Пухату, Агусалу, Мурака и Селисоо, природных парков Куртна, Смольница, Йыуга, Ийзаку, Струуга и Мяэтагузе, а также охранной зоны в верховьях реки [[Нарва (река)|Нарвы]]. Площадь территории составляет {{число|44 135,3}} [[гектар]]а. 23 855 га (54 %) занято болотами, (18 759 га) 42 % — лесами. Площадь внутренних водоёмов составляет 884,1 га<ref name=":0" /><ref name=":3" />. Алутагузе является одним из самых богатых лесами районов Эстонии с первозданной природой, напоминающей [[Тайга|тайгу]]. Этому региону всегда была характерна редкая заселённость людьми: плотность населения здесь составляет 3 чел/км², при этом в Эстонии этот показатель составляет в среднем 30 чел/км², в [[Европейский союз|Европейском Союзе]] — 117 чел/км²<ref name=":2" />. Район Алутагузе исторически является крупнейшим районом хвойных лесов и болот в Эстонии. Национальный парк включает в себя самый длинный песчаный пляж в Эстонии и уникальную [[Дюна|дюну]] Смольница на северном берегу [[Чудское озеро|Чудского озера]], реку Нарва с самым сильным в Эстонии течением, реки и луга в природном парке {{iw|Струуга (природный парк)|Струуга|et|Struuga maastikukaitseala}}, лесной ландшафт в {{iw|Куртна (Ида-Вирумаа)|Куртна|et|Kurtna (Alutaguse)}} с самой высокой плотностью озёр, единственные в Эстонии материковые дюны в [[Агусалу]], одну из крупнейших в Северной Европе болотных систем {{iw|Пухату (болотная система)|Пухату|et|Puhatu soostik}} и один из самых представительных в стране [[Девственный лес|девственных]] широколиственных лесов {{iw|Поруни (девственный лес)|Поруни|et|Poruni põlismets}}<ref name=":1" /><ref name=":4" />. На равнинах встречаются [[Камы|камовые]] поля, [[Озы|озовые]] гряды и песчаные дюны. Здесь находятся самые высокие песчаные гряды в Эстонии (42 метра) и самая высокая природная точка Ида-Вирумаа (94 метра над [[Уровень моря|уровнем моря]]), называемая [[холм]]ом Тяривере. Озёра в Куртна и [[Йыуга]] образовались на месте больших льдин [[Ледниковый период|ледникового периода]], погребённых под песком и гравием. После того, как льдины растаяли, на их месте возникли глубокие ложбины<ref name=":4" />. Национальный парк включает в себя множество мест отдыха и туристических троп<ref name=":0" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |title = Национальный парк Алутагузе и природный центр Ийзаку |lang = ru |date = |website = Visit Estonia. Официальный сайт туристической информации |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == В число охраняемых растений национального парка входят следующие виды: [[надбородник безлистный]] (Epipogium aphyllum), [[гроздовник ромашколистный]] (Botrychium matricariifolium), [[гроздовник многораздельный]] (Botrychium multifidum), [[ладьян трёхнадрезный]] (Corallorhiza trifida), [[сыть бурая]] (Cyperus fuscus), [[горечавка лёгочная]] (Gentiana pneumonanthe), [[гаммарбия]] (Hammarbya paludosa), [[полушник озёрный]] (Isoetes lacustris), [[тайник сердцевидный]] (Listera cordata), [[лобелия Дортмана]] (Lobelia dortmanna), [[эспарцет песчаный]] (Onobrychis arenaria), [[ежеголовник узколистный]] (Sparganium angustifolium), [[крестовидка гладкая]] (Cruciata laevipes), [[мёрингия]] (Moehringia lateriflora)? [[башмачок настоящий]] (Cypripedium calceolus), [[лосняк Лёзеля]] (Líparis loesélii) и другие<ref name=":3" />. Алутагузе — район обитания множества видов птиц, в частности — эстонских [[Белоголовый орлан|белоголовых орланов]], для защиты которых в 1938 году здесь была создана первая в Эстонии природоохранная зона — резерват [[Торфяное болото|торфяного болота]] {{iw|Ратва (болото)|Ратва|et|Ratva soo}}<ref name=":1" />. Под охраной государства в национальном парке находятся следующие виды птиц: белоголовый орлан (Aquila chrysaetos), [[малый подорлик]] (Aquila pomarina), [[филин]] (Bubo bubo), [[чёрный аист]] (Ciconia nigra), [[дербник]] (Falco columbarius), [[орлан-белохвост]] (Haliaeetus albicilla), [[скопа]] (Pandion haliaetus), [[турухтан]] (Philomachus pugnax), [[мохноногий сыч]] (Aegolius funereus), [[болотная сова]] (Asio flammeus), [[лебедь-кликун]] (Cygnus cygnus), [[белоспинный дятел]] (Dendrocopos leucotos), [[дупель]] (Gallinago media), [[большой веретенник]] (Limosa limosa), [[трёхпалый дятел]] (Picoides tridactylus), [[золотистая ржанка]] (Pluvialis apricaria), [[красношейная поганка]] (Podiceps auritus), [[глухарь]] (Tetrao urogallus), [[болотный лунь]] (Circus aeruginosus), [[полевой лунь]] (Circus cyaneus), [[малая мухоловка]] (Ficedula parva), [[воробьиный сыч]] (Glaucidium passerinum), [[серый сорокопут]] (Lanius excubitor), [[обыкновенный жулан]] (Lanius collurio), [[лесной жаворонок]] (Lullula arborea), [[большой кроншнеп]] (Numenius arquata), [[средний кроншнеп]] (Numenius phaeopus), [[осоед]] (Pernis apivorus), [[фифи]] (Tringa glareola), [[чирок-свистунок]] (Anas crecca), [[хохлатая чернеть]] (Aythya fuligula), [[обыкновенный гоголь]] (Bucephala clangula), [[сизая чайка]] (Larus canus), [[чибис]] (Vanellus vanellus) и другие птицы, среди них такие редкие виды, как [[чернозобик]] (Calidris alpina schinzii), [[белая куропатка]] (Lagopus lagopus), [[ястреб-тетеревятник]] (Accipiter gentilis), [[обыкновенный зимородок]] (Alcedo atthis) и [[большая выпь]] (Botaurus stellaris)<ref name=":3" />. Охраняемые виды других животных: [[обыкновенная летяга]] (Pteromys volans), [[капюшонник бороздчатый]] (Stephanopachys linearis), [[плоскотелка красная]] (Cucujus cinnaberinus"), [[обыкновенная щиповка]] (Cobitis taenia), [[жерех]] (Aspius aspius), [[обыкновенный вьюн]] (Misgurnus fossilis), [[обыкновенный подкаменщик]] (Cottus gobio) и др.<ref name=":3" /> На территории входящего состав национального парка Алутагузе заповедника Струуга обитает 21 вид стрекоз, в том числе крупнейшая в Эстонии популяция [[Коромысло зелёное|коромысла зеленого]]. Ландшафтный заповедник Смольница (250,6 га) призван сохранять уникальную систему дюн различного возраста, расположенную на северном побережье Чудского озера, и растительные сообщества, характерные для этих дюн. Протяжённость заповедной зоны составляет около 7 км, ширина — от 200 до 650 м; он входит в европейскую природоохранную сеть «[[Натура 2000]]»<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523110714/https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |archive-date = 2021-05-23 |title = Заповедники Ида-Вируского уезда |date = 2012 |publisher = Keskkonnaamet / Департамент окружающей среды |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Через Алутагузе происходят [[Миграция животных|миграции]] [[волк]]а, [[Медвежьи|медведя]], [[рыси]] и других животных из Эстонии в [[Россия|Россию]]<ref>{{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |title = Национальный парк Алутагузе |lang = ru |website = kaitsealad.ee |access-date = 2021-05-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210517131333/https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-17 }}</ref>. <gallery mode="packed" heights="150" caption="Национальный парк Алутагузе"> Puhatu looduskaitseala Liguski sihtkaitsevöönd.JPG|Заповедник Пухату Agusalu maastikukaitseala.JPG|Природный парк Агусалу Muraka raba.JPG|Верховое болото Мурака Selisoo.jpg|Торфяное болото Селисоо Kurtna MKA11.JPG|Камы в природном парке Куртна Kuradijärv.jpg|Озеро Курадиярв (Чёртово озеро) Jõuga Pesujärv.jpg|Озеро Песуярв в озёрной системе Йыуга Iisaku 2009.jpg|[[Ийзаку (посёлок)|Ийзаку]] Boot bei Vasknarva, Estland - panoramio.jpg|Река Нарва в верхнем течении </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = https://www.riigiteataja.ee/akt/122122020019 |title = Alutaguse rahvuspargi kaitse-eeskiri / Положение о национальном парке Алутагузе |lang = et |website = www.riigiteataja.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |title = Национальный парк Алутагузе на сайте Агентства окружающей среды |lang = et |website = infoleht.keskkonnainfo.