Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Бәләбәй 0 3722 1296831 1207639 2026-05-13T21:46:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296831 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Бәләбәй |оригинальное название = |изображение=Белебей, Михаило-Архангельская церковь.jpg |герб = Coat_of_Arms_of_Belebei_(Bashkortostan).png |флаг = Flag of Belebey.svg |описание флага = |ширина флага = 150 |lat_deg = 54|lat_min = 06|lat_sec = 00 |lon_deg = 54|lon_min = 08|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(61200)_region:RU |CoordScale = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = |район = Бәләбәй районы |район в таблице = Бәләбәй районы {{!}}Бәләбәй районы |вид поселения = ҡала |поселение = Бәләбәй |поселение в таблице = |глава = Мурмилов Юрий Александрович |дата основания = 1751 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = 1781 |площадь = 34,26 |высота центра НП = 300 |население = {{ Население | Белебей | тс }} |год переписи = {{ Население | Белебей | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = бәләбәйҙәр |почтовый индекс = 452008 |телефонный код = 34786 |цифровой идентификатор = 80405 |категория в Commons = Belebei |сайт = }} [[Файл:Belebey COA (Ufa Governorate) (1782).png|100px|thumb|Бәләбәй гербы (1782—2006)]] '''Бәләбәй''' — [[Башҡортостан]]дың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы. [[Бәләбәй районы]]ның административ үҙәге. Ҡала [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[көньяҡ]]-[[көнбайыш]]ында, Үҫән йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Халҡы 61,2 мең кеше ([[2005]]), 1926 йылда 11,3 мең, [[1959]] йылда 26,2 мең, [[1979]] йылда 43,2 мең, [[1995]] йылда 57,2 мең кеше йәшәгән. == Тарихы == Халыҡ риүәйәттәре, архив мәғлүмәттәре буйынса, Бәләбәй ауылына припущенник [[сыуаштар]] нигеҙ һала. [[1781]] йылда Бәләбәй өйәҙ ҡалаһына әүерелгән. [[Башҡортостан]] ерендәге башҡа ҡалалар кеүек, батша хакимиәтенең терәк пункты булған. Боронғо Бәләбәйҙе бары [[христианлыҡ|православие]] [[сиркәү]]е, [[мосолман]] [[мәсет]]е һәм төрмә биналары ғына «биҙәп» торған. Ҡала [[Ырымбур губернаһы]]ның Бәләбәй өйәҙе үҙәге була. Ҡаланың [[Өфө]]гә, Ырымбурға, Ҡазанға, [[Белорет (ҡала)|Белоретҡа]] илтеүсе юлдар сатында — бик уңайлы ерҙә урынлашыуы уның уҫешенә ыңғай йоғонто яһаған. Шулай ҙа ҡала ифрат яй үҫкән. Иген үҫтереүҙән һәм мал аҫрауҙан тыш, ҡала халҡы урмансылыҡ кәсептәре менән дә шөғөлләнгән. Хәҙерге Бәләбәй — Башҡортостандың индустриаль һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе. Шкапов нефть ятҡылығы асылғандан һуң Бәләбәй нефтселәр ҡалаһы булып китһә, «Автонормаль» заводы төҙөлгәндән һуң уға машина эшләүселәр ҡалаһы тигән атама өҫтәлә. == Билдәле шәхестәре == * [[Бакаев Михаил Иванович]] (12.09.1902—25.10.1962) — [[СССР|совет]] Хәрби-Диңгеҙ флоты хеҙмәткәре, контр-адмирал. [[Ленин ордены|Ленин]], өс Ҡыҙыл Байраҡ, I дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы<ref>[https://pochta-/polevaya.ru/aboutarmy/calendar/born_on_this_day/c163741.html Михаил Иванович Бакаев — «Почта Полевая» сайты]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|30|08|2017}}</ref>. * [[Болелый Владимир Антонович]] (22.01.1924), нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953—1992 йылдарҙа «[[Башнефть]]» производство берекмәһенең Бәләбәй быраулау контораһы директоры һәм Бәләбәй быраулау эштәре идаралығы начальнигы. [[РСФСР]] нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1985), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1974), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1974). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1959), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966, 1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Константиноградовка]] ауылынан<ref>[http://www.str-raion.ru/our_district/history_destiny_identity/ Энциклопедия Стерлитамакского района. Муниципальный район Стерлитамакский район Республики Башкортостан. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028105545/http://www.str-raion.ru/our_district/history_destiny_identity/ |date=2017-10-28 }}{{ref-ru}}{{V|13|01|2019}}</ref><ref>[http://www.belebey-mr.ru/rayon/pochetnye-grazhdane/ ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА БЕЛЕБЕЕВСКИЙ РАЙОН РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. Почётные граждане. БОЛЕЛЫЙ ВЛАДИМИР АНТОНОВИЧ, 1924 г.]{{ref-ru}}{{V|13|01|2019}}</ref>. * [[Чурикова Инна Михайловна]] (1943—14.01.2023), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры; [[СССР]]-ҙың (1991) һәм РСФСР-ҙың (1985) халыҡ артисы, РСФСР-ҙың (1987) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) Дәүләт премиялары лауреаты. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры. [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1976). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гоц Сергей Степанович]] (9.03.1954), ғалим-радиофизик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1998), профессор (1999). СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1991)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5189-gots-sergej-stepanovich Башҡорт энциклопедияһы — Гоц Сергей Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073721/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5189-gots-sergej-stepanovich |date=2016-04-21 }}{{V|7|03|2019}}</ref>. * [[Грязнов Владимир Иванович]] (22.09.1918—19.08.2002), режиссёр. 1952—1979 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресының «Төҙөүсе» мәҙәниәт һарайы директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5365-gryaznov-vladimir-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Грязнов Владимир Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071251/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5365-gryaznov-vladimir-ivanovich |date=2016-04-21 }}{{V|18|09|2018}}</ref>. * [[Иванов Владимир Николаевич]] (1.02.1938—9.07.1993), спортсы, тренер, РСФСР-ҙың еңел атлетика буйынса атҡаҙанған тренеры (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1988)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3216-ivanov-vladimir-nikolaevich Башҡорт энциклопедияһы — Иванов Владимир Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421012406/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3216-ivanov-vladimir-nikolaevich |date=2016-04-21 }}{{V|28|01|2018}}</ref>. * [[Солтанов Риф Абдулнур улы]] (2.10.1939), прокуратура органдары ветераны. 1990—2000 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһы прокуроры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1989)<ref>[https://wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D2%99%D2%99%D0%B5%D2%A3_%D1%85%D0%B5%D2%99%D0%BC%D3%99%D1%82_%E2%80%93_%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B8%D0%B6%D0%B0%D0%B4_%D1%83%D0%BB Ансар Нуретдинов. «Беҙҙең хеҙмәт – ысын ижад ул», Викикитапханала «Башҡортостан» гәзитенән мәҡәлә, 2013, 12 ғинуар]</ref>. * [[Сөнәғәтов Борис Лоҡман улы]] (16.02.1934—2003), нефтсе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы һәм рационализаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1994). СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы. Ҡаланың почётлы гражданы (1998)<ref>[http://www.belebey-mr.ru/rayon/pochetnye-grazhdane/ ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА БЕЛЕБЕЕВСКИЙ РАЙОН РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. Почётные граждане. СУНАГАТОВ БОРИС ЛУКМАНОВИЧ]{{ref-ru}}{{V|9|02|2019}}</ref>. * [[Храмов Алексей Васильевич]] (25.02.1909—14.11.1978), рәссам. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1974)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16245-khramov-aleksej-vasilevich Башҡорт энциклопедияһы — Храмов Алексей Васильевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|21|02|2019}}</ref>. }} == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||52857||24506||28351||46,4 %||53,6 % |- | 2002 йыл 9 октябрь||60928||28000||32928||46,0 %||54,0 % |- | 2010 йыл 14 октябрь|||||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} [[Файл:Belebey, Republic of Bashkortostan, Russia - panoramio (3).jpg|мини]] [[Файл:Belebey, Republic of Bashkortostan, Russia - panoramio (2).jpg|мини|Яны урам]] [[Рәсем:Belebei.jpg|200px|справа]] == Иҡтисады == Ҡалалағы төп иҡтисади ойошмалар: * «Аксаковнефть» нефть һэм газ табыу идаралығы * «Автонормаль» машиналар эшләү заводы * Тәжрибә-механика заводы * «Башсельмаш» заводы * Ит комбинаты * Май-сыр комбинаты * Тегеү фабрикаһы == Мәғариф == Ҡаланың төп белем биреү учреждениелары: * Медицина училищеһы * Машиналар төҙөү техникумы * Бәләбәй совхоз-техникумы * Һамар архитектура институты филиалы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{commonscat|Belebei}} * [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%B9|Википедияла урыҫ телендә мәҡәлә]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://encycl.bash-portal.ru/oglav.htm Краткая энциклопедия Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130331021959/http://encycl.bash-portal.ru/oglav.htm |date=2013-03-31 }} * [http://www.belebey-mr.ru/ Бәләбәй ҡалаһының һәм районының рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221153436/http://www.belebey-mr.ru/ |date=2008-12-21 }} * [http://belebei.ru/ Бәләбәй ҡалаһының порталы] * [http://belkomp.narod.ru/ Бәләбәй ҡалаһының альтернатив мәғлүмәт порталы] * [http://www.belebey.ru/ Информационный портал города Белебея] * [http://belebej.al.ru/ Информационый сайт о Башкирии и г. Белебее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422231343/http://belebej.al.ru/ |date=2021-04-22 }} * [http://www.moybelebey.ru/ Информационно-развлекательный портал г. Белебей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215130557/http://www.moybelebey.ru/ |date=2008-02-15 }} * [http://www.vexillographia.ru/russia/subjects/towns/belebei.htm Бәләбәй флагы] {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Бәләбәй районы ауылдары}} {{Башҡортостан ҡалалары}} [[Категория:Башҡортостан ҡалалары]] [[Категория:Бәләбәй]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] i14vnampz2qyqihruij2rsh5d5al6ef Ваҡыт 0 4089 1296840 1251417 2026-05-14T01:03:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296840 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Рәсем:MontreGousset001.jpg|thumb|right]] [[Файл:AnalogClockAnimation1_2hands_1h_in_6sec.gif|thumb|Ваҡытты күҙәтеү өсөн [[хронометр]] ҡулланыла (мәҫәлән, [[сәғәт]])]] '''Ваҡыт''' — физик һәм психик процестарҙың үтеү формаһы, үҙгәреү ихтималлығы шарты<ref>{{Источник/НФЭ|Время|Смирнов А. В.|url=http://iph.ras.ru/elib/0669.html}} </ref>. [[Философия]]ның һәм [[Физика]]ның төп төшөнсәләренең береһе, бөтә объекттарҙың йәшәү оҙайлығы [[Физик дәүмәл үлсәме|үлсәме]], процестарҙа уларҙың торошо һәм процестарҙың үҙҙәренең бер-бер артлы алмашыныуы, үҙгәреүе һәм үҫеше характеристикаһы{{sfn|Матяш|с=281|2007}}, шулай уҡ берҙәм [[арауыҡ-ваҡыт]] координаталарының береһе, уның тураһында төшөнсә [[сағыштырмалыҡ теорияһы]]нда үҫешә. [[Фәлсәфә]]лә — ул [[Кире ҡайтмаҫ процесс|кире ҡайтмаҫ]] ағым (бер генә йүнәлештә — [[үткән]]дән [[хәҙерге ваҡыт]] аша [[киләсәк]]кә ағыусы)<ref>[https://archive.is/20120910063347/www.philosophy.nsc.ru/journals/philscience/2_03/00_NABER.htm Существует ли «стрела времени?», А. И. Гулидов, Ю. И. Наберухин]</ref>. [[Метрология]]ла — [[физик дәүмәл]], халыҡ-ара физик дәүмәлдәр системаһының ете төп дәүмәлдәренең береһе ({{lang-en|International System of Quantities}}, {{lang-fr|Système International de grandeurs}}, ISQ)<ref>{{книга|заглавие = Международный словарь по метрологии: основные и общие понятия и соответствующие термины|ответственный = Пер. с англ. и фр.|оригинал = International vocabulary of metrology — Basic and general concepts and associated terms (VIM)|ссылка = http://mathscinet.ru/slaev/records/images/SlaevChun02.pdf#page=16|издание = 2-е изд., испр|место = СПб.|издательство = НПО «Профессионал» |год = 2010 |страниц= 82|isbn = 978-5-91259-057-3}}</ref>, ә ваҡыт үлсәү берәмеге «[[секунд]]» — [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]]ның (СИ) ете төп берәмегенең береһе({{lang-fr|Le Système International d’Unités, SI}}, {{lang-en|International System of Units, SI}}). == Ҡулланылған тамғалауҙар == Ваҡытты тамғалау өсөн ғәҙәттә [[латин алфавиты]]ның ''t'' символы — {{lang-la|[[wikt:tempus|tempus]]}} («ваҡыт») йәки [[грек алфавиты]]ның τ символы ҡулланыла<ref>''[[Сена, Лев Аронович|Сена Л. А.]]'' Единицы физических величин и их размерности. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1977. — С. 284.</ref>. Математик формулаларҙа йыш ҡына ваҡыт буйынса функцияның сығарылмаһы дифференцияланыусы үҙгәреүсән өҫтөндә нөктә менән тамғалана (мәҫәлән, Лагранж формулаһында <math>L(q_i, \dot q_i, t),</math> бында <math>q_i</math> — [[дөйөмләштерелгән координаталар]]). == Ваҡыт үҙенсәнлектәре == Ваҡыт үҙенең бер йүнәлешле (ҡарағыҙ: [[Стрела времени]]), бер үлсәмле булыуы, бер нисә симметрия үҙенсәнлекле булыуы менән характерлана{{sfn|Мостепаненко|с=28|1966}}. Шулай уҡ ваҡыт физик дәүмәл булараҡ ниндәйҙер [[иҫәпләү системаһы]]нда [[периодлы процестар]] менән билдәләнә, уларҙың ваҡыт шкалаһы ''тигеҙһеҙ'' ([[Ер]]ҙең [[Ҡояш]] тирәләй әйләнеү процесы йәки кеше пульсы), шулай уҡ ''тигеҙ'' булырға мөмкин. Тигеҙ эталон иҫәпләү системаһы «билдәләмә буйынса» һайлана; элегерәк, мәҫәлән, уны [[Ҡояш системаһы]]ның есемдәре хәрәкәте менән бәйләгәндәр (эфемерида ваҡыты), хәҙерге ваҡытта [[атом ваҡыты]] шулай тип һанала, ә [[секунд]] эталоны — тышҡы [[Ҡыр (физика)|ҡырҙар]] тарафынан ҡуҙғыу булмағанда, цезий-133 атомының төп торошонда ике [[Үтә йоҡа структура|үтә йоҡа]] [[Энергетик кимәл|кимәл]] араһында күсешкә ярашлы нурланыштың 9 192 631 770 периоды. Был билдәләмә — ирекле алынмаған, ә эксперименталь физика үҫешенең хәҙерге этабында кешелеккә билдәле булған иң теүәл периодик процестар менән бәйле<ref>{{книга |автор = [[Карнап, Рудольф|Рудольф Карнап]] |часть = Глава 3. Измерения и количественный язык |заглавие = Философские основания физики: Введение в философию науки |оригинал = R. Carnap. Philosophical Foundations of Physics: an introduction to the philosophy of science |ссылка = http://weknowyou.ru/lib/Book-16-28.html |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Прогресс |год = 1971 |том = |страницы = |страниц = 392 |серия = |isbn = |тираж = }}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. == Ваҡыт физикаһының хәл ителмәгән проблемалары == * Ғөмүмән ни өсөн ваҡыт [[Хәрәкәт (философия)|аға]]?{{sfn|Физика времени|с=215|1987}} * Ни өсөн ваҡыт һәр саҡ [[Ваҡыт уғы|бер йүнәлештә]] аға?{{sfn|Физика времени|с=195|1987}} * [[Хронон|Ваҡыт кванттары]] бармы?{{sfn|Физика времени|с=186|1987}} * Ни өсөн ваҡыт бер үлсәмле?{{sfn|Физика времени|с=216|1987}} * [[Эйнштейн тигеҙләмәләре]]нең ҡайһы бер сығарылыштарында [[Йомоҡ ваҡытҡа оҡшаш кәкре|Йомоҡ ваҡытҡа оҡшаш һыҙыҡтар]] бар. Моғайын, был [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]нда ваҡыттың геометрик тасуирламаһының тулы булмауын һәм дөйөм сағыштырмалылыҡ теорияһын, ваҡыттың тәртип бәйләнеше булараҡ үҙсәнлектәрен биреүсе [[Топология|топологик]] аксиомалар өҫтәү кәрәклеген дәлилләйҙер<ref>''[[Чудинов, Энгельс Матвеевич|Чудинов Э. М.]]'' Теория относительности и философия. — М.: Политиздат, 1974. — С. 242.</ref>. == Ваҡыт иҫәбе == Классик, шулай уҡ релятивистик физикала ваҡытты иҫәпләү өсөн арауыҡ-ваҡыттың ваҡыт [[координата]]һы ҡулланыла (релятивистик осрағындае — шулай уҡ арауыҡ координаталары), шуның менән бергә (ғәҙәттәгесә) [[киләсәк заман]] өсөн [[ыңғай һан|«+» тамғаһы]], ә [[үткән заман]] өсөн [[тиҫкәре һан|«-» тамғаһы]] ҡулланыу ҡабул ителгән. Ләкин ваҡыт координатаһының мәғәнәһе классик һәм релятивистик осраҡта төрлөсә (ҡарағыҙ: [[Ваҡыт күсәре]]). === Астрономияла, навигацияла һәм социаль тормошта ваҡыт === {{Якорь|astro}[[Астрономия]]ла һәм [[Навигация|навигацияла]] ваҡыт Ер шарының тәүлек әйләнеше менән бәйле. Ваҡыт иҫәбе өсөн бер нисә төшөнсә ҡулланыла. * [[Урындағы ҡояш ваҡыты|Урындағы ысын ҡояш ваҡыты]] (''local apparent solar time'') — төш ваҡыты Ҡояштың урындағы меридиан аша (тәүлек хәрәкәтендә иң юғары нөктә) үтеүе буйынса билдәләнә. Башлыса, навигация һәм астрономия мәсьәләләрендә ҡулланыла. Был ҡояш сәғәте күрһәткән ваҡыт. * [[Урындағы ҡояш ваҡыты|Урындағы уртаса ҡояш ваҡыты]] (''local mean solar time'') — йыл дауамында Ҡояш саҡ ҡына тигеҙһеҙ хәрәкәт итә (айырма ±15 мин), шуға күрә шартлы рәүештә уртаса ҡояш ваҡыты менән тап килеүсе тигеҙ ағыусы ваҡыт индерелә. Был һәр географик оҙонлоҡ өсөн үҙенең үҙ ваҡыты. * [[Бөтә донъя ваҡыты]] (Гринвич ваҡыты, GMT) — башланғыс меридиандағы (Гринвич эргәһенән үтә) уртаса ҡояш ваҡыты. Аныҡ бөтә донъя ваҡыты атом сәғәттәре ярҙамында иҫәпләнә һәм UTC ({{lang-en|Universal Time Coordinated}}, [[Бөтә донъя координацияланған ваҡыт]]) тип атала. Был ваҡыт бөтә ер шары өсөн бер тигеҙ ҡабул ителгән. Астрономияла, навигацияла, космонавтикала һәм башҡаларҙа ҡулланыла. * [[Йондоҙ ваҡыты]] — яҙғы көн менән төн тигеҙлеге нөктәһенең өҫкө кульминацияһы буйынса билдәләнә. Астрономияла һәм навигацияла ҡулланыла. * Астрономик ваҡыт — юғарыла бөтә һанап кителгәндәр өсөн дөйөм төшөнсә. * [[Бүлкәт ваҡыты]] — Һәр тораҡ пунктта үҙ урындағы ҡояш ваҡыты булыу уңайһыҙ булғанлыҡтан, ер шары 24 [[сәғәт бүлкәте|сәғәт бүлкәтенә]] бүленгән, уның сиктәрендә ваҡыт бер үк тип иҫәпләнә, ә күрше сәғәт бүлкәтенә күсеү менән теүәл 1 сәғәткә үҙгәрә. * [[Декрет ваҡыты]] — «[[бүлкәт ваҡыты]] плюс бер сәғәт» тип ваҡыт иҫәпләү тәртибе. 1930 йылда СССР-ҙың бөтә территорияһында сәғәт уҡтары 1 сәғәткә алға күсерелә. Мәҫәлән, Мәскәү, рәсми рәүештә икенсе сәғәт бүлкәтендә урынлашһа ла, Гринвичтан +3 сәғәткә айырылған ваҡыт ҡуллана башлай. Күп йылдар дауамында СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә декрет ваҡыты төп [[гражданлыҡ ваҡыты]] булып тора. * [[Йәйге ваҡыт]] (''daylight saving time, summer time'') — сәғәт уҡтарын ваҡытлы күсереү, яҙ 1 сәғәткә алға, көҙ 1 сәғәткә артҡа. * [[Урындағы ваҡыт]] (''standard time, local standard time'') — ярашлы территория урынлашҡан [[сәғәт зонаһы]] ваҡыты. Төшөнсә Рәсәйҙә 2011 йылда ''бүлкәт ваҡыты'' һәм ''декрет ваҡыты'' төшөнсәләре урынына федераль закон менән индерелә. === Ваҡыт үлсәү берәмектәре === {{Main|Единицы измерения времени}} {| class="wikitable" |- ! Исеме !!Оҙайлығы |- | [[Гигайыл]] || 1 000 000 000 йыл (Ҡояштың һәм Ерҙең йәше яҡынса 4,5 гигайыл тәшкил итә) |- | [[Меңйыллыҡ]] (Миллениум) || 1000 йыл |- | [[Быуат]], йөҙйыллыҡ || 100 йыл |- | [[Индикт]] || 15 йыл |- | [[Унйыллыҡ]] || 10 йыл |- | [[Йыл]] || 365/366 тәүлек |- | [[Квартал (үлсәү берәмеге)|Квартал]] || 3 ай — <sup>1</sup>/<sub>4</sub> йыл |- | [[Ай]] || ≈ 3 декада — 28-31 тәүлек, ләкин йышыраҡ 30 тәүлек тип иҫәпләйҙәр |- | [[Декада]] || 10 тәүлек |- | [[Аҙна]] || 7 тәүлек |- | [[Алтыкөнлөк]] || 6 тәүлек |- | [[Бишкөнлөк]] || 5 тәүлек |- | [[тәүлек]] || аҙнаның <sup>1</sup>/<sub>7</sub>-е |- | [[Сәғәт]] || тәүлектең <sup>1</sup>/<sub>24</sub>-е |- | [[Минут]] || сәғәттең <sup>1</sup>/<sub>60</sub>-е |- | [[Секунд]] || минуттың <sup>1</sup>/<sub>60</sub>-е |- | [[Терция (ваҡыт берәмеге)|Терция]] || секундтың <sup>1</sup>/<sub>60</sub>-е |- | Сантисекунд || 10<sup>−2</sup> секунд |- | Миллисекунд || 10<sup>−3</sup> секунд (пуляның ҡыҫҡа арауыҡта хәрәкәте) |- | Микросекунд || 10<sup>−6</sup> секунд |- | Наносекунд || 10<sup>−9</sup> секунд (кристалдың өҫкө йөҙөндә буш урындар диффузияһы) |- | Пикосекунд || 10<sup>−12</sup> секунд (кристаллик рәшәткә тирбәлеүҙәре, химик бәйләнештәр барлыҡҡа килеү һәм өҙөлөү) |- | Фемтосекунд || 10<sup>−15</sup> секунд (атомдар тирбәлеүе, ЭМ-ҡырҙың яҡтылыҡ тулҡынында тирбәлеүе) |- | Аттосекунд || 10<sup>−18</sup> секунд (рентген диапазонындағы ЭМ-тирбәлеүҙәр периоды, күп электронлы атомдарҙың эске ҡатлам электрондары хәрәкәте) |- | Зептосекунд || 10<sup>−21</sup> секунд (ядро реакциялары динамикаһы) |- | Иоктосекунд || 10<sup>−24</sup> секунд (тотороҡло булмаған элементар киҫәксәләрҙең барлыҡҡа килеүе/тарҡалыуы) |} ==== Геологияла ==== * [[Эон (геология)|Эон]] ({{lang-grc|αἰών}} «быуат, эпоха») [[геология|геологияла]] — барышында [[эонотема]] барлыҡҡа килгән геологик тарих ваҡыт аралығы; бер нисә [[Геологик эра|эраны]] берләштерә. * [[Геологик эра|Эра]] — [[Геохронологик шкала|геохронологик шкаланың]] бүлеге, [[Эон (геология)|эондың]] аҫинтервалы, мәҫәлән [[Кайнозой]] (кайнозой эраһы). ''Геологик эраларҙың'' күпселеге ''[[геологик период|геологик периодтар]]'' тип аталған бәләкәйерәк берәмектәргә бүленәләр. * [[Геологик дәүер|Дәүер]] — [[Геохронологик шкала|геохронологик шкала]] берәмеге, [[геологик период|геологик периодтың]] өлөшө, [[Геологик быуат|геологик быуаттарға]] бүленә. [[Стратиграфия]]ла геологик бүлеккә тап килә, йәғни геологик дәүер — ул Ерҙең палеонтологик һәм геологик тарихында, ярашлы геологик бүлек барлыҡҡа килтергән тоҡомдар ҡатламы барлыҡҡа килгән йәки ҡатлам булып ултырған ваҡыт аралығы. * [[Геологик период|Период]] — [[Геохронологик шкала|геохронологик шкаланың]] бүлеге, [[геологик эра|геологик эраның]] аҫинтервалы. * [[Геологик ярус|Быуат]] — [[стратиграфик бүлек]], [[геологик бүлек|геологик бүлеккә]]буйһонған дөйөм [[Стратиграфия|стратиграфик]] шкаланың берәмеге. [[Стратиграфик зона|Стратиграфик зоналарға]] бүленә. Бер [[геологик быуат|геологик быуат]] дауамында барлыҡҡа килгән һәм [[Ер]]ҙең геологик үҫешенең билдәле бер этабына яуап биргән [[тау тоҡомо|тау тоҡомдары]] ҡатламын берләштерә. Уның өсөн һәм тик уның өсөнгенә хас булған төрҙәр, тоҡомдар, ырыуҙар менән ҡылыҡһырлана. * [[Стратиграфия]] ({{lang-lat|stratum}} «түшәмә, ҡатлам» һәм {{lang-grc|γράφω•}} (''gráfo'') «яҙам, һыҙам, һүрәт төшөрәм» һүҙҙәренән) — [[фән]], [[геология]]ның ултырма [[Тау тоҡомо|тау тоҡомдарының]] [[Сағыштырма геологик йәше|сағыштырма геологик йәшен]] билдәләү, тоҡом ҡатламдарын айырыу һәм төрлө геологик ҡатламдарҙы корреляциялау тураһында бүлеге. Стратиграфия өсөн мәғлүмәттең төп сығанаҡтарының береһе — [[Палеонтология|палеонтологик]] билдәләүҙәр. [[Археология]]ла стратиграфия тип [[культуралы ҡатлам]]дарҙың бер-береһенә ҡарата һәм уларҙы ҡаплаусы тәбиғи тоҡомдарҙың үҙ-ара урынлашыуы атала. Был урынлашыуҙы асыҡлау табылмаларҙы даталау өсөн киҫкен әһәмиәткә эйә (''даталауҙың стратиграфик ысулы'', [[планиграфия]]). ==== Тарихта ==== * d-[[Дәүер]] ([[Яңырыу дәүере|Яңырыу]] дәүере, [[Торғонлоҡ осоро|Торғонлоҡ]] дәүере) * [[Эра]] * Период, осор * [[Быуат]] ==== Музыкала ==== {{заготовка раздела}}{{main|Метроном}}{{также|Темп (музыка)}} Музыкала такт оҙонлоғо менән ваҡыт үлсәменең абсолют берәмектәре араһында теүәл тап килеүҙе булдырыу өсөн, ғәҙәттә [[BPM (музыка)|BPM]] берәмектәрендә күрһәтелгән метроном һуғыу йышлығы ҡулланыла ала. ({{lang-en|beats per minute}} — «минутына һуғыуҙар»)<ref>[http://metronomid.ru/metronome-tempo-table/ Таблица темпов метрономов]</ref>. ==== [[Интернет]]та ==== * Бит — тәүлектең <sup>1</sup>/<sub>1000</sub> өлөшө, йәғни 1 мин 26 сек самаһы. Был дәүмәл 1998 йылда, хронометрҙарҙың яңы серияһын рекламалау кампанияһы сиктәрендә, [[Swatch]] компанияһы тарафынан бөтә сәғәт бүлкәттәре өсөн берҙәм тәүлек ваҡытын күрһәткәндә ҡулланырға тәҡдим ителә. Исеме {{lang-en|beat}} «һуғыу, такт һәм ваҡытты һуғыу» һүҙенән ([[бит]] менән бутамаҫҡа, {{lang-en|bit}}). ==== [[Индуизм]]да ==== * [[Кальпа]] — «[[Брахма]] көнө», 4,32 миллиард йыл дауам итә һәм 1000 маха-юганан тора (4 юга буйынса периодтар). === [[Метрология]] === Ваҡыт һан яғынан ниндәйҙер һандар менән ҡылыҡһырлана. Ваҡыт аралығы тип был һүҙҙең һан мәғәнәһендә, ҡаралған мәлдәрҙә сәғәт күрһәтеүҙәренең айырмаһын аңлайҙар. Ваҡытты үлсәү өсөн хеҙмәт иткән периодик процестар барған теләһә ниндәй есем йәки есемдәр системаһы [[сәғәт]] булып хеҙмәт итә ала.<ref>''[[Сивухин, Дмитрий Васильевич|Сивухин Д. В.]]'' Общий курс физики. Механика. — М., Наука, 1979. — Тираж 50 000 экз. — с. 22</ref>. ==== Эталондар ==== * [http://www.vniiftri.ru/ Ваҡыт, йышлыҡ берәмектәренең һәм ГЭТ 1-98 милли ваҡыт шкалаһының тәүге дәүләт эталоны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402082956/https://vniiftri.ru/ |date=2022-04-02 }} — [[ВНИИФТРИ]]-ла («Бөтә Рәсәй физика-техник һәм радиотехник үлсәмдәрҙең фәнни-тикшеренеү институты»нда) һаҡлана. * [http://www.vniiftri-irk.ru/category/etalonnaya-baza/vtoricniy-etalon-vremeni-castotu-skali-vremeni/ ВЭТ 1-5 йышлыҡ һәм ваҡыт дәүләт эталонының эталон-күсермәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107152745/http://www.vniiftri-irk.ru/category/etalonnaya-baza/vtoricniy-etalon-vremeni-castotu-skali-vremeni/ |date=2018-11-07 }} (Иркутскиҙа ВНИИФТРИ-ҙың көнсығыш-себер филиалында урынлашҡан). * ВЭТ 1-10-82 йышлыҡ һәм ваҡыт берәмектәренең икенсе эталоны — [[СНИИМ]]-да (Себер дәүләт метрология фәнни-тикшеренеү институты) һаҡлана (Новосибирск). * Халыҡ-ара эталондар. ==== Ағымдағы ваҡытты иҫәпләү саралары (автономлы) ==== * [[Календарь (баҫма матбуғат)]] (көнлөк/йыллыҡ иҫәп). * [[Сәғәт]]. * [[Йышлыҡ стандарты]]. ==== Ваҡыт интервалдарын барлыҡҡа килтереү саралары ==== * [[Таймер]]. * [[Ҡом сәғәте]]. * [[Метроном]]. * Калибрланған [[тотҡарлыҡ һыҙығы]]. ==== Ваҡыт интервалдарын үлсәү саралары ==== Ваҡытты үлсәү өсөн составында ''Ваҡыт интервалдарын тергеҙеү саралары'' — тотороҡло [[Тактлы импульстар генераторы|импульстар генераторы]] ([[маятник]], [[Кварцлы генератор|кварцлы]] йәки башҡа генераторҙар) булған төрлө [[Калибровка|калибрланған]] [[Үлсәү приборы|приборҙар]]: * [[Секундомер]] * интервалдарҙы үлсәү блогы булған электрон-иҫәпләү [[йышлыҡ үлсәгес]]е * [[Осциллограф]] ==== Ағымдағы ваҡытты билдәләүҙең үҙәкләштерелгән ысулдары ==== * [[Теүәл ваҡыт хеҙмәте]] ярҙамында телефон буйынса. * Теүәл ваҡыттың аудио- йәки визуаль сигналдарын тапшырыусы теле- йәки радиопрограммалар. * Махсус сигналдар ҡулланып махсус радиостанциялар (мәҫәлән, [[RWM]], [[DCF77]] кеүек) аша тапшырылған теүәл ваҡыт сигналдарын ҡабул иткес буйынса. * Компьютер буйынса Интернетта махсус сервис селтәре ярҙамында һәм локаль селтәрҙәрҙә (мәҫәлән, [[NTP]] кеүек). * Ваҡытты '''[[GPS]]''' аша белергә мөмкинлек биреүсе техник саралар ярҙамында == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Этернализм]] * [[ISO 8601]] * [[Многомерное время]] * [[Управление временем]] * [[Собственное время]] * [[Динамическое время]] * [[Эфемеридное время]] * [[Система единого времени]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{книга |автор=[[Бом, Дэвид|Бом Дэвид]] |заглавие=Специальная теория относительности |место=М. |издательство=Мир |год=1967 |страниц=285 |ref=Специальная теория относительности }} * ''Бурдун Г. Д., Базакуца В. А.'' Единицы физических величин. — Харьков: Вища школа, 1984. * {{книга |автор= |часть=Время |ссылка часть=http://yunc.org/%D0%92%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F |заглавие=[[Энциклопедический словарь (Педагогика)|Энциклопедический словарь]] юного физика |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=В. А. Чуянов (сост.) |издание= |место=М. |издательство=Педагогика |год=1984 |том= |страницы=[https://archive.org/details/libgen_00167424/page/n45 43]—44 |столбцы= |страниц=352 |серия= |isbn= |doi= |тираж= |ref= }} * ''Громов М. Н.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/2009_2/part1.pdf Время и его восприятие в Древней Руси] // [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]. 2009. № 2 (36). С. 7-17. * {{ВТ-ЭСБЕ|Время, системы измерения}} * Знаки времени в славянской культуре: от барокко до авангарда. М.: Институт славяноведения РАН, 2009. * {{БРЭ |статья=Время |id=2333769 |автор=[[Кобзев, Артём Игоревич|Кобзев А. И.]] (Время в китайской культуре), [[Лысенко, Виктория Георгиевна|Лысенко В. Г.]] (Время в индийской философии), [[Гайденко, Пиама Павловна|Гайденко П. П.]] (Время в философии Нового времени) |том=6 |страницы=26—29 |ref=Кобзев, Лысенко, Гайденко }} * {{книга |автор=Кауфман У. |заглавие=Космические рубежи теории относительности |место=М. |издательство=Мир |год=1981 |страниц=352 |ref=Космические рубежи теории относительности |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html }} * [[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] [http://ec-dejavu.ru/t-2/Time_China.html Представление о времени в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124134210/http://ec-dejavu.ru/t-2/Time_China.html |date=2022-01-24 }} // [[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003. — С. 9−15. * {{книга |автор=[[Мостепаненко, Александр Михайлович|Мостепаненко А. М.]], Мостепаненко М.В. |заглавие=Четырехмерность пространства и времени |место=Л. |издательство=Наука |год=1966 |страниц=189 |ref=Мостепаненко }} * {{книга |автор=Матяш Т. П. (ред.) |заглавие=Философия науки |место=Ростов на Дону |издательство=Феникс |год=2007 |страниц=441 |ref=Матяш }} * {{книга |автор=[[Неванлинна, Рольф|Неванлинна Р.]] |заглавие=Пространство, время и относительность |место=М. |издательство=Мир |год=1966 |страниц=229 |ref=Неванлинна }} * {{книга |автор=[[Пригожин, Илья Романович|Пригожин И.]], Стенгерс И. |заглавие=Время, хаос, квант. К решению парадокса времени |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2003 |страниц=240 |isbn=5-354-00268-0 |ref=Время, хаос, квант }} * {{книга |автор=[[Пригожин, Илья Романович|Пригожин И.]] |заглавие=От существующего к возникающему. Время и сложность в физических науках |место=М. |издательство=КомКнига |год=2006 |страниц=296 |isbn=5-484-00313-X |ref=От существующего к возникающему }} * {{книга |автор=[[Райхенбах, Ханс|Райхенбах Х.]] |заглавие=Философия пространства и времени |место=М. |издательство=Прогресс |год=1985 |страниц=344 |ref=Рейхенбах }} * {{книга |автор=[[Райхенбах, Ханс|Райхенбах Х.]] |заглавие=Направление времени |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2003 |страниц=360 |ISBN=5-354-00275-3 |ref=Рейхенбах }} * ''[[Ли Смолин]]''. [https://web.archive.org/web/20090223192453/http://www.chronos.msu.ru/RREPORTS/smolin_atomy/smolin_atomy.htm Атомы пространства и времени], «В мире науки», апрель 2004. * ''Яворский Б. М., Детлаф А. А.'' Справочник по физике. — М.: Наука, 1981. * {{книга |автор=Стритер Р., Вайтман А. С. |заглавие=PCT, спин и статистика и всё такое |место=М. |издательство=Наука |год=1966 |страниц=251 |ref=PCT, спин и статистика и всё такое }} * ''[[Хапаева, Дина Рафаиловна|Хапаева Д.]]'' [http://ec-dejavu.ru/t-2/Time-2.html Время собственное (Время в культуре XX—XXI вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325024127/http://ec-dejavu.ru/t-2/Time-2.html |date=2022-03-25 }} // Хапаева Д. Герцоги республики в эпоху переводов: Гуманитарные науки и революция понятий. — М.: [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]], 2005. — С. 204−215. * {{книга |автор=Чернин А.Д. |заглавие=Физика времени |место=М. |издательство=Наука |год=1987 |страниц=224 |ref=Физика времени |ссылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/bib-kvant/kvant_59.djvu }} * ''[[Черняков, Алексей Григорьевич|Черняков А. Г.]]'' Онтология времени. Бытие и время в философии [[Аристотель|Аристотеля]], [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерля]] и [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггера]]. СПб.: Высшая религиозно-философская школа, 2001.- 460 с. * ''Шполянский В. А.'' Хронометрия — М.: Машиностроение, 1974. * ''Ярская-Смирнова В. Н.'' Истоки концептуализации времени в древнегреческой философии и современные направления анализа времени //Тр. Тбилис. ун-та.— Тбилиси, 1989.— Т. 292. * ''[[Марелье, Карл Йохан|Masreliez C. Johan]]''; [https://www.amazon.com/Progression-Time-expansion-powers-universe/dp/1456574345/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1355530586&sr=1-1&keywords=C.+Johan+Masreliez ''The Progression of Time'' — How expanding space and time forms and powers the universe] (Прогрессия Времени: Как расширение пространства и времени формирует космическое пространство и приводит в движение Вселенную.), Amazon, Createspace [[Печать по требованию]], 340 c. (2012). ISBN 1-4565-7434-5. * {{книга |автор=Whitrow G. J. |заглавие=Time in history: views of time from prehistory to the present day |место= |издательство=[[Oxford University Press]] |год=1989 |страниц=217 |страницы= |isbn=9780192852113 |ссылка=https://books.google.ru/books?id=o8Nb5KLBxVQC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |язык=en }} * {{книга |автор={{нп2|Уитороу Дж.|Уитроу, Джон|en|Gerald James Whitrow}} |заглавие=Естественная философия времени |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2003 |страниц=400 |ISBN=5-354-00247-8 |ref=Уитроу }} * {{книга |автор=Мюллер Ричард А. |заглавие=Сейчас. Физика времени |место=М. |издательство=Манн, Иванов и Фербер |год=2017 |страниц=368 |ISBN=978-5-00100-574-2 |ref=Мюллер }} * {{книга |автор=[[Баландин, Рудольф Константинович|Рудольф Баландин]] |заглавие=Подлинная история времени |место=М. |издательство=[[Эксмо]] |год=2009 |страниц=288 |ISBN=978-5-699-38710-6 |серия=Никола Тесла и магия науки |ref=Баландин }} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Викисловарь = время |Викицитатник = Время |Проект = Время }} * [http://www.chronos.msu.ru Институт исследований природы времени при МГУ] * [http://elementy.ru/lib/430939 Как расщепляют мгновение] * [http://intellect-video.com/2047/Gordon-vremya-online/ Передачи Гордона про время] * [http://univertv.ru/video/psihologiya/socialnaya_psihologiya/paradoks_vremeni/?mark=science1 Парадокс времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720215401/http://univertv.ru/video/psihologiya/socialnaya_psihologiya/paradoks_vremeni/?mark=science1 |date=2011-07-20 }} — видеолекция [[Зимбардо, Филипп|Филиппа Зимбардо]] * [http://elementy.ru/time Проект И. Иванова «Масштабы: Времена» на сайте «Элементы»] {{внешние ссылки}} {{Единицы измерения и стандарты времени}} {{Философия времени}} {{Сутки}} [[Категория:Физик дәүмәлдәр]] [[Категория:Ваҡыт]] 5kq7midoix6lt5gm0hvyq6m74x0fryf Бөйөк Ҡытай диуары 0 7453 1296836 1282379 2026-05-13T23:13:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296836 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = Иҫтәлекле урын |Русское название = Бөйөк Ҡытай диуары |Оригинальное название = 长城 йәки 長城 |Изображение = Gran Muralla Xinesa.jpg |Подпись изображения = [[Пекин]] янында. |Ширина изображения = 260 |Статус = Дәүләт тарафынан һаҡлана. <br>[[ЮНЕСКО]] бөтә донъя мираҫы өлөшө.<br>Донъяның яңы ете мөғжизәһенең береһе |Страна = Ҡытай |Название местоположения = |Местоположение = |Конфессия = |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} |Упразднён = |Начало строительства = Б.Э.Т. III быуат |Окончание строительства = 1644 |Здания = {{Достопримечательность/Здания||||||}} |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = |Сайт = http://whc.unesco.org/en/list/438 |Commons = Great Wall of China }} '''Бөйөк Ҡытай стенаһы''' (ҡытай трад. 長城, ябай 长城, пиньинь Chángchéng, «Оҙон диуар» йәки ҡыт. трад. 萬里長城, ябай 万里长城, пиньинь Wànlǐ Chángchéng, «10 000 лиға һуҙылған Оҙон диуар») — мөһим [[архитектура]] ҡомартҡыһы. Төньяҡ [[Ҡытай]] буйлап (тармаҡтарын иҫәпкә алып) 8 851,1 км оҙонлоҡтағы стена. == Үҙенсәлеге == Диуар Төньяҡ Ҡытай аша 8851,9 км үтә , Пекин эргәһендә урынлашҡан Бадалинг участкаһы (был Мин династияһының һуңғы ҡоролмаһының оҙонлоғо үҙ эсенә 6259 км диуарҙы, 359 км соҡорҙо, ҡалҡыулыҡтар һәм йылғалар рәүешендә 2232 км тәбиғи һаҡ сиктәрен үҙ эсенә ала)<ref>[http://www.utro.ru/news/2009/04/20/810659.shtml В КНР измерили длину Великой китайской стены] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421231106/http://www.utro.ru/news/2009/04/20/810659.shtml |date=2009-04-21 }}.</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2009/04/18/wall/ Китайцы определили точную длину Великой стены].</ref> Стенаның оҙонлоғо бөтә тармаҡтары менән 21 196 километр тәшкил итә<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/2012-06-05/china-s-great-wall-found-to-measure-more-than-20-000-kilometers.html |title=China’s Great Wall Found to Measure More Than 20,000 Kilometers |author=Daryl Loo, Nicholas Wadhams |date=2012-06-05 |publisher=[[Bloomberg]] News |lang=en}}</ref>. Бөйөк диуарҙың ҡалынлығы башлыса 5-8 метр самаһы, ә бейеклеге башлыса 6-7 метр самаһы тәшкил итә (ҡайһы бер райондарҙа бейеклеге 10 метрға етә). Ҡоролма Иньшань тау һырты буйлап һуҙылған, бейек тауҙарҙы ла, бик ҙур тарлауыҡтарҙы ла еңеп, барлыҡ шпурҙарҙы урап үтә. Күп быуаттар буйы стенаның исемдәре үҙгәрә. Тәүҙә уны «Шлагбаум», «Револьвер» йәки «Ҡәлғә» тип атайҙар. Һуңыраҡ диуар «Алһыу сик» һәм «Аждаһалар иле» кеүек шиғри атамаларға эйә була. == Тарихы == Стенаның беренсе участкалары б. э. т. III быуатта ''Һуғышыусы дәүләттәр осоро''нда (б.э.т. 475—221 йылдар) дәүләтте һундарҙан һаҡлау өсөн төҙөлә. Ул ваҡытта йәшәгән ил халҡының биштән бер өлөшө, миллион тирәһе кеше, төҙөлөштә ҡатнашҡан. Диуар Ҡытай цивилизацияһының сиктәрен аныҡ билдәләргә, бер нисә яулап алынған батшалыҡтан торған империяны берләштерергә булышлыҡ итергә тейеш була. Төҙөлөштә халыҡтың биштән бер өлөшө, йәғни миллиондан ашыу кеше ҡатнаша. Стена 8 мең 851 км 800 м оҙонлоҡта төҙөлә. Император [[Цинь Ши Хуанди]] хакимлығы осоронда (беҙҙең эраға тиклем 259—210 йылдар, Цинь династияһы) империя берләшә, бығаса күрелмәгән хакимлыҡҡа өлгәшә. Уға күсмә халыҡтарҙан ышаныслы яҡлау кәрәк була. Цинь Шихуан Иншань буйлап Бөйөк Ҡытай диуары төҙөргә бойора. Төҙөлөш барышында стенаның быға тиклем булған өлөштәре файҙаланыла, улар нығытыла, яңы участкалар менән тоташтырыла һәм оҙайтыла, шул уҡ ваҡытта элек айырым батшалыҡтарҙы айырып торған участкалар һүтелә. Диуарҙы төҙөү менән етәкселек итеү өсөн ғәскәр башлығы Мэн Тянь тәғәйенләнә. Төҙөлөш 10 йыл дауам итә һәм төҙөүселәр күп һанлы ҡыйынлыҡтар менән осраша. Төҙөлөш өсөн тейешле инфраструктура булмауы төп проблема булып тора: юлдар, эшселәр өсөн етерлек күләмдә һыу һәм аҙыҡ-түлек булмай, уларҙың һаны 300 меңгә етә, ә Цинь дәүерендә эшкә йәлеп ителгән төҙөүселәрҙең дөйөм һаны, ҡайһы бер баһалар буйынса, 2 миллионға етә. Төҙөлөшкә һалдаттар, крәҫтиәндәр йәлеп ителгән. Эпидемиялар һәм артыҡ эш һөҙөмтәһендә кәм тигәндә тиҫтәләрсә мең кеше һәләк була. Диуар төҙөү өсөн мобилизация менән ризаһыҙлыҡ халыҡ ихтилалдарына сәбәпсе була һәм Цинь династияһының ҡолау сәбәптәренең береһе була. [[Файл:Map of the Great Wall of China.jpg|thumb|слева|300px|История строительства, изображённая на карте]] Бындай ғәйәт ҙур ҡоролмалар өсөн рельеф бик ҡатмарлы була: диуар тау һырттары буйлап үтә, шул уҡ ваҡытта бейек тауға менергә лә, бик ҙур тарлауыҡтарҙы үтергә лә тура килә. Әммә ҡоролманың уникаль үҙсәнлегенә тап ошо сәбәп сәбәпсе була — стена тәбиғи күренә һәм ландшафт менән бер бөтөнгә әйләнә. Цинь ваҡытына тиклем диуарҙың байтаҡ өлөшө, нигеҙҙә, ерҙе төйөп тултырыу ысулы менән, иң ябай материалдарҙан төҙөлгән. Ботаҡ йәки ҡамыш араһында балсыҡ, ҡырсынташ һәм башҡа локаль материалдар ҡатламдары баҫылған. Бындай стеналар өсөн материалдарҙың күбеһен шул тирәлә үк тапҡандар. Ҡайһы саҡта кирбес ҡулланғандар, тик уны яндырмағандар, ә ҡояшта киптергәндәр. Халыҡ биргән «ер аждаһаһы» тигән атама диуар төҙөүҙә ҡулланылған материалдарға бәйле. Цинь осоронда ҡайһы бер участкаларҙа бер-береһенә яҡын ятҡан ер ҡатламдары араһына таш плиталар һалына башлай. Таштар көнсығышта диуарҙы төҙөүҙә киң ҡулланыла, таш булмаған ерҙәрҙә (хәҙерге көнбайыш Ганьсу, Шэньси провинциялары) ерҙе өйөп, төйгөсләгәндәр. Диуарҙың үлсәмдәре секциялар буйынса айырыла, уртаса параметрҙары: бейеклеге — 7,5 м, «тештәренең» бейеклеге — 9 м, ҡыры буйлап киңлеге — 5,5 м, нигеҙенең киңлеге — 6,5 м. Диуар «тештәре» ябай тура мөйөшлө формала. Диуарҙың айырылғыһыҙ өлөшө — башня (төрөксә — куле)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://horosho-tam.ru/kitai/velikaya-kitaiskaya-stena|title=Великая Китайская Стена – описание, фото, сколько километров длина, где расположена на карте|website=ХорошоТАМ.ру|accessdate=2020-10-09}}</ref>. Диуар менән бергә ҡуйылған башнялар бер-береһенән 200 метр алыҫлыҡта урынлашҡан (уҡ етерлек). Архитектура биҙәлеше менән айырылып торған башняларҙың (кулеларҙың) бер нисә төрө бар. Башняның киң таралған төрө планда тура мөйөшлө, ике ҡатлы. Бындай башняларҙа һуғышсы уйымы (бойница) була. Шулай уҡ ут күренерлек араларҙа (яҡынса 10 км) диуарҙа сигнал башнялары урынлаша, унан дошмандың яҡынлашыуы күҙәтелә һәм ут яғып сигнал бирелә. Диуарҙа үтеп йөрөү өсөн ун ике ҡапҡа яһала, улар ахыр сиктә ҡеүәтле дәүләт сиге аша контроль-үткәреү пункты, заставаларға, әйләнә. 1938 йылда Бөйөк Ҡытай диуары янында Ҡытай менән Япония араһында һуңғы алыш була<ref>{{Cite web|url=https://kitaimir.ru/dostoprimechatelnosti/velikaya-kitajskaya-stena/velikaya-kitajskaya-stena|title=Китайская стена: история строительства, интересные факты|website=kitaimir.ru|accessdate=2020-10-09}}</ref>. Стена [[Ҡытай]]ҙың иң төньяҡ сиген билдәләй һәм илде ҡырағай ҡәбиләләргә ҡушылыуҙан һаҡлай. Стена Ҡытай цивилизацияһының сиктәрен билдәләй, яңы яулап алынған ерҙәрҙә берҙәм империя төҙөүгә булышлыҡ итә. [[Хань династияһы]] хакимлыҡ иткән осорҙа (б.э.т. 206 — б.э. 220 йылдар) стена көнбайыш Дуньхуанға тиклем киңәйтелә. Сауҙа ҡаруандарын күсмә халыҡ һөжүменән һаҡлау өсөн [[сүллек]] эсендә ҡарауыл башнялары төҙөлә. Стенаның беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған өлөшө башлыса [[Мин династияһы]] (1368—1644 йылдар) дәүерендә төҙөлә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә стена көнсығыштан көнбайышҡа тиклем, Бохай ҡултығынан [[Һары диңгеҙ]]гә тиклем һуҙыла<ref name="GSE2">{{статья|заглавие=Шаньхайгуань|издание=[[Большая Советская Энциклопедия]]. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|том=29. Чаган — Экс—ле—Бен|издательство=[[Советская Энциклопедия]]|место=М.|год=1978|страницы=286|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article123126.html}}</ref>). Был дәүерҙә төп төҙөлөш материалдары кирбес һәм таш блоктар була, был ҡоролманы ышаныслыраҡ итә. Стенаның таш блоктарын һалғанда йәбештереү өсөн эзбиз менән дөгө бутҡаһы иҙелмәһе ҡулланылған<ref>{{Cite web|url=http://news.mail.ru/society/4026005|title=Десять изобретений, которые изменили мир|publisher=Новости Mail.Ru|accessdate=2016-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170207060624/https://news.mail.ru/society/4026005/|archivedate=2017-02-07|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207060624/https://news.mail.ru/society/4026005/ |date=2017-02-07 }}</ref>. == Ҡытайҙар һәм Бөйөк Ҡытай диуары == [[Файл:Budao Changcheng fei haohan 2.JPG|thumb|right|Балдалинг участкаһында Мао Цзэдун һүҙҙәре:«Әгәр һин Бөйөк Ҡытай диуарында булмағанһың икән, тимәк һин ысын ҡытай түгел».]] Диуарҙы төҙөү һәм яңынан тергеҙеү халыҡтың һәм дәүләттең көсөн ҡаҡшата, уның оборона ҡоролмаһы булараҡ ҡиммәте шик аҫтына ҡуйыла. Дошмандар, теләһәләр, нығытманың йомшаҡ урындарын еңел табалар йәки һаҡсыларға ришүәт бирәләр. Ҡайһы берҙә һөжүм ваҡытында улар сигнал бирергә ҡыймай һәм өндәшмәй генә дошманды үткәреп ебәрә. Ҡытай ғалимдары өсөн диуар Мин динстаияһының ҡырағай ҡәбиләләр алдында көсһөҙлөгө символына әйләнә. Мин династияһы ҡолатылғас, Цин династияһынан булған император былай тип яҙа: {{цитата| ''Һеҙ уны ун мең лиға һуҙып, диңгеҙгә тиклем еткереп төҙөнөгөҙ,| Тик һеҙҙең тырышлығығыҙ бушҡа китте— | Һеҙ халыҡтың хәлен алдығыҙ.| Ә ҡасан империя һеҙҙеке булды һуң?''}} Цин дәүерендәге ҡытайҙарҙы Европа кешеләренең был файҙаһыҙ нығытма менән ҡыҙыҡһыныуы ғәжәпләндергән. Хәҙерге ҡытай мәҙәниәтендә стена яңы мәғәнәгә эйә. Хәрби уңышһыҙлыҡтарға ҡарамаҫтан, ул халыҡтың сыҙамлылығы һәм ижади ҡеүәте символына әүерелә. Йыл да диуар өҫтөндә «Бөйөк диуар» еңел атлетика марафоны үтә.<ref>{{Cite web|url=http://www.great-wall-marathon.com/|title=The Great Wall Marathon - 5,164 steps into history!|publisher=www.great-wall-marathon.com|accessdate=2016-10-25}}</ref> == Емерелеүе һәм тергеҙелеүе == [[Файл:Great Wall unrestored-1.jpg|thumb|слева|150px|Диуарҙың яңынан тергеҙелмәгән өлөшө]] [[Файл:Greatwall large.jpg|thumb|upright|150px| 1907 йыл. Бөйөк Ҡытай диуары]] Цин династияһы (1644—1911 йылдар) дәүерендә стенаға иғтибар күрһәтмәү арҡаһында өс быуат эсендә стена емерелеп бөтә. Тик беләкәй генә Пекин —Бадалинг өлөшө «баш ҡала ҡапҡаһы» булараҡ һаҡланып ҡала. [[1899]] йылда [[Америка]] [[гәзит]]тәре стена емереләсәк, уның урынына шоссе юл төҙөләсәк тигән хәбәр тарата. 1984 йылда [[Дэн Сяопин]] башланғысы менән Бөйөк Ҡытый стенаһын реставрациялау программаһы ғәмәлгә ашырыла. Был программа Ҡытай, сит ил компаниялары, шәхси кешеләр тарафынан финанслана. == Диуар Айҙан күренәме == [[Файл:Great Wall of China, Satellite image.jpeg|thumb|справа|150px|Бөйөк Ҡытай диуары спутниктан ошолай күренә]] Ун һигеҙенсе быуат аҙағынан алып, Европала Бөйөк Ҡытай диуары [[Ай]]ҙан күренә имеш тигән фекер тарала. Стенаның максималь киңлеге — 9,1 метр, һәм ул урынлашҡан ер менән бер үк төҫтә. Айҙан диаметры 10 километр һәм унан да ҙурыраҡ булған контрастлы төҫтәге объектты ғына күрергә мөмкин, ә унан Ергә тиклем уртаса алыҫлыҡ — 384 393 километр. Айҙан ҡарағанда Бөйөк Ҡытай диуары 3,2 километр алыҫлыҡтан ҡарағанда кеше сәсе нисек күренһә, шулай күренәсәк. Айҙан стенаны күреү өсөн күреү һәләте ғәҙәттәгенән 17 000 тапҡырға яҡшыраҡ булырға тейеш<ref name=LopezGil>{{статья|заглавие=Is it Really Possible to See the Great Wall of China from Space with a Naked Eye?|издание=Journal of Optometry|том=1|номер=1|страницы=3—4|ссылка=http://www.journalofoptometry.org/Archive/vol1/pdf/02%20Vol1-n1%20Letter%20to%20the%20Editor.pdf|doi=10.3921/joptom.2008.3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910214156/http://www.journalofoptometry.org/Archive/vol1/pdf/02%20Vol1-n1%20Letter%20to%20the%20Editor.pdf|archivedate=2008-09-10|accessdate=2013-04-26|язык=en|тип=journal|автор=Norberto López-Gil|год=2008}} {{Cite web |url=http://www.journalofoptometry.org/Archive/vol1/pdf/02%20Vol1-n1%20Letter%20to%20the%20Editor.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2013-04-26 |archive-date=2009-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007224439/http://www.journalofoptometry.org/Archive/vol1/pdf/02%20Vol1-n1%20Letter%20to%20the%20Editor.pdf |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007224439/http://www.journalofoptometry.org/Archive/vol1/pdf/02%20Vol1-n1%20Letter%20to%20the%20Editor.pdf |date=2009-10-07 }}</ref>. Айҙа булған бер астронавт та әлегә был диуарҙы Айҙан күрҙек тип әйткәне юҡ. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Таш блоктарҙы һалыу өсөн йәбешеп торған [[дөгө]] бутҡаһы менән һүндерелгән [[эзбиз]] ҡулланғандар. * Йыл һайын «Бөйөк стена» тип аталған еңел атлетика марафоны үткәрәләр, дистанцияның бер өлөшөн спортсмендар стена һырты буйлап йүгерәләр. * Бөйөк Ҡытай стенаһын орбита станцияларынан ябай күҙ менән күреп булмай тигән фекер йәшәһә лә, спутниктар төшөрөлгән фотоларҙа күрергә була. == Галерея == <gallery> Рәсем:20090529 Great Wall 8185.jpg| Рәсем:The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg| Рәсем:Noel 2005 Pékin 031 muraille de chine Mutianyu.jpg| Рәсем:Greatwall-SA14.jpg| Рәсем:Great wall of china-mutianyu 3.JPG| Рәсем:20090529 Great Wall 8125.jpg| Рәсем:Great wall of china-mutianyu 4.JPG| Рәсем:GreatWall_2004_Summer_1.jpg| Рәсем:GreatWall_2004_Summer_2.jpg| Рәсем:GreatWall_2004_Summer_3.jpg| Рәсем:GreatWall 2004 Summer 4.jpg| Рәсем:Zeď2005.jpg| </gallery> == Әҙәбиәт == * Е. Н. Грицак. Пекин и Великая Китайская стена, Вече, Москва, 2005, ISBN 5-9533-0778-0 == Һылтанмалар == * [http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B0/ Великая китайская стена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307070234/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B0 |date=2011-03-07 }} — статья в [[БСЭ]] * {{Из Baidu|4256|长城}} * [http://www.tomovl.ru/painting/wall_of_china.html Великая китайская стена («Стена слез»; «Железный занавес»; XX век.)] * [http://whc.unesco.org/en/list/438 Всемирное наследие ЮНЕСКО — Великая китайская стена] * [http://100wonders.ru/news/2010/ch_wall.php Великая китайская шоколадная стена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310094418/http://100wonders.ru/news/2010/ch_wall.php |date=2010-03-10 }} {{Донъяның ете Яңы мөғжизәһе}} [[Категория:Тарих]] [[Категория:Архитектура]] 7q429zfieps7fv35q9pwqhdv48v6ctc Бәләбәй районы 0 8573 1296832 1278006 2026-05-13T21:48:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296832 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бәләбәй районы''' ({{lang-ru|Белебеевский район}}) – [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. Административ үҙәге – Бәләбәй ҡалаһы. [[Башҡортостан]]дың көньяҡ-көнбайышда, [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]ның сағыштырмаса бейек өлөшөндә урынлашҡан. 1930 ойошторолған. Майҙаны 1869 км². Район үҙәге — Бәләбәй ҡалаһы (57,2 мең кеше, 1995). Районда 15 ауыл биләмәһе, 2 ҡала биләмәһе бар. Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 9 кеше. Район територияһында Аксаково ҡасабаһы (2,9 мең кеше) урынлашҡан. Күпселек [[урыҫтар]], [[татарҙар]] һәм [[сыуаштар]] йәшәй. == Билдәле шәхестәре == * [[Бабушкин Роман Романович]] (27.01.1919—29.07.1999), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары, гвардия өлкән лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). 1947—1979 йылдарҙа [[СССР]] эске эштәр органдары хеҙмәткәре, эске хеҙмәт полковнигы (1961). Корсаковские Вершины ауылынан. * [[Куваев Сергей Иванович]] (18.09.1912—7.05.1991) — [[СССР|совет]] хәрби эшмәкәре, контр-адмирал, I дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Бәләбәй өйәҙе]] Рождественский ауылынан<ref>[http://www.belebey.ru/article/detail.php?ID=1966 Генералы и адмиралы. С. И. Куваев. Информационный портал города Белебея]{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|09|2017}}</ref>. * [[Кузнецов Александр Павлович]] (8.11.1923—30.05.1979), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, артиллерист, гвардия полковнигы (1975). Дан орденының тулы кавалеры. [[Екатериновка (Баженов ауыл советы, Бәләбәй районы)|Екатериновка]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/7041-kuznetsov-aleksandr-pavlovich. Башҡорт энциклопедияһы — Кузнецов Александр Павлович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|05|11|2018}}</ref>. * [[Михайлов Александр Алексеевич]] (18.02.1894—12.02.1977) педагог, юрист. 1947—1954 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. БАССР‑ҙың Хеҙмәт Геройы (1924), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1946). [[Иҫке Семенкин]] аукылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8714-mikhajlov-aleksandr-alekseevich Башҡорт энциклопедияһы — Михайлов Александр Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421090014/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8714-mikhajlov-aleksandr-alekseevich |date=2016-04-21 }}{{V|11|02|2019}}</ref>. * [[Никифоров Юрий Никифорович]] (16.11.1934—27.11.2012), ғалим-политолог, тарихсы, юғары мәктәп уҡытусыһы. Тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]] Гуманитар фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1994). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). СССР‑ҙың юғары мәктәбе отличнигы (1984), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999). [[Аделькин]] ауылынан. * [[Подденежный Григорий Максимович]] (12.02.1924—18.10.2000), Бөйөк Ватан һуғышында һәм япон милитаристарына ҡаршы яуҙарҙа ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, разведка ротаһының автоматсылар взводы, аҙаҡтан бронемашина командиры. Дан орденының тулы кавалеры. Никольское ауылынан (хәҙер бөткән). * [[Сиренко Иван Лаврентьевич]] (25.03.1910—8.06.1965), [[СССР|совет]] хәрби хеҙмәткәре, лётчик, гвардия подполковнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). [[Парафеевка]] ауылынан. * [[Сәйфуллин Баян Авзал улы]] (30.08.1928—16.03.2018), партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1967—1987 йылдарҙа Бәләбәй район Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 8-се саҡырылыш (1971–1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] 1973) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары (1966, 1971) кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2005)<ref>[https://ermekeevo.bashkortostan.ru/presscenter/news/731709/ Прощальное слово. Муниципальный район Ермекеевский район Республики Башкортостан. Официальный сайт.2018, 17 марта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123033638/https://ermekeevo.bashkortostan.ru/presscenter/news/731709/ |date=2022-01-23 }}{{ref-ru}}{{V|28|08|2018}}</ref>. * [[Фазлетдинов Камил Нәжми улы]] (Камил Фазлый; 15.02.1949), мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005). [[Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13631-fazlyj-kamil Башҡорт энциклопедияһы — ФАЗЛЫЙ Камил (ысын исеме Фазлетдинов Камил Нәжми улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192826/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13631-fazlyj-kamil |date=2016-04-21 }}{{V|14|02|2018}}</ref>. == Географияһы == Ер аҫты байлыҡтарынан нефть (Бәләбәй, Өҫән-Ивановка, Илькин, Елизаветин ятҡылыҡтары), эзбизташ (Красно- Зарницкий, Междугорный), ҡом (Алексеевка, Сысоевка, Бәләбәй), ҡом-ҡырсынташ (Туҙлыҡыуыш), кирбес сеймалы (Бәләбәй) запастары табылған. [[Ыҡ]] (ҡушылдыҡтары [[Өҫән]], [[Рә]]), [[Дим]] (ҡушылдыҡтары [[Мәнәүез]], [[Ыҫлаҡ]], [[Ҡорҫаҡ]]) һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] (ҡушылдығы [[Сәрмәсән]]) йылғалары гидрографик селтәр барлыҡҡа килтерә. Ере һоро һәм ҡараһыу һоро урман тупрағынан, һелтеһеҙләнгән, карбонатлы һәм типик ҡара тупраҡтан ғибәрәт. [[Йүкә]], [[саған]], [[имән]], [[ҡайын]], [[уҫаҡ]] урманы һәм айырым урындарҙағы [[ҡарағай]]лыҡ райондың 39% майҙанын биләй. Бәләбәй һәм Өҫән-Ивановка урман хужалыктарында һары умырзаяны, май ынйыһын, 300 йәшлек һәм 90—125 йәшлек ҡарағайҙар үҫкән ботаник тәбиғи ҡомартҡыларҙы һаҡлап алып ҡалыу маҡсатында заказниктар ойошторолған. == Иҡтисады == Райондың [[ауыл хужалығы]] игенселек, һөт-ит малын үрсетеү, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ буйынса махсуслашҡан. Районда М.Горький исемендәге тоҡомсолоҡ совхозы, Краснознаменка ҡошсолоҡ фабрикаһы бар. Климат һәм ҡымыҙ менән дауалай торған С.Т.Аксаков исеменде һәм “Глуховская" шифаханалары эшләй. Сәнәғәт предприятиелары һәм уҡыу йорттары район үҙәгендә урынлашҡан. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} == Транспорты == Район территорияһын Һамар—Өфө—Силәбе тимер юлы һәм Аксаково—Туймазы автомобиль юлы киҫеп үтә. Район ауылдарында 36 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 15 урта мәктәп; 24 дөйөм китапхана, 42 клуб учреждениеһы, 3 дауахана бар. [[Иванов Константин Васильевич|К.Ивановтың]] мемориаль йорт-музейы ([[Ыҫлаҡбаш (Бәләбәй районы)|Ыҫлаҡбаш ауылы]]), Әҙәби-художество музейы (Надеждино ауылы) һәм М.Цветаева музейы ([[Өҫән-Ивановка]] ауылы) эшләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2821-b-l-b-j-rajony}} {{V|05|11|2018}} * ''Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.'' «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007. * [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1801 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130164214/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=1801 |date=2011-01-30 }} * [http://www.belebey-mr.ru/ Сайт администрации муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221153436/http://www.belebey-mr.ru/ |date=2008-12-21 }} * [http://www.belebey.ru Сайт города Белебея и Белебеевского района] {{Бәләбәй районы ауылдары}} {{Бәләбәй районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Бәләбәй районы]] pbxqv3je6370oxmvufejh2if5ywlz4p Богдановка (Ишембай районы) 0 12131 1296805 1217830 2026-05-13T17:17:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296805 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Богдановка |статус = ауыл |башҡортса исеме = Богдановка |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |изображение = Богдановка.JPG |lat_deg = 54 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 56 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ишембай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл Советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы (Ишембай районы) |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 6 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453220 |почта индекстары = |телефон коды = 34794 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80 231 865 003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Богдановка''' ({{lang-ru|Богдановка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы (Ишембай районы)|Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы]] составына инә. Почта индексы — 453220, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 231 865 003. === Географик урыны === [[Ишембай]] — [[Петровский (Ишембай районы)|Петровский]] автомобиль юлында урынлашҡан. Алыҫлығы: * район үҙәгенә тиклем (Ишембай): (6 км), * ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Урман-Бишҡаҙаҡ): 3 км, * яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 18 км == Тарихы == Ауылға [[XX быуат]] башында Могилев губернаһы [[белорустар]]ы нигеҙ һала. Улар һуңыраҡ [[Козловский (Башкортостан)|Козловкий]] ауылына күсәләр. 1910 йылғы белорус Яцкевич Анастасия Н. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ишембай районы]] [[Богдановка (Ишембай районы)|Богдановка]] ауылында йәшәгәне билдәле. 1931 йылда кулак тип һөрөлгән<ref>[http://lists.memo.ru/d38/f462.htm Списки жертв<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907210648/http://www.lists.memo.ru/d38/f462.htm |date=2009-09-07 }}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||6||3||3||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/026/000014.html «Налог Белешмәһе» системаһында Богдановка (Ишембай районы) ауылы]</ref>: * Дача урамы ({{lang-ru|улица Дачная}}) * Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}}) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20100810033057/http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy Начальная страница Ишимбайского района портала «Генеалогия и Архивы»] * Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан N 126-з от 17 декабря 2004 года * [http://asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904130629/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2011-09-04 }} * [https://www.gosspravka.ru/02/026/000014.html «Налог Белешмәһе» системаһында Богдановка (Ишембай районы) ауылы] {{Ишембай районы ауылдары}} [[Категория:Ишембай районы ауылдары]] bdoqk23cbivatnovbcu4oamw8sqd1aw Википедия:Bar 4 14997 1296826 1296741 2026-05-13T21:01:04Z Gikü 1558 more precise 1296826 wikitext text/x-wiki {{Архив|—2021|2022}} == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены. Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа. Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''. '''Как проголосовать?''' Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll. '''Кто может голосовать?''' '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования. '''Что будет после голосования?''' Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]]. Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]]. От имени Проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании. В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время. Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён. От имени проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках. Данное обновление связано с несколькими моментами: * Внедрение Универсального кодекса поведения * Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0 * Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования * Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах. В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]] * [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]] * Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]] От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> === Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC=== Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета]. --[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]</i> Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]: # Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его. # Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]]. <strong>Проект разговорных страниц</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]] Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка "{{int:skin-action-addsection}}". Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]] Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте. <strong>Новый проект: Проверка редактирования</strong> Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут "{{int:publishchanges}}". Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&nbsp;March&nbsp;2023]], чтобы узнать больше.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП: Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''. Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.] Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики. От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]]. Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]]. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' Здравствуйте, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. '''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения]. '''Часы обсуждений''' Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами: * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени]) * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени]) Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества. От имени Комитета по разработке Устава движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Комитет по выборам набирает новых членов</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа. В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет. В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа. Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора. Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить: * Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года) * Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года * Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]]. Новые члены должны иметь следующие качества: * Свободное владение английским языком * Взаимодействие по электронной почте * Знания о движении и управлении движением Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''. Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы. От имени Комитета по выборам,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Объявляем новых членов Избирательной комиссии</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приветствую вас, Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем. От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> [[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Тыңларға"/> </syntaxhighlight> Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Буласаҡ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после. Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. От имени команды Поддержки Комитетов,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые участники, Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]]. С уважением, Кэти Чан <br> председатель Избирательной комиссии<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:12, 17 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == Техническая просьба == Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC) : [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&diff=prev&oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&diff=prev&oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC) ::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC) ::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Скоро: Предпросмотр ссылок</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет. Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]]. Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] "Всплывающие подсказки для ссылок" или "Навигация всплывающих окон", Вы не увидите "Предпросмотр ссылок" до тех пор, пока Вы не отключите гаджет. Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. * Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. -- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия "Технические пожелания"]], <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago <sup>[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]</sup>, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. С уважением,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники, Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель. В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие участники, Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения. Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Дорогие участники, В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. Ниже перечислены ключевые планируемые даты: * Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов. * Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5]. * Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании. * Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества. * Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов. * Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе. Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план. '''Волонтеры на выборах''' Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]]. С наилучшими пожеланиями, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя "отверженными", а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники! Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Привет! Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года: * Северная Америка (США и Канада) ** – * Северная и Западная Европа ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Латинская Америка и Карибский бассейн ** – * Центральная и Восточная Европа ** — * Африка к югу от Сахары ** – * Ближний Восток и Северная Африка ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * Южная Азия ** – Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа. В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках. '''Что такое Устав Движения Викимедиа?''' Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением. '''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа''' Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать. '''Голосование по ратификации Устава Движения''' Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета. Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением. Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления. Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]]. После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими. Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. От имени Избирательной комиссии,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''. Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.</span> Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов. Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше. Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''. Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]]. С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов. Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]] С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bashkir Wikipedia== {{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="ru" dir="ltr"> Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Здравствуйте! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]] Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''. На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba. '''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''. Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:28, 22 февраль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:55, 13 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук == CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?». Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках: # [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] <small>''(Passcode: h$BOin4?)''</small> Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28516993 --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23<sup>rd</sup> of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:10, 16 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? == CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. * [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom] * Passcode: hG@&.Y?6 Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]) --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28675596 --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all, The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards, On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' --[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr">Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]]. Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])</bdi> 22:06, 15 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие друзья, В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места. Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4]. Основные запланированные даты: * 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6] * 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов * Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5] * Август 2025: Предвыборная кампания * Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества * Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов * Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]]. '''Приём вопросов''' В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]]. '''Добровольцы для выборов''' Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]]. Спасибо! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates С уважением, Виктория Доронина Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете Комитет по управлению<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)</bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? == CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии "Женщины в сфере технологий" по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Обратная связь по проектам Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Уважаемые участники сообщества Викимедиа, [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]]. Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества. Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом. Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа. Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций. По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений. <span id="Wikispore"></span> === Викиспора === [[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов. После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем. В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам. В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции. <span id="Wikinews"></span> === Викиновости === Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам. С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы. В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из <nowiki>[5]</nowiki>]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей. На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация. Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа. Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям) включают: * реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; * объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве; * объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией; * архивирование проектов Викиновостей. Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Обратная связь и дальнейшие шаги === Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке. Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews == Привет всем, Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями. '''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)''' '''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]''' _______________________ Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="body"/> Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''. Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. '''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?''' Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники. '''Как работают временные учетные записи''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ. '''Что это значит для различных групп пользователей?''' '''Неавторизованные редакторы''' * Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить. * Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций. '''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами''' * Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес). * В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе. '''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими''' * '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.) * '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' ** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]]. ** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится. * Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions. '''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги''' * Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]] * Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. * Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. * Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах. Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. Спасибо!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:35, 26 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Регистрация на вебинар "Википедия в эпоху АИ" == CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте! Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете. Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]]. Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]]. После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос. '''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.''' С уважением, Абхишек Сурьяванши<br />Председатель Избирательного комитета<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Регистрация на вебинар "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия" == CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Записи прошлых мероприятий == CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа", проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust & Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел "Записи прошлых мероприятий" на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно. — В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca == Dear Bashkir language community, On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''</span> === Call for Delegate Nominations === We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network. It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''</span> Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary. === Registration process === Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). It is mandatory for each delegate application to contain a link to the documents supporting the respective nomination as delegate. All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients. Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting. <p style="font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb">'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''</p> * '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: <u>13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)</u>.''' * Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC). For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email: <p style="font-family:monospace,monospace">'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''</p> We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements. Warm regards,<br/>Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team<br/>Wikimedians of Romania and Moldova User Group<br/> [[Ҡатнашыусы:Gikü|Gikü]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Gikü|фекер алышыу]]) 08:58, 13 май 2026 (UTC) s9stag5qh9d2xwoizdey695nuc1j26l Ҡалып:Флагификация/Вьетнам 10 15308 1296853 941703 2026-05-14T02:31:17Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "FNL_Flag.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_South_Vietnam,_Flag_of_South_Vietnam_(1975–1976).svg|Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_So 1296853 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Вьетнам | flag alias = Flag of Vietnam.svg | flag alias-1945 = | flag alias-1890 = | flag alias-1920 = Second flag of the Nguyen Dynasty.svg | flag alias-юг = | flag alias-НФОЮВ = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | flag alias-Һиндҡытай = Flag of Colonial Vietnam.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1890 | var2 = 1920 | var3 = 1945 | var4 = юг | var5 = НФОЮВ | var6 = Һиндҡытай </noinclude> | размер = {{{размер|}}} }} su97msnqtb8pblpx2x43vfn1im7x6uj Виллерштедт 0 28980 1296852 679307 2026-05-14T02:16:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296852 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Виллерштедт |төп исеме = Willerstedt |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 5|lat_sec 25 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 27|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Веймар (район) |теҙмәләге район = Веймар (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 10 ҡасаба |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Ингрид Морхе |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 6,71 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 218 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 283 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99510 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = AP |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 71 096 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Виллерштедт''' ({{lang-de|Willerstedt}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 283 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 6,71 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 218 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} ftjk06yjnlngyb9mh55imsjgx110gde Биттерфельд 0 29935 1296795 1101929 2026-05-13T16:36:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296795 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = |башҡортса исеме = Биттерфельд |төп исеме = Bitterfeld |ил = Германия |герб = DE-ST 15-0-82-015 Bitterfeld COA.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 37|lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 19|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Биттерфельд |теҙмәләге район = Биттерфельд |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = <small>2007:</small> Др. Вернер Раубалль ([[Германияның социал-демократическая фирҡәһе|ГСДФ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 27,85 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 75–90 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 15 709 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 06731–06749 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = BTF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 1 54 002 |Commons-тағы категория = Bitterfeld-Wolfen |сайт = http://www.bitterfeld.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Биттерфельд''' ({{lang-de| Bitterfeld}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ла 15 709 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 27,85 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 75–90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06731–06749 һәм автомобиль коды — BTF. == Һылтанмалар == * [http://www.bitterfeld.de/ Рәсми сайт]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} heqw11fqma45nrr1s8e8c3w73t6qd2l Вольфен 0 30155 1296857 1101933 2026-05-14T04:17:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296857 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Вольфен |төп исеме = Wolfen |ил = Германия |герб = DE-ST 15-0-82-015 Wolfen COA.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 39|lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 16|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Биттерфельд (район){{!}}Биттерфельд |теҙмәләге район = Биттерфельд (район){{!}}Биттерфельд |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = обер-бургомистр |башлыҡ = <small>[[2007]]:</small> Петра Вуст ([[фирҡәһеҙ]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 23,13 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 74–90 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 25271 |иҫәп алыу йылы = 2005 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 6766 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = BTF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.wolfen.