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары|Катего]] [[Категория:Ида-Вирумаа]] [[Категория:Люганузе улусы]] 52elhz9yk2mf1x3b5mf8f9azeswec8d 1296672 1296671 2026-05-12T15:52:13Z Akkashka 14326 1296672 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=12 май 2026}} {{другие значения}} {{Ук}} '''Алута́гузе милли паркы''', '''Алута́гузе милли паркы'''<ref name=":0">{{cite web |url = https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104552/https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |archive-date = 2021-05-21 |title = Алутагузский национальный парк |author = Riigimetsa Majandamise Keskus |lang = ru |website = Loodusega koos |access-date = 2021-05-23 }}</ref>, '''Алута́геский национальный парк'''<ref name=":2">{{cite web |url = https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523082240/https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |archive-date = 2021-05-23 |title = Алутагескому национальному парку быть! |author = Сигне Роост |lang = ru |website = Alutaguse valla leht |publisher = Alutaguse vald |access-date = 2021-05-23 }}</ref> ({{lang-et|Alutaguse rahvuspark}}) — [[национальный парк]] в [[Эстония|Эстонии]]. По времени создания самый молодой национальный парк в стране<ref name=":1">{{cite web |lang = et |url = https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104251/https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |archive-date = 2021-05-21 |title = Eestis on uus rahvuspark – Alutaguse rahvuspark |author = Keskkonnaamet |date = 2018-11-26 |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Расположен на востоке Эстонии, в уезде [[Ида-Вирумаа]]. == Тарихы һәм ойоштороу маҡсаты == Алутагузский национальный парк основан 24 ноября 2018 года. Из шести национальных парков Эстонии он самый молодой. Первый национальный парк в Эстонии был основан в [[Лахемаа]] в 1971 году, предпоследний — [[Матсалу (национальный парк)|Матсалуский]] — в 2004 году<ref name=":1" />. Идея об основании национального парка в Алутагузе впервые была выдвинута ещё в 1920-е годы эстонским ботаником [[Вильбасте, Густав Йоханнесович|Густавом Вильбасте]]. Однако его замысел был реализован лишь почти 100 лет спустя<ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |title = В Ида-Вирумаа создан национальный парк Алутагузе |lang = ru |author = Андрей Крашевский |date = 2018-11-24 |website = [[ERR|Эстонская общественная телерадиовещательная корпорация]] |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. Цель национального парка Алутагузе — защита, сохранение и восстановление болотных, лесных, луговых, озёрных, речных и прибрежных природных сообществ [[Чудское озеро|Чудского озера]], характерных для региона ландшафтов и форм рельефа, биологического разнообразия, охраняемых животных и растений и важных мест миграции и гнездования птиц, а также сохранение и продвижение регионального культурного наследия и историко-культурных объектов<ref name=":3">{{cite web |lang = et |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523075350/https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |archive-date = 2021-05-23 |title = Kaitsealune ala või üksikobjekt: Alutaguse rahvuspark (KLO1000669) |author = Keskkonnaagentuur |website = EELIs Infoleht |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. == Территорияһы == Национальный парк Алутагузе занимает бо́льшую часть [[Алутагузе|Алутагузской низменности]]. Парк создан на базе 11 природоохранных зон: заповедников Пухату, Агусалу, Мурака и Селисоо, природных парков Куртна, Смольница, Йыуга, Ийзаку, Струуга и Мяэтагузе, а также охранной зоны в верховьях реки [[Нарва (река)|Нарвы]]. Площадь территории составляет {{число|44 135,3}} [[гектар]]а. 23 855 га (54 %) занято болотами, (18 759 га) 42 % — лесами. Площадь внутренних водоёмов составляет 884,1 га<ref name=":0" /><ref name=":3" />. Алутагузе является одним из самых богатых лесами районов Эстонии с первозданной природой, напоминающей [[Тайга|тайгу]]. Этому региону всегда была характерна редкая заселённость людьми: плотность населения здесь составляет 3 чел/км², при этом в Эстонии этот показатель составляет в среднем 30 чел/км², в [[Европейский союз|Европейском Союзе]] — 117 чел/км²<ref name=":2" />. Район Алутагузе исторически является крупнейшим районом хвойных лесов и болот в Эстонии. Национальный парк включает в себя самый длинный песчаный пляж в Эстонии и уникальную [[Дюна|дюну]] Смольница на северном берегу [[Чудское озеро|Чудского озера]], реку Нарва с самым сильным в Эстонии течением, реки и луга в природном парке {{iw|Струуга (природный парк)|Струуга|et|Struuga maastikukaitseala}}, лесной ландшафт в {{iw|Куртна (Ида-Вирумаа)|Куртна|et|Kurtna (Alutaguse)}} с самой высокой плотностью озёр, единственные в Эстонии материковые дюны в [[Агусалу]], одну из крупнейших в Северной Европе болотных систем {{iw|Пухату (болотная система)|Пухату|et|Puhatu soostik}} и один из самых представительных в стране [[Девственный лес|девственных]] широколиственных лесов {{iw|Поруни (девственный лес)|Поруни|et|Poruni põlismets}}<ref name=":1" /><ref name=":4" />. На равнинах встречаются [[Камы|камовые]] поля, [[Озы|озовые]] гряды и песчаные дюны. Здесь находятся самые высокие песчаные гряды в Эстонии (42 метра) и самая высокая природная точка Ида-Вирумаа (94 метра над [[Уровень моря|уровнем моря]]), называемая [[холм]]ом Тяривере. Озёра в Куртна и [[Йыуга]] образовались на месте больших льдин [[Ледниковый период|ледникового периода]], погребённых под песком и гравием. После того, как льдины растаяли, на их месте возникли глубокие ложбины<ref name=":4" />. Национальный парк включает в себя множество мест отдыха и туристических троп<ref name=":0" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |title = Национальный парк Алутагузе и природный центр Ийзаку |lang = ru |date = |website = Visit Estonia. Официальный сайт туристической информации |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == В число охраняемых растений национального парка входят следующие виды: [[надбородник безлистный]] (Epipogium aphyllum), [[гроздовник ромашколистный]] (Botrychium matricariifolium), [[гроздовник многораздельный]] (Botrychium multifidum), [[ладьян трёхнадрезный]] (Corallorhiza trifida), [[сыть бурая]] (Cyperus fuscus), [[горечавка лёгочная]] (Gentiana pneumonanthe), [[гаммарбия]] (Hammarbya paludosa), [[полушник озёрный]] (Isoetes lacustris), [[тайник сердцевидный]] (Listera cordata), [[лобелия Дортмана]] (Lobelia dortmanna), [[эспарцет песчаный]] (Onobrychis arenaria), [[ежеголовник узколистный]] (Sparganium angustifolium), [[крестовидка гладкая]] (Cruciata laevipes), [[мёрингия]] (Moehringia lateriflora)? [[башмачок настоящий]] (Cypripedium calceolus), [[лосняк Лёзеля]] (Líparis loesélii) и другие<ref name=":3" />. Алутагузе — район обитания множества видов птиц, в частности — эстонских [[Белоголовый орлан|белоголовых орланов]], для защиты которых в 1938 году здесь была создана первая в Эстонии природоохранная зона — резерват [[Торфяное болото|торфяного болота]] {{iw|Ратва (болото)|Ратва|et|Ratva soo}}<ref name=":1" />. Под охраной государства в национальном парке находятся следующие виды птиц: белоголовый орлан (Aquila chrysaetos), [[малый подорлик]] (Aquila pomarina), [[филин]] (Bubo bubo), [[чёрный аист]] (Ciconia nigra), [[дербник]] (Falco columbarius), [[орлан-белохвост]] (Haliaeetus albicilla), [[скопа]] (Pandion haliaetus), [[турухтан]] (Philomachus pugnax), [[мохноногий сыч]] (Aegolius funereus), [[болотная сова]] (Asio flammeus), [[лебедь-кликун]] (Cygnus cygnus), [[белоспинный дятел]] (Dendrocopos leucotos), [[дупель]] (Gallinago media), [[большой веретенник]] (Limosa limosa), [[трёхпалый дятел]] (Picoides tridactylus), [[золотистая ржанка]] (Pluvialis apricaria), [[красношейная поганка]] (Podiceps auritus), [[глухарь]] (Tetrao urogallus), [[болотный лунь]] (Circus aeruginosus), [[полевой лунь]] (Circus cyaneus), [[малая мухоловка]] (Ficedula parva), [[воробьиный сыч]] (Glaucidium passerinum), [[серый сорокопут]] (Lanius excubitor), [[обыкновенный жулан]] (Lanius collurio), [[лесной жаворонок]] (Lullula arborea), [[большой кроншнеп]] (Numenius arquata), [[средний кроншнеп]] (Numenius phaeopus), [[осоед]] (Pernis apivorus), [[фифи]] (Tringa glareola), [[чирок-свистунок]] (Anas crecca), [[хохлатая чернеть]] (Aythya fuligula), [[обыкновенный гоголь]] (Bucephala clangula), [[сизая чайка]] (Larus canus), [[чибис]] (Vanellus vanellus) и другие птицы, среди них такие редкие виды, как [[чернозобик]] (Calidris alpina schinzii), [[белая куропатка]] (Lagopus lagopus), [[ястреб-тетеревятник]] (Accipiter gentilis), [[обыкновенный зимородок]] (Alcedo atthis) и [[большая выпь]] (Botaurus stellaris)<ref name=":3" />. Охраняемые виды других животных: [[обыкновенная летяга]] (Pteromys volans), [[капюшонник бороздчатый]] (Stephanopachys linearis), [[плоскотелка красная]] (Cucujus cinnaberinus"), [[обыкновенная щиповка]] (Cobitis taenia), [[жерех]] (Aspius aspius), [[обыкновенный вьюн]] (Misgurnus fossilis), [[обыкновенный подкаменщик]] (Cottus gobio) и др.<ref name=":3" /> На территории входящего состав национального парка Алутагузе заповедника Струуга обитает 21 вид стрекоз, в том числе крупнейшая в Эстонии популяция [[Коромысло зелёное|коромысла зеленого]]. Ландшафтный заповедник Смольница (250,6 га) призван сохранять уникальную систему дюн различного возраста, расположенную на северном побережье Чудского озера, и растительные сообщества, характерные для этих дюн. Протяжённость заповедной зоны составляет около 7 км, ширина — от 200 до 650 м; он входит в европейскую природоохранную сеть «[[Натура 2000]]»<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523110714/https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |archive-date = 2021-05-23 |title = Заповедники Ида-Вируского уезда |date = 2012 |publisher = Keskkonnaamet / Департамент окружающей среды |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Через Алутагузе происходят [[Миграция животных|миграции]] [[волк]]а, [[Медвежьи|медведя]], [[рыси]] и других животных из Эстонии в [[Россия|Россию]]<ref>{{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |title = Национальный парк Алутагузе |lang = ru |website = kaitsealad.ee |access-date = 2021-05-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210517131333/https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-17 }}</ref>. <gallery mode="packed" heights="150" caption="Национальный парк Алутагузе"> Puhatu looduskaitseala Liguski sihtkaitsevöönd.JPG|Заповедник Пухату Agusalu maastikukaitseala.JPG|Природный парк Агусалу Muraka raba.JPG|Верховое болото Мурака Selisoo.jpg|Торфяное болото Селисоо Kurtna MKA11.JPG|Камы в природном парке Куртна Kuradijärv.jpg|Озеро Курадиярв (Чёртово озеро) Jõuga Pesujärv.jpg|Озеро Песуярв в озёрной системе Йыуга Iisaku 2009.jpg|[[Ийзаку (посёлок)|Ийзаку]] Boot bei Vasknarva, Estland - panoramio.jpg|Река Нарва в верхнем течении </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = https://www.riigiteataja.ee/akt/122122020019 |title = Alutaguse rahvuspargi kaitse-eeskiri / Положение о национальном парке Алутагузе |lang = et |website = www.riigiteataja.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |title = Национальный парк Алутагузе на сайте Агентства окружающей среды |lang = et |website = infoleht.keskkonnainfo.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/alutaguse-rahvuspark|title = Национальный парк Алутагузе|archive-url = |archive-date = }} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары|Катего]] [[Категория:Ида-Вирумаа]] [[Категория:Люганузе улусы]] 1g6g055m79hnm8b2k2dvq39isxtb99w 1296676 1296672 2026-05-12T16:33:52Z Akkashka 14326 1296676 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=12 май 2026}} {{другие значения}} {{Ук}} '''Алута́гузе милли паркы''', '''Алута́гузе милли паркы'''<ref name=":0">{{cite web |url = https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104552/https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |archive-date = 2021-05-21 |title = Алутагузский национальный парк |author = Riigimetsa Majandamise Keskus |lang = ru |website = Loodusega koos |access-date = 2021-05-23 }}</ref>, '''Алута́геский милли паркы'''<ref name=":2">{{cite web |url = https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523082240/https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |archive-date = 2021-05-23 |title = Алутагескому национальному парку быть! |author = Сигне Роост |lang = ru |website = Alutaguse valla leht |publisher = Alutaguse vald |access-date = 2021-05-23 }}</ref> ({{lang-et|Alutaguse rahvuspark}}) — [[национальный парк]] в [[Эстония|Эстонии]]. Ойошторолоу ваҡыты буйынса илдең иң яңы милли паркы<ref name=":1">{{cite web |lang = et |url = https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104251/https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |archive-date = 2021-05-21 |title = Eestis on uus rahvuspark – Alutaguse rahvuspark |author = Keskkonnaamet |date = 2018-11-26 |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Эстонияның көнсығышында, [[Ида-Вирумаа]] өйәҙендә, урынлашҡан. == Тарихы һәм ойоштороу маҡсаты == Алутагузе милли паркына 2018 йылдың 24 ноябрендә нигеҙ һалынған. Эстонияның алты милли паркы араһында иң йәше. Эстонияла беренсе милли парк 1971 йылда [[Лахемаа]]ла, һуңғынан алдағыһы — [[Матсалу (национальный парк)|Матсалу]] — 2004 йылда булдырылған<ref name=":1" />. Алутагузела милли парк булдырыу идеяһын беренсе тапҡыр 1920-се йылдарҙа уҡ эстон ботанигы [[Вильбасте, Густав Йоханнесович|Густавом Вильбасте]] тәҡдим итә. Әммә уның ниәте 100 йыл үткәс кенә тормошҡа ашырыла<ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |title = В Ида-Вирумаа создан национальный парк Алутагузе |lang = ru |author = Андрей Крашевский |date = 2018-11-24 |website = [[ERR|Эстонская общественная телерадиовещательная корпорация]] |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. Алутагузе милли паркының маҡсаты — [[Чудское озеро|Чуд күле]]нең һаҙлыҡ, урман, болон, күл, йылға һәм яр буйы тәбиғәт берләшмәләрен һаҡлау, һаҡлап ҡалыу һәм тергеҙеү, был төбәктәргә хас ландшафт һәм рельеф формалары, биологик төрлөлөктө, һаҡланған хайуандар һәм үҫемлектәр һәм ҡоштарҙың мөһим миграция һәм оя ҡороу урындары, шулай уҡ төбәк мәҙәни мираҫын һәм тарихи-мәҙәни объекттарҙы һаҡлап ҡалыу һәм артабан үҫтереү<ref name=":3">{{cite web |lang = et |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523075350/https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |archive-date = 2021-05-23 |title = Kaitsealune ala või üksikobjekt: Alutaguse rahvuspark (KLO1000669) |author = Keskkonnaagentuur |website = EELIs Infoleht |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. == Территорияһы == Алутагузе милли паркы [[Алутагузе|Алутагузе уйһыулығы]]ның ҙур өлөшөн биләй. Парк 11 тәбиғәтте һаҡлау зонаһы: Пухату, Агусалу, Мурака һәм Селисоо ҡурсаулыҡтары, Куртна, Смольница, Йыуга, Ийзаку, Струуга һәм Мяэтагузе тәбиғәт парктары, шулай уҡ [[Нарва (река)|Нарва]] йылғаһының үрге ағымында һаҡлау зоналары базаһында булдырылған. Территорияһының майҙаны 44 135,3 [[гектар]] тәшкил итә, 23 855 га (54 %) — һаҙлыҡтар, (18 759 га) — 42% урмандар биләй. Эске һыу ятҡылыҡтарының майҙаны 884,1 гектар тәшкил итә<ref name=":0" /><ref name=":3" />. Алутагузе Эстонияның иң бай урмандарға бай райондарының береһе булып тора, уның тәбиғәте [[Тайга|тайга]]ны хәтерләтә. Был төбәккә һәр ваҡыт кешеләрҙең һирәк йәшәгәнлеге хас: халыҡ тығыҙлығы бында 3 кеше/км², шул уҡ ваҡытта Эстонияла был күрһәткес уртаса 30 кеше/км², Европа Союзында 117 кеше/км²<ref name=":2" />. Алутагузе районы тарихи яҡтан Эстонияла ылыҫлы урмандар һәм һаҙлыҡтарҙың иң ҙур районы булып тора. Милли парк Эстонияның иң оҙон ҡомло пляжын һәм Чуд күленең төньяҡ ярындағы уникаль Смольница [[Дюна|дюна]]һын, Эстонияның иң көслө ағымлы Нарва йылғаһын, {{iw|Струуга (природный парк)|Струуга|et|Struuga maastikukaitseala}} тәбиғәт паркындағы йылғаларҙы һәм болондарҙы, күлдәрҙең иң юғары тығыҙлығы менән дан тотҡан {{iw|Куртна (Ида-Вирумаа)|Куртна|et|Kurtna (Alutaguse)}} урман ландшафтын, Эстонияла берҙән-бер [[Агусалу]] материк дюналарын, Төньяҡ Европала иң ҙур {{iw|Пухату (болотная система)|Пухату|et|Puhatu soostik}} һаҙлыҡ системаларының береһен һәм илдәге иң күренекле {{iw|Поруни (девственный лес)|Поруни|et|Poruni põlismets}} киң япраҡлы [[Девственный лес|тәбиғи хәлендә]] кеше ҡулы теймәгән урмандарҙың береһен үҙ эсенә ала<ref name=":1" /><ref name=":4" />. На равнинах встречаются [[Камы|камовые]] поля, [[Озы|озовые]] гряды и песчаные дюны. Здесь находятся самые высокие песчаные гряды в Эстонии (42 метра) и самая высокая природная точка Ида-Вирумаа (94 метра над [[Уровень моря|уровнем моря]]), называемая [[холм]]ом Тяривере. Озёра в Куртна и [[Йыуга]] образовались на месте больших льдин [[Ледниковый период|ледникового периода]], погребённых под песком и гравием. После того, как льдины растаяли, на их месте возникли глубокие ложбины<ref name=":4" />. Национальный парк включает в себя множество мест отдыха и туристических троп<ref name=":0" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |title = Национальный парк Алутагузе и природный центр Ийзаку |lang = ru |date = |website = Visit Estonia. Официальный сайт туристической информации |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == В число охраняемых растений национального парка входят следующие виды: [[надбородник безлистный]] (Epipogium aphyllum), [[гроздовник ромашколистный]] (Botrychium matricariifolium), [[гроздовник многораздельный]] (Botrychium multifidum), [[ладьян трёхнадрезный]] (Corallorhiza trifida), [[сыть бурая]] (Cyperus fuscus), [[горечавка лёгочная]] (Gentiana pneumonanthe), [[гаммарбия]] (Hammarbya paludosa), [[полушник озёрный]] (Isoetes lacustris), [[тайник сердцевидный]] (Listera cordata), [[лобелия Дортмана]] (Lobelia dortmanna), [[эспарцет песчаный]] (Onobrychis arenaria), [[ежеголовник узколистный]] (Sparganium angustifolium), [[крестовидка гладкая]] (Cruciata laevipes), [[мёрингия]] (Moehringia lateriflora)? [[башмачок