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вольфен''' ({{lang-de| Wolfen}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2005 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 25271 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 23,13 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 74–90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6766 һәм автомобиль коды — BTF. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.wolfen.de/ Рәсми сайт]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} qrcr5c9lkufi909mlau2mb69ziqlk55 Ҡалып:Мост 10 57840 1296906 879167 2026-05-14T08:35:46Z Вәхит 24644 1296906 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Карточка |стиль_тела = width:280px; |вверху = {{{Название моста}}} |изображение= {{#if: {{{Изображение|}}}| [[Файл:{{{Изображение}}}|{{#if:{{{Ширина изображения|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{Ширина изображения}}}}}|{{{Ширина изображения}}}|{{{Ширина изображения}}}px}}|250px}}|{{{Название моста}}}]]|{{Категория только в статьях|Википедия:Статьи о мостах без иллюстраций}}}} |подпись = {{{Подпись|}}} |текст1 = {{#if: {{{lat_deg|}}} | <small>[[Географик координаталар]]: {{nobr|{{Coord|1={{{lat_deg|}}}|2={{{lat_min|}}}|3={{{lat_sec|}}}|4={{{lat_dir|N}}}|5={{{lon_deg|}}}|6={{{lon_min|}}}|7={{{lon_sec|}}}|8={{{lon_dir|E}}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:landmark_region:{{{region}}} |type:landmark}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000}}|yandex=1}}}}</small> }} |метка2 = Рәсми&nbsp;исеме |текст2 = {{{Официальное название|}}} |метка3 = Тарихи&nbsp;атамаһы |текст3 = {{{Историческое название|}}} |метка4 = Тарихи&nbsp;атамалары |текст4 = {{{Исторические названия|}}} |метка5 = Проект&nbsp;атамаһы |текст5 = {{{Проектное название|}}} |метка6 = Файҙаланыу&nbsp;өлкәһе |текст6 = {{{Область применения|}}} |метка7 = Киҫешә |текст7 = {{{Пересекает|}}} |метка8 = Урынлашыу&nbsp;урыны |текст8 = {{{Место|}}} |заголовок9 = {{ #if: {{{Тип конструкции|}}}{{{Основной пролёт|}}}{{{Материал|}}}{{{Над преградой|}}}{{{Общая длина|}}}{{{Ширина моста|}}}{{{Высота конструкции|}}}{{{Высота свода над водой|}}}{{{Количество полос движения|}}}{{{Нагрузка|}}}| ''Конструкция'' }} |метка10 = Конструкция&nbsp;төрө |текст10 = {{{Тип конструкции|}}} |метка11 = Материал |текст11 = {{{Материал|}}} |метка12 = Аралар&nbsp;һаны |текст12 = {{{Пролётов|}}} |метка13 = Төп&nbsp;ара |текст13 = {{{Основной пролёт|}}} |метка14 = Над пересекаемой преградой |текст14 = {{{Над преградой|}}} |метка15 = Дөйөм&nbsp;оҙонлоғо |текст15 = {{{Общая длина|}}} |метка16 = Күперҙең &nbsp;оҙонлоғо |текст16 = {{{Ширина моста|}}} |метка17 = &nbsp;конструкцияның бейеклеге |текст17 = {{{Высота конструкции|}}} |метка18 = Һыу өҫтөндәге &nbsp;өлөшө&nbsp;бейеклеге |текст18 = {{{Высота свода над водой|}}} |метка19 = хәрәкәт&nbsp;Һыҙаты |текст19 = {{{Количество полос движения|}}} |метка20 = Иң ҙур йөкләнеш |текст20 = {{{Нагрузка|}}} |заголовок21 = {{ #if: {{{Конструктор\Архитектор|}}}{{{Дата начала строительства|}}}{{{Дата открытия|}}}{{{Дата закрытия|}}}{{{Реконструкция1|}}} | ''Эксплуатация'' }} |метка22 = Конструктор,&nbsp;архитектор |текст22 = {{{Конструктор\Архитектор|}}} |метка23 = Хаҡы |текст23 = {{{Стоимость|}}} |метка24 = Төҙөлөш башланыу датаһы |текст24 = {{{Дата начала строительства|}}} |метка25 = Төҙөлөш тамамланыу датаһы |текст25 = {{{Дата окончания строительства|}}} |метка26 = Асылыу ваҡыты |текст26 = {{{Дата открытия|}}} |метка27 = Реконструкцияға&nbsp;ябыла |текст27 = {{{Реконструкция1|}}}{{ #if: {{{Реконструкция2|}}} |, {{{Реконструкция2|}}} }}{{ #if: {{{Реконструкция3|}}} |, {{{Реконструкция3|}}} }}{{ #if: {{{Реконструкция4|}}} |, {{{Реконструкция4|}}} }}{{ #if: {{{Реконструкция5|}}} |, {{{Реконструкция5|}}} }} |метка28 = Ябылыу |текст28 = {{{Дата закрытия|}}} |заголовок29 = {{ #if: {{{Объект культурного наследия|}}}{{{на карте яндекс|}}}{{{на карте гугл|}}} | ''Файҙалы һылтанмалар'' }} |метка30 = Объект культурного наследия РФ |текст30 = {{#if:{{{Объект культурного наследия|}}} |<span class="noprint">[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id={{{Объект культурного наследия}}} объект № {{{Объект культурного наследия}}}</span>]}} |текст31 = {{#if:{{{на карте яндекс|}}} |<small>[{{{на карте яндекс}}} на Яндекс. Картах]</small>}} |текст32 = {{#if:{{{на карте гугл|}}} |<small>[{{{на карте гугл}}} на Картах Google]</small>}} |текст33 = {{{Дополнение|}}} |стиль_внизу = background:#EFEFFF; |внизу = {{#if:{{{Commons|}}} |'''[[:commons:Category:{{{Commons}}}|{{{название|{{{Название моста}}}|{{{1}}}}}}]]''' [[Викимилек]]тә}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9=type:{{#if: {{{region|}}} |landmark_region:{{{region}}} |landmark}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | {{Категория только в статьях|Википедия:Мосты без указанных географических координат}} }} }}{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса күперҙәр]]}}{{#ifeq: Мост |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{ucfirst:{{Без начала|{{PAGENAME}}|Мост }}}}, мост}}}}{{#if:{{{Материал|}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#switch: {{{Материал|}}} | ағас = [[Категория:Ағас күперҙәр]] | тимер-бетон = [[Категория:Тимер-бетон күперҙәр]] | таш = [[Категория:Таш күперҙәр]] | суйын = [[Категория:Суйын күперҙәр]] | конструкционная сталь = [[Категория:Конструкцион ҡоростан эшләнгән күперҙәр стали]] | [[Категория:Википедия:Дөрөҫ күрһәтелмәгән материалдан эшләнгән күперҙәр тураһында мәҡәләләр]] }}}}|}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> jh0lhwp2md3vfanjejvdeol78k92c4l Бишкил 0 61887 1296796 1165830 2026-05-13T16:42:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296796 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Бишкил |Оригинальное название = |Изображение = Bishkil River from railway.jpg |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 51 |Площадь бассейна = 477 |Бассейн = [[Карский диңгеҙ]] [[Төньяҡ Боҙло океан]] |Бассейн рек = Иртыш |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 435 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Силәбе өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Бишкил''' ({{lang-ru|Бишкиль}}) — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Силәбе өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> [[Сыбаркүл районы]] һәм [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]] биләмәләрендә аға. == Географик мәғлүмәттәр == [[Файл:Bishkil station.jpg|thumb|350 px|слева|Бишкил станцияһы]] Йылға [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһының уң ярына тамағынан 435 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км. Йылға ярында Медведево ауылы һәм Бишкил тимер юл станцияһы урынлашҡан. === Һыу реестры мәғлүмәттәре === [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһын индермәйенсә [[Арғужа һыуһаҡлағысы]] һыуһаҡлағысынан [[Силәбе]] ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]], йылға бассейны — [[Иртыш]]<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195953|title=РФ һыу реестры: Бишкиль}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500912111200003632 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200363 * Бассейн коды — 14.01.05.009 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай аңлата: <blockquote>От башкирского мужского личного имени Бишкильды, из слов биш — «пять» и кильде — «пришел», то есть «пятым прибавился, родился».</blockquote> Йәғни, атама башҡорттарҙың Бишкилде тигән ир-ат исеменән яһалған<ref>Шувалов Н. И. Бишкиль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.Әйткәндәй, Силәбе өлкәһендә шуға оҡшаш [[Бергилде (йылға)|Бергилде]] тигән йылға ла бар, был да тәүге тыуған ир балаға ҡушыла торған исем булған. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Бишкиль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Мейәс}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Сыбаркүл районы]] [[Категория:Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)]] [[Категория:Сыбаркүл районы йылғалары]] hazv3newajk570cdnvo4au7cvpmm81r Дағстан 0 67135 1296850 1282729 2026-05-14T02:14:59Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1296850 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации |RuNm = Дагестан |OfNm1 = <table border="0" cellspacing="1" cellpadding="0" valign="top" align="center"> <tr align="left"> <td> {{lang-av|Дагъистан Республика}} <br> {{lang-agx|Дагъустан Республика}} <br> {{lang-az|Дағыстан Республикасы}} <br> {{lang-dar|Дагъистан Республика}} <br> {{lang-kum|Дагъыстан Жумгьурият}} <br> {{lang-lbe|Дагъустаннал Республика}} <br> {{lang-lez|Дагъустан Республика }} <br> {{lang-nog|Дагыстан Республикасы}} <br> {{lang-rut|Дагъустан Республика}} <br> {{lang-tab|Дагъустан Республика}} <br> {{lang-ttt|Республикей Догъисту}} <br> {{lang-tkr|Дагъыстан Республика}} <br> {{lang-ce|ДегIeстан Республика}} <br> <br> </td> </tr> </table> |FSCtrWhat = баш ҡала |FSCtrNm = [[Махачҡала]] |FSFlag = [[Файл:Flag of Dagestan.svg|200px]] |FSCoA = [[Файл:Coat of Arms of Dagestan.svg|150px]] |FSMap = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Dagestan.svg|center|300px]] |AreaRnk = 52-се |TotArea = 50270 |WaterPrcnt = 0,4 |PopRnk = 13-сө |PopQty = 2 946 035 |PopCtDate = 2013 |PopDens = 58.6 |GDP = 285,3 млрд. [[Һум]] |GDPCtDate = 2010 |GDP(PPP) = 78,3 мең [[Һум]] |GDPRnk = 35-се |FedDistrNm = Төньяҡ-Кавказ федераль округы |EcRegNm = Төньяҡ-Кавказ иҡтисад районы |CadNo = 05 |LangLangs = s |OfLangs = [[урыҫ]], авар, агул, [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], даргин, кумык, лак, лезгин, ноғай, рутул, табасаран, тат, цахур, чечен<ref group="комм.">Согласно конституции, государственными языками республики являются русский и все языки народов Дагестана. Однако только 14 языков имеют свою письменность и функционируют как государственные.</ref> |HeadTtl = Башлыҡ |HeadNm = [[Рамазан Абдулатипов |Абдулатипов Рамазан Гаджимурад улы]] |LegislTtl = |LegislNm = |FSAnthem = |OfSite = http://www.government-rd.ru/ |ViceTtl = |ViceNm = |Phone cod = |награды = {{орден Ленина|1965|тип=регион}} {{орден Трудового Красного Знамени|1923|тип=регион}} {{орден Октябрьской Революции|1971|тип=регион}} {{орден Дружбы Народов|1972|тип=регион}} |FSUTC=+4}} '''Дағстан Республикаһы''', йәки йышыраҡ''' Дағстан '''— [[Рәсәй]] составындағы республика. Иң көньяҡтағы һәм күп милләтле, ул халыҡ һанының тәбиғи үҫеше буйынса ла алғы рәттә тороусы төбәк<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_65 Конституция Российской Федерации. Ст. 65, п. 1]</ref>. Автономиялы Республика булараҡ 1921 йылдың 20 майында ойошторола. [[Әзербайжан]], [[Грузия]], [[Чечен Республикаһы]], [[Ставрополь крайы]] һәм [[Ҡалмыҡстан]] менән сиктәш. Баш ҡалаһы — [[Махачҡала]], күренекле революционер [[Магомед-Али Дахадаев|Махач Дахадаевтың]] исемен йөрөтә. == Ҡоролош == Республикала 42 муниципаль район һәм 10 ҡала округы бар. == Иҡтисад == Республика бюджеты (2009): * сығымдар — 67 603,7 млн [[һум]] * килемдәр — 64 673,4 млн һум, уларҙан: ** һалымдар һәм йыйымдар — 13 984,4 млн һум ** федераль бюджеттан трансферт — 50 689,0 млн һум Банк өлкәһе * Төбәк банкылары һаны буйынса Дағстан Рәсәйҙә 3-сө урында тора: республикала бындай 25 учреждение эшләй. == Галерея == <gallery> Файл:RR5514-0006R 10 рублей биметалл 2002 Древние города России Дербент реверс.png|«Дәрбент – Дағстан ҡалаһы». [[Рәсәй Банкы]] аҡсаһының реверсы.|альт=« Дербент – Дағстан ҡалаһы». Рәсәй Банкы аҡсаһының реверсы. Файл:Ирганайская ГЭС в Дагестане.png|Ирганай ГЭСы, Авар Койсу йылғаһында. Файл:Saltinskoe gorge.jpg|Салты мәмерйәһе. [[Салта]], Дағстан. Файл:Caucasus topographic map-ru.svg|[[Кавказ]]дың топографик картаһы. Файл:Dagestan topographic map-ru.svg|Дағстандың физик картаһы. </gallery> === Электроэнергетика === Тауҙарҙан аҡҡан йылғаларҙың ҙур гидроэлектрик потенциалы бар: йылға 55 млрд кВт/сәғәт электроэнергия бирергә мөмкин. 2010 йылда Дағстанда 5,1 млрд кВт/сәғәт электроэнергия етештерелде. Иң эре ГЭСтар: * Чиркей ГЭСы, ҡеүәте 1000 МВт * Ирганай ГЭСы, ҡеүәте 400 МВт * Миатли ГЭСы, ҡеүәте 220 МВт * Чирюрти ГЭС-ы, ҡеүәте 125 МВт * Гергебиль ГЭС-ы, ҡеүәте 17,8 МВт * Гуниб ГЭС-ы, ҡеүәте 15 МВт Хәҙерге көндә Гоцатлин ГЭС-ы (100 МВт, 310 млн кВт/сәғәт ҡеүәте менән) төҙөлә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Гимры автомобиль юлы туннеле]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|group=комм.}} {{примечания|2|height=280}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = [[Ахмедханов, Камиль Энверович|Ахмедханов К. Э.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Путешествие по Дагестану: Практическое руководство |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Физкультура и спорт (издательство)|Физкультура и спорт]] |год = 1988 |том = |страницы = |страниц = 272 |серия = [[По родным просторам]] }} * История Дагестана с древнейших времен до наших дней. В двух томах. Ред. А. И. Османов. М., Наука, 2004. * Криштопа, А. Е. Дагестан в ХІІІ — начале ХV вв. Очерк политической истории. М., Мамонт; Таус, 2007. * Карпов, Ю. Ю. Взгляд на горцев. Взгляд с гор. Мировоззренческие аспекты культуры и социальный опыт горцев Дагестана. СПб., Петербургское востоковедение, 2007. * Дагестан и мусульманский Восток. Сборник статей в честь профессора Амри Рзаевича Шихсаидова. Сост. и отв. ред. А. К. Аликберов, В. О. Бобровников. М., Издательский дом Марджани, 2010. == Һылтанмалар == * [http://www.president.e-dag.ru/ Сайт Президента Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151103023120/http://president.e-dag.ru/ |date=2015-11-03 }} * [http://www.nsrd.ru/ Сайт Народного Собрания (парламента) Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127072849/http://www.nsrd.ru/ |date=2012-01-27 }} * [http://www.e-dag.ru/ Сайт правительства Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512012439/http://www.e-dag.ru/ |date=2011-05-12 }} * [http://rd.dgu.ru/ Дагестан в фотографиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126094852/http://rd.dgu.ru/ |date=2010-11-26 }} * [[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] [http://islam-info.ru/obchestvo/1588-iz-socialnoj-istorii-dagestana-i-zakavkazya.html Из социальной истории Дагестана и Закавказья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004001334/http://islam-info.ru/obchestvo/1588-iz-socialnoj-istorii-dagestana-i-zakavkazya.html |date=2013-10-04 }} * [http://pprd.ru/ Сайт постоянного предстваительства Респубилки Дагестан при Президенте Российской Федерации] * [http://azbar.ru Новости Дагестана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131123113938/http://azbar.ru/ |date=2013-11-23 }} {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Дағстан}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһы республикалары]] [[Категория:Дағстан|*]] fijauqkmnk4q25865skv0k5jckru2ge 1296851 1296850 2026-05-14T02:15:27Z Вәхит 24644 /* Әҙәбиәт */ 1296851 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации |RuNm = Дагестан |OfNm1 = <table border="0" cellspacing="1" cellpadding="0" valign="top" align="center"> <tr align="left"> <td> {{lang-av|Дагъистан Республика}} <br> {{lang-agx|Дагъустан Республика}} <br> {{lang-az|Дағыстан Республикасы}} <br> {{lang-dar|Дагъистан Республика}} <br> {{lang-kum|Дагъыстан Жумгьурият}} <br> {{lang-lbe|Дагъустаннал Республика}} <br> {{lang-lez|Дагъустан Республика }} <br> {{lang-nog|Дагыстан Республикасы}} <br> {{lang-rut|Дагъустан Республика}} <br> {{lang-tab|Дагъустан Республика}} <br> {{lang-ttt|Республикей Догъисту}} <br> {{lang-tkr|Дагъыстан Республика}} <br> {{lang-ce|ДегIeстан Республика}} <br> <br> </td> </tr> </table> |FSCtrWhat = баш ҡала |FSCtrNm = [[Махачҡала]] |FSFlag = [[Файл:Flag of Dagestan.svg|200px]] |FSCoA = [[Файл:Coat of Arms of Dagestan.svg|150px]] |FSMap = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Dagestan.svg|center|300px]] |AreaRnk = 52-се |TotArea = 50270 |WaterPrcnt = 0,4 |PopRnk = 13-сө |PopQty = 2 946 035 |PopCtDate = 2013 |PopDens = 58.6 |GDP = 285,3 млрд. [[Һум]] |GDPCtDate = 2010 |GDP(PPP) = 78,3 мең [[Һум]] |GDPRnk = 35-се |FedDistrNm = Төньяҡ-Кавказ федераль округы |EcRegNm = Төньяҡ-Кавказ иҡтисад районы |CadNo = 05 |LangLangs = s |OfLangs = [[урыҫ]], авар, агул, [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], даргин, кумык, лак, лезгин, ноғай, рутул, табасаран, тат, цахур, чечен<ref group="комм.">Согласно конституции, государственными языками республики являются русский и все языки народов Дагестана. Однако только 14 языков имеют свою письменность и функционируют как государственные.</ref> |HeadTtl = Башлыҡ |HeadNm = [[Рамазан Абдулатипов |Абдулатипов Рамазан Гаджимурад улы]] |LegislTtl = |LegislNm = |FSAnthem = |OfSite = http://www.government-rd.ru/ |ViceTtl = |ViceNm = |Phone cod = |награды = {{орден Ленина|1965|тип=регион}} {{орден Трудового Красного Знамени|1923|тип=регион}} {{орден Октябрьской Революции|1971|тип=регион}} {{орден Дружбы Народов|1972|тип=регион}} |FSUTC=+4}} '''Дағстан Республикаһы''', йәки йышыраҡ''' Дағстан '''— [[Рәсәй]] составындағы республика. Иң көньяҡтағы һәм күп милләтле, ул халыҡ һанының тәбиғи үҫеше буйынса ла алғы рәттә тороусы төбәк<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_65 Конституция Российской Федерации. Ст. 65, п. 1]</ref>. Автономиялы Республика булараҡ 1921 йылдың 20 майында ойошторола. [[Әзербайжан]], [[Грузия]], [[Чечен Республикаһы]], [[Ставрополь крайы]] һәм [[Ҡалмыҡстан]] менән сиктәш. Баш ҡалаһы — [[Махачҡала]], күренекле революционер [[Магомед-Али Дахадаев|Махач Дахадаевтың]] исемен йөрөтә. == Ҡоролош == Республикала 42 муниципаль район һәм 10 ҡала округы бар. == Иҡтисад == Республика бюджеты (2009): * сығымдар — 67 603,7 млн [[һум]] * килемдәр — 64 673,4 млн һум, уларҙан: ** һалымдар һәм йыйымдар — 13 984,4 млн һум ** федераль бюджеттан трансферт — 50 689,0 млн һум Банк өлкәһе * Төбәк банкылары һаны буйынса Дағстан Рәсәйҙә 3-сө урында тора: республикала бындай 25 учреждение эшләй. == Галерея == <gallery> Файл:RR5514-0006R 10 рублей биметалл 2002 Древние города России Дербент реверс.png|«Дәрбент – Дағстан ҡалаһы». [[Рәсәй Банкы]] аҡсаһының реверсы.|альт=« Дербент – Дағстан ҡалаһы». Рәсәй Банкы аҡсаһының реверсы. Файл:Ирганайская ГЭС в Дагестане.png|Ирганай ГЭСы, Авар Койсу йылғаһында. Файл:Saltinskoe gorge.jpg|Салты мәмерйәһе. [[Салта]], Дағстан. Файл:Caucasus topographic map-ru.svg|[[Кавказ]]дың топографик картаһы. Файл:Dagestan topographic map-ru.svg|Дағстандың физик картаһы. </gallery> === Электроэнергетика === Тауҙарҙан аҡҡан йылғаларҙың ҙур гидроэлектрик потенциалы бар: йылға 55 млрд кВт/сәғәт электроэнергия бирергә мөмкин. 2010 йылда Дағстанда 5,1 млрд кВт/сәғәт электроэнергия етештерелде. Иң эре ГЭСтар: * Чиркей ГЭСы, ҡеүәте 1000 МВт * Ирганай ГЭСы, ҡеүәте 400 МВт * Миатли ГЭСы, ҡеүәте 220 МВт * Чирюрти ГЭС-ы, ҡеүәте 125 МВт * Гергебиль ГЭС-ы, ҡеүәте 17,8 МВт * Гуниб ГЭС-ы, ҡеүәте 15 МВт Хәҙерге көндә Гоцатлин ГЭС-ы (100 МВт, 310 млн кВт/сәғәт ҡеүәте менән) төҙөлә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Гимры автомобиль юлы туннеле]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|group=комм.}} {{примечания|2|height=280}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = [[Ахмедханов Камиль Энверович|Ахмедханов К. Э.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Путешествие по Дагестану: Практическое руководство |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Физкультура и спорт (издательство)|Физкультура и спорт]] |год = 1988 |том = |страницы = |страниц = 272 |серия = [[По родным просторам]] }} * История Дагестана с древнейших времен до наших дней. В двух томах. Ред. А. И. Османов. М., Наука, 2004. * Криштопа, А. Е. Дагестан в ХІІІ — начале ХV вв. Очерк политической истории. М., Мамонт; Таус, 2007. * Карпов, Ю. Ю. Взгляд на горцев. Взгляд с гор. Мировоззренческие аспекты культуры и социальный опыт горцев Дагестана. СПб., Петербургское востоковедение, 2007. * Дагестан и мусульманский Восток. Сборник статей в честь профессора Амри Рзаевича Шихсаидова. Сост. и отв. ред. А. К. Аликберов, В. О. Бобровников. М., Издательский дом Марджани, 2010. == Һылтанмалар == * [http://www.president.e-dag.ru/ Сайт Президента Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151103023120/http://president.e-dag.ru/ |date=2015-11-03 }} * [http://www.nsrd.ru/ Сайт Народного Собрания (парламента) Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127072849/http://www.nsrd.ru/ |date=2012-01-27 }} * [http://www.e-dag.ru/ Сайт правительства Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512012439/http://www.e-dag.ru/ |date=2011-05-12 }} * [http://rd.dgu.ru/ Дагестан в фотографиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126094852/http://rd.dgu.ru/ |date=2010-11-26 }} * [[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] [http://islam-info.ru/obchestvo/1588-iz-socialnoj-istorii-dagestana-i-zakavkazya.html Из социальной истории Дагестана и Закавказья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004001334/http://islam-info.ru/obchestvo/1588-iz-socialnoj-istorii-dagestana-i-zakavkazya.html |date=2013-10-04 }} * [http://pprd.ru/ Сайт постоянного предстваительства Респубилки Дагестан при Президенте Российской Федерации] * [http://azbar.ru Новости Дагестана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131123113938/http://azbar.ru/ |date=2013-11-23 }} {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Дағстан}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһы республикалары]] [[Категория:Дағстан|*]] br0jryqu5se23d44uy8o1t4bx4i3i3k Быкин Яков Борисович 0 70569 1296828 1246318 2026-05-13T21:10:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296828 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Быкин Яков Борисович | изображение = | описание изображения = | ширина = | должность = [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] <br /> беренсе секретары | порядок = 11 | флаг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | периодначало = [[1930 йыл]] | периодконец = [[октябрь]] [[1937 йыл]] | предшественник = [[Юревич Эдуард Иванович]] | преемник = [[Заликин Александр Тарасович]] | должность_2 = | порядок_2 = | флаг_2 = | периодначало_2 = | периодконец_2 = | предшественник_2 = | преемник_2 = | вероисповедание = | дата рождения = 1888 | место рождения = Крейцбург (Латвия) ҡалаһы | дата смерти = 10.2.1938 | место смерти = {{ВБУ|Мәскәү}} | похоронен = | отец = | мать = | супруга = | дети = | годы службы = 1930—1937 | принадлежность = {{USSR}} | род войск = | звание = | командовал = | сражения = | партия = [[КПСС|ВКП(б) / КПСС]] | образование = | награды = {{Орден Ленина|1935}} | автограф = | сайт = | викисклад = }} '''Яков Борисович Быкин''' ([[1888]] — [[10 февраль]] [[1938]]) — [[СССР]] партия эшмәкәре. 1930—1937 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] беренсе секретары. Сәйәси репрессия ҡорбаны. == Биографияһы == Быкин Яков Борисович 1888 йылда Витебск губернаһы Крестовый ауылында тыуған. — 1903 йылдан алып Бунд, 1906 йылдан — РСДРП ағзаһы. Коммунистик академияны тамамлаған (Мәскәү, 1927). 1904 йылда һәм 1911 йылда революцион эшмәкәрлек өсөн ҡулға алына. 1913—18 йылдарҙа Швейцарияла йәшәй. 1919 йылдан алып Белорус ССР‑ында, 1922—25 ййылдарҙа — Воронеж, 1927 йылдан башлап Ярославль губернаһы партия эшендә. 1929—37 йылдарҙа ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының 1‑се секретары. 1923—28 йылдарҙа һәм 1930—37 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы. Ленин ордены менән бүләкләнгән (1935). Репрессиялана (1937), 1938 йыл Мәскәүҙә атыла. 1956 йылда аҡлана. == Әҙәбиәт == * Иргалин Г. «Бунтующих ликвидировать…» //Возвращённые имена. Уфа, 1991 * Книга памяти Республики Башкортостан. Уфа. * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. ''Дом, где жил Быкин Я. Б. Коммунистическая улица, 23''. Уфа:Китап, 1999, 115 с. == Сығанаҡтар == * Газета ''Советская Башкирия'', 1988, 28 февраля * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 115 с. ISBN 5-295-02294-3. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2921-bykin-yakov-borisovich}} * http://www.knowbysight.info/BBB/01670.asp * http://www.memo.ru/history/arkiv/op1011.htm{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.slovar.co.il/evr1-2.php * http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=5356 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925223524/https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=5356 |date=2020-09-25 }} * {{YouTube|WrD-90yxjaU|Кровавый пленум}} [[Категория:КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Латвияла тыуғандар]] e2vvkipuun4edsz6lckfkxxqbtsktrk Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы 0 74957 1296775 1202151 2026-05-13T15:32:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296775 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Юныс Юлбарыҫ улы Бикбов | изображение = Bikbov.jpg | ширина = 190 | должность = [[Кесе Ҡоролтай]] рәйесе, [[Башҡорт Хөкүмәте]] рәйесе (1917—1919) | флаг = Флаг Башкурдистана.png | образование = [[Ҡазан дәүләт университеты|Ҡазан университеты]] | дата рождения = 1883 | место рождения = {{ТУ|Ырымбур губернаһы}}, [[Орск өйәҙе]], 2-се Үҫәргән улусы, [[Әбүләйес (Ейәнсура районы)|Әбүләйес]] ауылы | дата смерти = 1943 | место смерти = {{ВБУ|Ҡаҙаҡ ССР-ы|Ҡаҙағстанда}}, [[Ҡарағанда]] ҡалаһы | похоронен = | в браке = | дети = Рауил, Салауат, Ырыҫ | партия = |награды= }} {{фамилиялаш|Бикбов}} '''Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы''' ([[1883]]—[[1943]]) — [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәкселәренең береһе. [[Башҡорт Хөкүмәте]] Рәйесе (1917—1919). == Биографияһы == [[Файл:Бикбовы.jpg|thumb|left|250px|[[Юлбарыҫ Бикбов]] (ултыра) һәм уның улы Юныс Бикбов]] Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы [[1883 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] 2-се Үҫәргән улусы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Ейәнсура районы}}) [[Әбүләйес (Ейәнсура районы)|Әбүләйес]] ауылында [[Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы]] ғаиләһендә тыуған. Сығышы менән [[үҫәргән]] ырыуының күренекле башлығы [[Бикбау бей]] нәҫеленән<ref name="Ярмуллин А. Ш." >{{Китап|автор=[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]|заглавие=У истоков Башкирской республики. Биографии деятелей Башкирского национального движения (1917—1920 гг.)|ответственный=|ссылка=|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|том=|страниц=232|страницы=17—20|isbn=978-5-295-06659-7|ref=}}</ref>. Юныс ауылы [[мәҙрәсә]]һендә белем ала, артабан рус мәктәбендә уҡый. Аҙаҡ Ырымбур гимназияһына уҡырға керә, бында социал-демократик түңәрәктең ағзаһы, һуңыраҡ эсерҙар партияһының ағзаһы булып китә<ref name="Протасов Л. Г." >[http://www.hrono.info/biograf/bio_b/bikbov_ju.php Юнус Юлбарсович Бикбов] // Протасов Л. Г. Люди Учредительного собрания: портрет в интерьере эпохи. — М., РОСПЭН, 2008.</ref>. 1909 йылда [[Ҡазан Император университеты]]ның юридик факультетына уҡырға ебәрелә һәм унда «башҡорт стипендияһы» иҫәбенә белем ала. Студент йылдарында И. А. Әхтәмов етәксегендәге йәштәр түңәрәгенең ағзаһы була<ref>[http://chel-portal.ru/enc/Bikbov_Yunus_Yulbarsovich Энциклопедия Челябинска]</ref>. 1911 йылда университетты тамамлағандан һуң, [[Орск өйәҙе]] 2‑се Үҫәргән улусында мировой судья булып хеҙмәт итә<ref name="Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М.">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2245-bikbov-yunys-yulbary-uly|автор=Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М.}}</ref>. 1917 йылдың йәйенән [[Башҡортостан автономияһы|автономия]] өсөн [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]нең иң әүҙем эшмәкәрҙәренең береһе була. Июнь аҙағында атаһы [[Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы|Юлбарыҫ Бикбов]] менән бергә ''[[Башҡорт өлкә бюроһы|Башҡорт халҡы союзы бюроһының]]'' ағзаһы итеп һайлана. [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|1‑се һәм 2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарын]] ойоштороуҙа һәм уҙғарыуҙа ҡатнаша<ref>{{статья |автор = [[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насиров Р. Х.]] |заглавие = Башҡорт хөкүмәтенең тәүге рәйесе |ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 1999 |том = |номер = 4 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. 1917 йылдың авгусында [[Башҡорт мәркәз шураһы]] ағзалығына кандидат итеп һайлана<ref name="Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М."/>. Ноябрҙә Ырымбур губернаһы [[башҡорттар]]ынан [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы]]на депутат итеп һайлана<ref name="Протасов Л. Г." />. 1917 йылдың декабрендә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|3‑сө Бөтә башҡорт ҡоролтайы]] делегаты була. 20 декабрҙә съезд барышында ойошторолған предпарламент — [[Кесе ҡоролтай]]ҙың рәйесе, [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең рәйесе итеп һайлана. Башҡорт Хөкүмәте рәйесе булараҡ [[Башҡортостан автономияһы]]ның урындағы власть органдарын (кантон башҡармадарын һәм дивандарын) ойоштороу эше менән шөғөлләнә. [[Ырымбур]] большевиктарҙың ҡулына күскәс, 1918 йылдың 4 февралендә Ырымбур мосолман губерна революцион комитеты Башҡорт Хөкүмәтенең 7 ағзаһын ҡулға ала. Автономия хөкүмәтенең эшмәкәрлеге туҡтап ҡалғас, ҡулға алынып өлгөрмәгән Бикбов үҙенең туған ауылына йүнәлә һәм [[Шәйехзада Бабич]]ты үҙ йортона алып ҡайта<ref name="Ярмуллин А. Ш." />. 1918 йылдың июнендә [[Силәбе]] ҡалаһында Башҡорт Хөкүмәте йәнә үҙ эшен башлай, хөкүмәт рәйесе вазифаһын ваҡытлыса [[Сәғит Мирасов]] башҡара. 1918 йылдың авгусында хөкүмәт большевиктарҙан азат ителгән Ырымбур ҡалаһына [[Каруанһарай]]ға ҡайтҡас, Юныс Бикбов Башҡорт Хөкүмәте рәйесе вазифаһын үтәй башлай. Уның етәкселегендә [[Кесе ҡоролтай]] ағзалары юридик эштәр менән шөғөлләнә, ауыл хужалығы һәм урман идаралығына ҡағылған закондар ҡабул итә<ref name="Ярмуллин А. Ш." />. 1918 йылдың сентябрендә [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты]] (Комуч) менән [[Башҡортостан автономияһы]]н таныу, [[Башҡорт армияһы|Башҡорт ғәскәрен]] Халыҡ армияһы составына индереү тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Башҡортостан автономияһы делегацияһы составында [[Өфө дәүләт кәңәшмәһе]] эшендә ҡатнаша<ref>{{книга | автор = | заглавие = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. /Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2005 | том = 1 | страниц = 392 | страницы = 159 | isbn = 5-295-03702-9 | ref = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. }}</ref>. 1918 йылдың ноябрендә власть [[Колчак]]тың ҡулына күскәс, урындағы хөкүмәттәрҙе бөтөрөү сәйәсәте башлана. Башҡорт Хөкүмәте был фармандарға буйһонмай һәм үҙенең эшмәкәрлеген Орск өйәҙе биләмәләрендә дауам итә. Хөкүмәт ағзаларының күбеһе большевиктар яғына сығыуҙы хуплай, әммә уның рәйесе Юныс Бикбов, [[Илдархан Мутин]] һәм башҡалар быға ҡырҡа ҡаршы була. Һөҙөмтәлә был асыҡ низағҡа килтерә, һуңғылары [[Баймаҡ]]та [[Усман Ҡыуатов]], [[Яхъя Сәлихов]], [[Таһир Имаҡов]] һәм [[Ғәлиәхмәт Хәсәнов]] тарафынан ҡулға алына. [[Әхмәтзәки Вәлидов]] ҡыҫылыша арҡаһында Бикбов һәм уның фекерҙәштәре азат ителә<ref>{{книга | автор = [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Кульшарипов М. М.]] | заглавие = Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.) | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2000 | том = | страниц = 364 | страницы =195—196 | isbn = 5-295-02542-X | ref = }}</ref>. 1919 йылдың ғинуарында Юныс Бикбов, [[Илдархан Мутин]], [[Искәндәрбәк Солтанов]] һәм [[Хажиәхмәт Ишбулатов]] хөкүмәт эштәренән ситләтелә, ә Башҡорт Хөкүмәте рәйесе итеп [[Мстислав Ҡулаев]] һайлана<ref name="Ярмуллин А. Ш." />. 1919 йылдың февраленән [[Башҡортостан хәрби‑революцион комитеты]] (Башревком) ағзаһы итеп һайлана<ref name="Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М."/>. 1919 йылдың 7 апрелендә бер нисә көнгә туған ауылына отпускыға ҡайта, әммә кире эшенә ҡайтмай. Аҡтарҙың уңышлы наступление һуң, Башревком [[Һамар]], аҙаҡ [[Саранск]] ҡалаһына эвакуациялана. Башревкомда Бикбовты аҡтар яғына күскән тип иҫәпләйҙәр һәм уны ағзалыҡтан сығаралар. Ысынында туған ауылға ҡайтҡас, Бикбов [[Үҫәргән кантоны]] Чеботарёвка ауылы большевиктары тарафынан ҡулға алына һәм аҡтарҙың һөжүме арҡаһында азат ителә. Юныс Бикбовҡа аҡтарҙан да, ҡыҙылдарҙан да йәшенергә тура килә<ref>Бының тураһында 1919 йылдың 29 октябрендә Башревком Президиумына үҙенең объяснительная записакаһында ошолай итеп бәйән итә:<blockquote>«… Только доехал до Мурзабулатово, что в 12 верстах от нас, узнал, что белые в Муйнаково, в 30 верстах от нас, красные в Петровске. Я уже не решился ехать дальше на фронт, отступающие красные были до того разъярены после муртазинских событий, что они истерзали Бабича и Иркабаева и до 10 человек башкирских солдат в Преображенске… В первое время я скрывался в стороне, но с отдалением фронта вернулся домой, и стало жить спокойно, никто не справлялся и не доносит… Когда приблизился фронт, я опять скрываюсь в лесу и уже не один, а с 10 вооруженными солдатами-башкирами. До прихода красных мы оставались в лесу и, когда впервые вступил Петроградский полк в нашу деревню, в середине августа мы вернулись по домам. Я был в полной уверенности, что отношение товарищей красных, должно быть, изменилось, ибо был Башревком. Но, увы! Оказалось, далеко не так, отношение товарищей красных все то же — вызывающее, тот же произвол и грабежи… Я опять побоялся показываться, даже чуть не был арестован тремя красноармейцами 179-го Смоленского полка, спас случайный приезд тов. Имакова. Усерганы освободились от того кошмарного произвола только тогда, когда прибыл военный комиссар с отрядом конным Башревкома. Вот то политическое преступление, которое я совершил перед вами, за котороевы исключили меня из состава ревкома, основываясь только на слухах, несмотря на то что я избран Всебашкирским военным съездом. Такой акт, я со своей стороны, считаю в высшей степени негосударственным и ходатайствую о пересмотре такого опрометчивого решения и об отмене его»</blockquote></ref>. Башҡортостан территорияһы аҡтарҙан азат ителгәндән һуң, ул [[Үҫәргән кантоны]] ревкомына урындағы власть органдарын ойошторорға ярҙам итә. 1920 йылдың көҙөндә [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында [[АСБР|Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы]] юстицияһының халыҡ комиссары була. Артабан «[[Башкиропомощь]]» ойошмаһында эшләй<ref name="Ярмуллин А. Ш." />. 1920—1930 йылдарҙа [[Йылайыр кантоны]]нда халыҡ судьяһы вазифаһын үтәй<ref name="Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М."/>. 1930 йылдың 22 мартында ҡулға алына һәм 5 йылға хөкөм ителә<ref>Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т. 1. — Уфа, 1997. — С. 287.</ref>. Улдары Рауил (1918—?), Салауат (1921—?) һәм Ырыҫ (1927—?), шулай уҡ ағаһы Искәндәр (1876—?) һәм уның улы Зәйни (1910—?) репрессияға тарттырыла<ref>[http://lists.memo.ru/d4/f288.htm Жертвы политических репрессий СССР]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Юныс Бикбов Аҡ диңгеҙ—Балтика каналы төҙөлөшөнә ебәрелә. 1933 йылда азат ителә. 1933 йылда ғаиләһе менән [[Ташкент]]ҡа күсә, башта мәктәптәрҙә, ә артабан университетта уҡытыусы булып эшләй<ref name="Ярмуллин А. Ш." />. 1937 йылдың 29 сентябрендә репрессиялана, 8 йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә һәм [[Ҡарағанда]] ҡалаһына ебәрелә. 1943 йылда төрмәлә вафат була. 1962 йылда аҡлана<ref name="Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М."/>. == Хәтер == * Ейәнсура районы Әбүләис ауылында Юныс Бикбов исемен йөрөткән урам бар. * 2018 йылдың сентябрендә Ейәнсура районы [[Иҫәнғол]] ауылында Юныс Бикбовҡа бюст асылды<ref>[https://bash.news/news/80330_ejnsura_rajony_inol_auylynda_yunys_bikbova_byust_asyldy?lang=bash Иҫәнғол ауылында Юныс Бикбовҡа бюст асылды]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Исхаков С. М., Бикбаев Р. А.'' Бикбов Юнуc Юлбарисович. // Башкирская энциклопедия. Т. 1. — Уфа, 2005. — С. 463. * {{книга | автор = [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Кульшарипов М. М.]] | заглавие = Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.) | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2000 | том = | страниц = 364 | страницы =195—196 | isbn = 5-295-02542-X | ref = }} * {{статья |автор = [[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насиров Р.]] |заглавие = Башҡорт хөкүмәтенең тәүге рәйесе |ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 1999 |том = |номер = 4 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }} * ''[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]'' Юныс Бикбов // Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. — Өфө, 2009. * {{Китап|автор=[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]|заглавие=У истоков Башкирской республики. Биографии деятелей Башкирского национального движения (1917—1920 гг.)|ответственный=|ссылка=|место=Уфа|издательство=Китап|год=2017|том=|страниц=232|страницы=17—20|isbn=978-5-295-06659-7|ref=}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/2245-bikbov-yunys-yulbary-uly|автор=Бикбаев Р. Ә., Исхаҡов С. М.}} {{Башҡортостан хөкүмәте етәкселәре}} {{Башҡортостан парламенттарының етәкселәре}} [[Категория:Ҡазан Император университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] [[Категория:Кесе Ҡоролтай ағзалары]] [[Категория:Башҡорт Хөкүмәте ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты ағзалары]] [[Категория:Эсерҙар]] [[Категория:Башҡортостан юристары]] 581x0ejkk2qojqs2p1ler6t9m2s9p03 Гарольд Ллойд 0 75042 1296876 1295580 2026-05-14T06:34:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296876 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Гарольд Ллойд |оригинал имени = Harold Lloyd |изображение = Harold Lloyd in the Milky Way.jpg |ширина = 230px |описание изображения = <small>[[Ҡош юлы (фильм, 1936)|«Ҡош юлы»]] ({{|1936}} йыл)</small> |имя при рождении = |дата рождения = 20.4.1893 |место рождения = Бурчард, {{МР|Небраска}}, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] |дата смерти = 8.3.1971 |место смерти = {{МС|Беверли-Хиллз|АҠШ-та}}, АҠШ |профессия = {{актёр|АҠШ|АҠШ тауышһыҙ киноһы |XX быуат}}, {{кинорежиссёр|АҠШ|XX быуат}} |гражданство = {{USA}} |годы активности = 1913—1947 |направление = |киностудия = |награды = }} '''Гарольд Клейтон Ллойд''' ({{lang-en|Harold Clayton Lloyd}}; [[20 апрель]] [[1893 йыл]] — [[8 март]] [[1971 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] актёры һәм кинорежиссёры, тауышһыҙ комедиялары менән билдәле. [[Чарли Чаплин]] һәм [[Бастер Китон]] менән бер рәттән тауышһыҙ кино дәүеренең иң билдәле һәм абруйлы киноактёрҙарының береһе. 1913 һәм 1947 йылдар арауығында Ллойд 200 тирәһе тауышлы һәм тауышһыҙ юмористик фильмдарҙа төшкән. 20-се йылдарҙа ун ике тулы метражлы фильмда төшөп, 15,7 млн. АҠШ доллары самаһы килем алған. == Биографияһы == [[Файл:Harold Lloyd Shriner 1946.JPG|thumb|200px|Гарольд Ллойд Shriners фәсендә]] Ллойд Небраска штатының Бурчард ҡалаһында тыуған, ата-әсәләре — Джеймс Дарси Ллойд һәм Сара Элизабет Фрейзер. Атаһы яғынан ата-бабалары Уэльстан булғандар. Атаһы уңышһыҙлыҡҡа тарығас, Ллойд ғаиләһе менән АҠШ-тың көнбайышына күсенеп килә. Ул бала сағынан театрҙа уйнай, 1912 йылдан [[Калифорния]]ның ''Сан-Диего'' ҡалаһына күскәс, 10—12 минутлыҡ комедияларҙа ҡатнаша башлай. Тиҙҙән Ллойд [[Томас Эдисон]]дың кинокомпанияһы менән, һуңынан 1913 йылда үҙ студияһын ойошторған актёр һәм режиссёр Хэл Роуч менән хеҙмәттәшлек итә. Эшһөйәр Ллойд 1915 һәм 1919 йылдар арауығында Роучтың комедия актерҙарының иң уңышлыһы була. Ул Биби Даниелсты 1914 йылда эшкә ала; улар араһында романтик мөнәсәбәттәр урынлаша, улар тамашасыға «Егет» һәм «Ҡыҙ» («The Boy», «The Girl») булып таныла. 1919 йылда Биби, драма ролдәргә өҫтөнлөк биреү сәбәпле, Ллойдты ташлап китә. Дэниэлстың урынына Ллойд 1919 йылда Милдред Дэвисты ала. Тәү күргәндә, Ллойд: «Ул ҙур француз ҡурсағы кеүек!» — тип әйткән. Ллойдтың беренсе персонаждарының береһе — «Яңғыҙ Люк», үҙе әйтеүенсә, Чаплиндан күреп алынған. Ллойд 1919 йылда прокатҡа сығарыу алдынан фильмдарҙы «test audience» алдында күрһәтеү идеяһының авторы. 1921 йылдан Ллойд һәм Роуч тулы метражлы фильмдарҙы төшөрөүгә күсә, тик 1923 йылда ғына «Our Gang» балалары менән ҡыҫҡа «Why Worry?» фильмы төшөрөлә. Ллойдтың беренсе тулы метражлы «Тыумыштан диңгеҙсе» (1921)фильмы осраҡлы килеп сыға, сөнки кино лентаһы тәү уйлағандан оҙонораҡ килеп сыға, әммә «test audience» кешеләренә фильм оҡшап ҡала, һәм уны ҡырҡмаҫҡа ҡарар ителә. Ллойд хәүефле трюктарҙы күбеһенсә үҙе башҡара. Гарольд Ллойд 1971 йылдың 8 мартында 77 йәшендә рак ауырыуынан үлеп ҡала. Актёр Форест-Лаун, Глендейл, зыяратында ерләнә. == Фильмографияһы == {{Hider|title = ''Фильмографияһы''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = === Һаҡланып ҡалған ҡыҫҡа метражлы фильмдары === Был фильмдар донъяның төрлө киноархивтарында һаҡланып ҡалған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп негативтар 1943 йылда өйөндә булған янғын ваҡытында юғала. ==== Тәүгеләре ==== * 1914 — / ''Give and Take'' * 1915 — / ''Just Nuts'' — ''Willie Work'' (April 19) * 1915 — / ''Miss Fatty’s Seaside Lovers'' — Роско Арбакл менән * 1915 — / ''Court House Crooks'' , йәки ''Courthouse Crooks'' — ''Йәш эшһеҙ кеше'' (титрҙарҙа һүҙгә алынмай) * 1915 — / ''A Submarine Pirate'' — ''Ашнаҡсы'' ==== Яңғыҙ Люк ==== * 1915 — / ''Some Baby'' —Снаб Поллард менән * 1915 — / ''Giving Them Fits'' * 1915 — / ''Peculiar Patients' Pranks'' * 1916 — / ''Luke, the Candy Cut-Up'' * 1916 — / ''Luke and the Rural Roughnecks'' * 1916 — / ''Luke, Crystal Gazer'' * 1916 — / ''Luke Joins the Navy'' * 1916 — / ''Luke and the Bang-Tails'' , йәки ''Luke and the Bangtails'' * 1916 — «Кинотеатрҙағы буталсыҡ» / ''Luke’s Movie Muddle'' , йәки ''The Cinema Director'' * 1916 — / ''Luke Locates the Loot'' * 1916 — / ''Luke’s Shattered Sleep'' * 1917 — / ''Lonesome Luke on Tin Can Alley'' * 1917 — / ''Lonesome Luke, Messenger'' (1917) * 1917 — / ''Lonesome Luke’s Wild Women'' (1917) ==== Glasses character («The Boy») ==== * 1917 — / ''Over the Fence'' * 1917 — / ''Pinched'' * 1917 — / ''By the Sad Sea Waves'' * 1917 — / ''Bliss'' * 1917 — / ''Rainbow Island'' * 1917 — «Флирт» / ''The Flirt'' * 1917 — / ''Lonesome Luke in When Clubs Are Trump'' — «Яңғыҙ Люк „Когда трефы — козыри“» фильмында * 1917 — / ''All Aboard'' * 1917 — / ''Move On'' * 1917 — / ''Bashful'' * 1917 — / ''Step Lively'' * 1918 — / ''Back to the Woods'' * 1918 — / ''The Tip'' * 1918 — / ''Beat It'' * 1918 — / ''A Gasoline Wedding'' * 1918 — / ''Look Pleasant, Please'' * 1918 — / ''Here Come the Girls'' * 1918 — / ''Let’s Go'' * 1918 — / ''Pipe the Whiskers'' — ''Janitor'' * 1918 — / ''It’s a Wild Life'' * 1918 — «Туҡталышһыҙ бала» / ''The Non-Stop Kid'' * 1918 — «Гассиның ике пистолеты» / ''Two-Gun Gussie'' * 1918 — «Янғын һүндереүсе, баламды ҡотҡарығыҙ» / ''Fireman, Save My Child'' * 1918 — «Ҡала хәйләкәре» / ''The City Slicker'' * 1918 — «Ҡайҙалыр Төркиәлә» / ''Somewhere in Turkey'' * 1918 — / ''An Ozark Romance'' * 1918 — «Алдаҡсылар ысынлап намыҫһыҙмы?»/ ''Are Crooks Dishonest?'' ҡайһы саҡ хаталы рәүештә ''Doing, Doing, Done'' тип исемләнә * 1918 — / ''Why Pick on Me?'' * 1918 — / ''Hear 'Em Rave'' * 1918 — / ''Take a Chance'' * 1918 — / ''She Loves Me Not'' * 1918 — / ''On the Jump'' * 1919 — / ''Pay Your Dues'' * 1919 — / ''Going''! Going! Gone!'''' * 1919 — «Атайҙан һорарға» / ''Ask Father'' * 1919 — «Ашнаҡсы» йәки «Ут эсендә» / ''On the Fire'' — ''The Chef'' * 1919 — «Минең үҙ юлым» / ''I’m on My Way'' * 1919 — / ''Look Out Below'' * 1919 — / ''Next Aisle Over'' * 1919 — «Сэмми Себерҙә» / ''A Sammy In Siberia'' * 1919 — «Йәш мистер Джаз» / ''Young Mr. Jazz'' * 1919 — «Шаршауҙы күтәрергә!» / ''Ring Up the Curtain'' — ''Back-Stage!'' * 1919 — «Марафон» / ''The Marathon'' * 1919 — «Яҙғы биҙгәк» / ''Spring Fever'' * 1919 — «Билли Блейзес, эсквайр»/ ''Billy Blazes, Esq.'' — ''Billy Blazes'' * 1919 — «Күршеләр» / ''Just Neighbors'' * 1919 — / ''At the Old Stage Door'' * 1919 — «Бер ҡасан да мине теймә» / ''Never Touched Me'' * 1919 — / ''Count Your Change'' * 1919 — / ''Chop Suey &amp; Co.'' * 1919 — «Ҡатыным булығыҙ» / ''Be My Wife'' * 1919 — «Этешмәгеҙ» / ''Don’t Shove'' * 1919 — «Бродвейға юлығып» / ''Bumping Into Broadway'' * 1919 — «Уның ғына атаһы» / ''His Only Father'' * 1919 — «Капитан Киддтың балалары» / ''Captain Kidd’s Kids'' * 1919 — «Ҡулдан ауыҙға» / ''From Hand to Mouth'' * 1920 — «Уның король хәйләкәрлеге» / ''His Royal Slyness'' * 1920 — «Өрәк килеп сығыуы» / ''Haunted Spooks'' * 1920 — «Ҡырағай көнбайышта» / ''An Eastern Westerner'' * 1920 — «Баш әйләнеү» / ''High and Dizzy'' * 1920 — «Сығығыҙ һәм барып етегеҙ» / ''Get Out and Get Under'' йәки ''My Beautiful Automobile'' * 1920 — «Номерҙы, зинһар» / ''Number, Please?'' * 1921 — «Хәҙер йәки бер ҡасан да» / ''Now or Never'' * 1921 — «Юғары ҡатлам» / ''Among Those Present'' * 1921 — «Мин риза» / ''I Do'' * 1921 — «Бер ҡасан көсһөҙләнмәү» / ''Never Weaken'' ==== Һуңыраҡтары ==== * 1923 — «Һуғыш эттәре» / ''Dogs of War'' * 1925 — «Пародиялар» / ''Charaster Studies'' === Тулы метражлы фильмдар === * 1921 — «Тыумыштан диңгеҙсе» / ''A Sailor-Made Man'' * 1922 — «Өләсәһенең ейәне» / ''Grandma’s Boy'' * 1922 — «Доктор Джек» / ''Doctor Jack'' * 1923 — «Хәүефһеҙлек барыһынан да түбән!» / ''Safety Last!'' * 1923 — «Ни өсөн борсоуланырға?»/ ''Why Worry?'' * 1924 — «Ҡатындан ҡурҡыу» (йәки — «Ҡыйыуһыҙ») / ''Girl Shy'' * 1924 — «Эҫе һыу» / ''Hot Water'' * 1925 — «Беренсе курс студенты» / ''The Freshman'' * 1926 — «Яҙмыш ҡушыуы буйынса» / ''For Heaven’s Sake'' * 1927 — «Ҡусты» / ''The Kid Brother'' * 1928 — «Уҙышсы» / ''Speedy'' * 1929 — «Рәхим ит, хәүеф» / ''Welcome Danger'' * 1930 — «Аяҡты алға ҡуйып» / ''Feet First'' * 1932 — «Кино иҫәрлеге» / ''Movie Crazy'' * 1934 — «Бесәй тәпәйе» ''The Cat’s-Paw'' * 1936 — «Ҡош юлы» / ''The Milky Way'' * 1938 — «Профессор, һаҡ булығыҙ» / ''Professor Beware'' * 1947 — «Дыуамал мөхит, йәки Гарольд Диддлбок гонаһы» / ''The Sin of Harold Diddlebock'' йәки ''Mad Wednesday'' }} == Ҡыҙыҡлы факттар == * «Алйот һәм унан алйотораҡ» фильмының геройҙары актёрға бағышлап Ллойд һәм Гарри тип исемләнә. * «Хәүефһеҙлек бөтәһенән дә түбән!» фильмындағы сәғәт телендә эленеп торған трюкты Кристофер Ллойд тигән аҙашы «Кире киләсәккә» трилогияһының беренсе фильмында ҡабатлай, һәм был осраҡлы түгелдер. * «Футурама» мультсериалының «That’s Lobstertainment!» серияһында Гарольд Ллойдты эләкләп Гарольд Ззойд исемле персонаж бар. == Һылтанмалар == {{commonscat-inline|Harold Lloyd|Гарольд Ллойд}} * [http://haroldlloyd.us/ HaroldLloyd.us] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608031825/https://haroldlloyd.us/ |date=2023-06-08 }} — Аннет Ллойдтың мәҡәләләр һәм мәғлүмәт менән тулы сайт. * [http://www.haroldlloyd.us/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=17&amp;Itemid=13 Тулы фильмография һәм юғалған фильмдарҙың теҙмәһе]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:«Оскар» почётлы премияһының лауреаттары]] <!-- [[Категория:Американың кинематографик сәнғәте һәм фәндәре Академияһын ойоштороусылар]] --> [[Категория:АҠШ масондары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]] [[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]] [[Категория:АҠШ кинорежиссёрҙары]] 72rhmw6jlk62ydiyy4e59t28uxjrsgd Бәшкәрт халҡы 0 75276 1296861 1295121 2026-05-14T05:35:41Z Akkashka 14326 /* Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт */ 1296861 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = '''Бәшкәрт''' | изображение = | ширина = | расселение = {{флагификация|Иран}}:<br /> 100 мең | подпись = | самоназвание = | язык = [[Бәшкәрт теле]] | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = [[Иран төркөмө]] | раса = Памир-Фирғәнә, Европеоид расаһы, | входит = | включает = | происхождение = }} '''Бәшкәрт халҡы''' — [[Иран]]дың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә. [[Антропология|Антропологик]] күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Күптән түгел [[Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Закирйән Әминев]] билдәләүенсә улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар. Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә. [[Фарсы ҡултығы]]нда урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған [[Бендер-Аббас]] тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән [[Минаб]] ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә. Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ. === Торлаҡ === Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә [[һыу үткәргес]] һәм [[канализация]] бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала. Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел [[автомобиль|машина]], [[мотоцикл]] һәм [[скутер]], [[смартфон]], [[айфон]]. Йорттарға [[кондиционер]] мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә, тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй. Йорттары янында беҙҙең [[тирмә]]ләрҙе хәтерләткән ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай. === Мәшғүллек === Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында [[финик]]ка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған [[айыу]] һәм сыбар [[ҡаплан]]ға һунар иткән, бының өсөн махсус [[аттар]] үрсеткән. Бөгөн улар араһында [[һунарсылар]] бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[бесәй]] етерлек осраны, әммә [[эттәр]] күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар. Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай [[бал ҡорттары|ҡорттарҙың]] [[бал]]ын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан- тура әйттеләр. == Халыҡ мәҙәниәте == Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған) музыка ҡоралы бар, уның моңо [[ҡурай]]ҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл [[ҡумыҙ]]ҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты. <gallery> Башкард ауылы.jpg| Бәшкәрт ауылы Башкард гончар.JPG| Бәшкәрт ауылында көршәксе Башкард горшки.JPG| Ауылда эшләнгән көршәктәр Тирма эсе.jpg| Тирмә эсендә Тирмалар.jpg| Бәшкәрт тирмәләре Дахма 274.jpg| Дахма </gallery> == Сығанаҡтар == * [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Ансар Нуретдинов. Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар. Башҡортостан. 21 ноябрь 2014.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == * [http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar BAŠKARDI Encyclopædia Iranica] * [http://www.iranicaonline.org/articles/basakerd-also-basagerd-a-roughly-rectangular-mountainous-district-dehestan-east-of-minab-and-north-of-jask BAŠĀKERD Encyclopædia Iranica] == Әҙәбиәт == * Floyer F.A. Unexplored Baluchistan. London, 1882. * Gershevitch I. Dialect variations in early Persian/Transactions of the Philological Society London, 1964. * Gershevitch I. Iranian chronological adverbs//Indo-Iranica.Wiesbaden, 1964. * Gershevitch I. Out door terms in Iranian // A locusUsleg. Studies in honour of S. H. Taqizadeh. London, 1962. * Gershevitch I. Philologia Iranica / Selected and ed. By N. Sims-Williiams, Wiesbaden, 1985. * Gershevitch I. The Sogdian word for advice, and some Muy documents//Central Asiatic Journal, 1962, vol. 7, №1. * Gershevitch I. Travels in Bashkardia // Journal of the Royal Central Asian Society, 1959, vol. 46. * Morgcnstierne G. Balochi miscellanea // Acta Orientalia, 1948, XX. * Morgenstieme G Neu-iranische Sprachen // Handbuch der Oreintalistik von Spaler... Iranistik Abschnitt I. Linguistik. Leiden; Koln, 1958, Bd. 4. * Redard G. Other Iranian Languages // Current Trends in Linguistics. The Hague; Paris, 1970, vol. 6. * Skjarvo P. O. Languages of Southeast Iran: Larestani, Kumzari, Baskardi// Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden, 1989. * Skjarvo P. O. Notes on dialects of Mirtab and Honnoz // Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap. Oslo, 1975, №29. == Ҡарағыҙ == * [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] * [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]] [[Категория:Халыҡтар]] [[Категория:Иран]] 3i11n2mpgs3yzb9ew71xqmm4885wcej 1296865 1296861 2026-05-14T05:45:47Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1296865 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = '''Бәшкәрт''' | изображение = | ширина = | расселение = {{флагификация|Иран}}:<br /> 100 мең | подпись = | самоназвание = | язык = [[Бәшкәрт теле]] | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = [[Иран төркөмө]] | раса = Памир-Фирғәнә, Европеоид расаһы, | входит = | включает = | происхождение = }} '''Бәшкәрт халҡы''' — [[Иран]]дың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә. [[Антропология|Антропологик]] күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Күптән түгел [[Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Закирйән Әминев]] билдәләүенсә улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар. Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә. [[Фарсы ҡултығы]]нда урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған [[Бендер-Аббас]] тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән [[Минаб]] ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә. Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ. === Торлаҡ === Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә [[һыу үткәргес]] һәм [[канализация]] бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала. Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел [[автомобиль|машина]], [[мотоцикл]] һәм [[скутер]], [[смартфон]], [[айфон]]. Йорттарға [[кондиционер]] мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә, тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй. Йорттары янында беҙҙең [[тирмә]]ләрҙе хәтерләткән ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай. === Мәшғүллек === Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында [[финик]]ка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған [[айыу]] һәм сыбар [[ҡаплан]]ға һунар иткән, бының өсөн махсус [[аттар]] үрсеткән. Бөгөн улар араһында [[һунарсылар]] бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[бесәй]] етерлек осраны, әммә [[эттәр]] күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар. Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай [[бал ҡорттары|ҡорттарҙың]] [[бал]]ын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан- тура әйттеләр. == Халыҡ мәҙәниәте == Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған) музыка ҡоралы бар, уның моңо [[ҡурай]]ҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл [[ҡумыҙ]]ҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты. <gallery> Башкард ауылы.jpg| Бәшкәрт ауылы Башкард гончар.JPG| Бәшкәрт ауылында көршәксе Башкард горшки.JPG| Ауылда эшләнгән көршәктәр Тирма эсе.jpg| Тирмә эсендә Тирмалар.jpg| Бәшкәрт тирмәләре Дахма 274.jpg| Дахма </gallery> == Сығанаҡтар == * [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Ансар Нуретдинов. Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар. Башҡортостан. 21 ноябрь 2014.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа») |title =(Сайт телекомпании «Вся Уфа») |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} * {{cite web |author = |url = http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar |title =BAŠKARDI Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} * {{cite web |author = |url =http://www.iranicaonline.org/articles/basakerd-also-basagerd-a-roughly-rectangular-mountainous-district-dehestan-east-of-minab-and-north-of-jask |title = BAŠĀKERD Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} == Әҙәбиәт == * Floyer F.A. Unexplored Baluchistan. London, 1882. * Gershevitch I. Dialect variations in early Persian/Transactions of the Philological Society London, 1964. * Gershevitch I. Iranian chronological adverbs//Indo-Iranica.Wiesbaden, 1964. * Gershevitch I. Out door terms in Iranian // A locusUsleg. Studies in honour of S. H. Taqizadeh. London, 1962. * Gershevitch I. Philologia Iranica / Selected and ed. By N. Sims-Williiams, Wiesbaden, 1985. * Gershevitch I. The Sogdian word for advice, and some Muy documents//Central Asiatic Journal, 1962, vol. 7, №1. * Gershevitch I. Travels in Bashkardia // Journal of the Royal Central Asian Society, 1959, vol. 46. * Morgcnstierne G. Balochi miscellanea // Acta Orientalia, 1948, XX. * Morgenstieme G Neu-iranische Sprachen // Handbuch der Oreintalistik von Spaler... Iranistik Abschnitt I. Linguistik. Leiden; Koln, 1958, Bd. 4. * Redard G. Other Iranian Languages // Current Trends in Linguistics. The Hague; Paris, 1970, vol. 6. * Skjarvo P. O. Languages of Southeast Iran: Larestani, Kumzari, Baskardi// Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden, 1989. * Skjarvo P. O. Notes on dialects of Mirtab and Honnoz // Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap. Oslo, 1975, №29. == Ҡарағыҙ == * [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] * [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]] [[Категория:Халыҡтар]] [[Категория:Иран]] b4fyoajgepqedbvwy4c7h4d0qa6y3ze 1296875 1296865 2026-05-14T06:33:04Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1296875 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = '''Бәшкәрт''' | изображение = | ширина = | расселение = {{флагификация|Иран}}:<br /> 100 мең | подпись = | самоназвание = | язык = [[Бәшкәрт теле]] | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = [[Иран төркөмө]] | раса = Памир-Фирғәнә, Европеоид расаһы, | входит = | включает = | происхождение = }} '''Бәшкәрт халҡы''' — [[Иран]]дың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә. [[Антропология|Антропологик]] күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Күптән түгел [[Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Закирйән Әминев]] билдәләүенсә улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар. Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә. [[Фарсы ҡултығы]]нда урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған [[Бендер-Аббас]] тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән [[Минаб]] ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә. Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ. === Торлаҡ === Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә [[һыу үткәргес]] һәм [[канализация]] бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала. Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел [[автомобиль|машина]], [[мотоцикл]] һәм [[скутер]], [[смартфон]], [[айфон]]. Йорттарға [[кондиционер]] мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә, тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй. Йорттары янында беҙҙең [[тирмә]]ләрҙе хәтерләткән ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай. === Мәшғүллек === Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында [[финик]]ка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған [[айыу]] һәм сыбар [[ҡаплан]]ға һунар иткән, бының өсөн махсус [[аттар]] үрсеткән. Бөгөн улар араһында [[һунарсылар]] бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[бесәй]] етерлек осраны, әммә [[эттәр]] күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар. Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай [[бал ҡорттары|ҡорттарҙың]] [[бал]]ын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан- тура әйттеләр. == Халыҡ мәҙәниәте == Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған) музыка ҡоралы бар, уның моңо [[ҡурай]]ҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл [[ҡумыҙ]]ҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты. <gallery> Башкард ауылы.jpg| Бәшкәрт ауылы Башкард гончар.JPG| Бәшкәрт ауылында көршәксе Башкард горшки.JPG| Ауылда эшләнгән көршәктәр Тирма эсе.jpg| Тирмә эсендә Тирмалар.jpg| Бәшкәрт тирмәләре Дахма 274.jpg| Дахма </gallery> == Сығанаҡтар == * [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Ансар Нуретдинов. Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар. Башҡортостан. 21 ноябрь 2014.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = http://www.bashinform.ru/articles/141750/ |title =Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение|lang =|date = |access-date =|archive-date =12 октябрь 2006 г. }} * {{cite web |author = |url = http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar |title =BAŠKARDI Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} * {{cite web |author = |url =http://www.iranicaonline.org/articles/basakerd-also-basagerd-a-roughly-rectangular-mountainous-district-dehestan-east-of-minab-and-north-of-jask |title = BAŠĀKERD Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} == Әҙәбиәт == * Floyer F.A. Unexplored Baluchistan. London, 1882. * Gershevitch I. Dialect variations in early Persian/Transactions of the Philological Society London, 1964. * Gershevitch I. Iranian chronological adverbs//Indo-Iranica.Wiesbaden, 1964. * Gershevitch I. Out door terms in Iranian // A locusUsleg. Studies in honour of S. H. Taqizadeh. London, 1962. * Gershevitch I. Philologia Iranica / Selected and ed. By N. Sims-Williiams, Wiesbaden, 1985. * Gershevitch I. The Sogdian word for advice, and some Muy documents//Central Asiatic Journal, 1962, vol. 7, №1. * Gershevitch I. Travels in Bashkardia // Journal of the Royal Central Asian Society, 1959, vol. 46. * Morgcnstierne G. Balochi miscellanea // Acta Orientalia, 1948, XX. * Morgenstieme G Neu-iranische Sprachen // Handbuch der Oreintalistik von Spaler... Iranistik Abschnitt I. Linguistik. Leiden; Koln, 1958, Bd. 4. * Redard G. Other Iranian Languages // Current Trends in Linguistics. The Hague; Paris, 1970, vol. 6. * Skjarvo P. O. Languages of Southeast Iran: Larestani, Kumzari, Baskardi// Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden, 1989. * Skjarvo P. O. Notes on dialects of Mirtab and Honnoz // Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap. Oslo, 1975, №29. == Ҡарағыҙ == * [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] * [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]] [[Категория:Халыҡтар]] [[Категория:Иран]] kibmwml3drqf2eflfonlnyvpz3djtwb 1296877 1296875 2026-05-14T06:35:15Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1296877 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = '''Бәшкәрт''' | изображение = | ширина = | расселение = {{флагификация|Иран}}:<br /> 100 мең | подпись = | самоназвание = | язык = [[Бәшкәрт теле]] | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = [[Иран төркөмө]] | раса = Памир-Фирғәнә, Европеоид расаһы, | входит = | включает = | происхождение = }} '''Бәшкәрт халҡы''' — [[Иран]]дың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә. [[Антропология|Антропологик]] күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Күптән түгел [[Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Закирйән Әминев]] билдәләүенсә улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар. Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә. [[Фарсы ҡултығы]]нда урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған [[Бендер-Аббас]] тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән [[Минаб]] ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә. Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ. === Торлаҡ === Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә [[һыу үткәргес]] һәм [[канализация]] бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала. Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел [[автомобиль|машина]], [[мотоцикл]] һәм [[скутер]], [[смартфон]], [[айфон]]. Йорттарға [[кондиционер]] мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә, тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй. Йорттары янында беҙҙең [[тирмә]]ләрҙе хәтерләткән ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай. === Мәшғүллек === Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында [[финик]]ка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған [[айыу]] һәм сыбар [[ҡаплан]]ға һунар иткән, бының өсөн махсус [[аттар]] үрсеткән. Бөгөн улар араһында [[һунарсылар]] бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[бесәй]] етерлек осраны, әммә [[эттәр]] күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар. Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай [[бал ҡорттары|ҡорттарҙың]] [[бал]]ын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан- тура әйттеләр. == Халыҡ мәҙәниәте == Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған) музыка ҡоралы бар, уның моңо [[ҡурай]]ҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл [[ҡумыҙ]]ҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты. <gallery> Башкард ауылы.jpg| Бәшкәрт ауылы Башкард гончар.JPG| Бәшкәрт ауылында көршәксе Башкард горшки.JPG| Ауылда эшләнгән көршәктәр Тирма эсе.jpg| Тирмә эсендә Тирмалар.jpg| Бәшкәрт тирмәләре Дахма 274.jpg| Дахма </gallery> == Сығанаҡтар == * [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Ансар Нуретдинов. Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар. Башҡортостан. 21 ноябрь 2014.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |archive-url = http://www.bashinform.ru/articles/141750/ |title =Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение|lang =|date = |access-date =|archive-date =12 октябрь 2006 г. }} * {{cite web |author = |url = http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar |title =BAŠKARDI Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} * {{cite web |author = |url =http://www.iranicaonline.org/articles/basakerd-also-basagerd-a-roughly-rectangular-mountainous-district-dehestan-east-of-minab-and-north-of-jask |title = BAŠĀKERD Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} == Әҙәбиәт == * Floyer F.A. Unexplored Baluchistan. London, 1882. * Gershevitch I. Dialect variations in early Persian/Transactions of the Philological Society London, 1964. * Gershevitch I. Iranian chronological adverbs//Indo-Iranica.Wiesbaden, 1964. * Gershevitch I. Out door terms in Iranian // A locusUsleg. Studies in honour of S. H. Taqizadeh. London, 1962. * Gershevitch I. Philologia Iranica / Selected and ed. By N. Sims-Williiams, Wiesbaden, 1985. * Gershevitch I. The Sogdian word for advice, and some Muy documents//Central Asiatic Journal, 1962, vol. 7, №1. * Gershevitch I. Travels in Bashkardia // Journal of the Royal Central Asian Society, 1959, vol. 46. * Morgcnstierne G. Balochi miscellanea // Acta Orientalia, 1948, XX. * Morgenstieme G Neu-iranische Sprachen // Handbuch der Oreintalistik von Spaler... Iranistik Abschnitt I. Linguistik. Leiden; Koln, 1958, Bd. 4. * Redard G. Other Iranian Languages // Current Trends in Linguistics. The Hague; Paris, 1970, vol. 6. * Skjarvo P. O. Languages of Southeast Iran: Larestani, Kumzari, Baskardi// Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden, 1989. * Skjarvo P. O. Notes on dialects of Mirtab and Honnoz // Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap. Oslo, 1975, №29. == Ҡарағыҙ == * [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] * [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]] [[Категория:Халыҡтар]] [[Категория:Иран]] tvah2ss4f5ix8a9nlawynrhcwo92fu5 1296878 1296877 2026-05-14T06:36:22Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1296878 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = '''Бәшкәрт''' | изображение = | ширина = | расселение = {{флагификация|Иран}}:<br /> 100 мең | подпись = | самоназвание = | язык = [[Бәшкәрт теле]] | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = [[Иран төркөмө]] | раса = Памир-Фирғәнә, Европеоид расаһы, | входит = | включает = | происхождение = }} '''Бәшкәрт халҡы''' — [[Иран]]дың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә. [[Антропология|Антропологик]] күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Күптән түгел [[Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Закирйән Әминев]] билдәләүенсә улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар. Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә. [[Фарсы ҡултығы]]нда урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған [[Бендер-Аббас]] тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән [[Минаб]] ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә. Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ. === Торлаҡ === Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә [[һыу үткәргес]] һәм [[канализация]] бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала. Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел [[автомобиль|машина]], [[мотоцикл]] һәм [[скутер]], [[смартфон]], [[айфон]]. Йорттарға [[кондиционер]] мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә, тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй. Йорттары янында беҙҙең [[тирмә]]ләрҙе хәтерләткән ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай. === Мәшғүллек === Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында [[финик]]ка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған [[айыу]] һәм сыбар [[ҡаплан]]ға һунар иткән, бының өсөн махсус [[аттар]] үрсеткән. Бөгөн улар араһында [[һунарсылар]] бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[бесәй]] етерлек осраны, әммә [[эттәр]] күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар. Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай [[бал ҡорттары|ҡорттарҙың]] [[бал]]ын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан- тура әйттеләр. == Халыҡ мәҙәниәте == Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған) музыка ҡоралы бар, уның моңо [[ҡурай]]ҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл [[ҡумыҙ]]ҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты. <gallery> Башкард ауылы.jpg| Бәшкәрт ауылы Башкард гончар.JPG| Бәшкәрт ауылында көршәксе Башкард горшки.JPG| Ауылда эшләнгән көршәктәр Тирма эсе.jpg| Тирмә эсендә Тирмалар.jpg| Бәшкәрт тирмәләре Дахма 274.jpg| Дахма </gallery> == Сығанаҡтар == * [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Ансар Нуретдинов. Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар. Башҡортостан. 21 ноябрь 2014.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == * {{cite web url= |author = |archive-url = http://www.bashinform.ru/articles/141750/ |title =Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение|lang =|date = |access-date =|archive-date =12 октябрь 2006 г. }} * {{cite web |author = |url = http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar |title =BAŠKARDI Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} * {{cite web |author = |url =http://www.iranicaonline.org/articles/basakerd-also-basagerd-a-roughly-rectangular-mountainous-district-dehestan-east-of-minab-and-north-of-jask |title = BAŠĀKERD Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} == Әҙәбиәт == * Floyer F.A. Unexplored Baluchistan. London, 1882. * Gershevitch I. Dialect variations in early Persian/Transactions of the Philological Society London, 1964. * Gershevitch I. Iranian chronological adverbs//Indo-Iranica.Wiesbaden, 1964. * Gershevitch I. Out door terms in Iranian // A locusUsleg. Studies in honour of S. H. Taqizadeh. London, 1962. * Gershevitch I. Philologia Iranica / Selected and ed. By N. Sims-Williiams, Wiesbaden, 1985. * Gershevitch I. The Sogdian word for advice, and some Muy documents//Central Asiatic Journal, 1962, vol. 7, №1. * Gershevitch I. Travels in Bashkardia // Journal of the Royal Central Asian Society, 1959, vol. 46. * Morgcnstierne G. Balochi miscellanea // Acta Orientalia, 1948, XX. * Morgenstieme G Neu-iranische Sprachen // Handbuch der Oreintalistik von Spaler... Iranistik Abschnitt I. Linguistik. Leiden; Koln, 1958, Bd. 4. * Redard G. Other Iranian Languages // Current Trends in Linguistics. The Hague; Paris, 1970, vol. 6. * Skjarvo P. O. Languages of Southeast Iran: Larestani, Kumzari, Baskardi// Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden, 1989. * Skjarvo P. O. Notes on dialects of Mirtab and Honnoz // Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap. Oslo, 1975, №29. == Ҡарағыҙ == * [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] * [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]] [[Категория:Халыҡтар]] [[Категория:Иран]] 66jk9vgmjb33272orf1i0wlr1397z6i 1296879 1296878 2026-05-14T06:37:00Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1296879 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = '''Бәшкәрт''' | изображение = | ширина = | расселение = {{флагификация|Иран}}:<br /> 100 мең | подпись = | самоназвание = | язык = [[Бәшкәрт теле]] | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = [[Иран төркөмө]] | раса = Памир-Фирғәнә, Европеоид расаһы, | входит = | включает = | происхождение = }} '''Бәшкәрт халҡы''' — [[Иран]]дың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә. [[Антропология|Антропологик]] күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Күптән түгел [[Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Закирйән Әминев]] билдәләүенсә улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар. Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә. [[Фарсы ҡултығы]]нда урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған [[Бендер-Аббас]] тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән [[Минаб]] ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә. Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ. === Торлаҡ === Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә [[һыу үткәргес]] һәм [[канализация]] бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала. Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел [[автомобиль|машина]], [[мотоцикл]] һәм [[скутер]], [[смартфон]], [[айфон]]. Йорттарға [[кондиционер]] мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә, тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй. Йорттары янында беҙҙең [[тирмә]]ләрҙе хәтерләткән ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай. === Мәшғүллек === Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында [[финик]]ка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған [[айыу]] һәм сыбар [[ҡаплан]]ға һунар иткән, бының өсөн махсус [[аттар]] үрсеткән. Бөгөн улар араһында [[һунарсылар]] бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[бесәй]] етерлек осраны, әммә [[эттәр]] күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар. Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай [[бал ҡорттары|ҡорттарҙың]] [[бал]]ын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан- тура әйттеләр. == Халыҡ мәҙәниәте == Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған) музыка ҡоралы бар, уның моңо [[ҡурай]]ҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл [[ҡумыҙ]]ҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты. <gallery> Башкард ауылы.jpg| Бәшкәрт ауылы Башкард гончар.JPG| Бәшкәрт ауылында көршәксе Башкард горшки.JPG| Ауылда эшләнгән көршәктәр Тирма эсе.jpg| Тирмә эсендә Тирмалар.jpg| Бәшкәрт тирмәләре Дахма 274.jpg| Дахма </gallery> == Сығанаҡтар == * [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Ансар Нуретдинов. Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар. Башҡортостан. 21 ноябрь 2014.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == * {{cite web|author = |archive-url = http://www.bashinform.ru/articles/141750/ |title =Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение|lang =|date = |access-date =|archive-date =12 октябрь 2006 г. }} * {{cite web |author = |url = http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar |title =BAŠKARDI Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} * {{cite web |author = |url =http://www.iranicaonline.org/articles/basakerd-also-basagerd-a-roughly-rectangular-mountainous-district-dehestan-east-of-minab-and-north-of-jask |title = BAŠĀKERD Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} == Әҙәбиәт == * Floyer F.A. Unexplored Baluchistan. London, 1882. * Gershevitch I. Dialect variations in early Persian/Transactions of the Philological Society London, 1964. * Gershevitch I. Iranian chronological adverbs//Indo-Iranica.Wiesbaden, 1964. * Gershevitch I. Out door terms in Iranian // A locusUsleg. Studies in honour of S. H. Taqizadeh. London, 1962. * Gershevitch I. Philologia Iranica / Selected and ed. By N. Sims-Williiams, Wiesbaden, 1985. * Gershevitch I. The Sogdian word for advice, and some Muy documents//Central Asiatic Journal, 1962, vol. 7, №1. * Gershevitch I. Travels in Bashkardia // Journal of the Royal Central Asian Society, 1959, vol. 46. * Morgcnstierne G. Balochi miscellanea // Acta Orientalia, 1948, XX. * Morgenstieme G Neu-iranische Sprachen // Handbuch der Oreintalistik von Spaler... Iranistik Abschnitt I. Linguistik. Leiden; Koln, 1958, Bd. 4. * Redard G. Other Iranian Languages // Current Trends in Linguistics. The Hague; Paris, 1970, vol. 6. * Skjarvo P. O. Languages of Southeast Iran: Larestani, Kumzari, Baskardi// Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden, 1989. * Skjarvo P. O. Notes on dialects of Mirtab and Honnoz // Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap. Oslo, 1975, №29. == Ҡарағыҙ == * [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] * [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]] [[Категория:Халыҡтар]] [[Категория:Иран]] nk78yr6josg2izoze2z421do04tr7bv 1296882 1296879 2026-05-14T06:41:55Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1296882 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = '''Бәшкәрт''' | изображение = | ширина = | расселение = {{флагификация|Иран}}:<br /> 100 мең | подпись = | самоназвание = | язык = [[Бәшкәрт теле]] | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = [[Иран төркөмө]] | раса = Памир-Фирғәнә, Европеоид расаһы, | входит = | включает = | происхождение = }} '''Бәшкәрт халҡы''' — [[Иран]]дың көньяҡ-көнсығышында ятҡан Хармузган провинцияһында йәшәгән аҙ һанлы халыҡтарының береһе. Уларҙың иҫәбе бынан 1900 йылдарҙа 70 мең тирәһе булһа, бөгөн — 100 меңдән ашыуыраҡ. Бәшкәрттәр иран төркөмөнә ҡараған телдә һөйләшә. [[Антропология|Антропологик]] күрһәткестәр буйынса, оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәлеләр, тышҡы ҡиәфәттәре менән, фәндәге бүленешкә ярашлы, «Памир-Фирғәнә» тибындағы кешеләргә ҡарайҙар. Вахит, Надир, Наиб, Риза һәм Хәбиб исемлеләр осраны. Ғаиләләре беҙҙекеләргә оҡшаш, бер нисә ҡатын алыу юҡ. Йорт мәшәҡәттәрен ҡатын-ҡыҙға һәм ир-атҡа бүлеү күренмәй. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Күптән түгел [[Иран]]да экспедицияла булып ҡайтыусы ғалим-этнолог [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Закирйән Әминев]] билдәләүенсә улар — тыныс һәм ғорур, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡсыл халыҡ. Итле аш бешерәләр, ҡара сәй эсәләр. Иҫерткес эсемлектәр ҡулланғандарҙы бөтөнләй күрмәнек. Ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлайҙар, Ислам динен тоталар, ниндәйҙер фанатизм күренештәре күҙгә салынманы. Ҡатын-ҡыҙ яулыҡ ябына, әммә пәрәнжәлә йөрөмәй. Ҡорбан байрамында зыяратҡа барып, ҡорбан салалар, аят уҡыйҙар. Йола үтәгәндә ҡатын-ҡыҙ бөркө тип аталған битлек кейә. [[Фарсы ҡултығы]]нда урынлашҡан һәм Ирандың иң ҙур диңгеҙ порты һаналған [[Бендер-Аббас]] тигән ҡала — бәшкәрт биләмәләренә иң яҡыны. Унан 70-80 саҡрымдағы 50 меңдән ашыу кеше йәшәгән [[Минаб]] ҡалаһы халҡының күпселеген дә бәшкәрттәр тәшкил итә. Рәсәй тураһында беләләр, илебеҙгә ихтирам менән ҡарайҙар. Урал башҡорттары тураһында мәғлүмәттәре бөтөнләй юҡ. === Торлаҡ === Бәшкәрттәр 10—15 йортло ауылдарҙа көн күрә. Торлаҡтары ныҡлы итеп кирбестән һалынған, һәр береһендә [[һыу үткәргес]] һәм [[канализация]] бар. Әйтеүҙәренсә, йорт төҙөүҙә дәүләт ныҡлап ярҙам итә: мохтаждар процентһыҙ заемдар ала. Заманса төрлө техник ҡорамалдарҙың күплеге күҙгә ташлана: һәр ғаиләлә сит илдә (күберәге Ҡытайҙа) сыҡҡан еңел [[автомобиль|машина]], [[мотоцикл]] һәм [[скутер]], [[смартфон]], [[айфон]]. Йорттарға [[кондиционер]] мотлаҡ ҡуйыла, бәғзеләрендә ул бер нисә, тәбиғәт шарттары шуны талап итә. Балалар баҡсаһы һымаҡ учреждение юҡ, кескәйҙәр тейешле йәштән мәжбүри рәүештә мәктәпкә уҡырға йөрөй. Йорттары янында беҙҙең [[тирмә]]ләрҙе хәтерләткән ҡоролмалар бар, бәшкәрттәр уны кәпәр тип нарыҡлай. === Мәшғүллек === Хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың күпселеге ситтә — эре ҡалаларҙа, хатта күрше дәүләттәрҙә эшләй (беҙҙәге вахта ысулы һымағыраҡ). Урында ҡалғандар йорттарына яҡын урынлашҡан махсус ҡаралтыларҙа һарыҡ һәм кәзә аҫрай. Ауыл хужалығында [[финик]]ка өҫтөнлөк бирәләр. Һөйләүҙәре буйынса, бәшкәрттәр элегерәк был яҡтарҙа күп булған [[айыу]] һәм сыбар [[ҡаплан]]ға һунар иткән, бының өсөн махсус [[аттар]] үрсеткән. Бөгөн улар араһында [[һунарсылар]] бөтөнләй юҡ, йылҡы тотоу ҙа туҡталған. Шуныһы ҡыҙыҡ: [[бесәй]] етерлек осраны, әммә [[эттәр]] күренмәне. «Хәҙер мал кәмене, һунарға ла йөрөмәйбеҙ, шуға ла эттәр бөттө», —тип аңлаттылар. Халыҡтың тағы ла бер кәсебе — тау ярыҡтарына оялаған ҡырағай [[бал ҡорттары|ҡорттарҙың]] [[бал]]ын йыйыу. Уны тәмләп ҡараныҡ: беҙҙекенән әсерәк, кәрәҙҙәре лә икенсе төрлө. Күстәнәскә алып барған башҡорт балын бигүк оҡшатманылар, үҙҙәренеке яҡшыраҡ булыуы хаҡында туранан- тура әйттеләр. == Халыҡ мәҙәниәте == Уларҙа «нәй» тип аталған (инде юғала барған) музыка ҡоралы бар, уның моңо [[ҡурай]]ҙыҡына тартым. Беҙҙең ҡыл [[ҡумыҙ]]ҙы хәтерләткән «гыджак» тигән ҡыллы музыка ҡоралы иһә формаһы һәм атамаһы яғынан да, уйнау ысулы менән дә төркмән халыҡ музыка ҡоралын ҡабатлай. Бәшкәрт һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәнеү әйберҙәре бер-береһенә ныҡ оҡшаш булып сыҡты. <gallery> Башкард ауылы.jpg| Бәшкәрт ауылы Башкард гончар.JPG| Бәшкәрт ауылында көршәксе Башкард горшки.JPG| Ауылда эшләнгән көршәктәр Тирма эсе.jpg| Тирмә эсендә Тирмалар.jpg| Бәшкәрт тирмәләре Дахма 274.jpg| Дахма </gallery> == Сығанаҡтар == * [http://bashgazet.ru/obshestvo/15692-uylanyra-yrnerg-nige-bar.html Ансар Нуретдинов. Уйланырға, өйрәнергә нигеҙ бар. Башҡортостан. 