настоящий]] (Cypripedium calceolus), [[лосняк Лёзеля]] (Líparis loesélii) и другие<ref name=":3" />. Алутагузе — район обитания множества видов птиц, в частности — эстонских [[Белоголовый орлан|белоголовых орланов]], для защиты которых в 1938 году здесь была создана первая в Эстонии природоохранная зона — резерват [[Торфяное болото|торфяного болота]] {{iw|Ратва (болото)|Ратва|et|Ratva soo}}<ref name=":1" />. Под охраной государства в национальном парке находятся следующие виды птиц: белоголовый орлан (Aquila chrysaetos), [[малый подорлик]] (Aquila pomarina), [[филин]] (Bubo bubo), [[чёрный аист]] (Ciconia nigra), [[дербник]] (Falco columbarius), [[орлан-белохвост]] (Haliaeetus albicilla), [[скопа]] (Pandion haliaetus), [[турухтан]] (Philomachus pugnax), [[мохноногий сыч]] (Aegolius funereus), [[болотная сова]] (Asio flammeus), [[лебедь-кликун]] (Cygnus cygnus), [[белоспинный дятел]] (Dendrocopos leucotos), [[дупель]] (Gallinago media), [[большой веретенник]] (Limosa limosa), [[трёхпалый дятел]] (Picoides tridactylus), [[золотистая ржанка]] (Pluvialis apricaria), [[красношейная поганка]] (Podiceps auritus), [[глухарь]] (Tetrao urogallus), [[болотный лунь]] (Circus aeruginosus), [[полевой лунь]] (Circus cyaneus), [[малая мухоловка]] (Ficedula parva), [[воробьиный сыч]] (Glaucidium passerinum), [[серый сорокопут]] (Lanius excubitor), [[обыкновенный жулан]] (Lanius collurio), [[лесной жаворонок]] (Lullula arborea), [[большой кроншнеп]] (Numenius arquata), [[средний кроншнеп]] (Numenius phaeopus), [[осоед]] (Pernis apivorus), [[фифи]] (Tringa glareola), [[чирок-свистунок]] (Anas crecca), [[хохлатая чернеть]] (Aythya fuligula), [[обыкновенный гоголь]] (Bucephala clangula), [[сизая чайка]] (Larus canus), [[чибис]] (Vanellus vanellus) и другие птицы, среди них такие редкие виды, как [[чернозобик]] (Calidris alpina schinzii), [[белая куропатка]] (Lagopus lagopus), [[ястреб-тетеревятник]] (Accipiter gentilis), [[обыкновенный зимородок]] (Alcedo atthis) и [[большая выпь]] (Botaurus stellaris)<ref name=":3" />. Охраняемые виды других животных: [[обыкновенная летяга]] (Pteromys volans), [[капюшонник бороздчатый]] (Stephanopachys linearis), [[плоскотелка красная]] (Cucujus cinnaberinus"), [[обыкновенная щиповка]] (Cobitis taenia), [[жерех]] (Aspius aspius), [[обыкновенный вьюн]] (Misgurnus fossilis), [[обыкновенный подкаменщик]] (Cottus gobio) и др.<ref name=":3" /> На территории входящего состав национального парка Алутагузе заповедника Струуга обитает 21 вид стрекоз, в том числе крупнейшая в Эстонии популяция [[Коромысло зелёное|коромысла зеленого]]. Ландшафтный заповедник Смольница (250,6 га) призван сохранять уникальную систему дюн различного возраста, расположенную на северном побережье Чудского озера, и растительные сообщества, характерные для этих дюн. Протяжённость заповедной зоны составляет около 7 км, ширина — от 200 до 650 м; он входит в европейскую природоохранную сеть «[[Натура 2000]]»<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523110714/https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |archive-date = 2021-05-23 |title = Заповедники Ида-Вируского уезда |date = 2012 |publisher = Keskkonnaamet / Департамент окружающей среды |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Через Алутагузе происходят [[Миграция животных|миграции]] [[волк]]а, [[Медвежьи|медведя]], [[рыси]] и других животных из Эстонии в [[Россия|Россию]]<ref>{{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |title = Национальный парк Алутагузе |lang = ru |website = kaitsealad.ee |access-date = 2021-05-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210517131333/https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-17 }}</ref>. <gallery mode="packed" heights="150" caption="Национальный парк Алутагузе"> Puhatu looduskaitseala Liguski sihtkaitsevöönd.JPG|Заповедник Пухату Agusalu maastikukaitseala.JPG|Природный парк Агусалу Muraka raba.JPG|Верховое болото Мурака Selisoo.jpg|Торфяное болото Селисоо Kurtna MKA11.JPG|Камы в природном парке Куртна Kuradijärv.jpg|Озеро Курадиярв (Чёртово озеро) Jõuga Pesujärv.jpg|Озеро Песуярв в озёрной системе Йыуга Iisaku 2009.jpg|[[Ийзаку (посёлок)|Ийзаку]] Boot bei Vasknarva, Estland - panoramio.jpg|Река Нарва в верхнем течении </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = https://www.riigiteataja.ee/akt/122122020019 |title = Alutaguse rahvuspargi kaitse-eeskiri / Положение о национальном парке Алутагузе |lang = et |website = www.riigiteataja.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |title = Национальный парк Алутагузе на сайте Агентства окружающей среды |lang = et |website = infoleht.keskkonnainfo.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/alutaguse-rahvuspark|title = Национальный парк Алутагузе|archive-url = |archive-date = }} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары|Катего]] [[Категория:Ида-Вирумаа]] [[Категория:Люганузе улусы]] qx8tyavda8axbyq3vjptrdkevl4ymk8 1296681 1296676 2026-05-12T16:55:26Z Akkashka 14326 /* Территорияһы */ 1296681 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=12 май 2026}} {{другие значения}} {{Ук}} '''Алута́гузе милли паркы''', '''Алута́гузе милли паркы'''<ref name=":0">{{cite web |url = https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104552/https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |archive-date = 2021-05-21 |title = Алутагузский национальный парк |author = Riigimetsa Majandamise Keskus |lang = ru |website = Loodusega koos |access-date = 2021-05-23 }}</ref>, '''Алута́геский милли паркы'''<ref name=":2">{{cite web |url = https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523082240/https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |archive-date = 2021-05-23 |title = Алутагескому национальному парку быть! |author = Сигне Роост |lang = ru |website = Alutaguse valla leht |publisher = Alutaguse vald |access-date = 2021-05-23 }}</ref> ({{lang-et|Alutaguse rahvuspark}}) — [[национальный парк]] в [[Эстония|Эстонии]]. Ойошторолоу ваҡыты буйынса илдең иң яңы милли паркы<ref name=":1">{{cite web |lang = et |url = https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104251/https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |archive-date = 2021-05-21 |title = Eestis on uus rahvuspark – Alutaguse rahvuspark |author = Keskkonnaamet |date = 2018-11-26 |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Эстонияның көнсығышында, [[Ида-Вирумаа]] өйәҙендә, урынлашҡан. == Тарихы һәм ойоштороу маҡсаты == Алутагузе милли паркына 2018 йылдың 24 ноябрендә нигеҙ һалынған. Эстонияның алты милли паркы араһында иң йәше. Эстонияла беренсе милли парк 1971 йылда [[Лахемаа]]ла, һуңғынан алдағыһы — [[Матсалу (национальный парк)|Матсалу]] — 2004 йылда булдырылған<ref name=":1" />. Алутагузела милли парк булдырыу идеяһын беренсе тапҡыр 1920-се йылдарҙа уҡ эстон ботанигы [[Вильбасте, Густав Йоханнесович|Густавом Вильбасте]] тәҡдим итә. Әммә уның ниәте 100 йыл үткәс кенә тормошҡа ашырыла<ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |title = В Ида-Вирумаа создан национальный парк Алутагузе |lang = ru |author = Андрей Крашевский |date = 2018-11-24 |website = [[ERR|Эстонская общественная телерадиовещательная корпорация]] |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. Алутагузе милли паркының маҡсаты — [[Чудское озеро|Чуд күле]]нең һаҙлыҡ, урман, болон, күл, йылға һәм яр буйы тәбиғәт берләшмәләрен һаҡлау, һаҡлап ҡалыу һәм тергеҙеү, был төбәктәргә хас ландшафт һәм рельеф формалары, биологик төрлөлөктө, һаҡланған хайуандар һәм үҫемлектәр һәм ҡоштарҙың мөһим миграция һәм оя ҡороу урындары, шулай уҡ төбәк мәҙәни мираҫын һәм тарихи-мәҙәни объекттарҙы һаҡлап ҡалыу һәм артабан үҫтереү<ref name=":3">{{cite web |lang = et |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523075350/https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |archive-date = 2021-05-23 |title = Kaitsealune ala või üksikobjekt: Alutaguse rahvuspark (KLO1000669) |author = Keskkonnaagentuur |website = EELIs Infoleht |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. == Территорияһы == Алутагузе милли паркы [[Алутагузе|Алутагузе уйһыулығы]]ның ҙур өлөшөн биләй. Парк 11 тәбиғәтте һаҡлау зонаһы: Пухату, Агусалу, Мурака һәм Селисоо ҡурсаулыҡтары, Куртна, Смольница, Йыуга, Ийзаку, Струуга һәм Мяэтагузе тәбиғәт парктары, шулай уҡ [[Нарва (река)|Нарва]] йылғаһының үрге ағымында һаҡлау зоналары базаһында булдырылған. Территорияһының майҙаны 44 135,3 [[гектар]] тәшкил итә, 23 855 га (54 %) — һаҙлыҡтар, (18 759 га) — 42% урмандар биләй. Эске һыу ятҡылыҡтарының майҙаны 884,1 гектар тәшкил итә<ref name=":0" /><ref name=":3" />. Алутагузе Эстонияның