21 ноябрь 2014.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = http://www.iranicaonline.org/articles/baskardi-basakerdi-collective-designation-for-numerous-dialects-spoken-in-southeastern-iran-from-bandar-e-abbas-eastwar |title =BAŠKARDI Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} * {{cite web |author = |url =http://www.iranicaonline.org/articles/basakerd-also-basagerd-a-roughly-rectangular-mountainous-district-dehestan-east-of-minab-and-north-of-jask |title = BAŠĀKERD Encyclopædia Iranica |lang =|date = |access-date =|archive-date = }} * [https://rutube.ru/ Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение] * [http://www.bashinform.ru/articles/141750/ Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение. 12 октябрь 2006 г] == Әҙәбиәт == * Floyer F.A. Unexplored Baluchistan. London, 1882. * Gershevitch I. Dialect variations in early Persian/Transactions of the Philological Society London, 1964. * Gershevitch I. Iranian chronological adverbs//Indo-Iranica.Wiesbaden, 1964. * Gershevitch I. Out door terms in Iranian // A locusUsleg. Studies in honour of S. H. Taqizadeh. London, 1962. * Gershevitch I. Philologia Iranica / Selected and ed. By N. Sims-Williiams, Wiesbaden, 1985. * Gershevitch I. The Sogdian word for advice, and some Muy documents//Central Asiatic Journal, 1962, vol. 7, №1. * Gershevitch I. Travels in Bashkardia // Journal of the Royal Central Asian Society, 1959, vol. 46. * Morgcnstierne G. Balochi miscellanea // Acta Orientalia, 1948, XX. * Morgenstieme G Neu-iranische Sprachen // Handbuch der Oreintalistik von Spaler... Iranistik Abschnitt I. Linguistik. Leiden; Koln, 1958, Bd. 4. * Redard G. Other Iranian Languages // Current Trends in Linguistics. The Hague; Paris, 1970, vol. 6. * Skjarvo P. O. Languages of Southeast Iran: Larestani, Kumzari, Baskardi// Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden, 1989. * Skjarvo P. O. Notes on dialects of Mirtab and Honnoz // Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap. Oslo, 1975, №29. == Ҡарағыҙ == * [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы]] * [[Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза]] [[Категория:Халыҡтар]] [[Категория:Иран]] 382uzmmi8topugytjguwaftn8xlf5nm Вьетнам һуғышы 0 78073 1296854 1291792 2026-05-14T02:31:42Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "FNL_Flag.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_South_Vietnam,_Flag_of_South_Vietnam_(1975–1976).svg|Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_So 1296854 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Вьетнам һуғышы |часть = Икенсе Һиндҡытай һуғышы |изображение = [[Файл:VietnamMural.jpg|right|300px]] |заголовок = ''Өҫтән һулға сәғәт теле буйлап'': Тет һөжүм итеү ваҡытында АҠШ диңгеҙ пехотинсылары; ''Wahiawa'' операцияһы ваҡытында америка һалдаттарының вертолётҡа тейәлеүе, май 1966 йыл; Митхо янында вьетконг партизандырының төп лагерын яғыу, 1968 год; Сонгмила америка һалдаттары менән атылған тыныс йәшәүселәр, март 1968 йыл |дата = [[1957 йыл|1957]]<ref name="Vietnam">[http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html The Vietnam War]</ref> — [[30 апрель]] [[1975 йыл|1975]] |место = [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] |причина = |изменения = [[Вьетнам]]дың ҡушылыуы |итог = Төньяҡ Вьетнамдың хәрби һәм сәйәси еңеүе<ref>''«The Republic of Vietnam, whose forces had been soundly defeated in 55 days, ceased to be a sovereign nation and the two Vietnams were reunited under Communist control.»'' James Willbanks. Vietnam War Almanac (Facts On File). Infobase Publishing, 2009, p. viii.</ref><br /> [[АҠШ]]тың хәрби һәм сәйәси еңелеүе |противник1 = [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Вьетнам Республикаһы (Көньяҡ Вьетнам)<br />[[Файл:Flag of the United States.svg|border|30px]] [[АҠШ]]<br />[[Файл:Flag of South Korea.svg|border|30px]] [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]]<br />[[Файл:Flag of Thailand.svg|border|30px]] [[Таиланд]]<br />[[Файл:Flag of Australia.svg|border|30px]] [[Австралия]]<br />[[Файл:Flag of New Zealand.svg|border|30px]] [[Яңы Зеландия]]<br />[[Файл:Flag of the Khmer Republic.svg|border|30px]] [[Камбоджа|Кхмер Республикаһы]]<br />[[Файл:Flag of Laos (1952-1975).svg|border|30px]] [[Лаос]]<br />'''При поддержке:'''<br />[[Файл:Flag of the Philippines.svg|border|30px]] [[Филиппин]]<br />[[Файл:Flag of Spain (1945 - 1977).svg|border|30px]] [[Испания]]<ref>Larsen, Stanley R. and Collins, James L. Jr. Vietnam Studies: Allied Participation in Vietnam. Washington, DC: Department of the Army, 1985. p. 167. Spain sent a medical team to Co Gong Province in 1965.</ref><br />{{Тайвань флагы|30px}} [[Тайвань|Тайвань (Ҡытай Республикаһы)]] |противник2 = [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] [[Вьетнам|Вьетнам Демократик Республикаһы (Төньяҡ Вьетнам)]]<br />[[Файл:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|30px]] Көньяҡ Вьетнамды Азат итеү Милли Фронты (Вьетконг)<br /> [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|border|30px]] [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]<br />[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|border|30px]] [[СССР]]<br />[[Файл:Flag of North Korea.svg|border|30px]] [[Корея Халыҡ Демократик Республикаһы]]<br /> [[Файл:Flag of Laos.svg|border|30px]] [[Лаос]]<br /> '''При поддержке:''' <br />{{Флаг|Чехословакия|размер=30px}} [[Чехословакия]]<ref>http://www.svet.czsk.net/clanky/svet/koreapokusy.html czech</ref><ref>http://www.e-polis.cz/mezinarodni-vztahy/322-bilateralni-vztahy-ceske-republiky-a-vietnamske-socialisticke-republiky.html czech</ref><br />[[Файл:Flag of Cuba.svg|border|30px]] [[Куба]]<ref>The Cuban Military Under Castro, 1989. Page 76</ref><ref>Cuba in the World, 1979. Page 66</ref><br />{{Флаг НРБ|30px}} [[Болгария]]<ref>{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+bg0066)|title=Foreign Affairs in the 1960s and 1970s|volume=Bulgaria [[Library of Congress Country Studies|Country Study]]|publisher=[[Library of Congress]]|year=1992|quote=Throughout the 1960s and 1970s, Bulgaria gave official military support to many national liberation causes, most notably in the Democratic Republic of Vietnam, (North Vietnam)...|archiveurl=http://www.webcitation.org/6C22zLF59|archivedate=2012-11-09}}</ref> |силы2 = ~520 мең (1968) |силы1 = ~1,2 млн (1968) |командир1 = [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Нгуен Ван Тхиеу <br /> [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Нго Динь Зьем <br />[[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Нгуен Као Ки <br />[[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Зыонг Ван Минь<br /> [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Нгуен Нгок Лоан<br />[[Файл:Flag of the President of the United States of America.svg|border|30px]] Линдон Джонсон<br /> [[Файл:Flag of the United States.svg|border|30px]] Уильям Уэстморленд <br />[[Файл:Flag of the President of the United States of America.svg|border|30px]] Ричард Никсон<br />[[Файл:Flag of the United States.svg|border|30px]] Крейтон Абрамс |командир2 = [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Хо Ши Мин <br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Ле Зуан <br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Нгуен Чи Тхань<br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Во Нгуен Зяп <br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Ван Тьен Зунг <br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Чан Ван Ча <br /> [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] Тон Дык Тханг <br /> [[Файл:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|30px]] Нгуен Ван Линь |потери1 = [[Файл:Flag of South Vietnam.svg|border|30px]] Көньяҡ Вьетнам<br /> һәләк булғандар: 250 мең (баһа) йәки 440 357 (амер. иҫәбе)<br /> яраланғандар: 1 млн.<br />1968—1973 йылдарҙа бирелгәндәр: 840 000<br /> 1975 йылда бирелгәндәр: 1 млн. 100 мең<ref>Wiesner, Louis, Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954-1975 (Greenwood Press, 1988), стр. 318—319.</ref><br />[[Файл:Flag of the United States.svg|border|30px]] АҠШ<br /> һәләк булғандар: 58000<br />яраланғандар: 303000<br />[[Файл:Flag of South Korea.svg|border|30px]] Көньяҡ Корея<br /> һәләк булғандар: 5099<br />яраланғандар: 11232<br />пропало без вести: 4<ref name=autogenerated5>[http://www.imhc.mil.kr/imhcroot/upload/resource/V27.pdf KOREA military army official statistics, AUG 28, 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722140810/http://www.imhc.mil.kr/imhcroot/upload/resource/V27.pdf |date=July 22, 2011 }}</ref><br />[[Файл:Flag of Australia.svg|border|30px]] Австралия<br /> һәләк булғандар: 500<br />яраланғандар: 2400<br />[[Файл:Flag of Thailand.svg|border|30px]] Таиланд<br />һәләк булғандар: 350<br />[[Файл:Flag of New Zealand.svg|border|30px]] Яңы Зеландия<br /> һәләк булғандар: 37<br />яраланғандар: 187 |потери2 = [[Файл:Flag of Vietnam.svg|border|30px]] [[Файл:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|30px]] Төньяҡ Вьетнам һәм КВАМФ<br /> һәләк булғандар: 1 млн. 100 мең йәки 444 мең(амер.иҫәбе)<br /> яраланғандар: 600 тыс. [[Файл:Flag of the People's Republic of China.svg|border|30px]] Ҡытай<br /> һәләк булғандар: 1 мең<br />[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|border|30px]] СССР<br /> һәләк булғандар: 16 кеше }} '''Вьетнам һуғышы''' ({{lang-vi|Chiến tranh Việt Nam}}, {{lang-en|Vietnam War}}) — XX быуаттың икенсе яртыһындағы иң ҙур һуғыштарҙың береһе, ул [[Вьетнам]], тағы ла [[АҠШ]] һәм [[СССР]], тарихында һәм мәҙәниәтендә мөһим эҙ ҡалдырған. Һуғыш Көньяҡ Вьетнамда граждандар һуғышы рәүешендә башланған. Артабан уға [[Вьетнам|Вьетнам Демократик Республикаһы (Төньяҡ Вьетнам)]] йәлеп ителгән. Һуңыраҡ Көньяҡ Вьетнамға АҠШ һәм уның союздаштары — Көньяҡ-Көнсығыш Азия Килешеү Ойошмаһы хәрби блогы (СЕАТО), ә Төньяҡ Вьетнамға — СССР һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]] ярҙам иткәндәр. Ваҡиғалар үҫеше барышында был конфликт [[Лаос]]та һәм [[Камбоджа]]ла барған граждандар һуғыштары менән тығыҙ бәйләнә. 1950-се йылдарҙан алып 1975 йылға тиклем Көньяҡ-Көнсығыш Азияла барған бөтә һуғыш хәрәкәттәре Икенсе Һиндҡытай һуғышы исеме аҫтында билдәле. Һуғышты бер нисә осорға бүлергә була: # Көньяҡ Вьетнамда партизандар һуғышы (1957 — март 1965). # АҠШтың тулы масштабтағы хәрби тығылыуы (март 1965—1973). # Һуғыштың һуңғы этабы (1973—1975). == Һуғыш тарихы == === Шарттары === Вьетнам XIX быуаттың икенсе яртыһынан алып [[Франция]]ның колониаль империяһы составына инә. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң, илдә милли үҙбилдәленешкә ынтылыш үҫә, Вьетнамдың бойондороҡһоҙлығы өсөн көрәшкән йәшерен түңәрәктәр барлыҡҡа килә, бер нисә ҡораллы ихтилалдар була. 1941 йылда [[Ҡытай]]ҙың территорияһында ''Вьетнамдың бойондороҡһоҙлығы өсөн Лига (Вьетминь)'' — хәрби-сәйәси ойошма төҙөлә, уға француз колониаль администрацияһына ҡаршы булған бөтә көстәрҙә инә. Артабан был хәрәкәттә төп рольде [[коммунизм]] ҡараштары яҡлылар башҡарғандар, уларҙың етәксеһе ''Хо Ши Мин'' була. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында француз администрацияһы [[Япония]] менән килешәләр: уның буйынса Францияның колониаль административ аппараты һаҡлана, ә япондарға Вьетнамдың стратегик ресурстары менән ҡулланырға рөхсәт бирелә. Был килшешеү 1944 йылға тиклем үҙ көсөнә эйә була, шул йылды Япония ҡорал менән француз колонияларын тулыһынса баҫып ала. 1945 йылдың сентяберендә Япония капитуляциялана. Ваҡытлыса хөкүмәтһеҙ осорҙо файҙаланып, ''Во Нгуен Зяп'' башлығындағы ҡораллы көстәр ярҙамында Вьетминь [[Ханой]] һәм башҡа эре ҡалаларҙы баҫып алалар. 1945 йылдың 2 сентяберендә Хо Ши Мин бөтә вьетнам территорияһында бойондороҡһоҙ [[Вьетнам|Вьетнам Демократик Республикаһы]] барлыҡҡа килеүе тураһында иғлан итә. Ләкин Франция үҙенең колонияһын юғалтыуын таныуҙан баш тартҡан. Ул Һиндҡытайға экспедицион корпус ебәрә, һәм уның ярҙамында Вьетнамдың көньяҡ өлөшөндә кире колониаль администрация контролен ҡайтарыуға өлгәшә. Һуңынан Вьетминь һәм Франция араһында һөйләшеүҙәр башлана, әммә уларҙы ике яҡта башлыса үҙенең хәрби көстө артабанда үҫтерер өсөн файҙаланғандар. Вьетнам Демократик Республикаһы барлыҡҡа килеү механизмы тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуға ирешеүгә ҡарамаҫтан, 1946 йылдың декаберендә Франция Вьетнамда колониаль һуғыш (''Беренсе Һиндҡытай һуғышы'') аса. Әммә партизандар хәрәкәтен француз армияһы еңә алмай. 1950 йылдан алып [[АҠШ]] француз ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтә башлағандар. Артабанғы дүрт йыл дауамында (1950—1954) АҠШтың хәрби ярҙамы 3 миллиард [[АҠШ доллары|долларға]] еткән<ref name="Vietnam"/>. 1950 йылдан алып Вьетминьға [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] ярҙам итә башлай. 1954 йылға ҡарай хәлдәр француз көстәренә ғәмәлдә өмөтһөҙ булған. Вьетнамға ҡаршы һуғыш Францияның үҙендә бик популярһыҙ булған. Был ваҡытҡа ҡарай һуғышҡа киткән сығымдарҙың 80 % АҠШ ҡаплап торған<ref name="Vietnam"/>. Дьенбьенф янындағы ҡаты алышта Франция ауыр еңелеү кисергәндән, 1954 йылдың июлендә [[Женева]]ла уҙған конференцияла һигеҙ йыл буйы дауам иткән һуғыш бөтөүе тураһында килешеү төҙөлә. === Вьетнамды бүлеү һәм һуғыш башланыуы === [[Файл:Vietnam1954.jpg|left|thumb|200px|Вьетнамды бүлеү]] Женева килешеүҙәренә ярашлы, Вьетнамдың территорияһы ваҡытлыса 17-й параллель (демилитариязациялау зонаһы — ДМЗ) менән ике өлөшкә бүленгән. Төньяҡ Вьетнам территорияһы Вьетминь контроле аҫтына бирелә һәм Вьетнам Демократик Республикаһы составына инә. Көньяҡ Вьетнамда француздар менән билдәләнгән төбәк администрацияһы идаралыҡ иткән, сөнки килешеүҙәрҙән алда Франция Вьетнамдың бойондороҡһоҙлығын формаль танып өлгөрә һәм унда власта француздар яҡлы император Бао Дай була. 1956 йылдың уртаһына тиклем үткәрелергә тейеш булған дөйөм һайлауҙарынан һуң илдең ҡушылыуы планлаштырылған. Был осорҙа вьетнам эштәрендә АҠШтың роле бик етеҙ үҫкән. Ҡытайҙа коммунистар еңгәндән һуң, Вьетнамдағы ваҡиғаларҙы АҠШ администрацияһы коммунистик экспанцияның бер өлөшө тип һанаған һәм шуға ла Францияға ҙур хәрби ярҙам күрһәткән. Женева килешеүҙәренән һуң, АҠШ үҙенең ставкаһын Көньяҡ Вьетнамдың премьер-министры ''Нго Динь Зьем''ға ҡуялар. 1955 йылдың 16 июлендә Нго Динь Зьем Женева килешеүҙәрен Көньяҡ Вьетнам үтәмәйәсәген, һәм тағы ла дөйөм һайлауҙар булмауын һәм бында антикоммунистик дәүләт урынлашыуын белдерә<ref>{{cite journal|doi=10.1111/j.1467-7709.2006.00573.x|title=Staging Democracy: South Vietnam's 1955 Referendum to Depose Bao Dai|first=Jessica|last=Chapman|journal=[[Diplomatic History]]|year=2006|volume=30|issue=4|month=September|pages=671–703}}</ref>. Шул уҡ йылдың октяберендә ул референдум үткәрә, унда Көньяҡ Вьетнамға [[монархия]] булып ҡалырғамы әллә [[республика]]ға әүерелгәме тигән һорау ҡуйылған. Зьем рефендум иғәнәләре буйынса монархияның бөтөүе тураһында һәм үҙен «Вьетнам Республикаһының» тәүге президенты тип иғлан итә. [[Файл:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|left|thumb|200px|АҠШ президенты Дуайт Эйзенхауэр [[Вашингтон]] аэропортында Нго Динь Зьемды ҡаршы ала. Май 1957 йыл]] Нго Динь Зьем күп кенә мөһим дәүләт ҡарарҙарын бер үҙе ҡабул иткән. Дәүләт вазифаларына ул үҙенең туғандарын (мәҫәлән, уның ҡустыһы Нго Динь Ню — йәшерен полицияның башлығы) йәки уға тоғро булған кешеләрҙе ҡуйған. Зьемдың иң тупаҫ хаталарының береһе булып ауылдарҙың үҙидараларын бөтөрөүе була, сөнки был быуаттар буйы дауам ителгән вьетнам йолаларын боҙған. Бындай сәйәсәт төбәк халҡы араһында протест тыуҙырған, һәм Зьемдың хөкүмәте популярлығын юғалтҡан. === Һуғыштың тәүге осоро === Илдең ҡушылыуы буйынса Женева килешеүҙәренең шарттары өҙөлгәс һәм башҡаса тыныс юлдар булмағанлыҡтан, тик 1959 йылдың башында ғына төньяҡ коммунистар Зьемға ҡаршы булған көстәргә ярҙам итеүҙе һайлайҙар. Һәм йылдың уртаһынан алып көньяҡҡа «хәрби кәңәшселәрҙе» ебәрә башлайҙар, улар башлыса ошо яҡта тыуып теләһә ниндәй сәбәп менән төньяҡ өлөшөнә барып эләккәндәр булған. Тәүге осорҙа кешеләрҙе һәм ҡоралды ДМЗ һыҙығыы аша үткәргәндәр, ләкин аҙағыраҡ [[Лаос]]та коммунистарҙың хәрби уныштарынан һуң транзит уның территорияһа аша башҡарылған. Шулай итеп ''«Хо Ши Мин һуҡмағы»'' барлыҡҡа килгән, ул ДМЗ һыҙығын уратып Лаос һәм аҙыраҡ [[Камбоджа]] территорияһы аша Көньяҡҡа Вьетнамға йүнәлгән. 1960 йылдың декаберендә Зьемға ҡаршы булған бөтә төркөмдәр '''Көньяҡ Вьетнамды Азат итеү Милли Фронтына''' (КВАМФ) берләшәләр, ул Көнбайыш дәүләттәрҙә '''Вьетконг''' исеме аҫтында билдәле булған. Төньяҡ Вьетнам ярҙамында партизандар бик уңышлы һөжүм иткәндәр, һәм АҠШ үҙенең хәрби ярҙамын үҫтерергә мәжбүр була. 1961 йылдың декаберендә АҠШ үҙенең тәүге хәрби көстәренең частарын — ике вертолёт ротаһын ебәрә. Туҡтауһыҙ хәрби кәңәшселәр күбәйтелә. Был осорҙа Көньяҡ Вьетнамдағы һуғыш әле йәмғиәт иғтибарын йәлеп итмәй ҡала, әммә америка президенты Джон Кеннеди администрацияһы Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы «коммунистар агрессияһы» менән көрәшендә бөтә ҡыйыулығын һәм АҠШтың үҙенең создаштарына ярҙам итергә әҙер булыуын совет етәксеһе [[Хрущёв Никита Сергеевич|Никита Хрущёвҡа]] күрһәтергә тырышҡан. Ҙурайып барған конфликт [[Һыуыҡ һуғыш]]тың «эҫе нөктәләренең» береһе булып киткән. 1963 йылдың ғинуарында Апбак янындағы алышта партизандар тәүге тапҡыр хөкүмәт көстәрен еңергә өлгшәләр. Буддист кризисынан һуң Зьем режимының урыны тағы ла тотороҡһоҙораҡ булған. Вьетнам халҡының төп өлөшө [[Буддизм|буддистар]], ә Нго Динь Зьем һәм уның янындағы кешеләр — [[католицизм|христиан-католиктар]] булғандар. Күп кенә ҡалала буддист болалары уҙған, бер нисә монах үҙ-үҙҙәрен яҡҡандар, былар бөтәһе лә [[Европа]]ла һәм АҠШта ҙур резонанс тыуҙыра. Америка вәкилдәре дәүләт түңкәрелеше әҙерләгән Көньяҡ Вьетнам генералдары менән бәйләнешкә инәләр. 1963 йылдың 1 нояберендә Зьем үҙенең власын юғалта һәм иртәһенә ҡустыһы менән үлтерелгән. Зьемды алыштырған хәрби хунта сәйәси тотороҡһоҙ була. Артабанғы йыл ярым буйы Көньяҡ Вьетнамдың баш ҡалаһы Сайгонда<ref>Хәҙерге Хошимин ҡалаһы.</ref> бер нисә ай һайын сираттағы түңкәрелеш булып торған. Көньяҡ Вьетнамдың армияһы сәйәси көрәшкә йәлеп ителә, был Көньяҡ Вьетнамды Азат итеү Милли Фронтының партизандарына яңы территорияларҙы баҫып алырға мөмкинлек тыуҙыра. [[Файл:North Vietnamese P-4 under fire from USS Maddox (2 August 1964).jpg|thumb|250px|Төньяҡ Вьетнам катеры «Мэддокса» утынан ҡаса. 2 август 1964 йыл]][[Файл:DaNangMarch61965.jpg|thumb|250px|Диңгеҙ пехотаһының 9-сы полктың 3-сө батальоны Дананг районында ярға сығыуы. 8 март 1965 йыл]] Көньяҡ Вьетнамда АҠШтың ғәскәрҙәрен рәсми индерер алдынан уларҙың һаны<ref>[http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm Vietnam War Allied Troop Levels 1960-73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160802134052/http://www.americanwarlibrary.com/vietnam/vwatl.htm |date=2016-08-02 }}</ref>: * 1959 йыл — 760 * 1960 йыл — 900 * 1961 йыл — 3205 * 1962 йыл — 11300 * 1963 йыл — 16300 * 1964 йыл — 23300 Көньяҡ Вьетнамға һуғыштың беренсе этабында Төньяҡ Вьетнамдан күсерелгән хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең һаны<ref>William Turley. The Second Indochina War. Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 2009. Appendix A. Annual Troop Movement from North to South</ref>: * 1959 йыл — 569 * 1960 йыл — 876 * 1961 йыл — 3400 * 1962 йыл — 4601 * 1963 йыл — 6997 * 1964 йыл — 7970 === АҠШтың тулы масштаблы һуғышҡа әҙерләнеүе (1964—1965) === == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * {{книга |автор = Дэвидсон Ф. |подзаголовок = |заглавие = Война во Вьетнаме (1946—1975) |оригинал = Vietnam at War: The History 1946-1975 |ссылка = |место = М. |издательство = Изографус, Эксмо |год = 2002 |страницы = |isbn = }} * {{книга |автор = Гордиенко А. Н. |подзаголовок = |заглавие = Войны второй половины XX века |оригинал = |ссылка = |место = Мн., |издательство = «Современная литература» |год = 1999 |страницы = |isbn = 985-437-507-2 }} * {{книга |автор = Stanley Karnow. |подзаголовок = |заглавие = Vietnam: A History |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Penguin |год = 1997 |страницы = |isbn = 0140265473 }} * {{книга |автор = Andrew Krepinevich Jr. |подзаголовок = |заглавие = The Army and Vietnam |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = The Johns Hopkins University Press |год = 1988 |страницы = |isbn = 0801836573 }} * {{книга |автор = Guenter Lewy. |подзаголовок = |заглавие = America in Vietnam |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Oxford University Press |год = 1980 |страницы = |isbn = 0195027329 }} * {{книга |автор = Michael Lind. |подзаголовок = |заглавие = Vietnam: The Necessary War |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Free Press |год = 2002 |страницы = |isbn = 0684870274 }} * {{книга |автор = Lewis Sorley. |подзаголовок = The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam |заглавие = A Better War |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Harvest Books |год = 2007 |страницы = |isbn = 0156013096 }} * {{книга |автор = Shelby L. Stanton. |подзаголовок = U.S. Ground Forces in Vietnam, 1965—1973 |заглавие = The Rise and Fall of an American Army |оригинал = |ссылка = |место = Novato, CA |издательство = Presidio Press |год = 1985 |страницы = |isbn = 0-89141-232-8 }} * {{книга |автор = Harry Summers. |подзаголовок = |заглавие = On Strategy: A Critical Analysis of the Vietnam War |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Presidio Press |год = 1995 |страницы = |isbn = 0891415637 }} * {{книга |автор = Marilyn Young. |подзаголовок = |заглавие = Vietnam Wars 1945-1990 |оригинал = |ссылка = |место = |издательство = Harper Perennial |год = 1991 |страницы = |isbn = 0060921072 }} * {{книга |автор = |подзаголовок = |заглавие = The Measure of Agression |оригинал = A Documentation of the Communist Effort to Subvert South Vietnam |ссылка = |место = Saigon |издательство = |год = 1966 |страницы = |isbn = }} * Mitchell K. Hall: ''The Vietnam War (Seminar Studies in History).'' Longman, 2007, ISBN 978-1-4058-2470-5. * Jonathan Neale: ''Der Amerikanische Krieg. Vietnam 1960–1975.'' Atlantik-Verlag, Bremen 2004, ISBN 3-926529-17-2. * Marilyn B. Young, Robert Buzzanco: ''A Companion to the Vietnam War.'' Blackwell, 2002, ISBN 0-631-21013-X. * George C. Herring: ''America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975.'' 4. Auflage. Dushkin/Mcgraw-Hill, 2001, ISBN 0-07-253618-7. * Robert D. Schulzinger: ''A Time for War: The United States and Vietnam, 1941–1975.'' Oxford University Press, Neuauflage 1999, ISBN 0-19-512501-0. * Paul Elliott: ''Vietnam – Conflict & Controversy.'' 1998, ISBN 1-85409-320-7. * [[Stanley Karnow]]: ''Vietnam, a history.'' Penguin Books, New York 1997, ISBN 0-670-74604-5. * Robert S. McNamara, Brian VanDeMark: ''Vietnam. Das Trauma einer Weltmacht.'' Spiegel-Buchverlag, Hamburg 1995, ISBN 3-455-11139-4. * Guenter Lewy: ''America in Vietnam.'' Oxford University Press, 1978, ISBN 0-19-502732-9. * Lien-Hang T. Nguyen: ''Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam.'' University of North Carolina Press, Chapel Hill 2012, ISBN 978-0-8078-3551-7. * Cheng Guan Ang: ''The Vietnam War from the Other Side: The Vietnamese Communists' Perspective.'' Routledge Curzon, 2002, ISBN 0-7007-1615-7. * George J. Veith: ''Black April: The Fall of South Vietnam, 1973–75.'' Encounter Books, New York 2011, ISBN 978-1-59403-572-2. * Shelby L. Stanton, William C. Westmoreland (Hrsg.): ''Vietnam Order of Battle: A Complete Illustrated Reference to US Army Combat and Support Forces in Vietnam, 1961–1973.'' Stackpole, 2003, ISBN 0-8117-0071-2. * Tim Page: ''Ein anderes Vietnam. Bilder des Krieges von der anderen Seite.'' National Geographic, Hamburg 2002, ISBN 3-934385-65-6. * Gabriel Kolko: ''Anatomy of a War. Vietnam, the United States and the Modern Historical Experience.'' (1987) 2001, ISBN 1-84212-286-X. * Walter L. Hixson (Hrsg.): ''The Vietnam War: The Diplomacy of War.'' Routledge Chapman & Hall, 2000, ISBN 0815335342 ([http://books.google.de/books?id=KEEWWcuKQ34C&pg Buchauszug online]) * Fredrik Logevall: ''Choosing War: The Lost Chance for Peace and the Escalation of War in Vietnam.'' University of California Press, Berkeley 1999, ISBN 0-520-21511-7. * John Prados: ''The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War.'' John Wiley & Sons, New York 1998, ISBN 0-471-25465-7. * Gabriel Kolko: ''Vietnam: Anatomy of a Peace.'' 1997, ISBN 0-415-15990-3. * Ronald Spector: ''After Tet: The Bloodiest Year in Vietnam.'' The Free Press, New York 1993, ISBN 0-02-930380-X. * Ken Wachsberger, Sanford Berman: ''Voices from the Underground: Insider histories of the Vietnam era underground press.'' Mica Press, 1993, ISBN 1-879461-03-X. * Neil Sheehan: ''Die große Lüge. John Paul Vann und Amerika in Vietnam.'' Europaverlag, Wien/Zürich 1992, ISBN 3-203-51149-5. * William Appleman Williams: ''America in Vietnam: A Documentary History.'' 1989, ISBN 0-385-19752-7. * Terrence Maitland: ''Raising the Stakes.'' Boston Publishing Company, Boston 1982, ISBN 0-201-11262-0. * Dan Oberdorfer: ''Tet! The Turning Point in the Vietnam War.'' The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1971, ISBN 0-8018-6703-7. * Nick Turse: ''Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam.'' Metropolitan Books, New York 2013, ISBN 978-0-8050-8691-1. * David Zierler: ''Inventing Ecocide: Agent Orange, Antiwar Protest, and Environmental Destruction in Vietnam.'' Proquest, 2011, ISBN 978-1-243-97298-9. * [[Bernd Greiner]]: ''Krieg ohne Fronten. Die USA in Vietnam.'' Hamburger Edition, Hamburg 2007, ISBN 978-3-936096-80-4. * Peter Jaeggi: ''Als mein Kind geboren wurde, war ich sehr traurig. Spätfolgen des Chemiewaffen-Einsatzes im Vietnamkrieg.'' Lenos-Verlag, Basel 2000, ISBN 3-85787-298-5. * David Fulghum, Terrence Maitland: ''South Vietnam On Trial: Mid-1970 to 1972.'' Boston Publishing Company, Boston 1984, ISBN 0-939526-10-7. * Warren Hinckle, Steven Chain, David Goldstein (Mithrsg.): ''Guerillakrieg in USA.'' Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1971, ISBN 3-421-01592-9. * Bao Ninh: ''Die Leiden des Krieges: Roman.'' Mitteldeutscher Verlag, 2014, ISBN 3954623390 (englisches Original: ''The Sorrow of War'', 2012) * Christian G. Appy: ''Vietnam: The Definitive Oral History, Told from All Sides.'' Neuauflage, Ebury, 2008, ISBN 978-0-09-191012-9. * Michael Zeitlin, Paul Budra: ''Soldier Talk: The Vietnam War in Oral Narrative.'' Indiana University Press, 2004, ISBN 9780253344335 * [[Harold G. Moore]], Joseph L. Galloway: ''We Were Soldiers Once…And Young.'' 2002, ISBN 0-06-050698-9. * Kevin Hillstrom, Laurie Collier Hillstrom: ''Vietnam War: Biographies.'' U.X.L. Vietnam War Reference Library, Cengage Gale, 2000, ISBN 0-7876-4884-1. * [[Philip Caputo]]: ''Stosstrupp durch die grüne Hölle'', Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-11360-8. * [[Oriana Fallaci]]: ''Wir, Engel und Bestien. Ein Bericht aus dem Vietnamkrieg.'' (1970) dtv, München 1988, ISBN 3-423-10259-4. * Michael Herr: ''An die Hölle verraten ›Dispatches‹'', Rogner & Bernhard, München 1979, ISBN 3-8077-0101-X. * Andreas Margara: ''Der Amerikanische Krieg. Erinnerungskultur in Vietnam.'' Berlin 2012, ISBN 978-3-940132-48-2. * Michael Hunt: ''A Vietnam War Reader: American and Vietnamese Perspectives.'' Penguin, 2010, ISBN 978-0-14-104702-7. * Gary R. Hess: ''Vietnam: Explaining America's lost War.'' John Wiley and Sons, 2008, ISBN 978-1-4051-2527-7. * Philip D. Beidler: ''Late thoughts on an old war: the legacy of Vietnam.'' University of Georgia Press, Athens 2004, ISBN 0-8203-2589-9. * Mark Taylor: ''The Vietnam War in History, Literature and Film.'' Edinburgh University Press, 2003, ISBN 0-7486-1533-4. * Jayne Werner, Luu-Doan Huynh (Hrsg.): ''The Vietnam War: Vietnamese and American Perspectives.'' M. E. Sharpe, 1997, ISBN 1-56324-131-5. * Mark Heberle (Hrsg.): ''Thirty years after: new essays on Vietnam war literature, film, and art.'' Cambridge Scholars, 2009, ISBN 978-1-4438-0123-2. * Lee Andresen: ''Battle Notes: Music of the Vietnam War.'' Savage Press, 2003, ISBN 1-886028-60-5. * Nora M. Alter: ''Vietnam Protest Theatre: The Television War on Stage.'' Indiana University Press, 1996, ISBN 0-253-33032-7. * Linda Michaud, Gene Dittmar: ''From Hanoi to Hollywood. The Vietnam War in American Film.'' Rutgers University Press, 1990, ISBN 0-8135-1587-4. * [[Peter Weiss]]: ''Viet Nam Diskurs.'' Suhrkamp, Berlin 1968 : dazu Hyeong Shik Kim: ''Peter Weiss' "Viet Nam Diskurs": Möglichkeiten und Formen eines Engagements für die Dritte Welt.'' Peter Lang, 1992, ISBN 3-631-44879-1. * Lucy R. Lippard (Hrsg.): ''A different war: Vietnam in art.'' Whatcom Museum of History and Art, 1990, ISBN 0-941104-43-5. }} == Һылтанмалар == {{Викисклад|Vietnam War|Вьетнам һуғышы}} * [http://www.coldwar.ru/conflicts/vietnam/vietnam_war.php История вьетнамской войны] на coldwar.ru * [http://www.vietnamnews.ru/libwar.html Вьетнамская или Вторая Индокитайская война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331144236/http://www.vietnamnews.ru/libwar.html |date=2014-03-31 }} на сайте «Новости Вьетнама» * [http://www.diletant.ru/articles/12884152/ Война во Вьетнаме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331145504/http://www.diletant.ru/articles/12884152/ |date=2014-03-31 }} // журнал «Дилетант», 07 февраля 2013 * ''Ильинский М. М.'' Индокитай: Пепел четырёх войн (1939—1979 гг.) * [http://www.nhat-nam.ru/vietnamwar/index.html Межрегиональная общественная организация ветеранов войны во Вьетнаме] * [http://fototelegraf.ru/?p=4131 Фотохроника Вьетнамской войны] * [http://artofwar.ru/l/lamtjugow_a_a/chickenhawk.shtml Мейсон Роберт. Цыпленок и ястреб] (воспоминания вертолётчика 1-й кавалерийской дивизии) * [http://www.olive-drab.com/od_history_vietnam_campaigns_ground.php Официальные военные кампании Вооружённых сил США во Вьетнаме]{{ref-en}} * [http://www.history.army.mil/html/bookshelves/resmat/VN.html Подборка электронных книг о различных аспектах действий Армии США во Вьетнаме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202102740/http://www.history.army.mil/html/bookshelves/resmat/VN.html |date=2012-12-02 }}{{ref-en}} [[Категория:Вьетнам һуғышы|*]] [[Категория:Австралия һуғыштары]] [[Категория:Яңы Зеландия һуғыштары]] [[Категория:Корея һуғыштары]] [[Категория:АҠШ һуғыштары]] [[Категория:Таиланд һуғыштары]] [[Категория:Филиппин һуғыштары]] [[Категория:Граждандар һуғыштары]] 63f09afk2lloop0g6nc9pu3wp6dqfkv Берҙәнеш (ауыл) 0 83148 1296753 1274257 2026-05-13T14:48:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296753 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Берҙәнеш''' ({{lang-ru|Бердениш (Берда)}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Кәҫле районы]]нда юҡҡа сыҡҡан ауыл. 1957 йылғы Ҡыштым һәләкәтенән һуң, 1957—1960 йылдарҙа ауыл халҡы күсерелгән. == Тарихынан == === бәкәтиндәр === Силәбе өлкәһендәге [[бәкәтин]] ырыуына ҡараған биш ауылдың береһе. [[Берҙәнеш (күл)|Берҙәнеш]] күленең көньяғында урынлашҡан булған. XIX быуат башында бәкәтиндәрҙең биш ауылында (Сабит, Алабуға, Һаттыҡ, Тауҙаҡ-Берҙәнеш, Норош ауылдары) 867 кеше йәшәгән булған. 1859 йылда бәкәтиндәр 1267 булған. Бәкәтиндәр йәшәгән ерҙәрҙә 47 күл булған. === радиация фажиғәһе === [[1957 йыл]]дың 29 сентябрендә [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа Силәбе-40 (хәҙерге Озёрск) ябыҡ ҡалаһы биләмәһендәге «Маяҡ» химкомбинатында радиацион авария була<ref>[https://www.chel.kp.ru/daily/26737/3764698/ Кыштымская авария: Пять тайн самой секретной ядерной катастрофы СССР]</ref><ref>[https://www.idelreal.org/a/28758276.html Жизнь в радиоактивной зоне. 60 лет после Кыштымской катастрофы]</ref><ref>[https://pressa.tv/interesnoe/71718-kyshtymskaya-yadernaya-katastrofa-v-sssr-6-foto.html Кыштымская ядерная катастрофа в СССР (6 фото)]</ref>).Ҡаланың исеме йәшерен була, шуға күрә аварияны яҡындағы [[Ҡыштым]] ҡалаһы менән бәйләп иғлан итәләр. Был фажиғә, иғлан итеүҙәренсә, 23 ауылға ҡағыла. Шулар араһында Берҙәнеш ауылы ла була. «Маяҡ» химкомбинаты ветераны, 1957 йылғы авария ликвидаторы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры Борчиков Алексей Алексеевич (1928—2003) Берҙәнеш ауылын күсереүҙәрен ошолай һүрәтләй<ref>[http://forum.bash-portal.ru/index.php/topic/10746-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D1%88/ Деревня Бердяниш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190227050043/http://forum.bash-portal.ru/index.php/topic/10746-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D1%88/ |date=2019-02-27 }}</ref>: <blockquote>Из полученных данных было известно, что радиоактивный след прошел по западной части деревни, поэтому мы въехали в нее с восточной стороны… я докладывал результаты замеров. Мы прошли всю деревню, измеряя мощности дозы гамма-излучения. Она колебалась от 2 до 25-30 мкр/сек. Когда мы пошли дальше, вдруг у прибора стрелка стала зашкаливать. Я очень удивился, почему, но заметил, что неподалеку от меня стоял бык. Когда я поднес к животу бугая прибор, то он показывал около 500 мкр/сек. Деревню временно было решено перевести в совхоз Татыш, расположенный на берегу озера Татыш примерно в 25 км от деревни Бердяниш. В совхозе было много пустующих построек (домов, бараков), имелись столовая, баня и медицинский пункт. Этот совхоз подлежал выселению в свое Ворошиловское отделение, и больше двух третей жителей были уже перевезены. Утром 9 октября 1957 года автомашины вышли в деревню Бердяниш за переселенцами. На автомашины грузились жители семьями и со своим имуществом. По приезде на место все их имущество и личные вещи сгружались на склад под охрану. А люди выходили в приготовленное помещение — барак, находящийся у санпропускника (совхозной бани). В баню заходили семьями. В предбаннике они всю одежду с себя снимали, и она сразу же увозилась на уничтожение. А в чистом отделении был уже готов мешок с новыми вещами на эту семью. В состав комплекта входили: нательное белье, полотенце, обувь, верхняя одежда (для взрослых — в основном рабочая одежда, для детей и подростков — все детское и легкое пальтишко или капюшоны). После отмывки люди на выходе подвергались дозиметрическому контролю тела. И если они не отмывались до нормы, то им давалось специальное мыло или порошок, и они снова отправлялись на обработку</blockquote>. Борчиков А. А. шулай уҡ башҡорттарҙың ныҡ оялсан булыуын, бер ғаиләнән булһа ла, йыуынырға ир-ат менән ҡатын-ҡыҙ бергә инмәүен яҙа, ә был әҙерләнгән кейемде биреүҙә ҡыйынлыҡ тыуҙырған, сөнки ғаилә ағзалары һанына ҡарап әҙерләнгән булған. Ҡатын ҡыҙ, йыуынғас, кейенеү бүлмәһенә яланғас сыҡмай, шул сәбәпле уларға тоҡтарҙы һүтеп, бөркәнсек итеп биреп торғандар. 550-ләп кешене йыуындырғандар. Был хәлдән һуң ауылды 25 саҡрымдар тирәһендәге Тәтеш совхозына күсереп торорға булғандар. Шул рәүешле ауыл юҡҡа сыҡҡан, халыҡ төрлө урынға күсенгән<ref>Населенные пункты упраздненные после 1957 года (исключенные из административного учета)[http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Settlements_Excluded.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329180052/http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Settlements_Excluded.htm |date=2019-03-29 }}</ref>. == Этимологияһы == Топоним башҡорт теленең төньяҡ-көнсығыш һөйләшендәге «Берләнеш» һүҙенән килеп ингән. Шул ваҡытта Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә был топоним башҡорт телендәге «бәрҙе» балығынан йәки Бирҙе тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан булыуын фараз итә<ref>Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡыштым аварияһы]] * [[Берҙәнеш (күл)]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * Населенные пункты упраздненные после 1957 года (исключенные из административного учета)[http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Settlements_Excluded.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329180052/http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Settlements_Excluded.htm |date=2019-03-29 }} * Деревня Бердяниш [http://forum.bash-portal.ru/index.php/topic/10746-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D1%88/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190227050043/http://forum.bash-portal.ru/index.php/topic/10746-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D1%88/ |date=2019-02-27 }} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов| ссылка= | ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Китап| год = 2016| том = | страниц = | страницы = 160, 165| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов}} * {{Китап:Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан}} {{Кәҫле районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Кәҫле районы тораҡ пункттары]] 9dhe5sw361dcra5wddxggp47s45on3a Йәнәсәй 0 101692 1296916 1180060 2026-05-14T09:00:00Z Вәхит 24644 /* Иҫкәрмәләр */ 1296916 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Йәнәсәй |Национальное название = evn/Ионесси/kjh/Ким/tyv/Улуг-Хем |Изображение = beldir.jpg |Подпись изображения = Ҡыҙыл ҡалаһы эргәһендә Оло Йәнәсәй (һулда) һәм Кесе Йәнәсәйының ҡушылған урыны |Длина = 3487 |Площадь бассейна = 2580000 |Бассейн = Кара диңгеҙе |Расход воды = 19800 |Место измерения = |Исток = Оло Йәнәсәй/Кесе Йәнәсәй |Местоположение истока = |Высота истока = 619,5 |Координаты истока = 51.727932/94.451817 |Устье = Кара диңгеҙе |Местоположение устья = |Высота устья = 0 |Координаты устья = 71/49/46.9/N/82/42/57.8/E |Уклон реки = 0,15 |Страна = Рәсәй |Регион = Тыва/Красноярск крайы/Хакасия |Район = |Позиционная карта = Россия |Позиционная карта 1 = Россия Красноярский край }} '''Йәнәсәй''' ({{lang-ru|Енисей}}, боронғо төрки (𐰚𐰢) ''Кeм'', {{lang-evn|Ионесси}} «ҙур һыу»<ref>{{Из|Словаря современных географических названий|ссылка=http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-1525.htm|заглавие=Енисей}}</ref>, {{lang-kjh|Ким}}, {{lang-tyv|Улуг-Хем}} «бөйөк йылға», {{lang-yrk|Енся’ ям’}}) —Көнсығыш [[Себер]]ҙәге ҙур йылға. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Красноярск крайы]], [[Тыва]] һәм [[Хакасия]] республикалары территориялары буйлап аға. [[Төньяҡ Боҙло океан]]дың [[Кара диңгеҙе]]нә ҡоя. Йәнәсәй — Көнбайыш һәм Көнсығыш Себер араһында тәбиғи сик булып тора. == География == [[Файл:Enisey.png|thumb|left|Йәнәсәй бассейны]] [[Файл:Sayano-Shushensk-Damb.jpg|thumb|200px|left|Саян-Шушенск ГЭС-ы]] Ҡыҙыл ҡалаһында Оло Йәнәсәй һәм Кесе Йәнәсәй йылғалары ҡушылған урында башлана. Был урындан оҙонлоғо — 3487 км, Кесе Йәнәсәй инешенән алып — 4287<ref>{{cite web|url=http://www.skitalets.ru/water/2005/mungarag_rodin/|title=Скиталец. Сервер для туристов и путешественников.|archiveurl=http://www.webcitation.org/61903Yuk1|archivedate=2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111013183118/http://skitalets.ru/water/2005/mungarag_rodin/ |date=2011-10-13 }}</ref> км, Оло Йәнәсәй инешенән алып — 4092 (4123)<ref>{{cite web|url=http://www.promved.ru/articles/article.phtml?id=1101&nomer=41|title=Промышленные ведомости. Открыты истинные истоки Лены и Енисея.|archiveurl=http://www.webcitation.org/61904VjKq|archivedate=2011-08-23}}</ref> км. Бассейн майҙаны — 2580 мең км². Инешендә һыу сығымы — 1009 м³/с<ref>[http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6537 Yenisey at Kyizyil]</ref>, Саяногорск тирәһендә — 1484 м³/с<ref>[http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6539 Yenisey at Nikitino]</ref>, Красноярск ГЭС-ында — 2723 м³/с<ref>[http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6541 Yenisey at Krysnoyarskaya GES]</ref>, Красноярск тирәһендә — 2864 м³/с<ref>[http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6543 Yenisey at Bazaikha]</ref>, Енисейск тирәһендә — 7724 м³/с<ref>[http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6076 Yenisey at Eniseysk]</ref>, Подкаменная Тунгуска ҡушылдығы ҡойған урында — 10768 м³/с<ref>[http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6544 Yenisey at Podkamennaya Tunguska]</ref>, Игарка янында — 18395 м³/с тәшкил итә<ref name="Igarka">{{cite web|url=http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6656|title=Yenisey At Igarka|lang=en|accessdate=2013-03-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FbzrAdW6|archivedate=2013-04-04}}</ref></u>. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 19 800 м³/с. Төп ҡушылдыҡтары: * һул — Хемчик, Кантегир, Абакан, Кемь, Кас, Сым, Дубчес, Елогуй, Турухан, Кесе Хета, Оло Хета, Танама, Грязнуха; * уң — Ус, Кебеж, Туба, Сыда, Сисим, Мана, Кан, [[Ангара]], Оло Пит, Подкаменная Тунгуска, Бахта, Түбәнге Тунгуска, Курейка, Хантайка, Дудинка<ref name="great_rivers">[http://moflat.ru/lib/great_rivers.pdf Великие реки России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219005000/http://moflat.ru/lib/great_rivers.pdf |date=2014-02-19 }}</ref> ref name="tatarka">[http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6459 Angara At Tatarka], ''R-Arcticnet V4.0''</ref><ref name="b">[http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/part'4/FORMER%20USSR/RUSSIA/Nizhnyaya%20Tunguska%20at%20Fakt%60Bolshoy%20Porog.html ''Nizhnyaya Tunguska'' at Fakt`Bolshoy Porog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324184032/http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/part%274/former%20ussr/RUSSIA/Nizhnyaya%20Tunguska%20at%20Fakt%60Bolshoy%20Porog.html |date=2016-03-24 }}, ''UNESCO: Water resources''</ref>. Ҡалалары: [[Ҡыҙыл (ҡала)|Ҡыҙыл]], Шагонар, Саяногорск, Минусинск, [[Абакан]], Дивногорск, [[Красноярск]], Сосновоборск, Железногорск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка. Йәнәсәй — Красноярск крайының мөһим һыу юлы (Саяногорсктан тамағына тиклем, 3013 км). Төп порттары һәм пристандәре: [[Абакан]], [[Красноярск]], Стрелка, Маклаково, Енисейск, Туруханск, Игарка, Усть-Порт. Игаркаға тиклем диңгеҙ суднолары күтәрелә. Гидроэлектростанциялар: Саян-Шушенск, Майна, Красноярск. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Енисей, река в Сибири}} * ''Бурыкин А. А.'' [http://www.tuva.asia/journal/issue_2-3/3795-burykin.html Енисей и Ангара. К истории и этимологии названий гидронимов и изучению перспектив формирования географических представлений о бассейнах рек Южной Сибири] // Новые исследования Тувы. 2011, № 2-3. == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00025/73900.htm}} * [http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-1525.htm ''Енисей'' в «Словаре современных географических названий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027113423/http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-1525.htm |date=2007-10-27 }} * [http://turuhansk-region.ru/index/0-7 Лоция р. Енисей (участок Ворогово — Игарка 10,1 Mb)] [[Категория:Тыва йылғалары]] [[Категория:Хакасия йылғалары]] [[Категория:Красноярск крайы йылғалары]] [[Категория:Йәнәсәй бассейны округы йылғалары]] [[Категория:Йәнәсәй]] {{hydro-stub}} qj001t74t9u5jswn9jmckic187tu1t8 Геноцид 0 102739 1296890 1292243 2026-05-14T06:54:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296890 wikitext text/x-wiki '''Геноцид''' ([[Грек теле|грек.]]<span> </span><span lang="el">γένος</span> — нәҫел-ырыу, ҡәбилә һәм [[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">caedo</span>'' — үлтерәм) — ниндәй ҙә булһа милли, этник, раса, [[дин]]и йә башҡа тарихи үҫеш барышында барлыҡҡа килгән милли-этник төркөмдө бөтөнләй йәиһә өлөшләтә юҡ итергә ынтылыу ғәмәлдәре түбәндәгесә атҡарыла: * был төркөм ағзаларын үлтереү; * уларҙың сәләмәтлегенә төҙәлмәҫлек зыян килтереү; * бындай төркөмдә бала тыуыуҙы булдырмаҫлыҡ саралар күреү; * [[бала]]ларҙы ғаиләнән тартып алыу; * был төркөмдө бөтөнләй йәиһә өлөшләтә физик яҡтан юҡ итеү маҡсатында сыҙап тормаҫлыҡ тормош шарттарын барлыҡҡа килтереү. [[1948 йыл]]дан [[БМО]] геноцидты халыҡ-ара енәйәт тип таный.<ref>[http://www.baltexpert.com/2011/12/18/pmasulenis_kniga_wertv_lt/ «Книга памяти жертв партизанского террора» Литва, 2011 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407055520/http://www.baltexpert.com/2011/12/18/pmasulenis_kniga_wertv_lt/ |date=2016-04-07 }}</ref> Кешелек тарихында боронғо замандарҙан башлап бөгөнгө көнгәсә геноцид осраҡтарын бик күп атарға була. Был бигерәк тә Европа державалары тарафынан [[Колониализм|колониаль империялар барлыҡҡа килтереү]] өсөн ойошторолған ҡыйралыш һуғыштарына, талау маҡсатында ойошторолған һөжүмдәренә, илбаҫар походтарына, эске этник һәм [[дин]]и бәрелештәргә хас. == Төшөнсә тарихы == Беренсе тапҡыр «геноцид» термины ҡулланылышҡа [[1943 йыл]]да йәһүд сығышлы Польша юрисы Рафаэль Лемкин тарафынан индерелә, ә халыҡ-ара хоҡуҡи статусын ул [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтөн донъя һуғышынан һуң]] [[1948 йыл|1948 йылдың]] декабрында («Геноцид енәйәтен иҫкәртеү һәм уның өсөн язалау Конвенцияһы») кешелеккә ҡаршы иң ауыр енәйәт тип билдәләнгән төшөнсә булараҡ алды. Юридик һәм логик аңлашылмаусанлыҡтар (коллизиялар) булдырмау маҡсатында терминды ҡулланыу ҡайһы бер юристар тарафынан тик 1948 йылдан һуңғы ваҡиғаларға ғына яраҡлы тип иҫәпләнә. Юрисконсульттар, был Конвенция уны ретроактив ҡулланыу положениеларын үҙ эсенә алмай, тип раҫлай. Киреһенсә, ти улар, Конвенция маҡсаты — йөкләмәләрҙе тик ул конвенцияла ҡатнашҡан дәүләттәргә һәм киләсәк йылдарҙағы ваҡиғаларға ғына яуаплылыҡ һала, ти "<ref name="genocide-q">[http://www.genocide.ru/lib/barseghov/question.htm К вопросу о применимости конвенции к геноциду армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411063823/http://www.genocide.ru/lib/barseghov/question.htm |date=2008-04-11 }}</ref> Икенсе яҡтан, "Килешеүҙәр хоҡуғы тураһында Вена конвенцияһы"ның 28 -се статьяһына һылтаныуҙары буйынса үҙ һүҙҙәрен раҫлап, тезис «халыҡ-ара хоҡуҡ, ғөмүмән, Килешеүҙәрҙе ретроактив ҡулланыуҙы тыя», тиһәләр ҙә, Килешеүҙәрҙең киреһенсә тәьҫирен дә кире ҡаҡмайҙар, ә тик яҡтарҙың теләктәре булыуы менән аңлата. Килешеүҙәр хоҡуғы буйына Вена конвенцияһы 1980 йылдың 27 ғинуарында, йәғни Геноцид тураһындағы Конвенция үҙ көсөнә ингәндән һуң, эшләй башланы. Шуға күрә, әгәр юрисконсульттарҙың логикаһына эйәрһәң, ул элекке «Геноцид тураһындағы Конвенция»ға ҡулланыу мөмкин түгел.<ref name="genocide-q"/> «Конвенция…» ның беренсе редакцияһы шулай уҡ сәйәси юҡ итеүҙе лә енәйәт, тип атауҙы тәҡдим итә, ләкин [[СССР]] һәм ҡайһы бер башҡа илдәр айырым төркөмдәргә сәйәси һәм социаль билдәләр идентификацияһы буйынса йүнәлтелгән хәрәкәтте геноцид тип күрһәтеү менән риза булмай. Шуның өсөн сәйәси һәм дипломатик яҡты күҙ уңында тотоп, был төркөмдәр «Конвенция…» нан сығарылды.<ref>{{Китап|автор=Robert Gellately, Ben Kiernan.|заглавие=The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective|ссылка=http://books.google.com/books?id=Ay76mYBLU3sC&pg=PA267&dq=where+Stalin+was+presumably+anxious+to+avoid+his+purges+being+subjected+to+genocidal+scrutiny&ei=spQHR_3wH4PupwLX9JCgDQ&ie=ISO-8859-1&sig=suohkDH9HmLiBxpySx1tf8bEOn8|издательство=Cambridge University Press|место=Cambridge, UK|год=2003|pages=267, 406|isbn=0521527503}}</ref><ref>{{Китап|автор=Ervin Staub.|заглавие=The Roots of Evil: The Origins of Genocide and Other Group Violence|издательство=Cambridge University Press|место=Cambridge, UK|ссылка=http://books.google.com/books?id=29u-vt_KgGEC&pg=PA8&lpg=PA8&dq=genocide+political+economic+groups+soviet+union&source=web&ots=uDb44sHgNn&sig=p3cz359teRaU5hdnZD7bImddDP4#PPA8,M1|isbn=0-521-42214-0|pages=8}}</ref> == Танылыу һәм яуаплылыҡ == Геноцид халыҡ-ара енәйәт тип танылған. Айырым алғанда, [[Рәсәй Федерацияһы]]нда кешелектең тыныслығына һәм именлегенә янаған геноцид өсөн енәйәти яуаплылыҡ ҡаралган ([//ru.wikisource.org/wiki/Уголовный кодекс Российской Федерации/Глава 34#Статья 357. Геноцид ст Енәйәт кодексының 357]-се ст.). Шуға ҡарамаҫтан, халыҡ-ара дәрәжәлә геноцид фактын таныу үҙе лә йыш ҡына проблемалы булып тора. Күп кенә осраҡтарҙа геноцид актын уҙғарған тип танылған (инкриминирланған) хакимиәт уны танырға теләмәй; һирәк осраҡтарҙа ошоноң киреһе күҙәтелә, йәғни йыш ҡына геноцид акты был хакимиәттең алмашсылары тарафынан һуңлап таныла.<ref name="autogenerated2">[http://base.garant.ru/10200365/ Закон РСФСР «О реабилитации репрессированных народов» № 1107-1 от 26 апреля 1991 (по состоянию на 1 января 2008). Ст. 2.]</ref>. Геноцидты бары тик айырым өсөнсө дәүләттәрҙең таныу осраҡтары ла һирәк түгел. == Миҫалдар == [[XX быуат]]тың иң билдәле геноцид факттары булып түбәндәгеләр тора (хронологик): * 1904—1907 йылдарҙағы герреро һәм нама ҡәбиләләренә йүнәлтелгән геноцид. * [[Ғосман империяһы]]ның [[1915 йыл|1915]]—[[1923 йыл]]дарҙағы христиандарҙы юҡ итеүе һәм көсләп күсереүе (депортацияһы) (ҡара: [[Ғосман империяһы|Әрмәндәрҙе геноцидҡа дусар итеү; Понтий гректарҙы геноцидҡа дусар итеү; Ассириялыларҙы геноцидҡа дусар итеү).]] * Совет хакимиәтенең казактарға ҡарата геноциды<ref name="autogenerated2"/>. Иң интенсив сағылышы — 1919, 1932—1933 йылдарҙа<ref>''Шамбаров В. Е.'' Казачий геноцид / Казачество: История вольной Руси. ― М.: Алгоритм, 2007. ― 688 с.</ref><ref>[http://www.politike.ru/dictionary/839/word/oktjabrskaja-revolyucija-1917-g Октябрьская революция 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402112422/http://www.politike.ru/dictionary/839/word/oktjabrskaja-revolyucija-1917-g |date=2015-04-02 }} // Большая актуальная политическая энциклопедия / Под общ. ред. А. Белякова и О. Матвейчева. — М.: Эксмо, 2009.</ref><ref>''Анкудинов К., Карасёв А.'' [http://www.russ.ru/pole/Kazaki-narod-ili-social-naya-struktura Казаки: народ или социальная структура?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304002127/http://www.russ.ru/pole/Kazaki-narod-ili-social-naya-struktura/ |date=2016-03-04 }} // Русский журнал. — 20.10.2011.</ref>. * [[Өсөнсө рейх|Нацист Германия]]һының [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышы барышында йәһүдтәрҙе]] (ҡара: [[Холокост]]), сиғандарҙы ҡырыуы (ҡара: Сиғандарҙы геноцидҡа дусар итеү). * Икенсе бөтөн донъя һуғышы барышында Павеличтың профашист [[Хорватия|хорват]] режимының сербтарҙы ҡырыуы (ҡара: Серб халҡына ҡарата геноцид (1941—1945)). * [[1960 йыл]]дың авгусында Юристарҙың халыҡ-ара комиссияһы юристары үҙ докладында «Тибетта тибеттарға геноцид уларҙы дини төркөм булараҡ юҡҡа сығарырға ынтылыш», -тине. * "[[1975 йыл|1975]]—[[1979 йыл]]дарҙа " [[Камбоджа]]ла [[Пол Пот]] һәм [[Иенг Сари]] режимы өс миллионға тиклем камбоджалыны (ҡайһы бер айырым аҙ һанлы милләттәрҙе иҫәпкә алмаһаҡ, ҡорбандарҙың милләте билдәләүсе әһәмиәткә эйә булмаһа ла, ул йыш ҡына геноцид тип атала). (ҡара: Ҡыҙыл кхмерҙар, Үлем яландары). * [[Ираҡ]] ғәскәренең төньяҡ Ираҡтағы ҡорд халҡын ҡырыуы — [[1987 йыл|1987]]— атап әйткәндә, [[1989 йыл]]дарҙағы Анфаль операцияһы барышында. * [[1994 йыл]]дағы Руандалағы геноциды — [[Руанда]]лағы күпләп ҡырыуҙың һөҙөмтәһе булып, хуту ҡәбиләһе вәкилдәре тутси ҡәбиләһенең 800 мең кешеһен ҡырҙы. * Сребреница һуйылышы (1995) — Босния сербтары үҙ илендәге мосолмандарҙы күпләп юҡ итте. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Геноцид]] [[Категория:Халыҡ-ара хоҡуҡ]] gji5f5m82ikuwqzsoiuiqq100sz91ci Бөйөк француз инҡилабы 0 108457 1296835 1269908 2026-05-13T23:12:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296835 wikitext text/x-wiki {{Революция | Название = Бөйөк француз инҡилабы | Изображение = [[Файл:Prise de la Bastille.jpg|250px]] | Подпись = Бастилияны алыу, [[1789 йыл]]дың [[14 июль|14 июле]] | Место = {{Флагификация|Франция|бурбоны}} | Дата = [[1789 йыл]]дың [[14 июль|14 июле]] — [[1799 йыл]]дың [[9 ноябрь|9 ноябре]] | Причины = абсолютизм системаһы көрсөгө | Итоги = монархияны бөтөрөп, [[Беренсе француз республикаһы]]н төҙөү | Движущие_силы = {{Флаг|Франция}} өсөнсө ҡатлам: буржуазия, крәҫтиәндәр һәм мещандар }} {{Һайланған мәҡәләләргә кандидат}} '''Бөйөк француз инҡилабы''' ({{Lang-fr|Révolution française}}) — [[Франция]]ның илдә Боронғо тәртипте ({{Lang-fr|Ancien Régime}}) һәм [[абсолют монархия]]ны юҡ итеүгә килтергән эре социаль һәм сәйәси транформацияһы. Ул «Азатлыҡ, тиңлек, туғанлыҡ» девизы аҫтында азат һәм тиң граждандарҙың Беренсе француз республикаһын (сентябрь, 1792) юридик иғлан итә. Революция 1789 йылдың 14 июлендә Бастилияны алыуҙан башлана, ә уның тамамланыуын тарихсылар [[1799 йыл]] тип һанай. == Инҡилаб сәбәптәре == [[XVIII быуат|XVIII быуатта Франция]] бюрократик үҙәккә һәм регуляр армияға таянған [[монархия]] була. Илдә йәшәп килгән социаль-иҡтисади һәм сәйәси режим XIV—XVI быуаттарҙағы оҙайлы сәйәси ҡаршылыҡ һәм граждандар һуғышы барышындағы ҡатмарлы килешеүҙәр һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Шундай компромистың береһе батша власы һәм юғары ҡатламдар араһында булған — сәйәси хоҡуҡтарҙан баш тартыу хаҡына дәүләт власы был ике ҡатламдың барлыҡ социаль өҫтөнлөгөн һаҡлаған. Икенсе компромисс крәҫтиәндәргә ҡағылған — XIV—XVI быуаттарҙағы оҙайлы крәҫтиән һуғыштары барышында улар аҡса һалымының күпселек өлөшөн бөтөрөүгә һәм ауыл хужалығында тәбиғи мөнәсәбәттәргә күсеүгә өлгәшкән. Өсөнсөһө [[буржуазия]]ға ҡарата булдырылған (ул ваҡытта урта синыфҡа ҡарай һәм хөкүмәт уның ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү өсөн күп эшләй, буржуазияның халыҡтың төп массаһын тәшкил иткән крәҫтиәндәргә ҡарата булған ҡайһы бер өҫтөнлөгөн һәм хужалары Франция буржуазияһына ҡараған тиҫтәләрсә мең ваҡ предприятиеларҙы һаҡлап ҡала). Әммә был ҡатмарлы компромисс һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән режим XVIII быуатта күршеләренән, тәү сиратта [[Англия]]нан артта ҡала башлаған Францияның нормаль үҫешен тәьмин итмәй. Өҫтәүенә, саманан тыш эксплуатация, дәүләт тарафынан законлы мәнфәғәттәре һанға һуғылмағанлыҡтан, ҡоралға тотонған халыҡ массалары һанын арттыра [[XVIII быуат]] дауамында француз йәмғиәтенең башында баҙар мөнәсәбәттәре үҫешмәгән, идара итеү системаһында хаос булған, дәүләт вазифаларын һатыуҙың коррупцияланған системаһы эшләгән, аныҡ закондар булмаған, [[һалым]] һалыу системаһы буталсыҡ булған, ҡатламдар өҫтөнлөгөнөң архаик системаһы йәшәгән иҫке тәртипте реформалау зарурлығын аңлай башлайҙар. Бынан тыш, батша власы диндарҙар, [[Дворянлыҡ|дворян]]дар һәм буржуазия алдында үҙенең ышанысын юғалта. Мәғрифәтселәрҙең, бигерәк тә физиократтар һәм энциклопедистарҙың эшмәкәрлеге арҡаһында француз йәмғиәтенең белемле өлөшө аңында үҙгәреш башлана. Ахыр сиктә, Людовик XV һәм Людовик XVI осоронда сәйәсәттә һәм иҡтисадта реформалар башлана, һәм улар мотлаҡ рәүештә Иҫке тәртипте ҡолатырға тейеш була. == Абсолют монархия == Инҡилаб алды йылдарында Францияға тәбиғәт бәлә-ҡазаһы ябырыла. 1785 йылдағы [[ҡоролоҡ]] мал аҙығына ҡытлыҡ тыуҙыра. 1787 йылда ебәк ҡуҙы уңмай. Һөҙөмтәлә Лионда ебәк туҡыу производствоһы ҡыҫҡартыла. 1788 йылда ғына Лионда 20 — 25 мең эшһеҙ иҫәпләнә. 1788 йылдың июлендәге көслө борсаҡ яуыуы бик күп провинцияларҙа иген уңышын, 1788 — 89 йылдарҙың ҡаты ҡышы йөҙөм ҡыуаҡтарын һәм уңыштың бер өлөшөн юҡҡа сығара. [[Аҙыҡ|Аҙыҡ-түлек]]кә хаҡ арта. [[Икмәк]] һәм башҡа аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү ҡырҡа насарая. Өҫтәүенә 1876 йылда төҙөлгән инглиз-француз сауҙа килешеүе сәнәғәт көрсөгөнә башлп ебәрә. Әлеге килешеү буйынса ике яҡ та байтаҡ таможня пошлиналарын кәметә. Килешеү француз етештереүсеһе өсөн үлемесле була, ул Англиянан килтерелгән арзанлы тауарҙар менән дәғүәселекте күтәрә алмай{{Sfn|Ревуненков|1982|с=66}}{{Sfn|Doyle|2002|с=87}}. === Инҡилаб алды көрсөгө === Был көрсөк Францияның [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш|Америка үҙаллылығы өсөн һуғышында ҡатнашыуынан]] башлана. Инглиз колонияларының ихтилалын Франция инҡилабының төп һәм туранан-тура сәбәбе, тип ҡарарға мөмкин, сөнки кеше хоҡуҡтары идеялары Францияла көслө яҡлау таба һәм Мәғрифәтселек идеяларына ауаздаш була, Людовик XVI финанстар бик насар килә. Неккер һуғышты кредиттар менән финанслай. 1783 йылда, солох төҙөлгәндән һуң, батша ҡаҙнаһының дефициты 20 проценттан ашыу була. 1788 йылда сығымдар 629 млн ливр тәшкил итә, ә һалымдар 503 млн ғына йыйыла. Нигеҙҙә крәҫтиәндәр түләгән традицион һалымдарҙы арттырыу 80-се йылдарҙағы иҡтисади көрсөк шарттарында мөмкин булмай. Замандаштары дворҙы аҡсаны тәләфләүҙә ғәйепләй. Барлыҡ ҡатламдарҙың фекере тап килә һәм улар һалымдарҙы раҫлау Генераль штаттарҙың һәм һайланған вәкилдәрҙең прерогативаһы тип иҫәпләй{{Sfn|Lefebvre|1989|с=22}}. [[Файл:Charles_Alexandre_de_Calonne.jpg|справа|мини|180x180пкс|Шарль Александр де Калонн]] Бер ни тиклем ваҡыт Неккерҙың вариҫы Шарль Александр Калонн элеккесә займдар тәжрибәһен дауам итә. Уларҙың сығанағы бөтә башлағас, 1786 йылдың 20 авгусында ул королде, финанстар реформаһы мотлаҡ кәрәк{{sfn|Furet|1996|с=40}} икәнлегенә ышандыра. Дефицитты ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) ҡаплау өсөн бары тик өсөнсө ҡатлам ғына түләгән "двадцатина"ны ергә яңы — батшалыҡтың барлыҡ ерҙәренә лә ҡағылған һәм дворяндар ҙа, руханиҙар ҙа түләйәсәк һалым индереү талап ителә. Көрсөктө еңеп сығыу өсөн һәр һалымды һәр кемдең түләүе кәрәк була{{sfn|Lefebvre|1989|с=23}}. Сауҙаны йәнләндереп ебәреү маҡсатында икмәк менән һатыу итеүгә иркенлек биреп, эске таможня пошлиналарын бөтөрөү тәҡдим ителә. Калонн шулай уҡ Анн Робер Жак Тюргоның һәм Неккерҙәң урындағы үҙидаралыҡҡа ҡағылышлы планына мөрәжәғәт итә. Уларҙа йыллыҡ килеме 600 ливрҙан кәм булмаған барлыҡ милекселәр ҡатнашҡан округ, провинция һәм община йыйылыштары ойоштороу күҙаллана {{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Бындай программа парламенттар тарафынан яҡлау тапмаҫын аңлаған Калонн королгә лояллектәренә иҫәп тотоу мөмкин булған нотаблдәрҙе шәхсән саҡырырға кәңәш бирә. Шулай итеп хөкүмәт, монархияның финанстарын һәм иҫке режимдың нигеҙҙәрен, аҙ ҡорбан килтереп, үҙенең күпселек өҫтөнлөктәрен һаҡлап ҡалыу өсөн аристократтарға мөрәжәғәт итә{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Шул уҡ ваҡытта был абсолютизмдың тәүге ташламаһы була: король аристократияға үҙенең ҡарары тураһында белдермәй, ә уның менән кәңәшләшә{{sfn|Lefebvre|1962|с=99}}. === Аристократик фронда === Нотаблдәр 1787 йылдың 22 февралендә Версалдә йыйыла. Улар араһында принцтар, герцогтар, епископтар һәм архиепископтар, парламент президенттары, интенданттар, провинция штаттары депутаттары, баш ҡалаларҙың мэрҙары — барлығы 144 кеше була. Өҫтөнлөклө ҡатламдарҙың күпселек фекерен белдереп, улар провинция ассамблеяларын ҡатламдарға айырмайынса һайлау реформаһына һәм руханиҙарҙың хоҡуғына ҡул һуҙыу тәҡдименә ҡаршылығын белдерә. Шулай уҡ яңы ер һалымына ҡырҡа ҡаршы сығып, тәү сиратта, ҡаҙнасылыҡтың доклады менән танышырға теләүен белдерә. Доклад буйынса финанстарҙың ни хәлдә икәнен белгәс, Калоннды дефициттың төп сәбәпсеһе итеп ғәйепләйҙйр. Һөҙөмтәлә Людовик XVI 1787 йылдың 8 апрелендә Калоннды отставкаға ебәрергә тура килә{{sfn|Lefebvre|1989|с=27}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne - Versailles MV 3001.png|thumb|140px|right|Ломени де Бриенн]] Калонн урынына королева Мария-Антуанетта тәҡдиме менән Этьен Шарль де Ломени де Бриенн тәғәйенләнә. Уға нотаблдәр займға 67 миллион ливр биреп, бюджеттағы ҡайһы бер "тишек"тәрҙе яматтыралар. Әммә улар бөтөн ҡатламдарға ла ҡағылған ер һалымын раҫлауҙан баш тарта һәм бындай аҙым яһарға хоҡуҡлы булмауҙары менән аңлата. Был инде улар королде Генераль штаттарға барырға мәжбүр итеүен аңлата. Ломени де Бриенн Калонн башлаған сәйәсәтте дауам итергә мәжбүр була. Бер-бер артлы королдең икмәк менән иркен һатыу итеү, ер барщинаһын аҡсалата һалым менән алмаштырыу, герб өсөн һәм башҡа йыйымдар, протестанттарға гражданлыҡ хоҡуҡтарын ҡайтарыу, ике өҫтөнлөклө ҡатлам вәкилдәренә тиңләштерелгән өсөнсө ҡатламдың вәкилдәре лә ингән провинция йыйылыштары ойоштороу, һәм барлыҡ ҡатламдарға ла ҡағылған ер һалымын индереү тураһындаҡы эдикттары донъя күрә. Әммә Париж һәм башҡа парламенттар уларҙы теркәүҙән баш тарта. 1787 йылдың 6 авгусында король ҡатнашлығында ултырыш уҙғарыла ({{lang-fr|Lit de justice}}) һәм бәхәсле эдикттар париж парламенты кенәгәһенә индерелә. Ләкин икенсе көн парламент уларҙы бынан бер көн алда король бойороғо буйынса ҡабул ителгән законһыҙ ҡарарҙар, тип инҡар итә. Король парламентты Труаға ебәрә, әммә был ҡаршылыҡтар тулҡынына сәбәп була һәм Людовик XVI баш буйһонмаҫ парламентты аҡларға мәжбүр була. Артабан парламент та Генераль штаттарҙы йыйыуҙы талап итә{{sfn|Ревуненков|1982|с=57—59}}. Аристократ судьялар тарафынан парламенттарҙың хоҡуғын тергеҙеү өсөн башланған хәрәкәт Генераль штаттарҙы саҡырыу өсөн хәрәкәткә әйләнә бара. Өҫтөнлөклө ҡатламдар уның элекке формала саҡырылыуына һәм өсөнсө ҡатлам урындарҙың өстән бер өлөшөн генә алырына, тауыш биреү ҡатламдар буйынса үткәрелеренә өлгәшергә тырыша. Был өҫтөнлөклө ҡатламға Генераль штаттарҙа күпселекте тәшкил итеү мөмкинлеген һәм абсолютизм емереклектәрендә королгә үҙҙәренең сәйәси ихтыярын көсләп тағыу хоҡуғын бирә. Тарихсыларҙың күпселеге был осорҙо «аристократик инҡилап» тип атай, аристократия менән монархияның низағы сәхнәгә өсөнсө ҡатлам менеү менән дөйөм милли низағҡа әүерелә{{sfn|Soboul|1974|с=108—109}}. === Генераль штаттар саҡырылышы === [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140px|thumb|Жак Неккер]] 1788 йылдың авгусы һуңында Ломени де Бриенна отставкаға китә һәм власҡа ҡабаттан финанстарҙың генераль директоры титулы менән Жак Неккер килә. Ул тағы ла икмәк сауҙаһын көйләй башлай: уны экспортлауҙы тыя һәм игенде сит илдән һатып алырға бойора. Шулай уҡ игенде һәм ондо бары тик баҙарҙа ғына һатыуҙы тергеҙә. Урындағы властарға иген һәм он иҫәбен алырға рөхсәт ителә, милекселәр мәжбүри рәүештә запастарын баҙарға сығара. Әммә икмәккә һәм башҡа аҙыҡ-түлеккә хаҡ артыуыне туҡтатыу мөмкин булмай. 1789 йылдың 24 ғинурында король регламенты Генераль штаттарҙы йыйырға ҡарар итә һәм уның маҡсаты «короллектең именлеге һәм унда йәшәүселәрҙең бәхете хаҡына идара итеүҙең барлыҡ урындарында даими һәм ныҡлы тәртип булдырыу, дәүләттең сирҙәрен тиҙ арала дауалау һәм барлыҡ яуыз ниәттәрҙе юҡ итеү» тип күрһәтелә. Һайлау хоҡуғы 25 йәшкә еткән, даими йәшәү урыны булған һәм һалым түләүселәр исемлегенә индерелгән барлыҡ француз ир-атына бирелә. һайлауҙар ике кимәллә (ҡайһы берҙә өс кимәлле) була, йәғни тәүҙә халыҡ вәкилдәре һайлана, улар йыйылыш депутаттарын билдәләй{{sfn|Soboul|1974|с=125}}. Шул уҡ ваҡытта король «короллектең сигендә лә, билдәле биләмәләрҙә лә һәр кем үҙенең теләген һәм ялыуын уға еткерә алһын» тигән теләген белдерә. Был наказдар({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «ялыуҙар исемлеге» халыҡтың төрлө төркөмөнөң кәйефен һәм талабын сағылдыра. Өсөнсө ҡатламдың наказдары барлыҡ дворян һәм сиркәү ерҙәренә бер ниндәй ташламаһыҙ өҫтөнлөкһөҙ ҡатлам ерҙәренә һалынған күләмдәге һалым һылыныуын, Генераль штаттарҙың даими саҡырылыуын ғына түгел, ә үҙҙәренең өатламды түгел, ә милләтте кәүҙәләндерреүен һәм министрҙарҙың Генераль штаттарҙа вәкәләтле булған милләт алдында яуаплы булыуын талап итә. Крәҫтиәндәрҙең наказы синьорҙарҙың барлыҡ феодаль хоҡуҡтарын, феодаль түләүҙәрен, дворяндар өсөн һунар, балыҡ тотоу хоҡуғын бөтөрөүҙе, тартып алынған община ерҙәрен кире ҡайтарыуҙы талап итә. Буржуазияның талабы сауҙала һәм сәнәғәттә барлыҡ ҡыҫырыҡлауҙарҙы бөтөрөү була. Барлыҡ наказдар ҙа судтың бәйһеҙлеген ғәйепләй({{lang-fr|lettres de cachet}}), присяжныйҙар судын, һүҙ һәм матбуғат азатлығын талап итә{{sfn|Soboul|1974|с=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès, by Jacques Louis David.jpg|left|thumb|140px|Эммануэль-Жозеф Сийес]] Генераль штаттарға һайлауҙар бығаса күрелмәгән сәйәси әүҙемлеккә килтерә һәм социаль-иҡисади, сәйәси талаптар күтәрелгән күп һанлы брошюралар, памфлеттар сығарыуҙа килтерә. Аббат Эммануэль-Жозеф Сийестың [https://fr.wikisource.org/wiki/Qu%E2%80%99est-ce_que_le_tiers_%C3%A9tat_%3F «Что такое третье сословие?»] тип аталған брошюраһы бигерәк тә ҙур уңышҡа эйә була. Автор бары тик өсөнсө ҡатлам ғына милләтте тәшкил итә, ә өҫтөнлөклөләр — милләт түгел, улар милләт елкәһендә ятыусы ауыр йөк, тип раҫлай. Оппозиция үҙәге булып парижда барлыҡҡа килгән Утыҙ комитеты тора. Уға Америка бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш геройы маркиз ЖильберЛафайета, аббаа Сийес, епископ Шарль Морис де Талейран, граф Оноре Габриель Рикети Мирабо, Парламент кәңәшсеһе Адриен Дюпора инә. Комитет өсөнсө ҡатламдың вәкиллеген икеләтә арттырыу талабы һәм депутаттарҙың һәр ҡайһыһы шәхсән тауыш биреү буйынса әүҙем агитация алып бара({{lang-fr| par tête}}){{sfn|Furet|1996|с=45—51}}. Штаттарҙың эш тәртибе мәсьәләһе ҡапма-ҡаршы фекерҙәр тыуҙыра. Генераль штатттар һуңғы тапҡыр 1614 йылда саҡырыла. Ул ваҡытта, традиция булараҡ, ҡатламдар бер тигеҙ вәкиллеккә эйә була, ә тауыш биреү ҡатламдар буйынса уҙғарыла({{lang-fr| par ordre}}): руханиҙар — бер, дворяндар — бер, өсөнсө ҡатлам бер тауышҡа эйә була. Шул уҡ ваҡытта 1787 йылда Ломени де Бриенн тарафынан ойошторолған провинция ассамблеялары өсөнсө ҡатламдың икеләтә викиллегенә эйә була. Ил халҡының күпселеге лә, Неккер ҙа шуны теләй, сөнки реформалар үткәреү һәм өҫиөнлөклө ҡатламдларҙың ҡаршылығын еңеп сығыу өсөн киңерәк терәк талап ителеүен яҡшы аңлай. 1788 йылдың 27 декабрендә өсөнсө ҡатламдың Генераль штаттарҙа икеләтә вәкиллек алыуы иғлан ителә. Әммә тауыш биреү мәсьәләһе асыҡ килеш ҡала{{sfn|Lefebvre|1962|с=103—105}}. === Милли Йыйылышты иғлан итеү === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|thumb|280px|Генераль штаттарҙы асыу]] 1789 йылдың 5 майында [[Версаль|Версалдең]] «Кесе уйындар» залында ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) Генераль штаттар тантаналы асыла. Депутататр ҡатламдар буйынса урынлаштырыла: королдең креслоһынан уң яҡта руханиҙар, һул яҡта — дворяндар, ҡаршыһында — өсөнсө ҡатлам. Ултырышты король асып, депутаттарҙы «хәүефле яңылыҡтар индереүҙән» иҫкәртә ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) һәм бурысты дәүләт ҡаҙнаһын тултырыу өсөн саралар табыуҙа күреүе хаҡында белдерә. Ә ил был ултырыштан реформалар көтә. Ҡатламдар һәм Генераль штаттар араһында низағ 6 майҙа, руханиҙар һәм дворяндар депутаттарҙың вәкәләтен тикшереү өсөн айырым ултырышҡа йыйылғас, башлана. Өсөнсө ҡатлам депутаттары айырымланырға теләмәй һәм өҫтөнлөклө ҡатламды мәсьәләне бергәләп ҡарарға саҡыра. Ҡатламдар араһында оҙайлы һөйләшеүҙәр башлана{{sfn|Soboul|1974|с=130}}. Ахырҙа руханиҙар һәм дворяндар араһындағы берҙәмлек тарҡала башлай. 10 июндә аббат Эммануэль-Жозеф Сийес өҫтөнлөклө ҡатламға һуңғы тапҡыр мөрәжәғәт итеү тәҡдимен индерә һәм 12 июндә исемлек буйынса барлау башлана, артабанғы көндәрҙә иһә өсөнсө ҡатлам депутаттарына 20 рухани ҡушыла. 17 июндә 90 тауышҡа ҡаршы 490 тауыш үҙен Милли йыйылыш тип иғлан итә({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Людовик XVI һәм уның яҡындары бының менән ҡәнәғәт булмайынса. «Кесе уйындар» залын ремонт һылтауы менән, ябырға ҡуша{{sfn|Furet|1996|с=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|thumb|left|240px|Туп уйнау залында ант биреү]] 20 июндә өсөнсө ҡатлам депутаттарын бикле зал ҡаршылай. Улар туп уйнау залында йыйыла({{lang-fr|Jeu de paume}}) һәм Жан Жозеф Мунье тәҡдиме менән конституцияны эшләп бөтөрмәй тороп таралышмаҫҡа ант итә. 23 июндә «Кесе уйындар» залында Генераль штаттар өсөн «король ултырышы» ойошторола({{lang-fr|Lit de justice}}). Депутаттар 5 майҙағы кеүек үк, ҡатламдар буйынса ултыртыла. Версалға хәрбиҙәр килеп тула. Король 17 июндә ҡабул ителгән ҡарарҙы юҡҡа сығарыу һәм үҙенең власын сикләүгә лә, дворяндар менән руханиҙарҙың традицион хоҡуҡтарын боҙорға ла юл ҡуймаясағын белдерә һәм депутаттарға таралырға бойора{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Бойороғо һис һүҙһеҙ үтәлер тип, ул сығып китә. Уның менән бергә руханиҙарҙың күпселеге һәм дворяндар барыһы ла сыға. Әммә өсөнсө ҡатлам депутаттары урындарынан да ҡуҙғалмай. Церемониймейстер рәйеслек итеүсе Жан Сильвен Байиға королдең бойороғо хаҡында белдергәс, Байи: «Йыйылған милләткә бойормайҙар», — тип белдерә. Артабан Оноре Габриель Рикети Мирабо күтәрелә һәм: «Әфәндегеҙгә әйтегеҙ, беҙ бында халыҡ ихтыяры буйынса йыйылдыҡ һәм урындарыбыҙҙы штык көсөнә бирешкәндә генә ҡалдырасаҡбыҙ!». Король лейб-гвардияға тыңлауһыҙ депутаттарҙы таратырға бойора. Ләкин гвардеецтар залға инергә маташҡанда уларҙың юлын ҡулына шпага тотҡан маркиз Жильбер Лафайет һәм бер нисә абруйлы дворян бүлә. Ошо уҡ ултырышта Мирабо тәҡдиме менән ассамблея Милли йыйылыш ағзаларының тейелгеһеҙлеге, уларҙың ғүмеренә ҡул һуҙыусыларға енәйәт яуаплылығы ҡаралыуы хаҡында белдерә {{sfn|Ревуненков|1982|с=66}}. [[Файл:Honoré-Gabriel Riqueti, marquis de Mirabeau.PNG|thumb|140px|Оноре де Мирабо]] Икенсе көн руханиҙарҙың күпселеге һәм тағы бер көндән һуң дворяндарҙан 47 депутат Милли йыйылышҡа ҡушыла. 27 июндә король башҡаларға ла ҡушылырға бойора. Шулай итеп Генераль йыйылыш Милли йыйылышҡа әйләнә һәм 9 июлдә үҙен Милли ойоштороу йыйылышы, тип иғлан итә({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) һәм конституция әҙерләүҙе төп бурысы итеп ҡуя. Шул уҡ көндө Муньеның буласаҡ конституция нигеҙҙәре тураһындаҡы сығышы тыңланыла, ә 11 июлдә Лафайет Кеше хоҡуҡтары декларацияһының проектын тәҡдим итә {{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Әммә Йыйылыш аяғында ныҡ тормай. Король һәм уның ярандары еңелеүен танымай, йыйылышты ҡыуып таратыуға әҙерләнә. 26 июндә король парижда һәм уның тирә яғында ялланған немец һәм швейцар полктарынан торған 20000-лек армия туплау тураһында бойороҡ бирә. Ғәскәр Сен-Дениҙа, Сен-Клула, Севрҙа һәм Париждың Марс яланында туплана. Ғәскәр килеүе Париждағы атмосфераны ҡыҙҙырып ебәрә. Пале-Рояль баҡсаһында йәшерен митингылар ойошторола һәм уларҙа «сит илдән ялланып килеүселәргә» ҡаршы тороуға саҡырыуҙар таратыла. 8 июлдә Милли йыйылыш королгә Париждан ғәскәрҙе алыуын һорап яҙа. Король, ғәскәр Йыйылышты һаҡлау өсөн саҡырылған, әгәр ул Йыйылышты борсой икән, ултырыштарҙы Нуайонға йәки Суассонға күсерергә әҙер булыуын белдерә. Был королдең Йыйылышты таратырға әҙерләнеүен раҫлай {{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 июлдә Людовик XVI Неккерҙы отставкаға ебәрә һәм министрлыҡҡа етәксе итеп Парижға ҡаршы иң ҡаты саралар күреүҙе тәҡдим иткән, «Әгәр Парижды яндырырыға кәрәк булһа — яндырырбыҙ», — тип белдергән барон Луи Огюст де Бретейлды ултырта. Яңы кабинетта хәрби министр вазифаһын маршал Виктор Франсуа де Брольи ала. Был дәүләт түңкәрелеше министрлығы була. Милли йыйылыш еңелеүгә дусар ителгәндәй тойола{{sfn|Lefebvre|1962|p = 115}}. Ләкин ул дөйөм милли инҡилаб һөҙөмтәһендә ҡотҡарыла. === Бастилияны алыу === {{main|Бастилияны алыу}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|thumb|240 px|Бастилияны штурмлау]] Неккерҙың отставкаһы шунда уҡ реакция тыуҙыра. Хөкүмәт ғәскәренең күсенеүе «аристикратик заговор» шиген раҫлаһа, байҙарҙа отставка ығы-зығы тыуҙыра, сөнки улар был кешелә дәүләте банкротлыҡтан алып сығыусыны күрә{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Париж отставка тураһында 12 июлдә, төнтән һуң ишетә. Халыҡтар урамға сыға. Неккерҙың бюстарны бөтөн ҡала буйлап йөрөтәләр. Пале-Роялда йәш адвокат Камиль Демулен: «Ҡоралға!» — тигән саҡырыу ташлай. Тиҙҙән ул һәр ерҙә ҡабатлана. Республиканың буласаҡ генералдары Франсуа Жозеф Лефевр, Пьер-Огюстен Гюлен, Жакоб Жоб Эли, Лазар Гош булған француз гвардияһы({{lang-fr|Gardes françaises}}) тотошлай тиерлек халыҡ яғына сыға. Ғәскәр менән бәрелештәр башлана. Немец полкы драгундары ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) төркөмгә Тюильри баҡсаһы эргәһендә һөжүм итә, әммә үҙҙәренә таш яуа башлағас, кире сигенә. Париж коменданты Пьер Виктор де Безенваль]] хөкүәмт ғәскәрҙәренә ҡаланан Марс яланына сигенергә бойора({{lang-fr|Champ-de-Mars}}){{sfn|Thompson|1959|p=55}}. 13 июлдә ихтилал тағы ла көсәйә. Иртә таңдан набат яңғырай. Сәғәт 8-ҙә ратушала ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) париж һайлаусылары йыйыла. Муниципаль властың яңы органы — Даими комитет һайлана һәм уның маҡсаты хәрәкәтте етәкләү, уны контролләү була. Беренсе ултырышта уҡ Парижда "граждандар милицияһы"н оойштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Парижская коммунаһы (1789—1794) һәм Милли гвардия шулай тыуа{{sfn|Furet|1996|с=67}}. Хөкүмәт ғәскәренең һөжүм итеүен көтөп, баррикадалар төҙөлә, әммә уларҙы яҡлау өсөн ҡорал етерлек булмай. Тотош ҡала буйылап ҡорал эҙләү башлана. Ҡорал лавкалары талана. 14 июль иртәһендә төркөм Инвалидтар йортонан 32 000 ҡорал һәм пушканы ҡулға төшөрә, әммә дары аҙ була. Шул саҡта баш күтәреүселәр Бастилияға юллана. Был төрмә-ҡәлғә йәмғиәт аңында дәүләттең ҡеүәтен сағылдыра. Унда ғәмәлдә ете тотҡон һәм гарнизондың йөҙҙән ашыу һалдаты, нигеҙҙә, инвалидтар, була. Бер нисә сәғәт ҡамауҙа булғандан һуң, комендант де Лонэ капитуляциялай. Гарнизон бер генә кешеһен юғалта, ә баш күтәреүселәрҙең 98 кешеһе һәләк була, 73-ө яралана. Капитуляциянан һуң гарнизондың ете кешеһе, шул иҫәптән комендант та, язалана{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Конституцион монархия == === Муниципаль һәм крәҫтиәндәр инҡилабы === {{главная|1789 йылдың 4 август төнө}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|thumb|200px|Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары декларацияһы]] Король Ойоштороу йыйылышын танырға мәжбүр була. ике тапҡыр эштән ебәрелгән Неккер ҡабат власҡа ҡайтарыла, ә 17 июлдә Людовик XVI Милли йыйылыш делегацияһы оҙатыуында Парижға килә һәм мэр Жан Сильвен Байи ҡулынан революцияның еңеүен һәм королдең уға ҡушылыуын кәүҙәләндергән өс төҫлө кокарданы ала (ҡыҙыл һәм зәңгәр — париж гербы төҫө, аҡ — король байрағы төҫө). Эмиграцияның тәүге тулҡыны башлана; бындай ваҡиға менән килешмәгән юғары аристократия, королдең туғаны Карл X граф д’Артуаны ла индереп, Францияны ҡалдырып, күсенә башлай{{sfn|Ревуненков|1982|с=71}}. Неккерҙың отставкаһына тиклем күпселек ҡалалар Милли йыйылышты хуплап хаттар яҙа, отставканан һуң, был күренеш бөтөн илде ялмап ала һәм «муниципаль революция» башлана. Бордо, Кан, Анжер, Амьен, Вернон, Дижон, Лион һәм башҡа ҡалаларҙа ихтилаладар башлана. Урындағы интенданттар, губернаторҙар, хәрби коменданттар йә ҡаса, йә властан ҡолаҡ ҡаға. Париж өлгөһөнә эйәреп, коммуналар һәм милли гвардиялар ойоша башлай. Ҡала коммуналары федераль берекмәләр ойоштора. бер нисә аҙна дауамында король хөкүмәте власты ҡулдан ысҡындыра, провинциялар бары тик Милли йыйылышты ғына таный{{sfn|Hampson|1988|с=89}}. Иҡтисади көрсөк һәм аслыҡ ауыл ерҙәрендә асарбаҡтар, йортһоҙҙар һәм мародерҙар бандалары барлыҡҡа килеүгә сәбәп була. Хәүефле хәл-торош, крәҫтиәндәрҙең әле бары тик наказдарҙа ғына сағылыш тапҡан һалым түләүҙе еңеләйтеү өмөтө, яңы уңыш йыйыу мәле яҡынлашыуы ауылдарҙа имеш-мимеш һәм хәүеф тарата. Июлдең икенсе яртыһында «Бөйөк хәүеф» тарала({{lang-fr|Grande peur}}), һәм ул бөтөн илде ялмап ала{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}, баш күтәреүсе крәҫтиәндәр сеньорҙарҙың замоктарын яндыра, уларҙың ерҙәрен тартып ала. Ҡайһы бер провинцияларҙа алпауыт усадьбаларының яртыһы тиерлек яндырыла йәки туҙҙырыла{{sfn|Бадак|1998|с=14, 16}}. 4 августағы "Мөғжизәләр төнө"нән({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) һәм 4-11 августағы декреттарҙан һуң Милли йыйылыш крәҫтиәндәрҙең революцияһына яуап бирә һәм шәхси феодаль йөкләмәләрҙе, сеньориаль судтарҙы, сиркәү дисәтинәһен, айырым провинцияларҙың, ҡалаларҙың һәм корпорацияларҙың өҫтөнлөгөн бөтөрөп, дәүләт һалымдарын түләүҙә һәм граждан, хәрби, сиркәү вазифаларын биләүҙә барыһының да закон алдында тиңлеген иғлан итә. Әммә бында ул «ситләтелгән» йөкләмәләрҙе генә бөтөрөү тураһында иғлан итә, крәҫтиәндәрҙең ғәмәлдәге йөкләмәләре, атап әйткәндә, йән башына ергә һалым һәм йән башына һалым шул килеш ҡала{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 1789 йылдың 26 авгусында Ойоштороу йыйылышы «Кеше һәм гражданин хоҡуҡтары декларацияһын» — демократик конституционализмдың тәүге документтарының береһен ҡабул итә. Ҡатламдар өҫтөнлөгөнә, властарҙың баш-баштаҡлығына нигеҙләнгән «Иҫке режимға» закон алдындағы тиңлек, кешенең тартып алып булмаған тәбиғи хоҡуҡтары, халыҡ мөстәҡиллеге, ҡараштар азатлығы, закон тарафынан тыйылмаған бөтөн нәмәнең мөмкинлеге һәм революцион мәғрифәттең демократик ҡуйылышы ҡаршы сыға һәм артабан улар ғәмәлдәге ҡануниәттең хоҡуҡ талаптары булып тора. Декларацияның 1-се статьяһы: «''Кешеләр азат һәм тиң хоҡуҡлы булып тыуа, һәм шулай булып ҡала''». 2-се статьяла «''кешенең тәбиғи һәм тартып алып булмаҫтай хоҡуҡтары''», нығытыла, был иһә «''азатлыҡ, милек, именлек һәм иҙеүгә ҡаршы тороу''»ҙы аңлата. Юғары власть (суверенитет) сығанағы итеп « милләт» иғлан ителә, ә закон — «дөйөм ихтыяр» сағылышы була{{sfn|Ревуненков|1982|с=80}}. === Версалгә поход === {{main|Версалгә поход}} [[Файл:Революция.jpg|thumb|300 px|Революцион кәйефтәге Париж ҡатын-ҡыҙы Версалгә йүнәлә]] Людовик XVI 5-11 августағы Декларацияны һәм декреттарҙы санкциялауҙан баш тарта. Парижда хәл-торош ҡатмарлаша. 1789 йылда уңыш яҡшы була, әммә Парижға килтерелгән икмәк күләме артмай. Ҡалас һатыу урындарында оҙон сираттар һуҙыла{{sfn|Rude|1991|с=57}}. Шул уҡ ваҡытта Версалгә офицерҙар, дворяндар, Изге Людовикордены кавалерҙары ағыла. 1 октябрҙә королдең лейб-гвардияһы яңы килгән Фландр полкы хөрмәтенә банкет ойоштора. Унда ҡатнашыусылар, шарап һәм музыка шауҡымы аҫтында: «Йәшәһен король!» — тип ҡысҡыра. Башта лейб-гвардеецтар, һуңынна башҡа офицерҙар өс төҫлө кокардаларын йолҡоп алып, уларҙы иҙәнгә һалып тапай һәм король менән королеваның аҡ һәм ҡара кокурдаларын таға. Парижда был «аристократик заговор» хәүефен һәм королде парижға күсереү талабын тыуҙыра{{sfn|Furet|1996|с=79}}. 5 октябрь иртәһендә төн буйына ҡалас һатылған урындарҙа сиратта тороп та бер нәмә лә ала алмаған ҡатын-ҡыҙҙар төркөмө Отель-де-Виль|майҙанын һәм ратушаны тултыра({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Күптәр, әгәр король парижда булһа, аҙыҡ-түлек йәһәтенән еңелерәк буласаҡ, тип уйлай. Төрлө яҡтан: «Икмәк! Версалгә!» — тигән саҡырыуҙар яңғыраә. һуңынан набат ҡаға башлайҙар. Көн үҙәге тирһендә 6-7 мең кеше, күберәген ҡатын-ҡыҙ, ҡорал, пика, пистолеттар һәм ике пушка менән ҡоралланып, Версалгә табан хәрәкәт башлай. Бер нисә сәғәттән һуң, Коммунаның ҡарары менән, Лафайет Версалгә Милли гвардияны индерә{{sfn|Soboul|1975|с=156}}. Сәғәт 11 тирәһендә король Хоҡуҡтар декларацияһын һәм башҡа декреттарҙы раҫларға ризалыҡ белдерә. Әммә төнөн төркөм королдең ике гвардеецын үлтереп, һарайға баҫып инә. Лафайеттың ҡатнашлығы ғына артабанғы ҡан ҡойошҡа кәртә ҡуя. Тап уның кңәше буйынса король королева һәм дофин менән балконға сыға. Халыҡ уны: «Королде Парижға! Королде Парижға!» — тигән өндәмә менән ҡаршылай{{sfn|Hampson|1988|с=89}}. 6 октябрҙә Версалдән Парижға процессия юллана. Иң алдан Милли гвардия бара; уларҙың штыгына икмәк сәнселгән була. Артабан ҡатын-ҡыҙҙар, иң арттан — король ғаиләһе ултырған карета. Һуңынан король ғаиләһе артынан Парижға Милли йыйылыш та күсенә{{sfn|Ревуненков|1982|с=85}}. === Францияны реконструкциялау === {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Феодаль ҡануниәт(1789—1793)}} Ойоштороу йыйылышы Францияла конституцион монархия булдырыуға йүнәлеш ала. 1789 йылдың 8, 10 октябрендәге декреттары менән француз королдәренең традицион «Аллаһ рәхмәте менән, Франция һәм Наварра короле» титулы үҙгәртелеп, Людовик XVI «Аллаһ рәхмәте һәм дәүләттең конституцион ҡануниәте көсө менән француздарҙың короле» булып китә. Ул дәүләт һәм башҡарма власть башлығы булып ҡала, әммә тик закон нигеҙендә генә идара итә ала. Закондар сығарыу власына Милли йыйылыш эйә була һәм ғәмәлдә илдә ю: ары власть булып тора. Королдең министрҙарҙы тәғәйенләү хоҡуғы һаҡлана. Ул артабан дәүләт ҡаҙнаһын сикһеҙ рәүештә үҙ мәнфәғәтендә файҙалана алмай. Һуғыш иғлан итеү, солох төҙөү хоҡуғы Милли йыйылышҡа күсә. 1790 йылдың 19 июнендәге декрет менән дворянлыҡ вариҫлығы институты һәм уға бәйле титулдар бөтөрөлә. Үҙеңде маркиз, граф һ.б. тип атау тыйыла. Граждандар бары тик ғаилә башлығының фамилияһын ғына йөрөтә ала{{sfn|Ревуненков|1982|с=107}}. Үҙәк хакимиәт тарҡатыла. Король кәңәшселәре һәм статс-сәркәтиптәр юҡҡа сыға. Артабан алты: эске эштәр, юстиция, финанс, сит ил эштәре, хәрби-диңгеҙ флоты минитсрҙары төғөйенләнә. 