иң бай урмандарға бай райондарының береһе булып тора, уның тәбиғәте [[Тайга|тайга]]ны хәтерләтә. Был төбәккә һәр ваҡыт кешеләрҙең һирәк йәшәгәнлеге хас: халыҡ тығыҙлығы бында 3 кеше/км², шул уҡ ваҡытта Эстонияла был күрһәткес уртаса 30 кеше/км², Европа Союзында 117 кеше/км²<ref name=":2" />. Алутагузе районы тарихи яҡтан Эстонияла иң ҙур ылыҫлы урмандар һәм һаҙлыҡтар районы булып тора. Милли парк Эстонияның иң оҙон ҡомло пляжын һәм Чуд күленең төньяҡ ярындағы уникаль Смольница [[Дюна|дюна]]һын, Эстонияның иң көслө ағымлы Нарва йылғаһын, {{iw|Струуга (природный парк)|Струуга|et|Struuga maastikukaitseala}} тәбиғәт паркындағы йылғаларҙы һәм болондарҙы, күлдәрҙең иң юғары тығыҙлығы менән дан тотҡан {{iw|Куртна (Ида-Вирумаа)|Куртна|et|Kurtna (Alutaguse)}} урман ландшафтын, Эстонияла берҙән-бер [[Агусалу]] материк дюналарын, Төньяҡ Европала иң ҙур {{iw|Пухату (болотная система)|Пухату|et|Puhatu soostik}} һаҙлыҡ системаларының береһен һәм илдәге иң күренекле {{iw|Поруни (девственный лес)|Поруни|et|Poruni põlismets}} киң япраҡлы кеше ҡулы теймәгән йәки [[Девственный лес|тәбиғи хәлдәге]] урмандарҙың береһен үҙ эсенә ала<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Тигеҙлектәрҙә [[Камы|кам]] яландары (был һуңғы материк боҙланыуы эшмәкәрлеге менән бәйле боҙлоҡ аккумулятив рельеф формалары), [[Озы|оз]] теҙмәләре (һыу-боҙлоҡ сығышлы һыҙыҡлы һуҙылған, тимер юл өйөмдәрен хәтерләткән тар грунт валдары) һәм ҡомло дюналар осрай. Бында Эстонияның иң бейек ҡомло теҙмәләре (42 метр) һәм Ида-Вирумааның (диңгеҙ кимәленән 94 метр) Тяривере иң бейек тәбиғи нөктәһе урынлашҡан, ул Тяривере убаһы тип атала. Куртна һәм [[Йыуга]] күлдәре [[Ледниковый период|боҙлоҡ осоро]]ндағы ҡом һәм ҡырсынташ аҫтында ерләнгән ҙур боҙлоҡтар урынында барлыҡҡа килгән. Боҙлоҡтар иреп бөткәс, уларҙың урынында тәрән уйпатлыҡтар барлыҡҡа килгән<ref name=":4" />. Милли паркта күп ял итеү урындары һәм туристик һуҡмаҡтар бар<ref name=":0" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |title = Национальный парк Алутагузе и природный центр Ийзаку |lang = ru |date = |website = Visit Estonia. Официальный сайт туристической информации |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == В число охраняемых растений национального парка входят следующие виды: [[надбородник безлистный]] (Epipogium aphyllum), [[гроздовник ромашколистный]] (Botrychium matricariifolium), [[гроздовник многораздельный]] (Botrychium multifidum), [[ладьян трёхнадрезный]] (Corallorhiza trifida), [[сыть бурая]] (Cyperus fuscus), [[горечавка лёгочная]] (Gentiana pneumonanthe), [[гаммарбия]] (Hammarbya paludosa), [[полушник озёрный]] (Isoetes lacustris), [[тайник сердцевидный]] (Listera cordata), [[лобелия Дортмана]] (Lobelia dortmanna), [[эспарцет песчаный]] (Onobrychis arenaria), [[ежеголовник узколистный]] (Sparganium angustifolium), [[крестовидка гладкая]] (Cruciata laevipes), [[мёрингия]] (Moehringia lateriflora)? [[башмачок настоящий]] (Cypripedium calceolus), [[лосняк Лёзеля]] (Líparis loesélii) и другие<ref name=":3" />. Алутагузе — район обитания множества видов птиц, в частности — эстонских [[Белоголовый орлан|белоголовых орланов]], для защиты которых в 1938 году здесь была создана первая в Эстонии природоохранная зона — резерват [[Торфяное болото|торфяного болота]] {{iw|Ратва (болото)|Ратва|et|Ratva soo}}<ref name=":1" />. Под охраной государства в национальном парке находятся следующие виды птиц: белоголовый орлан (Aquila chrysaetos), [[малый подорлик]] (Aquila pomarina), [[филин]] (Bubo bubo), [[чёрный аист]] (Ciconia nigra), [[дербник]] (Falco columbarius), [[орлан-белохвост]] (Haliaeetus albicilla), [[скопа]] (Pandion haliaetus), [[турухтан]] (Philomachus pugnax), [[мохноногий сыч]] (Aegolius funereus), [[болотная сова]] (Asio flammeus), [[лебедь-кликун]] (Cygnus cygnus), [[белоспинный дятел]] (Dendrocopos leucotos), [[дупель]] (Gallinago media), [[большой веретенник]] (Limosa limosa), [[трёхпалый дятел]] (Picoides tridactylus), [[золотистая ржанка]] (Pluvialis apricaria), [[красношейная поганка]] (Podiceps auritus), [[глухарь]] (Tetrao urogallus), [[болотный лунь]] (Circus aeruginosus), [[полевой лунь]] (Circus cyaneus), [[малая мухоловка]] (Ficedula parva), [[воробьиный сыч]] (Glaucidium passerinum), [[серый сорокопут]] (Lanius excubitor), [[обыкновенный жулан]] (Lanius collurio), [[лесной жаворонок]] (Lullula arborea), [[большой кроншнеп]] (Numenius arquata), [[средний кроншнеп]] (Numenius phaeopus), [[осоед]] (Pernis apivorus), [[фифи]] (Tringa glareola), [[чирок-свистунок]] (Anas crecca), [[хохлатая чернеть]] (Aythya fuligula), [[обыкновенный гоголь]] (Bucephala clangula), [[сизая чайка]] (Larus canus), [[чибис]] (Vanellus vanellus) и другие птицы, среди них такие редкие виды, как [[чернозобик]] (Calidris alpina schinzii), [[белая куропатка]] (Lagopus lagopus), [[ястреб-тетеревятник]] (Accipiter gentilis), [[обыкновенный зимородок]] (Alcedo atthis) и [[большая выпь]] (Botaurus stellaris)<ref name=":3" />. Охраняемые виды других животных: [[обыкновенная летяга]] (Pteromys volans), [[капюшонник бороздчатый]] (Stephanopachys linearis), [[плоскотелка красная]] (Cucujus cinnaberinus"), [[обыкновенная щиповка]] (Cobitis taenia), [[жерех]] (Aspius aspius), [[обыкновенный вьюн]] (Misgurnus fossilis), [[обыкновенный подкаменщик]] (Cottus gobio) и др.<ref name=":3" /> На территории входящего состав национального парка Алутагузе заповедника Струуга обитает 21 вид стрекоз, в том числе крупнейшая в Эстонии популяция [[Коромысло зелёное|коромысла зеленого]]. Ландшафтный заповедник Смольница (250,6 га) призван сохранять уникальную систему дюн различного возраста, расположенную на северном побережье Чудского озера, и растительные сообщества, характерные для этих дюн. Протяжённость заповедной зоны составляет около 7 км, ширина — от 200 до 650 м; он входит в европейскую природоохранную сеть «[[Натура 2000]]»<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523110714/https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |archive-date = 2021-05-23 |title = Заповедники Ида-Вируского уезда |date = 2012 |publisher = Keskkonnaamet / Департамент окружающей среды |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Через Алутагузе происходят [[Миграция животных|миграции]] [[волк]]а, [[Медвежьи|медведя]], [[рыси]] и других животных из Эстонии в [[Россия|Россию]]<ref>{{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |title = Национальный парк Алутагузе |lang = ru |website = kaitsealad.ee |access-date = 2021-05-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210517131333/https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-17 }}</ref>. <gallery mode="packed" heights="150" caption="Национальный парк Алутагузе"> Puhatu looduskaitseala Liguski sihtkaitsevöönd.JPG|Заповедник Пухату Agusalu maastikukaitseala.JPG|Природный парк Агусалу Muraka raba.JPG|Верховое болото Мурака Selisoo.jpg|Торфяное болото Селисоо Kurtna MKA11.JPG|Камы в природном парке Куртна Kuradijärv.jpg|Озеро Курадиярв (Чёртово озеро) Jõuga Pesujärv.jpg|Озеро Песуярв в озёрной системе Йыуга Iisaku 2009.jpg|[[Ийзаку (посёлок)|Ийзаку]] Boot bei Vasknarva, Estland - panoramio.jpg|Река Нарва в верхнем течении </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = https://www.riigiteataja.ee/akt/122122020019 |title = Alutaguse rahvuspargi kaitse-eeskiri / Положение о национальном парке Алутагузе |lang = et |website = www.riigiteataja.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |title = Национальный парк Алутагузе на сайте Агентства окружающей среды |lang = et |website = infoleht.keskkonnainfo.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/alutaguse-rahvuspark|title = Национальный парк Алутагузе|archive-url = |archive-date = }} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары|Катего]] [[Категория:Ида-Вирумаа]] [[Категория:Люганузе улусы]] o9qdg1i7apezq55l7vzwc4rasm43owk 1296683 1296681 2026-05-12T16:58:54Z Akkashka 14326 /* Территорияһы */ 1296683 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=12 май 2026}} {{другие значения}} {{Ук}} '''Алута́гузе милли паркы''', '''Алута́гузе милли паркы'''<ref name=":0">{{cite web |url = https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104552/https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |archive-date = 2021-05-21 |title = Алутагузский национальный парк |author = Riigimetsa Majandamise Keskus |lang = ru |website = Loodusega koos |access-date = 2021-05-23 }}</ref>, '''Алута́геский милли паркы'''<ref name=":2">{{cite web |url = https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523082240/https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |archive-date = 2021-05-23 |title = Алутагескому национальному парку быть! |author = Сигне Роост |lang = ru |website = Alutaguse valla leht |publisher = Alutaguse vald |access-date = 2021-05-23 }}</ref> ({{lang-et|Alutaguse rahvuspark}}) — [[национальный парк]] в [[Эстония|Эстонии]]. Ойошторолоу ваҡыты буйынса илдең иң яңы милли паркы<ref name=":1">{{cite web |lang = et |url = https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104251/https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |archive-date = 2021-05-21 |title = Eestis on uus rahvuspark – Alutaguse rahvuspark |author = Keskkonnaamet |date = 2018-11-26 |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Эстонияның көнсығышында, [[Ида-Вирумаа]] өйәҙендә, урынлашҡан. == Тарихы һәм ойоштороу маҡсаты == Алутагузе милли паркына 2018 йылдың 24 ноябрендә нигеҙ һалынған. Эстонияның алты милли паркы араһында иң йәше. Эстонияла беренсе милли парк 1971 йылда [[Лахемаа]]ла, һуңғынан алдағыһы — [[Матсалу (национальный парк)|Матсалу]] — 2004 йылда булдырылған<ref name=":1" />. Алутагузела милли парк булдырыу идеяһын беренсе тапҡыр 1920-се йылдарҙа уҡ эстон ботанигы [[Вильбасте, Густав Йоханнесович|Густавом Вильбасте]] тәҡдим итә. Әммә уның ниәте 100 йыл үткәс кенә тормошҡа ашырыла<ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |title = В Ида-Вирумаа создан национальный парк Алутагузе |lang = ru |author = Андрей Крашевский |date = 2018-11-24 |website = [[ERR|Эстонская общественная телерадиовещательная корпорация]] |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. Алутагузе милли паркының маҡсаты — [[Чудское озеро|Чуд күле]]нең һаҙлыҡ, урман, болон, күл, йылға һәм яр буйы тәбиғәт берләшмәләрен һаҡлау, һаҡлап ҡалыу һәм тергеҙеү, был төбәктәргә хас ландшафт һәм рельеф формалары, биологик төрлөлөктө, һаҡланған хайуандар һәм үҫемлектәр һәм ҡоштарҙың мөһим миграция һәм оя ҡороу урындары, шулай уҡ төбәк мәҙәни мираҫын һәм тарихи-мәҙәни объекттарҙы һаҡлап ҡалыу һәм артабан үҫтереү<ref name=":3">{{cite web |lang = et |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523075350/https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |archive-date = 2021-05-23 |title = Kaitsealune ala või üksikobjekt: Alutaguse rahvuspark (KLO1000669) |author = Keskkonnaagentuur |website = EELIs Infoleht |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. == Территорияһы == Алутагузе милли паркы [[Алутагузе|Алутагузе уйһыулығы]]ның ҙур өлөшөн биләй. Парк 11 тәбиғәтте һаҡлау зонаһы: Пухату, Агусалу, Мурака һәм Селисоо ҡурсаулыҡтары, Куртна, Смольница, Йыуга, Ийзаку, Струуга һәм Мяэтагузе тәбиғәт парктары, шулай уҡ [[Нарва (река)|Нарва]] йылғаһының үрге ағымында һаҡлау зоналары базаһында булдырылған. Территорияһының майҙаны 44 135,3 [[гектар]] тәшкил итә, 23 855 га (54 %) — һаҙлыҡтар, (18 759 га) — 42% урмандар биләй. Эске һыу ятҡылыҡтарының майҙаны 884,1 гектар тәшкил итә<ref name=":0" /><ref name=":3" />. Алутагузе Эстонияның иң бай урмандарға бай райондарының береһе булып тора, уның тәбиғәте [[Тайга|тайга]]ны хәтерләтә. Был төбәккә һәр ваҡыт кешеләрҙең һирәк йәшәгәнлеге хас: халыҡ тығыҙлығы бында 3 кеше/км², шул уҡ ваҡытта Эстонияла был күрһәткес уртаса 30 кеше/км², Европа Союзында 117 кеше/км²<ref name=":2" />. Алутагузе районы тарихи яҡтан Эстонияла иң ҙур ылыҫлы урмандар һәм һаҙлыҡтар районы булып тора. Милли парк Эстонияның иң оҙон ҡомло пляжын һәм Чуд күленең төньяҡ ярындағы уникаль Смольница [[Дюна|дюна]]һын, Эстонияның иң көслө ағымлы Нарва йылғаһын, {{iw|Струуга (природный парк)|Струуга|et|Struuga maastikukaitseala}} тәбиғәт паркындағы йылғаларҙы һәм болондарҙы, күлдәрҙең иң юғары тығыҙлығы менән дан тотҡан {{iw|Куртна (Ида-Вирумаа)|Куртна|et|Kurtna (Alutaguse)}} урман ландшафтын, Эстонияла берҙән-бер [[Агусалу]] материк дюналарын, Төньяҡ Европала иң ҙур {{iw|Пухату (болотная система)|Пухату|et|Puhatu soostik}} һаҙлыҡ системаларының береһен һәм илдәге иң күренекле {{iw|Поруни (девственный лес)|Поруни|et|Poruni põlismets}} киң япраҡлы кеше ҡулы теймәгән йәки [[Девственный лес|тәбиғи хәлдәге]] урмандарҙың береһен үҙ эсенә ала<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Тигеҙлектәрҙә [[Камы|кам]] яландары (был һуңғы материк боҙланыуы эшмәкәрлеге менән бәйле боҙлоҡ аккумулятив рельеф формалары), [[Озы|оз]] теҙмәләре (һыу-боҙлоҡ сығышлы һыҙыҡлы һуҙылған, тимер юл өйөмдәрен хәтерләткән тар грунт валдары) һәм ҡомло дюналар осрай. Бында Эстонияның иң бейек ҡомло теҙмәләре (42 метр) һәм Ида-Вирумааның (диңгеҙ кимәленән 94 метр) Тяривере иң бейек тәбиғи нөктәһе урынлашҡан. Куртна һәм [[Йыуга]] күлдәре [[Ледниковый период|боҙлоҡ осоро]]ндағы ҡом һәм ҡырсынташ аҫтында ерләнгән ҙур боҙлоҡтар урынында барлыҡҡа килгән. Боҙлоҡтар иреп бөткәс, уларҙың урынында тәрән уйпатлыҡтар барлыҡҡа килгән<ref name=":4" />. Милли паркта күп ял итеү урындары һәм туристик һуҡмаҡтар бар<ref name=":0" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |title = Национальный парк Алутагузе и природный центр Ийзаку |lang = ru |date = |website = Visit Estonia. Официальный сайт туристической информации |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == В число охраняемых растений национального парка входят следующие виды: [[надбородник безлистный]] (Epipogium aphyllum), [[гроздовник ромашколистный]] (Botrychium matricariifolium), [[гроздовник многораздельный]] (Botrychium multifidum), [[ладьян трёхнадрезный]] (Corallorhiza trifida), [[сыть бурая]] (Cyperus fuscus), [[горечавка лёгочная]] (Gentiana pneumonanthe), [[гаммарбия]] (Hammarbya paludosa), [[полушник озёрный]] (Isoetes lacustris), [[тайник сердцевидный]] (Listera cordata), [[лобелия Дортмана]] (Lobelia dortmanna), [[эспарцет песчаный]] (Onobrychis arenaria), [[ежеголовник узколистный]] (Sparganium angustifolium), [[крестовидка гладкая]] (Cruciata laevipes), [[мёрингия]] (Moehringia lateriflora)? [[башмачок настоящий]] (Cypripedium calceolus), [[лосняк Лёзеля]] (Líparis loesélii) и другие<ref name=":3" />. Алутагузе — район обитания множества видов птиц, в частности — эстонских [[Белоголовый орлан|белоголовых орланов]], для защиты которых в 1938 году здесь была создана первая в Эстонии природоохранная зона — резерват [[Торфяное болото|торфяного болота]] {{iw|Ратва (болото)|Ратва|et|Ratva soo}}<ref name=":1" />. Под охраной государства в национальном парке находятся следующие виды птиц: белоголовый орлан (Aquila chrysaetos), [[малый подорлик]] (Aquila pomarina), [[филин]] (Bubo bubo), [[чёрный аист]] (Ciconia nigra), [[дербник]] (Falco columbarius), [[орлан-белохвост]] (Haliaeetus albicilla), [[скопа]] (Pandion haliaetus), [[турухтан]] (Philomachus pugnax), [[мохноногий сыч]] (Aegolius funereus), [[болотная сова]] (Asio flammeus), [[лебедь-кликун]] (Cygnus cygnus), [[белоспинный дятел]] (Dendrocopos leucotos), [[дупель]] (Gallinago media), [[большой веретенник]] (Limosa limosa), [[трёхпалый дятел]] (Picoides tridactylus), [[золотистая ржанка]] (Pluvialis apricaria), [[красношейная поганка]] (Podiceps auritus), [[глухарь]] (Tetrao urogallus), [[болотный лунь]] (Circus aeruginosus), [[полевой лунь]] (Circus cyaneus), [[малая мухоловка]] (Ficedula parva), [[воробьиный сыч]] (Glaucidium passerinum), [[серый сорокопут]] (Lanius excubitor), [[обыкновенный жулан]] (Lanius collurio), [[лесной жаворонок]] (Lullula arborea), [[большой кроншнеп]] (Numenius arquata), [[средний кроншнеп]] (Numenius phaeopus), [[осоед]] (Pernis apivorus), [[фифи]] (Tringa glareola), [[чирок-свистунок]] (Anas crecca), [[хохлатая чернеть]] (Aythya fuligula), [[обыкновенный гоголь]] (Bucephala clangula), [[сизая чайка]] (Larus canus), [[чибис]] (Vanellus vanellus) и другие птицы, среди них такие редкие виды, как [[чернозобик]] (Calidris alpina schinzii), [[белая куропатка]] (Lagopus lagopus), [[ястреб-тетеревятник]] (Accipiter gentilis), [[обыкновенный зимородок]] (Alcedo atthis) и [[большая выпь]] (Botaurus stellaris)<ref name=":3" />. Охраняемые виды других животных: [[обыкновенная летяга]] (Pteromys volans), [[капюшонник бороздчатый]] (Stephanopachys linearis), [[плоскотелка красная]] (Cucujus cinnaberinus"), [[обыкновенная щиповка]] (Cobitis taenia), [[жерех]] (Aspius aspius), [[обыкновенный вьюн]] (Misgurnus fossilis), [[обыкновенный подкаменщик]] (Cottus gobio) и др.