1789 йылдың 14-22 декабрендәге принципиаль закон буйынса ҡалаларға һәм провинцияларға киң үҙидаралыҡ бирелә. Урындарҙа үҙәк власының агенттары бөтөрөлә. Интенданттар һәм уларҙың субделегаттары вазифалары юҡҡа сығарыла. 1790 йылдың 15 ғинуарындағы декрет менән Йыйылыш илдең яңы административ ҡоролошон билдәләй. Францияның провинцияларға, губернаторлыҡтарға, женералитэларға, бальяждарға, сенешалдарға бүленеше ғәмәлдән сыға. Ил территориялары буйынса тигеҙ 83 департаментҡа, улар үҙ сиратында округтарға (дистрикттар), дистрикттар — округтарға бүленә. Иң түбәнге административ берәмек булып комунна (община) тора. Ҙур ҡалаларҙың коммуналары райондарға, участкаларға бүленә. Париж элекке 60 округ урынына 48 секцияға эйә була{{sfn|Doyle|2002|p=125-126}}. Суд реформаһы ла административ реформа нигеҙендә үткәрелә.барлыҡ иҫке суд учреждениелары, парламенттарҙы ла индереп, бөтөрөлә. Суд, шулай уҡ башҡа вазифаларҙы һатыуға сик ҡуйыла. Һәр кантонда — мир , һәр округта — дистрикт, һәр төп ҡалала енәйәт суды ойошторола. Шулай уҡ дөйөм ил өсөн Кассация суды булдырыла, ул башҡа суд инстанцияларының хөкөмөн юҡҡа сығарыу һәм уларҙы ҡайтанан ҡарауға ебәреү хоҡуғына эйә була. Милли Юғары суд министрҙар һәм юғары вазифалы кешеләр тарафынан хоҡуҡ боҙоуҙарҙы, шулай уҡ хәүефһеҙлек һәм дәүләткә ҡаршы енәйәт эшмәкәрлеген тикшергән. барлыҡ кимәлдәге судтар ҙа һайланып ҡуйылған һәм присяжныйҙар ҡатнашлығында хөкөм сығарған{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Иҡтисади эшмәкәрлектең барлыҡ өҫтөнлөктәре һәм дәүләт регламентацияһы формалары — цехтар, корпорациялар, монополиялар һ.б. бөтөрөлә. Ил эсендә төрлө өлкәләр сигендә таможня алына. Бығаса булғандарыр урынына төп өс һалым индерелә — ергә, хәрәкәт итеүсе милеккә, сауҙа-сәнәғәт эшмәкәрлегенә. Ойоштороу йыйылышы «милләт һағы аҫтына» дәүләттең ҙур бурысын ҡуя. 10 октябрҙә Шарль Морис де Талейран дәүләт бурысын ҡаплау өсөн сиркүә милеген файҙаланырға, уны милләт ҡарамағына тапшырып, һатырға тәҡдим итә. 1790 йылдың июнь-ноябрендә ҡабул ителгән декреттар сиркәү реформаһын уҙғара һәм уны дәүләт органына әйләндерә. Сиркәүҙән тыуымды, үлемде, никахты теркәү вәкәләттәре алынып, дәүләткә тапшырыла. Бары тик граждан никахы ғына законлы тип таныла. Барлыҡ сиркәү титулдары, епископ һәм кюренан (приход руханиҙары) тыш, бөтөрөлә. Епископтар һәм приход руханиҙары һайланып ҡуйыла. Епископты папаның раҫлауы юҡҡа сығарыла, артабан улар папаны үҙҙәренең һайланыуы тураһында мәғлүм генә итә. Барлыҡ диндарҙар махсус ант ҡабул итә, уны боҙған осраҡта, отсавкаға ебәреләләр{{sfn|Soboul|1975|с=198-202}}. Сиркәү реформаһы француз руханиҙары араһында бүленешкә килтерә. Папа Францияла сиркәүҙең «граждан ҡоролошон» танымауын белдергәндән һуң, барлыҡ француз епископтары, ете кешенән башҡа, гражданлыҡ антын ҡабул итеүҙән баш тарта. Уларҙың артынан башҡалар ҙа эйәрә. Присяжныйҙар ({{lang-fr|assermente}}), йәғни конституцион һәм присяжный булмаусы({{lang-fr|refractaires}}) руханиҙар араһында ҡаршылыҡ башланыуы илдең сәйәси хәл-торошо ҡатмарлаштыра. Артабан «присяжный булмаусылар» контрреволюцияның төп көсөн тәшкил итә{{sfn|Doyle|2002|p=144-148}}. Был ваҡытҡа Ойоштороу йыйылышы депутаттары араһында ла бүленеш күҙаллана. Йәмәғәт яҡлауы тулҡынында яңы һулдар: Жером Петион, Анри Грегуар, Максимилиан Робеспьер, өҫтәүенә тотош ил буйынса клубтар һәм ойошмалар барлыҡҡа килә. парижда радикализм үҙәге булып якобиндар һәм кордельерҙар тора. Конституционалистар — Оноре Габриель Рикети Мирабо, 1791 йылдың апрелендә уның ҡапыл вафатынан һуң, «триумвират» Антуан Барнав, Адриен Дюпор һәм Александр Ламет ваҡиғалар 1789 йыл принциптары сиктәренән сыға тип иҫәпләп, революция үҫешен туҡтатырға тырыша. Был маҡсатта улар һайлау цензын күтәрергә, матбуғат азатлығын сикләргә, клубтарҙың әүҙемлеген кәметергә тырыша. Бының өсөн уларға власта ҡалырға һәм королдең яҡлауы менән файҙаланырға кәрәк була. Әммә уларҙың аяғы аҫтында ер убыла — Людовик XVI ҡаса{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варенна көрсөгө === {{шулай уҡ ҡарағыҙ|Вареннаға ҡасыу|Марс яланындағы атыу}}[[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|thumb|250px| Людовика XVI ғаиләһе менән 1791 йылдың 25 июнендә, Вареннда ҡулға алыу һәм таныуҙан һуң Парижға ҡайтыуы (Мёз департаменты, Лотарингия төбәге)]] Королдең ҡасырға маташыуы революцияның мөһим ваҡиғаларының береһе була. Эстән ул монархия менән революцион Францияның бергә йәшәй алмауын раҫлап, конституцион монархия урынлаштырырға тырышыуҙы юҡҡа сығара. Тыштан иһә монархик Европа менән хәрби низағ яҡынлашыуын тиҙләтә{{sfn|Soboul|1975|с=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|left|thumb|Марс яланындағы атыу|250px]] 1791 йылдың 20 июненең төн уртаһында король ялсы булып кейенеп, ҡасырға маташа, әммә Варенна сигендә ҡулға алына. Уның ҡаиләһен Парижҡа кире ҡайтаралар{{sfn|Ревуненков|1982|с=128}}. Ил ҡасыу хәбәрен шок, һуғыш иғлан итеү кеүек ҡабул итә. Ошо мәлдән революцияны радикалләштереү башлана (король үҙе һатлыҡ йән булғас, кемгә ышанырға?) Ресволюция башланғандан алып беренсе тапҡыр матбуғатта республика булдырыу мөмөкинлеге буйынса асыҡ фекер алышыуҙар башлана. Әммә конституционалист-депутаттар, көрсөктө ҡатмарлаштырырға һәм Конституция өҫтөндә ике йыл эшләү һөҙөмтәләрен юҡҡа сығарырға теләмәйенсә, королде яҡлау аҫтына алып. уны урлағандар, тип белдерә. Кордельерҙар ҡала халҡын 17 июлдә Марс яланында королдән баш тартыу петецияһына ҡул ҡуйыу ойоштороға ҡуша. Ҡала властары манифестация үткәреүҙе тыя. Марс яланына мэр Жан Сильвен Байи менән Лафайет милли гвардия отрядын эйәртеп килә. Гвардеецтар ут асып, бер нисә тиҫтә кешене үлтерә. Был өсөнсө ҡатламдың тәүге тарҡалыуы була {{sfn|Rude|1991|p=74}}. 1791 йылдың 3 сентябрендә Милли йыйылыш Конституция ҡабул итә. Уның буйынса юғары милек цензы нигеҙендә бер палаталы парламент — Ҡакондар сығарыу йыйылышы ойоштороу тәҡдим ителә. Конституция буйынса тауыш биреү хоҡуғы алған «әүҙем» граждандар ни бары 4,3 млн, ә депутаттарҙы һайлаусылар 50 мең генә була. Яңы парламентҡа Милли йыйылыш депутаттары һайлана алмай. Закондар сығарыу йыйылышы 1791 йылдың 1 октябрендә асыла. Король яңы Конституцияға ант бирә һәм үҙенең вазифаларында тергеҙелә, әммә ил халҡының ышанысын юғалта{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. Европала королдең ҡасыуы көслө эмоциональ реакция тыуҙыра. 27 августа Австрия императоры Леопо́льд II] һәм Пруссия короле Фридрих Вильгельм II, революцион Францияға ҡораллы интервенция менән янап, Пильницк декларацияһына ҡул ҡуя. Ошо ваҡыттан һуғыш булыры асыҡлана ла инде. 1789 йылдың 14 июленән аристократия яйлап эмиграциялана башлай. Эмиграция үҙәге Франция сигенә яҡын булған Кобленцта була. Хәрби интервенция аристократияның һуңғы өмөтө була. Шул уҡ ваҡытта Закондар сығарыу йыйылышының һул өлөшөнөң монархик Европаға һөжүм итеп, һарайҙың реставрацияға барлыҡ өмөттәрен юҡҡа сығарыу маҡсатында «революцион пропаганда» башлана. Жирондистар фекеренсә, һуғыш уларҙы власҡа килтерә лә, королдең ике яҡлы уйынына нөктә ҡуя. 1792 йылдың 20 апреледндә Закондар сығарыу йыйылышы Венгрия һәм Богемия короле Франц II һәғыш иғлан итә{{sfn|Hampson|1988|с=135-137}}. === Монархияның ҡолауы === {{Төп мәҡәлә|1792 йылдың 10 авгусындағы ихтилал|l1=10 август ихтилалы}} [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|thumb|250px|1792 йылдың 10 авгусында Тюильриҙы штурмлау]] Һуғыш француз ғәскәре өсөн уңышһыҙ башлана. Француз армияһы хаоста була һәм офицерҙарҙың күпселеге, нигеҙҙә дворяндар, эмиграциялана йәки дошман яғына күсә. Генералдар яуаплылыҡты ғәскәрҙең тәртипһеҙлегенә һәм хәрби министрлыҡҡа япһара. Закондар сығарыу Йыйылышы Париж эргһендә «федераттарҙың» хәрби лагерын да ойоштороуҙы индереп, милли оборона өсөн кәрәкле декреттар ҡабул итә({{lang-fr|fédérés}}). Король Австрия ғәскәрҙәренең тиҙ арала килеп етеүенә өмөтләнеп, декреттарға вето һала һәм Жиронды министрлығын бөтөрә{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|1792 йылдың 20 июнендәге демонстрацияла|l1=20 июнь демонстрацияһы}} 1792 йылдың 20 июнендә королгә баҫым яһау маҡсатында демонстрация ойошторола. Демонстранттар тулған һарайҙа король санкюлоттарҙың фригий ҡалпағын кейергә һәм милләт һаулығы өсөн эсергә мөжбүр була, әммә декреттарҙы раҫлауҙан һәм министрҙарҙы кире ҡайтарыуҙан баш тарта{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. [[1 августа]] герцог Брауншвейгскийҙың король өҫтөнән көсләүҙәр булғанда Парижды "хәрби экзекуция"лау тураһында хәбәре килә. Манифест кире тәьҫир яһай һәм республика хистәрен уятып, королде алып ташлау талабын тыуҙыра. Һуғышҡа Пруссия ҡушылғандан һуң, 1792 йылдың 11 июлендә Закондар сығарыу йыйылышы «Ватан хәүефтә» тип иғлан итә({{lang-fr|La patrie est en danger}}), ләкин королде алып ташлау талабын ҡарауҙан баш тарта{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. 9-нан 10-на ҡараған төндә Париждың 28 секцияһы вәкилдәренән торған баш күтәреүселәр Коммунаһы төҙөлә. 1792 йылдың 10 авгусында 20 мең самаһы милли гвардеец, федерат һәм санкюлот король һарайын урап ала. Штурм оҙайлы булмай, әммә күп ҡан ҡойола. Король Людовик XVI ғаиләһе менән Францияның Закондар сығарыу йыйылышында йәшенә һәм вазифаһынан төшөрөлә. 13 августа ул ғаиләһе менән бергә Тампль төрмәһенә күсерелә{{sfn|Ревуненков|1982|с=189}}. Закондар сығарыу йыйылышы дөйөм һайлау хоҡуғы нигеҙендә Милли конвент ойоштороу өсөн тауыш бирә, ул дәүләтте ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итергә тейеш була{{sfn|Lefebvre|1962|p=229-234}}. {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Сентябрь үлтерештәре}} Август һуңында Пруссия армияһы Парижға һөжүм яһай һәм 2 сентябрҙә Верденды ала. Париж коммунаһы оппозициялағы матбуғатты ябып, баш ҡала буйынса тентеү башлай, ант бирмәгән бер нисә руханиҙы, дворянды, аристократты ҡулға ала. 11 августа Законодар сығарыу йыйылышы муниципалитеттарға «шиклеләрҙе» ҡулға алыу вәкәләтен бирә{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Ирекмәндәр фронтҡа китергә әҙерләнә һәм уларҙы оҙатыу тотҡондар өсөн ихтилалға күтәрелеүгә сигнал булып тора, тигән имеш-мимеш тарала. Төрмәләрҙә язалауҙар башлана, был һуңыраҡ «Сентябрь үлтерештәре»{{sfn|Soboul|1975|p=262}} атамаһын ала, уның барышында 2 000 тирәһе, Парижда ғына 1 100 — 1 400 кеше үлтерелә{{sfn|Ревуненков|1982|p=207}} == Революцион Франция йырҙары == * «Са ира» * «Марсельеза» == Инҡилап филателияла == <center><gallery widths=200 heights=150 caption="Почта маркалары СССР"> File:1989 CPA 6089.jpg|<small>Бөйөк француз инҡилабына 200 йыл</small> File:1989 CPA 6087.jpg|<small>Бастилияны алыу [[1789 йыл]]дың [[14 июль|14 июле]]</small> File:1989 CPA 6088.jpg|<small>Жан-Поль Марат, Жорж Жак Дантон, Максимилиан Робеспьер</small> </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * {{Дерево статей|Бөйөк француз инҡилабы}} * {{навигация}} == Иҫкәрмәләр == ;Аңлатмалар {{иҫкәрмәләр|2|group=пр}} ;Сығанаҡтар {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Адо, А. В. |заглавие=Документы Истории Великой Французской Революции|место=М. |издательство=Издательство Московского Университета|том=I |год=1990||ref=Адо}} * ''Адо А. В.'' [http://istmat.info/node/28154 Крестьяне и Великая Французская революция. Крестьянские движения в 1789-94 гг. (М.: изд-во МГУ. 1987)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005103708/http://istmat.info/node/28154 |date=2016-10-05 }} * [http://annuaire-fr.narod.ru/Discussion/discussion-oglav.html Актуальные проблемы изучения истории Великой французской революции (материалы «круглого стола» 19-20 сентября 1988 г.).] М., 1989 * {{книга |автор=Алексаха, А. Г.|заглавие=Введение в прогрессологию|год=2004|издательство=|место=M.|ref=Алексаха}} * {{книга |автор=Бадак, А.|заглавие=Всемирная история|год=1998|издательство=|место=Минск|том=16|ref=Бадак}} * ''Бачко Б.''. Как выйти из Террора? Термидор и Революция. Пер. с фр. и посл. Д. Ю. Бовыкина. М.: BALTRUS, 2006 * ''Бовыкин Д. Ю.'' [http://annuaire-fr.narod.ru/Bovykine-book.html Революция окончена? Итоги Термидора.] М.: Изд-во Моск. ун-та, 2005 * ''Гордон А. В.'' [http://istmat.info/node/28932 Падение жирондистов. Народное восстание в Париже 31 мая — 2июня 1793 (М.: Наука. 1988)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817131148/http://istmat.info/node/28932 |date=2014-08-17 }} * ''Дживелегов А. К.'' [http://istmat.info/node/27406 Армия Великой французской революции и её вожди: исторический очерк (М.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140803233947/http://istmat.info/node/27406 |date=2014-08-03 }} * [http://annuaire-fr.narod.ru/Sbornik-o-Daline.html Исторические этюды о французской революции. Памяти В. М. Далина (к 95-летию со дня рождения).] Институт всеобщей истории РАН. М., 1998. * ''Жорес Ж.'' Социалистическая история французской революции. В 6 тт. (М.: Прогресс. 1976—1983) ** [http://istmat.info/node/27976 том I, книга 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817084418/http://istmat.info/node/27976 |date=2014-08-17 }} ** [http://istmat.info/node/32150 том I, книга 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728004206/http://istmat.info/node/32150 |date=2014-07-28 }} ** [http://istmat.info/node/28163 том II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812133401/http://istmat.info/node/28163 |date=2014-08-12 }} ** [http://istmat.info/node/28164 том III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819195353/http://istmat.info/node/28164 |date=2014-08-19 }} ** [http://istmat.info/node/28340 том IV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811014057/http://istmat.info/node/28340 |date=2014-08-11 }} ** [http://istmat.info/node/30727 том V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712054256/http://istmat.info/node/30727 |date=2014-07-12 }} ** [http://istmat.info/node/31592 том VI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712035156/http://istmat.info/node/31592 |date=2014-07-12 }} * ''Захер Я. М.'' [http://istmat.info/node/28082 Движение «бешеных» (М.: изд-во социально-экономической литературы. 1961)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811094547/http://istmat.info/node/28082 |date=2014-08-11 }} * ''Карлейль Томас.'' Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой. М.: Мысль, 1991. 576 с.: ил. * ''Кошен О.'' Малый народ и революция. М.: Айрис-Пресс, 2003. * ''Кропоткин П. А.'' [http://spb-anarchists.anho.org/krop02-00index.htm Великая Французская революция. 1789—1793.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305093008/http://spb-anarchists.anho.org/krop02-00index.htm |date=2016-03-05 }} М., 2003. * ''Левандовский А.'' Максимилиан Робеспьер. М.: Молодая гвардия, 1959. (ЖЗЛ) * ''Левандовский А.'' Дантон. М.: Молодая гвардия, 1964. (ЖЗЛ) * ''Манфред А. З.'' Внешняя политика Франции 1871—1891 годов. М.: Изд-во АН СССР, 1952. * ''Манфред А. З.'' [http://community.livejournal.com/znanie_vlast/89047.html Великая французская революция. М., 1983.] * ''Манфред А. З.'' Три портрета эпохи Великой Французской революции (Мирабо, Руссо, Робеспьер). М.: Мысль, 1989. 432 с. * ''Матьез А.'' [http://istmat.info/node/27978 Французская революция. В 3 тт. / Пер. с франц. К.Цидербаума, С.Лосева. М., 1928—1930. Переиздано: Р-н-Д, Феникс. 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140820044214/http://istmat.info/node/27978 |date=2014-08-20 }} * ''Минье Ф.'' История Французской революции с 1789 по 1814 гг. М., 2006. * ''Олар А.'' Политическая история Французской революции. М., 1938. [http://on-island.net/History/Olar/Part_1.pdf Ч. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024131955/http://on-island.net/History/Olar/Part_1.pdf |date=2012-10-24 }}, [http://on-island.net/History/Olar/Part_2.pdf Ч. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009023821/http://on-island.net/History/Olar/Part_2.pdf |date=2014-10-09 }} [http://on-island.net/History/Olar/Part_3.pdf Ч. 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224111157/http://on-island.net/History/Olar/Part_3.pdf |date=2014-02-24 }} [http://on-island.net/History/Olar/Part_4.pdf Ч. 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224111955/http://on-island.net/History/Olar/Part_4.pdf |date=2014-02-24 }} * [http://memoirs.ru/texts/PervRA75K2N8.htm ''Первый взрыв французской революции. Из донесений русского посланника в Париже И. М. Симолина вице-канцлеру А. И. Остерману'' // Русский архив, 1875. — Кн. 2. — Вып. 8. — С. 410—413.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705202612/http://memoirs.ru/texts/PervRA75K2N8.htm |date=2014-07-05 }} * ''Попов Ю. В.'' [https://web.archive.org/web/20080215090444/http://vive-liberta.narod.ru/journal/revol_gazet.htm#popov Публицисты Великой французской революции.] М.: Изд-во МГУ, 2001. * {{книга|автор=Ревуненков В.Г.|заглавие=Очерки по истории Великой французской революции. Часть 1. Падение монархии. 1789-1792|место=Ленинград|издательство=Издательство Ленинградского университета |год=1982||ref=Ревуненков}} * ''Ревуненков В. Г.'' Парижские санкюлоты эпохи Великой Французской революции. Л., 1971. * ''Собуль А.'' [http://istmat.info/node/29109 Из истории Великой буржуазной революции 1789—1794 гг. и Революции 1848 г. во Франции (М.: Иностранная литература. 1960)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805102449/http://istmat.info/node/29109 |date=2014-08-05 }} * ''Собуль А.'' [http://istmat.info/node/27994 Парижские санкюлоты во время якобинской диктатуры: народное движение и революционное правительство, 2 июня 1793 года — 9 термидора II года (М.: Прогресс. 1966)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140805211853/http://istmat.info/node/27994 |date=2014-08-05 }} * ''Собуль А.'' [http://istmat.info/node/27995 Первая республика (1792—1804 гг.) (М.: Прогресс. 1974)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714204731/http://istmat.info/node/27995 |date=2014-07-14 }} * ''Собуль А.'' [http://scepsis.ru/library/id_1091.html Проблема нации в ходе социальной борьбы в годы Французской буржуазной революции XVIII века.] Новая и новейшая история, 1963, № 6. С.43-58. * ''Тарле Е. В.'' [http://on-island.net/History/Tarle/v2.pdf Рабочий класс во Франции в эпоху революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024132052/http://on-island.net/History/Tarle/v2.pdf |date=2012-10-24 }} * ''Токвиль А.'' [http://www.krotov.info/libr_min/t/toquil/revol00.html Старый порядок и революция.] Пер. с фр. М. Федоровой. М.: Моск. философский фонд, 1997. * [http://istmat.info/node/28986 Тырсенко А. В. Фейяны: у истоков французского либерализма (М.: изд-во МГУ. 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817125703/http://istmat.info/node/28986 |date=2014-08-17 }}. * ''Фридлянд Г. С.'' [https://web.archive.org/web/20120111145502/http://vive-liberta.narod.ru/biblio/danton_fridl.pdf Дантон. М. 1965.] * ''Юре Ф.'' Постижение Французской революции. СПб., 1998. * ''Хобсбаум Э.'' [http://www.scepsis.ru/library/id_2200.html Эхо «Марсельезы».] М., «Интер-Версо», 1991. * {{книга|автор=Чудинов, А. В.|заглавие=Французская революция: история и мифы|место=М.|издательство=Наука|год=2006|ссылка=http://annuaire-fr.narod.ru/Tchoudinov-Otavtora.html|ref=Чудинов}} * ''Чудинов А. В.'' [http://www.ateismy.net/index.php?option=com_content&view=article&id=78:2010-12-10-20-14-59&catid=38:nauka&Itemid=126 Ученые и Французская революция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527214913/http://www.ateismy.net/index.php?option=com_content&view=article&id=78:2010-12-10-20-14-59&catid=38:nauka&Itemid=126 |date=2014-05-27 }} * {{книга|автор=Bouloiseau, Marc |заглавие=The Jacobin Republic: 1792–1794|место=Cambridge |издательство=Cambridge University Press|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{книга|автор=Doyle, William|заглавие=The Oxford History of the French Revolution|место=Oxford|издательство=Oxford University Press |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{книга|автор=Dupuy, Roger |заглавие=La République jacobine. Terreur, guerre et gouvernement révolutionnaire (1792—1794)|место=Paris |издательство=Le Seuil|год=2005|ref=Dupuy}} * {{книга |автор=Goubert, P|заглавие=L’Ancien Regime|год=1969|издательство=|место=Paris|том=1|ref=Goubert}} * {{книга |автор=Goubert, P|заглавие=L’Ancien Regime|год=1973|издательство=|место=Paris|том=2|ref=Goubert}} * {{книга|автор=Furet, François|заглавие=The French Revolution: 1770-1814|место=London|издательство=Wiley-Blackwell|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{книга|автор=Greer, Donald|заглавие=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|издательство=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|ref=Greer}} * {{книга|автор=Hampson, Norman |заглавие=A Social History of the French Revolution|место=Routledge |издательство=University of Toronto Press|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{книга|автор=Jordan, David|заглавие=The King's Trial:Luis XVI vs. the French Revolution|год=1979|издательство=University of California Press|место=Berkely|isbn=0-520-04399-5|ref=Jordan}} * {{книга|автор=Lefebvre, George |заглавие=The French Revolution: from its Origins to 1793|место= New York |издательство=Columbia University Press|год=1962|том=1|страницы= |isbn=0-231-08599-0 | ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=Lefebvre, George |заглавие=The Coming of The French Revolution|место= Princeton |издательство=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 | ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=Lefebvre, George |заглавие=The French Revolution: from 1793 to 1799|место= New York |издательство=Columbia University Press|год=1963|том=II|страницы= |isbn=0-231-08599-0 |ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=Lefebvre, George|заглавие=The Thermidorians & the Directory|год=1964|издательство=Random House|место=New York|ref=Lefebvre}} * {{книга|автор=Mathiez, Albert |заглавие=The French Revolution |место=New York |издательство=Alfred a Knopf |год=1939 | ref=Mathiez}} * {{книга |автор=Palmer, R|заглавие=The World of the French Revolution|год=1971|издательство=|место=New York|isbn=|ref=Palmer}} * {{книга|автор=Soboul, Albert |заглавие=The French Revolution: 1787-1799 |место= New York |издательство=Random House |год=1974|страницы= |isbn=0-394-47392-2 | ref=Soboul}} * {{книга|автор=Thompson J. M. |заглавие=The French Revolution |место=Oxford |издательство=Basil Blackwell |год=1959|страницы= |isbn= | ref=Thompson }} * {{книга|автор=Thompson J. M. |заглавие=Robespierre |место=London |издательство=Blackwell Pub |год=1988|том=2|isbn=063115504X | ref=Thompson }} * {{книга|автор=Vovelle Michel |заглавие=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |место=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |издательство=Cambridge University Press |год=1984|ref=Vovelle}} * {{книга |автор=Wallerstein, I|заглавие=The Modern World-System III. The Second Era of Great Expansion of the Capitalist World-Economy, 1730-1840s.|год=1989 |издательство=|место=San Diego|isbn=|ref=Wallerstein}} * {{книга |автор=Woronoff, Denis|заглавие=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |издательство=Cambridge University Press |место=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} == Кинола == * «Марсельеза» / La Marseillaise — реж. Жан Ренуар (Франция, 1938) * «Алый Первоцвет» (The Scarlet Pimpernel) — реж. Гарольд Янг (Великобритания, 1934) * «Террор и Революция» (Reign of Terror) — реж.Энтони Манн (США, 1949) * «Опасное изгнание» (Dangerous Exile) — реж. Брайан Десмонт Херст (Великобритания, 1958) * «Авантюрист» / L’avventuriero — реж. Теренс Янг (Италия-США, 1967) * «Алый Первоцвет» (The Scarlet Pimpernel) — реж. Клайв Доннер (Великобритания, 1982) * «Дантон» (Danton) — реж. Анджей Вайда (Франция, Польша, 1982) * «Новый мир» (Il Mondo Nuovo), или «Ночь в Варенне» (La Nuit de Varennes) — реж. Этторе Скола (Италия, 1982) * «Шуаны!» (Chouans!) — реж. Филипп де Брока (Франция, 1988) * «Французская революция» (La révolution française) — реж. Робер Энрико, Ричард Т. Хеффрон (Франция, Великобритания, Италия, ФРГ, Канада, 1989) * «Побег Людовика XVI» / L’evasion de Louis XVI: 21 Juin 1791 — реж. Арно Селиньяк (Франция, 2009) * «Мария-Антуанетта» (Marie Antoinette) — реж. В. С. Ван Дайк, Жюльен Дювивье (США, Франция, 1938) * «Мария-Антуанетта — королева Франции» (Marie-Antoinette reine de France) — реж. Жан Деланнуа (Франция, Италия, 1956) * «Мария-Антуанетта» (мини-сериал, 1975) (Marie Antoinette) — реж. Ги-Андре Лефранк (Франция, 1975) * «Мария-Антуанетта» (Marie Antoinette) — реж. София Коппола (Франция, США, Япония, 2006) * «Мария-Антуанетта. Подлинная история» (Marie-Antoinette, la veritable histoire) — реж. Ив Симоно, Франсис Леклер (Франция, Канада, 2006) * Пришельцы 3: Взятие Бастилии (2016) == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Бөйөк француз инҡилабы |Викитека =ЭСБЕ/Французская революция }} * [https://web.archive.org/web/20031212102143/http://vive-liberta.narod.ru/biblio/biblio_1.htm Великая французская революция и Век просвещения. Документы (свидетельства, мемуары, письма, декреты), научная, публицистическая и художественная литература. Сочинения авторов 18 в. Дискуссии, альтернативное моделирование исторических событий.] * [http://larevolution.ru/ Великая французская революция. Статьи из энциклопедий, хроника революции, статьи и публикации, биографии политических деятелей, карты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170429170910/http://larevolution.ru/ |date=2017-04-29 }} * [https://web.archive.org/web/20120111145143/http://vive-liberta.narod.ru/ref/ref1.htm/ Великая французская революция. Ссылки по персоналиям деятелей Великой французской революции в научных трудах, романах, очерках и стихах.] * [http://annuaire-fr.narod.ru/Revolution.html Материалы по истории Французской революции на официальном сайте Французского ежегодника.] * [http://frda.stanford.edu/?locale=en Цифровой архив Французской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140602122535/http://frda.stanford.edu/?locale=en |date=2014-06-02 }} Стэнфордский университет, Национальная библиотека Франции Документар йыйынтыҡтары: * [http://istmat.info/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции / под ред. Фридлянда (М.: ОГИЗ — государственное антирелигиозное издательство. 1933)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926162039/http://istmat.info/node/28908 |date=2013-09-26 }} * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [http://istmat.info/node/27370 Т.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802144250/http://istmat.info/node/27370 |date=2014-08-02 }} [http://istmat.info/node/27372 Т.2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160925142013/http://istmat.info/node/27372 |date=2016-09-25 }} * [http://istmat.info/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др. / перевод и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича (М.: Работник просвещения. 1926)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817142639/http://istmat.info/node/28666 |date=2016-08-17 }} * [http://istmat.info/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794 / сост., перевод Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: издательство Коммунистической Академии. 1927) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702134742/http://istmat.info/node/31672 |date=2016-07-02 }} * [http://istmat.info/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794 / сост. Я. М. Захер (Л.: Прибой. 1926)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221180246/http://istmat.info/node/31671 |date=2016-12-21 }} * [http://istmat.info/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента) (М.-Л.: государственное изд-во. МСМXXIV)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005103643/http://istmat.info/node/27367 |date=2016-10-05 }} [[Категория:Бөйөк француз инҡилабы]] [[Категория:XVIII быуат тарихы]] [[Категория:Яңы дәүер]] [[Категория:Франция революциялары]] ld2s0ks2xm4tkaczljiyhlh35ls8vad ГУЛАГ-тың Салауат ҡалаһындағы лагерҙары 0 121116 1296866 1294407 2026-05-14T05:46:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296866 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Салауат ҡалаһындағы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары, хеҙмәт һөргөнө һәм тотҡон урындарының баш идаралығы лагерҙары (ГУЛаг) (18-се һанлы төҙөлөшө''') —Салауаттағы 1948—1953 йылдарҙа холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙар системаһы (ИТЛ) менән етәкселек иткән НКВД-ның, эске эштәр министрлығының, СССР-ҙың юстиция министрлығы подразделениеһы. ГУЛаг-тың Салауат лагерҙары 08.01.1949 — 14.05.1953 йылдарҙа ғәмәлдә булғандар<ref>[http://www.memo.ru/history/NKVD/GULAG/r3/r3-329.htm ИТЛ Строительства 18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031132548/http://memo.ru/HISTORY/NKVD/GULAG/r3/r3-329.htm |date=2011-10-31 }}</ref>. == Тарихы<ref>[http://www.sgvibor.ru/index.php/2014-06-16-11-05-39/1305-1-65 Газета «Выбор»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415220152/http://www.sgvibor.ru/index.php/2014-06-16-11-05-39/1305-1-65 |date=2016-04-15 }}</ref> == 1948 йылдың 30 мартындағы 1001-346-се һанлы СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы<ref>[http://salavat.jimdo.com/предприятия-салавата/газпром-нефтехим-салават/страницы-истории/ Страницы истории — salavat jimdo page!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114040142/http://salavat.jimdo.com/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BC-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82/%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D1%8B-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/ |date=2016-11-14 }}</ref> СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы тотҡондар өсөн лагерҙарҙы [[Ишембай]] тирәһендә ойошторорға тейеш була. 12 мең тотҡондар алып килеүе планлаштырыла, улар 18-се һанлы комбинатты төҙөүгә йәлеп ителәләр. Салауат ҡалаһының лагерҙар идаралығы түбәнге адрес буйынса урынлашҡан: [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], [[Ишембай|Ишембай ҡалаһы]], Садовая урамы, 5-се йорт. Лагерҙар ГУЛПС-ҡа — 07.02.1949 йылдан, ГСНС-ҡа — 06.10.1951 йылдан, ГУЛАГ МЮ-ға — 02.04.1953 йылдан буйһона. Лагерҙарҙың литеры — ВН, телеграф коды — «Кама». «ВН» литер билдәһе Хакассия холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына (ИТЛ) ҡарамағында була, әммә Главнефтегазстрой үтенесе буйынса уның базаһында 18-се һанлы ИТЛ төҙөлөшө ойошторола. [[File:Останки бараков немецких военнопленных у Торатау.jpg|thumb|Немец әсирҙәре барактарҙа Торатау итәгендә йәшәгән.]] [[File:Лагерь каторжного режима у шихана Торатау под Стерлитамаком.jpg|thumb|Элекке каторга режимлы лагерь урыны. Барак ҡалдыҡтары.]] 1948 йылдан алып Салауатта ГУЛаг системаһының 5 лагеры урынлаша. Ҡала лагерҙары дөйөм режимлы була. Каторга режимлы лагерҙар [[Стәрлетамаҡ]] шихандары аҫтында була (Торатау янында)<ref>[https://img-fotki.yandex.ru/get/27797/36256508.47/0_8af84_cbf2ee25_orig Развалины лагеря у гор шиханы в городе Стерлитамаке]</ref>. Унда тотҡондар таш сығарыуҙа эшләйҙәр, кирбес ҡоролоштарында йәшәйҙәр. Эшкә бығауҙа сығалар һәм уларҙы бер ҡасан да сисмәйҙәр. Ялан иҙәндә йоҡлайҙар, көнөнә 400 грамм икмәк һәм тәүлегенә ике мәртәбә ҡайнаған һыу алалар. Вафаттарҙы ошонда уҡ ерләгәндәр, эзбисташты сығарған урындар алыҫ түгел. Зонала ашхана, икмәкхана (пекарня) һәм магазин була. Дөйөм ашханала өс тапҡыр ашатҡандар, бынан тыш түләүле ашхана булған. Лагерҙа киноны даими күрһәтеп торғандар, радио, китапхана эшләгән. 1951 йылда барлығы [[Салауат (ҡала)|Салауатта]] алты лагерь була, тора-бара уларҙың һаны унға етә. Икенсе лагерь янында, хәҙерге һөт заводы яғында, сым кәртә аша 3-сө һанлы ҡатын-ҡыҙҙар лагеры урынлашҡан. Салауатта дөйөм режимлы лагерҙар Северная, Первомайская, Строителей урамдары районында урынлашҡан. Лагерҙағы тотҡондар өсөн барактар сәнскеле тимер сымлы ҡоймалар менән уратылған була, сымдары юғары көсөргәнешле токка тоташтырылған. Тотҡондар йәшәгән барактар әсирҙәр һәм граждандар, ирҙәр һәм ҡатындар өсөн айырым булған. Кистәрен барактар араһында иҫ китерлек шау-шыу торған — тотҡондар шулай үҙ-ара аралашҡан. ГУЛаг-тың Салауат лагерҙарында үлем осраҡтары илдәге уртаса үлеүсәнлек күрһәткестәренән юғары булған. Кешеләр төҙөлөштә бәхетһеҙ осраҡтар, үпкә шешеү, гриптан һуң өҙлөгөү арҡаһында үлгәндәр, сөнки уларға эшкә алама кейемдә йөрөгә, насар йылытылған барактарҙа йәшәргә, төҙөлөштәрҙә асыҡ һауала эшләргә тура килгән. Ҡала халҡы тотҡондарға хәленән килгәнсе ярҙам иткән — эш ваҡытында ашатҡандар, төрмә срогын кәметеү өсөн план үтәлешен өҫтәп яҙғандар. НКВД-ның хеҙмәткәрҙәре шулай уҡ күп кенә ирекле граждандарға органдар менән хеҙмәттәшлек тәҡдим итәләр. Уларҙы даими һөйләшеүгә саҡырғандар, кем нимә тураһында һөйләй, Совет власы менән ризаһыҙлыҡ белдергәндәр юҡ микән, тип ҡыҙыҡһынғандар. Пленда булғандар, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда оккупацияланған ерҙәрҙә йәшәгән йәки уңайһыҙ милләт вәкиле булған — улар даими рәүештә органдарға килеп билдәләнергә мәжбүр булалар. Хеҙмәтсегә отпуск алыу өсөн НКВД органдарынан рөхсәт алыу мотлаҡ булған. [[Немецтар|Әсирлеккә эләккән немецтар]] 1952 йылда ғына сығарыла. 1953 йылда, [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндың]] вафатынан һуң, Салауаттағы лагерҙар ябыла. Тотҡон енәйәтселәр холоҡ төҙәтеү заведениеларына күсерелә. Барактарҙа Салауат ҡалаһы халҡы йәшәй башлай. Иреккә сыҡҡандан һуң ҡайһы бер тотҡондар Салауатта йәшәргә ҡала. == Тотҡондар һаны == ГУЛаг-тың Салауат лагерҙарында тотҡондар һаны даими үҙгәреп торған: * 01.05.1949 — 3620 кеше * 01.01.1950 — 14 858 кеше * 01.01.1951 — 17 968 кеше * 01.01.1952 — 25 840 кеше * 01.03.1952 — 27 540 кеше, шул иҫәптән 2968 ҡатын-ҡыҙ, 3324 — к/рев. енәйәт өсөн хөкөм ителгән * 01.01.1953 — 29 422 кеше * 01.04.1953 — 29 873 кеше == ГУЛАГ етәкселеге == === Идаралыҡ начальниктары === * [[Наседкин Виктор Григорьевич|Наседкин В. Г.]] (1947 йылдың 2 сентябренә тиклем) * [[Добрынин Георгий Прокопьевич|Добрынин Г. П]] (1951 йылдың 31 ғинуарына тиклем) * [[Долгих Иван Ильич|Долгих И. И.]] (1954 йылдың 5 октябренә тиклем) * [[Егоров Сергей Егорович|Егоров С. Е.]] (1956 йылдың 4 апреленә тиклем) * Бакин П. Н. (1958 йылдың 6 майына тиклем) * Холодков М. Н. (1960 йылдың 13 июненә тиклем) === Салауат ҡалаһындағы лагерҙар начальниктары === * Меркурьев В. Д. — инженер-майор, 07.02.1949 −09.12.1950 (үлгәндән һуң сығарыла) * Пономарев С. А.<ref>http://img-fotki.yandex.ru/get/4310/jane6666.15/0_3f45d_f01dd71c_orig</ref> — инженер-капитан, 06.04.1951 — 31.10.1950 * Василенко Г. В. — инженер-полковник, 22.02.1951 — 17.03.1953 * Сайко П. И. — в/с, 01.04.1953 — 14.05.1953 * Цивьян Г. Я. — полковник, 07.02.1949 — 30.08.1949 * Камаев К. П. — капитан 1949 — 28.03.50 * Шубин Н. С. — майор, 28.03.1950 — 1951 * Сайко П. И. в/с — (телгә алына 19.03.53). * Гончаров Х . Х. — ҡатын-ҡыҙҙар лагеры начальнигы. == Салауат ҡалаһын төҙөүҙә роле == [[Файл:Uprava2011.JPG|мини|250x250пкс|18-се һанлы комбинаттың административ бинаһы]] Салауатта тотҡондар төҙөгән объекттар: * [[Газпром Нефтехим Салауат|МНП-ның 18-се һанлы комбинаты]] * Мазут өсөн 1,5 млн м³ күләмендәге соҡор һыйышлығын (ямная емкость) төҙөү * Салауат ТЭЦ-ты һәм ЛЭП3-ны төҙөү * Ағиҙел йылғаһындағы һыу йыйыу ҡоролмаларын төҙөү * Ремонт-механик заводын төҙөү * Кирбес заводын төҙөү * Асфальт — бетон заводын төҙөү һәм эксплуатациялау * Бетон, эзбиз, шлакоблок заводтарын һәм ДОК-тың төҙөү * Һыу үткәргесте һәм канализацияны төҙөү * Соцкультбыт объекттарын төҙөү * Торлаҡ төҙөлөшө — Салауат ҡалаһының иҫке районындағы ике ҡатлы барактар һәм ике ҡатлы тораҡ йорттары . Тотҡондар төҙөлөш объекттарына эшкә сафтар менән барғандар. Эш өсөн уларға эш хаҡы түләнгән. Планды арттырып үтәгән өсөн тотҡонлоҡ срогы кәметелгән. Тотҡондарҙың эш көнө 10-12 сәғәткә тиклем тәшкил икән. Ҡышҡы ҡаты бурандарҙа эштәр туҡтатылып торған. == Тәртип боҙоуҙар == Салауат лагеҙарынан ҡасыу осраҡтары ла булған. Йыл һайын ике — өс ҡасыу теркәлгән, шул иҫәптән ҡораллы. Бер ҡасҡынды [[Ташкент]]та тоталар. Дүрт тотҡон самосвалды баҫып алып лагерҙан ҡаса. Икеһен тере рәүештә тоталар. Ҡасҡындарға ҙур ғына өҫтәмә срок биргәндәр. Үҙенә күрә традиция булған — тотолған ҡасҡынды ишек янында, барыһы ла күрһен өсөн, йөҙ түбән лагерға ингән ергә һалғандар<ref>[http://www.mkset.ru/news/person/6797/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402220209/http://www.mkset.ru/news/person/6797/ |date=2016-04-02 }}</ref>. == Ҡыҙыҡлы факттар == Тотҡондарҙың ҡалалағы төҙөлөштәрҙә өлөшө ҙур булыуға ҡарамаҫтан, Салауатта сәйәси ҡорбандарға Мемориал юҡ. Башҡортостанда Рәсәй Ассоциацияһы законһыҙ сәйәси репрессиялар ҡорбандарының төбәк ойошмаһы булдырылған<ref>[http://rosagr.natm.ru/regions.php?oborg=05_res_bashkortostan Российская ассоциация жертв незаконных политических репрессий в регионах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402095324/http://rosagr.natm.ru/regions.php?oborg=05_res_bashkortostan |date=2015-04-02 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2|height=200}} == Әҙәбиәт == * История сталинского Гулага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7-ми томах. Т. 1. Массовые репрессии в СССР. Отв. рел. Н. Верт, С. В. Мироненко. Отв. сост. И. А. Зюзина. М.: РОССПЭН, 2004. ISBN 5-8243-0605-2 * История сталинского Гулага, Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7-ми томах. Т. 2. Карательная система: структура и кадры. Отв. ред. и сост. Н. В. Петров. Отв. сост. Н. И. Владимирцев. М.: РОССПЭН, 2004. ISBN 5-8243-0606-0 * История сталинского Гулага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7-ми томах. Т. 3. Экономика Гулага. Отв. ред. и сост. О. В. Хлевнюк. М.: РОССПЭН, 2004. ISBN 5-8243-0607-9 * Газета «Выбор» 13.08.1998 г. * Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан/Редкол.: Х. Х. Ишмуратов (гл. ред.), К. А. Аралбаев и др. — Уфа: Китап. == Һылтанмалар == * [http://www.memo.ru/history/nkvd/gulag/index.htm Белешмә системаһы «холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры ссср» Мәскәү, «Звено», 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504202510/http://www.memo.ru/HISTORY/NKVD/GULAG/index.htm |date=2016-05-04 }} [[Категория:ГУЛАГ лагерҙары]] [[Категория:Салауат ҡалаһы тарихы]] [[Категория:Ишембай тарихы]] [[Категория:ГУЛАГ төҙөлөштәре]] 7pqevot9m59oe9c07gklabano5tm6o0 Баһрам V 0 122651 1296747 1035432 2026-05-13T12:07:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296747 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре | должность = Иран һәм башҡа илдәр шаһиншаһы | имя = Баһрам V | оригинал имени = {{lang-pal|Warahrān, Wahrām}} | порядок = | изображение = Bahram V Sassanid silver coin.JPG | описание изображения = Баһрам V-нең көмөш драхмалағы һүрәте | период начало = 420/421 | период конец = 439 | коронация = | предшественник = Йездигирд I | преемник = Йездигирд II | дата рождения = | место рождения = | дата смерти = | место смерти = | род = Сәсәниҙәр | в браке = | отец = Йездигирд I | мать = }} '''Баһрам V Гур''' — [[Сәсәниҙәр дәүләте|Иран]] шаһиншаһы, 420/421 — 438/439  йылдарҙа хакимлыҡ иткән. Сәсәниҙәр династияһынан. Йездигирд I менән йәһүд эксилархы ҡыҙы  Шошандухттың улы.  == Тәхет өсөн көрәш == Баһрам V [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] хакимы, Һира батшаһы Мүндир I тәрбиәһендә үҫә.<ref name="Мухаммад ат-Табари">[http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Tabari/frametext.htm ''Мухаммад ат-Табари''.]</ref> Евфраттың түбәнге ағымында урынлашҡан Һира лаһми тигән ғәрәп ырыуының баш ҡалаһы була. Лаһмиҙар тәүҙә Иранға союздаш, унан һуң бойондороҡло була. Егет ҡорона еткәс, Баһрам Ктесифонға ҡайта, ләкин атаһы уны ниндәйҙер сәбәп арҡаһында тәхеткә хоҡуҡтан мәхрүм итә һәм өйгә бикләп ултырта. Бер аҙҙан шаһ йомшара һәм улына ҡабат Мүндир янына китергә ирек бирә. Мүндир Баһрамға атай кеүек була.  Йездигирд I вафат булғас, фарсы батшалығын болалар солғап ала.  Йездигирд I идараһынан ҡәнәғәт булмаған аҡһөйәктәр уның бөтә улдарын властан ситләштерергә тырыша. Вельможалар Баһрамдың ағаһын, Әрмәнстан батшаһы Шапурҙы үлтерә.<ref name="Мухаммад ат-Табари"/> Баһрам Мүндир I-нән ярҙам һорай, теге уға яугирҙәр бирә. Баһрам Ктесифонға килә. [[Фирҙәүси]] яҙғанынса, яңынан шаһ һайлау өсөн кәңәшмә йыйыла. Утыҙ кандидаттан икәү — Баһрам менән Хосроу ҡала. Баһрамды Йездигирд I-нең улы булған өсөн генә һайларға теләмәйҙәр. Шулай ҙа ул шаһ ителә.<ref>{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|113—116|1}}</ref> == Михр-Нарсеның абруйы күтәрелеү == Баһрам V дәүерендә  вазург-фраматар (юғары вәзир) Михр-Нарсе ғәйәт ҙур власть ала, ул Йездигирд I ваҡытында уҡ был вазифала була. Баһрам V эштәр менән шөғөлләнмәй тиерлек, кәйеф-сафа ҡороп, күңел асыуҙан бушамай. Ул ҡыйыу һунарсы, нәзәкәтле һөйәр һәм мәжлес яратыусы булып таныла.  Михр-Нарсе иҫ киткес күп байлыҡ туплай һәм балаларын лайыҡлы вазифаларға ҡуйҙыра. Бер улы — хербедан хербед (жрец сословиеһы башлығы), икенсеһе — вастриошан салар (ер эшкәртеүселәр башлығы), өсөнсөһө  артештаран салар (хәрбиҙәр сословиеһы башлығы) була. Был кешенең исеме менән Ирандың үҙәк өлөштәрендә алып барылған төҙөлөштәрҙе, христиандарға ҡаршы сәйәсәтте бәйләйҙәр.<ref name="Мухаммад ат-Табари"/><ref name="autogenerated1">{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|116|1}}</ref> == Византия менән мөнәсәбәттәр == [[Файл:Sarvestan_Palace.jpg|справа|мини|250x250пкс|Баһрам V-нең Сервестан һарайы]] Сократ Схоластик билдәләүенсә, Баһрам V, «тылсымсылар ҡотортоуы буйынса» (йәғни зороастр тылсымсылары) христиандарҙы ҡыҫа башлай, уларҙы аҫтыра, киҫтерә, шунлыҡтан күбеһе Византияға ҡаса.<ref>[http://krotov.info/acts/04/socrat/socr07.html ''Сократ Схоластик''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205200152/http://krotov.info/acts/04/socrat/socr07.html |date=2015-02-05 }}</ref> Йездигирд I ваҡытында [[Суза]] ҡалаһының епискобы Авданың ниндәйҙер зороастр ҡорамын емертеүенә ҡаршы фарсылар христиандарға ҡаршы ошо сараларҙы башлаған була.<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Feodorit_Kyrr/text52.phtml?id=7396 ''Феодорит Кирский''.]</ref> Византия властарының ҡасҡындарҙы биреүҙән баш тартыуы, шулай уҡ византий сауҙагәрҙәренең каруандарын талауҙар ике арала һуғыш утын тоҡандыра. Фарсы ғәскәрҙәрен — Михр-Нарсе, ромей армияһын магистр Ардавур етәкләй.  Яуҙа византийҙар уңыш ҡаҙана бара, әммә 422 йылда Фракияға [[һундар]]ҙың һөжүме  Византияны Фарсия менән солох төҙөргә мәжбүр итә. Солох шарттары Визания өсөн бик отошло була. Ул  иран христиандарына үҙ динен ҡаршылыҡһыҙ тотоу мөмкинлеге бирелеүен талап итә, Византияла йәшәгән зороастрҙарға ла шуны гарантиялай. Ләкин христиандар өсөн был килешеү күпкә файҙалы була, сөнки Византияла зороастрҙар һаны, Ирандағы христиандар һаны менән сағыштырғанда, күп тапҡырҙарға әҙерәк була. Шулай уҡ Византия Сәсәни ғәскәрҙәренең Кавказ ҡапҡаһын һаҡлағаны өсөн Иранға хаҡ түләп торорға йөкләмә ала. Ике яҡ та сик буйында яңы ҡәлғәләр төҙөмәҫкә һүҙ ҡуйыша.<ref name="autogenerated1" /> Баһрам V ваҡытында Иран епископтары соборы (424 йыл) үҙ сиркәүенең Византия сиркәүенән айырылыуы тураһында белдерә.  == Баһрам V риүәйәттәрҙә == [[Файл:Piatto_d'argento_da_drevnie_komi-permyaki,_V-VIII_sec..JPG|слева|мини|250x250пкс|Баһрам Гур менән Азадә һүрәтләнгән көмөш туҫтаҡ, Турушево ауылы эргәһендә 1929 йылдың йәйендә табылған. VI быуат аҙағы — VII быуат башы. Диаметры 21,7 см. [[Санкт-Петербург]], Дәүләт Эрмитажы.]] Баһрам V тураһында мосолман риүәйәттәре аша беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән легендалар күп. Баһрам V уларҙа бик камил батша, полководец, баһадир, ҡаһарман һөйәр (ошо сәбәпле урта быуаттар традицияһына ярашлы шаһҡа «Гур», йәғни ҡырағай ишәк тигән ҡушамат тағыла) итеп һүрәтләнә.  [[Фирҙәүси]]  «[[Шаһнамә]]»һендә батшаның зороастрҙарҙы, шарап эсеүҙән тыйып, иманлы китаптар уҡырға мәжбүр итергә тырышыуы тураһында мәрәкә хикәйә бар. Шаһтың йәшерен генә ил буйлап йөрөп, лайыҡлыларҙы йомарт бүләкләүе, ғәйеплеләрҙе язаға дусар итеүе тураһында ла хикәйәттәр таралған.  Баһрам V һунар яратҡан. Хатта бер заман яратҡан йәриәһе Азадәне дөйә менән тапатып ҡуя.<ref>[http://www.rodon.org/firdousi/sh.htm#a217 ''Фирдоуси''.]</ref> Баһрам Гур һәм Азадәнең дөйә менән һунар итеүе — билдәле сюжет, уны көмөш һауыттарға ла төшөргәндәр.<ref>{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|117—118|1}}</ref> == Баһрам V-нең һәләкәте == Легенда буйынса, Баһрам һунарҙа юғала: аты менән ҡуша ҙур соҡорға төшөп ғәйеп була. Хәҙерге тарихсылар фекеренсә, шаһ, моғайын, атаһы кеүек үк һарай кешеләре тарафынан үлтерелгәндер.<ref>{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды|119|1}}</ref> Баһрам V 18 йыл да 10 ай хакимлыҡ итә.<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Biruni_2/text5.phtml?id=15764 ''Аль-Бируни''. Памятники минувших поколений. Часть 5. 121—129]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.iranicaonline.org/articles/bahram-the-name-of-six-sasanian-kings#pt5 Энциклопедия Ираника: V Бахрам] == Әҙәбиәт == * ''Дашкова С. ''{{Книга:Дашков С. Б.: Цари царей — Сасаниды}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] hcq4b5htuvntaoiq6mwwx9e3aor7osh ГУЛАГ архипелагы 0 124514 1296867 1220340 2026-05-14T05:48:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296867 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение |Название = Архипелаг ГУЛАГ |Название-оригинал = |Изображение = Архипелаг ГУЛАГ021.jpg |Ширина = 200px |Подпись изображения = Беренсе тулы совет баҫмаһы. Мәскәү: Совет яҙыусыһы — Яңы донъя. 1989 йыл |Жанр = Художество тикшеренеү тәжрибәһе |Автор = Александр Исаевич Солженицын |Язык оригинала = урыҫ телендә |Написан = 1958—1968 <br> өҫтәмә эшләнгән: 1969—1979 |Публикация = 1973—1975 (Көнбайышта) <br> 1989—1990 (СССР) |Отдельное издание = |Издательство = |isbn = 5-265-01557-4 |Перевод = |Предыдущая = |Следующая = |Lib = http://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/arhipelag_gulag/ |Викитека-текст = }} «'''ГУЛАГ архипелагы'''» — әҙәби-тарихи әҫәр Александр Исаевич Солженицындың СССР-ҙа 1918 йылдан алып 1956 йылға саҡлы дауам иткән репрессиялар осоро тураһындағы художестволы-тарихи әҫәре. 257 тотҡондоң хаттарына, хәтирәләренә һәм йәнле хикәйәләүҙәренә һәм авторҙың шәхси тәжрибәһенә нигеҙләнеп яҙыла. ГУЛАГ — {{comment|«Главное управление лагерей»|«Лагерҙарҙың Баш идаралығы»}} һүҙбәйләнешенән алынған [[аббревиатура]] . «ГУЛАГ Архипелагы» атамаһы, бәлки, А. П. Чеховтың {{comment|«Сахалин утрауы»|«Остров Сахалин»}} китабына аллюзиялыр<ref>Стилистическая фигура,содержащая явное указание или отчетливый намек , а также упоминание общеизвестного реального факта www.bolshoyvopros.ru›442744-chto-takoe-alljuzija.html ru.wikipedia.org›Аллю́зия (лат. allusio «намёк, шутка») — стилистическая фигура, содержащая указание, аналогию или намёк на некий литературный, исторический...</ref> == Яҙылыу һәм нәшер итеү тарихы == {{comment|«ГУЛАГ архипелагы»|«Архипелаг ГУЛАГ»}} әҫәрен Солженицын [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа 1958 йылдан алып 1968 йылға тиклем осорҙа (1968 йылдың 2 июнендә тамамланған) йәшерен рәүештә яҙған, беренсе томы 1973 йылдың декабрендә [[Париж]]да баҫылып сыҡҡан. 1973 йылдың 23 авгусында автор сит ил хәбәрселәренә ҙур интервью бирә. Шул уҡ көндө {{comment|Дәүләт Хәүефһеҙлеге Комитеты|КГБ}} яҙыусының ярҙамсыларының береһе Ленинградта йәшәүсе Елизавета Воронянскаяны ҡулға ала. Допрос барышында уны «ГУЛАГ архипелагы» китабының бер дана ҡулъяҙмаһы ҡайҙа икәнлеген әйтергә мәжбүр итәләр. Өйгә ҡайтҡас, ул аҫылына. 5 сентябрҙә Солженицын был турала белә һәм "Архипелаг"ты көнбайышта («ИМКА-Пресс» эмигрант нәшриәтендә) баҫтыра башларға ҡуша. Ошо ваҡытта яҙыусы СССР етәкселегенә "Советтар Союзы юлбашсыларына хат"ы аша мөрәжәғәт итә. Хатында ул коммунистик идеологиянан баш тартырға һәм СССР-ҙы рус милли дәүләтенә әйләндереү аҙымдарын яһарға саҡыра. Август аҙағынан башлап көнбайыш матбуғатында диссиденттарҙы, атап әйткәндә, Солженицынды яҡлаған бик күп мәҡәләләр баҫыла. СССР-ҙа диссиденттарға ҡаршы көслө пропаганда кампанияһы йәйелдерелә. 31 августа «Правда» гәзитендә «беҙҙең дәүләт һәм ижтимағи ҡоролошобоҙға яла яғыусылар» Солженицынды һәм А. Д. Сахаровты ғәйепләүсе бер төркөм совет яҙыусыларының асыҡ хаты баҫылған. 24 сентябрҙә {{comment|Дәүләт Хәүефһеҙлеге Комитеты|КГБ}} Солженицындың элекке ҡатыны аша, "ГУЛАГ архипелагы"н сит илдә сығарыуҙан баш тартыу шарты менән, яҙыусыға «Раковый корпус» повесын СССР-ҙа рәсми баҫтырыуҙы тәҡдим итә. Әммә Солженицын, «Раковый корпус» әҫәрен баҫтырыуға ҡаршы түгеллеген әйтһә лә, властар менән йәшерен килешеү төҙөү аша үҙен улар менән бәйләргә теләмәй. Бының менән бәйле ваҡиғаларҙың төрлөсә һүрәтләнеше Солженицындың {{comment|«Быҙау имән менән һөҙөшкән»|«Бодался телёнок с дубом»}} китабында һәм Решетовская үлгәндән һуң баҫылып сыҡҡан Н. Решетовскаяның {{comment|«АПН — мин — Солженицын»|«АПН — я — Солженицын»}} тигән иҫтәлектәрендә бирелә: Решетовская КГБ-ның һәм ролен инҡар итә һәм Солженицын менән властарҙың килешеүенә өлгәшергә шәхси инициативаһы буйынса теләгәнен раҫларға тырыша. 1973 йылдың декабрь һуңдарында "ГУЛАГ архипелагы"ның беренсе томы донъя күреүе тураһында иғлан ителә. Совет киң мәғлүмәт сараларында Солженицындың исемен, «әҙәбиәт власовсыһы» ярлығы тағып, хыянатсы тип бик көслө {{comment|тупланған|массированный}} ҡара яғыу кампанияһы башлана. Улар, «ГУЛАГ архипелагы»ның иғтибарҙан ситтә ҡалған реаль йөкмәткеһенә түгел, (1918—1956 йылдарҙағы совет лагерь-төрмә системаһын художестволы тикшереү), ә Солженицындың, имеш, «һуғыш ваҡытында Тыуған илгә хыянат иткән полицайҙар һәм власовсылар» менән теләктәшлегенә баҫым яһай. Был хеҙмәте өсөн мәғлүмәтте Солженицынға, тәүге баҫмаларҙа күрһәтелгәнсә, 227 кеше биргән. 2007 йылдағы баҫмала (Екатеринбург, У-Фактория нәшриәте) тәүге тапҡыр «был китапты яҙғанда, хикәйәләүҙәре, хаттары, мемуарҙары һәм төҙәтмәләре файҙаланылған архипелаг шаһитттарының», 257 кешенең, исемлеге асылған. Текстың ҡайһы бер фрагменттарын Солженицындың таныштары (Г. П. Тэнно<ref>{{книга|часть=Гл. 7. Ч. 5. Белый котёнок|заглавие=Архипелаг ГУЛАГ|место=М.|издательство=АСТ-Астрель|год=2010|том=3|страницы=143—174|isbn=978-5-17-065170-2}}</ref> һәм В. В. Иванов<ref>По сообщению Вяч. </ref>) яҙған. В. В. Иванов әйткәнсә, «ГУЛАГ архипелагы» буйынса эшкә Солженицын В. Т. Шаламов һәм Ю. М. Даниэлды йәлеп итергә тырыша, ләкин улар менән уртаҡ фекергә килә алмай.<ref>{{статья|автор=Саед-Шах А.|заглавие=Заповедная зона особого режима. Прогулка с академиком и писателем Вячеславом Вс. Ивановым по Переделкину|ссылка=http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/63n/n63n-s32.shtml|издание=Новая газета|год=29.8.2005}}</ref>. Китапты һатҡандан килгән гонорарҙар һәм {{comment|роялти|һатылғандан, килемдән алынған %}} Солженицын Фондына күсерелә, артабан ул аҡса, сәйәси тотҡондарға һәм уларҙың ғаиләләренә ярҙам маҡсатында, йәшерен рәүештә СССР-ға ебәрелә. 1970 йылда Солженицынға бирелгән әҙәбиәт өлкәһендәге Нобель премияһы «ГУЛАГ архипелагы» менән бәйле түгел, сөнки был ваҡытта әҫәр баҫылмаған ғына түгел, хатта иң яҡын кешеләре өсөн дә сер булған, тигән уйҙырмалар таралһа ла, премия биреү формулировкаһы түбәндәгесә: «Урыҫ әҙәбәтенең {{comment|кире ҡаҡҡыһыҙ|непреложный}} традицияларына эйәргәндә күрһәткән әхлаҡи көсө өсөн» тип яңғырай.»<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1970/index.html The Nobel Prize in Literature 1970].</ref>. СССР-ҙа «Архипелаг» тулыһынса (автор һайлаған бүлектәр «Новый мир» журналының 1989 йылғы 7—11-се һандарында тәү тапҡыр баҫылып сыҡҡан) [[1990 йыл]]да баҫыла. Һуңғы өҫтәмәләрҙе һәм иҫкәрмәләрҙе һәм ҡайһы бер аҙ ғына төҙәтмәләрҙе автор 2005 йылда индерә һәм Екатеринбургта (2007 йыл) һәм артабан сыҡҡан баҫмаларҙа иҫәпкә алынған. Был баҫмаға тәүге тапҡыр Н. Н. Сафонов ҡатнашлығында Г. Левицкая менән А. А. Шумилин эшләгән һәм А. Я Разумов<ref>{{статья|автор=Солженицына Н.|заглавие=От редактора|автор издания=Солженицын А. И.|издание=Архипелаг ГУЛАГ|место=М.|издательство=АСТ-Астрель|год=2010|том=3|страницы=628—629|isbn=978-5-17-065170-2}}</ref> мөхәррирләгән һәм өҫтәгән исемле күрһәткес төҙөлгән. «ГУЛАГ архипелагы» һүҙбәйләнеше уртаҡлыҡ исемгә әйләнә, публицистикала һәм художестволы әҙәбиәттә йыш ҡулланыла, беренсе сиратта 1920-се — 1950-се йылдарҙағы СССР пенитенциар системаһына<ref> ru.wikipedia.org› Пенитенциа́рная (уголо́вно-исполни́тельная) систе́ма (от лат. poenitentia — раскаяние) — государственный институт, ведающий исполнением уголовных наказаний, наложенных на граждан в соответствии с законом.</ref> ҡарата йыш ҡулланыла. «ГУЛАГ архипелагы»на (А. И. Солженицындың үҙенә) мөнәсәбәт, совет осорона, [[Октябрьская революция|Октябрь революцияһына]], репрессияларға, В. И. Ленин һәм И. В. Сталин шәхестәренә киҫкен сәйәси мөнәсәбәт һаҡланғанлыҡтан, XXI быуатта ла үтә ҡаршылыҡлы булып ҡала. 2009 йылдың 9 сентябрендә «ГУЛАГ архипелагы» әҫәрен мәктәптә өлкән кластарҙа мотлаҡ өйрәнеү өсөн әҙәбиәт программаһына индерҙеләр<ref>[http://www.solzhenicyn.ru/modules/news/article_storyid_113.html «Архипелаг ГУЛАГ» включен в школьную программу : Общество : Новости : Солженицын. Сайт об Александре Исаевиче Солженицыне. Книги Солженицына, рассказы, крохотки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117070927/http://www.solzhenicyn.ru/modules/news/article_storyid_113.html |date=2010-11-17 }}</ref>. 2008 йылда Францияла китапты төҙөү тарихы, был ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан кеше яҙмыштары хаҡында {{comment|«"ГУЛАГ архипелагы"ның йәшерен тарихы»|«Тайная история „Архипелага ГУЛАГ“»}} ([[Француз теле|фр]]. L’Histoire Secrète de l’Archipel du Goulag, 52 минут) (режиссёрҙар Николя Милетич (Nicolas Miletitch) һәм Жан Крепю (Jean Crépu)) тигән документаль фильм төшөрөлгән<ref>{{cite web|url=http://kinote.info/articles/9535-taynaya-istoriya-arkhipelaga-gulag-v-domzhure|title=«Тайная история «Архипелага ГУЛАГ» в Домжуре|date=8.4.2013|work=Документальное кино: интервью, мастер-классы, показы и события|publisher=Kinote; LeopART|accessdate=2013-04-09}}</ref>. == Тасуирлама == «ГУЛАГ архипелагы» әҫәре өс томдан тора. Беренсе том ике бүлекле: "Төрмә сәнәғәте" һәм "Мәңгелек хәрәкәт". Икенсе том да ике бүлекле: "Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт", "Йән һәм сәнскеле сымдар". Өсөнсө том өс бүлеккә эйә: "Каторга", "Һөргөн", "Сталин юҡ". Бүлектәрҙең {{comment|һан иҫәбе|нумерацияһы}} үтәнән-үтә ҡоролған. Әҫәрҙә шулай уҡ автор аңлатмаһы менән төрмә-лагерь әйтем-һүҙбәйләнештәре, ҡайһы бер совет ҡыҫҡартыуҙары һәм һүҙбәйләнештәре исемлектәре, иллюстрациялар бар. == Йөкмәткеһе == Солженицындың «ГУЛАГ архипелагы» әҫәрендә СССР-ҙа лагерҙар булдырыу тарихы, лагерҙарҙа хеҙмәт иткән һәм хөкөм ителгән кешеләр һүрәтләнә. Автор лагерь хеҙмәткәрҙәре {{comment|Эске эштәр министрлығы|МВД}} училищеларынан, хәрби комиссариат аша саҡыртылып килә, ә тотҡондар ҡулға алынып һәм хөкөм ителеп эләгә тип билдәләй. 1917 йылдың ноябренән башлап, Рәсәйҙә кадеттар партияһы закондан тыш тип иғлан ителгәндән һуң, күпләп ҡулға алыуҙар башлана, һуңынан эсерҙар һәм социал-демократтар ҡулға алына. Ауылда ҡаршылыҡ тыуҙырған 1919 йылғы Продразверстка ике йыл дауамына һуҙылған тотҡондар ағымына килтерә. 1920 йылдың йәйенән Соловкиға офицерҙарҙы оҙатҡандар. 1921 йылда Хеҙмәтсән крәҫтиәндәр союзы етәкләгән тамбов крәҫтиән ихтилалын тар-мар иткәндән һуң да ҡулға алыуҙар дауам итә, баш күтәргән Кронштадт матростары Архипелаг утрауҙарына оҙатыла, Асығыусыларға Йәмәғәт Ярҙамы Комитеты, {{comment|социалистик сит ил партия ағзалары|инопартийцы}} ҡулға алына. 1922 йылда Контрреволюционерҙарға һәм спекулянттарға ҡаршы көрәш буйынса Ғәҙәттән тыш Комиссия дин мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Патриарх Тихонды ҡулға алғандан һуң, патриарх өндәмәләрен таратҡандарға ҡағылған процестар уҙа. Бик күп митрополиттар, архиерейҙар, протоирейҙар, монахтар, дьякондар ҡулға алынған. 20-се йылдарҙа «ижтимағи сығышын йәшергән өсөн», «элекке ижтимағи хәле» өсөн ҡулға алалар. 1927 йылдан {{comment|ҡоротҡостарҙы|вредители}} эҙәрлекләйҙәр, 1928 йылда Мәскәүҙә Шахта эшен<ref> ru.wikipedia.org› Ша́хтинское дело — дело 1928 года в Шахтинском районе Донбасса по обвинению большой группы руководителей и специалистов угольной промышленности из ВСНХ, треста «Донуголь» и шахт во вредительстве и саботаже</ref> тыңлағандар, 1930 йылда аҙыҡ-түлек сәнәғәте ҡоротҡостартарын, Промпартия<ref>ru.wikipedia.org› Де́ло Промпа́ртии — крупный судебный процесс в СССР по делу о вредительстве в промышленности, состоявшийся 25 ноября — 7 декабря 1930 года. Весной 1930 года, после ряда забастовок рабочих на шахтах...</ref> ағзаларын хөкөм иткәндәр. 1929-30 йылдарҙа раскулачить иткәндәрҙе, «ауыл хужалығы ҡоротҡостарын», агрономдарҙы лагерҙарға 10 йылға ултыртҡандар. 1934—1935 йылдарҙа Киров ағымы менән бәйле {{comment|«таҙартыуҙар»|«чистка»}} ойошторолған. 1937 йылда партия, совет идаралығы, {{comment|Эске эштәр халыҡ комиссариаты|НКВД}} етәкселегенә һөжүм яһала. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында лагерҙарға паника ойоштороусылар, һуңынан — Советтар Союзында йәшәүсе немецтар, немец әсирлегендә булғандар һәм унан ҡасҡандар ағыла. Оккупацияланған территорияларҙа булған ватандаштарҙы, немец, япон, урыҫ эмигранттарын ҡулға алалар. 1945 һәм 1946 йылдарҙа Архипелагҡа гитлеровсылар һәм уларҙың ҡуштандары ойошторған власовсылар, милли частар мосолмандары, казак-красновсылар оҙатыла. Һуғыштан һуң, 1948—1949 йылдарҙа, алдағы осорҙа 10 йыл ГУЛАГ ыҙаһын кисереп өлгөргәндәр һәм «яңынан хөкөм ителгәндәр», «халыҡ дошманы балалары» срок тултырыуын дауам иткән. Сталин идаралығының һуңғы йылдарында йәһүдтәр, «табиптар эше»<ref>ru.wikipedia.org›Дело врачей (Дело врачей-вредителей или врачей-отравителей, в материалах следствия Дело о сионистском заговоре в МГБ)...</ref> буйынса хөкөм ителгәндәр ағымы билдәләнгән. Автор тотҡондар көнкүрешен, уларға хас образын һүрәтләй, уларҙы ғәйепләп ултыртыу сәбәбе буйынса күп айырым миҫалдар килтерә (А. П. Скрипникова, П. Флоренский, В. Комов һ.б. биографиялары). Икенсе томдың «ГУЛАГ-тағы музалар» тигән 18-се главаһында автор яҙыусылар һәм әҙәби ижад тураһында үҙенең күҙаллауын белдерә. Уның күҙаллауҙары буйынса, йәмғиәт «юғары һәм түбәнге, идара итеүсе һәм буйһоноусы ҡатламға» бүленә. Шуға ярашлы, донъя әҙәбиәтенең дә дүрт өлкәһе бар. «Юғарыларҙы, йәғни үҙҙәрен, үҙҙәренекен һүрәтләүсе юғары ҡатламға ҡараған яҙыусылар беренсе {{comment|өлкәлә|сферала}}. Икенсе өлкә яҙыусылары: юғарылар түбән ҡатламды, уларҙың хәлен төрлө яҡлап һүрәтләй. Өсөнсө өлкәлә: түбәндәгеләр юғарыларҙы һүрәтләй. Дүртенсе {{comment|өлкәлә|сферала}}: түбәндәгеләр — түбәндәгеләрҙе, йәғни үҙҙәрен үҙҙәре һүрәтләй». Дүртенсе сфераға классификация авторы бөтә донъя фольклорын индерә. Әҙәбиәт асылына ҡағылғанда: ' «Дүртенсе сфераға ҡараған яҙма ('пролетар', 'крәҫтиән') — бөтөнләйгә яралғы ғына, тәжрибәһеҙ, уңышһыҙ, сөнки бында берәмек кенә тәжрибәнең етмәгәнлеге күренә» '. Өсөнсө {{comment|өлкә|сфера}} яҙыусылары йыш ҡына ҡуштандарса ярамһаҡланыу менән ағыулана. Икенсе өлкә яҙыусылары донъяға тәкәббер ҡарай һәм түбәндә торған кешеләрҙең уй-кисерештәрен аңлай белмәй. Тәүге өлкәлә художество техникаһына, «фекер дисциплинаһы»на эйә булған юғары ҡатлам яҙыусылары эшләгән. Был өлкәләге бөйөк әҙәбиәтте шәхси тормошонда тәрән бәхетһеҙлектә йәшәгән йәки тәбиғәттән ҙур талантҡа эйә булған яҙыусылар ғына булдыра алған. Авторҙың фекере буйынса, репрессия йылдарында донъя тарихында тәүге тапҡыр ҙур масштабта йәмғиәттең юғары һәм түбәнге ҡатлам тәжрибәһе ҡушыла. Беҙҙең әҙәбиәтебеҙгә «Архипелаг» айырым ижади мөмкинлек бирә, әммә шул уҡ ваҡытта был дәүерҙә ҡушылған тәжрибәне йөрөтөүселәрҙең күбеһе һәләк була<ref>[http://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/arhipelag_gulag/ Текст книги Архипелаг ГУЛАГ]</ref>. == Тәржемә == «ГУЛАГ архипелагы» төгәл нисә телгә тәржемә ителеүе күрһәтелмәй. Ғәҙәттә «40 телдән артығыраҡҡа» тигән дөйөм баһа килтерелә<ref>[http://www.rg.ru/2010/11/02/kniga.html ''Мария Агранович, Наталия Ячменникова.'' По школьным островам «Архипелага» // Российская газета. ]</ref>. == Баҫмаға ҡарата реакция == === СССР-ҙа === Лев Тимофеев, шул ваҡытта {{comment|«Йәш коммунист»|«Молодой коммунист»}} журналы редакцияһы хеҙмәткәре, КПСС ағзаһына кандидат, ә һуңынан - диссидент, хәтерләй: «ГУЛАГ архипелагы» <…> минең нимә яҙырға мөмкин, нимә — ярамай тигән күҙаллауҙарымды бөтөнләй баштан аяҡ ҡуйҙы. Был бит эске цензор булған! Һәм бына шул эске цензор "ГУЛАГ архипелагы"н уҡығандан һуң юҡҡа сыҡты. Һәм бына шул саҡта мин яҙа башланым»<ref>[http://www.colta.ru/articles/dissidents/6961 ''Глеб Морев''. Лев Тимофеев: «Мой внутренний цензор был убит чтением „Архипелага ГУЛАГ“» Судьба «последнего диссидента» СССР.]</ref>. ==== Репрессии ==== . ==== Репрессиялау ==== 1974 йылда Одесса университетының тарих факультетын тамамлаған Глеб [[Павловский, Глеб Олегович|Павловский]] «ГУЛАГ архипелагы»н таратҡаны өсөн КГБ күҙәтеүенә эләгә һәм эшһеҙ тороп ҡала<ref>[http://www.colta.ru/articles/dissidents/5609 ''Глеб Морев''. Глеб Павловский: «Идея заняться политикой диалога в Бутырке была плохая»]</ref>. {{comment|«Ағымдағы ваҡиғалар хроникаһы»|«Хроника текущих событий»}} журналы редакцияһы мәғлүмәте буйынса, «ГУЛАГ архипелагы»н таратҡаны өсөн, 1978 йылдың 7 авгусында — 5 йылға ҡаты режимлы төрмәгә һәм 2 йылға һөргөнгә — тигән беренсе хөкөм ҡарары Г. М. Мөхәмәтшинға ҡарата сығарыла<ref>[[s:Хроника текущих событий/37/05]]</ref>. == Баһалама == === Ыңғай === Тарихсы Владимир Козлов яҙған {{comment|«Билдәһеҙ СССР. 1953—1985 йй. халыҡ менән властың ҡаршы ҡуйылыуы»|«Неизвестный СССР. Противостояние народа и власти 1953—1985 гг.»}} китабында: «1970 йылда «ГУЛАГ архипелагы», универсаль тоталь яуызлыҡ символы Александр Солженицындың бөйөк китабы арҡаһында, донъяның тарихи һәм мәҙәни тәжрибәһе ҡаҙанышына әйләнде. Фәҡәт Солженицын ғына (нигеҙҙә, шаһиттарҙың телдән һөйләп биргән күрһәтмәләре буйынса) 1930—1940 йылдарҙағы тотҡондар берләшмәһенең конфликтлы тарихын тергеҙә һәм махсус лагерҙар тотҡондарының 1953—1954 йылдарҙағы ҡоласы буйынса {{comment|тиңдәше булмаған| беспрецедентный}} ихтилалдарының барышын һәм ахырын һүрәтләй. Билдәле осраҡтарҙа уның хеҙмәтен тәүге {{comment|диңгеҙ гиҙеүселәр|мореходный}} карталары менән сағыштырырға мөмкин: теге йәки был конкрет мәғлүмәт күпмелер дәрәжәлә төгәл булмауы һәм легендаға оҡшауы менән айырылһа ла, Солженицындың хеҙмәте ГУЛАГ тарихын „terra incognita“ хәленән реаль, интеллектуаль аңлайышлы арауыҡҡа, донъя тарихы фактына әйләндерҙе<ref>{{книга|автор=Козлов В. А.|заглавие=Неизвестный СССР. Противостояние народа и власти 1953-1985 гг.|место=М.|издательство=[[ОЛМА-ПРЕСС]]|год=2006|страницы=|серия=Архив|isbn=5-224-05357-9}}</ref>.». Фәйләсуф Григорий Померанц {{comment|«Мәҙәниәт»|«Культура»}} гәзитендә: |«… мин утыҙ йыл буйы уның[Солженицындың] идеялары менән бәхәсләшәм …, әммә "Архипелаг"тың автобиографик {{comment|бүлектәренә|главы}} һоҡланып туя алмайым. Мин уларҙың башҡа бөйөк {{comment|тәүбәләр|исповедь}} менән бер рәттә ҡалыуына инанам.<ref>{{статья|автор=Померанц Г. С.|заглавие=Как сбывалась душа|ссылка=http://www.cogita.ru/a.n.-alekseev/andrei-alekseev-1/tamare-vladislavovne-petkevich-2013-95|издание=Культура|тип=газета|год=15.04.1998}}</ref>.» Шағир Иосиф Бродский "Яуызлыҡ географияһы"нда: «Ғүмере өсөн хәүефле булһа ла, индивидуум үҙенә шаһиттар мәғлүмәтен йыйыу муллығына юл ҡуйған һәм Нюрнберг процесы ойошторған. Ғәйепләү материалдары һәм ғәйепләү нәҡ шуны — А. Солженицындың «ГУЛАГ архипелагы»ның үҙен — күрһәтә. Китап уҡыусы был процеста күҙәтеүсе сифатында ҡатнаша<ref>''Brodsky J.'' The Geography of Evil. Review of From Under the Ruble by A.Solzenicyn et al; The Gulag Archipelago III, IV by A. Solzenicyn; On Socialist Democrasy by R. Medvedev // ''Partisan Review''. — Vol. 44. — № 4. — Winter 1977. — P. 637—645. Цит. по: ''Иосиф Бродский''. География зла. Пер. с англ. В. Куллэ // [[Литературное обозрение]]. — 1999. — № 1.</ref>.» ". === Тәнҡит === Солженицынды күп тапҡыр, бигерәк тә 1970-се йылдарҙа «Архипелаг» баҫылып сыҡҡандан һуң, йыш, Бөйөк Ватан һуғышы барышында дошман яғына сыҡҡан Урыҫ азатлыҡ армияһына РОА теләктәшлек күрһәтеүҙә һәм шуның менән бәйле совет хәрби әсирҙәре яҙмышы буйынса фекерҙәре өсөн тәнҡитләйҙәр<ref>{{книга|автор=[[Дюков, Александр Решидеович|Дюков А. Р.]]|часть=Милость к падшим: советские репрессии против нацистских пособников|заглавие=Великая оболганная война-2. Нам не за что каяться!: сб.|ответственный=ред.-сост. А. Дюков|место=М.|издательство=[[Яуза (издательство)|Яуза]], [[Эксмо]]|год=2008|страницы=98—141|страниц=432|серия=Война и мы|isbn=978–5–699–25622–8|тираж=10 000}}</ref>. Солженицынды, йәнәһе, СССР-ға ҡаршы америка атом ҡоралын ҡулланырға саҡыра, тип тәнҡитләгәндәр<ref>''Бушин В.''. Неизвестный Солженицын. — М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/Алгоритм_(издательство) Алгоритм], 2006. </ref>. Уның быны раҫлаусы сығыштары табылмай, әммә "Архипелаг"та ул тотҡондарҙың надзирателдәргә йүнәлтелгән ҡурҡытҡыс һүҙҙәрен килтерә: <blockquote>... эҫе төндә Омск ҡалаһында, беҙҙе, тирләп бешкән, быуланған "ит"те, ҡамыр кеүек баҫҡылап, {{comment|воронокка|автозакка}} этеп-төртөп кереткәндә, беҙ төпкөлдән надзирателдарға ҡысҡырҙыҡ: «Көтөгөз, ҡара йыландар! Күрһәтер һеҙгә Трумэн! Түбәгеҙгә атом бомбаһы ташлар!» Һәм надзирателдар ҡурҡыштарынан өндәшмәне. Беҙҙең уларға баҫым арта барҙы, һәм, беҙ һиҙемләгәнсә, хәҡиҡәт беҙҙең яҡта ине. Дөрөҫөн әйткәндә, беҙҙең йөрәктәр әрнеүҙән шулай ныҡ һығылғайны, хатта үҙебеҙҙе лә йәлләү тойғоһо һүнгәйне, {{comment|йәлләттәр|палачтар}} менән янырға әҙер инек. Сөнки беҙ, юғалтыуҙан ҡурҡырлыҡ {{comment|бер нимәбеҙ ҙә юҡ|когда нечего терять}}, тигән ахырғы сиккә еткерелгәйнек. <br /> Әгәр шул асып бирелмәһә — 50-се йылдар Архипелагы тураһында мәғлүмәт тулы булмаҫ ине<ref>''Солженицын А. И.'' [http://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/arhipelag_gulag/arhipelag_gulag_tom3.pdf Архипелаг ГУЛАГ. 1918—1956. Опыт художественного исследования. V—VII]. — Часть пятая. Каторга. / ред. Н. Д. Солженицына. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006. — С. 45.</ref>.</blockquote> 1990 йылда әҫәр СССР-ҙа баҫылып сыҡҡандан һуң, демографтар, бер яҡтан, Солженицын килтергән репрессияланғандарҙың һаны баһаһы һәм, икенсе яҡтан, архив мәғлүмәттәре һәм демографтар иҫәбе (1985 йылдан асылған архивтарға нигеҙләнгән) араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтарға күрһәтә башлағандар. Солженицындың И. А. Курганов мәҡәлһенән алған мәғлүмәттәре күҙ уңында тотола: 1917 йылдан 1959 йыл арауығында «террор ҡырыуы, баҫым, аслыҡ, лагерҙарҙа үлемдең артыуы һәм тыуым түбәнәйеүе дефицитын индереп» (дефициттан тыш — 55 миллион) 66,7 миллион кеше һәләк булған<ref>''Солженицын А. И.'' [http://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/arhipelag_gulag/arhipelag_gulag_tom2.pdf Архипелаг ГУЛАГ. 1918—1956. Опыт художественного исследования. III—IV]. — Часть третья. Истребительно-трудовые. / ред. Н. Д. Солженицына. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006. — С. 8.</ref>. Тарихсы Земсков Виктор Николаевич «ГУЛАГ документтары буйынса, 1939 йылдың халыҡтың төрмәләрҙән кире ағымын айырып сығарыу бик ҡатмарлы, ә А. И. Солженицын былай тип яҙған: „1939 йылда төрмәләрҙән кире сығарылыш — Эске эштәр Органдары тарихында {{comment|аҡылға һыймаҫлыҡ|невероятный}} осраҡ, уның тарихындағы ҡара тап! Ләкин шуның менән бергә, был антиағым бик ҙур ҙа булмаған, алдан алынғандарҙың бер-ике процентҡа яҡыны ғына …“» тип билдәләгән. {{comment|Октябрь революцияһының Үҙәк Дәүләт архивы|ЦГАОР СССР}} документтарына ярашлы, тип күрһәтә Земсков, 1939 йыл дауамында «ГУЛАГтан 327,4 мең кеше (223,6 меңе — лагерҙарҙан һәм 103,8 меңе — колонияларҙан) иреккә сығарылған, ләкин был осраҡта аталған цифрҙар әллә ни күп нимә аңлатмай, сөнки шуларҙан нисә проценты срогынан алда сығарылыуы һәм күпме „халыҡ дошманы“ аҡланыуы тураһында күрһәтмәләр юҡ». Беҙгә 1941 йылдың 1 ғинуарына Колымала 34 мең иреккә сыҡҡан {{comment|лагерлы|лагерник}}, шуларҙың 3 меңе (8,8 %) тулыһынса {{comment|аҡланған|реабилитирован}} булған. Шул уҡ ваҡытта ул 1939 йылдағы антиағымды НКВД тарихында булмаған хәл тип баһалаусы Солженицындың хаҡлы булыуын таный, сөнки НКВД-ның урындағы органдары һәм власть органдары «көн һайын, сәғәт һайын һис шикһеҙ „синфи көрәш“ уртаһында ҡайнаған» һәм хатта «„халыҡ дошмандарын“ табыу һәм зарарһыҙландырыу буйынса үҙенә күрә бер ярыш ойошторған»; был "эш"тә артта ҡалыу һәм «шул сәбәптән „халыҡ дошманы“ исемлегенә эләгеү мөмкинлеге бысраҡ эште башҡарыусыларҙың баш өҫтөндә гел эленеп торған һәм үҙҙәренә лә бик яманһыу эҙемтә менән янаған». Шуның өсөн дә «органдарға кеше ғәйеплеме-юҡмы — {{comment|барыбер|әһәмиәтһеҙ}} булған»; «етерлек һанда „йәшерен дошманды“ ҡулға алырға һәм, имеш, органдар „синфи көрәште“ әүҙем алып баралар тигән фекерҙе нығытырға — уларҙың төп маҡсаты шул булған». Земсков фекеренсә, «такая деятельность НКВД бындай эшмәкәрлеге, бигерәк тә 1937—1938 йй. осоронда, иҫ китмәле ҡот осҡос һәм әхлаҡһыҙ кешелекһеҙ булған, ләкин 20-30-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән „синфи көрәш ҡанундары“ төшөнсәһе буйынса синфи дошманды тиҙ арала юҡ итеү эше әхлаҡ нормаларына тура килә тип һаналған».<ref>''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://scepsis.net/library/id_937.html ГУЛАГ (историко-социологический аспект).] // [[Социологические исследования]]. 1991. № 6-7</ref> == Башҡа мәғлүмәттәр == * «Архипелаг ГУЛАГ» занимает 15-е место в списке «[[100 книг века по версии Le Monde]]». Причём среди книг, опубликованных во второй половине века, он занимает 3-е место. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * «ГУЛАГ архипелагы» шаһиттары == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Шумилин, Д. А.|заглавие=«Архипелаг ГУЛАГ» А. И. Солженицына как художественное исследование: Монография|ссылка=|ответственный=Моск. гос. пед. ин-т; Каф. рус. лит-ры|место=М.|издательство=Мегатрон|год=1999|страниц=60|isbn=5-89601-028-1}} * {{статья|автор=Солженицына, Н.|заглавие=Число истины. Приблизимся ли мы к трезвой оценке нашего недавнего прошлого?|ссылка=http://www.rg.ru/printable/2012/11/26/gulag.html|издание=Российская газета|год=26.11.2012|номер=5945}} == Һылтанмалар == * [http://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/arhipelag_gulag/ Текст книги] в формате pdf на официальном сайте А. И. Солженицына {{v|4|2|2012}} * Солженицын А. И. Советской пропаганде нечем ответить на «Архипелаг» (письмо, Стэнфорд, Калифорния, 18 мая 1976) // Солженицын А. И. [http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1999/2/solge.html Угодило зёрнышко промеж двух жерновов Очерки изгнания. Часть первая (1974—1978). Продолжение] // журнал Новый мир. 1999. № 2. * [http://www.predanie.ru/mp3/Arhipelag_Gulag/ Свободная аудио книга с портала www.predanie.ru]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.solzhenitsyn.ru/proizvedeniya/arhipelag_gulag/arhipelag_gulag_imennoy_ukazatel.pdf Именной указатель к «Архипелагу ГУЛАГ»] * {{статья |автор=Андрей Михайлович Ранчин А. М. |заглавие=«Архипелаг ГУЛаг» А. И. Солженицына как художественный текст: некоторые наблюдения |оригинал= |ссылка=http://www.portal-slovo.ru/philology/40042.php |автор издания= |издание=Православный образовательный портал «Слово» |тип= |место= |издательство= |год=30.11.2008|том= |выпуск= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Ранчин|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CZc5UNI |archivedate=2011-08-25}} * Пьетро Дель Ре [http://inosmi.ru/world/20080806/243048.html А. Глюксман: Благодаря ему Запад открыл глаза] // [[La Repubblica]], 06.08.2008 * ''Жорж Нива'' [http://nivat.free.fr/livres/solj/05.htm Спор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210221819/http://nivat.free.fr/livres/solj/05.htm |date=2012-02-10 }} * {{статья|заглавие=«Архипелаг ГУЛАГ» — единственный суд над советской эпохой: Беседа Е. Кудрявцевой и А. Васенева с Е. Ц. Чуковской|ссылка=http://gazetakifa.ru/content/view/5031/203/|издание=КИФА|тип=газета|место=М.|год=2014. — 20 января}} {{Александр Солженицын}} {{ВС}} [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] [[Категория:Александр Солженицын әҫәрҙәре]] [[Категория:Публицистика]] [[Категория:СССР-ҙа цензура]] [[Категория:1967 йылғы китаптар]] [[Категория:XX быуаттың тарихи әҫәрҙәре]] [[Категория:ГУЛАГ тураһында әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Урыҫ тарихи әҫәрҙәре]] [[Категория:Әҙәбиәттә цензура]] 8v9ml0acxnyywlvvodyidgkz8va8aiu Курдтар 0 125016 1296859 1282453 2026-05-14T05:23:34Z Akkashka 14326 /* Салауат Ғәлләмов фаразлауы */ 1296859 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Курдтар <br> | ширина = | подпись = | самоназвание = Kurd | численность = | расселение = {{TUR}}:<br>&nbsp;&nbsp; 13—18 млн. кеше<ref>[http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html Konda Poll]</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People |date=2017-09-20 }}: 18% Kurds out of 81,6 million total population (2014 est.) — 14,7 млн.</ref><ref name="bme">Beverley Milton-Edwards, «Contemporary politics in the Middle East» Polity, 2006. pg 231: "They form a population in all four states, making 23 percent in Turkey, 23 percent in Iraq, 10 percent in Iran and 8 percent in Syria (Mcdowell, 2003, p 3-4)</ref> <br> {{IRQ}}::<br>&nbsp;&nbsp;6,5 млн. кеше<ref name="bme"/><ref>Estimate based on 15 % to 20 % of 26,783,383: World Factbook</ref> <br> {{IRN}}:<br>&nbsp;&nbsp; 3.35—8 млн. кешегә яҡын<ref name="bme" /><ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 9780028657691 {{oq|en|With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq.}}</ref><ref name="worldfactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=The World Factbook - Iran|accessdate=2008-04-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |date=2012-02-03 }}</ref><ref>[http://www.unpo.org/content/view/7882/115/ UNPO — Iranian Kurdistan]</ref> <br> {{SYR}}:<br>&nbsp;&nbsp;1,7—2,2 млн. кешегә яҡын<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3580.htm Syria]</ref> <br> {{GER}}:<br>&nbsp;&nbsp;800 мең кеше<ref name="d1" /><ref name="d2">[http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ The Kurdish Diaspora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230063005/http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ |date=2010-12-30 }}</ref> <br> {{AFG}}<br>&nbsp;200 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{AZE}}<br>&nbsp;&nbsp;150 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{LBN}}:<br>80 мең кеше<ref name="d1">[http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ The Kurdish Diaspora]</ref> <br> {{RUS}}:<br>&nbsp;&nbsp;63,8 мең кеше<ref name="ЭтноЯз.2010" /> <br> {{GEO}}:<br>&nbsp;&nbsp;12 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{ARM}}:<br>&nbsp;&nbsp;32 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{KAZ}}:<br>&nbsp;&nbsp;38,3 мең кеше<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|title=Перепись-2009|subtitle=|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=kk|description=|deadlink=|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|archivedate=2015-04-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm |date=2015-04-23 }}</ref>{{недоступная ссылка|accessdate=2016-12-13}}<br> {{GBR}}:<br>&nbsp;&nbsp;37 470 кеше<ref name="d1" /><br> {{ISR}}:<br>&nbsp;&nbsp; от 11<ref>[http://books.google.com/books?id=sl4PIeyWriUC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=%22The+Kurds+and+Kurdistan:+A+General+Background%22&source=bl&ots=bi-xN5Xwcd&sig=jxTkV_bhnEkpbxL2uRSZEIpp1c0&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#PPA4,M1 Kurdish culture and society: an … — Google Books<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 32 мең кешегә яҡын<ref>Чернин В. Этническая карта Израиля: история, проблемы и перспективы развития.</ref><br> {{TKM}}:<br>&nbsp;&nbsp;6 тыс. чел.<ref name="d1" /><br> | вымер = | архкультура = | язык = курд телдәре | раса = европеоид раса | религия = күпселеге [[ислам]] динен тота <small> 7 быуаттан (сөнниселек, шулай уҡ шиғисылыҡ һәм алевизм)</small>, <br> езидизм <small>(езидтарҙа)</small>, христианлыҡ һәм йәһүдселек <small>(у Курдистан йәһүдтәре (лахлухтар)</small>) | родственные = <!--укажите с [[ВП:АИ|авторитетными источниками]]--> | входит = иран халыҡтары | включает = езидтар, заза | происхождение = Мидийлылар }} '''Курдтар''' (''[[Курд теле|курд]].'' کورد ''Kurd'') — [[Яҡын Көнсығыш]]та, башлыса [[Төркиә]]нең көнсығыш өлөшөндә (Төньяҡ Курдистан), көнбайыш [[Иран]]да (Көнсығыш Курдистан), төньяҡ [[Ираҡ]]та ([[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Көньяҡ Курдистан]]) һәм төньяҡ [[Сүриә]]лә (Көнбайыш Курдистан) йәшәүсе этник төркөм. Курд теленең бик күп диалекттары [[иран телдәре]]нең төньяҡ-көнбайыш төркөмсәһенә ҡарай. Курдтарҙың күпселеге [[ислам]] динен, әҙселеге — езидизм, [[христианлыҡ]] һәм [[йәһүдселек]] динен тота. == Этногенезы == Курдтарҙың килеп сығышы хәҙерге ваҡытта бәхәсле булып тора. Курдтарҙың сығышы тураһында төрлө фараздар әйтелә: атап әйткәндә, курдтарҙың скиф-мидий һәм Маррҙың яфет (картвелдар, әрмәндәр, халдтар, курдтар) гипотезалары. Хәҙерге курдтарҙың Төньяҡ Месопотамияла һәм Иран платоһында йәшәгән куртийҙарҙан килеп сыҡҡанлығын боронғо антик сығанаҡтар ҙа раҫлай (''бор. грек ''Κύρτιοι, ''латин. ''Cyrtii)<ref name="asat1">G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009</ref>. Атап әйткәндә, борон-борондан Фарсыстанда йәшәгән Куртийҙар ҡәбиләһе хаҡында хәбәр ителә. Куртийҙар Фарсыстан һәм Мидий Атропатенаһының<ref>{{cite web|first=Rüdiger|last=Schmitt|title=CYRTIANS|url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|work=Center for Iranian Studies, Encyclopædia Iranica|publisher=Columbia University|location=New York|accessdate=2009-05-09|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20071118230746/www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|archivedate=2007-11-18}}</ref> таулы өлкәләре тоташҡан урында, шулай уҡ Әрмән ҡалҡыулығында һәм Курдистанда, Каспий буйы өлкәләрендә һәм Иран Әзербайжанында<ref name="История Ирана">{{книга|заглавие=История Ирана|автор=|ссылка=|издание=|ответственный=М.С.Иванов|место=М.|издательство=МГУ|год=1977|том=|страницы=46}}</ref>йәшәгән һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән юлбаҫар ҡәбилә була<ref>Strabo 11.13.3</ref>. Боронғо фарсы монархияһы осоронда курдтар, моғайын, Әрмәнстан провинцияһы составына ингәндер. Курдтарҙың исемдәре (kwrt) телгә алына урта фарсы сығанаҡтарында (Карнамак-һәм Ардашер-һәм Папакан)<ref>A. Safrastian, Kurds and Kurdistan, The Harvill Press, 1948, p.16 and p.31</ref> телгә алына, ләкин, тикшеренеүселәр билдәләүенсә, ултыраҡ йәшәгән иран халҡы таулыларҙың тирмәләрендә Иран платоһының<ref>McDowall, David. 2000. </ref> көнбайышында йәшәгән күскенселәрҙе атап йөрөткән иртә урта быуатта иң элек социаль-иҡтисади термин була, һәм был ҡылыҡһырламаларға тап килгән теләһә ҡайһы иран телле ҡәбиләгә ҡарата ҡулланыла. Фәҡәт шуның өсөн дә Яңы осорға саҡлы «курд» атамаһы [[Загрос]]та, Үрге [[Месопотамия]]ла һәм Әрмән ҡалҡыулыҡтарында таралып ултырған һәм төрлө телдәрҙә/диалекттарҙа: курманджалар, зазактар, сорандар, лак, келхури, горандар, авромани телдәрендә һөйләшкән халыҡтарҙы иран халыҡтарына берләштергән. Төп «курд» телдәре/диалекттары тип хәҙерге заманда ҡорманжи, сорани һәм көньяҡ курд телдәре/диалекттары төркөмөн (лактар, келхури, фейли) атайҙар. Тикшеренеүҙәренә ярашлы, Д. Н. Маккензи, бөтөн төньяҡ-көнсығыш иран телдәре араһынан белуж һәм курд телдәренең көньяҡ-көнбайыш телдәренә (фарсы һәм уға ҡәрҙәш телдәргә)<ref>D. N. MacKenzie, "The Origins of Kurdish, " Transactions of the Philological Society, 1961b, pp. 68-86.