<ref name=":3" /> На территории входящего состав национального парка Алутагузе заповедника Струуга обитает 21 вид стрекоз, в том числе крупнейшая в Эстонии популяция [[Коромысло зелёное|коромысла зеленого]]. Ландшафтный заповедник Смольница (250,6 га) призван сохранять уникальную систему дюн различного возраста, расположенную на северном побережье Чудского озера, и растительные сообщества, характерные для этих дюн. Протяжённость заповедной зоны составляет около 7 км, ширина — от 200 до 650 м; он входит в европейскую природоохранную сеть «[[Натура 2000]]»<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523110714/https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |archive-date = 2021-05-23 |title = Заповедники Ида-Вируского уезда |date = 2012 |publisher = Keskkonnaamet / Департамент окружающей среды |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Через Алутагузе происходят [[Миграция животных|миграции]] [[волк]]а, [[Медвежьи|медведя]], [[рыси]] и других животных из Эстонии в [[Россия|Россию]]<ref>{{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |title = Национальный парк Алутагузе |lang = ru |website = kaitsealad.ee |access-date = 2021-05-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210517131333/https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-17 }}</ref>. <gallery mode="packed" heights="150" caption="Национальный парк Алутагузе"> Puhatu looduskaitseala Liguski sihtkaitsevöönd.JPG|Заповедник Пухату Agusalu maastikukaitseala.JPG|Природный парк Агусалу Muraka raba.JPG|Верховое болото Мурака Selisoo.jpg|Торфяное болото Селисоо Kurtna MKA11.JPG|Камы в природном парке Куртна Kuradijärv.jpg|Озеро Курадиярв (Чёртово озеро) Jõuga Pesujärv.jpg|Озеро Песуярв в озёрной системе Йыуга Iisaku 2009.jpg|[[Ийзаку (посёлок)|Ийзаку]] Boot bei Vasknarva, Estland - panoramio.jpg|Река Нарва в верхнем течении </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = https://www.riigiteataja.ee/akt/122122020019 |title = Alutaguse rahvuspargi kaitse-eeskiri / Положение о национальном парке Алутагузе |lang = et |website = www.riigiteataja.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |title = Национальный парк Алутагузе на сайте Агентства окружающей среды |lang = et |website = infoleht.keskkonnainfo.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/alutaguse-rahvuspark|title = Национальный парк Алутагузе|archive-url = |archive-date = }} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары|Катего]] [[Категория:Ида-Вирумаа]] [[Категория:Люганузе улусы]] b130yoj94jtsvmn1zmrpdrus7vxkdqj 1296693 1296683 2026-05-12T18:12:24Z Akkashka 14326 1296693 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{Ук}} '''Алута́гузе милли паркы''', '''Алута́гузе милли паркы'''<ref name=":0">{{cite web |url = https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104552/https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |archive-date = 2021-05-21 |title = Алутагузский национальный парк |author = Riigimetsa Majandamise Keskus |lang = ru |website = Loodusega koos |access-date = 2021-05-23 }}</ref>, '''Алута́геский милли паркы'''<ref name=":2">{{cite web |url = https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523082240/https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |archive-date = 2021-05-23 |title = Алутагескому национальному парку быть! |author = Сигне Роост |lang = ru |website = Alutaguse valla leht |publisher = Alutaguse vald |access-date = 2021-05-23 }}</ref> ({{lang-et|Alutaguse rahvuspark}}) — [[национальный парк]] в [[Эстония|Эстонии]]. Ойошторолоу ваҡыты буйынса илдең иң яңы милли паркы<ref name=":1">{{cite web |lang = et |url = https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104251/https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |archive-date = 2021-05-21 |title = Eestis on uus rahvuspark – Alutaguse rahvuspark |author = Keskkonnaamet |date = 2018-11-26 |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Эстонияның көнсығышында, [[Ида-Вирумаа]] өйәҙендә, урынлашҡан. == Тарихы һәм ойоштороу маҡсаты == Алутагузе милли паркына 2018 йылдың 24 ноябрендә нигеҙ һалынған. Эстонияның алты милли паркы араһында иң йәше. Эстонияла беренсе милли парк 1971 йылда [[Лахемаа]]ла, һуңғынан алдағыһы — [[Матсалу (национальный парк)|Матсалу]] — 2004 йылда булдырылған<ref name=":1" />. Алутагузела милли парк булдырыу идеяһын беренсе тапҡыр 1920-се йылдарҙа уҡ эстон ботанигы [[Вильбасте, Густав Йоханнесович|Густавом Вильбасте]] тәҡдим итә. Әммә уның ниәте 100 йыл үткәс кенә тормошҡа ашырыла<ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |title = В Ида-Вирумаа создан национальный парк Алутагузе |lang = ru |author = Андрей Крашевский |date = 2018-11-24 |website = [[ERR|Эстонская общественная телерадиовещательная корпорация]] |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. Алутагузе милли паркының маҡсаты — [[Чудское озеро|Чуд күлене]]ң һаҙлыҡ, урман, болон, күл, йылға һәм яр буйы тәбиғәт берләшмәләрен һаҡлау, һаҡлап ҡалыу һәм тергеҙеү, был төбәктәргә хас ландшафт һәм рельеф формалары, биологик төрлөлөктө, һаҡланған хайуандар һәм үҫемлектәр һәм ҡоштарҙың мөһим миграция һәм оя ҡороу урындары, шулай уҡ төбәк мәҙәни мираҫын һәм тарихи-мәҙәни объекттарҙы һаҡлап ҡалыу һәм артабан үҫтереү<ref name=":3">{{cite web |lang = et |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523075350/https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |archive-date = 2021-05-23 |title = Kaitsealune ala või üksikobjekt: Alutaguse rahvuspark (KLO1000669) |author = Keskkonnaagentuur |website = EELIs Infoleht |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. == Территорияһы == Алутагузе милли паркы [[Алутагузе|Алутагузе уйһыулығыны]]ң ҙур өлөшөн биләй. Парк 11 тәбиғәтте һаҡлау зонаһы: Пухату, Агусалу, Мурака һәм Селисоо ҡурсаулыҡтары, Куртна, Смольница, Йыуга, Ийзаку, Струуга һәм Мяэтагузе тәбиғәт парктары, шулай уҡ [[Нарва (река)|Нарва]] йылғаһының үрге ағымында һаҡлау зоналары базаһында булдырылған. Территорияһының майҙаны 44 135,3 [[гектар]] тәшкил итә, 23 855 га (54 %) — һаҙлыҡтар, (18 759 га) — 42 % урмандар биләй. Эске һыу ятҡылыҡтарының майҙаны 884,1 гектар тәшкил итә<ref name=":0" /><ref name=":3" />. Алутагузе Эстонияның иң бай урмандарға бай райондарының береһе булып тора, уның тәбиғәте [[тайга]]ны хәтерләтә. Был төбәккә һәр ваҡыт кешеләрҙең һирәк йәшәгәнлеге хас: халыҡ тығыҙлығы бында 3 кеше/км², шул уҡ ваҡытта Эстонияла был күрһәткес уртаса 30 кеше/км², Европа Союзында 117 кеше/км²<ref name=":2" />. Алутагузе районы тарихи яҡтан Эстонияла иң ҙур ылыҫлы урмандар һәм һаҙлыҡтар районы булып тора. Милли парк Эстонияның иң оҙон ҡомло пляжын һәм Чуд күленең төньяҡ ярындағы уникаль Смольница [[дюна]]һын, Эстонияның иң көслө ағымлы Нарва йылғаһын, {{iw|Струуга (природный парк)|Струуга|et|Struuga maastikukaitseala}} тәбиғәт паркындағы йылғаларҙы һәм болондарҙы, күлдәрҙең иң юғары тығыҙлығы менән дан тотҡан {{iw|Куртна (Ида-Вирумаа)|Куртна|et|Kurtna (Alutaguse)}} урман ландшафтын, Эстонияла берҙән-бер [[Агусалу]] материк дюналарын, Төньяҡ Европала иң ҙур {{iw|Пухату (болотная система)|Пухату|et|Puhatu soostik}} һаҙлыҡ системаларының береһен һәм илдәге иң күренекле {{iw|Поруни (девственный лес)|Поруни|et|Poruni põlismets}} киң япраҡлы кеше ҡулы теймәгән йәки [[Девственный лес|тәбиғи хәлдәге]] урмандарҙың береһен үҙ эсенә ала<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Тигеҙлектәрҙә [[Камы|кам]] яландары (был һуңғы материк боҙланыуы эшмәкәрлеге менән бәйле боҙлоҡ аккумулятив рельеф формалары), [[Озы|оз]] теҙмәләре (һыу-боҙлоҡ сығышлы һыҙыҡлы һуҙылған, тимер юл өйөмдәрен хәтерләткән тар грунт валдары) һәм ҡомло дюналар осрай. Бында Эстонияның иң бейек ҡомло теҙмәләре (42 метр) һәм Ида-Вирумааның (диңгеҙ кимәленән 94 метр) Тяривере иң бейек тәбиғи нөктәһе урынлашҡан. Куртна һәм [[Йыуга]] күлдәре [[Ледниковый период|боҙлоҡ осоронда]]ғы ҡом һәм ҡырсынташ аҫтында ерләнгән ҙур боҙлоҡтар урынында барлыҡҡа килгән. Боҙлоҡтар иреп бөткәс, уларҙың урынында тәрән уйпатлыҡтар барлыҡҡа килгән<ref name=":4" />. Милли паркта күп ял итеү урындары һәм туристик һуҡмаҡтар бар<ref name=":0" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |title = Национальный парк Алутагузе и природный центр Ийзаку |lang = ru |date = |website = Visit Estonia. Официальный сайт туристической информации |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Милли паркта һаҡланған үҫемлектәр иҫәбенә түбәндәге төрҙәр инә: [[япраҡһыҙ эйәгүлән]] (Epipogium aphyllum), [[ромашка япраҡлы тәлгәш ҡаҙаяҡ]] (Botrychium matricariifolium), [[күп бүлемле тәлгәш ҡаҙаяҡ]] (Botrychium multifidum), орхидеялылар ғаиләһенән өс ҡырлы ладьян (corallorhiza trifida), [[кәкүк ҡамышы]] (cyperus Fuscus), [[үпкә бабасыр уты]] (gentiana pneumonanthe), [[гаммарбия]] (Hammarbya paludosa), [[күлле яртыш]] (Isoetes Lacustris), [[йөрәк һымаҡ серүлән]] (Listera cordata), [[Дортман лобелияһы]] (Lobelia dortmanna), [[ҡом эспарцеты]] (Onobrychis arenaria), [[Тары япраҡлы һыу үләне]] (Sparganium angustifolium), [[Ялпаҡ япраҡлы ҡыяҡ]] (Cruciata laevipes), ҡәнәфер ғаиләһенән мүккә оҡшаған