</ref> ҙур яҡынлығын билдәләй. Был теория буйынса, был яҡынлыҡ үҙәк [[Иран]]да (Мидия) фарсы-курд-белуж берҙәмлеген сағылдырған, шул ваҡытта пракурдтар башта Луристандың [[Исфаһан]]дан<ref>Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). </ref> көнбайышта урынлашҡан таулы ерҙәрендә йәшәгән. [[Загрос]] тауҙарында йәшәп ятҡан көньяҡ курд теле һәм лур-бахтиар диалекттары араһындағы күсеү һөйләштәре курд һәм фарсы телдәре араһындағы «күпер» тип һаналыуы мөмкин<ref name="lang">[http://iranica.com/articles/kurdish-language-i Ludwig Paul. KURDISH LANGUAGE i. HISTORY OF THE KURDISH LANGUAGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813014646/http://www.iranica.com/articles/kurdish-language-i |date=2011-08-13 }}</ref>. Киреһенсә, шулай уҡ төньяҡ-көнбайыш төркөмсәгә ҡараған һәм шуға ярашлы урта [[Загрос]]та һәм [[Тигр]] һәм Евфрат сығанаҡтарында таралыш тапҡан гурани һәм зазаки кеүек «курд» телдәренең сығышы төп курд диалекттары менән бәйләнмәгән. Был телдәр каспий буйы регионынан сыҡҡан һәм уларҙың таралышы Иран тәпәш яҫы таулығының плато көнбайышына дейлемиттарҙың күсенеүе миграцияһы менән бәйле, һәм дейлемиттар артабан курдтар менән тығыҙ бәйләнешкә ингән. Шуның өсөн гурани һәм зазаки йоғонтоһо төньяҡ (ҡорманжи) һәм үҙәк курд (сорани) телдәрендә күренә<ref name="lang"/>. == Этник структураһы һәм телдәре == [[Файл:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|мини|слева|x200px|Джаф атамалы курд ҡәбиләһе юлбашсыһы. ''1914 йыл самаһы.'']] Курдтар — күп һанлы һәм йыш ҡына үҙҙәренең эпонимдары<ref>Перечень некоторых курдских племён по регионам см. на iranica.com: [http://iranica.com/articles/kurdish-tribes {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810060110/http://www.iranica.com/articles/kurdish-tribes |date=2011-08-10 }} Pierre Oberling. KURDISH TRIBES]]</ref>менән аталған төрлө ырыуҙар тупланмаһы берлеге. Традицион курд йәмғиәтендәге ижтимағи социаль мөнәсәбәттәрҙә ҡәбилә сығышы хәҙерге көндә лә бик мөһим<ref name="asat1" />. [[Фарсы теле|Фарсы телле]] XVI быуат курд тарихсыһы Шәрәф-хан Бидлиси курдтар дүрт халыҡҡа бүленә: ҡорманжи, лурҙар, келхури һәм гурани. Шулар араһынан көньяҡ-көнбайыш иран диалектында һөйләшкән лурҙарҙы әлеге ваҡытта ғәҙәттә курдтар составына индермәйҙәр. Келхури (лактар һәм фейлиҙар менән бергә) гурани менән ҡушылған һәм көньяҡта лурҙар менән тоташҡан ныҡ айырымланған дифференцированный '''көньяҡ курд''' берлеген тәшкил итә. Көньяҡ курдтар Керманшах һәм Илам иран остандарында, шулай уҡ [[Ираҡ]]тың көнсығыш райондарында йәшәй. '''Ҡорманжи''' — ҡалған күпселектең төп ҡәбилә өҫтө үҙатамаһы — заза курдтары ла ингән '''үҙәк һәм төньяҡ курдтар'''. Асылда ул иҫке мәғәнәләге «курд» терминына оҡшаған һәм тау ҡыуғын малсылығына нигеҙләнгән билдәле бер ижтимағи-иҡтисади ҡоролош йөрөтөүсеһен аңлата<ref name="asat1" />. Шуға ҡарамаҫтан ғилми әҙәбиәттә «ҡорманжи» термины менән ғәҙәттә фәҡәт төньяҡ курдтарын атайҙар, «үҙәк» курдтары артынан сиктәш өлкә биләмәләре менән ираҡ Сөләймәненә һәм Иран Курдистанына (курд. Kurdmancî Xwarû «көньяҡ ҡорманжи») фарсы атамаһы '''сорани '''нығынған. Лингвистик яҡтан ҡарағанда, хәҙер «курд» тип аталған телдәр/диалекттарҙы түбәндәге төркөмдәргә бүлергә мөмкин: * Курд телдәре: ** курманжи ** сорани (көньяҡ ҡорманжи) ** көньяҡ курд теле (келхури, фейли, лактар) * Дейлемит телдәре: ** гурани һәм авромани ** зазаки Шулай булыуға ҡарамаҫтан, көндәлек ҡулланышта ла, фәнни әҙәбиәттә лә йыш ҡына «курд теле» һәм уның диалекттары тураһында һүҙ барһа ла, иң яҡын курд телдәре — ҡорманжи һәм сорани һөйләшеүселәр араһында ла аңлашыу ныҡ ҡатмарлаша. Курдтарҙың күпселеге билингвтар һәм үҙҙәре йәшәгән дәүләттең төп телен: [[Төрөк теле|төрөк]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] һәм башҡа телдәрҙе белә. === Курдтар һәм заза === Заза — күскенсе ҡәбиләләр вариҫтары; баштараҡ хәҙерге Ирандың төньяғында, Каспий диңгеҙе ярында йәшәгән, шунан, ХVI быуаттан башлап, Әрмән ҡалҡыулығы биләмәләренә күскән. ХХ быуат башындағы геноцид осоронда зазалар күп әрмәндәрҙе ҡотҡарып алып ҡалған. Шулай, мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, 1876—1921 йй. әрмәндәр ҡыйралышы, геноциды барышында, 150 меңдән ашыу әрмәнде, башлыса тол ҡатын-ҡыҙҙы һәм етем балаларҙы зазалар ғаиләләре йәшертеп алып ҡалған. Минорский фекере буйынса, зазаны башҡа курдтарҙың дөйөм рәтенән айырыу дөрөҫ түгел<ref>{{книга |автор = В. Минорский |заглавие = Курды|место = Петроград |издательство = |год = 1915 |страниц = |страницы = 4-5 |isbn = }}</ref>. === Генетик тикшеренеүҙәр === Генетик анализ яҡын көнсығыш регионының төньяҡ өлөшөндө уртаҡ ата-бабаһы булғанын күрһәтеп, [[Әзербайжандар|әзербайжан]], әрмән, грузин , йәһүд халыҡтары менән тығыҙ бәйләнгән<ref>{{cite web|url=http://www.khazaria.com/genetics/kurds.html|title=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|last=khazaria|first=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|author=khazaria|accessdate=2012-08-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQw5Tum7|archivedate=2012-10-15}} {{цитата|Genetic analysis has shown that the Kurdish people are closely related to the Azeri, Armenian, Georgian, and Jewish peoples, descending from some common ancestors in the northern Near East region.}}</ref>. [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистан]]анында яҡынса Y-хромосомалы J2 гаплогруппаһы 28,5 % етә, I һәм R1b гаплогруппаһы — 17 %, R1a һәм J1 гаплогруппалары — 11,5 % , E гаплогруппаһы — 7,5 %, G гаплогруппаһы — 4 %, T гаплогруппаһы — 3 % тәшкил итә<ref name="ar">[http://www.eupedia.com/europe/european_y-dna_haplogroups.shtml Distribution of European Y-chromosome DNA (Y-DNA) haplogroups by country in percentage]</ref>. Төрөк Курдистанында яҡынса: I гаплогруппаһы — 20 %, R1a — 16 %, E — 11,5 %, J2 — 10,5 %, J1 — 9,5 %, R1b — 6 %, T һәм Q — 5 %, L — 4,5 %, G — 2,5 %, башҡалары — 9 % тәшкил итә<ref name="ar"/>. == Таралып ултырыуы == Әлеге ваҡытта курдтар 40 миллион кешенән дә кәм түгел. Курдтарҙың күпселеге Курдистан тәбәгендә йәшәй. 2,5 миллионға яҡын курд Европа һәм Америка илдәренә таралған, һәм улар ҡеүәтле һәм ойошҡан общиналар төҙөгән. === Төркиәлә === [[Төркиә|Төркиәнең]] көньяҡ-көнсығыш һәм көнсығышында Ван күле һәм Диярбаҡыр ҡалаһы районындағы территорияларҙы курдтарҙың ойошоп йәшәгән иң ҙур урыны. Шулай уҡ айырым курд биләмәләре барлыҡ Анатолия буйынса таралған, ҙур курд диаспоралары илдең көнбайышындағы ҙур ҡалаларҙа тупланған. Эксперт баһалары халыҡтың 20-23 % тураһында һөйләй<ref name="bme" />, һәм был 16-20 млн тәшкил итеүе мөмкин. Был иҫәпкә Төркиәнең төп курд халҡы һәм заза халҡы (зазаки телендә һөйләшкән) — 1,5 миллион тирәһе кеше, шулай уҡ, төрки теллегә әйләнгән байтаҡ төрөк курд ҡәбиләләре — 5,9 миллион тирәһе кеше<ref>[[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=TU Joshua Project — Ethnic People Groups of Turkey]</ref>). инә. Төркиәлә Төрөк Курдистананында, традиция булараҡ, юғары кимәлдә наҙанлыҡ күҙәтелә. === Иранда === Иранда курдтар Илам һәм Керманшаһ (көньяҡ курдтар: келхури, фейли, лактар, гурани, авромани), Курдистан (сорани) һәм Көнбайыш Әзербайжан (сорани һәм курманжи) остандарында, шулай уҡ уларға сиктәш Хәмәдан һәм Зәнжан остандары райондарында йәшәй. Шулай уҡ курд торлаҡтары Ирандың башҡа бөтә остандарында ла таралған. Курдтарҙың (башлыса ҡорманжиҙарҙың) компакт ултырған бик ҙур районы XVII быуатта [[Ғәббәс I|Аббас I]] шаһ яугир курд ҡәбиләләрен [[Хорасан|Хөрәсәнде]] төркмәндәрҙән һәм Хиуа ханлығынан һаҡлау маҡсатында ултыртҡан Төньяҡ Хөрәсәндә урынлашҡан. Иранда барлығы 5,5 миллионға яҡын курд иҫәпләнә<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IR Joshua Project — Ethnic People Groups of Iran]</ref>. Монархия Иранында барған интеграцион процестар һәм милләт-ара мөнәсәбәттәр Иран Курдистанындағы милләт-ара мөнәсәбәттәр характерында сағыла. Шаһ режимын ҡолатҡанға саҡлы илдә йәшәүсе милләттәрҙең бер ни тиклем яҡынайыуын иран милләтселеге сәйәсәте гарантиялаған. Ул капиталистик ҡоролошҡа хас йәмғиәт мөнәсәбәттәренең традицион формаларын емереүгә, ижтимағи структура һәм хужалыҡ формалашыуына йүнәлтелгән, дөйөм иран мәҙәниәте формаларын таратыуға, фарсы телен тормоштоң бөтә өлкәләренә индереүгә һ . б. йүнәлтелгән. Шул уҡ ваҡытта илдең фарсы булмаған халыҡтарының милли-мәҙәни ихтыяждарына әһәмиәт бирелмәгән. Иран курдтарының ижтимағи-сәйәси һәм иҡтисади ҡәнәғәтләнмәгәнлеге, уларҙың милли-дәүләт статусын ҡыҫыу һәм башҡа сәбәптәр власть структураларына, өҫтөнлөклө этнос вәкилдәренә (фарсы телле ирандарға) ҡарата дәғүәләр тыуыуына сәбәп этномәҙәни интеграцион процестар менән бәйләнеш һөҙөмтәһе ул. Шул уҡ ваҡытта хәрби һәм репрессив институттарҙы файҙаланыу дөйөм алғанда шаһ режимына милләт-ара мөнәсәбәттәрҙә билдәле бер баланс һаҡларға мөмкинлек биргән<ref>Жигалина О. И. «Иранский Курдистан: от конфликта к диалогу». Сборник «Ближний Восток и современность». Выпуск 15. М., ИИИиБВ, 2002. Стр. 352.</ref>. === Ираҡта === Шулай уҡ Ираҡта өс курд субэтносы (көрьяҡтан төньяҡҡа): гураниҙан көньяҡ курдтар, сорани (Киркук һәм Сөләймән районында) һәм илдең көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш биләмәләрендә ҡорманжи (Мосул районында) йәшәй. Ираҡ курдтарының этник территорияһының тик бер өлөшө генә баш ҡалаһы Эрбиль булған [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистаны]] автоном берәмегенә индерелгән. Ираҡта барлығы 5,6 млн курд йәшәй<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IZ Joshua Project — Ethnic People Groups of Iraq<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Курдтар, Ҡултыҡтағы ике илдең бер-береһе менән көрәше, Иран-Ираҡ һуғышы, арҡаһында сыҡҡан ығы-зығы менән файҙаланып, үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртып ҡалыу мөмкинлеге булһа ла, тик төп курд төркөмдәре араһында көсөргәнешлек кенә ҡырҡыулашҡан<ref>''Entessar N. ''The Kurds in Post-Revolutionary Iran and Iraq // Third World Quarterly, Vol. 6, No. 4 (Oct., 1984), p. 931</ref>. === Сүриәлә === Төньяҡ [[Сүриә]]лә 3,8—4 млн курд<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=SY Joshua Project — Ethnic People Groups of Syria]</ref>, башлыса ҡорманжи йәшәй. Сүриәнең курд әҙселеге халыҡтың яҡынса 15 % тәшкил итә. Сүриә курдтары Ҡамышлы, Кобани, Амудэ, Деррика, Африн, Хемко ҡалаларында ойошоп компактно йәшәй. === Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе илдәрендә === Курдтарҙы депортациялау. Әзербайжан курдтары. [[Файл:Микешин Типы Кавказа 1876.JPG|мини|справа|250px|''Микешин Михаил Осипович.'' Һулдан уңға: ике {{comment|утҡа табыныусы|зороастрийлы - чертопоклонник}} курд (езид), кабарды, чечен һәм Ван буйынан мосолман курд. ''1876 йылғы һүрәт.'']] Грузия, шулай уҡ Гяндж, Ҡарабах һәм Шәкин ханлыҡтары [[Рәсәй империяһы]] составына ингәндән һуң (1801 йылдан), курдтарҙың бер өлөшө рәсәй подданныйлығын алған. Шулай уҡ урыҫ-фарсы һуғыштарынан һуң (1804—1813, 1826—1828 йылдар) айырым ғаиләләр һәм ырыу-ҡәбилә төркөмдәре рәсәй Кавказ аръяғында ҡалалар. Был кешеләр Гөлөстан (1813 йыл) һәм Туркманчай (1828 йыл) килешеү шарттарына ярашлы, рәсәй подданныйлығына ингән ауылдарҙа йәшәгән, йә иран һәм төрөк властары ҡыҫымынан Әзербайжанға (өлөшләтә — Әрмәнстанға) ҡасып һәм яҡшы көтөүлектәр эҙләп күсеп килгән халыҡ булған. [[XIX быуат]]та аҙағына Кавказ аръяғына, иген уңмау һәм аслыҡ сәбәпле, Төркиәнән һәм Ирандан бик күп курдтар күсеп килгән. 1937 йылда Әрмәнстан һәм Әзербайжан курдтары, ә 1944 йылда — Грузия курдтары [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]] һәм Урта Азияға көсләп күсерелгән депортацияланған. 1989-90 йылдарҙа курдтар Урта Азиянан, Ҡаҙағстандан, Кавказ аръяғынан Рәсәйгә ([[Краснодар крайы|Краснодар]] һәм [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] крайҙарының, Ростов өлкәһенең, [[Адыгей Республикаһы|Адыгея]]ның айырым райондарына) {{comment|күсеп килгән|мигрировать}}. Курдтар элекке СССР илдәрендә: [[Әзербайжан]]да<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/006.shtml#s7 The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan]</ref>, [[Әрмәнстан]]да<ref>[http://www.armstat.am/en/?nid=52 Figures of Yerevan city / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia]</ref>, [[Грузия]]ла<ref>[http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 INTERNET AG — Frankfurt — Germany — Server + Hosting, Firewall, Loadbalancer, VPN, Domains, Leased Lines, SDSL , Managed Services, Rechenzentrum, data center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831235152/http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 |date=2006-08-31 }}</ref>, [[Төркмәнстан]]да һәм Ҡаҙағстанда курдтар йәшәй. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Рәсәйҙә асылда 23,2 мең курд йәшәгәне күренә. Айырым иҫәпкә алынған езидтар — 40,6 мең булған. {| class="standard" !Субъект федерации ||2010 йылда курдтар һаны, кеше. (<ref name="ЭтноЯз.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html 2010 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу. Халыҡтың милли составы һәм тәбәктәр буйынса рәсми йомғаҡтың киңәйтелгән исемлеге.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}</ref>) |- |Краснодар крайы |5 899 |- |Адыгей Республикаһы |4 528 |- |Һарытау өлкәһе ||2 851 |- |Ставрополь крайы |1 790 |- |[[Орёл өлкәһе|Орел өлкәһе]] |1 358 |- |<span style="font-size:smaller;"> курдтарҙың һаны 1000-дән артыҡ кеше тәшкил иткән субъекттар күрһәтелгән </span> |} Адыгеяла курдтар XX быуаттың 80-се — 90-сы йылдарында Ҡарабах конфликтынан ҡасып килгән ҡасаҡ курдтар һәм Кавказ аръяғының башҡа төбәктәренән, шулай уҡ Урта Азиянан килгән курдтар Красногвардейский районының Еленовское, Преображенское һәм Садовое ауылдарында {{comment|ойошоп|компактно}} йәшәйҙәр<ref>[[Российская газета]]: [http://www.rg.ru/2008/02/29/reg-kuban/kurdyvadygee.html «Каждый десятый курд, поселившийся в Красногвардейском районе, не имеет гражданства» 29 февраля 2008 г.]</ref>. == Дине == Курдтарҙың күпселеге — башлыса шәфи мәҙһәбе менән барған [[Мосолмандар|мосолман]]-сөнниселәр. Яҡынса 5-7 % курдтар шиғисылар ислам диненә ҡарай. Шиғисы ағымдарының береһе — алевизм — [[Төркиә]] курдтары иң тәүҙә заза халҡы ышанған дин. Исламдың икенсе шиғисы йүнәлеше Ахл-е Хакк («хәҡиҡәт кешеләре») үҙәген гурани һәм көньяҡ курдтар тәшкил итә. Иң үҙенсәлекле курд телле конфессиональ төркөмдәрҙең береһе булып езидтар һанала, улар ғәрәп шәйех Ади Мосафир (XII быуат) тәғлимәтенән килеп сыҡҡан синкретик дингә инана. Курдтар шулай уҡ христиан динендә тора. Башлыса улар [[Католицизм|католиктар]] һәм автокефаль сиркәү: халдейҙар, ассирийҙар, сүриә правослауҙар]] вәкилдәре. Улар барыһы ла арамей телдәрендә һөйләшәләр. Христиан курдтар шулай уҡ {{comment|Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе|БДБ}} илдәрендә, Европала һәм Америкала йәшәй, Төньяҡ һәм Көнбайыш Курдистанда уларҙың общиналары бар. Бер нисә мең курд бахаизм<ref name="kur">[http://www.kurdistanica.com/?q=book/export/html/95 kurdistanica] Religion in Kurdistan</ref> динен тота. == Курд милли хәрәкәте == Төркиәлә, Иранда һәм Ираҡта курд райондарының географик торошо ошо илдәрҙең үҙәк хөкүмәттәренә ҡаршы тороусы курд сәйәси ойошмаларының «йәшәү һәләтен» һәм көсөн билдәләүсе мөһим фактор булып тора. Географик фактор булараҡ, курдтарҙың таралып ултырыу проблемаһы власть өсөн оло ярыш барған һәм төбәк-ара конфликттар зонаһында нисек итеп этник хәрәкәткә кире йоғонто яһауын күрһәтә демонстрирует. Яҡын киләсәктә курд проблемаһының хәл ителеүен фаразлап булмай, ләкин был дәүләттәрҙең ысын федераль системалары сиктәрендә күпмелер дәрәжәлә курд автономияһы булыуы мөмкин<ref>''Entessar N. ''The Kurdish Mosaic of Discord // Third World Quarterly, Vol. 11, No. 4, Ethnicity in World Politics (Oct., 1989), p. 98.</ref>. Төрөк-курд конфликты [[Файл:Bêrîtanî-3.jpg|справа|мини|200x200пкс|Бисмиль курды]] Төрөк киң мәғлүмәт сараларында курд телен файҙаланыу тыйылған. Һуңғы йөҙйыллыҡта инглиз, рәсәй һәм һәм франция ғалимдары курд алфавитын төҙөгән. Әммә донъя йәмәғәтселеге фекере баҫымы, илдең яйлап демократлашыуы һәм Курд эшселәр партияһының әүҙемлеге кәмеүе менән бәйле, Төркиә аҙымлап поэтапно курд телен ҡулланыу өлкәһендәге тыйыуҙы әкренләп йомшартҡан. 2009 йылдың ғинуарынан Төркиә курд телендә тәүлек әйләнәһенә даими телетапшырыуҙар алып бара<ref>[https://web.archive.org/web/20090102205401/http://www.tagesschau.de/ausland/trt100.html Türkisches Staatsfernsehen sendet auf kurdisch]{{Ref-de}}(нем.)</ref>. Хәҙерге ваҡытта курд мәсьәләһе Төркиәнең артабанғы евроинтеграцияһында мөһим сығанаҡ мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Европа күпселек курдтарҙың төбәкләштерелеүен һәм автономлаштырылыуын, шулай уҡ уларҙың хоҡуҡтарының, европа стандарттарына ярашлы, үтәлешен талап итә<ref>[http://ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm Совет Европы подверг критике Турцию за не подписание хартии языков нацменьшинств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108070338/http://www.ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm |date=2010-11-08 }}</ref>. Тарих күрһәтеүенсә, курд проблемалары, ҡағиҙә булараҡ, үҙенең традицияларына, мәҙәни һәм ҡәбилә автономияһына ныҡ бәйләнгән был халыҡты шуларҙан мәхрүм итергә тырышыуҙан барлыҡҡа килгән. Икенсе яҡтан, автономия барлыҡҡа килһә лә, уның ғәмәли әһәмиәткә эйә булыуында шик барлыҡҡа килә<ref>''Elphinston W. G.''The Kurdish Question // International Affairs (Royal Institute of International Affairs 1944-), Vol. 22, No.1 (Jan., 1946), p. 103</ref>. == Салауат Ғәлләмов фаразлауы == Үҙенең «Башҡорд һинд-герман философияһы нигеҙҙәре» тигән 4-томлығында ғалим Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов күп һанлы тарихи факттар һәм мәҙәниәт өлкәһендәге оҡшашлыҡтарға таянып, Урал башҡордтары менән Месопотамия курдтарының ҡан-ҡәрҙәш булыуын дәлилләне<ref>Галлямов С. А. Основы башкордской индогерманской философии. Уфа: Китап, 2007 ISBN 5-295-03698-7</ref>. "Урал батыр" эпосын<ref>http://bashkurd.narod/ru/zaratushtra.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> анализлап һәм башҡорд халыҡ байрамдарын борон Уралда йәшәүселәрҙең - Куру ведий арийҙарының, иран Аландарының, артабан дорий Эллиндарының ҡорбан килтереү йолалары менән сағыштырып, хәҙерге заман башкорд эстетикаһының һинд-герман тамырҙарын билдәләне. Башҡорт, ҡорд, инглиз, шумер телдәрен сағыштырып өйрәнде<ref>Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского, английского, шумерского языков.Bashkurd/narod/ru</ref> <ref>Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение Уфа, 12 октября, "Башинформ", Марина Шумилова. Башкирские ученые-исследователи Салават Галлямов и генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин при содействии краеведа Луизы Фархшатовой нашли уникальный источник - географическую карту 1896 года, на которой обозначена область Башкорд - Башкерд. Эта область располагается на юге древнейшего государства Иран - на берегу Персидского залива. Здесь проживает двухмиллионный индоарийский народ Башкорд, разговаривающий на восточноиранском языке Башкарди. - Это открытие уфимских ученых все расставляет по местам в таком сложном вопросе, как этногенез башкирского народа, - сказал корреспонденту агентства "Башинформ" генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин. - В свое время историк-филолог Салават Галлямов открыл точное соответствие шумерского эпоса о Гильгамеше эпосу Урал-батыр и определил тем самым, что возраст башкирского народного сказания составляет четыре тысячи лет. Долгое время ученые не могли объяснить этот феномен. Позже Салават Галлямов, опираясь на исследования члена-корреспондента Академии наук СССР, доктора филологических наук Николая Дмитриева, указавшего на наличие иранской фонетики в современном языке башкир Южного Урала, выдвинул гипотезу об индоиранском происхождении башкирского народа, вопреки господствовавшей в отечественной науке теории о тюрко-алтайском этногенезе башкир. С открытием самого индоиранского народа Башкорд - Башкерд, фонетика языка которого точно соответствует фонетике языка башкир Южного Урала, теория об иранском происхождении башкир получила явное превосходство в исторической науке, считает Салават Галлямов. По словам Гали Валиуллина, в скором времени будет организована научная экспедиция из Башкортостана в иранский Башкорд. http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа») ИА "Башинформ" Сенсация в научном мире! 19 октября 2006 / Общество «Сенсация в научном мире. Исследователи из Национального музея республики нашли новый Башкортостан! Они утверждают, что это — одна из провинций Ирана, которая называется Башкорд. Открытие может перевернуть все представление о происхождении башкир. Если раньше утверждалось, что у башкир — тюркские корни, то теперь доказывается гипотеза арийского происхождения. Долгое время считалось, что у башкир — тюрко-алтайские корни, а значит родственные им народы — татары, монголы и узбеки. Сейчас ученые Национального музея проверяют новую версию: башкирский народ — истинный ариец. У него индоиранское происхождение — такое же, как у афганцев, индийцев и немцев. Научный сотрудник отдела истории края Национального музея РБ Салават Галлямов говорит, что в свое время интересовался языком башкарди. Учение Дмитриев и Руденко тоже придерживались теории иранского происхождения башкордов. Салават Галлямов искал сходства башкирского языка среди иранских диалектов. Подтверждение этой гипотезе нашлось случайно: перебирая старые книги, историк наткнулся на географическую карту Персии (нынешняя территория Ирана), составленную в конце 19 века, на которой и обозначена область Башкорд — возможная историческая родина башкир. Причем это — не единственное доказательство. Ученые говорят и о точном соответствии шумерского и башкирского эпосов. Также долгое время не могли понять, откуда на национальном костюме женщины-башкирки взялись морские кораллы и ракушки. Директор Национального музея РБ Гали Валиуллин показывает национальный женский костюм, который украшен ракушками каури. Каури — это морская ракушка, которая добывалась только в Персидском заливе и использовалась как украшение. http://en.wikipedia.org/wiki/Bashkardi http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа»)</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Эпосу «Урал-батыр» — 4 тысячи лет Уфа, ж-л «Шонкар», 1996. * Великий Хау Бен. Уфа, Госкомнауки РБ, 1997[9] * Башкорды от Гильгамеша до Заратуштры. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, ISBN 5-295-03513-1 : 10001998[10] * Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского и английского языков. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 1999[11] * Кордско-Башкордско-Англо-Русский словарь. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 2000[12] * Основы Башкордской Индо-Германской философии, 2001—2003. В 4-х томах: Онтология, Гносеология, Этика и * * * * Эстетика Древних Башкир (Башкортов). * Башкордский язык и санскрит. М., СПб, 2003. 308 с. * Башкордская философия. В 4 томах. Уфа: Китап, 2005. ISBN 5-295-03698-7 * Древние арии и вечный Курдистан. (Серия «Тайны древних цивилизаций») - М.: Вече. 2007 г., Твердый переплет, 555 стр. ISBN 978-9533-1407-7 Тираж: 3000 экз. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Һылтанмалар == http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа») [[Категория:Курдтар]] [[Категория:Иран халыҡтары]] [[Категория:Төркиә халыҡтары]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] cdgpoqfos6m0d9b0rw06t254ifmqwr4 1296860 1296859 2026-05-14T05:25:29Z Akkashka 14326 /* Салауат Ғәлләмов фаразлауы */ 1296860 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Курдтар <br> | ширина = | подпись = | самоназвание = Kurd | численность = | расселение = {{TUR}}:<br>&nbsp;&nbsp; 13—18 млн. кеше<ref>[http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html Konda Poll]</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People |date=2017-09-20 }}: 18% Kurds out of 81,6 million total population (2014 est.) — 14,7 млн.</ref><ref name="bme">Beverley Milton-Edwards, «Contemporary politics in the Middle East» Polity, 2006. pg 231: "They form a population in all four states, making 23 percent in Turkey, 23 percent in Iraq, 10 percent in Iran and 8 percent in Syria (Mcdowell, 2003, p 3-4)</ref> <br> {{IRQ}}::<br>&nbsp;&nbsp;6,5 млн. кеше<ref name="bme"/><ref>Estimate based on 15 % to 20 % of 26,783,383: World Factbook</ref> <br> {{IRN}}:<br>&nbsp;&nbsp; 3.35—8 млн. кешегә яҡын<ref name="bme" /><ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 9780028657691 {{oq|en|With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq.}}</ref><ref name="worldfactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=The World Factbook - Iran|accessdate=2008-04-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |date=2012-02-03 }}</ref><ref>[http://www.unpo.org/content/view/7882/115/ UNPO — Iranian Kurdistan]</ref> <br> {{SYR}}:<br>&nbsp;&nbsp;1,7—2,2 млн. кешегә яҡын<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3580.htm Syria]</ref> <br> {{GER}}:<br>&nbsp;&nbsp;800 мең кеше<ref name="d1" /><ref name="d2">[http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ The Kurdish Diaspora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230063005/http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ |date=2010-12-30 }}</ref> <br> {{AFG}}<br>&nbsp;200 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{AZE}}<br>&nbsp;&nbsp;150 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{LBN}}:<br>80 мең кеше<ref name="d1">[http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ The Kurdish Diaspora]</ref> <br> {{RUS}}:<br>&nbsp;&nbsp;63,8 мең кеше<ref name="ЭтноЯз.2010" /> <br> {{GEO}}:<br>&nbsp;&nbsp;12 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{ARM}}:<br>&nbsp;&nbsp;32 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{KAZ}}:<br>&nbsp;&nbsp;38,3 мең кеше<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|title=Перепись-2009|subtitle=|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=kk|description=|deadlink=|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|archivedate=2015-04-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm |date=2015-04-23 }}</ref>{{недоступная ссылка|accessdate=2016-12-13}}<br> {{GBR}}:<br>&nbsp;&nbsp;37 470 кеше<ref name="d1" /><br> {{ISR}}:<br>&nbsp;&nbsp; от 11<ref>[http://books.google.com/books?id=sl4PIeyWriUC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=%22The+Kurds+and+Kurdistan:+A+General+Background%22&source=bl&ots=bi-xN5Xwcd&sig=jxTkV_bhnEkpbxL2uRSZEIpp1c0&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#PPA4,M1 Kurdish culture and society: an … — Google Books<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 32 мең кешегә яҡын<ref>Чернин В. Этническая карта Израиля: история, проблемы и перспективы развития.</ref><br> {{TKM}}:<br>&nbsp;&nbsp;6 тыс. чел.<ref name="d1" /><br> | вымер = | архкультура = | язык = курд телдәре | раса = европеоид раса | религия = күпселеге [[ислам]] динен тота <small> 7 быуаттан (сөнниселек, шулай уҡ шиғисылыҡ һәм алевизм)</small>, <br> езидизм <small>(езидтарҙа)</small>, христианлыҡ һәм йәһүдселек <small>(у Курдистан йәһүдтәре (лахлухтар)</small>) | родственные = <!--укажите с [[ВП:АИ|авторитетными источниками]]--> | входит = иран халыҡтары | включает = езидтар, заза | происхождение = Мидийлылар }} '''Курдтар''' (''[[Курд теле|курд]].'' کورد ''Kurd'') — [[Яҡын Көнсығыш]]та, башлыса [[Төркиә]]нең көнсығыш өлөшөндә (Төньяҡ Курдистан), көнбайыш [[Иран]]да (Көнсығыш Курдистан), төньяҡ [[Ираҡ]]та ([[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Көньяҡ Курдистан]]) һәм төньяҡ [[Сүриә]]лә (Көнбайыш Курдистан) йәшәүсе этник төркөм. Курд теленең бик күп диалекттары [[иран телдәре]]нең төньяҡ-көнбайыш төркөмсәһенә ҡарай. Курдтарҙың күпселеге [[ислам]] динен, әҙселеге — езидизм, [[христианлыҡ]] һәм [[йәһүдселек]] динен тота. == Этногенезы == Курдтарҙың килеп сығышы хәҙерге ваҡытта бәхәсле булып тора. Курдтарҙың сығышы тураһында төрлө фараздар әйтелә: атап әйткәндә, курдтарҙың скиф-мидий һәм Маррҙың яфет (картвелдар, әрмәндәр, халдтар, курдтар) гипотезалары. Хәҙерге курдтарҙың Төньяҡ Месопотамияла һәм Иран платоһында йәшәгән куртийҙарҙан килеп сыҡҡанлығын боронғо антик сығанаҡтар ҙа раҫлай (''бор. грек ''Κύρτιοι, ''латин. ''Cyrtii)<ref name="asat1">G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009</ref>. Атап әйткәндә, борон-борондан Фарсыстанда йәшәгән Куртийҙар ҡәбиләһе хаҡында хәбәр ителә. Куртийҙар Фарсыстан һәм Мидий Атропатенаһының<ref>{{cite web|first=Rüdiger|last=Schmitt|title=CYRTIANS|url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|work=Center for Iranian Studies, Encyclopædia Iranica|publisher=Columbia University|location=New York|accessdate=2009-05-09|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20071118230746/www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|archivedate=2007-11-18}}</ref> таулы өлкәләре тоташҡан урында, шулай уҡ Әрмән ҡалҡыулығында һәм Курдистанда, Каспий буйы өлкәләрендә һәм Иран Әзербайжанында<ref name="История Ирана">{{книга|заглавие=История Ирана|автор=|ссылка=|издание=|ответственный=М.С.Иванов|место=М.|издательство=МГУ|год=1977|том=|страницы=46}}</ref>йәшәгән һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән юлбаҫар ҡәбилә була<ref>Strabo 11.13.3</ref>. Боронғо фарсы монархияһы осоронда курдтар, моғайын, Әрмәнстан провинцияһы составына ингәндер. Курдтарҙың исемдәре (kwrt) телгә алына урта фарсы сығанаҡтарында (Карнамак-һәм Ардашер-һәм Папакан)<ref>A. Safrastian, Kurds and Kurdistan, The Harvill Press, 1948, p.16 and p.31</ref> телгә алына, ләкин, тикшеренеүселәр билдәләүенсә, ултыраҡ йәшәгән иран халҡы таулыларҙың тирмәләрендә Иран платоһының<ref>McDowall, David. 2000. </ref> көнбайышында йәшәгән күскенселәрҙе атап йөрөткән иртә урта быуатта иң элек социаль-иҡтисади термин була, һәм был ҡылыҡһырламаларға тап килгән теләһә ҡайһы иран телле ҡәбиләгә ҡарата ҡулланыла. Фәҡәт шуның өсөн дә Яңы осорға саҡлы «курд» атамаһы [[Загрос]]та, Үрге [[Месопотамия]]ла һәм Әрмән ҡалҡыулыҡтарында таралып ултырған һәм төрлө телдәрҙә/диалекттарҙа: курманджалар, зазактар, сорандар, лак, келхури, горандар, авромани телдәрендә һөйләшкән халыҡтарҙы иран халыҡтарына берләштергән. Төп «курд» телдәре/диалекттары тип хәҙерге заманда ҡорманжи, сорани һәм көньяҡ курд телдәре/диалекттары төркөмөн (лактар, келхури, фейли) атайҙар. Тикшеренеүҙәренә ярашлы, Д. Н. Маккензи, бөтөн төньяҡ-көнсығыш иран телдәре араһынан белуж һәм курд телдәренең көньяҡ-көнбайыш телдәренә (фарсы һәм уға ҡәрҙәш телдәргә)<ref>D. N. MacKenzie, "The Origins of Kurdish, " Transactions of the Philological Society, 1961b, pp. 68-86.</ref> ҙур яҡынлығын билдәләй. Был теория буйынса, был яҡынлыҡ үҙәк [[Иран]]да (Мидия) фарсы-курд-белуж берҙәмлеген сағылдырған, шул ваҡытта пракурдтар башта Луристандың [[Исфаһан]]дан<ref>Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). </ref> көнбайышта урынлашҡан таулы ерҙәрендә йәшәгән. [[Загрос]] тауҙарында йәшәп ятҡан көньяҡ курд теле һәм лур-бахтиар диалекттары араһындағы күсеү һөйләштәре курд һәм фарсы телдәре араһындағы «күпер» тип һаналыуы мөмкин<ref name="lang">[http://iranica.com/articles/kurdish-language-i Ludwig Paul. KURDISH LANGUAGE i. HISTORY OF THE KURDISH LANGUAGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813014646/http://www.iranica.com/articles/kurdish-language-i |date=2011-08-13 }}</ref>. Киреһенсә, шулай уҡ төньяҡ-көнбайыш төркөмсәгә ҡараған һәм шуға ярашлы урта [[Загрос]]та һәм [[Тигр]] һәм Евфрат сығанаҡтарында таралыш тапҡан гурани һәм зазаки кеүек «курд» телдәренең сығышы төп курд диалекттары менән бәйләнмәгән. Был телдәр каспий буйы регионынан сыҡҡан һәм уларҙың таралышы Иран тәпәш яҫы таулығының плато көнбайышына дейлемиттарҙың күсенеүе миграцияһы менән бәйле, һәм дейлемиттар артабан курдтар менән тығыҙ бәйләнешкә ингән. Шуның өсөн гурани һәм зазаки йоғонтоһо төньяҡ (ҡорманжи) һәм үҙәк курд (сорани) телдәрендә күренә<ref name="lang"/>. == Этник структураһы һәм телдәре == [[Файл:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|мини|слева|x200px|Джаф атамалы курд ҡәбиләһе юлбашсыһы. ''1914 йыл самаһы.'']] Курдтар — күп һанлы һәм йыш ҡына үҙҙәренең эпонимдары<ref>Перечень некоторых курдских племён по регионам см. на iranica.com: [http://iranica.com/articles/kurdish-tribes {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810060110/http://www.iranica.com/articles/kurdish-tribes |date=2011-08-10 }} Pierre Oberling. KURDISH TRIBES]]</ref>менән аталған төрлө ырыуҙар тупланмаһы берлеге. Традицион курд йәмғиәтендәге ижтимағи социаль мөнәсәбәттәрҙә ҡәбилә сығышы хәҙерге көндә лә бик мөһим<ref name="asat1" />. [[Фарсы теле|Фарсы телле]] XVI быуат курд тарихсыһы Шәрәф-хан Бидлиси курдтар дүрт халыҡҡа бүленә: ҡорманжи, лурҙар, келхури һәм гурани. Шулар араһынан көньяҡ-көнбайыш иран диалектында һөйләшкән лурҙарҙы әлеге ваҡытта ғәҙәттә курдтар составына индермәйҙәр. Келхури (лактар һәм фейлиҙар менән бергә) гурани менән ҡушылған һәм көньяҡта лурҙар менән тоташҡан ныҡ айырымланған дифференцированный '''көньяҡ курд''' берлеген тәшкил итә. Көньяҡ курдтар Керманшах һәм Илам иран остандарында, шулай уҡ [[Ираҡ]]тың көнсығыш райондарында йәшәй. '''Ҡорманжи''' — ҡалған күпселектең төп ҡәбилә өҫтө үҙатамаһы — заза курдтары ла ингән '''үҙәк һәм төньяҡ курдтар'''. Асылда ул иҫке мәғәнәләге «курд» терминына оҡшаған һәм тау ҡыуғын малсылығына нигеҙләнгән билдәле бер ижтимағи-иҡтисади ҡоролош йөрөтөүсеһен аңлата<ref name="asat1" />. Шуға ҡарамаҫтан ғилми әҙәбиәттә «ҡорманжи» термины менән ғәҙәттә фәҡәт төньяҡ курдтарын атайҙар, «үҙәк» курдтары артынан сиктәш өлкә биләмәләре менән ираҡ Сөләймәненә һәм Иран Курдистанына (курд. Kurdmancî Xwarû «көньяҡ ҡорманжи») фарсы атамаһы '''сорани '''нығынған. Лингвистик яҡтан ҡарағанда, хәҙер «курд» тип аталған телдәр/диалекттарҙы түбәндәге төркөмдәргә бүлергә мөмкин: * Курд телдәре: ** курманжи ** сорани (көньяҡ ҡорманжи) ** көньяҡ курд теле (келхури, фейли, лактар) * Дейлемит телдәре: ** гурани һәм авромани ** зазаки Шулай булыуға ҡарамаҫтан, көндәлек ҡулланышта ла, фәнни әҙәбиәттә лә йыш ҡына «курд теле» һәм уның диалекттары тураһында һүҙ барһа ла, иң яҡын курд телдәре — ҡорманжи һәм сорани һөйләшеүселәр араһында ла аңлашыу ныҡ ҡатмарлаша. Курдтарҙың күпселеге билингвтар һәм үҙҙәре йәшәгән дәүләттең төп телен: [[Төрөк теле|төрөк]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] һәм башҡа телдәрҙе белә. === Курдтар һәм заза === Заза — күскенсе ҡәбиләләр вариҫтары; баштараҡ хәҙерге Ирандың төньяғында, Каспий диңгеҙе ярында йәшәгән, шунан, ХVI быуаттан башлап, Әрмән ҡалҡыулығы биләмәләренә күскән. ХХ быуат башындағы геноцид осоронда зазалар күп әрмәндәрҙе ҡотҡарып алып ҡалған. Шулай, мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, 1876—1921 йй. әрмәндәр ҡыйралышы, геноциды барышында, 150 меңдән ашыу әрмәнде, башлыса тол ҡатын-ҡыҙҙы һәм етем балаларҙы зазалар ғаиләләре йәшертеп алып ҡалған. Минорский фекере буйынса, зазаны башҡа курдтарҙың дөйөм рәтенән айырыу дөрөҫ түгел<ref>{{книга |автор = В. Минорский |заглавие = Курды|место = Петроград |издательство = |год = 1915 |страниц = |страницы = 4-5 |isbn = }}</ref>. === Генетик тикшеренеүҙәр === Генетик анализ яҡын көнсығыш регионының төньяҡ өлөшөндө уртаҡ ата-бабаһы булғанын күрһәтеп, [[Әзербайжандар|әзербайжан]], әрмән, грузин , йәһүд халыҡтары менән тығыҙ бәйләнгән<ref>{{cite web|url=http://www.khazaria.com/genetics/kurds.html|title=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|last=khazaria|first=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|author=khazaria|accessdate=2012-08-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQw5Tum7|archivedate=2012-10-15}} {{цитата|Genetic analysis has shown that the Kurdish people are closely related to the Azeri, Armenian, Georgian, and Jewish peoples, descending from some common ancestors in the northern Near East region.}}</ref>. [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистан]]анында яҡынса Y-хромосомалы J2 гаплогруппаһы 28,5 % етә, I һәм R1b гаплогруппаһы — 17 %, R1a һәм J1 гаплогруппалары — 11,5 % , E гаплогруппаһы — 7,5 %, G гаплогруппаһы — 4 %, T гаплогруппаһы — 3 % тәшкил итә<ref name="ar">[http://www.eupedia.com/europe/european_y-dna_haplogroups.shtml Distribution of European Y-chromosome DNA (Y-DNA) haplogroups by country in percentage]</ref>. Төрөк Курдистанында яҡынса: I гаплогруппаһы — 20 %, R1a — 16 %, E — 11,5 %, J2 — 10,5 %, J1 — 9,5 %, R1b — 6 %, T һәм Q — 5 %, L — 4,5 %, G — 2,5 %, башҡалары — 9 % тәшкил итә<ref name="ar"/>. == Таралып ултырыуы == Әлеге ваҡытта курдтар 40 миллион кешенән дә кәм түгел. Курдтарҙың күпселеге Курдистан тәбәгендә йәшәй. 2,5 миллионға яҡын курд Европа һәм Америка илдәренә таралған, һәм улар ҡеүәтле һәм ойошҡан общиналар төҙөгән. === Төркиәлә === [[Төркиә|Төркиәнең]] көньяҡ-көнсығыш һәм көнсығышында Ван күле һәм Диярбаҡыр ҡалаһы районындағы территорияларҙы курдтарҙың ойошоп йәшәгән иң ҙур урыны. Шулай уҡ айырым курд биләмәләре барлыҡ Анатолия буйынса таралған, ҙур курд диаспоралары илдең көнбайышындағы ҙур ҡалаларҙа тупланған. Эксперт баһалары халыҡтың 20-23 % тураһында һөйләй<ref name="bme" />, һәм был 16-20 млн тәшкил итеүе мөмкин. Был иҫәпкә Төркиәнең төп курд халҡы һәм заза халҡы (зазаки телендә һөйләшкән) — 1,5 миллион тирәһе кеше, шулай уҡ, төрки теллегә әйләнгән байтаҡ төрөк курд ҡәбиләләре — 5,9 миллион тирәһе кеше<ref>[[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=TU Joshua Project — Ethnic People Groups of Turkey]</ref>). инә. Төркиәлә Төрөк Курдистананында, традиция булараҡ, юғары кимәлдә наҙанлыҡ күҙәтелә. === Иранда === Иранда курдтар Илам һәм Керманшаһ (көньяҡ курдтар: келхури, фейли, лактар, гурани, авромани), Курдистан (сорани) һәм Көнбайыш Әзербайжан (сорани һәм курманжи) остандарында, шулай уҡ уларға сиктәш Хәмәдан һәм Зәнжан остандары райондарында йәшәй. Шулай уҡ курд торлаҡтары Ирандың башҡа бөтә остандарында ла таралған. Курдтарҙың (башлыса ҡорманжиҙарҙың) компакт ултырған бик ҙур районы XVII быуатта [[Ғәббәс I|Аббас I]] шаһ яугир курд ҡәбиләләрен [[Хорасан|Хөрәсәнде]] төркмәндәрҙән һәм Хиуа ханлығынан һаҡлау маҡсатында ултыртҡан Төньяҡ Хөрәсәндә урынлашҡан. Иранда барлығы 5,5 миллионға яҡын курд иҫәпләнә<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IR Joshua Project — Ethnic People Groups of Iran]</ref>. Монархия Иранында барған интеграцион процестар һәм милләт-ара мөнәсәбәттәр Иран Курдистанындағы милләт-ара мөнәсәбәттәр характерында сағыла. Шаһ режимын ҡолатҡанға саҡлы илдә йәшәүсе милләттәрҙең бер ни тиклем яҡынайыуын иран милләтселеге сәйәсәте гарантиялаған. Ул капиталистик ҡоролошҡа хас йәмғиәт мөнәсәбәттәренең традицион формаларын емереүгә, ижтимағи структура һәм хужалыҡ формалашыуына йүнәлтелгән, дөйөм иран мәҙәниәте формаларын таратыуға, фарсы телен тормоштоң бөтә өлкәләренә индереүгә һ . б. йүнәлтелгән. Шул уҡ ваҡытта илдең фарсы булмаған халыҡтарының милли-мәҙәни ихтыяждарына әһәмиәт бирелмәгән. Иран курдтарының ижтимағи-сәйәси һәм иҡтисади ҡәнәғәтләнмәгәнлеге, уларҙың милли-дәүләт статусын ҡыҫыу һәм башҡа сәбәптәр власть структураларына, өҫтөнлөклө этнос вәкилдәренә (фарсы телле ирандарға) ҡарата дәғүәләр тыуыуына сәбәп этномәҙәни интеграцион процестар менән бәйләнеш һөҙөмтәһе ул. Шул уҡ ваҡытта хәрби һәм репрессив институттарҙы файҙаланыу дөйөм алғанда шаһ режимына милләт-ара мөнәсәбәттәрҙә билдәле бер баланс һаҡларға мөмкинлек биргән<ref>Жигалина О. И. «Иранский Курдистан: от конфликта к диалогу». Сборник «Ближний Восток и современность». Выпуск 15. М., ИИИиБВ, 2002. Стр. 352.</ref>. === Ираҡта === Шулай уҡ Ираҡта өс курд субэтносы (көрьяҡтан төньяҡҡа): гураниҙан көньяҡ курдтар, сорани (Киркук һәм Сөләймән районында) һәм илдең көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш биләмәләрендә ҡорманжи (Мосул районында) йәшәй. Ираҡ курдтарының этник территорияһының тик бер өлөшө генә баш ҡалаһы Эрбиль булған [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистаны]] автоном берәмегенә индерелгән. Ираҡта барлығы 5,6 млн курд йәшәй<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IZ Joshua Project — Ethnic People Groups of Iraq<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Курдтар, Ҡултыҡтағы ике илдең бер-береһе менән көрәше, Иран-Ираҡ һуғышы, арҡаһында сыҡҡан ығы-зығы менән файҙаланып, үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртып ҡалыу мөмкинлеге булһа ла, тик төп курд төркөмдәре араһында көсөргәнешлек кенә ҡырҡыулашҡан<ref>''Entessar N. ''The Kurds in Post-Revolutionary Iran and Iraq // Third World Quarterly, Vol. 6, No. 4 (Oct., 1984), p. 931</ref>. === Сүриәлә === Төньяҡ [[Сүриә]]лә 3,8—4 млн курд<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=SY Joshua Project — Ethnic People Groups of Syria]</ref>, башлыса ҡорманжи йәшәй. Сүриәнең курд әҙселеге халыҡтың яҡынса 15 % тәшкил итә. Сүриә курдтары Ҡамышлы, Кобани, Амудэ, Деррика, Африн, Хемко ҡалаларында ойошоп компактно йәшәй. === Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе илдәрендә === Курдтарҙы депортациялау. Әзербайжан курдтары. [[Файл:Микешин Типы Кавказа 1876.JPG|мини|справа|250px|''Микешин Михаил Осипович.'' Һулдан уңға: ике {{comment|утҡа табыныусы|зороастрийлы - чертопоклонник}} курд (езид), кабарды, чечен һәм Ван буйынан мосолман курд. ''1876 йылғы һүрәт.'']] Грузия, шулай уҡ Гяндж, Ҡарабах һәм Шәкин ханлыҡтары [[Рәсәй империяһы]] составына ингәндән һуң (1801 йылдан), курдтарҙың бер өлөшө рәсәй подданныйлығын алған. Шулай уҡ урыҫ-фарсы һуғыштарынан һуң (1804—1813, 1826—1828 йылдар) айырым ғаиләләр һәм ырыу-ҡәбилә төркөмдәре рәсәй Кавказ аръяғында ҡалалар. Был кешеләр Гөлөстан (1813 йыл) һәм Туркманчай (1828 йыл) килешеү шарттарына ярашлы, рәсәй подданныйлығына ингән ауылдарҙа йәшәгән, йә иран һәм төрөк властары ҡыҫымынан Әзербайжанға (өлөшләтә — Әрмәнстанға) ҡасып һәм яҡшы көтөүлектәр эҙләп күсеп килгән халыҡ булған. [[XIX быуат]]та аҙағына Кавказ аръяғына, иген уңмау һәм аслыҡ сәбәпле, Төркиәнән һәм Ирандан бик күп курдтар күсеп килгән. 1937 йылда Әрмәнстан һәм Әзербайжан курдтары, ә 1944 йылда — Грузия курдтары [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]] һәм Урта Азияға көсләп күсерелгән депортацияланған. 1989-90 йылдарҙа курдтар Урта Азиянан, Ҡаҙағстандан, Кавказ аръяғынан Рәсәйгә ([[Краснодар крайы|Краснодар]] һәм [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] крайҙарының, Ростов өлкәһенең, [[Адыгей Республикаһы|Адыгея]]ның айырым райондарына) {{comment|күсеп килгән|мигрировать}}. Курдтар элекке СССР илдәрендә: [[Әзербайжан]]да<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/006.shtml#s7 The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan]</ref>, [[Әрмәнстан]]да<ref>[http://www.armstat.am/en/?nid=52 Figures of Yerevan city / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia]</ref>, [[Грузия]]ла<ref>[http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 INTERNET AG — Frankfurt — Germany — Server + Hosting, Firewall, Loadbalancer, VPN, Domains, Leased Lines, SDSL , Managed Services, Rechenzentrum, data center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831235152/http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 |date=2006-08-31 }}</ref>, [[Төркмәнстан]]да һәм Ҡаҙағстанда курдтар йәшәй. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Рәсәйҙә асылда 23,2 мең курд йәшәгәне күренә. Айырым иҫәпкә алынған езидтар — 40,6 мең булған. {| class="standard" !Субъект федерации ||2010 йылда курдтар һаны, кеше. (<ref name="ЭтноЯз.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html 2010 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу. Халыҡтың милли составы һәм тәбәктәр буйынса рәсми йомғаҡтың киңәйтелгән исемлеге.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}</ref>) |- |Краснодар крайы |5 899 |- |Адыгей Республикаһы |4 528 |- |Һарытау өлкәһе ||2 851 |- |Ставрополь крайы |1 790 |- |[[Орёл өлкәһе|Орел өлкәһе]] |1 358 |- |<span style="font-size:smaller;"> курдтарҙың һаны 1000-дән артыҡ кеше тәшкил иткән субъекттар күрһәтелгән </span> |} Адыгеяла курдтар XX быуаттың 80-се — 90-сы йылдарында Ҡарабах конфликтынан ҡасып килгән ҡасаҡ курдтар һәм Кавказ аръяғының башҡа төбәктәренән, шулай уҡ Урта Азиянан килгән курдтар Красногвардейский районының Еленовское, Преображенское һәм Садовое ауылдарында {{comment|ойошоп|компактно}} йәшәйҙәр<ref>[[Российская газета]]: [http://www.rg.ru/2008/02/29/reg-kuban/kurdyvadygee.html «Каждый десятый курд, поселившийся в Красногвардейском районе, не имеет гражданства» 29 февраля 2008 г.]</ref>. == Дине == Курдтарҙың күпселеге — башлыса шәфи мәҙһәбе менән барған [[Мосолмандар|мосолман]]-сөнниселәр. Яҡынса 5-7 % курдтар шиғисылар ислам диненә ҡарай. Шиғисы ағымдарының береһе — алевизм — [[Төркиә]] курдтары иң тәүҙә заза халҡы ышанған дин. Исламдың икенсе шиғисы йүнәлеше Ахл-е Хакк («хәҡиҡәт кешеләре») үҙәген гурани һәм көньяҡ курдтар тәшкил итә. Иң үҙенсәлекле курд телле конфессиональ төркөмдәрҙең береһе булып езидтар һанала, улар ғәрәп шәйех Ади Мосафир (XII быуат) тәғлимәтенән килеп сыҡҡан синкретик дингә инана. Курдтар шулай уҡ христиан динендә тора. Башлыса улар [[Католицизм|католиктар]] һәм автокефаль сиркәү: халдейҙар, ассирийҙар, сүриә правослауҙар]] вәкилдәре. Улар барыһы ла арамей телдәрендә һөйләшәләр. Христиан курдтар шулай уҡ {{comment|Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе|БДБ}} илдәрендә, Европала һәм Америкала йәшәй, Төньяҡ һәм Көнбайыш Курдистанда уларҙың общиналары бар. Бер нисә мең курд бахаизм<ref name="kur">[http://www.kurdistanica.com/?q=book/export/html/95 kurdistanica] Religion in Kurdistan</ref> динен тота. == Курд милли хәрәкәте == Төркиәлә, Иранда һәм Ираҡта курд райондарының географик торошо ошо илдәрҙең үҙәк хөкүмәттәренә ҡаршы тороусы курд сәйәси ойошмаларының «йәшәү һәләтен» һәм көсөн билдәләүсе мөһим фактор булып тора. Географик фактор булараҡ, курдтарҙың таралып ултырыу проблемаһы власть өсөн оло ярыш барған һәм төбәк-ара конфликттар зонаһында нисек итеп этник хәрәкәткә кире йоғонто яһауын күрһәтә демонстрирует. Яҡын киләсәктә курд проблемаһының хәл ителеүен фаразлап булмай, ләкин был дәүләттәрҙең ысын федераль системалары сиктәрендә күпмелер дәрәжәлә курд автономияһы булыуы мөмкин<ref>''Entessar N. ''The Kurdish Mosaic of Discord // Third World Quarterly, Vol. 11, No. 4, Ethnicity in World Politics (Oct., 1989), p. 98.</ref>. Төрөк-курд конфликты [[Файл:Bêrîtanî-3.jpg|справа|мини|200x200пкс|Бисмиль курды]] Төрөк киң мәғлүмәт сараларында курд телен файҙаланыу тыйылған. Һуңғы йөҙйыллыҡта инглиз, рәсәй һәм һәм франция ғалимдары курд алфавитын төҙөгән. Әммә донъя йәмәғәтселеге фекере баҫымы, илдең яйлап демократлашыуы һәм Курд эшселәр партияһының әүҙемлеге кәмеүе менән бәйле, Төркиә аҙымлап поэтапно курд телен ҡулланыу өлкәһендәге тыйыуҙы әкренләп йомшартҡан. 2009 йылдың ғинуарынан Төркиә курд телендә тәүлек әйләнәһенә даими телетапшырыуҙар алып бара<ref>[https://web.archive.org/web/20090102205401/http://www.tagesschau.de/ausland/trt100.html Türkisches Staatsfernsehen sendet auf kurdisch]{{Ref-de}}(нем.)</ref>. Хәҙерге ваҡытта курд мәсьәләһе Төркиәнең артабанғы евроинтеграцияһында мөһим сығанаҡ мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Европа күпселек курдтарҙың төбәкләштерелеүен һәм автономлаштырылыуын, шулай уҡ уларҙың хоҡуҡтарының, европа стандарттарына ярашлы, үтәлешен талап итә<ref>[http://ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm Совет Европы подверг критике Турцию за не подписание хартии языков нацменьшинств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108070338/http://www.ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm |date=2010-11-08 }}</ref>. Тарих күрһәтеүенсә, курд проблемалары, ҡағиҙә булараҡ, үҙенең традицияларына, мәҙәни һәм ҡәбилә автономияһына ныҡ бәйләнгән был халыҡты шуларҙан мәхрүм итергә тырышыуҙан барлыҡҡа килгән. Икенсе яҡтан, автономия барлыҡҡа килһә лә, уның ғәмәли әһәмиәткә эйә булыуында шик барлыҡҡа килә<ref>''Elphinston W. G.''The Kurdish Question // International Affairs (Royal Institute of International Affairs 1944-), Vol. 22, No.1 (Jan., 1946), p. 103</ref>. == Салауат Ғәлләмов фаразлауы == Үҙенең «Башҡорд һинд-герман философияһы нигеҙҙәре» тигән 4-томлығында ғалим Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов күп һанлы тарихи факттар һәм мәҙәниәт өлкәһендәге оҡшашлыҡтарға таянып, Урал башҡордтары менән Месопотамия курдтарының ҡан-ҡәрҙәш булыуын дәлилләне<ref>Галлямов С. А. Основы башкордской индогерманской философии. Уфа: Китап, 2007 ISBN 5-295-03698-7</ref>. «Урал батыр» эпосын<ref>http://bashkurd.narod/ru/zaratushtra.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> анализлап һәм башҡорд халыҡ байрамдарын борон Уралда йәшәүселәрҙең - Куру ведий арийҙарының, иран Аландарының, артабан дорий Эллиндарының ҡорбан килтереү йолалары менән сағыштырып, хәҙерге заман башкорд эстетикаһының һинд-герман тамырҙарын билдәләне. Башҡорт, ҡорд, инглиз, шумер телдәрен сағыштырып өйрәнде<ref>Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского, английского, шумерского языков.Bashkurd/narod/ru</ref> <ref>Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение Уфа, 12 октября, "Башинформ", Марина Шумилова. Башкирские ученые-исследователи Салават Галлямов и генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин при содействии краеведа Луизы Фархшатовой нашли уникальный источник - географическую карту 1896 года, на которой обозначена область Башкорд - Башкерд. Эта область располагается на юге древнейшего государства Иран - на берегу Персидского залива. Здесь проживает двухмиллионный индоарийский народ Башкорд, разговаривающий на восточноиранском языке Башкарди. - Это открытие уфимских ученых все расставляет по местам в таком сложном вопросе, как этногенез башкирского народа, - сказал корреспонденту агентства "Башинформ" генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин. - В свое время историк-филолог Салават Галлямов открыл точное соответствие шумерского эпоса о Гильгамеше эпосу Урал-батыр и определил тем самым, что возраст башкирского народного сказания составляет четыре тысячи лет. Долгое время ученые не могли объяснить этот феномен. Позже Салават Галлямов, опираясь на исследования члена-корреспондента Академии наук СССР, доктора филологических наук Николая Дмитриева, указавшего на наличие иранской фонетики в современном языке башкир Южного Урала, выдвинул гипотезу об индоиранском происхождении башкирского народа, вопреки господствовавшей в отечественной науке теории о тюрко-алтайском этногенезе башкир. С открытием самого индоиранского народа Башкорд - Башкерд, фонетика языка которого точно соответствует фонетике языка башкир Южного Урала, теория об иранском происхождении башкир получила явное превосходство в исторической науке, считает Салават Галлямов. По словам Гали Валиуллина, в скором времени будет организована научная экспедиция из Башкортостана в иранский Башкорд. http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа») ИА "Башинформ" Сенсация в научном мире! 19 октября 2006 / Общество «Сенсация в научном мире. Исследователи из Национального музея республики нашли новый Башкортостан! Они утверждают, что это — одна из провинций Ирана, которая называется Башкорд. Открытие может перевернуть все представление о происхождении башкир. Если раньше утверждалось, что у башкир — тюркские корни, то теперь доказывается гипотеза арийского происхождения. Долгое время считалось, что у башкир — тюрко-алтайские корни, а значит родственные им народы — татары, монголы и узбеки. Сейчас ученые Национального музея проверяют новую версию: башкирский народ — истинный ариец. У него индоиранское происхождение — такое же, как у афганцев, индийцев и немцев. Научный сотрудник отдела истории края Национального музея РБ Салават Галлямов говорит, что в свое время интересовался языком башкарди. Учение Дмитриев и Руденко тоже придерживались теории иранского происхождения башкордов. Салават Галлямов искал сходства башкирского языка среди иранских диалектов. Подтверждение этой гипотезе нашлось случайно: перебирая старые книги, историк наткнулся на географическую карту Персии (нынешняя территория Ирана), составленную в конце 19 века, на которой и обозначена область Башкорд — возможная историческая родина башкир. Причем это — не единственное доказательство. Ученые говорят и о точном соответствии шумерского и башкирского эпосов. Также долгое время не могли понять, откуда на национальном костюме женщины-башкирки взялись морские кораллы и ракушки. Директор Национального музея РБ Гали Валиуллин показывает национальный женский костюм, который украшен ракушками каури. Каури — это морская ракушка, которая добывалась только в Персидском заливе и использовалась как украшение. http://en.wikipedia.org/wiki/Bashkardi http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа»)</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Эпосу «Урал-батыр» — 4 тысячи лет Уфа, ж-л «Шонкар», 1996. * Великий Хау Бен. Уфа, Госкомнауки РБ, 1997[9] * Башкорды от Гильгамеша до Заратуштры. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, ISBN 5-295-03513-1 : 10001998[10] * Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского и английского языков. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 1999[11] * Кордско-Башкордско-Англо-Русский словарь. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 2000[12] * Основы Башкордской Индо-Германской философии, 2001—2003. В 4-х томах: Онтология, Гносеология, Этика и * * * * Эстетика Древних Башкир (Башкортов). * Башкордский язык и санскрит. М., СПб, 2003. 308 с. * Башкордская философия. В 4 томах. Уфа: Китап, 2005. ISBN 5-295-03698-7 * Древние арии и вечный Курдистан. (Серия «Тайны древних цивилизаций») - М.: Вече. 2007 г., Твердый переплет, 555 стр. ISBN 978-9533-1407-7 Тираж: 3000 экз. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Һылтанмалар == http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа») [[Категория:Курдтар]] [[Категория:Иран халыҡтары]] [[Категория:Төркиә халыҡтары]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] svo6cpxceyt03fr49u9grx5vpl1m8wn 1296863 1296860 2026-05-14T05:40:17Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1296863 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Курдтар <br> | ширина = | подпись = | самоназвание = Kurd | численность = | расселение = {{TUR}}:<br>&nbsp;&nbsp; 13—18 млн. кеше<ref>[http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html Konda Poll]</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People |date=2017-09-20 }}: 18% Kurds out of 81,6 million total population (2014 est.) — 14,7 млн.</ref><ref name="bme">Beverley Milton-Edwards, «Contemporary politics in the Middle East» Polity, 2006. pg 231: "They form a population in all four states, making 23 percent in Turkey, 23 percent in Iraq, 10 percent in Iran and 8 percent in Syria (Mcdowell, 2003, p 3-4)</ref> <br> {{IRQ}}::<br>&nbsp;&nbsp;6,5 млн. кеше<ref name="bme"/><ref>Estimate based on 15 % to 20 % of 26,783,383: World Factbook</ref> <br> {{IRN}}:<br>&nbsp;&nbsp; 3.35—8 млн. кешегә яҡын<ref name="bme" /><ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 9780028657691 {{oq|en|With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq.}}</ref><ref name="worldfactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=The World Factbook - Iran|accessdate=2008-04-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |date=2012-02-03 }}</ref><ref>[http://www.unpo.org/content/view/7882/115/ UNPO — Iranian Kurdistan]</ref> <br> {{SYR}}:<br>&nbsp;&nbsp;1,7—2,2 млн. кешегә яҡын<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3580.htm Syria]</ref> <br> {{GER}}:<br>&nbsp;&nbsp;800 мең кеше<ref name="d1" /><ref name="d2">[http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ The Kurdish Diaspora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230063005/http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ |date=2010-12-30 }}</ref> <br> {{AFG}}<br>&nbsp;200 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{AZE}}<br>&nbsp;&nbsp;150 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{LBN}}:<br>80 мең кеше<ref name="d1">[http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ The Kurdish Diaspora]</ref> <br> {{RUS}}:<br>&nbsp;&nbsp;63,8 мең кеше<ref name="ЭтноЯз.2010" /> <br> {{GEO}}:<br>&nbsp;&nbsp;12 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{ARM}}:<br>&nbsp;&nbsp;32 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{KAZ}}:<br>&nbsp;&nbsp;38,3 мең кеше<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|title=Перепись-2009|subtitle=|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=kk|description=|deadlink=|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|archivedate=2015-04-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm |date=2015-04-23 }}</ref>{{недоступная ссылка|accessdate=2016-12-13}}<br> {{GBR}}:<br>&nbsp;&nbsp;37 470 кеше<ref name="d1" /><br> {{ISR}}:<br>&nbsp;&nbsp; от 11<ref>[http://books.google.com/books?id=sl4PIeyWriUC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=%22The+Kurds+and+Kurdistan:+A+General+Background%22&source=bl&ots=bi-xN5Xwcd&sig=jxTkV_bhnEkpbxL2uRSZEIpp1c0&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#PPA4,M1 Kurdish culture and society: an … — Google Books<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 32 мең кешегә яҡын<ref>Чернин В. Этническая карта Израиля: история, проблемы и перспективы развития.</ref><br> {{TKM}}:<br>&nbsp;&nbsp;6 тыс. чел.<ref name="d1" /><br> | вымер = | архкультура = | язык = курд телдәре | раса = европеоид раса | религия = күпселеге [[ислам]] динен тота <small> 7 быуаттан (сөнниселек, шулай уҡ шиғисылыҡ һәм алевизм)</small>, <br> езидизм <small>(езидтарҙа)</small>, христианлыҡ һәм йәһүдселек <small>(у Курдистан йәһүдтәре (лахлухтар)</small>) | родственные = <!--укажите с [[ВП:АИ|авторитетными источниками]]--> | входит = иран халыҡтары | включает = езидтар, заза | происхождение = Мидийлылар }} '''Курдтар''' (''[[Курд теле|курд]].'' کورد ''Kurd'') — [[Яҡын Көнсығыш]]та, башлыса [[Төркиә]]нең көнсығыш өлөшөндә (Төньяҡ Курдистан), көнбайыш [[Иран]]да (Көнсығыш Курдистан), төньяҡ [[Ираҡ]]та ([[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Көньяҡ Курдистан]]) һәм төньяҡ [[Сүриә]]лә (Көнбайыш Курдистан) йәшәүсе этник төркөм. Курд теленең бик күп диалекттары [[иран телдәре]]нең төньяҡ-көнбайыш төркөмсәһенә ҡарай. Курдтарҙың күпселеге [[ислам]] динен, әҙселеге — езидизм, [[христианлыҡ]] һәм [[йәһүдселек]] динен тота. == Этногенезы == Курдтарҙың килеп сығышы хәҙерге ваҡытта бәхәсле булып тора. Курдтарҙың сығышы тураһында төрлө фараздар әйтелә: атап әйткәндә, курдтарҙың скиф-мидий һәм Маррҙың яфет (картвелдар, әрмәндәр, халдтар, курдтар) гипотезалары. Хәҙерге курдтарҙың Төньяҡ Месопотамияла һәм Иран платоһында йәшәгән куртийҙарҙан килеп сыҡҡанлығын боронғо антик сығанаҡтар ҙа раҫлай (''бор. грек ''Κύρτιοι, ''латин. ''Cyrtii)<ref name="asat1">G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009</ref>. Атап әйткәндә, борон-борондан Фарсыстанда йәшәгән Куртийҙар ҡәбиләһе хаҡында хәбәр ителә. Куртийҙар Фарсыстан һәм Мидий Атропатенаһының<ref>{{cite web|first=Rüdiger|last=Schmitt|title=CYRTIANS|url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|work=Center for Iranian Studies, Encyclopædia Iranica|publisher=Columbia University|location=New York|accessdate=2009-05-09|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20071118230746/www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|archivedate=2007-11-18}}</ref> таулы өлкәләре тоташҡан урында, шулай уҡ Әрмән ҡалҡыулығында һәм Курдистанда, Каспий буйы өлкәләрендә һәм Иран Әзербайжанында<ref name="История Ирана">{{книга|заглавие=История Ирана|автор=|ссылка=|издание=|ответственный=М.С.Иванов|место=М.|издательство=МГУ|год=1977|том=|страницы=46}}</ref>йәшәгән һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән юлбаҫар ҡәбилә була<ref>Strabo 11.13.3</ref>. Боронғо фарсы монархияһы осоронда курдтар, моғайын, Әрмәнстан провинцияһы составына ингәндер. Курдтарҙың исемдәре (kwrt) телгә алына урта фарсы сығанаҡтарында (Карнамак-һәм Ардашер-һәм Папакан)<ref>A. Safrastian, Kurds and Kurdistan, The Harvill Press, 1948, p.16 and p.31</ref> телгә алына, ләкин, тикшеренеүселәр билдәләүенсә, ултыраҡ йәшәгән иран халҡы таулыларҙың тирмәләрендә Иран платоһының<ref>McDowall, David. 2000. </ref> көнбайышында йәшәгән күскенселәрҙе атап йөрөткән иртә урта быуатта иң элек социаль-иҡтисади термин була, һәм был ҡылыҡһырламаларға тап килгән теләһә ҡайһы иран телле ҡәбиләгә ҡарата ҡулланыла. Фәҡәт шуның өсөн дә Яңы осорға саҡлы «курд» атамаһы [[Загрос]]та, Үрге [[Месопотамия]]ла һәм Әрмән ҡалҡыулыҡтарында таралып ултырған һәм төрлө телдәрҙә/диалекттарҙа: курманджалар, зазактар, сорандар, лак, келхури, горандар, авромани телдәрендә һөйләшкән халыҡтарҙы иран халыҡтарына берләштергән. Төп «курд» телдәре/диалекттары тип хәҙерге заманда ҡорманжи, сорани һәм көньяҡ курд телдәре/диалекттары төркөмөн (лактар, келхури, фейли) атайҙар. Тикшеренеүҙәренә ярашлы, Д. Н. Маккензи, бөтөн төньяҡ-көнсығыш иран телдәре араһынан белуж һәм курд телдәренең көньяҡ-көнбайыш телдәренә (фарсы һәм уға ҡәрҙәш телдәргә)<ref>D. N. MacKenzie, "The Origins of Kurdish, " Transactions of the Philological Society, 1961b, pp. 68-86.</ref> ҙур яҡынлығын билдәләй. Был теория буйынса, был яҡынлыҡ үҙәк [[Иран]]да (Мидия) фарсы-курд-белуж берҙәмлеген сағылдырған, шул ваҡытта пракурдтар башта Луристандың [[Исфаһан]]дан<ref>Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). </ref> көнбайышта урынлашҡан таулы ерҙәрендә йәшәгән. [[Загрос]] тауҙарында йәшәп ятҡан көньяҡ курд теле һәм лур-бахтиар диалекттары араһындағы күсеү һөйләштәре курд һәм фарсы телдәре араһындағы «күпер» тип һаналыуы мөмкин<ref name="lang">[http://iranica.com/articles/kurdish-language-i Ludwig Paul. KURDISH LANGUAGE i. HISTORY OF THE KURDISH LANGUAGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813014646/http://www.iranica.com/articles/kurdish-language-i |date=2011-08-13 }}</ref>. Киреһенсә, шулай уҡ төньяҡ-көнбайыш төркөмсәгә ҡараған һәм шуға ярашлы урта [[Загрос]]та һәм [[Тигр]] һәм Евфрат сығанаҡтарында таралыш тапҡан гурани һәм зазаки кеүек «курд» телдәренең сығышы төп курд диалекттары менән бәйләнмәгән. Был телдәр каспий буйы регионынан сыҡҡан һәм уларҙың таралышы Иран тәпәш яҫы таулығының плато көнбайышына дейлемиттарҙың күсенеүе миграцияһы менән бәйле, һәм дейлемиттар артабан курдтар менән тығыҙ бәйләнешкә ингән. Шуның өсөн гурани һәм зазаки йоғонтоһо төньяҡ (ҡорманжи) һәм үҙәк курд (сорани) телдәрендә күренә<ref name="lang"/>. == Этник структураһы һәм телдәре == [[Файл:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|мини|слева|x200px|Джаф атамалы курд ҡәбиләһе юлбашсыһы. ''1914 йыл самаһы.'']] Курдтар — күп һанлы һәм йыш ҡына үҙҙәренең эпонимдары<ref>Перечень некоторых курдских племён по регионам см. на iranica.com: [http://iranica.com/articles/kurdish-tribes {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810060110/http://www.iranica.com/articles/kurdish-tribes |date=2011-08-10 }} Pierre Oberling. KURDISH TRIBES]]</ref>менән аталған төрлө ырыуҙар тупланмаһы берлеге. Традицион курд йәмғиәтендәге ижтимағи социаль мөнәсәбәттәрҙә ҡәбилә сығышы хәҙерге көндә лә бик мөһим<ref name="asat1" />. [[Фарсы теле|Фарсы телле]] XVI быуат курд тарихсыһы Шәрәф-хан Бидлиси курдтар дүрт халыҡҡа бүленә: ҡорманжи, лурҙар, келхури һәм гурани. Шулар араһынан көньяҡ-көнбайыш иран диалектында һөйләшкән лурҙарҙы әлеге ваҡытта ғәҙәттә курдтар составына индермәйҙәр. Келхури (лактар һәм фейлиҙар менән бергә) гурани менән ҡушылған һәм көньяҡта лурҙар менән тоташҡан ныҡ айырымланған дифференцированный '''көньяҡ курд''' берлеген тәшкил итә. Көньяҡ курдтар Керманшах һәм Илам иран остандарында, шулай уҡ [[Ираҡ]]тың көнсығыш райондарында йәшәй. '''Ҡорманжи''' — ҡалған күпселектең төп ҡәбилә өҫтө үҙатамаһы — заза курдтары ла ингән '''үҙәк һәм төньяҡ курдтар'''. Асылда ул иҫке мәғәнәләге «курд» терминына оҡшаған һәм тау ҡыуғын малсылығына нигеҙләнгән билдәле бер ижтимағи-иҡтисади ҡоролош йөрөтөүсеһен аңлата<ref name="asat1" />. Шуға ҡарамаҫтан ғилми әҙәбиәттә «ҡорманжи» термины менән ғәҙәттә фәҡәт төньяҡ курдтарын атайҙар, «үҙәк» курдтары артынан сиктәш өлкә биләмәләре менән ираҡ Сөләймәненә һәм Иран Курдистанына (курд. Kurdmancî Xwarû «көньяҡ ҡорманжи») фарсы атамаһы '''сорани '''нығынған. Лингвистик яҡтан ҡарағанда, хәҙер «курд» тип аталған телдәр/диалекттарҙы түбәндәге төркөмдәргә бүлергә мөмкин: * Курд телдәре: ** курманжи ** сорани (көньяҡ ҡорманжи) ** көньяҡ курд теле (келхури, фейли, лактар) * Дейлемит телдәре: ** гурани һәм авромани ** зазаки Шулай булыуға ҡарамаҫтан, көндәлек ҡулланышта ла, фәнни әҙәбиәттә лә йыш ҡына «курд теле» һәм уның диалекттары тураһында һүҙ барһа ла, иң яҡын курд телдәре — ҡорманжи һәм сорани һөйләшеүселәр араһында ла аңлашыу ныҡ ҡатмарлаша. Курдтарҙың күпселеге билингвтар һәм үҙҙәре йәшәгән дәүләттең төп телен: [[Төрөк теле|төрөк]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] һәм башҡа телдәрҙе белә. === Курдтар һәм заза === Заза — күскенсе ҡәбиләләр вариҫтары; баштараҡ хәҙерге Ирандың төньяғында, Каспий диңгеҙе ярында йәшәгән, шунан, ХVI быуаттан башлап, Әрмән ҡалҡыулығы биләмәләренә күскән. ХХ быуат башындағы геноцид осоронда зазалар күп әрмәндәрҙе ҡотҡарып алып ҡалған. Шулай, мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, 1876—1921 йй. әрмәндәр ҡыйралышы, геноциды барышында, 150 меңдән ашыу әрмәнде, башлыса тол ҡатын-ҡыҙҙы һәм етем балаларҙы зазалар ғаиләләре йәшертеп алып ҡалған. Минорский фекере буйынса, зазаны башҡа курдтарҙың дөйөм рәтенән айырыу дөрөҫ түгел<ref>{{книга |автор = В. Минорский |заглавие = Курды|место = Петроград |издательство = |год = 1915 |страниц = |страницы = 4-5 |isbn = }}</ref>. === Генетик тикшеренеүҙәр === Генетик анализ яҡын көнсығыш регионының төньяҡ өлөшөндө уртаҡ ата-бабаһы булғанын күрһәтеп, [[Әзербайжандар|әзербайжан]], әрмән, грузин , йәһүд халыҡтары менән тығыҙ бәйләнгән<ref>{{cite web|url=http://www.khazaria.com/genetics/kurds.html|title=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|last=khazaria|first=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|author=khazaria|accessdate=2012-08-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQw5Tum7|archivedate=2012-10-15}} {{цитата|Genetic analysis has shown that the Kurdish people are closely related to the Azeri, Armenian, Georgian, and Jewish peoples, descending from some common ancestors in the northern Near East region.}}</ref>. [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистан]]анында яҡынса Y-хромосомалы J2 гаплогруппаһы 28,5 % етә, I һәм R1b гаплогруппаһы — 17 %, R1a һәм J1 гаплогруппалары — 11,5 % , E гаплогруппаһы — 7,5 %, G гаплогруппаһы — 4 %, T гаплогруппаһы — 3 % тәшкил итә<ref name="ar">[http://www.eupedia.com/europe/european_y-dna_haplogroups.shtml Distribution of European Y-chromosome DNA (Y-DNA) haplogroups by country in percentage]</ref>. Төрөк Курдистанында яҡынса: I гаплогруппаһы — 20 %, R1a — 16 %, E — 11,5 %, J2 — 10,5 %, J1 — 9,5 %, R1b — 6 %, T һәм Q — 5 %, L — 4,5 %, G — 2,5 %, башҡалары — 9 % тәшкил итә<ref name="ar"/>. == Таралып ултырыуы == Әлеге ваҡытта курдтар 40 миллион кешенән дә кәм түгел. Курдтарҙың күпселеге Курдистан тәбәгендә йәшәй. 2,5 миллионға яҡын курд Европа һәм Америка илдәренә таралған, һәм улар ҡеүәтле һәм ойошҡан общиналар төҙөгән. === Төркиәлә === [[Төркиә|Төркиәнең]] көньяҡ-көнсығыш һәм көнсығышында Ван күле һәм Диярбаҡыр ҡалаһы районындағы территорияларҙы курдтарҙың ойошоп йәшәгән иң ҙур урыны. Шулай уҡ айырым курд биләмәләре барлыҡ Анатолия буйынса таралған, ҙур курд диаспоралары илдең көнбайышындағы ҙур ҡалаларҙа тупланған. Эксперт баһалары халыҡтың 20-23 % тураһында һөйләй<ref name="bme" />, һәм был 16-20 млн тәшкил итеүе мөмкин. Был иҫәпкә Төркиәнең төп курд халҡы һәм заза халҡы (зазаки телендә һөйләшкән) — 1,5 миллион тирәһе кеше, шулай уҡ, төрки теллегә әйләнгән байтаҡ төрөк курд ҡәбиләләре — 5,9 миллион тирәһе кеше<ref>[[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=TU Joshua Project — Ethnic People Groups of Turkey]</ref>). инә. Төркиәлә Төрөк Курдистананында, традиция булараҡ, юғары кимәлдә наҙанлыҡ күҙәтелә. === Иранда === Иранда курдтар Илам һәм Керманшаһ (көньяҡ курдтар: келхури, фейли, лактар, гурани, авромани), Курдистан (сорани) һәм Көнбайыш Әзербайжан (сорани һәм курманжи) остандарында, шулай уҡ уларға сиктәш Хәмәдан һәм Зәнжан остандары райондарында йәшәй. Шулай уҡ курд торлаҡтары Ирандың башҡа бөтә остандарында ла таралған. Курдтарҙың (башлыса ҡорманжиҙарҙың) компакт ултырған бик ҙур районы XVII быуатта [[Ғәббәс I|Аббас I]] шаһ яугир курд ҡәбиләләрен [[Хорасан|Хөрәсәнде]] төркмәндәрҙән һәм Хиуа ханлығынан һаҡлау маҡсатында ултыртҡан Төньяҡ Хөрәсәндә урынлашҡан. Иранда барлығы 5,5 миллионға яҡын курд иҫәпләнә<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IR Joshua Project — Ethnic People Groups of Iran]</ref>. Монархия Иранында барған интеграцион процестар һәм милләт-ара мөнәсәбәттәр Иран Курдистанындағы милләт-ара мөнәсәбәттәр характерында сағыла. Шаһ режимын ҡолатҡанға саҡлы илдә йәшәүсе милләттәрҙең бер ни тиклем яҡынайыуын иран милләтселеге сәйәсәте гарантиялаған. Ул капиталистик ҡоролошҡа хас йәмғиәт мөнәсәбәттәренең традицион формаларын емереүгә, ижтимағи структура һәм хужалыҡ формалашыуына йүнәлтелгән, дөйөм иран мәҙәниәте формаларын таратыуға, фарсы телен тормоштоң бөтә өлкәләренә индереүгә һ . б. йүнәлтелгән. Шул уҡ ваҡытта илдең фарсы булмаған халыҡтарының милли-мәҙәни ихтыяждарына әһәмиәт бирелмәгән. Иран курдтарының ижтимағи-сәйәси һәм иҡтисади ҡәнәғәтләнмәгәнлеге, уларҙың милли-дәүләт статусын ҡыҫыу һәм башҡа сәбәптәр власть структураларына, өҫтөнлөклө этнос вәкилдәренә (фарсы телле ирандарға) ҡарата дәғүәләр тыуыуына сәбәп этномәҙәни интеграцион процестар менән бәйләнеш һөҙөмтәһе ул. Шул уҡ ваҡытта хәрби һәм репрессив институттарҙы файҙаланыу дөйөм алғанда шаһ режимына милләт-ара мөнәсәбәттәрҙә билдәле бер баланс һаҡларға мөмкинлек биргән<ref>Жигалина О. И. «Иранский Курдистан: от конфликта к диалогу». Сборник «Ближний Восток и современность». Выпуск 15. М., ИИИиБВ, 2002. Стр. 352.</ref>. === Ираҡта === Шулай уҡ Ираҡта өс курд субэтносы (көрьяҡтан төньяҡҡа): гураниҙан көньяҡ курдтар, сорани (Киркук һәм Сөләймән районында) һәм илдең көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш биләмәләрендә ҡорманжи (Мосул районында) йәшәй. Ираҡ курдтарының этник территорияһының тик бер өлөшө генә баш ҡалаһы Эрбиль булған [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистаны]] автоном берәмегенә индерелгән. Ираҡта барлығы 5,6 млн курд йәшәй<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IZ Joshua Project — Ethnic People Groups of Iraq<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Курдтар, Ҡултыҡтағы ике илдең бер-береһе менән көрәше, Иран-Ираҡ һуғышы, арҡаһында сыҡҡан ығы-зығы менән файҙаланып, үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртып ҡалыу мөмкинлеге булһа ла, тик төп курд төркөмдәре араһында көсөргәнешлек кенә ҡырҡыулашҡан<ref>''Entessar N. ''The Kurds in Post-Revolutionary Iran and Iraq // Third World Quarterly, Vol. 6, No. 4 (Oct., 1984), p. 931</ref>. === Сүриәлә === Төньяҡ [[Сүриә]]лә 3,8—4 млн курд<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=SY Joshua Project — Ethnic People Groups of Syria]</ref>, башлыса ҡорманжи йәшәй. Сүриәнең курд әҙселеге халыҡтың яҡынса 15 % тәшкил итә. Сүриә курдтары Ҡамышлы, Кобани, Амудэ, Деррика, Африн, Хемко ҡалаларында ойошоп компактно йәшәй. === Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе илдәрендә === Курдтарҙы депортациялау. Әзербайжан курдтары. [[Файл:Микешин Типы Кавказа 1876.JPG|мини|справа|250px|''Микешин Михаил Осипович.'' Һулдан уңға: ике {{comment|утҡа табыныусы|зороастрийлы - чертопоклонник}} курд (езид), кабарды, чечен һәм Ван буйынан мосолман курд. ''1876 йылғы һүрәт.'']] Грузия, шулай уҡ Гяндж, Ҡарабах һәм Шәкин ханлыҡтары [[Рәсәй империяһы]] составына ингәндән һуң (1801 йылдан), курдтарҙың бер өлөшө рәсәй подданныйлығын алған. Шулай уҡ урыҫ-фарсы һуғыштарынан һуң (1804—1813, 1826—1828 йылдар) айырым ғаиләләр һәм ырыу-ҡәбилә төркөмдәре рәсәй Кавказ аръяғында ҡалалар. Был кешеләр Гөлөстан (1813 йыл) һәм Туркманчай (1828 йыл) килешеү шарттарына ярашлы, рәсәй подданныйлығына ингән ауылдарҙа йәшәгән, йә иран һәм төрөк властары ҡыҫымынан Әзербайжанға (өлөшләтә — Әрмәнстанға) ҡасып һәм яҡшы көтөүлектәр эҙләп күсеп килгән халыҡ булған. [[XIX быуат]]та аҙағына Кавказ аръяғына, иген уңмау һәм аслыҡ сәбәпле, Төркиәнән һәм Ирандан бик күп курдтар күсеп килгән. 1937 йылда Әрмәнстан һәм Әзербайжан курдтары, ә 1944 йылда — Грузия курдтары [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]] һәм Урта Азияға көсләп күсерелгән депортацияланған. 1989-90 йылдарҙа курдтар Урта Азиянан, Ҡаҙағстандан, Кавказ аръяғынан Рәсәйгә ([[Краснодар крайы|Краснодар]] һәм [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] крайҙарының, Ростов өлкәһенең, [[Адыгей Республикаһы|Адыгея]]ның айырым райондарына) {{comment|күсеп килгән|мигрировать}}. Курдтар элекке СССР илдәрендә: [[Әзербайжан]]да<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/006.shtml#s7 The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan]</ref>, [[Әрмәнстан]]да<ref>[http://www.armstat.am/en/?nid=52 Figures of Yerevan city / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia]</ref>, [[Грузия]]ла<ref>[http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 INTERNET AG — Frankfurt — Germany — Server + Hosting, Firewall, Loadbalancer, VPN, Domains, Leased Lines, SDSL , Managed Services, Rechenzentrum, data center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831235152/http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 |date=2006-08-31 }}</ref>, [[Төркмәнстан]]да һәм Ҡаҙағстанда курдтар йәшәй. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Рәсәйҙә асылда 23,2 мең курд йәшәгәне күренә. Айырым иҫәпкә алынған езидтар — 40,6 мең булған. {| class="standard" !Субъект федерации ||2010 йылда курдтар һаны, кеше. (<ref name="ЭтноЯз.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html 2010 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу. Халыҡтың милли составы һәм тәбәктәр буйынса рәсми йомғаҡтың киңәйтелгән исемлеге.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}</ref>) |- |Краснодар крайы |5 899 |- |Адыгей Республикаһы |4 528 |- |Һарытау өлкәһе ||2 851 |- |Ставрополь крайы |1 790 |- |[[Орёл өлкәһе|Орел өлкәһе]] |1 358 |- |<span style="font-size:smaller;"> курдтарҙың һаны 1000-дән артыҡ кеше тәшкил иткән субъекттар күрһәтелгән </span> |} Адыгеяла курдтар XX быуаттың 80-се — 90-сы йылдарында Ҡарабах конфликтынан ҡасып килгән ҡасаҡ курдтар һәм Кавказ аръяғының башҡа төбәктәренән, шулай уҡ Урта Азиянан килгән курдтар Красногвардейский районының Еленовское, Преображенское һәм Садовое ауылдарында {{comment|ойошоп|компактно}} йәшәйҙәр<ref>[[Российская газета]]: [http://www.rg.ru/2008/02/29/reg-kuban/kurdyvadygee.html «Каждый десятый курд, поселившийся в Красногвардейском районе, не имеет гражданства» 29 февраля 2008 г.]</ref>. == Дине == Курдтарҙың күпселеге — башлыса шәфи мәҙһәбе менән барған [[Мосолмандар|мосолман]]-сөнниселәр. Яҡынса 5-7 % курдтар шиғисылар ислам диненә ҡарай. Шиғисы ағымдарының береһе — алевизм — [[Төркиә]] курдтары иң тәүҙә заза халҡы ышанған дин. Исламдың икенсе шиғисы йүнәлеше Ахл-е Хакк («хәҡиҡәт кешеләре») үҙәген гурани һәм көньяҡ курдтар тәшкил итә. Иң үҙенсәлекле курд телле конфессиональ төркөмдәрҙең береһе булып езидтар һанала, улар ғәрәп шәйех Ади Мосафир (XII быуат) тәғлимәтенән килеп сыҡҡан синкретик дингә инана. Курдтар шулай уҡ христиан динендә тора. Башлыса улар [[Католицизм|католиктар]] һәм автокефаль сиркәү: халдейҙар, ассирийҙар, сүриә правослауҙар]] вәкилдәре. Улар барыһы ла арамей телдәрендә һөйләшәләр. Христиан курдтар шулай уҡ {{comment|Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе|БДБ}} илдәрендә, Европала һәм Америкала йәшәй, Төньяҡ һәм Көнбайыш Курдистанда уларҙың общиналары бар. Бер нисә мең курд бахаизм<ref name="kur">[http://www.kurdistanica.com/?q=book/export/html/95 kurdistanica] Religion in Kurdistan</ref> динен тота. == Курд милли хәрәкәте == Төркиәлә, Иранда һәм Ираҡта курд райондарының географик торошо ошо илдәрҙең үҙәк хөкүмәттәренә ҡаршы тороусы курд сәйәси ойошмаларының «йәшәү һәләтен» һәм көсөн билдәләүсе мөһим фактор булып тора. Географик фактор булараҡ, курдтарҙың таралып ултырыу проблемаһы власть өсөн оло ярыш барған һәм төбәк-ара конфликттар зонаһында нисек итеп этник хәрәкәткә кире йоғонто яһауын күрһәтә демонстрирует. Яҡын киләсәктә курд проблемаһының хәл ителеүен фаразлап булмай, ләкин был дәүләттәрҙең ысын федераль системалары сиктәрендә күпмелер дәрәжәлә курд автономияһы булыуы мөмкин<ref>''Entessar N. ''The Kurdish Mosaic of Discord // Third World Quarterly, Vol. 11, No. 4, Ethnicity in World Politics (Oct., 1989), p. 98.</ref>. Төрөк-курд конфликты [[Файл:Bêrîtanî-3.jpg|справа|мини|200x200пкс|Бисмиль курды]] Төрөк киң мәғлүмәт сараларында курд телен файҙаланыу тыйылған. Һуңғы йөҙйыллыҡта инглиз, рәсәй һәм һәм франция ғалимдары курд алфавитын төҙөгән. Әммә донъя йәмәғәтселеге фекере баҫымы, илдең яйлап демократлашыуы һәм Курд эшселәр партияһының әүҙемлеге кәмеүе менән бәйле, Төркиә аҙымлап поэтапно курд телен ҡулланыу өлкәһендәге тыйыуҙы әкренләп йомшартҡан. 2009 йылдың ғинуарынан Төркиә курд телендә тәүлек әйләнәһенә даими телетапшырыуҙар алып бара<ref>[https://web.archive.org/web/20090102205401/http://www.tagesschau.de/ausland/trt100.html Türkisches Staatsfernsehen sendet auf kurdisch]{{Ref-de}}(нем.)</ref>. Хәҙерге ваҡытта курд мәсьәләһе Төркиәнең артабанғы евроинтеграцияһында мөһим сығанаҡ мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Европа күпселек курдтарҙың төбәкләштерелеүен һәм автономлаштырылыуын, шулай уҡ уларҙың хоҡуҡтарының, европа стандарттарына ярашлы, үтәлешен талап итә<ref>[http://ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm Совет Европы подверг критике Турцию за не подписание хартии языков нацменьшинств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108070338/http://www.ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm |date=2010-11-08 }}</ref>. Тарих күрһәтеүенсә, курд проблемалары, ҡағиҙә булараҡ, үҙенең традицияларына, мәҙәни һәм ҡәбилә автономияһына ныҡ бәйләнгән был халыҡты шуларҙан мәхрүм итергә тырышыуҙан барлыҡҡа килгән. Икенсе яҡтан, автономия барлыҡҡа килһә лә, уның ғәмәли әһәмиәткә эйә булыуында шик барлыҡҡа килә<ref>''Elphinston W. G.''The Kurdish Question // International Affairs (Royal Institute of International Affairs 1944-), Vol. 22, No.1 (Jan., 1946), p. 103</ref>. == Салауат Ғәлләмов фаразлауы == Үҙенең «Башҡорд һинд-герман философияһы нигеҙҙәре» тигән 4-томлығында ғалим Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов күп һанлы тарихи факттар һәм мәҙәниәт өлкәһендәге оҡшашлыҡтарға таянып, Урал башҡордтары менән Месопотамия курдтарының ҡан-ҡәрҙәш булыуын дәлилләне<ref>Галлямов С. А. Основы башкордской индогерманской философии. Уфа: Китап, 2007 ISBN 5-295-03698-7</ref>. «Урал батыр» эпосын<ref>http://bashkurd.narod/ru/zaratushtra.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> анализлап һәм башҡорд халыҡ байрамдарын борон Уралда йәшәүселәрҙең - Куру ведий арийҙарының, иран Аландарының, артабан дорий Эллиндарының ҡорбан килтереү йолалары менән сағыштырып, хәҙерге заман башкорд эстетикаһының һинд-герман тамырҙарын билдәләне. Башҡорт, ҡорд, инглиз, шумер телдәрен сағыштырып өйрәнде<ref>Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского, английского, шумерского языков.Bashkurd/narod/ru</ref> <ref>Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение Уфа, 12 октября, "Башинформ", Марина Шумилова. Башкирские ученые-исследователи Салават Галлямов и генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин при содействии краеведа Луизы Фархшатовой нашли уникальный источник - географическую карту 1896 года, на которой обозначена область Башкорд - Башкерд. Эта область располагается на юге древнейшего государства Иран - на берегу Персидского залива. Здесь проживает двухмиллионный индоарийский народ Башкорд, разговаривающий на восточноиранском языке Башкарди. - Это открытие уфимских ученых все расставляет по местам в таком сложном вопросе, как этногенез башкирского народа, - сказал корреспонденту агентства "Башинформ" генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин. - В свое время историк-филолог Салават Галлямов открыл точное соответствие шумерского эпоса о Гильгамеше эпосу Урал-батыр и определил тем самым, что возраст башкирского народного сказания составляет четыре тысячи лет. Долгое время ученые не могли объяснить этот феномен. Позже Салават Галлямов, опираясь на исследования члена-корреспондента Академии наук СССР, доктора филологических наук Николая Дмитриева, указавшего на наличие иранской фонетики в современном языке башкир Южного Урала, выдвинул гипотезу об индоиранском происхождении башкирского народа, вопреки господствовавшей в отечественной науке теории о тюрко-алтайском этногенезе башкир. С открытием самого индоиранского народа Башкорд - Башкерд, фонетика языка которого точно соответствует фонетике языка башкир Южного Урала, теория об иранском происхождении башкир получила явное превосходство в исторической науке, считает Салават Галлямов. По словам Гали Валиуллина, в скором времени будет организована научная экспедиция из Башкортостана в иранский Башкорд. http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа») ИА "Башинформ" Сенсация в научном мире! 19 октября 2006 / Общество «Сенсация в научном мире. Исследователи из Национального музея республики нашли новый Башкортостан! Они утверждают, что это — одна из провинций Ирана, которая называется Башкорд. Открытие может перевернуть все представление о происхождении башкир. Если раньше утверждалось, что у башкир — тюркские корни, то теперь доказывается гипотеза арийского происхождения. Долгое время считалось, что у башкир — тюрко-алтайские корни, а значит родственные им народы — татары, монголы и узбеки. Сейчас ученые Национального музея проверяют новую версию: башкирский народ — истинный ариец. У него индоиранское происхождение — такое же, как у афганцев, индийцев и немцев. Научный сотрудник отдела истории края Национального музея РБ Салават Галлямов говорит, что в свое время интересовался языком башкарди. Учение Дмитриев и Руденко тоже придерживались теории иранского происхождения башкордов. Салават Галлямов искал сходства башкирского языка среди иранских диалектов. Подтверждение этой гипотезе нашлось случайно: перебирая старые книги, историк наткнулся на географическую карту Персии (нынешняя территория Ирана), составленную в конце 19 века, на которой и обозначена область Башкорд — возможная историческая родина башкир. Причем это — не единственное доказательство. Ученые говорят и о точном соответствии шумерского и башкирского эпосов. Также долгое время не могли понять, откуда на национальном костюме женщины-башкирки взялись морские кораллы и ракушки. Директор Национального музея РБ Гали Валиуллин показывает национальный женский костюм, который украшен ракушками каури. Каури — это морская ракушка, которая добывалась только в Персидском заливе и использовалась как украшение. http://en.wikipedia.org/wiki/Bashkardi http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа»)</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Эпосу «Урал-батыр» — 4 тысячи лет Уфа, ж-л «Шонкар», 1996. * Великий Хау Бен. Уфа, Госкомнауки РБ, 1997[9] * Башкорды от Гильгамеша до Заратуштры. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, ISBN 5-295-03513-1 : 10001998[10] * Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского и английского языков. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 1999[11] * Кордско-Башкордско-Англо-Русский словарь. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 2000[12] * Основы Башкордской Индо-Германской философии, 2001—2003. В 4-х томах: Онтология, Гносеология, Этика и * * * * Эстетика Древних Башкир (Башкортов). * Башкордский язык и санскрит. М., СПб, 2003. 308 с. * Башкордская философия. В 4 томах. Уфа: Китап, 2005. ISBN 5-295-03698-7 * Древние арии и вечный Курдистан. (Серия «Тайны древних цивилизаций») - М.: Вече. 2007 г., Твердый переплет, 555 стр. ISBN 978-9533-1407-7 Тираж: 3000 экз. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Һылтанмалар == * [http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа»)] [[Категория:Курдтар]] [[Категория:Иран халыҡтары]] [[Категория:Төркиә халыҡтары]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] eqowoj2x1bidrwk0gtqiidreb99po2i 1296868 1296863 2026-05-14T05:49:28Z Akkashka 14326 1296868 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Курдтар <br> | ширина = | подпись = | самоназвание = Kurd | численность = | расселение = {{TUR}}:<br>&nbsp;&nbsp; 13—18 млн. кеше<ref>[http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html Konda Poll]</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People |date=2017-09-20 }}: 18% Kurds out of 81,6 million total population (2014 est.) — 14,7 млн.</ref><ref name="bme">Beverley Milton-Edwards, «Contemporary politics in the Middle East» Polity, 2006. pg 231: "They form a population in all four states, making 23 percent in Turkey, 23 percent in Iraq, 10 percent in Iran and 8 percent in Syria (Mcdowell, 2003, p 3-4)</ref> <br> {{IRQ}}::<br>&nbsp;&nbsp;6,5 млн. кеше<ref name="bme"/><ref>Estimate based on 15 % to 20 % of 26,783,383: World Factbook</ref> <br> {{IRN}}:<br>&nbsp;&nbsp; 3.35—8 млн. кешегә яҡын<ref name="bme" /><ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 9780028657691 {{oq|en|With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq.}}</ref><ref name="worldfactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=The World Factbook - Iran|accessdate=2008-04-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |date=2012-02-03 }}</ref><ref>[http://www.unpo.org/content/view/7882/115/ UNPO — Iranian Kurdistan]</ref> <br> {{SYR}}:<br>&nbsp;&nbsp;1,7—2,2 млн. кешегә яҡын<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3580.htm Syria]</ref> <br> {{GER}}:<br>&nbsp;&nbsp;800 мең кеше<ref name="d1" /><ref name="d2">[http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ The Kurdish Diaspora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230063005/http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ |date=2010-12-30 }}</ref> <br> {{AFG}}<br>&nbsp;200 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{AZE}}<br>&nbsp;&nbsp;150 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{LBN}}:<br>80 мең кеше<ref name="d1">[http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ The Kurdish Diaspora]</ref> <br> {{RUS}}:<br>&nbsp;&nbsp;63,8 мең кеше<ref name="ЭтноЯз.2010" /> <br> {{GEO}}:<br>&nbsp;&nbsp;12 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{ARM}}:<br>&nbsp;&nbsp;32 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{KAZ}}:<br>&nbsp;&nbsp;38,3 мең кеше<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|title=Перепись-2009|subtitle=|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=kk|description=|deadlink=|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|archivedate=2015-04-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm |date=2015-04-23 }}</ref>{{недоступная ссылка|accessdate=2016-12-13}}<br> {{GBR}}:<br>&nbsp;&nbsp;37 470 кеше<ref name="d1" /><br> {{ISR}}:<br>&nbsp;&nbsp; от 11<ref>[http://books.google.com/books?id=sl4PIeyWriUC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=%22The+Kurds+and+Kurdistan:+A+General+Background%22&source=bl&ots=bi-xN5Xwcd&sig=jxTkV_bhnEkpbxL2uRSZEIpp1c0&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#PPA4,M1 Kurdish culture and society: an … — Google Books<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 32 мең кешегә яҡын<ref>Чернин В. Этническая карта Израиля: история, проблемы и перспективы развития.</ref><br> {{TKM}}:<br>&nbsp;&nbsp;6 тыс. чел.<ref name="d1" /><br> | вымер = | архкультура = | язык = курд телдәре | раса = европеоид раса | религия = күпселеге [[ислам]] динен тота <small> 7 быуаттан (сөнниселек, шулай уҡ шиғисылыҡ һәм алевизм)</small>, <br> езидизм <small>(езидтарҙа)</small>, христианлыҡ һәм йәһүдселек <small>(у Курдистан йәһүдтәре (лахлухтар)</small>) | родственные = <!--укажите с [[ВП:АИ|авторитетными источниками]]--> | входит = иран халыҡтары | включает = езидтар, заза | происхождение = Мидийлылар }} '''Курдтар''' (''[[Курд теле|курд]].'' کورد ''Kurd'') — [[Яҡын Көнсығыш]]та, башлыса [[Төркиә]]нең көнсығыш өлөшөндә (Төньяҡ Курдистан), көнбайыш [[Иран]]да (Көнсығыш Курдистан), төньяҡ [[Ираҡ]]та ([[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Көньяҡ Курдистан]]) һәм төньяҡ [[Сүриә]]лә (Көнбайыш Курдистан) йәшәүсе этник төркөм. Курд теленең бик күп диалекттары [[иран телдәре]]нең төньяҡ-көнбайыш төркөмсәһенә ҡарай. Курдтарҙың күпселеге [[ислам]] динен, әҙселеге — езидизм, [[христианлыҡ]] һәм [[йәһүдселек]] динен тота. == Этногенезы == Курдтарҙың килеп сығышы хәҙерге ваҡытта бәхәсле булып тора. Курдтарҙың сығышы тураһында төрлө фараздар әйтелә: атап әйткәндә, курдтарҙың скиф-мидий һәм Маррҙың яфет (картвелдар, әрмәндәр, халдтар, курдтар) гипотезалары. Хәҙерге курдтарҙың Төньяҡ Месопотамияла һәм Иран платоһында йәшәгән куртийҙарҙан килеп сыҡҡанлығын боронғо антик сығанаҡтар ҙа раҫлай (''бор. грек ''Κύρτιοι, ''латин. ''Cyrtii)<ref name="asat1">G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009</ref>. Атап әйткәндә, борон-борондан Фарсыстанда йәшәгән Куртийҙар ҡәбиләһе хаҡында хәбәр ителә. Куртийҙар Фарсыстан һәм Мидий Атропатенаһының<ref>{{cite web|first=Rüdiger|last=Schmitt|title=CYRTIANS|url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|work=Center for Iranian Studies, Encyclopædia Iranica|publisher=Columbia University|location=New York|accessdate=2009-05-09|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20071118230746/www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|archivedate=2007-11-18}}</ref> таулы өлкәләре тоташҡан урында, шулай уҡ Әрмән ҡалҡыулығында һәм Курдистанда, Каспий буйы өлкәләрендә һәм Иран Әзербайжанында<ref name="История Ирана">{{книга|заглавие=История Ирана|автор=|ссылка=|издание=|ответственный=М.С.Иванов|место=М.|издательство=МГУ|год=1977|том=|страницы=46}}</ref>йәшәгән һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән юлбаҫар ҡәбилә була<ref>Strabo 11.13.3</ref>. Боронғо фарсы монархияһы осоронда курдтар, моғайын, Әрмәнстан провинцияһы составына ингәндер. Курдтарҙың исемдәре (kwrt) телгә алына урта фарсы сығанаҡтарында (Карнамак-һәм Ардашер-һәм Папакан)<ref>A. Safrastian, Kurds and Kurdistan, The Harvill Press, 1948, p.16 and p.31</ref> телгә алына, ләкин, тикшеренеүселәр билдәләүенсә, ултыраҡ йәшәгән иран халҡы таулыларҙың тирмәләрендә Иран платоһының<ref>McDowall, David. 2000. </ref> көнбайышында йәшәгән күскенселәрҙе атап йөрөткән иртә урта быуатта иң элек социаль-иҡтисади термин була, һәм был ҡылыҡһырламаларға тап килгән теләһә ҡайһы иран телле ҡәбиләгә ҡарата ҡулланыла. Фәҡәт шуның өсөн дә Яңы осорға саҡлы «курд» атамаһы [[Загрос]]та, Үрге [[Месопотамия]]ла һәм Әрмән ҡалҡыулыҡтарында таралып ултырған һәм төрлө телдәрҙә/диалекттарҙа: курманджалар, зазактар, сорандар, лак, келхури, горандар, авромани телдәрендә һөйләшкән халыҡтарҙы иран халыҡтарына берләштергән. Төп «курд» телдәре/диалекттары тип хәҙерге заманда ҡорманжи, сорани һәм көньяҡ курд телдәре/диалекттары төркөмөн (лактар, келхури, фейли) атайҙар. Тикшеренеүҙәренә ярашлы, Д. Н. Маккензи, бөтөн төньяҡ-көнсығыш иран телдәре араһынан белуж һәм курд телдәренең көньяҡ-көнбайыш телдәренә (фарсы һәм уға ҡәрҙәш телдәргә)<ref>D. N. MacKenzie, "The Origins of Kurdish, " Transactions of the Philological Society, 1961b, pp. 68-86.</ref> ҙур яҡынлығын билдәләй. Был теория буйынса, был яҡынлыҡ үҙәк [[Иран]]да (Мидия) фарсы-курд-белуж берҙәмлеген сағылдырған, шул ваҡытта пракурдтар башта Луристандың [[Исфаһан]]дан<ref>Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). </ref> көнбайышта урынлашҡан таулы ерҙәрендә йәшәгән. [[Загрос]] тауҙарында йәшәп ятҡан көньяҡ курд теле һәм лур-бахтиар диалекттары араһындағы күсеү һөйләштәре курд һәм фарсы телдәре араһындағы «күпер» тип һаналыуы мөмкин<ref name="lang">[http://iranica.com/articles/kurdish-language-i Ludwig Paul. KURDISH LANGUAGE i. HISTORY OF THE KURDISH LANGUAGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813014646/http://www.iranica.com/articles/kurdish-language-i |date=2011-08-13 }}</ref>. Киреһенсә, шулай уҡ төньяҡ-көнбайыш төркөмсәгә ҡараған һәм шуға ярашлы урта [[Загрос]]та һәм [[Тигр]] һәм Евфрат сығанаҡтарында таралыш тапҡан гурани һәм зазаки кеүек «курд» телдәренең сығышы төп курд диалекттары менән бәйләнмәгән. Был телдәр каспий буйы регионынан сыҡҡан һәм уларҙың таралышы Иран тәпәш яҫы таулығының плато көнбайышына дейлемиттарҙың күсенеүе миграцияһы менән бәйле, һәм дейлемиттар артабан курдтар менән тығыҙ бәйләнешкә ингән. Шуның өсөн гурани һәм зазаки йоғонтоһо төньяҡ (ҡорманжи) һәм үҙәк курд (сорани) телдәрендә күренә<ref name="lang"/>. == Этник структураһы һәм телдәре == [[Файл:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|мини|слева|x200px|Джаф атамалы курд ҡәбиләһе юлбашсыһы. ''1914 йыл самаһы.'']] Курдтар — күп һанлы һәм йыш ҡына үҙҙәренең эпонимдары<ref>Перечень некоторых курдских племён по регионам см. на iranica.com: [http://iranica.com/articles/kurdish-tribes {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810060110/http://www.iranica.com/articles/kurdish-tribes |date=2011-08-10 }} Pierre Oberling. KURDISH TRIBES]]</ref>менән аталған төрлө ырыуҙар тупланмаһы берлеге. Традицион курд йәмғиәтендәге ижтимағи социаль мөнәсәбәттәрҙә ҡәбилә сығышы хәҙерге көндә лә бик мөһим<ref name="asat1" />. [[Фарсы теле|Фарсы телле]] XVI быуат курд тарихсыһы Шәрәф-хан Бидлиси курдтар дүрт халыҡҡа бүленә: ҡорманжи, лурҙар, келхури һәм гурани. Шулар араһынан көньяҡ-көнбайыш иран диалектында һөйләшкән лурҙарҙы әлеге ваҡытта ғәҙәттә курдтар составына индермәйҙәр. Келхури (лактар һәм фейлиҙар менән бергә) гурани менән ҡушылған һәм көньяҡта лурҙар менән тоташҡан ныҡ айырымланған дифференцированный '''көньяҡ курд''' берлеген тәшкил итә. Көньяҡ курдтар Керманшах һәм Илам иран остандарында, шулай уҡ [[Ираҡ]]тың көнсығыш райондарында йәшәй. '''Ҡорманжи''' — ҡалған күпселектең төп ҡәбилә өҫтө үҙатамаһы — заза курдтары ла ингән '''үҙәк һәм төньяҡ курдтар'''. Асылда ул иҫке мәғәнәләге «курд» терминына оҡшаған һәм тау ҡыуғын малсылығына нигеҙләнгән билдәле бер ижтимағи-иҡтисади ҡоролош йөрөтөүсеһен аңлата<ref name="asat1" />. Шуға ҡарамаҫтан ғилми әҙәбиәттә «ҡорманжи» термины менән ғәҙәттә фәҡәт төньяҡ курдтарын атайҙар, «үҙәк» курдтары артынан сиктәш өлкә биләмәләре менән ираҡ Сөләймәненә һәм Иран Курдистанына (курд. Kurdmancî Xwarû «көньяҡ ҡорманжи») фарсы атамаһы '''сорани '''нығынған. Лингвистик яҡтан ҡарағанда, хәҙер «курд» тип аталған телдәр/диалекттарҙы түбәндәге төркөмдәргә бүлергә мөмкин: * Курд телдәре: ** курманжи ** сорани (көньяҡ ҡорманжи) ** көньяҡ курд теле (келхури, фейли, лактар) * Дейлемит телдәре: ** гурани һәм авромани ** зазаки Шулай булыуға ҡарамаҫтан, көндәлек ҡулланышта ла, фәнни әҙәбиәттә лә йыш ҡына «курд теле» һәм уның диалекттары тураһында һүҙ барһа ла, иң яҡын курд телдәре — ҡорманжи һәм сорани һөйләшеүселәр араһында ла аңлашыу ныҡ ҡатмарлаша. Курдтарҙың күпселеге билингвтар һәм үҙҙәре йәшәгән дәүләттең төп телен: [[Төрөк теле|төрөк]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] һәм башҡа телдәрҙе белә. === Курдтар һәм заза === Заза — күскенсе ҡәбиләләр вариҫтары; баштараҡ хәҙерге Ирандың төньяғында, Каспий диңгеҙе ярында йәшәгән, шунан, ХVI быуаттан башлап, Әрмән ҡалҡыулығы биләмәләренә күскән. ХХ быуат башындағы геноцид осоронда зазалар күп әрмәндәрҙе ҡотҡарып алып ҡалған. Шулай, мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, 1876—1921 йй. әрмәндәр ҡыйралышы, геноциды барышында, 150 меңдән ашыу әрмәнде, башлыса тол ҡатын-ҡыҙҙы һәм етем балаларҙы зазалар ғаиләләре йәшертеп алып ҡалған. Минорский фекере буйынса, зазаны башҡа курдтарҙың дөйөм рәтенән айырыу дөрөҫ түгел<ref>{{книга |автор = В. Минорский |заглавие = Курды|место = Петроград |издательство = |год = 1915 |страниц = |страницы = 4—5 |isbn = }}</ref>. === Генетик тикшеренеүҙәр === Генетик анализ яҡын көнсығыш регионының төньяҡ өлөшөндө уртаҡ ата-бабаһы булғанын күрһәтеп, [[Әзербайжандар|әзербайжан]], әрмән, грузин, йәһүд халыҡтары менән тығыҙ бәйләнгән<ref>{{cite web|url=http://www.khazaria.com/genetics/kurds.html|title=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|last=khazaria|first=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|author=khazaria|accessdate=2012-08-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQw5Tum7|archivedate=2012-10-15}} {{цитата|Genetic analysis has shown that the Kurdish people are closely related to the Azeri, Armenian, Georgian, and Jewish peoples, descending from some common ancestors in the northern Near East region.}}</ref>. [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистан]]анында яҡынса Y-хромосомалы J2 гаплогруппаһы 28,5 % етә, I һәм R1b гаплогруппаһы — 17 %, R1a һәм J1 гаплогруппалары — 11,5 % , E гаплогруппаһы — 7,5 %, G гаплогруппаһы — 4 %, T гаплогруппаһы — 3 % тәшкил итә<ref name="ar">[http://www.eupedia.com/europe/european_y-dna_haplogroups.shtml Distribution of European Y-chromosome DNA (Y-DNA) haplogroups by country in percentage]</ref>. Төрөк Курдистанында яҡынса: I гаплогруппаһы — 20 %, R1a — 16 %, E — 11,5 %, J2 — 10,5 %, J1 — 9,5 %, R1b — 6 %, T һәм Q — 5 %, L — 4,5 %, G — 2,5 %, башҡалары — 9 % тәшкил итә<ref name="ar"/>. == Таралып ултырыуы == Әлеге ваҡытта курдтар 40 миллион кешенән дә кәм түгел. Курдтарҙың күпселеге Курдистан тәбәгендә йәшәй. 2,5 миллионға яҡын курд Европа һәм Америка илдәренә таралған, һәм улар ҡеүәтле һәм ойошҡан общиналар төҙөгән. === Төркиәлә === [[Төркиә|Төркиәнең]] көньяҡ-көнсығыш һәм көнсығышында Ван күле һәм Диярбаҡыр ҡалаһы районындағы территорияларҙы курдтарҙың ойошоп йәшәгән иң ҙур урыны. Шулай уҡ айырым курд биләмәләре барлыҡ Анатолия буйынса таралған, ҙур курд диаспоралары илдең көнбайышындағы ҙур ҡалаларҙа тупланған. Эксперт баһалары халыҡтың 20-23 % тураһында һөйләй<ref name="bme" />, һәм был 16-20 млн тәшкил итеүе мөмкин. Был иҫәпкә Төркиәнең төп курд халҡы һәм заза халҡы (зазаки телендә һөйләшкән) — 1,5 миллион тирәһе кеше, шулай уҡ, төрки теллегә әйләнгән байтаҡ төрөк курд ҡәбиләләре — 5,9 миллион тирәһе кеше<ref>[[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=TU Joshua Project — Ethnic People Groups of Turkey]</ref>). инә. Төркиәлә Төрөк Курдистананында, традиция булараҡ, юғары кимәлдә наҙанлыҡ күҙәтелә. === Иранда === Иранда курдтар Илам һәм Керманшаһ (көньяҡ курдтар: келхури, фейли, лактар, гурани, авромани), Курдистан (сорани) һәм Көнбайыш Әзербайжан (сорани һәм курманжи) остандарында, шулай уҡ уларға сиктәш Хәмәдан һәм Зәнжан остандары райондарында йәшәй. Шулай уҡ курд торлаҡтары Ирандың башҡа бөтә остандарында ла таралған. Курдтарҙың (башлыса ҡорманжиҙарҙың) компакт ултырған бик ҙур районы XVII быуатта [[Ғәббәс I|Аббас I]] шаһ яугир курд ҡәбиләләрен [[Хорасан|Хөрәсәнде]] төркмәндәрҙән һәм Хиуа ханлығынан һаҡлау маҡсатында ултыртҡан Төньяҡ Хөрәсәндә урынлашҡан. Иранда барлығы 5,5 миллионға яҡын курд иҫәпләнә<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IR Joshua Project — Ethnic People Groups of Iran]</ref>. Монархия Иранында барған интеграцион процестар һәм милләт-ара мөнәсәбәттәр Иран Курдистанындағы милләт-ара мөнәсәбәттәр характерында сағыла. Шаһ режимын ҡолатҡанға саҡлы илдә йәшәүсе милләттәрҙең бер ни тиклем яҡынайыуын иран милләтселеге сәйәсәте гарантиялаған. Ул капиталистик ҡоролошҡа хас йәмғиәт мөнәсәбәттәренең традицион формаларын емереүгә, ижтимағи структура һәм хужалыҡ формалашыуына йүнәлтелгән, дөйөм иран мәҙәниәте формаларын таратыуға, фарсы телен тормоштоң бөтә өлкәләренә индереүгә һ . б. йүнәлтелгән. Шул уҡ ваҡытта илдең фарсы булмаған халыҡтарының милли-мәҙәни ихтыяждарына әһәмиәт бирелмәгән. Иран курдтарының ижтимағи-сәйәси һәм иҡтисади ҡәнәғәтләнмәгәнлеге, уларҙың милли-дәүләт статусын ҡыҫыу һәм башҡа сәбәптәр власть структураларына, өҫтөнлөклө этнос вәкилдәренә (фарсы телле ирандарға) ҡарата дәғүәләр тыуыуына сәбәп этномәҙәни интеграцион процестар менән бәйләнеш һөҙөмтәһе ул. Шул уҡ ваҡытта хәрби һәм репрессив институттарҙы файҙаланыу дөйөм алғанда шаһ режимына милләт-ара мөнәсәбәттәрҙә билдәле бер баланс һаҡларға мөмкинлек биргән<ref>Жигалина О. И. «Иранский Курдистан: от конфликта к диалогу». Сборник «Ближний Восток и современность». Выпуск 15. М., ИИИиБВ, 2002. Стр. 352.</ref>. === Ираҡта === Шулай уҡ Ираҡта өс курд субэтносы (көрьяҡтан төньяҡҡа): гураниҙан көньяҡ курдтар, сорани (Киркук һәм Сөләймән районында) һәм илдең көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш биләмәләрендә ҡорманжи (Мосул районында) йәшәй. Ираҡ курдтарының этник территорияһының тик бер өлөшө генә баш ҡалаһы Эрбиль булған [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистаны]] автоном берәмегенә индерелгән. Ираҡта барлығы 5,6 млн курд йәшәй<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IZ Joshua Project — Ethnic People Groups of Iraq<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Курдтар, Ҡултыҡтағы ике илдең бер-береһе менән көрәше, Иран-Ираҡ һуғышы, арҡаһында сыҡҡан ығы-зығы менән файҙаланып, үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртып ҡалыу мөмкинлеге булһа ла, тик төп курд төркөмдәре араһында көсөргәнешлек кенә ҡырҡыулашҡан<ref>''Entessar N. ''The Kurds in Post-Revolutionary Iran and Iraq // Third World Quarterly, Vol. 6, No. 4 (Oct., 1984), p. 931</ref>. === Сүриәлә === Төньяҡ [[Сүриә]]лә 3,8—4 млн курд<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=SY Joshua Project — Ethnic People Groups of Syria]</ref>, башлыса ҡорманжи йәшәй. Сүриәнең курд әҙселеге халыҡтың яҡынса 15 % тәшкил итә. Сүриә курдтары Ҡамышлы, Кобани, Амудэ, Деррика, Африн, Хемко ҡалаларында ойошоп компактно йәшәй. === Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе илдәрендә === Курдтарҙы депортациялау. Әзербайжан курдтары. [[Файл:Микешин Типы Кавказа 1876.JPG|мини|справа|250px|''Микешин Михаил Осипович.'' Һулдан уңға: ике {{comment|утҡа табыныусы|зороастрийлы - чертопоклонник}} курд (езид), кабарды, чечен һәм Ван буйынан мосолман курд. ''1876 йылғы һүрәт.'']] Грузия, шулай уҡ Гяндж, Ҡарабах һәм Шәкин ханлыҡтары [[Рәсәй империяһы]] составына ингәндән һуң (1801 йылдан), курдтарҙың бер өлөшө рәсәй подданныйлығын алған. Шулай уҡ урыҫ-фарсы һуғыштарынан һуң (1804—1813, 1826—1828 йылдар) айырым ғаиләләр һәм ырыу-ҡәбилә төркөмдәре рәсәй Кавказ аръяғында ҡалалар. Был кешеләр Гөлөстан (1813 йыл) һәм Туркманчай (1828 йыл) килешеү шарттарына ярашлы, рәсәй подданныйлығына ингән ауылдарҙа йәшәгән, йә иран һәм төрөк властары ҡыҫымынан Әзербайжанға (өлөшләтә — Әрмәнстанға) ҡасып һәм яҡшы көтөүлектәр эҙләп күсеп килгән халыҡ булған. [[XIX быуат]]та аҙағына Кавказ аръяғына, иген уңмау һәм аслыҡ сәбәпле, Төркиәнән һәм Ирандан бик күп курдтар күсеп килгән. 1937 йылда Әрмәнстан һәм Әзербайжан курдтары, ә 1944 йылда — Грузия курдтары [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]] һәм Урта Азияға көсләп күсерелгән депортацияланған. 1989-90 йылдарҙа курдтар Урта Азиянан, Ҡаҙағстандан, Кавказ аръяғынан Рәсәйгә ([[Краснодар крайы|Краснодар]] һәм [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] крайҙарының, Ростов өлкәһенең, [[Адыгей Республикаһы|Адыгея]]ның айырым райондарына) {{comment|күсеп килгән|мигрировать}}. Курдтар элекке СССР илдәрендә: [[Әзербайжан]]да<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/006.shtml#s7 The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan]</ref>, [[Әрмәнстан]]да<ref>[http://www.armstat.am/en/?nid=52 Figures of Yerevan city / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia]</ref>, [[Грузия]]ла<ref>[http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 INTERNET AG — Frankfurt — Germany — Server + Hosting, Firewall, Loadbalancer, VPN, Domains, Leased Lines, SDSL , Managed Services, Rechenzentrum, data center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831235152/http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 |date=2006-08-31 }}</ref>, [[Төркмәнстан]]да һәм Ҡаҙағстанда курдтар йәшәй. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Рәсәйҙә асылда 23,2 мең курд йәшәгәне күренә. Айырым иҫәпкә алынған езидтар — 40,6 мең булған. {| class="standard" !Субъект федерации ||2010 йылда курдтар һаны, кеше. (<ref name="ЭтноЯз.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html 2010 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу. Халыҡтың милли составы һәм тәбәктәр буйынса рәсми йомғаҡтың киңәйтелгән исемлеге.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}</ref>) |- |Краснодар крайы |5 899 |- |Адыгей Республикаһы |4 528 |- |Һарытау өлкәһе ||2 851 |- |Ставрополь крайы |1 790 |- |[[Орёл өлкәһе|Орел өлкәһе]] |1 358 |- |<span style="font-size:smaller;"> курдтарҙың һаны 1000-дән артыҡ кеше тәшкил иткән субъекттар күрһәтелгән </span> |} Адыгеяла курдтар XX быуаттың 80-се-90-сы йылдарында Ҡарабах конфликтынан ҡасып килгән ҡасаҡ курдтар һәм Кавказ аръяғының башҡа төбәктәренән, шулай уҡ Урта Азиянан килгән курдтар Красногвардейский районының Еленовское, Преображенское һәм Садовое ауылдарында {{comment|ойошоп|компактно}} йәшәйҙәр<ref>[[Российская газета]]: [http://www.rg.ru/2008/02/29/reg-kuban/kurdyvadygee.html «Каждый десятый курд, поселившийся в Красногвардейском районе, не имеет гражданства» 29 февраля 2008 г.]</ref>. == Дине == Курдтарҙың күпселеге — башлыса шәфи мәҙһәбе менән барған [[Мосолмандар|мосолман]]-сөнниселәр. Яҡынса 5-7 % курдтар шиғисылар ислам диненә ҡарай. Шиғисы ағымдарының береһе — алевизм — [[Төркиә]] курдтары иң тәүҙә заза халҡы ышанған дин. Исламдың икенсе шиғисы йүнәлеше Ахл-е Хакк («хәҡиҡәт кешеләре») үҙәген гурани һәм көньяҡ курдтар тәшкил итә. Иң үҙенсәлекле курд телле конфессиональ төркөмдәрҙең береһе булып езидтар һанала, улар ғәрәп шәйех Ади Мосафир (XII быуат) тәғлимәтенән килеп сыҡҡан синкретик дингә инана. Курдтар шулай уҡ христиан динендә тора. Башлыса улар [[Католицизм|католиктар]] һәм автокефаль сиркәү: халдейҙар, ассирийҙар, сүриә правослауҙар]] вәкилдәре. Улар барыһы ла арамей телдәрендә һөйләшәләр. Христиан курдтар шулай уҡ {{comment|Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе|БДБ}} илдәрендә, Европала һәм Америкала йәшәй, Төньяҡ һәм Көнбайыш Курдистанда уларҙың общиналары бар. Бер нисә мең курд бахаизм<ref name="kur">[http://www.kurdistanica.com/?q=book/export/html/95 kurdistanica] Religion in Kurdistan</ref> динен тота. == Курд милли хәрәкәте == Төркиәлә, Иранда һәм Ираҡта курд райондарының географик торошо ошо илдәрҙең үҙәк хөкүмәттәренә ҡаршы тороусы курд сәйәси ойошмаларының «йәшәү һәләтен» һәм көсөн билдәләүсе мөһим фактор булып тора. Географик фактор булараҡ, курдтарҙың таралып ултырыу проблемаһы власть өсөн оло ярыш барған һәм төбәк-ара конфликттар зонаһында нисек итеп этник хәрәкәткә кире йоғонто яһауын күрһәтә демонстрирует. Яҡын киләсәктә курд проблемаһының хәл ителеүен фаразлап булмай, ләкин был дәүләттәрҙең ысын федераль системалары сиктәрендә күпмелер дәрәжәлә курд автономияһы булыуы мөмкин<ref>''Entessar N. ''The Kurdish Mosaic of Discord // Third World Quarterly, Vol. 11, No. 4, Ethnicity in World Politics (Oct., 1989), p. 98.</ref>. Төрөк-курд конфликты [[Файл:Bêrîtanî-3.jpg|справа|мини|200x200пкс|Бисмиль курды]] Төрөк киң мәғлүмәт сараларында курд телен файҙаланыу тыйылған. Һуңғы йөҙйыллыҡта инглиз, рәсәй һәм һәм франция ғалимдары курд алфавитын төҙөгән. Әммә донъя йәмәғәтселеге фекере баҫымы, илдең яйлап демократлашыуы һәм Курд эшселәр партияһының әүҙемлеге кәмеүе менән бәйле, Төркиә аҙымлап поэтапно курд телен ҡулланыу өлкәһендәге тыйыуҙы әкренләп йомшартҡан. 2009 йылдың ғинуарынан Төркиә курд телендә тәүлек әйләнәһенә даими телетапшырыуҙар алып бара<ref>[https://web.archive.org/web/20090102205401/http://www.tagesschau.de/ausland/trt100.html Türkisches Staatsfernsehen sendet auf kurdisch]{{Ref-de}}(нем.)</ref>. Хәҙерге ваҡытта курд мәсьәләһе Төркиәнең артабанғы евроинтеграцияһында мөһим сығанаҡ мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Европа күпселек курдтарҙың төбәкләштерелеүен һәм автономлаштырылыуын, шулай уҡ уларҙың хоҡуҡтарының, европа стандарттарына ярашлы, үтәлешен талап итә<ref>[http://ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm Совет Европы подверг критике Турцию за не подписание хартии языков нацменьшинств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108070338/http://www.ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm |date=2010-11-08 }}</ref>. Тарих күрһәтеүенсә, курд проблемалары, ҡағиҙә булараҡ, үҙенең традицияларына, мәҙәни һәм ҡәбилә автономияһына ныҡ бәйләнгән был халыҡты шуларҙан мәхрүм итергә тырышыуҙан барлыҡҡа килгән. Икенсе яҡтан, автономия барлыҡҡа килһә лә, уның ғәмәли әһәмиәткә эйә булыуында шик барлыҡҡа килә<ref>''Elphinston W. G.''The Kurdish Question // International Affairs (Royal Institute of International Affairs 1944-), Vol. 22, No.1 (Jan., 1946), p. 103</ref>. == Салауат Ғәлләмов фаразлауы == Үҙенең «Башҡорд һинд-герман философияһы нигеҙҙәре» тигән 4-томлығында ғалим Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов күп һанлы тарихи факттар һәм мәҙәниәт өлкәһендәге оҡшашлыҡтарға таянып, Урал башҡордтары менән Месопотамия курдтарының ҡан-ҡәрҙәш булыуын дәлилләне<ref>Галлямов С. А. Основы башкордской индогерманской философии. Уфа: Китап, 2007 ISBN 5-295-03698-7</ref>. «Урал батыр» эпосын<ref>http://bashkurd.narod/ru/zaratushtra.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> анализлап һәм башҡорд халыҡ байрамдарын борон Уралда йәшәүселәрҙең — Куру ведий арийҙарының, иран Аландарының, артабан дорий Эллиндарының ҡорбан килтереү йолалары менән сағыштырып, хәҙерге заман башкорд эстетикаһының һинд-герман тамырҙарын билдәләне. Башҡорт, ҡорд, инглиз, шумер телдәрен сағыштырып өйрәнде<ref>Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского, английского, шумерского языков. Bashkurd/narod/ru</ref> <ref>Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение Уфа, 12 октября, «Башинформ», Марина Шумилова. Башкирские ученые-исследователи Салават Галлямов и генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин при содействии краеведа Луизы Фархшатовой нашли уникальный источник — географическую карту 1896 года, на которой обозначена область Башкорд — Башкерд. Эта область располагается на юге древнейшего государства Иран — на берегу Персидского залива. Здесь проживает двухмиллионный индоарийский народ Башкорд, разговаривающий на восточноиранском языке Башкарди. — Это открытие уфимских ученых все расставляет по местам в таком сложном вопросе, как этногенез башкирского народа, — сказал корреспонденту агентства «Башинформ» генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин. — В свое время историк-филолог Салават Галлямов открыл точное соответствие шумерского эпоса о Гильгамеше эпосу Урал-батыр и определил тем самым, что возраст башкирского народного сказания составляет четыре тысячи лет. Долгое время ученые не могли объяснить этот феномен. Позже Салават Галлямов, опираясь на исследования члена-корреспондента Академии наук СССР, доктора филологических наук Николая Дмитриева, указавшего на наличие иранской фонетики в современном языке башкир Южного Урала, выдвинул гипотезу об индоиранском происхождении башкирского народа, вопреки господствовавшей в отечественной науке теории о тюрко-алтайском этногенезе башкир. С открытием самого индоиранского народа Башкорд — Башкерд, фонетика языка которого точно соответствует фонетике языка башкир Южного Урала, теория об иранском происхождении башкир получила явное превосходство в исторической науке, считает Салават Галлямов. По словам Гали Валиуллина, в скором времени будет организована научная экспедиция из Башкортостана в иранский Башкорд. http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа») ИА «Башинформ» Сенсация в научном мире! 19 октября 2006 / Общество "Сенсация в научном мире. Исследователи из Национального музея республики нашли новый Башкортостан! Они утверждают, что это — одна из провинций Ирана, которая называется Башкорд. Открытие может перевернуть все представление о происхождении башкир. Если раньше утверждалось, что у башкир — тюркские корни, то теперь доказывается гипотеза арийского происхождения. Долгое время считалось, что у башкир — тюрко-алтайские корни, а значит родственные им народы — татары, монголы и узбеки. Сейчас ученые Национального музея проверяют новую версию: башкирский народ — истинный ариец. У него индоиранское происхождение — такое же, как у афганцев, индийцев и немцев. Научный сотрудник отдела истории края Национального музея РБ Салават Галлямов говорит, что в свое время интересовался языком башкарди. Учение Дмитриев и Руденко тоже придерживались теории иранского происхождения башкордов. Салават Галлямов искал сходства башкирского языка среди иранских диалектов. Подтверждение этой гипотезе нашлось случайно: перебирая старые книги, историк наткнулся на географическую карту Персии (нынешняя территория Ирана), составленную в конце 19 века, на которой и обозначена область Башкорд — возможная историческая родина башкир. Причем это — не единственное доказательство. Ученые говорят и о точном соответствии шумерского и башкирского эпосов. Также долгое время не могли понять, откуда на национальном костюме женщины-башкирки взялись морские кораллы и ракушки. Директор Национального музея РБ Гали Валиуллин показывает национальный женский костюм, который украшен ракушками каури. Каури — это морская ракушка, которая добывалась только в Персидском заливе и использовалась как украшение. http://en.wikipedia.org/wiki/Bashkardi http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа»)</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Эпосу «Урал-батыр» — 4 тысячи лет Уфа, ж-л «Шонкар», 1996. * Великий Хау Бен. Уфа, Госкомнауки РБ, 1997[9] * Башкорды от Гильгамеша до Заратуштры. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, ISBN 5-295-03513-1 : 10001998[10] * Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского и английского языков. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 1999[11] * Кордско-Башкордско-Англо-Русский словарь. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 2000[12] * Основы Башкордской Индо-Германской философии, 2001—2003. В 4-х томах: Онтология, Гносеология, Этика и * * * * Эстетика Древних Башкир (Башкортов). * Башкордский язык и санскрит. М., СПб, 2003. 308 с. * Башкордская философия. В 4 томах. Уфа: Китап, 2005. ISBN 5-295-03698-7 * Древние арии и вечный Курдистан. (Серия «Тайны древних цивилизаций») — М.: Вече. 2007 г., Твердый переплет, 555 стр. ISBN 978-9533-1407-7 Тираж: 3000 экз. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Һылтанмалар == * [http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа»)] [[Категория:Курдтар]] [[Категория:Иран халыҡтары]] [[Категория:Төркиә халыҡтары]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] 8e558nlgir57wq51bgpti6bxxub98cc 1296869 1296868 2026-05-14T05:53:10Z Akkashka 14326 1296869 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Курдтар <br> | ширина = | подпись = | самоназвание = Kurd | численность = | расселение = {{TUR}}:<br>&nbsp;&nbsp; 13—18 млн. кеше<ref>[http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html Konda Poll]</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People |date=2017-09-20 }}: 18% Kurds out of 81,6 million total population (2014 est.) — 14,7 млн.</ref><ref name="bme">Beverley Milton-Edwards, «Contemporary politics in the Middle East» Polity, 2006. pg 231: "They form a population in all four states, making 23 percent in Turkey, 23 percent in Iraq, 10 percent in Iran and 8 percent in Syria (Mcdowell, 2003, p 3-4)</ref> <br> {{IRQ}}::<br>&nbsp;&nbsp;6,5 млн. кеше<ref name="bme"/><ref>Estimate based on 15 % to 20 % of 26,783,383: World Factbook</ref> <br> {{IRN}}:<br>&nbsp;&nbsp; 3.35—8 млн. кешегә яҡын<ref name="bme" /><ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 9780028657691 {{oq|en|With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq.}}</ref><ref name="worldfactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=The World Factbook - Iran|accessdate=2008-04-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |date=2012-02-03 }}</ref><ref>[http://www.unpo.org/content/view/7882/115/ UNPO — Iranian Kurdistan]</ref> <br> {{SYR}}:<br>&nbsp;&nbsp;1,7—2,2 млн. кешегә яҡын<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3580.htm Syria]</ref> <br> {{GER}}:<br>&nbsp;&nbsp;800 мең кеше<ref name="d1" /><ref name="d2">[http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ The Kurdish Diaspora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230063005/http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ |date=2010-12-30 }}</ref> <br> {{AFG}}<br>&nbsp;200 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{AZE}}<br>&nbsp;&nbsp;150 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{LBN}}:<br>80 мең кеше<ref name="d1">[http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ The Kurdish Diaspora]</ref> <br> {{RUS}}:<br>&nbsp;&nbsp;63,8 мең кеше<ref name="ЭтноЯз.2010" /> <br> {{GEO}}:<br>&nbsp;&nbsp;12 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{ARM}}:<br>&nbsp;&nbsp;32 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{KAZ}}:<br>&nbsp;&nbsp;38,3 мең кеше<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|title=Перепись-2009|subtitle=|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=kk|description=|deadlink=|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|archivedate=2015-04-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm |date=2015-04-23 }}</ref>{{недоступная ссылка|accessdate=2016-12-13}}<br> {{GBR}}:<br>&nbsp;&nbsp;37 470 кеше<ref name="d1" /><br> {{ISR}}:<br>&nbsp;&nbsp; от 11<ref>[http://books.google.com/books?id=sl4PIeyWriUC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=%22The+Kurds+and+Kurdistan:+A+General+Background%22&source=bl&ots=bi-xN5Xwcd&sig=jxTkV_bhnEkpbxL2uRSZEIpp1c0&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#PPA4,M1 Kurdish culture and society: an … — Google Books<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 32 мең кешегә яҡын<ref>Чернин В. Этническая карта Израиля: история, проблемы и перспективы развития.</ref><br> {{TKM}}:<br>&nbsp;&nbsp;6 тыс. чел.<ref name="d1" /><br> | вымер = | архкультура = | язык = курд телдәре | раса = европеоид раса | религия = күпселеге [[ислам]] динен тота <small> 7 быуаттан (сөнниселек, шулай уҡ шиғисылыҡ һәм алевизм)</small>, <br> езидизм <small>(езидтарҙа)</small>, христианлыҡ һәм йәһүдселек <small>(у Курдистан йәһүдтәре (лахлухтар)</small>) | родственные = <!--укажите с [[ВП:АИ|авторитетными источниками]]--> | входит = иран халыҡтары | включает = езидтар, заза | происхождение = Мидийлылар }} '''Курдтар''' (''[[Курд теле|курд]].'' کورد ''Kurd'') — [[Яҡын Көнсығыш]]та, башлыса [[Төркиә]]нең көнсығыш өлөшөндә (Төньяҡ Курдистан), көнбайыш [[Иран]]да (Көнсығыш Курдистан), төньяҡ [[Ираҡ]]та ([[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Көньяҡ Курдистан]]) һәм төньяҡ [[Сүриә]]лә (Көнбайыш Курдистан) йәшәүсе этник төркөм. Курд теленең бик күп диалекттары [[иран телдәре]]нең төньяҡ-көнбайыш төркөмсәһенә ҡарай. Курдтарҙың күпселеге [[ислам]] динен, әҙселеге — езидизм, [[христианлыҡ]] һәм [[йәһүдселек]] динен тота. == Этногенезы == Курдтарҙың килеп сығышы хәҙерге ваҡытта бәхәсле булып тора. Курдтарҙың сығышы тураһында төрлө фараздар әйтелә: атап әйткәндә, курдтарҙың скиф-мидий һәм Маррҙың яфет (картвелдар, әрмәндәр, халдтар, курдтар) гипотезалары. Хәҙерге курдтарҙың Төньяҡ Месопотамияла һәм Иран платоһында йәшәгән куртийҙарҙан килеп сыҡҡанлығын боронғо антик сығанаҡтар ҙа раҫлай (''бор. грек ''Κύρτιοι, ''латин. ''Cyrtii)<ref name="asat1">G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009</ref>. Атап әйткәндә, борон-борондан Фарсыстанда йәшәгән Куртийҙар ҡәбиләһе хаҡында хәбәр ителә. Куртийҙар Фарсыстан һәм Мидий Атропатенаһының<ref>{{cite web|first=Rüdiger|last=Schmitt|title=CYRTIANS|url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|work=Center for Iranian Studies, Encyclopædia Iranica|publisher=Columbia University|location=New York|accessdate=2009-05-09|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20071118230746/www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|archivedate=2007-11-18}}</ref> таулы өлкәләре тоташҡан урында, шулай уҡ Әрмән ҡалҡыулығында һәм Курдистанда, Каспий буйы өлкәләрендә һәм Иран Әзербайжанында<ref name="История Ирана">{{книга|заглавие=История Ирана|автор=|ссылка=|издание=|ответственный=М.С.Иванов|место=М.|издательство=МГУ|год=1977|том=|страницы=46}}</ref>йәшәгән һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән юлбаҫар ҡәбилә була<ref>Strabo 11.13.3</ref>. Боронғо фарсы монархияһы осоронда курдтар, моғайын, Әрмәнстан провинцияһы составына ингәндер. Курдтарҙың исемдәре (kwrt) телгә алына урта фарсы сығанаҡтарында (Карнамак-һәм Ардашер-һәм Папакан)<ref>A. Safrastian, Kurds and Kurdistan, The Harvill Press, 1948, p.16 and p.31</ref> телгә алына, ләкин, тикшеренеүселәр билдәләүенсә, ултыраҡ йәшәгән иран халҡы таулыларҙың тирмәләрендә Иран платоһының<ref>McDowall, David. 2000. </ref> көнбайышында йәшәгән күскенселәрҙе атап йөрөткән иртә урта быуатта иң элек социаль-иҡтисади термин була, һәм был ҡылыҡһырламаларға тап килгән теләһә ҡайһы иран телле ҡәбиләгә ҡарата ҡулланыла. Фәҡәт шуның өсөн дә Яңы осорға саҡлы «курд» атамаһы [[Загрос]]та, Үрге [[Месопотамия]]ла һәм Әрмән ҡалҡыулыҡтарында таралып ултырған һәм төрлө телдәрҙә/диалекттарҙа: курманджалар, зазактар, сорандар, лак, келхури, горандар, авромани телдәрендә һөйләшкән халыҡтарҙы иран халыҡтарына берләштергән. Төп «курд» телдәре/диалекттары тип хәҙерге заманда ҡорманжи, сорани һәм көньяҡ курд телдәре/диалекттары төркөмөн (лактар, келхури, фейли) атайҙар. Тикшеренеүҙәренә ярашлы, Д. Н. Маккензи, бөтөн төньяҡ-көнсығыш иран телдәре араһынан белуж һәм курд телдәренең көньяҡ-көнбайыш телдәренә (фарсы һәм уға ҡәрҙәш телдәргә)<ref>D. N. MacKenzie, "The Origins of Kurdish, " Transactions of the Philological Society, 1961b, pp. 68-86.</ref> ҙур яҡынлығын билдәләй. Был теория буйынса, был яҡынлыҡ үҙәк [[Иран]]да (Мидия) фарсы-курд-белуж берҙәмлеген сағылдырған, шул ваҡытта пракурдтар башта Луристандың [[Исфаһан]]дан<ref>Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). </ref> көнбайышта урынлашҡан таулы ерҙәрендә йәшәгән. [[Загрос]] тауҙарында йәшәп ятҡан көньяҡ курд теле һәм лур-бахтиар диалекттары араһындағы күсеү һөйләштәре курд һәм фарсы телдәре араһындағы «күпер» тип һаналыуы мөмкин<ref name="lang">[http://iranica.com/articles/kurdish-language-i Ludwig Paul. KURDISH LANGUAGE i. HISTORY OF THE KURDISH LANGUAGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813014646/http://www.iranica.com/articles/kurdish-language-i |date=2011-08-13 }}</ref>. Киреһенсә, шулай уҡ төньяҡ-көнбайыш төркөмсәгә ҡараған һәм шуға ярашлы урта [[Загрос]]та һәм [[Тигр]] һәм Евфрат сығанаҡтарында таралыш тапҡан гурани һәм зазаки кеүек «курд» телдәренең сығышы төп курд диалекттары менән бәйләнмәгән. Был телдәр каспий буйы регионынан сыҡҡан һәм уларҙың таралышы Иран тәпәш яҫы таулығының плато көнбайышына дейлемиттарҙың күсенеүе миграцияһы менән бәйле, һәм дейлемиттар артабан курдтар менән тығыҙ бәйләнешкә ингән. Шуның өсөн гурани һәм зазаки йоғонтоһо төньяҡ (ҡорманжи) һәм үҙәк курд (сорани) телдәрендә күренә<ref name="lang"/>. == Этник структураһы һәм телдәре == [[Файл:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|мини|слева|x200px|Джаф атамалы курд ҡәбиләһе юлбашсыһы. ''1914 йыл самаһы.'']] Курдтар — күп һанлы һәм йыш ҡына үҙҙәренең эпонимдары<ref>Перечень некоторых курдских племён по регионам см. на iranica.com: [http://iranica.com/articles/kurdish-tribes {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810060110/http://www.iranica.com/articles/kurdish-tribes |date=2011-08-10 }} Pierre Oberling. KURDISH TRIBES]]</ref>менән аталған төрлө ырыуҙар тупланмаһы берлеге. Традицион курд йәмғиәтендәге ижтимағи социаль мөнәсәбәттәрҙә ҡәбилә сығышы хәҙерге көндә лә бик мөһим<ref name="asat1" />. [[Фарсы теле|Фарсы телле]] XVI быуат курд тарихсыһы Шәрәф-хан Бидлиси курдтар дүрт халыҡҡа бүленә: ҡорманжи, лурҙар, келхури һәм гурани. Шулар араһынан көньяҡ-көнбайыш иран диалектында һөйләшкән лурҙарҙы әлеге ваҡытта ғәҙәттә курдтар составына индермәйҙәр. Келхури (лактар һәм фейлиҙар менән бергә) гурани менән ҡушылған һәм көньяҡта лурҙар менән тоташҡан ныҡ айырымланған дифференцированный '''көньяҡ курд''' берлеген тәшкил итә. Көньяҡ курдтар Керманшах һәм Илам иран остандарында, шулай уҡ [[Ираҡ]]тың көнсығыш райондарында йәшәй. '''Ҡорманжи''' — ҡалған күпселектең төп ҡәбилә өҫтө үҙатамаһы — заза курдтары ла ингән '''үҙәк һәм төньяҡ курдтар'''. Асылда ул иҫке мәғәнәләге «курд» терминына оҡшаған һәм тау ҡыуғын малсылығына нигеҙләнгән билдәле бер ижтимағи-иҡтисади ҡоролош йөрөтөүсеһен аңлата<ref name="asat1" />. Шуға ҡарамаҫтан ғилми әҙәбиәттә «ҡорманжи» термины менән ғәҙәттә фәҡәт төньяҡ курдтарын атайҙар, «үҙәк» курдтары артынан сиктәш өлкә биләмәләре менән ираҡ Сөләймәненә һәм Иран Курдистанына (курд. Kurdmancî Xwarû «көньяҡ ҡорманжи») фарсы атамаһы '''сорани '''нығынған. Лингвистик яҡтан ҡарағанда, хәҙер «курд» тип аталған телдәр/диалекттарҙы түбәндәге төркөмдәргә бүлергә мөмкин: * Курд телдәре: ** курманжи ** сорани (көньяҡ ҡорманжи) ** көньяҡ курд теле (келхури, фейли, лактар) * Дейлемит телдәре: ** гурани һәм авромани ** зазаки Шулай булыуға ҡарамаҫтан, көндәлек ҡулланышта ла, фәнни әҙәбиәттә лә йыш ҡына «курд теле» һәм уның диалекттары тураһында һүҙ барһа ла, иң яҡын курд телдәре — ҡорманжи һәм сорани һөйләшеүселәр араһында ла аңлашыу ныҡ ҡатмарлаша. Курдтарҙың күпселеге билингвтар һәм үҙҙәре йәшәгән дәүләттең төп телен: [[Төрөк теле|төрөк]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] һәм башҡа телдәрҙе белә. === Курдтар һәм заза === Заза — күскенсе ҡәбиләләр вариҫтары; баштараҡ хәҙерге Ирандың төньяғында, Каспий диңгеҙе ярында йәшәгән, шунан, ХVI быуаттан башлап, Әрмән ҡалҡыулығы биләмәләренә күскән. ХХ быуат башындағы геноцид осоронда зазалар күп әрмәндәрҙе ҡотҡарып алып ҡалған. Шулай, мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, 1876—1921 йй. әрмәндәр ҡыйралышы, геноциды барышында, 150 меңдән ашыу әрмәнде, башлыса тол ҡатын-ҡыҙҙы һәм етем балаларҙы зазалар ғаиләләре йәшертеп алып ҡалған. Минорский фекере буйынса, зазаны башҡа курдтарҙың дөйөм рәтенән айырыу дөрөҫ түгел<ref>{{книга |автор = В. Минорский |заглавие = Курды|место = Петроград |издательство = |год = 1915 |страниц = |страницы = 4—5 |isbn = }}</ref>. === Генетик тикшеренеүҙәр === Генетик анализ яҡын көнсығыш регионының төньяҡ өлөшөндө уртаҡ ата-бабаһы булғанын күрһәтеп, [[Әзербайжандар|әзербайжан]], әрмән, грузин, йәһүд халыҡтары менән тығыҙ бәйләнгән<ref>{{cite web|url=http://www.khazaria.com/genetics/kurds.html|title=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|last=khazaria|first=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|author=khazaria|accessdate=2012-08-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQw5Tum7|archivedate=2012-10-15}} {{цитата|Genetic analysis has shown that the Kurdish people are closely related to the Azeri, Armenian, Georgian, and Jewish peoples, descending from some common ancestors in the northern Near East region.}}</ref>. [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистан]]анында яҡынса Y-хромосомалы J2 гаплогруппаһы 28,5 % етә, I һәм R1b гаплогруппаһы — 17 %, R1a һәм J1 гаплогруппалары — 11,5 % , E гаплогруппаһы — 7,5 %, G гаплогруппаһы — 4 %, T гаплогруппаһы — 3 % тәшкил итә<ref name="ar">[http://www.eupedia.com/europe/european_y-dna_haplogroups.shtml Distribution of European Y-chromosome DNA (Y-DNA) haplogroups by country in percentage]</ref>. Төрөк Курдистанында яҡынса: I гаплогруппаһы — 20 %, R1a — 16 %, E — 11,5 %, J2 — 10,5 %, J1 — 9,5 %, R1b — 6 %, T һәм Q — 5 %, L — 4,5 %, G — 2,5 %, башҡалары — 9 % тәшкил итә<ref name="ar"/>. == Таралып ултырыуы == Әлеге ваҡытта курдтар 40 миллион кешенән дә кәм түгел. Курдтарҙың күпселеге Курдистан тәбәгендә йәшәй. 2,5 миллионға яҡын курд Европа һәм Америка илдәренә таралған, һәм улар ҡеүәтле һәм ойошҡан общиналар төҙөгән. === Төркиәлә === [[Төркиә|Төркиәнең]] көньяҡ-көнсығыш һәм көнсығышында Ван күле һәм Диярбаҡыр ҡалаһы районындағы территорияларҙы курдтарҙың ойошоп йәшәгән иң ҙур урыны. Шулай уҡ айырым курд биләмәләре барлыҡ Анатолия буйынса таралған, ҙур курд диаспоралары илдең көнбайышындағы ҙур ҡалаларҙа тупланған. Эксперт баһалары халыҡтың 20-23 % тураһында һөйләй<ref name="bme" />, һәм был 16-20 млн тәшкил итеүе мөмкин. Был иҫәпкә Төркиәнең төп курд халҡы һәм заза халҡы (зазаки телендә һөйләшкән) — 1,5 миллион тирәһе кеше, шулай уҡ, төрки теллегә әйләнгән байтаҡ төрөк курд ҡәбиләләре — 5,9 миллион тирәһе кеше<ref>[[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=TU Joshua Project — Ethnic People Groups of Turkey]</ref>). инә. Төркиәлә Төрөк Курдистананында, традиция булараҡ, юғары кимәлдә наҙанлыҡ күҙәтелә. === Иранда === Иранда курдтар Илам һәм Керманшаһ (көньяҡ курдтар: келхури, фейли, лактар, гурани, авромани), Курдистан (сорани) һәм Көнбайыш Әзербайжан (сорани һәм курманжи) остандарында, шулай уҡ уларға сиктәш Хәмәдан һәм Зәнжан остандары райондарында йәшәй. Шулай уҡ курд торлаҡтары Ирандың башҡа бөтә остандарында ла таралған. Курдтарҙың (башлыса ҡорманжиҙарҙың) компакт ултырған бик ҙур районы XVII быуатта [[Ғәббәс I|Аббас I]] шаһ яугир курд ҡәбиләләрен [[Хорасан|Хөрәсәнде]] төркмәндәрҙән һәм Хиуа ханлығынан һаҡлау маҡсатында ултыртҡан Төньяҡ Хөрәсәндә урынлашҡан. Иранда барлығы 5,5 миллионға яҡын курд иҫәпләнә<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IR Joshua Project — Ethnic People Groups of Iran]</ref>. Монархия Иранында барған интеграцион процестар һәм милләт-ара мөнәсәбәттәр Иран Курдистанындағы милләт-ара мөнәсәбәттәр характерында сағыла. Шаһ режимын ҡолатҡанға саҡлы илдә йәшәүсе милләттәрҙең бер ни тиклем яҡынайыуын иран милләтселеге сәйәсәте гарантиялаған. Ул капиталистик ҡоролошҡа хас йәмғиәт мөнәсәбәттәренең традицион формаларын емереүгә, ижтимағи структура һәм хужалыҡ формалашыуына йүнәлтелгән, дөйөм иран мәҙәниәте формаларын таратыуға, фарсы телен тормоштоң бөтә өлкәләренә индереүгә һ . б. йүнәлтелгән. Шул уҡ ваҡытта илдең фарсы булмаған халыҡтарының милли-мәҙәни ихтыяждарына әһәмиәт бирелмәгән. Иран курдтарының ижтимағи-сәйәси һәм иҡтисади ҡәнәғәтләнмәгәнлеге, уларҙың милли-дәүләт статусын ҡыҫыу һәм башҡа сәбәптәр власть структураларына, өҫтөнлөклө этнос вәкилдәренә (фарсы телле ирандарға) ҡарата дәғүәләр тыуыуына сәбәп этномәҙәни интеграцион процестар менән бәйләнеш һөҙөмтәһе ул. Шул уҡ ваҡытта хәрби һәм репрессив институттарҙы файҙаланыу дөйөм алғанда шаһ режимына милләт-ара мөнәсәбәттәрҙә билдәле бер баланс һаҡларға мөмкинлек биргән<ref>Жигалина О. И. «Иранский Курдистан: от конфликта к диалогу». Сборник «Ближний Восток и современность». Выпуск 15. М., ИИИиБВ, 2002. Стр. 352.</ref>. === Ираҡта === Шулай уҡ Ираҡта өс курд субэтносы (көрьяҡтан төньяҡҡа): гураниҙан көньяҡ курдтар, сорани (Киркук һәм Сөләймән районында) һәм илдең көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш биләмәләрендә ҡорманжи (Мосул районында) йәшәй. Ираҡ курдтарының этник территорияһының тик бер өлөшө генә баш ҡалаһы Эрбиль булған [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистаны]] автоном берәмегенә индерелгән. Ираҡта барлығы 5,6 млн курд йәшәй<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IZ Joshua Project — Ethnic People Groups of Iraq<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Курдтар, Ҡултыҡтағы ике илдең бер-береһе менән көрәше, Иран-Ираҡ һуғышы, арҡаһында сыҡҡан ығы-зығы менән файҙаланып, үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртып ҡалыу мөмкинлеге булһа ла, тик төп курд төркөмдәре араһында көсөргәнешлек кенә ҡырҡыулашҡан<ref>''Entessar N. ''The Kurds in Post-Revolutionary Iran and Iraq // Third World Quarterly, Vol. 6, No. 4 (Oct., 1984), p. 931</ref>. === Сүриәлә === Төньяҡ [[Сүриә]]лә 3,8—4 млн курд<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=SY Joshua Project — Ethnic People Groups of Syria]</ref>, башлыса ҡорманжи йәшәй. Сүриәнең курд әҙселеге халыҡтың яҡынса 15 % тәшкил итә. Сүриә курдтары Ҡамышлы, Кобани, Амудэ, Деррика, Африн, Хемко ҡалаларында ойошоп компактно йәшәй. === Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе илдәрендә === Курдтарҙы депортациялау. Әзербайжан курдтары. [[Файл:Микешин Типы Кавказа 1876.JPG|мини|справа|250px|''Микешин Михаил Осипович.'' Һулдан уңға: ике {{comment|утҡа табыныусы|зороастрийлы - чертопоклонник}} курд (езид), кабарды, чечен һәм Ван буйынан мосолман курд. ''1876 йылғы һүрәт.'']] Грузия, шулай уҡ Гяндж, Ҡарабах һәм Шәкин ханлыҡтары [[Рәсәй империяһы]] составына ингәндән һуң (1801 йылдан), курдтарҙың бер өлөшө рәсәй подданныйлығын алған. Шулай уҡ урыҫ-фарсы һуғыштарынан һуң (1804—1813, 1826—1828 йылдар) айырым ғаиләләр һәм ырыу-ҡәбилә төркөмдәре рәсәй Кавказ аръяғында ҡалалар. Был кешеләр Гөлөстан (1813 йыл) һәм Туркманчай (1828 йыл) килешеү шарттарына ярашлы, рәсәй подданныйлығына ингән ауылдарҙа йәшәгән, йә иран һәм төрөк властары ҡыҫымынан Әзербайжанға (өлөшләтә — Әрмәнстанға) ҡасып һәм яҡшы көтөүлектәр эҙләп күсеп килгән халыҡ булған. [[XIX быуат]]та аҙағына Кавказ аръяғына, иген уңмау һәм аслыҡ сәбәпле, Төркиәнән һәм Ирандан бик күп курдтар күсеп килгән. 1937 йылда Әрмәнстан һәм Әзербайжан курдтары, ә 1944 йылда — Грузия курдтары [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]] һәм Урта Азияға көсләп күсерелгән депортацияланған. 1989-90 йылдарҙа курдтар Урта Азиянан, Ҡаҙағстандан, Кавказ аръяғынан Рәсәйгә ([[Краснодар крайы|Краснодар]] һәм [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] крайҙарының, Ростов өлкәһенең, [[Адыгей Республикаһы|Адыгея]]ның айырым райондарына) {{comment|күсеп килгән|мигрировать}}. Курдтар элекке СССР илдәрендә: [[Әзербайжан]]да<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/006.shtml#s7 The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan]</ref>, [[Әрмәнстан]]да<ref>[http://www.armstat.am/en/?nid=52 Figures of Yerevan city / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia]</ref>, [[Грузия]]ла<ref>[http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 INTERNET AG — Frankfurt — Germany — Server + Hosting, Firewall, Loadbalancer, VPN, Domains, Leased Lines, SDSL , Managed Services, Rechenzentrum, data center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831235152/http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 |date=2006-08-31 }}</ref>, [[Төркмәнстан]]да һәм Ҡаҙағстанда курдтар йәшәй. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Рәсәйҙә асылда 23,2 мең курд йәшәгәне күренә. Айырым иҫәпкә алынған езидтар — 40,6 мең булған. {| class="standard" !Субъект федерации ||2010 йылда курдтар һаны, кеше. (<ref name="ЭтноЯз.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html 2010 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу. Халыҡтың милли составы һәм тәбәктәр буйынса рәсми йомғаҡтың киңәйтелгән исемлеге.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}</ref>) |- |Краснодар крайы |5 899 |- |Адыгей Республикаһы |4 528 |- |Һарытау өлкәһе ||2 851 |- |Ставрополь крайы |1 790 |- |[[Орёл өлкәһе|Орел өлкәһе]] |1 358 |- |<span style="font-size:smaller;"> курдтарҙың һаны 1000-дән артыҡ кеше тәшкил иткән субъекттар күрһәтелгән </span> |} Адыгеяла курдтар XX быуаттың 80-се-90-сы йылдарында Ҡарабах конфликтынан ҡасып килгән ҡасаҡ курдтар һәм Кавказ аръяғының башҡа төбәктәренән, шулай уҡ Урта Азиянан килгән курдтар Красногвардейский районының Еленовское, Преображенское һәм Садовое ауылдарында {{comment|ойошоп|компактно}} йәшәйҙәр<ref>[[Российская газета]]: [http://www.rg.ru/2008/02/29/reg-kuban/kurdyvadygee.html «Каждый десятый курд, поселившийся в Красногвардейском районе, не имеет гражданства» 29 февраля 2008 г.]</ref>. == Дине == Курдтарҙың күпселеге — башлыса шәфи мәҙһәбе менән барған [[Мосолмандар|мосолман]]-сөнниселәр. Яҡынса 5-7 % курдтар шиғисылар ислам диненә ҡарай. Шиғисы ағымдарының береһе — алевизм — [[Төркиә]] курдтары иң тәүҙә заза халҡы ышанған дин. Исламдың икенсе шиғисы йүнәлеше Ахл-е Хакк («хәҡиҡәт кешеләре») үҙәген гурани һәм көньяҡ курдтар тәшкил итә. Иң үҙенсәлекле курд телле конфессиональ төркөмдәрҙең береһе булып езидтар һанала, улар ғәрәп шәйех Ади Мосафир (XII быуат) тәғлимәтенән килеп сыҡҡан синкретик дингә инана. Курдтар шулай уҡ христиан динендә тора. Башлыса улар [[Католицизм|католиктар]] һәм автокефаль сиркәү: халдейҙар, ассирийҙар, сүриә правослауҙар]] вәкилдәре. Улар барыһы ла арамей телдәрендә һөйләшәләр. Христиан курдтар шулай уҡ {{comment|Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе|БДБ}} илдәрендә, Европала һәм Америкала йәшәй, Төньяҡ һәм Көнбайыш Курдистанда уларҙың общиналары бар. Бер нисә мең курд бахаизм<ref name="kur">[http://www.kurdistanica.com/?q=book/export/html/95 kurdistanica] Religion in Kurdistan</ref> динен тота. == Курд милли хәрәкәте == Төркиәлә, Иранда һәм Ираҡта курд райондарының географик торошо ошо илдәрҙең үҙәк хөкүмәттәренә ҡаршы тороусы курд сәйәси ойошмаларының «йәшәү һәләтен» һәм көсөн билдәләүсе мөһим фактор булып тора. Географик фактор булараҡ, курдтарҙың таралып ултырыу проблемаһы власть өсөн оло ярыш барған һәм төбәк-ара конфликттар зонаһында нисек итеп этник хәрәкәткә кире йоғонто яһауын күрһәтә демонстрирует. Яҡын киләсәктә курд проблемаһының хәл ителеүен фаразлап булмай, ләкин был дәүләттәрҙең ысын федераль системалары сиктәрендә күпмелер дәрәжәлә курд автономияһы булыуы мөмкин<ref>''Entessar N. ''The Kurdish Mosaic of Discord // Third World Quarterly, Vol. 11, No. 4, Ethnicity in World Politics (Oct., 1989), p. 98.</ref>. Төрөк-курд конфликты [[Файл:Bêrîtanî-3.jpg|справа|мини|200x200пкс|Бисмиль курды]] Төрөк киң мәғлүмәт сараларында курд телен файҙаланыу тыйылған. Һуңғы йөҙйыллыҡта инглиз, рәсәй һәм һәм франция ғалимдары курд алфавитын төҙөгән. Әммә донъя йәмәғәтселеге фекере баҫымы, илдең яйлап демократлашыуы һәм Курд эшселәр партияһының әүҙемлеге кәмеүе менән бәйле, Төркиә аҙымлап поэтапно курд телен ҡулланыу өлкәһендәге тыйыуҙы әкренләп йомшартҡан. 2009 йылдың ғинуарынан Төркиә курд телендә тәүлек әйләнәһенә даими телетапшырыуҙар алып бара<ref>[https://web.archive.org/web/20090102205401/http://www.tagesschau.de/ausland/trt100.html Türkisches Staatsfernsehen sendet auf kurdisch]{{Ref-de}}(нем.)</ref>. Хәҙерге ваҡытта курд мәсьәләһе Төркиәнең артабанғы евроинтеграцияһында мөһим сығанаҡ мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Европа күпселек курдтарҙың төбәкләштерелеүен һәм автономлаштырылыуын, шулай уҡ уларҙың хоҡуҡтарының, европа стандарттарына ярашлы, үтәлешен талап итә<ref>[http://ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm Совет Европы подверг критике Турцию за не подписание хартии языков нацменьшинств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108070338/http://www.ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm |date=2010-11-08 }}</ref>. Тарих күрһәтеүенсә, курд проблемалары, ҡағиҙә булараҡ, үҙенең традицияларына, мәҙәни һәм ҡәбилә автономияһына ныҡ бәйләнгән был халыҡты шуларҙан мәхрүм итергә тырышыуҙан барлыҡҡа килгән. Икенсе яҡтан, автономия барлыҡҡа килһә лә, уның ғәмәли әһәмиәткә эйә булыуында шик барлыҡҡа килә<ref>''Elphinston W. G.''The Kurdish Question // International Affairs (Royal Institute of International Affairs 1944-), Vol. 22, No.1 (Jan., 1946), p. 103</ref>. == Салауат Ғәлләмов фаразлауы == Үҙенең «Башҡорд һинд-герман философияһы нигеҙҙәре» тигән 4-томлығында ғалим Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов күп һанлы тарихи факттар һәм мәҙәниәт өлкәһендәге оҡшашлыҡтарға таянып, Урал башҡордтары менән Месопотамия курдтарының ҡан-ҡәрҙәш булыуын дәлилләне<ref>Галлямов С. А. Основы башкордской индогерманской философии. Уфа: Китап, 2007 ISBN 5-295-03698-7</ref>. «Урал батыр» эпосын<ref>http://bashkurd.narod/ru/zaratushtra.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> анализлап һәм башҡорд халыҡ байрамдарын борон Уралда йәшәүселәрҙең — Куру ведий арийҙарының, иран Аландарының, артабан дорий Эллиндарының ҡорбан килтереү йолалары менән сағыштырып, хәҙерге заман башкорд эстетикаһының һинд-герман тамырҙарын билдәләне. Башҡорт, ҡорд, инглиз, шумер телдәрен сағыштырып өйрәнде<ref>Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского, английского, шумерского языков. Bashkurd/narod/ru</ref> <ref>Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение Уфа, 12 октября, «Башинформ», Марина Шумилова. Башкирские ученые-исследователи Салават Галлямов и генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин при содействии краеведа Луизы Фархшатовой нашли уникальный источник — географическую карту 1896 года, на которой обозначена область Башкорд — Башкерд. Эта область располагается на юге древнейшего государства Иран — на берегу Персидского залива. Здесь проживает двухмиллионный индоарийский народ Башкорд, разговаривающий на восточноиранском языке Башкарди. — Это открытие уфимских ученых все расставляет по местам в таком сложном вопросе, как этногенез башкирского народа, — сказал корреспонденту агентства «Башинформ» генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин. — В свое время историк-филолог Салават Галлямов открыл точное соответствие шумерского эпоса о Гильгамеше эпосу Урал-батыр и определил тем самым, что возраст башкирского народного сказания составляет четыре тысячи лет. Долгое время ученые не могли объяснить этот феномен. Позже Салават Галлямов, опираясь на исследования члена-корреспондента Академии наук СССР, доктора филологических наук Николая Дмитриева, указавшего на наличие иранской фонетики в современном языке башкир Южного Урала, выдвинул гипотезу об индоиранском происхождении башкирского народа, вопреки господствовавшей в отечественной науке теории о тюрко-алтайском этногенезе башкир. С открытием самого индоиранского народа Башкорд — Башкерд, фонетика языка которого точно соответствует фонетике языка башкир Южного Урала, теория об иранском происхождении башкир получила явное превосходство в исторической науке, считает Салават Галлямов. По словам Гали Валиуллина, в скором времени будет организована научная экспедиция из Башкортостана в иранский Башкорд. http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа») ИА «Башинформ» Сенсация в научном мире! 19 октября 2006 / Общество "Сенсация в научном мире. Исследователи из Национального музея республики нашли новый Башкортостан! Они утверждают, что это — одна из провинций Ирана, которая называется Башкорд. Открытие может перевернуть все представление о происхождении башкир. Если раньше утверждалось, что у башкир — тюркские корни, то теперь доказывается гипотеза арийского происхождения. Долгое время считалось, что у башкир — тюрко-алтайские корни, а значит родственные им народы — татары, монголы и узбеки. Сейчас ученые Национального музея проверяют новую версию: башкирский народ — истинный ариец. У него индоиранское происхождение — такое же, как у афганцев, индийцев и немцев. Научный сотрудник отдела истории края Национального музея РБ Салават Галлямов говорит, что в свое время интересовался языком башкарди. Учение Дмитриев и Руденко тоже придерживались теории иранского происхождения башкордов. Салават Галлямов искал сходства башкирского языка среди иранских диалектов. Подтверждение этой гипотезе нашлось случайно: перебирая старые книги, историк наткнулся на географическую карту Персии (нынешняя территория Ирана), составленную в конце 19 века, на которой и обозначена область Башкорд — возможная историческая родина башкир. Причем это — не единственное доказательство. Ученые говорят и о точном соответствии шумерского и башкирского эпосов. Также долгое время не могли понять, откуда на национальном костюме женщины-башкирки взялись морские кораллы и ракушки. Директор Национального музея РБ Гали Валиуллин показывает национальный женский костюм, который украшен ракушками каури. Каури — это морская ракушка, которая добывалась только в Персидском заливе и использовалась как украшение. http://en.wikipedia.org/wiki/Bashkardi http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа»)</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Эпосу «Урал-батыр» — 4 тысячи лет Уфа, ж-л «Шонкар», 1996. * Великий Хау Бен. Уфа, Госкомнауки РБ, 1997[9] * Башкорды от Гильгамеша до Заратуштры. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, ISBN 5-295-03513-1 : 10001998[10] * Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского и английского языков. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 1999[11] * Кордско-Башкордско-Англо-Русский словарь. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 2000[12] * Основы Башкордской Индо-Германской философии, 2001—2003. В 4-х томах: Онтология, Гносеология, Этика и * * * * Эстетика Древних Башкир (Башкортов). * Башкордский язык и санскрит. М., СПб, 2003. 308 с. * Башкордская философия. В 4 томах. Уфа: Китап, 2005. ISBN 5-295-03698-7 * Древние арии и вечный Курдистан. (Серия «Тайны древних цивилизаций») — М.: Вече. 2007 г., Твердый переплет, 555 стр. ISBN 978-9533-1407-7 Тираж: 3000 экз. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Һылтанмалар == * [https://rutube.ru/ Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение] * [http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа»)] [[Категория:Курдтар]] [[Категория:Иран халыҡтары]] [[Категория:Төркиә халыҡтары]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] e2ucqkjnsh0xo1ihg2aon35866utxrj 1296874 1296869 2026-05-14T06:29:33Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1296874 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Курдтар <br> | ширина = | подпись = | самоназвание = Kurd | численность = | расселение = {{TUR}}:<br>&nbsp;&nbsp; 13—18 млн. кеше<ref>[http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html Konda Poll]</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People |date=2017-09-20 }}: 18% Kurds out of 81,6 million total population (2014 est.) — 14,7 млн.</ref><ref name="bme">Beverley Milton-Edwards, «Contemporary politics in the Middle East» Polity, 2006. pg 231: "They form a population in all four states, making 23 percent in Turkey, 23 percent in Iraq, 10 percent in Iran and 8 percent in Syria (Mcdowell, 2003, p 3-4)</ref> <br> {{IRQ}}::<br>&nbsp;&nbsp;6,5 млн. кеше<ref name="bme"/><ref>Estimate based on 15 % to 20 % of 26,783,383: World Factbook</ref> <br> {{IRN}}:<br>&nbsp;&nbsp; 3.35—8 млн. кешегә яҡын<ref name="bme" /><ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 9780028657691 {{oq|en|With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq.}}</ref><ref name="worldfactbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|title=The World Factbook - Iran|accessdate=2008-04-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |date=2012-02-03 }}</ref><ref>[http://www.unpo.org/content/view/7882/115/ UNPO — Iranian Kurdistan]</ref> <br> {{SYR}}:<br>&nbsp;&nbsp;1,7—2,2 млн. кешегә яҡын<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3580.htm Syria]</ref> <br> {{GER}}:<br>&nbsp;&nbsp;800 мең кеше<ref name="d1" /><ref name="d2">[http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ The Kurdish Diaspora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230063005/http://www.hamline.edu/cla/academics/international_studies/diaspora/kurds/paper.html#germ |date=2010-12-30 }}</ref> <br> {{AFG}}<br>&nbsp;200 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{AZE}}<br>&nbsp;&nbsp;150 мең кеше<ref name="d1" /> <br> {{LBN}}:<br>80 мең кеше<ref name="d1">[http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/ The Kurdish Diaspora]</ref> <br> {{RUS}}:<br>&nbsp;&nbsp;63,8 мең кеше<ref name="ЭтноЯз.2010" /> <br> {{GEO}}:<br>&nbsp;&nbsp;12 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{ARM}}:<br>&nbsp;&nbsp;32 мең кеше<ref name="d1" /><br> {{KAZ}}:<br>&nbsp;&nbsp;38,3 мең кеше<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|title=Перепись-2009|subtitle=|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=kk|description=|deadlink=|archiveurl=http://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm|archivedate=2015-04-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423124736/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009reg-census.htm |date=2015-04-23 }}</ref>{{недоступная ссылка|accessdate=2016-12-13}}<br> {{GBR}}:<br>&nbsp;&nbsp;37 470 кеше<ref name="d1" /><br> {{ISR}}:<br>&nbsp;&nbsp; от 11<ref>[http://books.google.com/books?id=sl4PIeyWriUC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=%22The+Kurds+and+Kurdistan:+A+General+Background%22&source=bl&ots=bi-xN5Xwcd&sig=jxTkV_bhnEkpbxL2uRSZEIpp1c0&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#PPA4,M1 Kurdish culture and society: an … — Google Books<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 32 мең кешегә яҡын<ref>Чернин В. Этническая карта Израиля: история, проблемы и перспективы развития.</ref><br> {{TKM}}:<br>&nbsp;&nbsp;6 тыс. чел.<ref name="d1" /><br> | вымер = | архкультура = | язык = курд телдәре | раса = европеоид раса | религия = күпселеге [[ислам]] динен тота <small> 7 быуаттан (сөнниселек, шулай уҡ шиғисылыҡ һәм алевизм)</small>, <br> езидизм <small>(езидтарҙа)</small>, христианлыҡ һәм йәһүдселек <small>(у Курдистан йәһүдтәре (лахлухтар)</small>) | родственные = <!--укажите с [[ВП:АИ|авторитетными источниками]]--> | входит = иран халыҡтары | включает = езидтар, заза | происхождение = Мидийлылар }} '''Курдтар''' (''[[Курд теле|курд]].'' کورد ''Kurd'') — [[Яҡын Көнсығыш]]та, башлыса [[Төркиә]]нең көнсығыш өлөшөндә (Төньяҡ Курдистан), көнбайыш [[Иран]]да (Көнсығыш Курдистан), төньяҡ [[Ираҡ]]та ([[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Көньяҡ Курдистан]]) һәм төньяҡ [[Сүриә]]лә (Көнбайыш Курдистан) йәшәүсе этник төркөм. Курд теленең бик күп диалекттары [[иран телдәре]]нең төньяҡ-көнбайыш төркөмсәһенә ҡарай. Курдтарҙың күпселеге [[ислам]] динен, әҙселеге — езидизм, [[христианлыҡ]] һәм [[йәһүдселек]] динен тота. == Этногенезы == Курдтарҙың килеп сығышы хәҙерге ваҡытта бәхәсле булып тора. Курдтарҙың сығышы тураһында төрлө фараздар әйтелә: атап әйткәндә, курдтарҙың скиф-мидий һәм Маррҙың яфет (картвелдар, әрмәндәр, халдтар, курдтар) гипотезалары. Хәҙерге курдтарҙың Төньяҡ Месопотамияла һәм Иран платоһында йәшәгән куртийҙарҙан килеп сыҡҡанлығын боронғо антик сығанаҡтар ҙа раҫлай (''бор. грек ''Κύρτιοι, ''латин. ''Cyrtii)<ref name="asat1">G. Asatrian, Prolegomena to the Study of the Kurds, Iran and the Caucasus, Vol.13, pp.1-58, 2009</ref>. Атап әйткәндә, борон-борондан Фарсыстанда йәшәгән Куртийҙар ҡәбиләһе хаҡында хәбәр ителә. Куртийҙар Фарсыстан һәм Мидий Атропатенаһының<ref>{{cite web|first=Rüdiger|last=Schmitt|title=CYRTIANS|url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|work=Center for Iranian Studies, Encyclopædia Iranica|publisher=Columbia University|location=New York|accessdate=2009-05-09|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20071118230746/www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html|archivedate=2007-11-18}}</ref> таулы өлкәләре тоташҡан урында, шулай уҡ Әрмән ҡалҡыулығында һәм Курдистанда, Каспий буйы өлкәләрендә һәм Иран Әзербайжанында<ref name="История Ирана">{{книга|заглавие=История Ирана|автор=|ссылка=|издание=|ответственный=М.С.Иванов|место=М.|издательство=МГУ|год=1977|том=|страницы=46}}</ref>йәшәгән һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән юлбаҫар ҡәбилә була<ref>Strabo 11.13.3</ref>. Боронғо фарсы монархияһы осоронда курдтар, моғайын, Әрмәнстан провинцияһы составына ингәндер. Курдтарҙың исемдәре (kwrt) телгә алына урта фарсы сығанаҡтарында (Карнамак-һәм Ардашер-һәм Папакан)<ref>A. Safrastian, Kurds and Kurdistan, The Harvill Press, 1948, p.16 and p.31</ref> телгә алына, ләкин, тикшеренеүселәр билдәләүенсә, ултыраҡ йәшәгән иран халҡы таулыларҙың тирмәләрендә Иран платоһының<ref>McDowall, David. 2000. </ref> көнбайышында йәшәгән күскенселәрҙе атап йөрөткән иртә урта быуатта иң элек социаль-иҡтисади термин була, һәм был ҡылыҡһырламаларға тап килгән теләһә ҡайһы иран телле ҡәбиләгә ҡарата ҡулланыла. Фәҡәт шуның өсөн дә Яңы осорға саҡлы «курд» атамаһы [[Загрос]]та, Үрге [[Месопотамия]]ла һәм Әрмән ҡалҡыулыҡтарында таралып ултырған һәм төрлө телдәрҙә/диалекттарҙа: курманджалар, зазактар, сорандар, лак, келхури, горандар, авромани телдәрендә һөйләшкән халыҡтарҙы иран халыҡтарына берләштергән. Төп «курд» телдәре/диалекттары тип хәҙерге заманда ҡорманжи, сорани һәм көньяҡ курд телдәре/диалекттары төркөмөн (лактар, келхури, фейли) атайҙар. Тикшеренеүҙәренә ярашлы, Д. Н. Маккензи, бөтөн төньяҡ-көнсығыш иран телдәре араһынан белуж һәм курд телдәренең көньяҡ-көнбайыш телдәренә (фарсы һәм уға ҡәрҙәш телдәргә)<ref>D. N. MacKenzie, "The Origins of Kurdish, " Transactions of the Philological Society, 1961b, pp. 68-86.</ref> ҙур яҡынлығын билдәләй. Был теория буйынса, был яҡынлыҡ үҙәк [[Иран]]да (Мидия) фарсы-курд-белуж берҙәмлеген сағылдырған, шул ваҡытта пракурдтар башта Луристандың [[Исфаһан]]дан<ref>Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). </ref> көнбайышта урынлашҡан таулы ерҙәрендә йәшәгән. [[Загрос]] тауҙарында йәшәп ятҡан көньяҡ курд теле һәм лур-бахтиар диалекттары араһындағы күсеү һөйләштәре курд һәм фарсы телдәре араһындағы «күпер» тип һаналыуы мөмкин<ref name="lang">[http://iranica.com/articles/kurdish-language-i Ludwig Paul. KURDISH LANGUAGE i. HISTORY OF THE KURDISH LANGUAGE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813014646/http://www.iranica.com/articles/kurdish-language-i |date=2011-08-13 }}</ref>. Киреһенсә, шулай уҡ төньяҡ-көнбайыш төркөмсәгә ҡараған һәм шуға ярашлы урта [[Загрос]]та һәм [[Тигр]] һәм Евфрат сығанаҡтарында таралыш тапҡан гурани һәм зазаки кеүек «курд» телдәренең сығышы төп курд диалекттары менән бәйләнмәгән. Был телдәр каспий буйы регионынан сыҡҡан һәм уларҙың таралышы Иран тәпәш яҫы таулығының плато көнбайышына дейлемиттарҙың күсенеүе миграцияһы менән бәйле, һәм дейлемиттар артабан курдтар менән тығыҙ бәйләнешкә ингән. Шуның өсөн гурани һәм зазаки йоғонтоһо төньяҡ (ҡорманжи) һәм үҙәк курд (сорани) телдәрендә күренә<ref name="lang"/>. == Этник структураһы һәм телдәре == [[Файл:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|мини|слева|x200px|Джаф атамалы курд ҡәбиләһе юлбашсыһы. ''1914 йыл самаһы.'']] Курдтар — күп һанлы һәм йыш ҡына үҙҙәренең эпонимдары<ref>Перечень некоторых курдских племён по регионам см. на iranica.com: [http://iranica.com/articles/kurdish-tribes {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810060110/http://www.iranica.com/articles/kurdish-tribes |date=2011-08-10 }} Pierre Oberling. KURDISH TRIBES]]</ref>менән аталған төрлө ырыуҙар тупланмаһы берлеге. Традицион курд йәмғиәтендәге ижтимағи социаль мөнәсәбәттәрҙә ҡәбилә сығышы хәҙерге көндә лә бик мөһим<ref name="asat1" />. [[Фарсы теле|Фарсы телле]] XVI быуат курд тарихсыһы Шәрәф-хан Бидлиси курдтар дүрт халыҡҡа бүленә: ҡорманжи, лурҙар, келхури һәм гурани. Шулар араһынан көньяҡ-көнбайыш иран диалектында һөйләшкән лурҙарҙы әлеге ваҡытта ғәҙәттә курдтар составына индермәйҙәр. Келхури (лактар һәм фейлиҙар менән бергә) гурани менән ҡушылған һәм көньяҡта лурҙар менән тоташҡан ныҡ айырымланған дифференцированный '''көньяҡ курд''' берлеген тәшкил итә. Көньяҡ курдтар Керманшах һәм Илам иран остандарында, шулай уҡ [[Ираҡ]]тың көнсығыш райондарында йәшәй. '''Ҡорманжи''' — ҡалған күпселектең төп ҡәбилә өҫтө үҙатамаһы — заза курдтары ла ингән '''үҙәк һәм төньяҡ курдтар'''. Асылда ул иҫке мәғәнәләге «курд» терминына оҡшаған һәм тау ҡыуғын малсылығына нигеҙләнгән билдәле бер ижтимағи-иҡтисади ҡоролош йөрөтөүсеһен аңлата<ref name="asat1" />. Шуға ҡарамаҫтан ғилми әҙәбиәттә «ҡорманжи» термины менән ғәҙәттә фәҡәт төньяҡ курдтарын атайҙар, «үҙәк» курдтары артынан сиктәш өлкә биләмәләре менән ираҡ Сөләймәненә һәм Иран Курдистанына (курд. Kurdmancî Xwarû «көньяҡ ҡорманжи») фарсы атамаһы '''сорани '''нығынған. Лингвистик яҡтан ҡарағанда, хәҙер «курд» тип аталған телдәр/диалекттарҙы түбәндәге төркөмдәргә бүлергә мөмкин: * Курд телдәре: ** курманжи ** сорани (көньяҡ ҡорманжи) ** көньяҡ курд теле (келхури, фейли, лактар) * Дейлемит телдәре: ** гурани һәм авромани ** зазаки Шулай булыуға ҡарамаҫтан, көндәлек ҡулланышта ла, фәнни әҙәбиәттә лә йыш ҡына «курд теле» һәм уның диалекттары тураһында һүҙ барһа ла, иң яҡын курд телдәре — ҡорманжи һәм сорани һөйләшеүселәр араһында ла аңлашыу ныҡ ҡатмарлаша. Курдтарҙың күпселеге билингвтар һәм үҙҙәре йәшәгән дәүләттең төп телен: [[Төрөк теле|төрөк]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] һәм башҡа телдәрҙе белә. === Курдтар һәм заза === Заза — күскенсе ҡәбиләләр вариҫтары; баштараҡ хәҙерге Ирандың төньяғында, Каспий диңгеҙе ярында йәшәгән, шунан, ХVI быуаттан башлап, Әрмән ҡалҡыулығы биләмәләренә күскән. ХХ быуат башындағы геноцид осоронда зазалар күп әрмәндәрҙе ҡотҡарып алып ҡалған. Шулай, мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, 1876—1921 йй. әрмәндәр ҡыйралышы, геноциды барышында, 150 меңдән ашыу әрмәнде, башлыса тол ҡатын-ҡыҙҙы һәм етем балаларҙы зазалар ғаиләләре йәшертеп алып ҡалған. Минорский фекере буйынса, зазаны башҡа курдтарҙың дөйөм рәтенән айырыу дөрөҫ түгел<ref>{{книга |автор = В. Минорский |заглавие = Курды|место = Петроград |издательство = |год = 1915 |страниц = |страницы = 4—5 |isbn = }}</ref>. === Генетик тикшеренеүҙәр === Генетик анализ яҡын көнсығыш регионының төньяҡ өлөшөндө уртаҡ ата-бабаһы булғанын күрһәтеп, [[Әзербайжандар|әзербайжан]], әрмән, грузин, йәһүд халыҡтары менән тығыҙ бәйләнгән<ref>{{cite web|url=http://www.khazaria.com/genetics/kurds.html|title=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|last=khazaria|first=Kurdish Genetics: Abstracts and Summaries|author=khazaria|accessdate=2012-08-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQw5Tum7|archivedate=2012-10-15}} {{цитата|Genetic analysis has shown that the Kurdish people are closely related to the Azeri, Armenian, Georgian, and Jewish peoples, descending from some common ancestors in the northern Near East region.}}</ref>. [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистан]]анында яҡынса Y-хромосомалы J2 гаплогруппаһы 28,5 % етә, I һәм R1b гаплогруппаһы — 17 %, R1a һәм J1 гаплогруппалары — 11,5 % , E гаплогруппаһы — 7,5 %, G гаплогруппаһы — 4 %, T гаплогруппаһы — 3 % тәшкил итә<ref name="ar">[http://www.eupedia.com/europe/european_y-dna_haplogroups.shtml Distribution of European Y-chromosome DNA (Y-DNA) haplogroups by country in percentage]</ref>. Төрөк Курдистанында яҡынса: I гаплогруппаһы — 20 %, R1a — 16 %, E — 11,5 %, J2 — 10,5 %, J1 — 9,5 %, R1b — 6 %, T һәм Q — 5 %, L — 4,5 %, G — 2,5 %, башҡалары — 9 % тәшкил итә<ref name="ar"/>. == Таралып ултырыуы == Әлеге ваҡытта курдтар 40 миллион кешенән дә кәм түгел. Курдтарҙың күпселеге Курдистан тәбәгендә йәшәй. 2,5 миллионға яҡын курд Европа һәм Америка илдәренә таралған, һәм улар ҡеүәтле һәм ойошҡан общиналар төҙөгән. === Төркиәлә === [[Төркиә|Төркиәнең]] көньяҡ-көнсығыш һәм көнсығышында Ван күле һәм Диярбаҡыр ҡалаһы районындағы территорияларҙы курдтарҙың ойошоп йәшәгән иң ҙур урыны. Шулай уҡ айырым курд биләмәләре барлыҡ Анатолия буйынса таралған, ҙур курд диаспоралары илдең көнбайышындағы ҙур ҡалаларҙа тупланған. Эксперт баһалары халыҡтың 20-23 % тураһында һөйләй<ref name="bme" />, һәм был 16-20 млн тәшкил итеүе мөмкин. Был иҫәпкә Төркиәнең төп курд халҡы һәм заза халҡы (зазаки телендә һөйләшкән) — 1,5 миллион тирәһе кеше, шулай уҡ, төрки теллегә әйләнгән байтаҡ төрөк курд ҡәбиләләре — 5,9 миллион тирәһе кеше<ref>[[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=TU Joshua Project — Ethnic People Groups of Turkey]</ref>). инә. Төркиәлә Төрөк Курдистананында, традиция булараҡ, юғары кимәлдә наҙанлыҡ күҙәтелә. === Иранда === Иранда курдтар Илам һәм Керманшаһ (көньяҡ курдтар: келхури, фейли, лактар, гурани, авромани), Курдистан (сорани) һәм Көнбайыш Әзербайжан (сорани һәм курманжи) остандарында, шулай уҡ уларға сиктәш Хәмәдан һәм Зәнжан остандары райондарында йәшәй. Шулай уҡ курд торлаҡтары Ирандың башҡа бөтә остандарында ла таралған. Курдтарҙың (башлыса ҡорманжиҙарҙың) компакт ултырған бик ҙур районы XVII быуатта [[Ғәббәс I|Аббас I]] шаһ яугир курд ҡәбиләләрен [[Хорасан|Хөрәсәнде]] төркмәндәрҙән һәм Хиуа ханлығынан һаҡлау маҡсатында ултыртҡан Төньяҡ Хөрәсәндә урынлашҡан. Иранда барлығы 5,5 миллионға яҡын курд иҫәпләнә<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IR Joshua Project — Ethnic People Groups of Iran]</ref>. Монархия Иранында барған интеграцион процестар һәм милләт-ара мөнәсәбәттәр Иран Курдистанындағы милләт-ара мөнәсәбәттәр характерында сағыла. Шаһ режимын ҡолатҡанға саҡлы илдә йәшәүсе милләттәрҙең бер ни тиклем яҡынайыуын иран милләтселеге сәйәсәте гарантиялаған. Ул капиталистик ҡоролошҡа хас йәмғиәт мөнәсәбәттәренең традицион формаларын емереүгә, ижтимағи структура һәм хужалыҡ формалашыуына йүнәлтелгән, дөйөм иран мәҙәниәте формаларын таратыуға, фарсы телен тормоштоң бөтә өлкәләренә индереүгә һ . б. йүнәлтелгән. Шул уҡ ваҡытта илдең фарсы булмаған халыҡтарының милли-мәҙәни ихтыяждарына әһәмиәт бирелмәгән. Иран курдтарының ижтимағи-сәйәси һәм иҡтисади ҡәнәғәтләнмәгәнлеге, уларҙың милли-дәүләт статусын ҡыҫыу һәм башҡа сәбәптәр власть структураларына, өҫтөнлөклө этнос вәкилдәренә (фарсы телле ирандарға) ҡарата дәғүәләр тыуыуына сәбәп этномәҙәни интеграцион процестар менән бәйләнеш һөҙөмтәһе ул. Шул уҡ ваҡытта хәрби һәм репрессив институттарҙы файҙаланыу дөйөм алғанда шаһ режимына милләт-ара мөнәсәбәттәрҙә билдәле бер баланс һаҡларға мөмкинлек биргән<ref>Жигалина О. И. «Иранский Курдистан: от конфликта к диалогу». Сборник «Ближний Восток и современность». Выпуск 15. М., ИИИиБВ, 2002. Стр. 352.