сәскә атыусы үҫемлек [[мёрингия]] (Moehringia lateriflora)? [[ысын кәкүк ситеге]] (Cypripedium calceolus), [[Лёзель лоснягы]] (Líparis loesélii) һәм башҡалар<ref name=":3" />. Алутагузе — күп төр ҡоштарҙың, атап әйткәндә, эстон [[аҡбаш бөркөт]]тәренең йәшәү урыны. Уларҙы һаҡлау өсөн 1938 йылда бында Эстонияла беренсе {{iw|Ратва (болото)|Ратва|et|Ratva soo}} тәбиғәтте һаҡлау зонаһы — торф һаҙлығы резерваты булдырыла<ref name=":1" />. Милли паркта дәүләт һаҡлауы аҫтында ҡоштарҙың түбәндәге төрҙәре: аҡбаш бөркөт (Aquila chrysaetos), [[кесе баҡраҡ бөркөт]] (Aquila pomarina), [[Ябалаҡ һымаҡтар|ябалаҡ]] (Bubo bubo), [[ҡара ҡауҙы]] (ciconia nigra), [[яғалбай]] (Falco columbarius), [[аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтө]] (Haliaeetus albicilla), [[кәлмәргән]] (Pandion haliaetus), [[күркәбаш йәки яр көйөлдөһө]] (Philomachus pugnax), [[мүк аяҡлы һупаҙы]] (Aegolius funereus), [[һаҙ өкөһө]] (Asio flammeus), [[ҡаңғылдаҡ аҡҡош]] (Cygnus cygnus), [[аҡ арҡалы тумырсы]] (Dendrocopos leucotos), [[зырҡыуыт]] (Gallinago media), [[ҙур ҡыҙғатыу]] (Limosa limosa), [[өс бармаҡлы тумыртҡа]] (Picoides tridactylus), [[алтын көйөлдө]] (Pluvialis apricaria), [[ҡолаҡлы сыпҡай]] (Podiceps auritus), [[һуйыр]] (Tetrao urogallus), [[болотный лунь]] (Circus aeruginosus), [[полевой лунь]] (Circus cyaneus), [[малая мухоловка]] (Ficedula parva), [[воробьиный сыч]] (Glaucidium passerinum), [[серый сорокопут]] (Lanius excubitor), [[обыкновенный жулан]] (Lanius collurio), [[лесной жаворонок]] (Lullula arborea), [[большой кроншнеп]] (Numenius arquata), [[средний кроншнеп]] (Numenius phaeopus), [[осоед]] (Pernis apivorus), [[фифи]] (Tringa glareola), [[чирок-свистунок]] (Anas crecca), [[хохлатая чернеть]] (Aythya fuligula), [[обыкновенный гоголь]] (Bucephala clangula), [[сизая чайка]] (Larus canus), [[чибис]] (Vanellus vanellus) и другие птицы, среди них такие редкие виды, как [[чернозобик]] (Calidris alpina schinzii), [[белая куропатка]] (Lagopus lagopus), [[ястреб-тетеревятник]] (Accipiter gentilis), [[обыкновенный зимородок]] (Alcedo atthis) и [[большая выпь]] (Botaurus stellaris) <!-- һаҙлыҡлы ай (Circus aeruginosus), ялан ай (circus Cyaneus), бәләкәй мухоловка (Ficedula parva), аҡҡош сыч (glaucidium Passerinum), һоро ҡырмыҫҡа (lanius excubitor), ябай жулан (lanius collurio), урман ҡыҫалаһы (Lullula arborea), ҙур кроншнеп (Numenius arquata), Урта Кроншнеп (numenius phaeopus) [[болотный лунь]] (Circus aeruginosus), [[полевой лунь]] (Circus cyaneus), [[малая мухоловка]] (Ficedula parva), [[воробьиный сыч]] (Glaucidium passerinum), [[серый сорокопут]] (Lanius excubitor), [[обыкновенный жулан]] (Lanius collurio), [[лесной жаворонок]] (Lullula arborea), [[большой кроншнеп]] (Numenius arquata), [[средний кроншнеп]] (Numenius phaeopus), [[осоед]] (Pernis apivorus), [[фифи]] (Tringa glareola), [[чирок-свистунок]] (Anas crecca), [[хохлатая чернеть]] (Aythya fuligula), [[обыкновенный гоголь]] (Bucephala clangula), [[сизая чайка]] (Larus canus), [[чибис]] (Vanellus vanellus) и другие птицы, среди них такие редкие виды, как [[чернозобик]] (Calidris alpina schinzii), [[белая куропатка]] (Lagopus lagopus), [[ястреб-тетеревятник]] (Accipiter gentilis), [[обыкновенный зимородок]] (Alcedo atthis) и [[большая выпь]] (Botaurus stellaris)<ref name=":3" />. --> Охраняемые виды других животных: [[обыкновенная летяга]] (Pteromys volans), [[капюшонник бороздчатый]] (Stephanopachys linearis), [[плоскотелка красная]] (Cucujus cinnaberinus"), [[обыкновенная щиповка]] (Cobitis taenia), [[жерех]] (Aspius aspius), [[обыкновенный вьюн]] (Misgurnus fossilis), [[обыкновенный подкаменщик]] (Cottus gobio) и др.<ref name=":3" /> На территории входящего состав национального парка Алутагузе заповедника Струуга обитает 21 вид стрекоз, в том числе крупнейшая в Эстонии популяция [[Коромысло зелёное|коромысла зеленого]]. Ландшафтный заповедник Смольница (250,6 га) призван сохранять уникальную систему дюн различного возраста, расположенную на северном побережье Чудского озера, и растительные сообщества, характерные для этих дюн. Протяжённость заповедной зоны составляет около 7 км, ширина — от 200 до 650 м; он входит в европейскую природоохранную сеть «[[Натура 2000]]»<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523110714/https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |archive-date = 2021-05-23 |title = Заповедники Ида-Вируского уезда |date = 2012 |publisher = Keskkonnaamet / Департамент окружающей среды |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Через Алутагузе происходят [[Миграция животных|миграции]] [[волк]]а, [[Медвежьи|медведя]], [[рыси]] и других животных из Эстонии в [[Россия|Россию]]<ref>{{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |title = Национальный парк Алутагузе |lang = ru |website = kaitsealad.ee |access-date = 2021-05-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210517131333/https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-17 }}</ref>. <gallery mode="packed" heights="150" caption="Национальный парк Алутагузе"> Puhatu looduskaitseala Liguski sihtkaitsevöönd.JPG|Заповедник Пухату Agusalu maastikukaitseala.JPG|Природный парк Агусалу Muraka raba.JPG|Верховое болото Мурака Selisoo.jpg|Торфяное болото Селисоо Kurtna MKA11.JPG|Камы в природном парке Куртна Kuradijärv.jpg|Озеро Курадиярв (Чёртово озеро) Jõuga Pesujärv.jpg|Озеро Песуярв в озёрной системе Йыуга Iisaku 2009.jpg|[[Ийзаку (посёлок)|Ийзаку]] Boot bei Vasknarva, Estland - panoramio.jpg|Река Нарва в верхнем течении </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = https://www.riigiteataja.ee/akt/122122020019 |title = Alutaguse rahvuspargi kaitse-eeskiri / Положение о национальном парке Алутагузе |lang = et |website = www.riigiteataja.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |title = Национальный парк Алутагузе на сайте Агентства окружающей среды |lang = et |website = infoleht.keskkonnainfo.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/alutaguse-rahvuspark|title = Национальный парк Алутагузе|archive-url = |archive-date = }} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары|Катего]] [[Категория:Ида-Вирумаа]] [[Категория:Люганузе улусы]] oenkp4lywunkuhvy8tsp6jqe46rcic6 Ҡалып:Cite video 10 200843 1296678 2026-05-12T16:41:41Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{#invoke:Citation/CS1 | citation |CitationClass=audio-visual }}</includeonly><noinclude> {{doc}}</noinclude> 1296678 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Citation/CS1 | citation |CitationClass=audio-visual }}</includeonly><noinclude> {{doc}}</noinclude> rntigtvo00ec62ymwfx39xhznklucv3 Ҡалып:Книга:Подвиг народа 10 200844 1296679 2026-05-12T16:44:08Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{публикация|книга |часть= {{{статья|}}} |заглавие= Подвиг народа |подзаголовок= Памятники Великой Отечественной войны, 1941—1945 гг. |ответственный= Сост. и общ. ред. В. А. Голикова |место= М. |издательство= [[Политиздат]] |год= 1980 |страницы= {{{страницы|}}} |страниц= 318 |ссылка час... 1296679 wikitext text/x-wiki {{публикация|книга |часть= {{{статья|}}} |заглавие= Подвиг народа |подзаголовок= Памятники Великой Отечественной войны, 1941—1945 гг. |ответственный= Сост. и общ. ред. В. А. Голикова |место= М. |издательство= [[Политиздат]] |год= 1980 |страницы= {{{страницы|}}} |страниц= 318 |ссылка часть= |удк= |ббк= |ref= ПН }}<noinclude>{{doc}}[[Категория:Ҡалыптар:Белешмәләр һәм энциклопедиялар]]</noinclude> rce1yyijzwp1rq7mnbm5awutztycwpn Узон 0 200845 1296722 2026-05-13T01:19:43Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Вулкан |Название = Узон |Национальное название = |Изображение = Uzon_caldera.jpg |Подпись изображения = Кальдеры Узон и Гейзерная (1990 г.). Снимок [[Геологическая служба США|USGS]]. |Координаты = 54.5/159.9167 |CoordScale = 50000 |Горная система = Восточный... 1296722 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Название = Узон |Национальное название = |Изображение = Uzon_caldera.jpg |Подпись изображения = Кальдеры Узон и Гейзерная (1990 г.). Снимок [[Геологическая служба США|USGS]]. |Координаты = 54.5/159.9167 |CoordScale = 50000 |Горная система = Восточный хребет |Хребет или массив = |Форма вулкана = [[Кальдера]] |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Период образования = [[Плейстоцен|Поздний Плейстоцен]] |Последнее извержение = |Высота = 1617 |Источник высоты = <ref>{{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}}</ref> |Относительная высота = |Первое восхождение = |Позиционная карта = Россия Дальневосточный ФО |Страна = Россия |Регион = Камчатский край |Район = }} '''Узон''' — 7rqo6omszdcgq4urh86e1hman81llwq