</ref>. === Ираҡта === Шулай уҡ Ираҡта өс курд субэтносы (көрьяҡтан төньяҡҡа): гураниҙан көньяҡ курдтар, сорани (Киркук һәм Сөләймән районында) һәм илдең көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш биләмәләрендә ҡорманжи (Мосул районында) йәшәй. Ираҡ курдтарының этник территорияһының тик бер өлөшө генә баш ҡалаһы Эрбиль булған [[Курдистан Төбәк Хөкүмәте|Ираҡ Курдистаны]] автоном берәмегенә индерелгән. Ираҡта барлығы 5,6 млн курд йәшәй<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=IZ Joshua Project — Ethnic People Groups of Iraq<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Курдтар, Ҡултыҡтағы ике илдең бер-береһе менән көрәше, Иран-Ираҡ һуғышы, арҡаһында сыҡҡан ығы-зығы менән файҙаланып, үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртып ҡалыу мөмкинлеге булһа ла, тик төп курд төркөмдәре араһында көсөргәнешлек кенә ҡырҡыулашҡан<ref>''Entessar N. ''The Kurds in Post-Revolutionary Iran and Iraq // Third World Quarterly, Vol. 6, No. 4 (Oct., 1984), p. 931</ref>. === Сүриәлә === Төньяҡ [[Сүриә]]лә 3,8—4 млн курд<ref>[http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=SY Joshua Project — Ethnic People Groups of Syria]</ref>, башлыса ҡорманжи йәшәй. Сүриәнең курд әҙселеге халыҡтың яҡынса 15 % тәшкил итә. Сүриә курдтары Ҡамышлы, Кобани, Амудэ, Деррика, Африн, Хемко ҡалаларында ойошоп компактно йәшәй. === Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе илдәрендә === Курдтарҙы депортациялау. Әзербайжан курдтары. [[Файл:Микешин Типы Кавказа 1876.JPG|мини|справа|250px|''Микешин Михаил Осипович.'' Һулдан уңға: ике {{comment|утҡа табыныусы|зороастрийлы - чертопоклонник}} курд (езид), кабарды, чечен һәм Ван буйынан мосолман курд. ''1876 йылғы һүрәт.'']] Грузия, шулай уҡ Гяндж, Ҡарабах һәм Шәкин ханлыҡтары [[Рәсәй империяһы]] составына ингәндән һуң (1801 йылдан), курдтарҙың бер өлөшө рәсәй подданныйлығын алған. Шулай уҡ урыҫ-фарсы һуғыштарынан һуң (1804—1813, 1826—1828 йылдар) айырым ғаиләләр һәм ырыу-ҡәбилә төркөмдәре рәсәй Кавказ аръяғында ҡалалар. Был кешеләр Гөлөстан (1813 йыл) һәм Туркманчай (1828 йыл) килешеү шарттарына ярашлы, рәсәй подданныйлығына ингән ауылдарҙа йәшәгән, йә иран һәм төрөк властары ҡыҫымынан Әзербайжанға (өлөшләтә — Әрмәнстанға) ҡасып һәм яҡшы көтөүлектәр эҙләп күсеп килгән халыҡ булған. [[XIX быуат]]та аҙағына Кавказ аръяғына, иген уңмау һәм аслыҡ сәбәпле, Төркиәнән һәм Ирандан бик күп курдтар күсеп килгән. 1937 йылда Әрмәнстан һәм Әзербайжан курдтары, ә 1944 йылда — Грузия курдтары [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]] һәм Урта Азияға көсләп күсерелгән депортацияланған. 1989-90 йылдарҙа курдтар Урта Азиянан, Ҡаҙағстандан, Кавказ аръяғынан Рәсәйгә ([[Краснодар крайы|Краснодар]] һәм [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] крайҙарының, Ростов өлкәһенең, [[Адыгей Республикаһы|Адыгея]]ның айырым райондарына) {{comment|күсеп килгән|мигрировать}}. Курдтар элекке СССР илдәрендә: [[Әзербайжан]]да<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/006.shtml#s7 The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan]</ref>, [[Әрмәнстан]]да<ref>[http://www.armstat.am/en/?nid=52 Figures of Yerevan city / Armenian Statistical Service of Republic of Armenia]</ref>, [[Грузия]]ла<ref>[http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 INTERNET AG — Frankfurt — Germany — Server + Hosting, Firewall, Loadbalancer, VPN, Domains, Leased Lines, SDSL , Managed Services, Rechenzentrum, data center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831235152/http://www.statistics.ge/main.php?pform=145&plang=1 |date=2006-08-31 }}</ref>, [[Төркмәнстан]]да һәм Ҡаҙағстанда курдтар йәшәй. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Рәсәйҙә асылда 23,2 мең курд йәшәгәне күренә. Айырым иҫәпкә алынған езидтар — 40,6 мең булған. {| class="standard" !Субъект федерации ||2010 йылда курдтар һаны, кеше. (<ref name="ЭтноЯз.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html 2010 йылғы Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу. Халыҡтың милли составы һәм тәбәктәр буйынса рәсми йомғаҡтың киңәйтелгән исемлеге.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html |date=2021-12-09 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar |date=2012-10-18 }}</ref>) |- |Краснодар крайы |5 899 |- |Адыгей Республикаһы |4 528 |- |Һарытау өлкәһе ||2 851 |- |Ставрополь крайы |1 790 |- |[[Орёл өлкәһе|Орел өлкәһе]] |1 358 |- |<span style="font-size:smaller;"> курдтарҙың һаны 1000-дән артыҡ кеше тәшкил иткән субъекттар күрһәтелгән </span> |} Адыгеяла курдтар XX быуаттың 80-се-90-сы йылдарында Ҡарабах конфликтынан ҡасып килгән ҡасаҡ курдтар һәм Кавказ аръяғының башҡа төбәктәренән, шулай уҡ Урта Азиянан килгән курдтар Красногвардейский районының Еленовское, Преображенское һәм Садовое ауылдарында {{comment|ойошоп|компактно}} йәшәйҙәр<ref>[[Российская газета]]: [http://www.rg.ru/2008/02/29/reg-kuban/kurdyvadygee.html «Каждый десятый курд, поселившийся в Красногвардейском районе, не имеет гражданства» 29 февраля 2008 г.]</ref>. == Дине == Курдтарҙың күпселеге — башлыса шәфи мәҙһәбе менән барған [[Мосолмандар|мосолман]]-сөнниселәр. Яҡынса 5-7 % курдтар шиғисылар ислам диненә ҡарай. Шиғисы ағымдарының береһе — алевизм — [[Төркиә]] курдтары иң тәүҙә заза халҡы ышанған дин. Исламдың икенсе шиғисы йүнәлеше Ахл-е Хакк («хәҡиҡәт кешеләре») үҙәген гурани һәм көньяҡ курдтар тәшкил итә. Иң үҙенсәлекле курд телле конфессиональ төркөмдәрҙең береһе булып езидтар һанала, улар ғәрәп шәйех Ади Мосафир (XII быуат) тәғлимәтенән килеп сыҡҡан синкретик дингә инана. Курдтар шулай уҡ христиан динендә тора. Башлыса улар [[Католицизм|католиктар]] һәм автокефаль сиркәү: халдейҙар, ассирийҙар, сүриә правослауҙар]] вәкилдәре. Улар барыһы ла арамей телдәрендә һөйләшәләр. Христиан курдтар шулай уҡ {{comment|Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе|БДБ}} илдәрендә, Европала һәм Америкала йәшәй, Төньяҡ һәм Көнбайыш Курдистанда уларҙың общиналары бар. Бер нисә мең курд бахаизм<ref name="kur">[http://www.kurdistanica.com/?q=book/export/html/95 kurdistanica] Religion in Kurdistan</ref> динен тота. == Курд милли хәрәкәте == Төркиәлә, Иранда һәм Ираҡта курд райондарының географик торошо ошо илдәрҙең үҙәк хөкүмәттәренә ҡаршы тороусы курд сәйәси ойошмаларының «йәшәү һәләтен» һәм көсөн билдәләүсе мөһим фактор булып тора. Географик фактор булараҡ, курдтарҙың таралып ултырыу проблемаһы власть өсөн оло ярыш барған һәм төбәк-ара конфликттар зонаһында нисек итеп этник хәрәкәткә кире йоғонто яһауын күрһәтә демонстрирует. Яҡын киләсәктә курд проблемаһының хәл ителеүен фаразлап булмай, ләкин был дәүләттәрҙең ысын федераль системалары сиктәрендә күпмелер дәрәжәлә курд автономияһы булыуы мөмкин<ref>''Entessar N. ''The Kurdish Mosaic of Discord // Third World Quarterly, Vol. 11, No. 4, Ethnicity in World Politics (Oct., 1989), p. 98.</ref>. Төрөк-курд конфликты [[Файл:Bêrîtanî-3.jpg|справа|мини|200x200пкс|Бисмиль курды]] Төрөк киң мәғлүмәт сараларында курд телен файҙаланыу тыйылған. Һуңғы йөҙйыллыҡта инглиз, рәсәй һәм һәм франция ғалимдары курд алфавитын төҙөгән. Әммә донъя йәмәғәтселеге фекере баҫымы, илдең яйлап демократлашыуы һәм Курд эшселәр партияһының әүҙемлеге кәмеүе менән бәйле, Төркиә аҙымлап поэтапно курд телен ҡулланыу өлкәһендәге тыйыуҙы әкренләп йомшартҡан. 2009 йылдың ғинуарынан Төркиә курд телендә тәүлек әйләнәһенә даими телетапшырыуҙар алып бара<ref>[https://web.archive.org/web/20090102205401/http://www.tagesschau.de/ausland/trt100.html Türkisches Staatsfernsehen sendet auf kurdisch]{{Ref-de}}(нем.)</ref>. Хәҙерге ваҡытта курд мәсьәләһе Төркиәнең артабанғы евроинтеграцияһында мөһим сығанаҡ мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Европа күпселек курдтарҙың төбәкләштерелеүен һәм автономлаштырылыуын, шулай уҡ уларҙың хоҡуҡтарының, европа стандарттарына ярашлы, үтәлешен талап итә<ref>[http://ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm Совет Европы подверг критике Турцию за не подписание хартии языков нацменьшинств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108070338/http://www.ethnoconflict.ru/news/067-europe.htm |date=2010-11-08 }}</ref>. Тарих күрһәтеүенсә, курд проблемалары, ҡағиҙә булараҡ, үҙенең традицияларына, мәҙәни һәм ҡәбилә автономияһына ныҡ бәйләнгән был халыҡты шуларҙан мәхрүм итергә тырышыуҙан барлыҡҡа килгән. Икенсе яҡтан, автономия барлыҡҡа килһә лә, уның ғәмәли әһәмиәткә эйә булыуында шик барлыҡҡа килә<ref>''Elphinston W. G.''The Kurdish Question // International Affairs (Royal Institute of International Affairs 1944-), Vol. 22, No.1 (Jan., 1946), p. 103</ref>. == Салауат Ғәлләмов фаразлауы == Үҙенең «Башҡорд һинд-герман философияһы нигеҙҙәре» тигән 4-томлығында ғалим Салауат Абдрахман улы Ғәлләмов күп һанлы тарихи факттар һәм мәҙәниәт өлкәһендәге оҡшашлыҡтарға таянып, Урал башҡордтары менән Месопотамия курдтарының ҡан-ҡәрҙәш булыуын дәлилләне<ref>Галлямов С. А. Основы башкордской индогерманской философии. Уфа: Китап, 2007 ISBN 5-295-03698-7</ref>. «Урал батыр» эпосын<ref>http://bashkurd.narod/ru/zaratushtra.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> анализлап һәм башҡорд халыҡ байрамдарын борон Уралда йәшәүселәрҙең — Куру ведий арийҙарының, иран Аландарының, артабан дорий Эллиндарының ҡорбан килтереү йолалары менән сағыштырып, хәҙерге заман башкорд эстетикаһының һинд-герман тамырҙарын билдәләне. Башҡорт, ҡорд, инглиз, шумер телдәрен сағыштырып өйрәнде<ref>Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского, английского, шумерского языков. Bashkurd/narod/ru</ref> <ref>Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение Уфа, 12 октября, «Башинформ», Марина Шумилова. Башкирские ученые-исследователи Салават Галлямов и генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин при содействии краеведа Луизы Фархшатовой нашли уникальный источник — географическую карту 1896 года, на которой обозначена область Башкорд — Башкерд. Эта область располагается на юге древнейшего государства Иран — на берегу Персидского залива. Здесь проживает двухмиллионный индоарийский народ Башкорд, разговаривающий на восточноиранском языке Башкарди. — Это открытие уфимских ученых все расставляет по местам в таком сложном вопросе, как этногенез башкирского народа, — сказал корреспонденту агентства «Башинформ» генеральный директор Национального музея РБ Гали Валиуллин. — В свое время историк-филолог Салават Галлямов открыл точное соответствие шумерского эпоса о Гильгамеше эпосу Урал-батыр и определил тем самым, что возраст башкирского народного сказания составляет четыре тысячи лет. Долгое время ученые не могли объяснить этот феномен. Позже Салават Галлямов, опираясь на исследования члена-корреспондента Академии наук СССР, доктора филологических наук Николая Дмитриева, указавшего на наличие иранской фонетики в современном языке башкир Южного Урала, выдвинул гипотезу об индоиранском происхождении башкирского народа, вопреки господствовавшей в отечественной науке теории о тюрко-алтайском этногенезе башкир. С открытием самого индоиранского народа Башкорд — Башкерд, фонетика языка которого точно соответствует фонетике языка башкир Южного Урала, теория об иранском происхождении башкир получила явное превосходство в исторической науке, считает Салават Галлямов. По словам Гали Валиуллина, в скором времени будет организована научная экспедиция из Башкортостана в иранский Башкорд. http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа») ИА «Башинформ» Сенсация в научном мире! 19 октября 2006 / Общество "Сенсация в научном мире. Исследователи из Национального музея республики нашли новый Башкортостан! Они утверждают, что это — одна из провинций Ирана, которая называется Башкорд. Открытие может перевернуть все представление о происхождении башкир. Если раньше утверждалось, что у башкир — тюркские корни, то теперь доказывается гипотеза арийского происхождения. Долгое время считалось, что у башкир — тюрко-алтайские корни, а значит родственные им народы — татары, монголы и узбеки. Сейчас ученые Национального музея проверяют новую версию: башкирский народ — истинный ариец. У него индоиранское происхождение — такое же, как у афганцев, индийцев и немцев. Научный сотрудник отдела истории края Национального музея РБ Салават Галлямов говорит, что в свое время интересовался языком башкарди. Учение Дмитриев и Руденко тоже придерживались теории иранского происхождения башкордов. Салават Галлямов искал сходства башкирского языка среди иранских диалектов. Подтверждение этой гипотезе нашлось случайно: перебирая старые книги, историк наткнулся на географическую карту Персии (нынешняя территория Ирана), составленную в конце 19 века, на которой и обозначена область Башкорд — возможная историческая родина башкир. Причем это — не единственное доказательство. Ученые говорят и о точном соответствии шумерского и башкирского эпосов. Также долгое время не могли понять, откуда на национальном костюме женщины-башкирки взялись морские кораллы и ракушки. Директор Национального музея РБ Гали Валиуллин показывает национальный женский костюм, который украшен ракушками каури. Каури — это морская ракушка, которая добывалась только в Персидском заливе и использовалась как украшение. http://en.wikipedia.org/wiki/Bashkardi http://www.allufa.ru/news/society/164/ (Сайт телекомпании «Вся Уфа»)</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * Эпосу «Урал-батыр» — 4 тысячи лет Уфа, ж-л «Шонкар», 1996. * Великий Хау Бен. Уфа, Госкомнауки РБ, 1997[9] * Башкорды от Гильгамеша до Заратуштры. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, ISBN 5-295-03513-1 : 10001998[10] * Введение в сопоставительное изучение грамматики башкордского, кордского и английского языков. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 1999[11] * Кордско-Башкордско-Англо-Русский словарь. Уфа, РИО РУМНЦ РБ, 2000[12] * Основы Башкордской Индо-Германской философии, 2001—2003. В 4-х томах: Онтология, Гносеология, Этика и * * * * Эстетика Древних Башкир (Башкортов). * Башкордский язык и санскрит. М., СПб, 2003. 308 с. * Башкордская философия. В 4 томах. Уфа: Китап, 2005. ISBN 5-295-03698-7 * Древние арии и вечный Курдистан. (Серия «Тайны древних цивилизаций») — М.: Вече. 2007 г., Твердый переплет, 555 стр. ISBN 978-9533-1407-7 Тираж: 3000 экз. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Һылтанмалар == * [https://rutube.ru/ Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение] * [http://www.bashinform.ru/articles/141750/ Гипотеза об индоиранском происхождении башкир получила новое подтверждение. 12 октябрь 2006 г] [[Категория:Курдтар]] [[Категория:Иран халыҡтары]] [[Категория:Төркиә халыҡтары]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] 6b7dub79e1ldj3yj7pbfg500xpxqcsh Тәбриз 0 125519 1296891 1087031 2026-05-14T07:08:54Z Akkashka 14326 1296891 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=14 май 2026}} {{Ук}} {{НП |статус = ҡала |русское название = Тәбриз |оригинальное название = {{lang-fa|تبریز}}<br>{{lang-az3|Təbriz|تبریز}} |изображение = Tabriz Mosaic Logo.jpg |страна = Иран |герб = Логотип Тебриза.png |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = |lat_deg = 38 |lat_min = 5 |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 46 |lon_min = 17 |lon_sec = |CoordAddon = |размер карты страны = 350 |размер карты региона = 350 |размер карты района = |вид региона = Остан |регион = Көнсығыш Әзербайжан |регион в таблице = Көнсығыш Әзербайжан |вид района = |район = |район в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = Садек Наджафи <ref name="city site">[http://en.tabriz.ir/?PageID=0 Официальный сайт города]</ref> |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 1781 |вид высоты =[[Диңгеҙ кимәленән бейеклеге|ДК бейеклеге]] |высота центра НП = 1363 |климат = |официальный язык = фарсы теле |официальный язык-ref = |население = 1 398 060 |год переписи = 2006 |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[фарсылар]], [[әзербайжандар]] |конфессиональный состав = [[мосолмандар]] |этнохороним = |часовой пояс = +3:30 |DST = |телефонный код = 0411 (۰۴۱۱) |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Tabriz |сайт = http://tabriz.ir |язык сайта = fa |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = }} '''Тәбриз''' ({{lang-fa|تبریز}}, әйтел. [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|Təbriz}}) — [[Иран]]дың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. [[Көнсығыш Әзербайжан]]дың административ үҙәге. '''Тебри́з''' {{audio|Tabriz.ogg|произношение}} ('''Табри́з''', '''Таври́з''', {{lang-fa|تبریز}}, произн. [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|تبریز / Təbriz}}) — [[город]] в [[Иран]]е, [[административный центр]] иранской [[Административное деление Ирана|провинции]] [[Восточный Азербайджан]]. Расположен между вулканическими массивами [[Сехенд]] и горой Эйнали, у озера [[Урмия (озеро)|Урмия]]. В городе большинство жителей — [[азербайджанцы]]<ref name ="Evered">{{статья |автор = Kyle Evered |заглавие = TABRIZ |ссылка = |язык = |издание = Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 5: Possession to Turkey |тип = |год = 2002 |том = 1 |номер = |страницы = 366 |doi = |issn = 0-684-80617-7 }}</ref>{{Переход|Население}}. Четвёртый по величине город [[Иран]]а. Одноимённая [[Тебриз (станция)|железнодорожная станция]] (1916). == Тарихы == III—VII века — в составе государства [[Сасаниды|Сасанидов]]. IV век — Тебриз, в то время незначительная местность, разрушен в результате армяно-персидской войны<ref name="C. E. Bosworth">{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iv|заглавие=Azerbaijan iv. Islamic History to 1941||автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|C. E. Bosworth]]}}{{oq|en|Tabrīz was a place of little importance at this time, having been largely destroyed in the Armeno-Persian wars of the fourth century (see V. Minorsky, “Tabrīz,” in EI1 IV).}}</ref>. конец IX века — образовывается эмират [[Саджиды|Саджидов]], после натиска Арабского Халифата. XII—XIII век — столица [[Государство Ильдегизидов|Государства Ильдегизидов]]. 1220—1222 — город трижды подвергся атаке [[Армия Монгольской империи|монголов]] во время [[Поход Джэбэ и Субэдэя|Первого, разведывательного похода монголов на Южный Кавказ]] (1220—1222) и трижды от них откупился. XIII—XIV века — одна из столиц [[Монгольская империя|монгольского]] государства [[ильхан]]ов — [[Хулагуиды|Хулагуидов]]. 1375—1468 — столица [[Туркоманы|туркоманского]] государства [[Кара-Коюнлу]]. 1469—1501 — столица туркоманского государства [[Ак-Коюнлу]]. При Ак-Коюнлу Тебриз имел важное экономическое значение, он был перевалочным пунктом на [[Великий шёлковый путь|Великом шёлковом пути]]. Немецкий путешественник [[Шильтбергер, Иоганн|Иоганн Шильтбергер]] писал, что доход шаха с Тебриза ''«превышает доходы могущественнейшего христианского монарха, потому что этот город — центр огромных торговых оборотов»''<ref name=":0" />''.'' Около 1474 года город посетил [[Афанасий Никитин]], упомянувший его в своих путевых записках «[[Хожение за три моря]]».<ref>Хожение за три моря Афанасия Никитина. — Л., 1986. — С. 57.</ref> 1501—1555 — столица государства [[Сефевиды|Сефевидов]], Тебриз становится одним из крупнейших культурных и экономических центров [[Средний Восток|Среднего Востока]]<ref name="az">Искусство Азербайджана, В. Шлеев при участии Б. Веймарно; раздел «миниатюры» — Т.Каптерева</ref>. 1747—1802 — столица [[Тебризское ханство|Тебризского ханства]], которым руководили представители [[Тюркизация|тюркизированного]] [[Курды|курдского]] племени [[Дунбули (племя)|Дунбули]]. 1827 — захвачен русскими войсками в ходе [[Русско-персидская война (1826—1828)|русско-персидской войны]]. Город трижды был разрушен (в 858 году, 1041 году и 1721 году) из-за мощных землетрясений. В начале XX века Тебриз был пристанищем множества радикальных организаций, в силу чего играл важную роль в [[Конституционная революция в Иране|Конституционной революции]] [[Каджары (династия)|каджарского Ирана]] 1905—1911 годов. Уже в 1908 году из города были изгнаны сторонники [[Мохаммед Али-шах|Мохаммед-Али шаха]], который, будучи принцем, занимал пост губернатора Тебриза. Одним из главных требований протестующих было создание нового меджлиса. В ответ на революцию, английские и русские войска вторглись в Иран, чтобы её подавить. Последние заняли Тебриз, разоружили радикальные революционные группы, но при этом не признавали и отказывали возможности проехать в город шахскому губернатору. В итоге [[Мохаммед Али-шах]] вынужден был уехать в [[Российская Империя|Россию]], а к власти в 1909 году пришёл новый правитель [[Султан Ахмад-шах]], последний из династии [[Каджары (династия)|Каджаров]]<ref>Васильев Л. История Востока, Глава 10 Шиитский Иран в XIX—XX вв.</ref>. 25 августа 1941 года началась [[Иранская операция]] и ВВС РККА совершили налёт на Тебриз. 26 августа Красная Армия заняла Тебриз<ref>Kaveh, Farrokh. Iran at War: 1500—1988. — Oxford: Osprey Publishing, 2011. — 488 p. — (General Military). — ISBN 1-84603-491-4</ref>. В городе располагался 442-й отдельный радиодивизион ОСНАЗ (в/ч 95960), который выполнял задачи радиоразведки. Спустя 3 года после советской оккупации 12 декабря 1945 года Тебриз стал столицей [[Демократическая Республика Азербайджан|Демократической Республики Азербайджан]], созданной при участии СССР и просуществовавшей до декабря 1946 года, когда Советский Союз вывел войска из Ирана<ref>George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 401, America and the Middle East. (May, 1972), p. 49</ref>. Непосредственно перед началом [[Исламская революция в Иране|Исламской революции]] в Тебризе происходили [[Акции протеста 18 февраля 1978 года в Тебризе|массовые выступления]] против шахского режима. Они были жёстко подавлены силами армии<ref>{{книга |автор = Алиев С. М. |заглавие = История Ирана. XX век |издательство =Институт востоковедения РАН: Крафт+ |место =М. |год = 2004 |страницы = 437—438 |isbn = 5-93675-075-2, 5-89282-184-6 }}</ref>. Город сильно пострадал в ходе боевых действий во время [[Ирано-иракская война|ирано-иракской войны]] 1980—1988 годов. == Халҡы == [[Поло, Марко|Марко Поло]], посетивший Тебриз в [[1293 год|1293]]—[[1294 год]]ах, пишет:<blockquote>«Тебризский народ, состоит из разных национальностей ([[Несторианство|несторианцы]], [[армяне]], [[евреи]], [[грузины]], [[Иранские народы|иранцы]] и последователи [[Мухаммед]]а, то есть так называемые тебризцы, мусульмане составляющие основное население Тебриза. У каждого народа есть собственный язык»<ref>Cihan Aydoğmuşoğlu, «Tarihte Tebriz», s. 74-75</ref>. </blockquote> В [[XV век]]е население города составляло 200 000 человек<ref name=":0">Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 519</ref>. В [[1501 год]]у в Тебризе насчитывалось около 300 000 жителей. В первой половине [[XVI век]]а город четыре раза опустошался [[Османская империя|Османами]]<ref>Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 638</ref>. По словам Тенрейро, на момент [[1523 год]]а [[тюрки|тюрков]] в Тебризе было немного, город населяли [[персы]], было также много [[Армяне|армян]]<ref>Willem Floor and Hasan Javadi, The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran, {{oq|en|It is very interesting to learn that, according to Tenreiro, in 1523 among the people of Tabriz, there were only some Turkmen and the rest were Persians as well as many Armenians.}}</ref>. К [[1585 год]]у население Тебриза сократилось до 100 000 человек. В [[1585 год|1585]]—[[1588 год]]ах когда [[Армия Османской империи|османская армия]] захватила [[Азербайджан (область)|Область Азербайджан]], население Тебриза было полностью истреблено<ref name="автоссылка1">Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 639</ref>. === XIX быуат === {{цитата|Тебриз отличался своим тюркским характером, как и Азербайджан. Мэри Шейл отмечала: «Удивительно, когда находишься почти в главном городе Персии и при этом не слышишь ни слова по-персидски. На улицах и базарах тюркский — единственный язык, который бросается в глаза». Арабов и персов можно было увидеть редко, по крайней мере, на переполненном базаре, и «можно сказать, что это тюркский город».}}<ref name="TABRIZ">{{Из|Ираника|https://iranicaonline.org/articles/tabriz-05-city-in-19th-cent|заглавие= TABRIZ v. The city in the 19th century|автор=James D. Clark}}</ref> К 1868 году в городе проживало до 5 тыс. армянских жителей<ref>{{Книга|ref=Кузнецова|ссылка=https://book.ivran.ru/book?id=530|автор=Кузнецова Н.А.|заглавие=Иран в первой половине XIX века|ответственный=Ганковский Ю.В.|год=1983|место=М.|издательство=Наука. Главная редакция восточной литературы|страницы=187|страниц=265|archive-date=2022-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211181927/https://book.ivran.ru/book?id=530}}</ref>. === Хәҙерге заманда === Ныне, основное население — [[Иранские азербайджанцы|азербайджанцы]]<ref name ="Evered"/><ref>Azerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2{{oq|en|Iran’s three northwesternmost provinces are inhabited predominantly by Azerbaijanis: East Azerbaijan, West Azerbaijan, and Ardabil. Tehran, the capital city, has a large Azerbaijani population as well, estimated at close to 50 percent of the city’s residents.}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |title=Columbia Discovery Service |access-date=2017-09-21 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201195641/http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |url-status=live }}</ref>. Также проживают персы, курды, армяне и другие народы [[Иран]]а. Население говорит как на [[Азербайджанский язык|азербайджанском]], так и на [[Персидский язык|персидском]] языках. == Мәҙәниәәт һәәм сәнғәт == === Тәбриз миниатюра мәктәбе === {{main|Тебризская школа миниатюры}} В начале XIV века монгольскими ильханами [[Государство Хулагуидов|государства Хулагуидов]] была основана Тебризская школа [[Персидская живопись|персидской миниатюры]]<ref>G.Fehervari. Art and architecture // Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis. The Cambridge history of Islam, vol. 2. Cambridge University Press, 1977, p. 738</ref>, куда привлекались, иногда и насильственным путём, лучшие художники и каллиграфы<ref name="az"/>, однако расцвет её пришёлся на XVI век, времена династии [[Сефевиды|Сефевидов]] после распада [[Империя Тимуридов|Тимуридской Империи]]. Примечательна она тем, что в ней переплетались многие существующие на тот момент художественные тенденции, а также тот факт, что она является свидетельством первого проникновения восточно-азиатских традиций в исламскую живопись, в частности, в работах этой школы учёные отмечают явные китайские и монгольские влияния<ref>«Tabrīz school.» Encyclopædia Britannica. 1995</ref>. Однако в силу того, что знакомство с китайской живописью было первым в истории Ирана, часто в ранний период тебризской школы можно встретить грубое копирование китайских сюжетов<ref name="az"/>. Сюжетами миниатюр как правило были бытовые сцены, жизнь при дворе, а также эпизоды из произведений классической [[Персидская литература|персидской литературы]], хотя, стоить отметить, образный стиль миниатюры часто далеко отходил от замысла авторов. Тебризская школа XVI столетия развивалась в среде придворной культуры, её характеризовал широкий показ бытовых подробностей, нарастающая декоративность и дробность общего впечатления<ref name="az"/>. Представителями тебризской школы миниатюры XVI века были<ref name="az"/>: [[Султан Мухаммед]], [[Ага Мирек]], [[Музаффар Али]], [[Мирза Али]], [[Мир Сеид Али]]. Тебризские миниатюры упоминаются в романе [[Памук, Орхан|Орхана Памука]] «[[Имя мне — Красный]]». <gallery heights="100px" perrow="3"> File:SchoolOfTabriz3.jpg|Похищение Заля Симургом, «Шахнаме» из дворца Топкапы. File:The_death_of_the_hero_Rustam_and_his_horse_Rakhsh.jpg|Смерть Рустама и его коня Рахша, «Большое тебризское Шахнаме». File:Ferhad_ve_Shirin.jpg|«Хамсе» 1481 года, Фархад несёт Ширин на плечах </gallery> === Келәмдәре === {{main|Тебризский ковёр}} [[Файл:Azerbaijan Namazlik rug.jpg|thumb|150px|right|Ковёр «Намазлык». Тебризская школа. XV век. Частная коллекция Э. Пароваччи, Италия.]] Несмотря на то, что понятие «Тебризский ковёр» обозначает особый вид ковров, произведенных на Северо-Западе [[Иран]]а, Тебриз занимает в этом регионе особое место как центр всей данной школы ковроткачества, начиная с V—VI веков<ref>Gedar. Ketabe Honare Iran. — p. 471</ref>. В XVI веке многие ковры ткались для дворцов иранской шахской знати [[Сефевидское государство|эпохи Сефевидов]], несмотря на это в них оставалась связь с народными бытовыми ковровыми изделиями Азербайджана. В оформлении ковров использовались изображения охотничьих сцен, «звериные» мотивы, растительный орнамент, одна из характерных черт тебризских ковров — богатая красочная гамма<ref name="az"/>. На протяжении XVI—XVII веков влияние тебризской школы выходило далеко за пределы северо-западного региона, так, она оказывала немалое влияние на ковровое искусство других регионов Империи<ref>{{Cite web |url=http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |title=Л. С. БРЕТАНИЦКИЙ, Б. В. ВЕЙМАРН. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ И ТЕОРИИ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ИСКУССТВ. Искусство Азербайджана. Стр. 118—120 |access-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215184230/http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |archive-date=2010-02-15 |url-status=live }}</ref>, а [[Искусство тканья азербайджанских ковров|азербайджанские ковроткачи]] Тебриза приобрели славу ткачей, способных соткать ковры любого качества и сложности, начиная от простых шерстяных заканчивая сложными шелковыми коврами<ref>{{книга | автор = Andrew Burke, Mark Elliot | заглавие = Iran | издательство = Lovely planet | год = 2008 | том = 5 | страницы = 64 | isbn = 9781741042931 }}<blockquote>{{oq|en|Azari Weavers in Tabriz are renowned for being able to reproduce any type and quality of carpet, ranging from fine works in silk or with silk highlights, to simpler weaves from the village and tribal groups of the region.}}</blockquote></ref>. {{Внешние медиафайлы |topic = |subtopic = |width = 280px |image1 = |audio1 = |video1 = {{youtube|b8XUwxhZLe0|Рубаба Мурадова «Dumanlı Təbriz»|logo=1 }} }} === Әҙәбиәт һәм музыка === Близость к вулканическому массиву [[Сехенд]] вдохновляла многих творческих людей, побывавших в Тебризе. Город имеет особое место в иранской поэзии, к нему неоднократно обращались многие классики. Так, персидский поэт [[Руми]], избрал своим наставником дервиша [[Тебризи, Шамс ад-Дин|Шамса]] из Тебриза («Шамс» означает в переводе «солнце»), неоднократно обращался к Тебризу, в одном из своих произведений называл его «местом влюблённых» ({{lang-fa|شهر تبريز است و کوی دلبران}}). Тебризу посвящены стихи Народного поэта Азербайджана [[Рустамханлы, Сабир Худу оглы|Сабира Рустамханлы]] «Təbrizlə görüş» и «İnansa Təbriz deyil»<ref>{{Cite web |url=http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |title=Tənzilə Rüstəmxanlı. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında Cənub mövzusu |access-date=2024-02-28 |archive-date=2024-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228082126/http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |url-status=live }}</ref>. Также известно произведение азербайджанского писателя [[Ордубади, Мамед Саид|Мамед Саида Ордубади]] «Dumanlı Təbriz» ({{tr-az|Тебриз туманный}}), посвящённое национально-освободительному движению в Южном Азербайджане в 1905—1911 годах<ref>[https://www.google.az/books/edition/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0/og4aAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&dq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&printsec=frontcover История Азербайджана: ч. 1. Азербайджан в период пролетарской революции и построения социализма. ч. 2. Азербайджан в годы завершения строительства социалистического общества и в период развернутого строительства коммунизма]</ref>. По мотивам этого произведения азербайджанским композитором [[Бадалбейли, Афрасияб Бадалбек оглы|Афрасиабом Бадалбейли]] была создана одноимённая музыкальная композиция<ref>[http://anl.az/down/meqale/adalet/2011/aprel/169894.htm ƏFRASİYAB BƏDƏLBƏYLİ… MUSİQİMİZİN DÜNƏNİ, BU GÜNÜ VƏ SABAHI]</ref>. == Фән һәм мәғарифы == В 1898 году известный персидский поэт [[Адиб-аль-Мемалик]] начал издавать в Тебризе газету «Адаб». В Тебризе действуют около двадцати высших учебных заведений, среди которых выделяются Тебризский университет, Тебризский университет медицинских наук, [[Азербайджанский университет имени Шахид Мадани]], Университет художеств и Университет педагогов Азербайджана. В городе базируется Центр науки и технологий [[Восточный Азербайджан|Восточного Азербайджана]] и Тебризская национальная библиотека. [[Файл:Shariyar tomb.jpg|thumb|Могила Шахрияра в «[[Мавзолей поэтов (Тебриз)|Мавзолее поэтов]]» в Тебризе]] == Спорт == В Тебризе базируются футбольные клубы «[[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]» и «[[Машин Сази]]». == Иҡтисады == [[Файл:Matrakçı Nasuh Map of Tabriz.JPG|thumb|250px|right|Схематичная карта города, XVI век, работа [[Матракчи Насух]]а]] Исторически Тебриз был крупным торговым центром, о чём свидетельствует старинный [[Тебризский базар]] — памятник [[Всемирное наследие|Всемирного наследия]] [[ЮНЕСКО]]. Ныне город является вторым по значению промышленно-индустриальным центром Ирана. В городе расположена сеть профильных заводов и фабрик Иранской тракторостроительной компании «Тебриз Мохсен», составляющей ядро машиностроительной индустрии Ирана, филиалы которой действуют во многих городах страны и за рубежом. В городе расположены также нефтеперерабатывающий, химический и цементный заводы. Развита легкая и текстильная промышленность, функционирует ковроткаческая прядильная фабрика. == Транспорты == * [[Тәбриз метрополитены]] == Климаты == <div style="width:80%"> {{Климат местности | Ширина = 70% | Положение = center | Место_род = Тебриза | Источник = [ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IR/40706.TXT NOAA] | Янв_ср = -3.2 | Янв_ср_осад = 25 | Фев_ср = -0.8 | Фев_ср_осад = 25 | Мар_ср = 4.9 | Мар_ср_осад = 47 | Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 53 | Май_ср = 16.5 | Май_ср_осад = 41 | Июн_ср = 21.9 | Июн_ср_осад = 18 | Июл_ср = 26.0 | Июл_ср_осад = 3 | Авг_ср = 25.3 | Авг_ср_осад = 4 | Сен_ср = 21.1 | Сен_ср_осад = 9 | Окт_ср = 13.5 | Окт_ср_осад = 28 | Ноя_ср = 6.5 | Ноя_ср_осад = 28 | Дек_ср = 0.3 | Дек_ср_осад = 26 | Год_ср = 11.9 | Год_ср_осад = 311 | Янв_ср_мин = -6.6 | Янв_ср_макс = 1.2 | Фев_ср_мин = -4.5 | Фев_ср_макс = 3.8 | Мар_ср_мин = 0.3 | Мар_ср_макс = 10.1 | Апр_ср_мин = 5.7 | Апр_ср_макс = 16.5 | Май_ср_мин = 10.6 | Май_ср_макс = 22.5 | Июн_ср_мин = 15.2 | Июн_ср_макс = 28.6 | Июл_ср_мин = 19.6 | Июл_ср_макс = 32.9 | Авг_ср_мин = 19.0 | Авг_ср_макс = 32.3 | Сен_ср_мин = 14.3 | Сен_ср_макс = 28.2 | Окт_ср_мин = 8.0 | Окт_ср_макс = 19.9 | Ноя_ср_мин = 2.1 | Ноя_ср_макс = 12.1 | Дек_ср_мин = -3.0 | Дек_ср_макс = 4.9 | Год_ср_мин = 6.7 | Год_ср_макс = 17.7 | Янв_а_мин = -29.0 | Янв_а_макс = 16.0 | Фев_а_мин = -26.0 | Фев_а_макс = 18.5 | Мар_а_мин = -19.0 | Мар_а_макс = 25.0 | Апр_а_мин = -12.0 | Апр_а_макс = 27.0 | Май_а_мин = 0.6 | Май_а_макс = 32.1 | Июн_а_мин = 5.0 | Июн_а_макс = 39.0 | Июл_а_мин = 11.0 | Июл_а_макс = 42.0 | Авг_а_мин = 11.0 | Авг_а_макс = 40.0 | Сен_а_мин = 6.0 | Сен_а_макс = 35.2 | Окт_а_мин = -4.0 | Окт_а_макс = 30.0 | Ноя_а_мин = -14.0 | Ноя_а_макс = 22.0 | Дек_а_мин = -24.0 | Дек_а_макс = 17.0 | Год_а_мин = -29.0 | Год_а_макс = 42.0 | Янв_вода = | Фев_вода = | Мар_вода = | Апр_вода = | Май_вода = | Июн_вода = | Июл_вода = | Авг_вода = | Сен_вода = | Окт_вода = | Ноя_вода = | Дек_вода = | Год_вода = }} </div> == Туғандаш ҡалалар == {| |- style="vertical-align: top;" | * {{Флаг Азербайджана}} [[Баку]], [[Азербайджан]] * {{Флаг Государства Палестина}} [[Газа]], [[Государство Палестина]] * {{Флаг Австрии}} [[Вена]], [[Австрия]] * {{Флаг Азербайджана}} [[Гянджа]], [[Азербайджан]] * {{Флаг Хорватии}} [[Загреб]], [[Хорватия]] | * {{Флаг Турции}} [[Измир]], [[Турция]] * {{Флаг России}} [[Казань]], [[Россия]], с 2009 года<ref>{{Cite web |url=http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |title=Официальный портал мэрии Казани |access-date=2014-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027100604/http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref> * {{Флаг Ирака}} [[Кербела]], [[Ирак]] * {{Флаг Турции}} [[Конья]], [[Турция]] * {{Флаг Беларуси}} [[Могилёв]], [[Беларусь]] | * {{Флаг Турции}} [[Стамбул]], [[Турция]] * {{Флаг КНР}} [[Ухань]], [[КНР]] * {{Флаг Вьетнама}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]] * {{Флаг Таджикистана}} [[Худжанд]], [[Таджикистан]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |title=تبریز و خجند خواهر خوانده می شوند|access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-05-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/67VJIXLPH?url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |url-status=live }}</ref> * {{Флаг Турции}} [[Эрзурум]], [[Турция]] |} == Галерея == <gallery perrow="5" widths="270" heights="180"> Файл:Jules Laurens - The Blue Mosquee in Tabriz, Persia.jpg|«[[Голубая мечеть (Тебриз)|Голубая мечеть]]» на картине [[Лоран, Жюль|Жюля Лорана]], 1872 г. Файл:City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg|«Ворота города» на рисунке [[Фланден, Эжен|Эжена Фландена]], 1840 г. Файл:Tabriz by Eugène Flandin.jpg|Тебриз. Худ. Эжен Фланден, 1840 г. Файл:Vision Tabriz.JPG|Вид на Тебриз Файл:Behnam's House, Sahand University of Technology, Tabriz, Azerbaijan, Iran, 08-19-2006-Edit.jpg|[[Дом Бехнам (Тебриз)|Дом Бехнам]] Файл:Армянский квартал.JPG|Армянский квартал города Файл:Saat 4.jpg|Мэрия Тебриза Файл:Hariri ghazalehsajedi.jpg|[[Дом Харири]] Файл:Tabriz Metro on Bridge.jpg|Метрополитен </gallery> === Панорамалы күренеш === {{wide image|Panorama of Tabriz.jpg|1000px|<center>Панорамный вид города из Эль Голи, август 2010</center>}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Голестан (Тебриз)]] * [[Тебризский ковёр]] * Футбольный клуб [[Машин Сази Табриз]] * [[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]] * [[Тебризский музей профессий]] * [[Табризи ловуез]] — кондитерские изделия в форме ромба из Тебриза == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ2|том=42|статья=Тебри́з (Тавриз)|страницы=95}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://www.youtube.com/watch?v=jVcTp7ggiOM Муса Мусаев — Тебриз] * [https://www.youtube.com/watch?v=_0MHUNfjlRw Джавид Тебризли — Тебриз] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Административные центры останов Ирана}} {{start box}} {{succession box|title=<small>Столица [[Иран]]а (Персии)</small>|before=[[Ктесифон]]|after=[[Казвин]]|years=1501–1555}} {{end box}} [[Категория:Ирандың миллионер ҡалалары]] [[Категория:Тәбриз|*]] [[Категория:Тарихи дәүләттәр баш ҡалалары]] [[Категория:Ирандың боронғо ҡалалары]] [[Категория:Көнсығыш Әзербайжан ҡалалары]] gt3qr4s0dl183g23gr4z691e7zr8skz 1296892 1296891 2026-05-14T07:11:10Z Akkashka 14326 1296892 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=14 май 2026}} {{Ук}} '''Тәбриз''' ({{lang-fa|تبریز}}, әйтел. [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|Təbriz}}) — [[Иран]]дың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. [[Көнсығыш Әзербайжан]]дың административ үҙәге. '''Тебри́з''' {{audio|Tabriz.ogg|произношение}} ('''Табри́з''', '''Таври́з''', {{lang-fa|تبریز}}, произн. [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|تبریز / Təbriz}}) — [[город]] в [[Иран]]е, [[административный центр]] иранской [[Административное деление Ирана|провинции]] [[Восточный Азербайджан]]. Расположен между вулканическими массивами [[Сехенд]] и горой Эйнали, у озера [[Урмия (озеро)|Урмия]]. В городе большинство жителей — [[азербайджанцы]]<ref name ="Evered">{{статья |автор = Kyle Evered |заглавие = TABRIZ |ссылка = |язык = |издание = Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 5: Possession to Turkey |тип = |год = 2002 |том = 1 |номер = |страницы = 366 |doi = |issn = 0-684-80617-7 }}</ref>{{Переход|Население}}. Четвёртый по величине город [[Иран]]а. Одноимённая [[Тебриз (станция)|железнодорожная станция]] (1916). == Тарихы == III—VII века — в составе государства [[Сасаниды|Сасанидов]]. IV век — Тебриз, в то время незначительная местность, разрушен в результате армяно-персидской войны<ref name="C. E. Bosworth">{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iv|заглавие=Azerbaijan iv. Islamic History to 1941||автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|C. E. Bosworth]]}}{{oq|en|Tabrīz was a place of little importance at this time, having been largely destroyed in the Armeno-Persian wars of the fourth century (see V. Minorsky, “Tabrīz,” in EI1 IV).}}</ref>. конец IX века — образовывается эмират [[Саджиды|Саджидов]], после натиска Арабского Халифата. XII—XIII век — столица [[Государство Ильдегизидов|Государства Ильдегизидов]]. 1220—1222 — город трижды подвергся атаке [[Армия Монгольской империи|монголов]] во время [[Поход Джэбэ и Субэдэя|Первого, разведывательного похода монголов на Южный Кавказ]] (1220—1222) и трижды от них откупился. XIII—XIV века — одна из столиц [[Монгольская империя|монгольского]] государства [[ильхан]]ов — [[Хулагуиды|Хулагуидов]]. 1375—1468 — столица [[Туркоманы|туркоманского]] государства [[Кара-Коюнлу]]. 1469—1501 — столица туркоманского государства [[Ак-Коюнлу]]. При Ак-Коюнлу Тебриз имел важное экономическое значение, он был перевалочным пунктом на [[Великий шёлковый путь|Великом шёлковом пути]]. Немецкий путешественник [[Шильтбергер, Иоганн|Иоганн Шильтбергер]] писал, что доход шаха с Тебриза ''«превышает доходы могущественнейшего христианского монарха, потому что этот город — центр огромных торговых оборотов»''<ref name=":0" />''.'' Около 1474 года город посетил [[Афанасий Никитин]], упомянувший его в своих путевых записках «[[Хожение за три моря]]».<ref>Хожение за три моря Афанасия Никитина. — Л., 1986. — С. 57.</ref> 1501—1555 — столица государства [[Сефевиды|Сефевидов]], Тебриз становится одним из крупнейших культурных и экономических центров [[Средний Восток|Среднего Востока]]<ref name="az">Искусство Азербайджана, В. Шлеев при участии Б. Веймарно; раздел «миниатюры» — Т.Каптерева</ref>. 1747—1802 — столица [[Тебризское ханство|Тебризского ханства]], которым руководили представители [[Тюркизация|тюркизированного]] [[Курды|курдского]] племени [[Дунбули (племя)|Дунбули]]. 1827 — захвачен русскими войсками в ходе [[Русско-персидская война (1826—1828)|русско-персидской войны]]. Город трижды был разрушен (в 858 году, 1041 году и 1721 году) из-за мощных землетрясений. В начале XX века Тебриз был пристанищем множества радикальных организаций, в силу чего играл важную роль в [[Конституционная революция в Иране|Конституционной революции]] [[Каджары (династия)|каджарского Ирана]] 1905—1911 годов. Уже в 1908 году из города были изгнаны сторонники [[Мохаммед Али-шах|Мохаммед-Али шаха]], который, будучи принцем, занимал пост губернатора Тебриза. Одним из главных требований протестующих было создание нового меджлиса. В ответ на революцию, английские и русские войска вторглись в Иран, чтобы её подавить. Последние заняли Тебриз, разоружили радикальные революционные группы, но при этом не признавали и отказывали возможности проехать в город шахскому губернатору. В итоге [[Мохаммед Али-шах]] вынужден был уехать в [[Российская Империя|Россию]], а к власти в 1909 году пришёл новый правитель [[Султан Ахмад-шах]], последний из династии [[Каджары (династия)|Каджаров]]<ref>Васильев Л. История Востока, Глава 10 Шиитский Иран в XIX—XX вв.</ref>. 25 августа 1941 года началась [[Иранская операция]] и ВВС РККА совершили налёт на Тебриз. 26 августа Красная Армия заняла Тебриз<ref>Kaveh, Farrokh. Iran at War: 1500—1988. — Oxford: Osprey Publishing, 2011. — 488 p. — (General Military). — ISBN 1-84603-491-4</ref>. В городе располагался 442-й отдельный радиодивизион ОСНАЗ (в/ч 95960), который выполнял задачи радиоразведки. Спустя 3 года после советской оккупации 12 декабря 1945 года Тебриз стал столицей [[Демократическая Республика Азербайджан|Демократической Республики Азербайджан]], созданной при участии СССР и просуществовавшей до декабря 1946 года, когда Советский Союз вывел войска из Ирана<ref>George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 401, America and the Middle East. (May, 1972), p. 49</ref>. Непосредственно перед началом [[Исламская революция в Иране|Исламской революции]] в Тебризе происходили [[Акции протеста 18 февраля 1978 года в Тебризе|массовые выступления]] против шахского режима. Они были жёстко подавлены силами армии<ref>{{книга |автор = Алиев С. М. |заглавие = История Ирана. XX век |издательство =Институт востоковедения РАН: Крафт+ |место =М. |год = 2004 |страницы = 437—438 |isbn = 5-93675-075-2, 5-89282-184-6 }}</ref>. Город сильно пострадал в ходе боевых действий во время [[Ирано-иракская война|ирано-иракской войны]] 1980—1988 годов. == Халҡы == [[Поло, Марко|Марко Поло]], посетивший Тебриз в [[1293 год|1293]]—[[1294 год]]ах, пишет:<blockquote>«Тебризский народ, состоит из разных национальностей ([[Несторианство|несторианцы]], [[армяне]], [[евреи]], [[грузины]], [[Иранские народы|иранцы]] и последователи [[Мухаммед]]а, то есть так называемые тебризцы, мусульмане составляющие основное население Тебриза. У каждого народа есть собственный язык»<ref>Cihan Aydoğmuşoğlu, «Tarihte Tebriz», s. 74-75</ref>. </blockquote> В [[XV век]]е население города составляло 200 000 человек<ref name=":0">Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 519</ref>. В [[1501 год]]у в Тебризе насчитывалось около 300 000 жителей. В первой половине [[XVI век]]а город четыре раза опустошался [[Османская империя|Османами]]<ref>Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 638</ref>. По словам Тенрейро, на момент [[1523 год]]а [[тюрки|тюрков]] в Тебризе было немного, город населяли [[персы]], было также много [[Армяне|армян]]<ref>Willem Floor and Hasan Javadi, The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran, {{oq|en|It is very interesting to learn that, according to Tenreiro, in 1523 among the people of Tabriz, there were only some Turkmen and the rest were Persians as well as many Armenians.}}</ref>. К [[1585 год]]у население Тебриза сократилось до 100 000 человек. В [[1585 год|1585]]—[[1588 год]]ах когда [[Армия Османской империи|османская армия]] захватила [[Азербайджан (область)|Область Азербайджан]], население Тебриза было полностью истреблено<ref name="автоссылка1">Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 639</ref>. === XIX быуат === {{цитата|Тебриз отличался своим тюркским характером, как и Азербайджан. Мэри Шейл отмечала: «Удивительно, когда находишься почти в главном городе Персии и при этом не слышишь ни слова по-персидски. На улицах и базарах тюркский — единственный язык, который бросается в глаза». Арабов и персов можно было увидеть редко, по крайней мере, на переполненном базаре, и «можно сказать, что это тюркский город».}}<ref name="TABRIZ">{{Из|Ираника|https://iranicaonline.org/articles/tabriz-05-city-in-19th-cent|заглавие= TABRIZ v. The city in the 19th century|автор=James D. Clark}}</ref> К 1868 году в городе проживало до 5 тыс. армянских жителей<ref>{{Книга|ref=Кузнецова|ссылка=https://book.ivran.ru/book?id=530|автор=Кузнецова Н.А.|заглавие=Иран в первой половине XIX века|ответственный=Ганковский Ю.В.|год=1983|место=М.|издательство=Наука. Главная редакция восточной литературы|страницы=187|страниц=265|archive-date=2022-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211181927/https://book.ivran.ru/book?id=530}}</ref>. === Хәҙерге заманда === Ныне, основное население — [[Иранские азербайджанцы|азербайджанцы]]<ref name ="Evered"/><ref>Azerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2{{oq|en|Iran’s three northwesternmost provinces are inhabited predominantly by Azerbaijanis: East Azerbaijan, West Azerbaijan, and Ardabil. Tehran, the capital city, has a large Azerbaijani population as well, estimated at close to 50 percent of the city’s residents.}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |title=Columbia Discovery Service |access-date=2017-09-21 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201195641/http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |url-status=live }}</ref>. Также проживают персы, курды, армяне и другие народы [[Иран]]а. Население говорит как на [[Азербайджанский язык|азербайджанском]], так и на [[Персидский язык|персидском]] языках. == Мәҙәниәәт һәәм сәнғәт == === Тәбриз миниатюра мәктәбе === {{main|Тебризская школа миниатюры}} В начале XIV века монгольскими ильханами [[Государство Хулагуидов|государства Хулагуидов]] была основана Тебризская школа [[Персидская живопись|персидской миниатюры]]<ref>G.Fehervari. Art and architecture // Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis. The Cambridge history of Islam, vol. 2. Cambridge University Press, 1977, p. 738</ref>, куда привлекались, иногда и насильственным путём, лучшие художники и каллиграфы<ref name="az"/>, однако расцвет её пришёлся на XVI век, времена династии [[Сефевиды|Сефевидов]] после распада [[Империя Тимуридов|Тимуридской Империи]]. Примечательна она тем, что в ней переплетались многие существующие на тот момент художественные тенденции, а также тот факт, что она является свидетельством первого проникновения восточно-азиатских традиций в исламскую живопись, в частности, в работах этой школы учёные отмечают явные китайские и монгольские влияния<ref>«Tabrīz school.» Encyclopædia Britannica. 1995</ref>. Однако в силу того, что знакомство с китайской живописью было первым в истории Ирана, часто в ранний период тебризской школы можно встретить грубое копирование китайских сюжетов<ref name="az"/>. Сюжетами миниатюр как правило были бытовые сцены, жизнь при дворе, а также эпизоды из произведений классической [[Персидская литература|персидской литературы]], хотя, стоить отметить, образный стиль миниатюры часто далеко отходил от замысла авторов. Тебризская школа XVI столетия развивалась в среде придворной культуры, её характеризовал широкий показ бытовых подробностей, нарастающая декоративность и дробность общего впечатления<ref name="az"/>. Представителями тебризской школы миниатюры XVI века были<ref name="az"/>: [[Султан Мухаммед]], [[Ага Мирек]], [[Музаффар Али]], [[Мирза Али]], [[Мир Сеид Али]]. Тебризские миниатюры упоминаются в романе [[Памук, Орхан|Орхана Памука]] «[[Имя мне — Красный]]». <gallery heights="100px" perrow="3"> File:SchoolOfTabriz3.jpg|Похищение Заля Симургом, «Шахнаме» из дворца Топкапы. File:The_death_of_the_hero_Rustam_and_his_horse_Rakhsh.jpg|Смерть Рустама и его коня Рахша, «Большое тебризское Шахнаме». File:Ferhad_ve_Shirin.jpg|«Хамсе» 1481 года, Фархад несёт Ширин на плечах </gallery> === Келәмдәре === {{main|Тебризский ковёр}} [[Файл:Azerbaijan Namazlik rug.jpg|thumb|150px|right|Ковёр «Намазлык». Тебризская школа. XV век. Частная коллекция Э. Пароваччи, Италия.]] Несмотря на то, что понятие «Тебризский ковёр» обозначает особый вид ковров, произведенных на Северо-Западе [[Иран]]а, Тебриз занимает в этом регионе особое место как центр всей данной школы ковроткачества, начиная с V—VI веков<ref>Gedar. Ketabe Honare Iran. — p. 471</ref>. В XVI веке многие ковры ткались для дворцов иранской шахской знати [[Сефевидское государство|эпохи Сефевидов]], несмотря на это в них оставалась связь с народными бытовыми ковровыми изделиями Азербайджана. В оформлении ковров использовались изображения охотничьих сцен, «звериные» мотивы, растительный орнамент, одна из характерных черт тебризских ковров — богатая красочная гамма<ref name="az"/>. На протяжении XVI—XVII веков влияние тебризской школы выходило далеко за пределы северо-западного региона, так, она оказывала немалое влияние на ковровое искусство других регионов Империи<ref>{{Cite web |url=http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |title=Л. С. БРЕТАНИЦКИЙ, Б. В. ВЕЙМАРН. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ И ТЕОРИИ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ИСКУССТВ. Искусство Азербайджана. Стр. 118—120 |access-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215184230/http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |archive-date=2010-02-15 |url-status=live }}</ref>, а [[Искусство тканья азербайджанских ковров|азербайджанские ковроткачи]] Тебриза приобрели славу ткачей, способных соткать ковры любого качества и сложности, начиная от простых шерстяных заканчивая сложными шелковыми коврами<ref>{{книга | автор = Andrew Burke, Mark Elliot | заглавие = Iran | издательство = Lovely planet | год = 2008 | том = 5 | страницы = 64 | isbn = 9781741042931 }}<blockquote>{{oq|en|Azari Weavers in Tabriz are renowned for being able to reproduce any type and quality of carpet, ranging from fine works in silk or with silk highlights, to simpler weaves from the village and tribal groups of the region.}}</blockquote></ref>. {{Внешние медиафайлы |topic = |subtopic = |width = 280px |image1 = |audio1 = |video1 = {{youtube|b8XUwxhZLe0|Рубаба Мурадова «Dumanlı Təbriz»|logo=1 }} }} === Әҙәбиәт һәм музыка === Близость к вулканическому массиву [[Сехенд]] вдохновляла многих творческих людей, побывавших в Тебризе. Город имеет особое место в иранской поэзии, к нему неоднократно обращались многие классики. Так, персидский поэт [[Руми]], избрал своим наставником дервиша [[Тебризи, Шамс ад-Дин|Шамса]] из Тебриза («Шамс» означает в переводе «солнце»), неоднократно обращался к Тебризу, в одном из своих произведений называл его «местом влюблённых» ({{lang-fa|شهر تبريز است و کوی دلبران}}). Тебризу посвящены стихи Народного поэта Азербайджана [[Рустамханлы, Сабир Худу оглы|Сабира Рустамханлы]] «Təbrizlə görüş» и «İnansa Təbriz deyil»<ref>{{Cite web |url=http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |title=Tənzilə Rüstəmxanlı. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında Cənub mövzusu |access-date=2024-02-28 |archive-date=2024-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228082126/http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |url-status=live }}</ref>. Также известно произведение азербайджанского писателя [[Ордубади, Мамед Саид|Мамед Саида Ордубади]] «Dumanlı Təbriz» ({{tr-az|Тебриз туманный}}), посвящённое национально-освободительному движению в Южном Азербайджане в 1905—1911 годах<ref>[https://www.google.az/books/edition/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0/og4aAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&dq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&printsec=frontcover История Азербайджана: ч. 1. Азербайджан в период пролетарской революции и построения социализма. ч. 2. Азербайджан в годы завершения строительства социалистического общества и в период развернутого строительства коммунизма]</ref>. По мотивам этого произведения азербайджанским композитором [[Бадалбейли, Афрасияб Бадалбек оглы|Афрасиабом Бадалбейли]] была создана одноимённая музыкальная композиция<ref>[http://anl.az/down/meqale/adalet/2011/aprel/169894.htm ƏFRASİYAB BƏDƏLBƏYLİ… MUSİQİMİZİN DÜNƏNİ, BU GÜNÜ VƏ SABAHI]</ref>. == Фән һәм мәғарифы == В 1898 году известный персидский поэт [[Адиб-аль-Мемалик]] начал издавать в Тебризе газету «Адаб». В Тебризе действуют около двадцати высших учебных заведений, среди которых выделяются Тебризский университет, Тебризский университет медицинских наук, [[Азербайджанский университет имени Шахид Мадани]], Университет художеств и Университет педагогов Азербайджана. В городе базируется Центр науки и технологий [[Восточный Азербайджан|Восточного Азербайджана]] и Тебризская национальная библиотека. [[Файл:Shariyar tomb.jpg|thumb|Могила Шахрияра в «[[Мавзолей поэтов (Тебриз)|Мавзолее поэтов]]» в Тебризе]] == Спорт == В Тебризе базируются футбольные клубы «[[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]» и «[[Машин Сази]]». == Иҡтисады == [[Файл:Matrakçı Nasuh Map of Tabriz.JPG|thumb|250px|right|Схематичная карта города, XVI век, работа [[Матракчи Насух]]а]] Исторически Тебриз был крупным торговым центром, о чём свидетельствует старинный [[Тебризский базар]] — памятник [[Всемирное наследие|Всемирного наследия]] [[ЮНЕСКО]]. Ныне город является вторым по значению промышленно-индустриальным центром Ирана. В городе расположена сеть профильных заводов и фабрик Иранской тракторостроительной компании «Тебриз Мохсен», составляющей ядро машиностроительной индустрии Ирана, филиалы которой действуют во многих городах страны и за рубежом. В городе расположены также нефтеперерабатывающий, химический и цементный заводы. Развита легкая и текстильная промышленность, функционирует ковроткаческая прядильная фабрика. == Транспорты == * [[Тәбриз метрополитены]] == Климаты == <div style="width:80%"> {{Климат местности | Ширина = 70% | Положение = center | Место_род = Тебриза | Источник = [ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IR/40706.TXT NOAA] | Янв_ср = -3.2 | Янв_ср_осад = 25 | Фев_ср = -0.8 | Фев_ср_осад = 25 | Мар_ср = 4.9 | Мар_ср_осад = 47 | Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 53 | Май_ср = 16.5 | Май_ср_осад = 41 | Июн_ср = 21.9 | Июн_ср_осад = 18 | Июл_ср = 26.0 | Июл_ср_осад = 3 | Авг_ср = 25.3 | Авг_ср_осад = 4 | Сен_ср = 21.1 | Сен_ср_осад = 9 | Окт_ср = 13.5 | Окт_ср_осад = 28 | Ноя_ср = 6.5 | Ноя_ср_осад = 28 | Дек_ср = 0.3 | Дек_ср_осад = 26 | Год_ср = 11.9 | Год_ср_осад = 311 | Янв_ср_мин = -6.6 | Янв_ср_макс = 1.2 | Фев_ср_мин = -4.5 | Фев_ср_макс = 3.8 | Мар_ср_мин = 0.3 | Мар_ср_макс = 10.1 | Апр_ср_мин = 5.7 | Апр_ср_макс = 16.5 | Май_ср_мин = 10.6 | Май_ср_макс = 22.5 | Июн_ср_мин = 15.2 | Июн_ср_макс = 28.6 | Июл_ср_мин = 19.6 | Июл_ср_макс = 32.9 | Авг_ср_мин = 19.0 | Авг_ср_макс = 32.3 | Сен_ср_мин = 14.3 | Сен_ср_макс = 28.2 | Окт_ср_мин = 8.0 | Окт_ср_макс = 19.9 | Ноя_ср_мин = 2.1 | Ноя_ср_макс = 12.1 | Дек_ср_мин = -3.0 | Дек_ср_макс = 4.9 | Год_ср_мин = 6.7 | Год_ср_макс = 17.7 | Янв_а_мин = -29.0 | Янв_а_макс = 16.0 | Фев_а_мин = -26.0 | Фев_а_макс = 18.5 | Мар_а_мин = -19.0 | Мар_а_макс = 25.0 | Апр_а_мин = -12.0 | Апр_а_макс = 27.0 | Май_а_мин = 0.6 | Май_а_макс = 32.1 | Июн_а_мин = 5.0 | Июн_а_макс = 39.0 | Июл_а_мин = 11.0 | Июл_а_макс = 42.0 | Авг_а_мин = 11.0 | Авг_а_макс = 40.0 | Сен_а_мин = 6.0 | Сен_а_макс = 35.2 | Окт_а_мин = -4.0 | Окт_а_макс = 30.0 | Ноя_а_мин = -14.0 | Ноя_а_макс = 22.0 | Дек_а_мин = -24.0 | Дек_а_макс = 17.0 | Год_а_мин = -29.0 | Год_а_макс = 42.0 | Янв_вода = | Фев_вода = | Мар_вода = | Апр_вода = | Май_вода = | Июн_вода = | Июл_вода = | Авг_вода = | Сен_вода = | Окт_вода = | Ноя_вода = | Дек_вода = | Год_вода = }} </div> == Туғандаш ҡалалар == {| |- style="vertical-align: top;" | * {{Флаг Азербайджана}} [[Баку]], [[Азербайджан]] * {{Флаг Государства Палестина}} [[Газа]], [[Государство Палестина]] * {{Флаг Австрии}} [[Вена]], [[Австрия]] * {{Флаг Азербайджана}} [[Гянджа]], [[Азербайджан]] * {{Флаг Хорватии}} [[Загреб]], [[Хорватия]] | * {{Флаг Турции}} [[Измир]], [[Турция]] * {{Флаг России}} [[Казань]], [[Россия]], с 2009 года<ref>{{Cite web |url=http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |title=Официальный портал мэрии Казани |access-date=2014-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027100604/http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref> * {{Флаг Ирака}} [[Кербела]], [[Ирак]] * {{Флаг Турции}} [[Конья]], [[Турция]] * {{Флаг Беларуси}} [[Могилёв]], [[Беларусь]] | * {{Флаг Турции}} [[Стамбул]], [[Турция]] * {{Флаг КНР}} [[Ухань]], [[КНР]] * {{Флаг Вьетнама}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]] * {{Флаг Таджикистана}} [[Худжанд]], [[Таджикистан]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |title=تبریز و خجند خواهر خوانده می شوند|access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-05-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/67VJIXLPH?url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |url-status=live }}</ref> * {{Флаг Турции}} [[Эрзурум]], [[Турция]] |} == Галерея == <gallery perrow="5" widths="270" heights="180"> Файл:Jules Laurens - The Blue Mosquee in Tabriz, Persia.jpg|«[[Голубая мечеть (Тебриз)|Голубая мечеть]]» на картине [[Лоран, Жюль|Жюля Лорана]], 1872 г. Файл:City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg|«Ворота города» на рисунке [[Фланден, Эжен|Эжена Фландена]], 1840 г. Файл:Tabriz by Eugène Flandin.jpg|Тебриз. Худ. Эжен Фланден, 1840 г. Файл:Vision Tabriz.JPG|Вид на Тебриз Файл:Behnam's House, Sahand University of Technology, Tabriz, Azerbaijan, Iran, 08-19-2006-Edit.jpg|[[Дом Бехнам (Тебриз)|Дом Бехнам]] Файл:Армянский квартал.JPG|Армянский квартал города Файл:Saat 4.jpg|Мэрия Тебриза Файл:Hariri ghazalehsajedi.jpg|[[Дом Харири]] Файл:Tabriz Metro on Bridge.jpg|Метрополитен </gallery> === Панорамалы күренеш === {{wide image|Panorama of Tabriz.jpg|1000px|<center>Панорамный вид города из Эль Голи, август 2010</center>}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Голестан (Тебриз)]] * [[Тебризский ковёр]] * Футбольный клуб [[Машин Сази Табриз]] * [[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]] * [[Тебризский музей профессий]] * [[Табризи ловуез]] — кондитерские изделия в форме ромба из Тебриза == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ2|том=42|статья=Тебри́з (Тавриз)|страницы=95}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://www.youtube.com/watch?v=jVcTp7ggiOM Муса Мусаев — Тебриз] * [https://www.youtube.com/watch?v=_0MHUNfjlRw Джавид Тебризли — Тебриз] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Административные центры останов Ирана}} {{start box}} {{succession box|title=<small>Столица [[Иран]]а (Персии)</small>|before=[[Ктесифон]]|after=[[Казвин]]|years=1501–1555}} {{end box}} [[Категория:Ирандың миллионер ҡалалары]] [[Категория:Тәбриз|*]] [[Категория:Тарихи дәүләттәр баш ҡалалары]] [[Категория:Ирандың боронғо ҡалалары]] [[Категория:Көнсығыш Әзербайжан ҡалалары]] tv0nwe4yeluccaa46j1rsgav7itjd0h 1296921 1296892 2026-05-14T10:21:43Z Akkashka 14326 1296921 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=14 май 2026}} {{Ук}} '''Тәбриз''' ({{lang-fa|تبریز}}, әйтел. [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|Təbriz}}) — [[Иран]]дың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. [[Көнсығыш Әзербайжан]]дың административ үҙәге. '''Тебри́з''' {{audio|Tabriz.ogg|произношение}} ('''Табри́з''', '''Таври́з''', {{lang-fa|تبریز}}, әйтелеше [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|تبریز / Təbriz}}) — [[Иран]]дағы [[ҡала]], [[Көнсығыш Әзербайжан]] иран [[Административное деление Ирана|провинцияһыны]]ң [[административ үҙәге]]. Вулкан массивы [[Сәһәнд]] һәм Эйнали тауы араһында, [[Урмия (озеро)|Урмия]] күле буйында урынлашҡан. Ҡала халҡының күпселеге — [[әзербайжандар]]<ref name ="Evered">{{статья |автор = Kyle Evered |заглавие = TABRIZ |ссылка = |язык = |издание = Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 5: Possession to Turkey |тип = |год = 2002 |том = 1 |номер = |страницы = 366 |doi = |issn = 0-684-80617-7 }}</ref>{{Переход|Население}}. [[Иран]]дың ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡалаһы. Бер үк атамалы [[Тәбриз (станция)|тимер юл станция]]һы (1916). == Тарихы == III—VII быуаттар — [[Сасаниды|Сәсәниҙәр]] дәүләте составында. IV быуат — Тәбриз, ул осорҙа әһәмиәте аҙ булған урын, әрмән-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә емерелгән<ref name="C. E. Bosworth">{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iv|заглавие=Azerbaijan iv. Islamic History to 1941||автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|C. E. Bosworth]]}}{{oq|en|Tabrīz was a place of little importance at this time, having been largely destroyed in the Armeno-Persian wars of the fourth century (see V. Minorsky, “Tabrīz,” in EI1 IV).}}</ref>. IX быуат аҙағы — Ғәрәп хәлифәлеге һөжүменән һуң [[Саджиды|Сажиҙар]] әмирлеге барлыҡҡа килгән. XII—XIII быуаттар — [[Государство Ильдегизидов|Илдегиҙиҙәр дәүләтене]]ң баш ҡалаһы. 1220—1222 — ҡала [[Армия Монгольской империи|монголдар]]ҙың көньяҡ Кавказға беренсе разведка походы (1220—1222) ваҡытында өс тапҡыр монголдар һөжүменә дусар була һәм уларға өс тапҡыр аҡса түләп ҡотола. XIII—XIV быуаттар монгол [[илһан]] [[Хүләгүиҙәр]] дәүләтенең баш ҡалаларының береһе. 1375—1468 — [[Ҡара Ҡуйлылар]] [[Туркоманы|төрки төркмән]] дәүләтенең баш ҡалаһы. 1469-1501 — [[Аҡ Ҡуйлы]] төрки төркмәндәр дәүләтенең баш ҡалаһы. Аҡ Ҡуйлы осоронда Тәбриз мөһим иҡтисади әһәмиәткә эйә була, ул [[Великий шёлковый путь|Бөйөк ебәк юлы]]нда йөк күсереп тейәү пункты була. Немец сәйәхәтсеһе [[Шильтбергер, Иоганн|Иоганн Шильтбергер]] шаһтың Тәбриздән килгән килеме ''«ҡеүәтле христиан монархының килеменән артығыраҡ, сөнки был ҡала — ҙур сауҙа әйләнеше үҙәге»'' тип яҙған<ref name=":0" />''.'' Около 1474 года город посетил [[Афанасий Никитин]], упомянувший его в своих путевых записках «[[Хожение за три моря]]».<ref>Хожение за три моря Афанасия Никитина. — Л., 1986. — С. 57.</ref> 1501—1555 — столица государства [[Сефевиды|Сефевидов]], Тебриз становится одним из крупнейших культурных и экономических центров [[Средний Восток|Среднего Востока]]<ref name="az">Искусство Азербайджана, В. Шлеев при участии Б. Веймарно; раздел «миниатюры» — Т.Каптерева</ref>. 1747—1802 — столица [[Тебризское ханство|Тебризского ханства]], которым руководили представители [[Тюркизация|тюркизированного]] [[Курды|курдского]] племени [[Дунбули (племя)|Дунбули]]. 1827 — захвачен русскими войсками в ходе [[Русско-персидская война (1826—1828)|русско-персидской войны]]. Город трижды был разрушен (в 858 году, 1041 году и 1721 году) из-за мощных землетрясений. В начале XX века Тебриз был пристанищем множества радикальных организаций, в силу чего играл важную роль в [[Конституционная революция в Иране|Конституционной революции]] [[Каджары (династия)|каджарского Ирана]] 1905—1911 годов. Уже в 1908 году из города были изгнаны сторонники [[Мохаммед Али-шах|Мохаммед-Али шаха]], который, будучи принцем, занимал пост губернатора Тебриза. Одним из главных требований протестующих было создание нового меджлиса. В ответ на революцию, английские и русские войска вторглись в Иран, чтобы её подавить. Последние заняли Тебриз, разоружили радикальные революционные группы, но при этом не признавали и отказывали возможности проехать в город шахскому губернатору. В итоге [[Мохаммед Али-шах]] вынужден был уехать в [[Российская Империя|Россию]], а к власти в 1909 году пришёл новый правитель [[Султан Ахмад-шах]], последний из династии [[Каджары (династия)|Каджаров]]<ref>Васильев Л. История Востока, Глава 10 Шиитский Иран в XIX—XX вв.</ref>. 25 августа 1941 года началась [[Иранская операция]] и ВВС РККА совершили налёт на Тебриз. 26 августа Красная Армия заняла Тебриз<ref>Kaveh, Farrokh. Iran at War: 1500—1988. — Oxford: Osprey Publishing, 2011. — 488 p. — (General Military). — ISBN 1-84603-491-4</ref>. В городе располагался 442-й отдельный радиодивизион ОСНАЗ (в/ч 95960), который выполнял задачи радиоразведки. Спустя 3 года после советской оккупации 12 декабря 1945 года Тебриз стал столицей [[Демократическая Республика Азербайджан|Демократической Республики Азербайджан]], созданной при участии СССР и просуществовавшей до декабря 1946 года, когда Советский Союз вывел войска из Ирана<ref>George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 401, America and the Middle East. (May, 1972), p. 49</ref>. Непосредственно перед началом [[Исламская революция в Иране|Исламской революции]] в Тебризе происходили [[Акции протеста 18 февраля 1978 года в Тебризе|массовые выступления]] против шахского режима. Они были жёстко подавлены силами армии<ref>{{книга |автор = Алиев С. М. |заглавие = История Ирана. XX век |издательство =Институт востоковедения РАН: Крафт+ |место =М. |год = 2004 |страницы = 437—438 |isbn = 5-93675-075-2, 5-89282-184-6 }}</ref>. Город сильно пострадал в ходе боевых действий во время [[Ирано-иракская война|ирано-иракской войны]] 1980—1988 годов. == Халҡы == [[Поло, Марко|Марко Поло]], посетивший Тебриз в [[1293 год|1293]]—[[1294 год]]ах, пишет:<blockquote>«Тебризский народ, состоит из разных национальностей ([[Несторианство|несторианцы]], [[армяне]], [[евреи]], [[грузины]], [[Иранские народы|иранцы]] и последователи [[Мухаммед]]а, то есть так называемые тебризцы, мусульмане составляющие основное население Тебриза. У каждого народа есть собственный язык»<ref>Cihan Aydoğmuşoğlu, «Tarihte Tebriz», s. 74-75</ref>. </blockquote> В [[XV век]]е население города составляло 200 000 человек<ref name=":0">Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 519</ref>. В [[1501 год]]у в Тебризе насчитывалось около 300 000 жителей. В первой половине [[XVI век]]а город четыре раза опустошался [[Османская империя|Османами]]<ref>Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 638</ref>. По словам Тенрейро, на момент [[1523 год]]а [[тюрки|тюрков]] в Тебризе было немного, город населяли [[персы]], было также много [[Армяне|армян]]<ref>Willem Floor and Hasan Javadi, The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran, {{oq|en|It is very interesting to learn that, according to Tenreiro, in 1523 among the people of Tabriz, there were only some Turkmen and the rest were Persians as well as many Armenians.}}</ref>. К [[1585 год]]у население Тебриза сократилось до 100 000 человек. В [[1585 год|1585]]—[[1588 год]]ах когда [[Армия Османской империи|османская армия]] захватила [[Азербайджан (область)|Область Азербайджан]], население Тебриза было полностью истреблено<ref name="автоссылка1">Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 639</ref>. === XIX быуат === {{цитата|Тебриз отличался своим тюркским характером, как и Азербайджан. Мэри Шейл отмечала: «Удивительно, когда находишься почти в главном городе Персии и при этом не слышишь ни слова по-персидски. На улицах и базарах тюркский — единственный язык, который бросается в глаза». Арабов и персов можно было увидеть редко, по крайней мере, на переполненном базаре, и «можно сказать, что это тюркский город».}}<ref name="TABRIZ">{{Из|Ираника|https://iranicaonline.org/articles/tabriz-05-city-in-19th-cent|заглавие= TABRIZ v. The city in the 19th century|автор=James D. Clark}}</ref> К 1868 году в городе проживало до 5 тыс. армянских жителей<ref>{{Книга|ref=Кузнецова|ссылка=https://book.ivran.ru/book?id=530|автор=Кузнецова Н.А.|заглавие=Иран в первой половине XIX века|ответственный=Ганковский Ю.В.|год=1983|место=М.|издательство=Наука. Главная редакция восточной литературы|страницы=187|страниц=265|archive-date=2022-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211181927/https://book.ivran.ru/book?id=530}}</ref>. === Хәҙерге заманда === Ныне, основное население — [[Иранские азербайджанцы|азербайджанцы]]<ref name ="Evered"/><ref>Azerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2{{oq|en|Iran’s three northwesternmost provinces are inhabited predominantly by Azerbaijanis: East Azerbaijan, West Azerbaijan, and Ardabil. Tehran, the capital city, has a large Azerbaijani population as well, estimated at close to 50 percent of the city’s residents.}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |title=Columbia Discovery Service |access-date=2017-09-21 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201195641/http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |url-status=live }}</ref>. Также проживают персы, курды, армяне и другие народы [[Иран]]а. Население говорит как на [[Азербайджанский язык|азербайджанском]], так и на [[Персидский язык|персидском]] языках. == Мәҙәниәәт һәәм сәнғәт == === Тәбриз миниатюра мәктәбе === {{main|Тебризская школа миниатюры}} В начале XIV века монгольскими ильханами [[Государство Хулагуидов|государства Хулагуидов]] была основана Тебризская школа [[Персидская живопись|персидской миниатюры]]<ref>G.Fehervari. Art and architecture // Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis. The Cambridge history of Islam, vol. 2. Cambridge University Press, 1977, p. 738</ref>, куда привлекались, иногда и насильственным путём, лучшие художники и каллиграфы<ref name="az"/>, однако расцвет её пришёлся на XVI век, времена династии [[Сефевиды|Сефевидов]] после распада [[Империя Тимуридов|Тимуридской Империи]]. Примечательна она тем, что в ней переплетались многие существующие на тот момент художественные тенденции, а также тот факт, что она является свидетельством первого проникновения восточно-азиатских традиций в исламскую живопись, в частности, в работах этой школы учёные отмечают явные китайские и монгольские влияния<ref>«Tabrīz school.» Encyclopædia Britannica. 1995</ref>. Однако в силу того, что знакомство с китайской живописью было первым в истории Ирана, часто в ранний период тебризской школы можно встретить грубое копирование китайских сюжетов<ref name="az"/>. Сюжетами миниатюр как правило были бытовые сцены, жизнь при дворе, а также эпизоды из произведений классической [[Персидская литература|персидской литературы]], хотя, стоить отметить, образный стиль миниатюры часто далеко отходил от замысла авторов. Тебризская школа XVI столетия развивалась в среде придворной культуры, её характеризовал широкий показ бытовых подробностей, нарастающая декоративность и дробность общего впечатления<ref name="az"/>. Представителями тебризской школы миниатюры XVI века были<ref name="az"/>: [[Султан Мухаммед]], [[Ага Мирек]], [[Музаффар Али]], [[Мирза Али]], [[Мир Сеид Али]]. Тебризские миниатюры упоминаются в романе [[Памук, Орхан|Орхана Памука]] «[[Имя мне — Красный]]». <gallery heights="100px" perrow="3"> File:SchoolOfTabriz3.jpg|Похищение Заля Симургом, «Шахнаме» из дворца Топкапы. File:The_death_of_the_hero_Rustam_and_his_horse_Rakhsh.jpg|Смерть Рустама и его коня Рахша, «Большое тебризское Шахнаме». File:Ferhad_ve_Shirin.jpg|«Хамсе» 1481 года, Фархад несёт Ширин на плечах </gallery> === Келәмдәре === {{main|Тебризский ковёр}} [[Файл:Azerbaijan Namazlik rug.jpg|thumb|150px|right|Ковёр «Намазлык». Тебризская школа. XV век. Частная коллекция Э. Пароваччи, Италия.]] Несмотря на то, что понятие «Тебризский ковёр» обозначает особый вид ковров, произведенных на Северо-Западе [[Иран]]а, Тебриз занимает в этом регионе особое место как центр всей данной школы ковроткачества, начиная с V—VI веков<ref>Gedar. Ketabe Honare Iran. — p. 471</ref>. В XVI веке многие ковры ткались для дворцов иранской шахской знати [[Сефевидское государство|эпохи Сефевидов]], несмотря на это в них оставалась связь с народными бытовыми ковровыми изделиями Азербайджана. В оформлении ковров использовались изображения охотничьих сцен, «звериные» мотивы, растительный орнамент, одна из характерных черт тебризских ковров — богатая красочная гамма<ref name="az"/>. На протяжении XVI—XVII веков влияние тебризской школы выходило далеко за пределы северо-западного региона, так, она оказывала немалое влияние на ковровое искусство других регионов Империи<ref>{{Cite web |url=http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |title=Л. С. БРЕТАНИЦКИЙ, Б. В. ВЕЙМАРН. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ И ТЕОРИИ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ИСКУССТВ. Искусство Азербайджана. Стр. 118—120 |access-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215184230/http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |archive-date=2010-02-15 |url-status=live }}</ref>, а [[Искусство тканья азербайджанских ковров|азербайджанские ковроткачи]] Тебриза приобрели славу ткачей, способных соткать ковры любого качества и сложности, начиная от простых шерстяных заканчивая сложными шелковыми коврами<ref>{{книга | автор = Andrew Burke, Mark Elliot | заглавие = Iran | издательство = Lovely planet | год = 2008 | том = 5 | страницы = 64 | isbn = 9781741042931 }}<blockquote>{{oq|en|Azari Weavers in Tabriz are renowned for being able to reproduce any type and quality of carpet, ranging from fine works in silk or with silk highlights, to simpler weaves from the village and tribal groups of the region.}}</blockquote></ref>. {{Внешние медиафайлы |topic = |subtopic = |width = 280px |image1 = |audio1 = |video1 = {{youtube|b8XUwxhZLe0|Рубаба Мурадова «Dumanlı Təbriz»|logo=1 }} }} === Әҙәбиәт һәм музыка === Близость к вулканическому массиву [[Сехенд]] вдохновляла многих творческих людей, побывавших в Тебризе. Город имеет особое место в иранской поэзии, к нему неоднократно обращались многие классики. Так, персидский поэт [[Руми]], избрал своим наставником дервиша [[Тебризи, Шамс ад-Дин|Шамса]] из Тебриза («Шамс» означает в переводе «солнце»), неоднократно обращался к Тебризу, в одном из своих произведений называл его «местом влюблённых» ({{lang-fa|شهر تبريز است و کوی دلبران}}). Тебризу посвящены стихи Народного поэта Азербайджана [[Рустамханлы, Сабир Худу оглы|Сабира Рустамханлы]] «Təbrizlə görüş» и «İnansa Təbriz deyil»<ref>{{Cite web |url=http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |title=Tənzilə Rüstəmxanlı. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında Cənub mövzusu |access-date=2024-02-28 |archive-date=2024-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228082126/http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |url-status=live }}</ref>. Также известно произведение азербайджанского писателя [[Ордубади, Мамед Саид|Мамед Саида Ордубади]] «Dumanlı Təbriz» ({{tr-az|Тебриз туманный}}), посвящённое национально-освободительному движению в Южном Азербайджане в 1905—1911 годах<ref>[https://www.google.az/books/edition/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0/og4aAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&dq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&printsec=frontcover История Азербайджана: ч. 1. Азербайджан в период пролетарской революции и построения социализма. ч. 2. Азербайджан в годы завершения строительства социалистического общества и в период развернутого строительства коммунизма]</ref>. По мотивам этого произведения азербайджанским композитором [[Бадалбейли, Афрасияб Бадалбек оглы|Афрасиабом Бадалбейли]] была создана одноимённая музыкальная композиция<ref>[http://anl.az/down/meqale/adalet/2011/aprel/169894.htm ƏFRASİYAB BƏDƏLBƏYLİ… MUSİQİMİZİN DÜNƏNİ, BU GÜNÜ VƏ SABAHI]</ref>. == Фән һәм мәғарифы == В 1898 году известный персидский поэт [[Адиб-аль-Мемалик]] начал издавать в Тебризе газету «Адаб». В Тебризе действуют около двадцати высших учебных заведений, среди которых выделяются Тебризский университет, Тебризский университет медицинских наук, [[Азербайджанский университет имени Шахид Мадани]], Университет художеств и Университет педагогов Азербайджана. В городе базируется Центр науки и технологий [[Восточный Азербайджан|Восточного Азербайджана]] и Тебризская национальная библиотека. [[Файл:Shariyar tomb.jpg|thumb|Могила Шахрияра в «[[Мавзолей поэтов (Тебриз)|Мавзолее поэтов]]» в Тебризе]] == Спорт == В Тебризе базируются футбольные клубы «[[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]» и «[[Машин Сази]]». == Иҡтисады == [[Файл:Matrakçı Nasuh Map of Tabriz.JPG|thumb|250px|right|Схематичная карта города, XVI век, работа [[Матракчи Насух]]а]] Исторически Тебриз был крупным торговым центром, о чём свидетельствует старинный [[Тебризский базар]] — памятник [[Всемирное наследие|Всемирного наследия]] [[ЮНЕСКО]]. Ныне город является вторым по значению промышленно-индустриальным центром Ирана. В городе расположена сеть профильных заводов и фабрик Иранской тракторостроительной компании «Тебриз Мохсен», составляющей ядро машиностроительной индустрии Ирана, филиалы которой действуют во многих городах страны и за рубежом. В городе расположены также нефтеперерабатывающий, химический и цементный заводы. Развита легкая и текстильная промышленность, функционирует ковроткаческая прядильная фабрика. == Транспорты == * [[Тәбриз метрополитены]] == Климаты == <div style="width:80%"> {{Климат местности | Ширина = 70% | Положение = center | Место_род = Тебриза | Источник = [ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IR/40706.TXT NOAA] | Янв_ср = -3.2 | Янв_ср_осад = 25 | Фев_ср = -0.8 | Фев_ср_осад = 25 | Мар_ср = 4.9 | Мар_ср_осад = 47 | Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 53 | Май_ср = 16.5 | Май_ср_осад = 41 | Июн_ср = 21.9 | Июн_ср_осад = 18 | Июл_ср = 26.0 | Июл_ср_осад = 3 | Авг_ср = 25.3 | Авг_ср_осад = 4 | Сен_ср = 21.1 | Сен_ср_осад = 9 | Окт_ср = 13.5 | Окт_ср_осад = 28 | Ноя_ср = 6.5 | Ноя_ср_осад = 28 | Дек_ср = 0.3 | Дек_ср_осад = 26 | Год_ср = 11.9 | Год_ср_осад = 311 | Янв_ср_мин = -6.6 | Янв_ср_макс = 1.2 | Фев_ср_мин = -4.5 | Фев_ср_макс = 3.8 | Мар_ср_мин = 0.3 | Мар_ср_макс = 10.1 | Апр_ср_мин = 5.7 | Апр_ср_макс = 16.5 | Май_ср_мин = 10.6 | Май_ср_макс = 22.5 | Июн_ср_мин = 15.2 | Июн_ср_макс = 28.6 | Июл_ср_мин = 19.6 | Июл_ср_макс = 32.9 | Авг_ср_мин = 19.0 | Авг_ср_макс = 32.3 | Сен_ср_мин = 14.3 | Сен_ср_макс = 28.2 | Окт_ср_мин = 8.0 | Окт_ср_макс = 19.9 | Ноя_ср_мин = 2.1 | Ноя_ср_макс = 12.1 | Дек_ср_мин = -3.0 | Дек_ср_макс = 4.9 | Год_ср_мин = 6.7 | Год_ср_макс = 17.7 | Янв_а_мин = -29.0 | Янв_а_макс = 16.0 | Фев_а_мин = -26.0 | Фев_а_макс = 18.5 | Мар_а_мин = -19.0 | Мар_а_макс = 25.0 | Апр_а_мин = -12.0 | Апр_а_макс = 27.0 | Май_а_мин = 0.6 | Май_а_макс = 32.1 | Июн_а_мин = 5.0 | Июн_а_макс = 39.0 | Июл_а_мин = 11.0 | Июл_а_макс = 42.0 | Авг_а_мин = 11.0 | Авг_а_макс = 40.0 | Сен_а_мин = 6.0 | Сен_а_макс = 35.2 | Окт_а_мин = -4.0 | Окт_а_макс = 30.0 | Ноя_а_мин = -14.0 | Ноя_а_макс = 22.0 | Дек_а_мин = -24.0 | Дек_а_макс = 17.0 | Год_а_мин = -29.0 | Год_а_макс = 42.0 | Янв_вода = | Фев_вода = | Мар_вода = | Апр_вода = | Май_вода = | Июн_вода = | Июл_вода = | Авг_вода = | Сен_вода = | Окт_вода = | Ноя_вода = | Дек_вода = | Год_вода = }} </div> == Туғандаш ҡалалар == {| |- style="vertical-align: top;" | * {{Флаг Азербайджана}} [[Баку]], [[Азербайджан]] * {{Флаг Государства Палестина}} [[Газа]], [[Государство Палестина]] * {{Флаг Австрии}} [[Вена]], [[Австрия]] * {{Флаг Азербайджана}} [[Гянджа]], [[Азербайджан]] * {{Флаг Хорватии}} [[Загреб]], [[Хорватия]] | * {{Флаг Турции}} [[Измир]], [[Турция]] * {{Флаг России}} [[Казань]], [[Россия]], с 2009 года<ref>{{Cite web |url=http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |title=Официальный портал мэрии Казани |access-date=2014-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027100604/http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref> * {{Флаг Ирака}} [[Кербела]], [[Ирак]] * {{Флаг Турции}} [[Конья]], [[Турция]] * {{Флаг Беларуси}} [[Могилёв]], [[Беларусь]] | * {{Флаг Турции}} [[Стамбул]], [[Турция]] * {{Флаг КНР}} [[Ухань]], [[КНР]] * {{Флаг Вьетнама}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]] * {{Флаг Таджикистана}} [[Худжанд]], [[Таджикистан]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |title=تبریز و خجند خواهر خوانده می شوند|access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-05-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/67VJIXLPH?url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |url-status=live }}</ref> * {{Флаг Турции}} [[Эрзурум]], [[Турция]] |} == Галерея == <gallery perrow="5" widths="270" heights="180"> Файл:Jules Laurens - The Blue Mosquee in Tabriz, Persia.jpg|«[[Голубая мечеть (Тебриз)|Голубая мечеть]]» на картине [[Лоран, Жюль|Жюля Лорана]], 1872 г. Файл:City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg|«Ворота города» на рисунке [[Фланден, Эжен|Эжена Фландена]], 1840 г. Файл:Tabriz by Eugène Flandin.jpg|Тебриз. Худ. Эжен Фланден, 1840 г. Файл:Vision Tabriz.JPG|Вид на Тебриз Файл:Behnam's House, Sahand University of Technology, Tabriz, Azerbaijan, Iran, 08-19-2006-Edit.jpg|[[Дом Бехнам (Тебриз)|Дом Бехнам]] Файл:Армянский квартал.JPG|Армянский квартал города Файл:Saat 4.jpg|Мэрия Тебриза Файл:Hariri ghazalehsajedi.jpg|[[Дом Харири]] Файл:Tabriz Metro on Bridge.jpg|Метрополитен </gallery> === Панорамалы күренеш === {{wide image|Panorama of Tabriz.jpg|1000px|<center>Панорамный вид города из Эль Голи, август 2010</center>}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Голестан (Тебриз)]] * [[Тебризский ковёр]] * Футбольный клуб [[Машин Сази Табриз]] * [[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]] * [[Тебризский музей профессий]] * [[Табризи ловуез]] — кондитерские изделия в форме ромба из Тебриза == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ2|том=42|статья=Тебри́з (Тавриз)|страницы=95}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://www.youtube.com/watch?v=jVcTp7ggiOM Муса Мусаев — Тебриз] * [https://www.youtube.com/watch?v=_0MHUNfjlRw Джавид Тебризли — Тебриз] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Административные центры останов Ирана}} {{start box}} {{succession box|title=<small>Столица [[Иран]]а (Персии)</small>|before=[[Ктесифон]]|after=[[Казвин]]|years=1501–1555}} {{end box}} [[Категория:Ирандың миллионер ҡалалары]] [[Категория:Тәбриз|*]] [[Категория:Тарихи дәүләттәр баш ҡалалары]] [[Категория:Ирандың боронғо ҡалалары]] [[Категория:Көнсығыш Әзербайжан ҡалалары]] ai0znu1b17m3ltobib8ixjtas5rpm94 1296922 1296921 2026-05-14T10:22:23Z Akkashka 14326 /* Мәҙәниәәт һәәм сәнғәт */ 1296922 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=14 май 2026}} {{Ук}} '''Тәбриз''' ({{lang-fa|تبریز}}, әйтел. [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|Təbriz}}) — [[Иран]]дың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. [[Көнсығыш Әзербайжан]]дың административ үҙәге. '''Тебри́з''' {{audio|Tabriz.ogg|произношение}} ('''Табри́з''', '''Таври́з''', {{lang-fa|تبریز}}, әйтелеше [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|تبریز / Təbriz}}) — [[Иран]]дағы [[ҡала]], [[Көнсығыш Әзербайжан]] иран [[Административное деление Ирана|провинцияһыны]]ң [[административ үҙәге]]. Вулкан массивы [[Сәһәнд]] һәм Эйнали тауы араһында, [[Урмия (озеро)|Урмия]] күле буйында урынлашҡан. Ҡала халҡының күпселеге — [[әзербайжандар]]<ref name ="Evered">{{статья |автор = Kyle Evered |заглавие = TABRIZ |ссылка = |язык = |издание = Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 5: Possession to Turkey |тип = |год = 2002 |том = 1 |номер = |страницы = 366 |doi = |issn = 0-684-80617-7 }}</ref>{{Переход|Население}}. [[Иран]]дың ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡалаһы. Бер үк атамалы [[Тәбриз (станция)|тимер юл станция]]һы (1916). == Тарихы == III—VII быуаттар — [[Сасаниды|Сәсәниҙәр]] дәүләте составында. IV быуат — Тәбриз, ул осорҙа әһәмиәте аҙ булған урын, әрмән-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә емерелгән<ref name="C. E. Bosworth">{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iv|заглавие=Azerbaijan iv. Islamic History to 1941||автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|C. E. Bosworth]]}}{{oq|en|Tabrīz was a place of little importance at this time, having been largely destroyed in the Armeno-Persian wars of the fourth century (see V. Minorsky, “Tabrīz,” in EI1 IV).}}</ref>. IX быуат аҙағы — Ғәрәп хәлифәлеге һөжүменән һуң [[Саджиды|Сажиҙар]] әмирлеге барлыҡҡа килгән. XII—XIII быуаттар — [[Государство Ильдегизидов|Илдегиҙиҙәр дәүләтене]]ң баш ҡалаһы. 1220—1222 — ҡала [[Армия Монгольской империи|монголдар]]ҙың көньяҡ Кавказға беренсе разведка походы (1220—1222) ваҡытында өс тапҡыр монголдар һөжүменә дусар була һәм уларға өс тапҡыр аҡса түләп ҡотола. XIII—XIV быуаттар монгол [[илһан]] [[Хүләгүиҙәр]] дәүләтенең баш ҡалаларының береһе. 1375—1468 — [[Ҡара Ҡуйлылар]] [[Туркоманы|төрки төркмән]] дәүләтенең баш ҡалаһы. 1469-1501 — [[Аҡ Ҡуйлы]] төрки төркмәндәр дәүләтенең баш ҡалаһы. Аҡ Ҡуйлы осоронда Тәбриз мөһим иҡтисади әһәмиәткә эйә була, ул [[Великий шёлковый путь|Бөйөк ебәк юлы]]нда йөк күсереп тейәү пункты була. Немец сәйәхәтсеһе [[Шильтбергер, Иоганн|Иоганн Шильтбергер]] шаһтың Тәбриздән килгән килеме ''«ҡеүәтле христиан монархының килеменән артығыраҡ, сөнки был ҡала — ҙур сауҙа әйләнеше үҙәге»'' тип яҙған<ref name=":0" />''.'' Около 1474 года город посетил [[Афанасий Никитин]], упомянувший его в своих путевых записках «[[Хожение за три моря]]».<ref>Хожение за три моря Афанасия Никитина. — Л., 1986. — С. 57.</ref> 1501—1555 — столица государства [[Сефевиды|Сефевидов]], Тебриз становится одним из крупнейших культурных и экономических центров [[Средний Восток|Среднего Востока]]<ref name="az">Искусство Азербайджана, В. Шлеев при участии Б. Веймарно; раздел «миниатюры» — Т.Каптерева</ref>. 1747—1802 — столица [[Тебризское ханство|Тебризского ханства]], которым руководили представители [[Тюркизация|тюркизированного]] [[Курды|курдского]] племени [[Дунбули (племя)|Дунбули]]. 1827 — захвачен русскими войсками в ходе [[Русско-персидская война (1826—1828)|русско-персидской войны]]. Город трижды был разрушен (в 858 году, 1041 году и 1721 году) из-за мощных землетрясений. В начале XX века Тебриз был пристанищем множества радикальных организаций, в силу чего играл важную роль в [[Конституционная революция в Иране|Конституционной революции]] [[Каджары (династия)|каджарского Ирана]] 1905—1911 годов. Уже в 1908 году из города были изгнаны сторонники [[Мохаммед Али-шах|Мохаммед-Али шаха]], который, будучи принцем, занимал пост губернатора Тебриза. Одним из главных требований протестующих было создание нового меджлиса. В ответ на революцию, английские и русские войска вторглись в Иран, чтобы её подавить. Последние заняли Тебриз, разоружили радикальные революционные группы, но при этом не признавали и отказывали возможности проехать в город шахскому губернатору. В итоге [[Мохаммед Али-шах]] вынужден был уехать в [[Российская Империя|Россию]], а к власти в 1909 году пришёл новый правитель [[Султан Ахмад-шах]], последний из династии [[Каджары (династия)|Каджаров]]<ref>Васильев Л. История Востока, Глава 10 Шиитский Иран в XIX—XX вв.</ref>. 25 августа 1941 года началась [[Иранская операция]] и ВВС РККА совершили налёт на Тебриз. 26 августа Красная Армия заняла Тебриз<ref>Kaveh, Farrokh. Iran at War: 1500—1988. — Oxford: Osprey Publishing, 2011. — 488 p. — (General Military). — ISBN 1-84603-491-4</ref>. В городе располагался 442-й отдельный радиодивизион ОСНАЗ (в/ч 95960), который выполнял задачи радиоразведки. Спустя 3 года после советской оккупации 12 декабря 1945 года Тебриз стал столицей [[Демократическая Республика Азербайджан|Демократической Республики Азербайджан]], созданной при участии СССР и просуществовавшей до декабря 1946 года, когда Советский Союз вывел войска из Ирана<ref>George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 401, America and the Middle East. (May, 1972), p. 49</ref>. Непосредственно перед началом [[Исламская революция в Иране|Исламской революции]] в Тебризе происходили [[Акции протеста 18 февраля 1978 года в Тебризе|массовые выступления]] против шахского режима. Они были жёстко подавлены силами армии<ref>{{книга |автор = Алиев С. М. |заглавие = История Ирана. XX век |издательство =Институт востоковедения РАН: Крафт+ |место =М. |год = 2004 |страницы = 437—438 |isbn = 5-93675-075-2, 5-89282-184-6 }}</ref>. Город сильно пострадал в ходе боевых действий во время [[Ирано-иракская война|ирано-иракской войны]] 1980—1988 годов. == Халҡы == [[Поло, Марко|Марко Поло]], посетивший Тебриз в [[1293 год|1293]]—[[1294 год]]ах, пишет:<blockquote>«Тебризский народ, состоит из разных национальностей ([[Несторианство|несторианцы]], [[армяне]], [[евреи]], [[грузины]], [[Иранские народы|иранцы]] и последователи [[Мухаммед]]а, то есть так называемые тебризцы, мусульмане составляющие основное население Тебриза. У каждого народа есть собственный язык»<ref>Cihan Aydoğmuşoğlu, «Tarihte Tebriz», s. 74-75</ref>. </blockquote> В [[XV век]]е население города составляло 200 000 человек<ref name=":0">Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 519</ref>. В [[1501 год]]у в Тебризе насчитывалось около 300 000 жителей. В первой половине [[XVI век]]а город четыре раза опустошался [[Османская империя|Османами]]<ref>Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 638</ref>. По словам Тенрейро, на момент [[1523 год]]а [[тюрки|тюрков]] в Тебризе было немного, город населяли [[персы]], было также много [[Армяне|армян]]<ref>Willem Floor and Hasan Javadi, The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran, {{oq|en|It is very interesting to learn that, according to Tenreiro, in 1523 among the people of Tabriz, there were only some Turkmen and the rest were Persians as well as many Armenians.}}</ref>. К [[1585 год]]у население Тебриза сократилось до 100 000 человек. В [[1585 год|1585]]—[[1588 год]]ах когда [[Армия Османской империи|османская армия]] захватила [[Азербайджан (область)|Область Азербайджан]], население Тебриза было полностью истреблено<ref name="автоссылка1">Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 639</ref>. === XIX быуат === {{цитата|Тебриз отличался своим тюркским характером, как и Азербайджан. Мэри Шейл отмечала: «Удивительно, когда находишься почти в главном городе Персии и при этом не слышишь ни слова по-персидски. На улицах и базарах тюркский — единственный язык, который бросается в глаза». Арабов и персов можно было увидеть редко, по крайней мере, на переполненном базаре, и «можно сказать, что это тюркский город».}}<ref name="TABRIZ">{{Из|Ираника|https://iranicaonline.org/articles/tabriz-05-city-in-19th-cent|заглавие= TABRIZ v. The city in the 19th century|автор=James D. Clark}}</ref> К 1868 году в городе проживало до 5 тыс. армянских жителей<ref>{{Книга|ref=Кузнецова|ссылка=https://book.ivran.ru/book?id=530|автор=Кузнецова Н.А.|заглавие=Иран в первой половине XIX века|ответственный=Ганковский Ю.В.|год=1983|место=М.|издательство=Наука. Главная редакция восточной литературы|страницы=187|страниц=265|archive-date=2022-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211181927/https://book.ivran.ru/book?id=530}}</ref>. === Хәҙерге заманда === Ныне, основное население — [[Иранские азербайджанцы|азербайджанцы]]<ref name ="Evered"/><ref>Azerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2{{oq|en|Iran’s three northwesternmost provinces are inhabited predominantly by Azerbaijanis: East Azerbaijan, West Azerbaijan, and Ardabil. Tehran, the capital city, has a large Azerbaijani population as well, estimated at close to 50 percent of the city’s residents.}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |title=Columbia Discovery Service |access-date=2017-09-21 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201195641/http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |url-status=live }}</ref>. Также проживают персы, курды, армяне и другие народы [[Иран]]а. Население говорит как на [[Азербайджанский язык|азербайджанском]], так и на [[Персидский язык|персидском]] языках. == Мәҙәниәт һәм сәнғәт == === Тәбриз миниатюра мәктәбе === {{main|Тебризская школа миниатюры}} В начале XIV века монгольскими ильханами [[Государство Хулагуидов|государства Хулагуидов]] была основана Тебризская школа [[Персидская живопись|персидской миниатюры]]<ref>G.Fehervari. Art and architecture // Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis. The Cambridge history of Islam, vol. 2. Cambridge University Press, 1977, p. 738</ref>, куда привлекались, иногда и насильственным путём, лучшие художники и каллиграфы<ref name="az"/>, однако расцвет её пришёлся на XVI век, времена династии [[Сефевиды|Сефевидов]] после распада [[Империя Тимуридов|Тимуридской Империи]]. Примечательна она тем, что в ней переплетались многие существующие на тот момент художественные тенденции, а также тот факт, что она является свидетельством первого проникновения восточно-азиатских традиций в исламскую живопись, в частности, в работах этой школы учёные отмечают явные китайские и монгольские влияния<ref>«Tabrīz school.» Encyclopædia Britannica. 1995</ref>. Однако в силу того, что знакомство с китайской живописью было первым в истории Ирана, часто в ранний период тебризской школы можно встретить грубое копирование китайских сюжетов<ref name="az"/>. Сюжетами миниатюр как правило были бытовые сцены, жизнь при дворе, а также эпизоды из произведений классической [[Персидская литература|персидской литературы]], хотя, стоить отметить, образный стиль миниатюры часто далеко отходил от замысла авторов. Тебризская школа XVI столетия развивалась в среде придворной культуры, её характеризовал широкий показ бытовых подробностей, нарастающая декоративность и дробность общего впечатления<ref name="az"/>. Представителями тебризской школы миниатюры XVI века были<ref name="az"/>: [[Султан Мухаммед]], [[Ага Мирек]], [[Музаффар Али]], [[Мирза Али]], [[Мир Сеид Али]]. Тебризские миниатюры упоминаются в романе [[Памук, Орхан|Орхана Памука]] «[[Имя мне — Красный]]». <gallery heights="100px" perrow="3"> File:SchoolOfTabriz3.jpg|Похищение Заля Симургом, «Шахнаме» из дворца Топкапы. File:The_death_of_the_hero_Rustam_and_his_horse_Rakhsh.jpg|Смерть Рустама и его коня Рахша, «Большое тебризское Шахнаме». File:Ferhad_ve_Shirin.jpg|«Хамсе» 1481 года, Фархад несёт Ширин на плечах </gallery> === Келәмдәре === {{main|Тебризский ковёр}} [[Файл:Azerbaijan Namazlik rug.jpg|thumb|150px|right|Ковёр «Намазлык». Тебризская школа. XV век. Частная коллекция Э. Пароваччи, Италия.]] Несмотря на то, что понятие «Тебризский ковёр» обозначает особый вид ковров, произведенных на Северо-Западе [[Иран]]а, Тебриз занимает в этом регионе особое место как центр всей данной школы ковроткачества, начиная с V—VI веков<ref>Gedar. Ketabe Honare Iran. — p. 471</ref>. В XVI веке многие ковры ткались для дворцов иранской шахской знати [[Сефевидское государство|эпохи Сефевидов]], несмотря на это в них оставалась связь с народными бытовыми ковровыми изделиями Азербайджана. В оформлении ковров использовались изображения охотничьих сцен, «звериные» мотивы, растительный орнамент, одна из характерных черт тебризских ковров — богатая красочная гамма<ref name="az"/>. На протяжении XVI—XVII веков влияние тебризской школы выходило далеко за пределы северо-западного региона, так, она оказывала немалое влияние на ковровое искусство других регионов Империи<ref>{{Cite web |url=http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |title=Л. С. БРЕТАНИЦКИЙ, Б. В. ВЕЙМАРН. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ И ТЕОРИИ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ИСКУССТВ. Искусство Азербайджана. Стр. 118—120 |access-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215184230/http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |archive-date=2010-02-15 |url-status=live }}</ref>, а [[Искусство тканья азербайджанских ковров|азербайджанские ковроткачи]] Тебриза приобрели славу ткачей, способных соткать ковры любого качества и сложности, начиная от простых шерстяных заканчивая сложными шелковыми коврами<ref>{{книга | автор = Andrew Burke, Mark Elliot | заглавие = Iran | издательство = Lovely planet | год = 2008 | том = 5 | страницы = 64 | isbn = 9781741042931 }}<blockquote>{{oq|en|Azari Weavers in Tabriz are renowned for being able to reproduce any type and quality of carpet, ranging from fine works in silk or with silk highlights, to simpler weaves from the village and tribal groups of the region.}}</blockquote></ref>. {{Внешние медиафайлы |topic = |subtopic = |width = 280px |image1 = |audio1 = |video1 = {{youtube|b8XUwxhZLe0|Рубаба Мурадова «Dumanlı Təbriz»|logo=1 }} }} === Әҙәбиәт һәм музыка === Близость к вулканическому массиву [[Сехенд]] вдохновляла многих творческих людей, побывавших в Тебризе. Город имеет особое место в иранской поэзии, к нему неоднократно обращались многие классики. Так, персидский поэт [[Руми]], избрал своим наставником дервиша [[Тебризи, Шамс ад-Дин|Шамса]] из Тебриза («Шамс» означает в переводе «солнце»), неоднократно обращался к Тебризу, в одном из своих произведений называл его «местом влюблённых» ({{lang-fa|شهر تبريز است و کوی دلبران}}). Тебризу посвящены стихи Народного поэта Азербайджана [[Рустамханлы, Сабир Худу оглы|Сабира Рустамханлы]] «Təbrizlə görüş» и «İnansa Təbriz deyil»<ref>{{Cite web |url=http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |title=Tənzilə Rüstəmxanlı. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında Cənub mövzusu |access-date=2024-02-28 |archive-date=2024-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228082126/http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |url-status=live }}</ref>. Также известно произведение азербайджанского писателя [[Ордубади, Мамед Саид|Мамед Саида Ордубади]] «Dumanlı Təbriz» ({{tr-az|Тебриз туманный}}), посвящённое национально-освободительному движению в Южном Азербайджане в 1905—1911 годах<ref>[https://www.google.az/books/edition/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0/og4aAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&dq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&printsec=frontcover История Азербайджана: ч. 1. Азербайджан в период пролетарской революции и построения социализма. ч. 2. Азербайджан в годы завершения строительства социалистического общества и в период развернутого строительства коммунизма]</ref>. По мотивам этого произведения азербайджанским композитором [[Бадалбейли, Афрасияб Бадалбек оглы|Афрасиабом Бадалбейли]] была создана одноимённая музыкальная композиция<ref>[http://anl.az/down/meqale/adalet/2011/aprel/169894.htm ƏFRASİYAB BƏDƏLBƏYLİ… MUSİQİMİZİN DÜNƏNİ, BU GÜNÜ VƏ SABAHI]</ref>. == Фән һәм мәғарифы == В 1898 году известный персидский поэт [[Адиб-аль-Мемалик]] начал издавать в Тебризе газету «Адаб». В Тебризе действуют около двадцати высших учебных заведений, среди которых выделяются Тебризский университет, Тебризский университет медицинских наук, [[Азербайджанский университет имени Шахид Мадани]], Университет художеств и Университет педагогов Азербайджана. В городе базируется Центр науки и технологий [[Восточный Азербайджан|Восточного Азербайджана]] и Тебризская национальная библиотека. [[Файл:Shariyar tomb.jpg|thumb|Могила Шахрияра в «[[Мавзолей поэтов (Тебриз)|Мавзолее поэтов]]» в Тебризе]] == Спорт == В Тебризе базируются футбольные клубы «[[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]» и «[[Машин Сази]]». == Иҡтисады == [[Файл:Matrakçı Nasuh Map of Tabriz.JPG|thumb|250px|right|Схематичная карта города, XVI век, работа [[Матракчи Насух]]а]] Исторически Тебриз был крупным торговым центром, о чём свидетельствует старинный [[Тебризский базар]] — памятник [[Всемирное наследие|Всемирного наследия]] [[ЮНЕСКО]]. Ныне город является вторым по значению промышленно-индустриальным центром Ирана. В городе расположена сеть профильных заводов и фабрик Иранской тракторостроительной компании «Тебриз Мохсен», составляющей ядро машиностроительной индустрии Ирана, филиалы которой действуют во многих городах страны и за рубежом. В городе расположены также нефтеперерабатывающий, химический и цементный заводы. Развита легкая и текстильная промышленность, функционирует ковроткаческая прядильная фабрика. == Транспорты == * [[Тәбриз метрополитены]] == Климаты == <div style="width:80%"> {{Климат местности | Ширина = 70% | Положение = center | Место_род = Тебриза | Источник = [ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IR/40706.TXT NOAA] | Янв_ср = -3.2 | Янв_ср_осад = 25 | Фев_ср = -0.8 | Фев_ср_осад = 25 | Мар_ср = 4.9 | Мар_ср_осад = 47 | Апр_ср = 10.9 | Апр_ср_осад = 53 | Май_ср = 16.5 | Май_ср_осад = 41 | Июн_ср = 21.9 | Июн_ср_осад = 18 | Июл_ср = 26.0 | Июл_ср_осад = 3 | Авг_ср = 25.3 | Авг_ср_осад = 4 | Сен_ср = 21.1 | Сен_ср_осад = 9 | Окт_ср = 13.5 | Окт_ср_осад = 28 | Ноя_ср = 6.5 | Ноя_ср_осад = 28 | Дек_ср = 0.3 | Дек_ср_осад = 26 | Год_ср = 11.9 | Год_ср_осад = 311 | Янв_ср_мин = -6.6 | Янв_ср_макс = 1.2 | Фев_ср_мин = -4.5 | Фев_ср_макс = 3.8 | Мар_ср_мин = 0.3 | Мар_ср_макс = 10.1 | Апр_ср_мин = 5.7 | Апр_ср_макс = 16.5 | Май_ср_мин = 10.6 | Май_ср_макс = 22.5 | Июн_ср_мин = 15.2 | Июн_ср_макс = 28.6 | Июл_ср_мин = 19.6 | Июл_ср_макс = 32.9 | Авг_ср_мин = 19.0 | Авг_ср_макс = 32.3 | Сен_ср_мин = 14.3 | Сен_ср_макс = 28.2 | Окт_ср_мин = 8.0 | Окт_ср_макс = 19.9 | Ноя_ср_мин = 2.1 | Ноя_ср_макс = 12.1 | Дек_ср_мин = -3.0 | Дек_ср_макс = 4.9 | Год_ср_мин = 6.7 | Год_ср_макс = 17.7 | Янв_а_мин = -29.0 | Янв_а_макс = 16.0 | Фев_а_мин = -26.0 | Фев_а_макс = 18.5 | Мар_а_мин = -19.0 | Мар_а_макс = 25.0 | Апр_а_мин = -12.0 | Апр_а_макс = 27.0 | Май_а_мин = 0.6 | Май_а_макс = 32.1 | Июн_а_мин = 5.0 | Июн_а_макс = 39.0 | Июл_а_мин = 11.0 | Июл_а_макс = 42.0 | Авг_а_мин = 11.0 | Авг_а_макс = 40.0 | Сен_а_мин = 6.0 | Сен_а_макс = 35.2 | Окт_а_мин = -4.0 | Окт_а_макс = 30.0 | Ноя_а_мин = -14.0 | Ноя_а_макс = 22.0 | Дек_а_мин = -24.0 | Дек_а_макс = 17.0 | Год_а_мин = -29.0 | Год_а_макс = 42.0 | Янв_вода = | Фев_вода = | Мар_вода = | Апр_вода = | Май_вода = | Июн_вода = | Июл_вода = | Авг_вода = | Сен_вода = | Окт_вода = | Ноя_вода = | Дек_вода = | Год_вода = }} </div> == Туғандаш ҡалалар == {| |- style="vertical-align: top;" | * {{Флаг Азербайджана}} [[Баку]], [[Азербайджан]] * {{Флаг Государства Палестина}} [[Газа]], [[Государство Палестина]] * {{Флаг Австрии}} [[Вена]], [[Австрия]] * {{Флаг Азербайджана}} [[Гянджа]], [[Азербайджан]] * {{Флаг Хорватии}} [[Загреб]], [[Хорватия]] | * {{Флаг Турции}} [[Измир]], [[Турция]] * {{Флаг России}} [[Казань]], [[Россия]], с 2009 года<ref>{{Cite web |url=http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |title=Официальный портал мэрии Казани |access-date=2014-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027100604/http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref> * {{Флаг Ирака}} [[Кербела]], [[Ирак]] * {{Флаг Турции}} [[Конья]], [[Турция]] * {{Флаг Беларуси}} [[Могилёв]], [[Беларусь]] | * {{Флаг Турции}} [[Стамбул]], [[Турция]] * {{Флаг КНР}} [[Ухань]], [[КНР]] * {{Флаг Вьетнама}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]] * {{Флаг Таджикистана}} [[Худжанд]], [[Таджикистан]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |title=تبریز و خجند خواهر خوانده می شوند|access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-05-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/67VJIXLPH?url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |url-status=live }}</ref> * {{Флаг Турции}} [[Эрзурум]], [[Турция]] |} == Галерея == <gallery perrow="5" widths="270" heights="180"> Файл:Jules Laurens - The Blue Mosquee in Tabriz, Persia.jpg|«[[Голубая мечеть (Тебриз)|Голубая мечеть]]» на картине [[Лоран, Жюль|Жюля Лорана]], 1872 г. Файл:City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg|«Ворота города» на рисунке [[Фланден, Эжен|Эжена Фландена]], 1840 г. Файл:Tabriz by Eugène Flandin.jpg|Тебриз. Худ. Эжен Фланден, 1840 г. Файл:Vision Tabriz.JPG|Вид на Тебриз Файл:Behnam's House, Sahand University of Technology, Tabriz, Azerbaijan, Iran, 08-19-2006-Edit.jpg|[[Дом Бехнам (Тебриз)|Дом Бехнам]] Файл:Армянский квартал.JPG|Армянский квартал города Файл:Saat 4.jpg|Мэрия Тебриза Файл:Hariri ghazalehsajedi.jpg|[[Дом Харири]] Файл:Tabriz Metro on Bridge.jpg|Метрополитен </gallery> === Панорамалы күренеш === {{wide image|Panorama of Tabriz.jpg|1000px|<center>Панорамный вид города из Эль Голи, август 2010</center>}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Голестан (Тебриз)]] * [[Тебризский ковёр]] * Футбольный клуб [[Машин Сази Табриз]] * [[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]] * [[Тебризский музей профессий]] * [[Табризи ловуез]] — кондитерские изделия в форме ромба из Тебриза == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БСЭ2|том=42|статья=Тебри́з (Тавриз)|страницы=95}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://www.youtube.com/watch?v=jVcTp7ggiOM Муса Мусаев — Тебриз] * [https://www.youtube.com/watch?v=_0MHUNfjlRw Джавид Тебризли — Тебриз] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Административные центры останов Ирана}} {{start box}} {{succession box|title=<small>Столица [[Иран]]а (Персии)</small>|before=[[Ктесифон]]|after=[[Казвин]]|years=1501–1555}} {{end box}} [[Категория:Ирандың миллионер ҡалалары]] [[Категория:Тәбриз|*]] [[Категория:Тарихи дәүләттәр баш ҡалалары]] [[Категория:Ирандың боронғо ҡалалары]] [[Категория:Көнсығыш Әзербайжан ҡалалары]] h2y1da4f6shs4io58xnr2233qhek00w Бухартовскийҙар йорто 0 126618 1296827 1179262 2026-05-13T21:01:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296827 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность|Русское название=Дом Бухартовских|Изображение=Дом Бухартовских (Уфа).jpg|Ширина изображения=300|Местоположение=Уфа|Название местоположения=город|Основные даты={{Достопримечательность/Даты||||||}}|Здания={{Достопримечательность/Здания||||||}}|region=RU}}'''Бухартовскийҙар йорто''' — мәҙәни мираҫ объекты (архитектура ҡомартҡыһы)<ref>[http://www.regionz.ru/index.php?ds=105003 Решение Совета городского округа город Уфа О правилах землепользования и застройки городского округа город Уфа Республики Башкортостан от 22.08.2008 № 7/4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402134118/http://www.regionz.ru/index.php?ds=105003 |date=2015-04-02 }}</ref>, Өфөлә Аксаков урамы, 48-се йорт (Коммунистик һәм Аксаков урамдары сатында) адресы буйынса урынлашҡан. Шулай уҡ балкон мөйөшлө Йорт исеме аҫтында билдәле<ref>[http://mgazeta.com/zalozhniki-istorii.html Молодёжная газета «Владельцы ветхого жилья — об облике Старой Уфы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130031917/http://mgazeta.com/zalozhniki-istorii.html |date=2012-11-30 }}</ref>. Әммә күптән түгел балкон алып ташланды. Хәҙер был йортта 17 ғаилә йәшәй Ике ҡатлы йорт, штукатурланған, ҙур тәҙрәләрле. Кәрнизе, селтәре, ҡаймаһы һәм тәҙрә ҡапҡастары ағас һырлауы менән бай семәрләнгән. Йорт башта ҡырҡылған мөйөшлө була һәм был ерҙә йортҡа инә торған төп ишек урынлашҡан. == Тарихы == Йорт 1890 йылда төҙөлгән, уға хужа поляк дворян сығышлы Бухартовскийҙар ғаиләһе булған, улар араһында иң билдәлеһе — Халыҡ айыҡлыҡ паркына (хәҙер И. Якутов исемендәге парк) нигеҙ һалған Өфө полицмейстеры Бухартовский Генрих Генрихович. Беренсе ҡатында хеҙмәтселәре йәшәгән, икенсеһендә — хужа үҙе һәм ғаиләһе. Әлегә тиклем бейек түбәләрҙә әүәләп эшләнгән биҙәүестәр, ҙур ике яҡҡа асылмалы ишектәр, мейестәр, шулай уҡ селтәре, ҡаймаһы һәм тәҙрә ҡапҡастарында бик бай ағас һырлауы һаҡланған. Революциянан һуң йорттоң беренсе ҡатында бөҙрәхана урынлаштырыла, ә икенсеһендә чекистар йәшәй. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.ufaindex.ru/streets/aksakova/aks-48.htm Аксаков,ҡала сайтында виртуаль 48]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://posredi.ru/enc_B_Buhartovskogo_dom.html Йорт. бухартовский] * [http://mgazeta.com/zalozhniki-istorii.html Йәштәр гәзите «иҫке торлаҡ хужалары — ҡиәфәте тураһында Боронғо Өфө»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130031917/http://mgazeta.com/zalozhniki-istorii.html |date=2012-11-30 }} * [http://transphoto.ru/photo/503669/ Фото йорто] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Өфөлә Иҫтәлекле Урындар [[Категория:Өфөнөң тарихи биналары]] bj21zbonmuxnwv7uxhnc7hf3bevjis6 Волга (автомобиль юлы) 0 126775 1296855 1246327 2026-05-14T03:20:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296855 wikitext text/x-wiki {{Автодорога | номер = {{Российская трасса|М7}} | название = «Волга» | название2 = Горьковка, Пекинка, Казанка, Нижегородка, Владимирка | изображение = Russian route M-7 map.svg | подпись = Рәсәйҙең федераль әһәмиәтендәге М-7 автомобиль юлдары селтәрендә | страна = {{RUS}} | регион = [[Файл:Flag of Moscow, Russia.svg|20px|border]] [[Мәскәү]] <br> [[Файл:Flag of Moscow oblast.svg|20px|border]] Мәскәү өлкәһе<br>[[Файл:Flag of Vladimirskaya Oblast.svg|20px|border]] Владимир өлкәһе<br> [[Файл:Flag of Nizhny Novgorod.svg|20px|border]] Түбәнге Новгород<br> [[Файл:Flag of Nizhny Novgorod Region.svg|20px|border]] Түбәнге Новгород өлкәһе<br> [[Файл:Flag of Chuvashia.svg|20px|border]] [[Сыуашстан]]<br> [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|20px|border]] [[Татарстан]]<br> [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|20px|border]] [[Башҡортостан]] | часть = {{Европейский маршрут малый|22}} {{Европейский маршрут малый|017}} | статус = федераль | владелец = Рәсәй Федерацияһы | управление = Росавтодор | длина = 1351 | начало = Мәскәү | через = Владимир ҡалаһы (171—193 км), Түбәнге Новгород (414 км), Ҡазан (820 км) | конец = Өфө | покрытие = асфальт | дата = | викисклад = | текст для ссылки = |страны = Россия}} '''Федераль автомобиль юлы ''' М-7 «'''Волга'''» — федераль әһәмиәтле [[Мәскәү]] — Владимир — Түбәнге Новгород — Ҡазан — [[Өфө]] (Владимирға, Ивановоға, Чебоксарға, Ижевскиға, Пермгә ингән юлдар менән бергә) автомобиль юлы. Е-22 {{Табличка-eu|22}} Европа маршрутының бер өлөшө, трассаның Алабуғанан Өфөгә алып барған бер өлөшө Е-17 европа маршрутына {{Табличка-eu|017}}<ref name="m7_01">[http://www.unece.org/trans/main/eatl/img/eatl_e-roads.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621221346/http://www.unece.org/trans/main/eatl/img/eatl_e-roads.pdf |date=2018-06-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621221346/http://www.unece.org/trans/main/eatl/img/eatl_e-roads.pdf |date=2018-06-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621221346/http://www.unece.org/trans/main/eatl/img/eatl_e-roads.pdf |date=2018-06-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621221346/http://www.unece.org/trans/main/eatl/img/eatl_e-roads.pdf |date=2018-06-21 }} United Nations Economic Commission for Europe (UNECE) E-ROAD Network in Caucasus and Central Asia{{Ref-en}}(инг.)]</ref> ҡарай. «Иртыш», «Себер», «Байҡал» һәм «Амур» трассалары формаль рәүештә М-5 «Урал» трассаһының дауамы булыуға ҡарамаҫтан, Мәскәү һәм көнсығыш төбәктәр менән араны бәйләүсе иң ҡыҫҡа юл — Рәсәйҙең европа өлөшөн Себер һәм Алыҫ Көнсығыш менән бәйләүсе төп автомобиль юлы асылда ошо М-7 трассаһы. == Дөйөм мәғлүмәт == {{ПозКарта+ | Россия Европейская часть | width = 500 | caption = | places = {{ПозКарта~ | Россия Европейская часть|lat_deg = 55.755814|lon_deg = 37.617635|position=right|label = Москва}} {{ПозКарта~ | Россия Европейская часть|lat_deg = 56.326887|lon_deg = 44.00598|position=top|label = Нижний Новгород}} {{ПозКарта~ | Россия Европейская часть|lat_deg = 55.798551|lon_deg = 49.106324|position=right|label = Казань}} {{ПозКарта~ | Россия Европейская часть|lat_deg = 54.735147|lon_deg = 55.958727|position=right|label = Уфа}} }} М-7 магистрале [[Мәскәү]]ҙең көнсығышынан МКАД менән Энтузиастар шоссеһының киҫешкән урынында (алыҫлыҡты иҫәпләү Мәскәү үҙәгенән алына) башлана. Артабан трасса [[Мәскәү өлкәһе|Мәскәү]], [[Владимир өлкәһе|Владимир]], Түбәнге [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Новгород]] өлкәләре, [[Сыуашстан|Сыуашстан Республикаһы]], [[Татарстан Республикаһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] биләмәләре аша үтә. Магистралдең оҙонлоғо 1351 км. Бынан тыш, магистраль составына оҙонлоғо 101 км тәшкил иткән Владимир ҡалаһынан Ивановҡа, Чебоксарға (көнсығыштағыһы — оҙонлоғо 3 км; көнбайыштағыһы — оҙонлоғо 11 км), Ижевскиға (165 км) һәм Пермдән Ижевскиға (294 км), һәм шулай уҡ Владимир ҡалаһын Көньяҡтан урап үтеүсе (54 км) һәм Түбәнге Новгород ҡалаһын урап үтеүсе яңы юл участкалары (45 км) индерелә. Был юл тәпәш ҡалҡыулыҡлы ерҙән, айырым участкаларҙа урманлы-һаҙлы һәм далалы урындарҙан үтә. Юлдағы температура шарттары нигеҙҙә бер төрлө, ғинуарҙың уртаса температураһы −10 °C, июлдеке +20 °C. Магистралде Өфөнән башлап оҙайтыу проекты — (Подымалов юл тармаҡланышы) М-5 магистрале менән Жуков юл тармаҡланышы аша, Жуков, Таптыҡ, Берёзовка, Булгаков, Инйәр ауылдары аша, Белореттан Магнитогорскиға һәм артабан Ҡарталы аша Ҡаҙағстандың дәүләт сигенә тиклем — бар ине, әммә Межгорье ҡалаһы {{comment|Ябыҡ административ-территориаль берәмеге|ЗАТО}} булғанлыҡтан, был проект раҫланмаған. Әлеге ваҡытта Жуков юл тармаҡланышында проектлы трассировка районы <!-- Основное руководящее требование при выборе расположения трассы на местности может быть сформулировано следующим образом: стремление обеспечить наилучшие условия удобства и безопасности движения автомобилей, устойчивости и надежности всех дорожных сооружений, при наименьшей стоимости и сроках строительства и наименьшей стоимости перевозок<ref>Т. В. Гавриленко, сайт http://road-project.okis.ru</ref>-->төҙөлгән. Юл ҙур йылғалар аша үтә: * [[Малые Подборцы күле|Клязьма]] йылғаһын (Пенкино ауылы, Гороховец ҡалаһы); * Ока йылғаһын (Түбәнге Новгород янында, Доскин ауылы районында); * Сура йылғаһын (Ядрин янында); * Иҙел [[Волга]] йылғаһын (Ҡазан янында); * Вятка йылғаһын (Мамадыш янында); * Ҡама йылғаһын (Түбәнге Ҡама ГЭС-ы плотинаһы буйлап Яр Саллыла) * Ағиҙел йылғаһын (Өфөлә). === Тарихы === Көнсығыш йүнәлешендәге юлдарҙы үҫтереү кенәз Юрий Долгорукий<ref>[https://m7dep7.ru/stranichka-istorii-dorog-rossii/ Открытое Акционнерное Общество «Дорожное эксплуатационное предприятие № 7». Страничка истории дорог России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227200818/http://m7dep7.ru/stranichka-istorii-dorog-rossii/ |date=2016-12-27 }}</ref>идара иткән замандан башланған. XII быуаттың икенсе яртыһында кенәз Андрей Боголюбский Владимир ҡалаһын Рустең баш ҡалаһы итеп иғлан иткән, әммә шул уҡ ваҡытта Мәскәү ҙә нығый барған. Был юл 1395 йылда, Владимирҙан Мәскәүгә {{comment|«иң ҙур  Володимерь юлынан»|«самой велицей дорозей Володимерьской»}} {{comment|Алла Әсәһе|Богородица}} иконаһын килтергәндә, телгә алынған. Һуңыраҡ был юл Владимир тракты йәки Владимирка тип атала башлаған. XIV быуат башында мәскәү кенәзе Иван Калита урҙа кенәзе Үзбәк хандан Түбәнге Новгородта идара итеүгә рөхсәт ярлығы алған. Был ҡалалар араһында һыу юлы буйынса бәйләнеш урынлаштырыу мөмкинлеге булһа ла, тиҙ үҫешкән Мәскәү кенәзлегенең төп үҙәктәрен: Мәскәү, Владимир, Түбәнге Новгородты тоташтырыусы юл һалыу зарурлығы бәхәсһеҙ булған, һәм уны яңыртыу һәм төҙөү эштәре даими рәүештә алып барылған. 1731 йылдан юлды Себер тракты тип атай башлайҙар һәм ул түбәндәге йүнәлештәрҙе үҙ эсенә ала: Мәскәү — Владимир — Муром — Түбәнге Новгородҡа һәм артабан Себергә. Себер тракты буйлап тоҡондар каторгаға оҙатылған. Йыл һайын үткәрелгән Түбәнге Новгород йәрминкәләре лә Мәскәү ҡалаһына юл төҙөүгә булышлыҡ иткән. Һәм 1839—1845 йылдарҙа {{comment|ҡырсынташ|щебень}} ҡатлаулы 380 саҡрымлыҡ Мәскәү-Түбәнге Новгород шоссе юлы төҙөлгән. Рәсәйҙә автомобиль барлыҡҡа килеүе һәм [[Горький автомобиль заводы]] төҙөлөү автоюл селтәрен яңы стандарттарға яҡынайта башлай, ләкин 1930 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға саҡлы Горький — Ҡазан автомобиль юлы фәҡәт тораҡ пункттар сиктәрендә генә таш менән түшәлгән була<ref>[http://www.volgodor.ru/sitemap.aspx?id=6771&title=Istoriya_Upravleniya Федеральное казенное учреждение «Управление федеральных автомобильных дорог „Прикамье“ Федерального дорожного агентства» (ФКУ Упрдор «Прикамье») История Управления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803034536/http://www.volgodor.ru/sitemap.aspx?id=6771&title=Istoriya_Upravleniya |date=2017-08-03 }}</ref>. 1935 йылдың 1 ғинуарынан Ногинскиҙа Мәскәү — Горький Юл идаралығы булдырылған. Ҡазан һәм Яр Саллы араһындағы трасса участкаһы 1936 йылда {{comment|суйырташлы| булыжный}} {{comment|урам япмаһынан|мостовая}} торған<ref>[http://rt-online.ru/p-rubr-obsh-21063/ Газета Республика Татарстан. Дороги, которые нас выбирают] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803131958/http://rt-online.ru/p-rubr-obsh-21063/ |date=2017-08-03 }}</ref>. 1950 йылдарҙа Ҡытай менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр урынлаштырыу Мәскәү — Пекин трансконтинеталь магистраль төҙөү ҡарарына килтерә. Был юлдың тағы бер исеме бар — «Пекинка»<ref>[https://trassa-m.ru/trassa-m7.html Трасса-М7 «Волга» Москва — Нижний Новгород — Казань — Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201080734/http://trassa-m.ru/trassa-m7.html |date=2017-02-01 }}</ref>. 1962 йылға Горький — Казань участкаһы асфальт-бетон менән ҡаплана. Шул уҡ ваҡытта ағас күпер урынына Сура йылғаһы аша тимер-бетон күпер ҡалҡып сыға<ref>[http://chgtrk.ru/?c=view&id=8723 Новый мост через Суру сделает трассу М7 дорогой без пробок]</ref>. Бынан тыш Воротынец ҡасабаһынан Чебоксарға барған юлдарҙа төньяҡта Лысая Гора — Васильсурск һәм көньяҡта — Ядрин кисеүҙәре аша тигән күрһәтмәләр бар ине. 1970 йылдар уртаһында Мәскәү — Горький — Чебоксар — Ҡаҙан автомобиль юлы 8 индексы менән, 1980-се йылдар уртаһында — М-7 тип билдәләнә ине. М-7-лә Волга аша автомобиль күпере төҙөгәнгә саҡлы трасса Сыуашстандың Тюрлема ҡалаһынан һуң [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]ға үтә ине, 9 км самаһы юл участкаһында Зеленодольск ҡалаһына сығарыусы борам кисеүе булған Сыуашстандың Түбәнге Вязовый ҡасабаһына яңынан әйләнеп ҡайтып йөрөргә тура килә ине. Бында йөк ташыусы автомобилдәрҙе («фуралар») сығара алған ике борам йөрөй ине. 1990 йылда Ҡазан яны Яр буйы Моркваши ауылы һәм Займище ҡасабаһы янында сафҡа индерелгән күпер М-7 трассаһы йүнәлешен үҙгәртә, Татарстанда шулай уҡ Зеленодольск районы Исаково ауыл биләмәһе янындағы матур урындарҙа аҡҡан Свияга йылғаһы аша һалынған күперле киҫелештә яңы участка төҙөлә. Түбәнге Вязовых янындағы борамлы кисеү еңел, йөк автомобилдәре һәм йәйәүлеләр өсөн тәғәйенләнгән бер борам менән эшләүен дауам итә. Ҡыш көнө еңел автомобилдәр өсөн боҙ өҫтөнән сығыу урыны асыла. Күпмелер ваҡыт электрон карталарҙа, Тюрлема районындағы М-7 трассаһы ике юл менән күрһәтелгән: Зеленодольск ҡалаһындағы иҫке борам менән һәм Волга аша һалынған яңы күперҙән. 1972 йылдан Ҡазан — Яр Саллы участкаһында юлды төҙөү дауам иткән, ә 1985 йылда Вятка йылғаһы аша күпер сафҡа индерелгән. Юл проектын Ленинград ГипродорНИИ әҙерләгән. 1990 йылдар башына тиклем Ҡазан — Өфө трассаһы Р-243 билдәһенә эйә булған. РСФСР Хөкүмәтенең 1991 йылдың 24 декабрҙәге 62-се Ҡарары менән (үҙгәртеүҙәр һәм өҫтәмәләр менән) М-7 «Волга» автомобиль юлы — Мәскәүҙән Владимир, Түбәнге Новгород, Ҡазан аша Өфөгә тиклем (Владимир, Иваново, Чебоксар, Ижевск һәм Пермь ҡалаларына инеү юлдары менән бергә) — Магистраль юлдар Исемлегенә инә. 2010 йылдың 17 ноябренән РФ Хөкүмәтенең 928-се ҡарары менән раҫлаған Дөйөм ҡулланылыштағы федераль әһәмиәттәге автомобиль юлдары тигән яңы исемлек ғәмәлгә инде; уның нигеҙендә, юлдарҙың бер өлөшөнә элекке исемлектә файҙаланғандан айырмалы яңы һандар һәм исемдәр билдәләнгән. Трасса шундай тамғаланыш алған: М-7 «Волга» Мәскәү — Владимир — Түбәнге Новгород — Ҡазан — Өфө. === Башҡа юлдар менән төп киҫешеү урындары === {| class="wikitable" ! Трасса !! Юл саты !! Трасса тураһында мәғлүмәт |- !{{Табличка-ru|А|107}} |Ҡулса, Софриноға, Электросталға, Климовскиға |- !{{Табличка-ru|А|108}} төньяҡ |[[Ожерелки]] |Ҡулса, Сергиев Посадҡа, Дмитровҡа |- !{{Табличка-ru|А|108}} көньяҡ |Малая Дубна |Ҡулса, Орехово-Зуевоға, Ликино-Дулёвоға, Воскресенскиға |- !Ивановоға килеп еткән урын |[[Владимир]] (төньяҡтан урап үткән юл) |Ивановоға килеп еткән урын, артабан Костромаға, Кинешмаға |- !{{Табличка-ru|Р|158}} |Түбәнге Новгород (көньяҡтан урап үтеү юлы) |Арзамасҡа, Саранскиға, Пензаға, Саратовҡа |- !{{табличка-ru|Р|176}} |Чебоксары |Йошкар-Олаға, Кировҡа (Киров өлкәһенә), Сыктывкарға |- !{{Табличка-ru|А|151}} |Цивильскиға |Ульяновскиға, Сызранға |- !{{Табличка-ru|Р|241}} |Тармаҡланыш |Буинскиға (Татарстан), Ульяновскиға |- !{{Табличка-ru|Р|239}} |Шали, тармаҡланыш |Ульяновскиға, Һамарға, {{Табличка-ru|М|5}}, Ырымбур |- !{{Табличка-eu|22}} Ижевскиға һәм Пермға килеп еткән урын |Алабуға (урап үткән юл) |Ижевскиға, Пермға |- !{{Табличка-ru|М|5}} {{Табличка-eu|30}} {{табличка-asia|6}} {{табличка-asia|7}} |[[Өфө]] |Һамараға, Силәбегә |} === Юлды ҡарап тотоу === Юлды ҡарап тотоу һәм йүнәтеү ремонт ойоштороуҙы башҡара: * Волга-1 — ФГУ «Управление автомобильной магистрали Москва — Нижний Новгород Федерального дорожного агентства» (142400, Ногинск, Мәскәү өлкәһе, Хамовнический тыҡрығы, 2-се йорт, тел. +7 (49651) 1-71-01) * Волга-2 — ФГУ «Управление автомагистрали Нижний Новгород — Уфа» (Чебоксары, ул. Ярославская, д. 32, т. +7 (8352) 62-12-73), Казанға тиклемге участканы хеҙмәтләндерә * Татарстан территорияһы буйынса участка — ФГУ «Управление автомобильных дорог Волго-Вятского региона» (420073, Казан, Шуртыгин урамы, 15-се йорт, тел. +7 (843) 273-52-81) * Башҡортостан территорияһы буйынса участка — ФКУ «Федеральное управление автомобильных дорог „Приуралье“» (450097, Өфө, Һәҙиә Дәүләтшина бульвары, 34-се йорт, тел.: +7 (347) 228-12-14)<ref>[http://www.ud-ufa.ru/ Федеральное управление автомобильных дорог «Приуралье»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122205543/http://www.ud-ufa.ru/ |date=2011-11-22 }}</ref> == Маршруттар == [[Файл:M7morning.jpg|мини|250x250пкс|Кесе Дубна янында магистраль күренеше]] [[Файл:Pokrov_route_e_22_2.jpg|мини|250x250пкс|М-7 Покров ҡалаһында ]] [[Файл:Icon_M7_Volga.JPG|мини|250x250пкс|Түбәнге Новгород һәм Владимир өлкәләре сигендәге {{comment| Алла Әсәһе|Богородица}} иконалы Киот]] [[Файл:C0499-NN-Myza-Bridge.jpg|мини|250x250пкс|Түбәнге Новгородтағы Мызинский күпере]] [[Файл:Novikova-Priboya_street_and_Myza_bridge_(M7).jpg|мини|250x250пкс|М-7 Түбәнге Новгородта]] [[Файл:Sothern_bypass_of_Nizhny_Novgorod_(M7).jpg|мини|250x250пкс|Түбәнге Новгородты көньяҡтан урап үткән юл (1-се сираты)]] [[Файл:C0045-Macarius-Lenin.jpg|мини|250x250пкс|М-7 Кстовола, {{comment|Тәре менән йөрөү|Крёстный ход}} ваҡытында]] [[Файл:Bruecke_ueber_die_Sura.jpg|мини|250x250пкс|Сура йылғаһы аша күпер]] [[Файл:Sura_River_on_M7.JPG|мини|250x250пкс|М-7 юлында Сура йылғаһы аша автомобиль күпере]] [[Файл:626_км_М7.JPG|мини|250x250пкс|М-7 трассаһының Сыуашстандағы Моргауш районындағы 626-сы километры]] [[Файл:Route_M7.JPG|мини|250x250пкс|М-7 трассаһының [[Сыуашстан]]дағы Байсубаҡ ауылы янындағы 666-сы километры]] [[Файл:М7_в_Цивильском_районе_Чувашии.JPG|мини|250x250пкс|[[Сыуашстан]]дың Цивильский районындағы Янзакасы ауылы янында М-7 трассаһы]] [[Файл:Bridge_Road_Volga_over_the_Gorki_railway_near_the_village_of_Tyurlema.JPG|мини|250x250пкс|Тюрлеманан йыраҡ түгел, Горький тимер юлының Ҡазан-Урал сығыу юлының М-7 Юл үткәргесе]] [[Файл:M7_highway_road_junction_near_the_village_Tyurlema.jpg|мини|250x250пкс|Тюрлема янындағы юл тармаҡланышы. Уңға — Тюрлемаға (иҫке юл), күпер аҫтынан — Чебоксарҙан Ҡазанға (яңы юл)]] [[Файл:ТрассаМ7.JPG|мини|250x250пкс|М-7 трассаһының Ҡазан ҡалаһына етәрәк участкаһы]] [[Файл:Car_overpass_east_of_Kazan.jpg|мини|250x250пкс|М-7 трассаһының Ҡазанға алып барған урау юл участкаһында]] [[Файл:Kazan-Obyezdnaya-hw-Kazanka-br.jpg|мини|250x250пкс|М-7 трассаһындағы Ҡазан ҡалаһына алып барған урау юл участкаһында — Кесе Зәңгәр күлгә алып төшөүсе Казанка йылғаһы аша күпер ]] [[Файл:RoadM7.JPG|мини|250x250пкс|[[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]да Вятка йылғаһы аша һалынған М-7 күпере]] [[Файл:Въезд_НЧ.jpg|мини|250x250пкс|Яр Саллы ҡалаһына килеп ингән урында М-7 трассаһы участкаһы]] === [[Мәскәү]] === === [[Мәскәү өлкәһе]] === * [[Балашиха]]; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Горенка йылғаһы аша күпер (юл тамғаларында һәм яндекс карталарҙа йылға Чернавка тигән хаталы исем менән күрһәтелгән); ** [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Горенка усадьбаһы; ** [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Ленин һәйкәле. Скульпторҙың автор күсермәһе Г. Д. Алексеева «Өндәүсе юлбашсы». 1943 йылда ҡуйылған, 2016 йылда трассаны яңынан төҙөгәндә «Балашиха» мәҙәнит һарайына күсерелгән; ** [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Пехорка йылғаһы аша күпер (≈40 м); ** [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Пехра-Яковлевское усадьбаһы; ** [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булыусыларға һәйкәл [[1941—1945]] йй.; * Зелёный; * Новая Купавна; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Купавинка йылғаһы аша күпер(≈40 м); * Старая Купавна; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} <small>(1,6 км)</small> Монино; * [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} «Мышы» скульптура композицияһы; * Обухово [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}}төньяҡ-Монинский шоссеһы/көньяҡ-Кудиновский шоссеһы; * [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} БМД-1 һәйкәле; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Шаловка йылғаһы аша күпер (≈40 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} <small>(1 км)</small> Ельня; * Радиоүҙәк; * Новые Псарьки; * Ногинск [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[A107 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">A107</span>]]''' ''(Мәскәү кесе ҡулсаһы)'' Электросталға; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Васса йылғаһы аша күпер (≈40 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} [[Малые Подборцы күле|Клязьма]] йылғаһы аша күпер (≈95 м); * Богослово; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Шерна йылғаһы аша күпер (≈70 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Плотня йылғаһы аша күпер (≈45 м); * Большое Буньково; * Кузнецы [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} <small>(6 км)</small> Павлов Посады; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} <small>(1,8 км)</small> Электрогорск; * Плотава; * Ожерелки [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[A108 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">A108</span>]]'''-Север ''(Мәскәү ҙур ҡулсаһы)'' Сергиев Посадҡа; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Ҙур Дубна йылғаһы аша күпер (≈50 м); * Малая Дубна [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[A108 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">A108</span>]]'''-Көньяҡ Орехово-Зуевоға; ** [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} БРДМ һәйкәле; ** [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Кесе Дубна йылғаһы аша күпер (≈55 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Усадҡа (Городищи); === [[Владимир өлкәһе]] === * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Киржач йылғаһы аша күпер; * Киржач; * Покров [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Киржач; ** [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Шитка йылғаһы аша күпер (≈45 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Шитка (Вольга) йылғаһы аша күпер (≈50 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Вольгинскийға; * Яңы Омутищи; * Яңы Аннино; * Петушки; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Оло Липня йылғаһы аша күпер (≈55 м) Липна ауылында[[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Костерёво; * Пекша; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Пекша йылғаһы аша күпер (≈100 м); * Болдино; * Лакинск[[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Собинка; * Ворша; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[Р75 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">Р75</span>]]''' Кольчугиноға; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Колокша йылғаһы аша күпер (≈115 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} ''Владимир ҡалаһының көньяҡтағы урау юлы;'' * '''Владимир;''' ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} [[Файл:Plane_icon.svg|17x17пкс]] Семязино аэродромы; ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} ''Урау юл;'' *** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[Р74 (автомобиль юлы)|Р74]]''' Юрьев-Польскийға, Переславль-Залесскийға; *** [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Рпень йылғаһы аша күпер (≈60 м); *** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Суздалға, Ивановоға; ** [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Сунгирь; * Боголюбово; ** [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Боголюбский монастыры; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Нерль йылғаһы аша күпер (≈120 м); * Лемешки; * Яңы Быковка; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Камешково; * Дворики; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} <small>(700 м)</small> * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} (Бәләкәй Подборцы күле) Клязьма йылғаһы аша күпер (≈360 м); * Пенкино; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} ''Владимир ҡалаһының көньяҡ урау юлы;'' * Сенинские Дворики [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[Р71 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">Р71</span>]]''' Ковров, Шуя, Вичуга, Кинешма; * Павловское; * Симонцево; * Чудиново; * Вязники [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} ''Урау юл;'' * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[Р76 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">Р76</span>]]''' Муромға; * Гороховец; ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Сретенский монастыры; ** [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Суднолар һәм заводтар хужаһы М. И. Шориндың йорто; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Клязьма йылғаһы аша күпер (≈320 м); === Түбәнге Новгород өлкәһе === * [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Изгеләрҙән изге Алла Әсәһе иҫтәлекле билдәһе Пресвятая Богородица<ref>[http://www.blagovest-info.ru/index.php?ss=2&s=3&id=8777 Освящен киот на границе Нижегородской и Владимирской областей]</ref>; * Золино; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} <small>(4,5 км)</small> Володарск; * Пыра; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} <small>(4,3 км)</small> Дзержинск, Желнино'';'' * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} [[Файл:Plane_icon.svg|17x17пкс]] Стригино аэропорты; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Дзержинскиға * '''Түбәнге Новгородты көньяҡтан ураусы юл''' * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Дзержинскиға * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Ока йылғаһы аша Стригинский күпере (950 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Богородскиға, Павловоға * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[Р158 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">Р158</span>]]''' Түбәнге Новгородҡа (һулға), Арзамасҡа, [[Саранск]]иға, [[Пенза]]ға, [[Һарытау]]ға (уңға); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Шелокшаға, Алыҫ Константиновоға * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Большое Мокроеға * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Кстовоға (тура) * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Кудьма йылғаһы аша күпер (≈85 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Шава йылғаһы аша күпер (≈60 м); * Запрудное; * Работки; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Алферовка йылғаһы аша күпер (≈65 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[Р162 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">Р162</span>]]''' Княгининоға, Сергачҡа; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Китмар йылғаһы аша күпер (≈30 м); * Нива; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Сундовик йылғаһы аша күпер (≈100 м); * Лысково * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Валава йылғаһы аша күпер (≈90 м) Неверово йылғаһы янында; * Львово; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Гремячка (Чугунка ҡушылдығы) йылғаһы аша күпер (≈200 м); * Воротынец; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Семьянка йылғаһы аша күпер (≈70 м) Семьяны ауылы янында; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Белавка йылғаһы аша күпер (≈50 м) Белавка ауылы янында; === Сыуашстан Республикаһы === * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Сура йылғаһы аша күпер (≈370 м) һәм ағым ыңғайындағы 575 метр оҙонлоғондағы яңы күпер. 2012 йылда ҡулланылышҡа тапшырылған; * Кесе Тюмерли; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Юнга йылғаһы аша күпер (≈40 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[Р231 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">Р231</span>]]''' Шумерляға, Алатырға; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Моргаушиҙағы Москакасы, Козьмодемьянск; * Калмыково; * Калайкасы; * '''[[Чебоксар]]ы'''-Көнбайыш [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} ''Урау юл;'' ** Яуши; ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Вурнарыға; ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Богдана Хмельницкий урамы, Чебоксары-Заливта, Оло Карачуры ауылы эргәһендә; ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Вурнарский шоссеһы, Чебоксары-үҙәккә, Яңы Лапсары ҡасабаһы янында; ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Канашский шоссеһы, Чебоксары-Көнсығышҡа; * Кугеси; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Тожанарка йылғаһы аша күпер (≈33 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Большой Цивиль йылғаһы аша күпер (≈110 м); * Цивильск [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[А151 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">А151</span>]]''' Канашҡа, [[Ульяновск]]иға, Сызранға; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Кесе Цивиль йылғаһы аша күпер (≈70 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[Р174 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">Р174</span>]]''' Мариинский Посадҡа; * Чиричкасы; * Андреево-Базары; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Урта Аниш йылғаһы аша күпер (≈265 м); * Емёткино; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Аҡ Воложка йылғаһы аша күпер (≈50 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Козловкаға; * Тюрлема [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} <small>(21 км)</small> [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Собакинские Ямы карст күлдәре<ref>[http://www.geocaching.su/?pn=101&cid=7714 Собакинские Ямы — природный памятник Республики Татарстан]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=55.8155219&lon=48.4715509&z=16&l=1&m=s&v=9 Карстовые озера Собакинские Ямы на трассе М7 со спутника]</ref>; === [[Татарстан Республикаһы]] === * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Ҙур Ходяшево ҡасабаһы янында Түбәнге Вязовыеға; * Исаково; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Свияга йылғаһы аша күпер (≈390 м); * [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Свияга һәм Волга йылғалары ташыуы һәм тамағы ярындағы ял итеү урыны; * Гаврилково; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Сулица (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы) йылғаһы аша күпер (≈72 м); * [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} «Ҡазан» тау-саңғы комплексы; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[Р241 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">Р241</span>]]''' Быуа Буинск, Ульяновск ҡалаларына; * Яр буйы Моркваши; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Волга Иҙел йылғаһы аша Займищенский күпере (≈4,2 км); * '''[[Ҡазан]]''' [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} ''Ҡазан ҡалаһының урау юлы;'' ** Займище ҡасабаһы; ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Залесный урамынан Көнбайыш Ҡазанға; ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Песочный урамынан Төньяҡ Ҡазанға; ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Щербаково ҡасабаһы янында Советский урамынан Төньяҡ Ҡазанға; ** [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Казанка йылғаһы аша күпер (≈60 м) [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} Зәңгәр күлдәр (Татарстан); ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Тыныслыҡ урамынан Ҡазан Үҙәгенә; ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[Р242 (автомобиль юлы)|Р242]]''' Краснокамскиға, [[Перм]]ға; ** [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Мамадыш трактынан Көнсығыш Ҡазанға; * Шали; ** [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} '''[[Р239 (автомобиль юлы)|Р239]]''' Һайыҫҡан тауына Сорочьи горы тиклем 39 км оҙолоғондағы тоташтырғыс перемычка<ref>[http://maps.yandex.ru/?rt=49.701652%2C55.673897~49.935807%2C55.382194&via=&sll=49.694966%2C55.524119&sspn=1.400757%2C0.380174&rtm=atm&ll=49.694966%2C55.524119&spn=1.400757%2C0.380174&z=10&l=map Начало: 49.701652, 55.673897 Конец: 49.935807, 55.382194]</ref>; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Шумбутка йылғаһы аша күпер (≈60 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Шумбут йылғаһы аша күпер (≈77 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Берһут йылғаһы аша күпер (≈80 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Омарка йылғаһы аша күпер (≈50 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Кирмән йылғаһы аша күпер (≈60 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} на <small>(4 км)</small> Мамадыш; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Вятка йылғаһы аша күпер (≈642 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} [[Файл:Norwegian-road-sign-640.10-Severdighet.png|18x18пкс]]{{дп}} «Түбәнге Ҡама» милли паркы; * <span class="nowrap">'''E 017'''</span>{{табличка-eu|017}} Алабуға Елабуга [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} '''[[Р320 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">Р320</span>]]''' [[Ижевск]]иға; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} [[Ҡама]] йылғаһы аша күпер һәм дамба (≈2,8 км); * '''Яр Саллы Набережные Челны;''' * Күзембәт; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} <small>(870 м)</small> Минзәлә; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Минзәлә йылғаһы аша күпер һәм дамба (≈1 км); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Ыҡ йылғаһы аша күпер (≈220 м); * Поисево; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Ҡасҡын ауылы янында Базаня йылғаһы аша күпер (≈50 м); * Старое Байсарово [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Аҡтанышҡа; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Сөн йылғаһы аша күпер (≈180 м); === [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] === * Исәмәт (Илеш районы); * {{comment|Иҫке Күктау|Старокуктово}}; * {{comment|Үрге Йәркәй|Верхнеяркеево}}; * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Базы йылғаһы аша күпер (≈65 м); * Ишҡар; * Лаяшты; * Әсән (Дүртөйлө районы); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Ҡыуаш йылғаһы аша күпер (≈80 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Шыршы-Тартыш ауылы янында Һарыш (Сәрмәсән ҡушылдығы) йылғаһы аша күпер (≈100 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} {{comment|Сәрмәсән|Чермасан}} йылғаһы аша күпер (≈100 м); * [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Олдоуш йылғаһы аша күпер (≈30 м); * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Кушнаренко * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Кушнаренко, Саҡмағош Чекмагуш * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Кушнаренко, Шишмә * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Кушнаренко * Шәрип ауылын урап үткән {{comment|яңыртып ҡоролған|реконструированный}} юл; * [[Волков (Дмитриевка ауыл советы, Өфө районы)|Волково]]; * [[Файл:Sinnbild_Autoabzweig.svg|20x20пкс]]{{перекрёсток}} Өфөнө урап үткән юлға '''[[Р240 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">Р240</span>]]''' <small>(26 км)</small> до <span class="nowrap">'''E 30'''</span>{{табличка-eu|30}}'''[[М5 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">М5</span>]]'''; * Подымалов ауылы; * Вавилов ауылы (Өфө районы); * '''[[Өфө|Уфа]];''' ** [[Файл:AB-Brücke.svg|20x20пкс]]{{мост-иконка}} Өфөлә [[{{comment|Ағиҙел|Белая}} йылғаһы аша күпер (≈840 м); === [[Мәскәү өлкәһе]] === Мәскәү, өлөшләтә Владимир өлкәләрендә маршрут Мещёра уйһыулығы һаҙлыҡтарының тигеҙлек участкаларынан үтә. Төҙөлөш һөҙөмтәһендә үҙгәргән һыу ағымы һәм юғары дымлылыҡ юл япмаһы торошона кире йоғонто яһай. 52 км-ҙан (А-107 автомобиль транспорты юл үткәргесе аҫтында) һәм йылға үҙәндәрендә һәм юл үткәргестәрҙә бик әһәмиәтле булмаған буй киҫелешле ауышлыҡтарҙан башҡа, өлкә сиктәрендәге юл планда етерлек дәрәжәлә тура. Юл буйында светофорҙар һәм тораҡ пункттар бик күп. <span>Мәскәү өлкәһендә б</span>өтөн юл дауамында юл дүрт һыҙаттан да кәм түгел (МКАД-тан ЦОВБ биҫтәһенә микрорайонына тиклем — һигеҙ, артабан Балашиханың аҙағына саҡлы (ВНИИПО биҫтәһе) — алты), һәр һыҙаттың киңлеге 3,5 метрҙан да кәм түгел. Юлдың барлыҡ участкаһы яҡшыртылған асфальт-бетон менән ҡапланған. Бик күп тиҙ йөрөшлө һәм хәүефле участкаларында юл күсәрле ҡойма менән йыһазландырылған. Күпселек күпер һәм үткәргестәрҙе капиталь. 2005—2007 йылдарҙа күп күпер һәм юл үткәргестәр буйынса капиталь эштәр үткәрелә. 2006—2008 йылдарҙа юлдың 52-се километрында юл тармағы төҙөлгән. 2008 йылдың май — июнендә 68 — 79 км участкаһы япмаһына, июнь-август айҙарында 37 — 39 км участкаһына, сентябрь-октябрҙә 86 км-ҙағы күпергә ремонт үткәрелгән. 2009 йылда 33 — 37 км-ҙағы юл япмаһына ремонт һәм күсәрле ҡойма үткәрелгән, йыл һуңында хәүефле участкаларҙа (Мәскәүҙән 34 км-ҙа һәм Мәскәүгә 67 км-ҙа) тәртип боҙоуҙы билдәләп ҡуйыу фиксация камералары ҡуйылған, 2010 йылда 39-52-се км һәм 54-70-се км участкаларында күсәрле ҡоймалар һәм Мәскәүҙең 66-сы км-да сираттағы камера стенды ҡуйылған. 2009—2011 йылдарҙа юлдың 54-се км-да юл тармағы төҙөлгән. 2011 йылда 63-67-се км-ҙа япма алмаштырыла. 2012 йылда яҡтыртыу яҡшыртыла, ваҡыт иҫәпләүсе светофор ҡуйыла. 2013 йылда 52-се км-ҙа юл үткәргес яңынан ҡорола, 31-се км-ҙа йәйәүлеләр өсөн ер өҫтө үткәүеле төҙөлә. 2012—2014 йылдарҙа 84-се км-ҙа А-108 МБК менән тоташтырыусы юл тармағы төҙөлә. === Иҫтәлекле урындар === * Кенәз Голицин усадьбаһы — Балашихалағы Пехра-Яковлевский. * Кузнецы ауылындағы Сергей Федорович Панкратов йорто («Помидорлы йорт») — шәхси ижадтың үҙенсәлекле сағылышы ([http://autotravel.ru/phalbum/10040/6110003.jpg фотоһүрәт]). * Юлдың 64-се километрында урынлашҡан Богослов ауылындағы Успенский ҡорамы. === Ашығыс ярҙам хеҙмәттәре === <span>М</span>әскәү өлкәһе сиктәрендә хәрәкәт хоҡуҡи тәртибен һәм хәүефһеҙлеген Юл-патруль хеҙмәтенең ДПС 2-се махсус полкының 5-се махсус батальоны тәьмин итә (Ногинский районы, Оло Буньков ҡасабаһы, Мәскәү — Өфө автомобиль юлының 65-се километры): * Дежурная часть: +7 (495) 521-18-29, 529-36-95; +7 (496) 514-70-53 * Посты: спецпост 20-й км. +7 (495) 524-33-40; спецпост 51 км +7 (496) 511-28-42; пост ДПС 89 км +7 (496) 416-34-91 === Трасса тураһында мәғлүмәт === === [[Владимир өлкәһе]] === Мәскәү өлкәһендәгенә ҡарағанда Владимир өлкәһендәге юлдың {{comment|соҡорло-саҡырлы|пересечённый}} рельефлы булыуы (Владимир тиклем Мәскәү ҡалҡыулығы, артабан — Ока-Цнинский {{comment|валы|ур}}) һәм шуға ярашлы хәрәкәтте ҡыйынлаштырыусы ҙур буй тайпылыштары һәм бөгөлдәре менән айырыла. Владимир өлкәһе сигенән (94 км) Владимирға тиклемге (170 км) юл дүрт һыҙатлы хәрәкәт участкаһынан ғибәрәт. Юлдың был өлөшөндә юл күсәре буйынса юл айырыу ҡоймаһы әлдән-әле осрай. Хәрәкәт йышлығы тәүлегенә 40 мең автомобиль тирәһе. Юлдың юғары тығыҙлығы һәм тулы тәртиптә тотолмауы ({{comment|юлдан төшә башлау урындары алдынан|на съезде}} өҫтәмә һыҙаттар һ. б.) арҡаһында унда хәрәкәт итеү көсөргәнешле һәм, бигерәк тә һауа шарттары насар булғанда, урыны менән бик хәтәр. Функциональ яҡтан М-7 «Волга» юлына ингән Владимир ҡалаһын көньяҡтан урап үткән юл (оҙонлоғо 54 км) 0-дән 15 км-ҙағы башланғыс участкаһында хәрәкәт ике һыҙатлы. 16-сы км-ҙан 54-се км-ға саҡлы участкала айырыу һыҙаты булған дүрт һыҙатлы хәрәкәт. Урап үткән ерҙә объезд бөтә киҫелештәр ҙә төрлө кимәлдә. Түбән Новгородҡа 2001 йылда асылған Владимирҙы көньяҡтан урап үткән юлдан да, Владимир ҡалаһы аша төньяҡтан үткән иҫке трасса буйынса ла барырға була. Уның оҙонлоғо Көньяҡ урау юлынан 2 км-ға кәмерәк, ләкин {{comment| хәрәкәт тығыҙ булған ваҡытта|час пик}} пробкалы 15 светофорға һәм 193 км-ҙан 222 км-ға саҡлы ике һыҙатлы хәрәкәткә эйә. М7 «Волга» трассаһының Владимирҙан Иваново ҡалаһына тиклем тармаҡланышы (Суздаль аша)<ref>{{Cite web|title=Трасса М7 "Волга" на карте|url=https://www.rudorogi.ru/roads/highway/m7.html|publisher=www.rudorogi.ru|accessdate=2016-12-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229031119/https://www.rudorogi.ru/roads/highway/m7.html |date=2016-12-29 }}</ref>бар. Владимир өлкәһе буйынса артабанғы юл, тораҡ пункттарҙы алмағанда, ҡағиҙә булараҡ, юл бүлеү ҡоймаһы булған, ҡәнәғәтләнерлек полотно буйынса үтә. {{comment|Юл-патруль хеҙмәте|ДПС}}нең төп постары: Владимирҙы төньяҡтан урап үтеү һәм Пенкино ауылы янындағы Көньяҡ урау юл тармағы, Пестово ауылы (мобиль радар/камера, ҡағиҙә булараҡ, Мәскәүҙән Түбәнге Новгород йүнәлешендәге 8-се яҡтыртыу бағанаһы артына йәшертелгән); Вязниковский районында (~ 285-се км) Коурков ауылы янындағы тимер юл аша үткән {{comment|юл үткәргесе|путепровод}} алдынан {{comment|йәшертелгән|замаскированный}} тренога урынлаштырылған, {{comment|Юл-патруль хеҙмәте|ДПС}} экипажы юл үткәргестән һуң ҡаршылай. Контроль йүнәлеше үҙгәреүе бик мөмкин — ҡайһы берҙә Мәскәү яғынан, ҡайһы саҡта Түбәнге Новгород яғынан ҡаршылайҙар. Симонцево ауылында (~ 276 км) айырыу һыҙаты өҙөгөндә, ауыл уртаһындағы кафе ҡаршыһында, радар менән ике яҡты ла «сәптә тоталар». === Түбәнге Новгород өлкәһе === Түбәнге Новгород өлкәһе буйынса үткән магистраль участкаһында күпселек осраҡта юл торошо һәйбәт. Полотноның киңлеге икенән дүрткә тиклем һыҙатлы (яңы урау юлда). Участканың оҙонлоғо 250 км-ға яҡын тәшкил итә. === Түбәнге Новгородты көньяҡтан урап үтеү === <span>Урау</span> юл бөтә хәүефһеҙлек һәм сифат талаптарына яуап биреүсе участка булып тора. Был башҡарыу кимәле буйынса айырыу газондары һәм ҡырҙары буйынса металл отбойниктары булған өйөм бейеклеге 12 метрҙан 22 метрға саҡлы автомагистраль<ref>{{Cite web|title=Дорога на века. В строительстве южного обхода г.Нижнего Новгорода применяются новейшие технологии|url=http://www.gusad.nnov.ru/?id=296|coauthors=Оксана ОЛЬШАНСКАЯ, Елена ЧЕРНОВА|work=СМИ о нас|publisher=ГУ "ГУСАД НО"|accessdate=2010-06-15}}</ref>. Ул төҙөлөп бөтмәгән һәм Шелокша ҡасабаһы районында өҙөлөп ҡала. Автомобиль юлы Кстово — Алыҫ Константиново төбәк автомобиль юлына күсә һәм Кстово ҡалаһының урау юлына сығара, һәм ул, үҙ сиратында, был юл транспорт ағымын төп трассаға сығара. 1984 йылдан бирле Көньяҡ урау юлын төҙөү алып барыла. 16 км оҙонлоғондағы беренсе сираттағы юл оҙонлоғо М-7 трассаһын Р125 менән бәйләй. Уны төҙөү 1984 йылдан алып 1993 йылға саҡлы алып барылды һәм үҙ эсенә Ока йылғаһы аша күпер үткәүелен<ref name="Шанцев">{{cite web|url=http://pricereview.ru/archive/20100518/1958|title=В. П. Шанцев: «МЫ МОЖЕМ ВЕРНУТЬ НИЖЕГОРОДСКОЙ ЗЕМЛЕ СТАТУС ГЛАВНОЙ ТОРГОВОЙ ЗЕМЛИ В РОССИИ»|date=№ 22 (537) 12 июня 2010 г.|publisher=Обзор цен|accessdate=2010-06-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/65dz4jAHg?url=http://pricereview.ru/archive/20100518/1958|archivedate=2012-02-22}}</ref> индерҙе. <span style="white-space: nowrap;">'''[[Р125 (автомобиль юлы)|<span style="color:white">Р125</span>]]'''</span> 2016 йылдың 14 сентябрендә хәрәкәт итеү өсөн Түбәнге Новгород урау юлының өсөнсө сираты асыла. Шулай итеп М7 федераль трассаһы транспорт транзит ағымы ҡала аша үтмәй инде. Көньяҡ урау юлының IV сираты иң оҙон һәм ҡыйбатҡа төшкән участка буласаҡ, уның оҙонлоғо 40 км-ға яҡын тәшкил итә. Был участканы төҙөү Түбәнге Новгородты һәм Кстов ҡалаларын тулыһынса урап үтеүҙе һәм Түбәнге Новгород — Ҡаҙан участкаһында Работки — Порецкое автомобиль юлы килеп ҡушылған районда М-7 «Волга» трассаһына сығыуҙы тәьмин итә. Был этапты финанслау тулыһынса федераль бюджет аҡсаһы иҫәбенә ойоштороласаҡ. Көньяҡ урау юлын 2018 йылда буласаҡ Футбол буйынса донъя чемпионатына тамамлау планлаштырыла. === Түбәнге Новгород — Сыуашстан сиге участкаһы === Түбәнге Новгородтан һуң трассаны дауам һуң '''Ҡазан шоссе'''һы дауам итә һәм Волга буйы ҡалҡыулығына сыға. Рельеф һиҙелерлек үҙгәрә — бик күп текә төшөү урындары һәм текә үрҙәр башлана. Ике генә һыҙатлы һәм айырыу һыҙаты булмағанлыҡтан, юлдың был участкаһы автомобилдәр бәрелешеү хәүефенең аврийность юғары кимәлдә булыуы менән айырылып тора. Ҡатлау сифаты уртаса, 2011 йылдың июненә ҡарата мәғлүмәт буйынса, унда-бында ремонт эштәре алып барыла. Был участкалағы төп тораҡ пункттар: Кстово һәм Лысково ҡалалары, ҡала тибындағы Воротынец ҡасабаһы. === Сыуашстан Республикаһы === Сыуашстан Республикаһы территорияһындағы '''Горький шоссеһы ''' тип йөрөтөлгән трасса оҙонлоғо яҡынса 160—170 км самаһы тәшкил итә. Юл түбәндәге (көнбайыштан көнсығышҡа) географик объекттар аша үтә: Сура йылғаһы, Р-231 саты персечение, Р-173 трассаһы менән киҫешкән урын, ҡала [[Чебоксар]] ҡалаһы ([[Сыуашстан|Сыуашстан Республикаһы]]<nowiki/>ның баш ҡалаһы), Кугеси ҡасабаһы, Цивильск ҡалаһы, трассаһы менән киҫешкән А-151 трассаһы менән киҫешкән урын, Козловка ҡалаһы. Сыуашстандың башлыса таулы-йырынлы рельефлы булыуынан сығып ҡарағанда, магистралдең ҡайһы бер участкаларында юл япмаһы сифатын ташҡа үлсәйем, тип баһаларға була. Иң проблемалы урын береһенән 20-25 км өҫтәрәк 2010 йылдың август аҙағына ҡарата мәғлүмәт буйынса, иң проблемалы урын — Сура йылғаһы аша һалынған күперҙән яҡынса 20-25 км ара үткәндән һуң тәрән тәгәрмәс эҙе күҙәтелә. 2013 йылда Сура йылғаһы аша яңы күпер төҙөлгән һәм күпергә яҡын участкаларҙа төҙөкләндереү эштәре алып барыла. [[Чебоксар]]<nowiki/>ға ингән урында автомобиль юлы ҡаланан көньяҡтараҡ үтә. Урау юлдың күп кенә ҙур юл саттарында, нигеҙҙә, көндөҙгө ваҡытта ғына эшләгән светофорҙар эше көйгә һалына. <span>Чебоксарҙан һуң </span>Татарстан сигенә тиклем автомобиль юлы башлыса әленән-әле ҡыуып үтеү маҡсатында файҙаланылған урта буй юлы булған өс һыҙатлы участкалар менән сиратлашҡан ике һыҙатлы юл. === [[Татарстан Республикаһы]] === Татарстанда Зеленодольский районында, артабан Верхнеуслонский районында ике һыҙатлы юл килә, шунан һуң [[Ульяновск]] '''Р241 (автомобиль юлы)''' боролошонда дүрт һыҙатлы юл башлана. [[Волга]] аша һалынған күперҙе сыҡҡандан һуң, Ҡазанды урап үткән юлда трасса Казанка йылғаһын да киҫеп үтә. Артабан юл Пестречинский районы буйлап үтә. Бында урау юлды Р-239-ға тиклем тулыһынса дүрт һыҙатлы магистралгә әйләндереп оҙонайтыу буйынса эш алып барылды. Артабан М-7, 2х2 юл форматында, Шали ҡасабаһына тиклем бара. Бында Р-239 трассаһына сығыу мөмкинлеген биргән 2 кимәлле тармаҡланыш развязка төҙөлгән. Тармаҡланыштан һуң ике һыҙатлы юл китә. Дүрт һыҙатлы юл бары 900-сө км-ҙа Рыбнослободский районына килеп ингән юлда яңынан башлана. Пестречинский районынан һуң трасса [[Балыҡ Биҫтәһе районы|Рыбнослободский]] һәм Мамадыш райондары буйлап бара. Көньяҡтараҡ М-7 трассаһына теймәй үтеп китеп, Мамадышҡа төшөүгә 20-30 км ҡалғас, балыҡ баҙары булған ҙур туҡталыш урынлашҡан (ике һыҙатлы юлдар). Кирмянка йылғаһы аша һалынған күперҙән һуң трасса яңынан дүрт һыҙатлыға әйләнә, Вятка йылғаһы аша һалынған яңы күпер аша үтә һәм [[Алабуға районы|Алабуға]] [[Алабуға районы|районы]] буйлап бара. Алабуғаны урап үткән трасса ла дүрт һыҙатлы. Урау юлдан 3 км үткәс, трасса Ижевск тармағына килеп ҡушыла. Артабан юл байтаҡ араны[[ Яр Саллы]] аша үтә. Юл-патруль хеҙмәте ДПС посы контролендә торған ҡалаға инеү урыны Түбәнге Ҡама ГЭС-ы плотинаһында урынлашҡан. Яр Саллылағы Орёл ҡулсаһында трасса уңға китә. Ҡаланан сыҡҡан ерҙәге боролошта дүрт һыҙатлы юл тамамлана һәм [[Туҡай]], ә һуңынан Минзәлә райондары буйлап бара. Көньяҡтараҡ Минзәләгә теймәй үтеп, трасса Минзәлә йылғаһы аша һалынған күперҙән уңға китә. Трасса буйлап 30 км үткәндән һуң Юл-патруль хеҙмәте ДПС осрай, ике һыҙатлы М-7 трассаһы тағы ла 30 км, [[Башҡортостан]] сигенә саҡлы, [[Аҡтаныш районы]] буйлап бара. М-7 трассаһының Ҡазан — Яр Саллы (Мамадыш тракты) участкаһын 1-Б категорияһына күсереү эше тормошҡа ашырыла, йәғни бөтә 2 һыҙатлы участкаларҙы айырыу һыҙаттары һәм ҡаршы яҡҡа сығып китеп һуғылыуҙан һаҡларлыҡ {{comment|тимер ҡоролмалар|отбойниктар}} ҡуйып, 4 һыҙатлыға әйләндереп киңәйтеү эштәре тормошҡа ашырыла. 2013 йылдың 5 сентябрендә Мамадыш янындағы Вятка йылғаһы аша яңыртып ҡоролған күперҙең II сираты сафҡа индерелде. Хәҙер ике параллель күперҙә һыҙаттарҙың дөйөм һаны 4 (һәр йүнәлештә икешәр һыҙат). 2014 йылдың авгусында дүрт һыҙатлы участка (Мамадыш — Алабуға) асылды. Хәҙер 970 км-ҙан 1061 км-ға тиклемге участка тулыһынса дүрт һыҙатлыға әйләнде. '''2016 йылдың аҙағына Татарстан Республикаһында хәрәкәт һыҙаттары һаны.''' 735—771 км. — 2 һыҙат (Савин ауылы янындағы Өфө ҡалаһына күтәрелеүсе 2-се һыҙат юлы) 771—856 км. — 4 һыҙат, шул иҫәптән Ҡазан урау автомобиль юлы участкаһы (786—829 км) 856—901 км. — 2 һыҙат, <u>реконструкция</u> 901—941 км. — 4 һыҙат 941—957 км. — 2 һыҙат, <u>реконструкция</u> 957—1061 км. — 4 һыҙат. 1040—1061 км. — [[Яр Саллы]] 1061—1169 км. — 2 һыҙат (Шишмәбаш ауылы янындағы Өфө ҡалаһына күтәрелеүсе 2-се һыҙат юлы) === [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] === Трасса уба-ҡалҡыулыҡтарҙан торған урындан үтә. Трасса буйында Үрге Йәркәй, Дүртөйлө (трассанан ситтә) тораҡ пункттары урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта юл Суҡҡул (1235), Йүкәлеҡул (Дүртөйлө районы) (1239), Мәскәү (Дүртөйлө районы) (1252), Кушнаренко (1280), Шәрип (Кушнаренко районы) (1300) ауылдары аша үтмәй. Башлыса ике һыҙатлы юлдан ғибәрәт. Кушнаренко — [[Өфө]] участкаһында 2016 йылдың ноябрендә юлды яңыртып ҡороу эштәре тамамланды: Шәрип ауылын урап үткән 20 км юлға Кушнаренко ауылы эргәһендәге 20 км-лы (1270—1290 км) урау юл өҫтәлде. 2013 йылдың июлендә Кушнаренко районы сигенән Өфөнө көнбайыштан урап үткән юлды (1310—1321 км) киңәйтеү эштәре башланды. Трасса Өфө ҡалаһының 2011 йылда трасса буйлап бер нисә километрға һуҙылып урынлашҡан Затон биҫтәһенә килеп ингән урында тамамлана. Магистралдең дауамы булған был районды урап үтеүсе юлдың беренсе сираты 2011 йылда асыла һәм Затон күпере алдында тамамлана. Төҙөлөштөң икенсе сираты 2014 йылдың 2 ноябрендә асыла. 2016 йылдың 7 октябрендә икенсе Затон күпере сафҡа индерелә. Шулай итеп, иҫке күпер аша ҡаланан сығыу, ә яңы күпер аша ҡалаға инеү ойошторолған. Өфөгә етер алдынан транзит транспорттың күп өлөшө Подымалов ауылы янындағы тармаҡланышҡа һәм артабан Өфө ҡалаһын көнбайыштан урап үткән юл аша М-5 Урал магистраленә барып сыға. 1990-сы йылдарҙа [[Магнитогорск]] һәм [[Ырымбур]] яғына барған транзит автомобиль транспорты өсөн Өфөнөң урау автомобиль юлын, [[Өфө]] — [[Өфө (аэропорт)]] трассаһына һуғылмайынса, Жуков (Өфө районы), Таптыҡ (Башҡортостан) һәм Берёзовка (Өфө районы) ауылдарынан Булгаков (Башҡортостан) ауылына саҡлы оҙайтыу планы ниәт ителгән булған. '''2016 йылдың аҙағына Башҡортостан Республикаһында автомобиль хәрәкәте һыҙаттарының һаны''' 1169—1270 км — ике һыҙат (Шыршы-Тартыш ауылы янында Өфө ҡалаһына күтәрелеүсе икенсе һыҙат) 1270—1310 км — дүрт һыҙат (Кушнаренко һәм Шәрипте урап үтеү юлдары) 1310—1321 км — ике һыҙат, <u>реконструкция</u> 1321—1331 км — ике һыҙат <!--? 1331 км — Уфа--> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://automarsh.ru/ Автомаршруты] * [http://www.transportrussia.ru/avtomobilnye-dorogi/chto-zhe-nam-delat-s-drevney-vladimirkoy.html Транспорт России — Автомобильные дороги: Что же нам делать с древней Владимиркой?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222644/http://www.transportrussia.ru/avtomobilnye-dorogi/chto-zhe-nam-delat-s-drevney-vladimirkoy.html |date=2016-03-03 }} * [http://trassa.name/?p=448 М-7: все камеры трассы] {{Рәсәй федераль автомобиль юлдары}} [[Категория:Алфавит буйынса автоюлдар]] [[Категория:Башҡортостан юлдары]] [[Категория:Рәсәйҙең федераль әһәмиәтле автомобиль юлдары]] [[Категория:Мәскәү өлкәһенең автомобиль юлдары]] [[Категория:Владимир өлкәһенең автомобиль юлдары]] [[Категория:Түбәнге Новгород өлкәһенең автомобиль юлдары]] [[Категория:Сыуашстандың автомобиль юлдары]] [[Категория:Татарстандың автомобиль юлдары]] [[Категория:Удмуртияның автомобиль юлдары]] [[Категория:Пермь крайының автомобиль юлдары]] [[Категория:Иванов өлкәһенең автомобиль юлдары]] 5cstr80mf2giwa1k0sltqt3nuqgqrsa Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы 0 130922 1296837 1260492 2026-05-13T23:24:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296837 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ойоштороу йыйылышы''' — [[Рәсәй]]ҙәге [[1917 йыл]]дың ноябрендә һайланған һәм 1918 йылдың ғинуарында Рәсәйҙең дәүләт ҡоролошон билдәләү өсөн саҡырылған вәкиллекле орган. Алпауыт ерҙәрен национализациялай, солох килешеүен төҙөүгә өндәй, Рәсәйҙе федератив демократик республика итеп иғлан итә һәм шуның менән идара итеүҙең монархия формаһынан баш тарта (1917 йылдың сентябрендә Ваҡытлы хөкүмәт Рәсәйҙе республика тип иғлан итеүенә ҡарамаҫтан). Йыйылыш эшсе һәм крәҫтиән депутаттарының советтарына дәүләт власын биргән хеҙмәтсән һәм иҙелгән халыҡтың хоҡуҡтары Декларацияһын тикшереүҙән баш тарта. 1918 йылдың 6 ғинуарҙа Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Ойоштороу йыйылышын тарата, актты [[Советтарҙың Бөтә Рәсәй III съезы|Эшсе һәм крәҫтиән депутаттары Советының Бөтә Рәсәй III Съезы]] 18 ғинуарҙа раҫлай. == Һайлауҙар == {{төп мәҡәлә|Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар}} Ойоштороу йыйылышын үткәреү Ваҡытлы хөкүмәттең тәү сираттағы бурыстарының береһе була, әммә ул әкрен ҡыбырлай: башта һайлауҙар 17 сентябргә тәғәйенләнә, шунан 12-14 ноябренә күсерелә, ә Йыйылыш 28 ноябргә саҡырылған була. Ысынында һайлауҙар тейешле срокта 79 округтарҙың 39 округында ғына үткәрелә. Ҡайһы бер урындарҙа һайлауҙар ноябрь аҙағында — декабрь башында, ә бер нисә алыҫ округтарҙа — 1918 йылдың башында үткәрелә<ref>https://elibrary.ru/item.asp?id=28380891 Корольков О. П. ВЫБОРЫ В УЧРЕДИТЕЛЬНОЕ СОБРАНИЕ В ПСКОВСКОЙ ГУБЕРНИИ (1917 Г.)</ref>. 1917 йылдың октябрендә Ваҡытлы хөкүмәт Ойоштороу йыйылышы мәсьәләһе бөтә партиялар өсөн өҫтөнлөклө була. Большевиктар, халыҡтың ризаһыҙлығынан ҡурҡып<ref>''Троцкий Л.'' К истории русской революции. — М. Политиздат. 1990</ref> Ваҡытлы хөкүмәт билдәләгән Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙы тиҙләтәләр. 1917 йылдың 27 октябрендә [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|Халыҡ Комиссарҙары Советтары]] итеп тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итә һәм Ойоштороу йыйылышын тәғәйенләнгән ваҡытта — 1917 йылдың 12 ноябрендә йыйылышты үткәреү тураһында В. И. Ленин ҡултамғаһы ҡуйылған ҡарарҙы нәшер итә. 26 ноябрҙәге Совнарком ҡарарына ярашлы Ойоштороу йыйылышын асыу өсөн кворум билдәләнә: Учредителдәр йыйылышын асыу өсөн «Петроградҡа 400-ҙән ашыу кеше» килергә тейеш була. Ричард Пайпс билдәләүенсә, большевиктар Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар ойоштороу буйынса Комиссияны контролдә тота алмай; Комиссия [[Октябрь революцияһы|Октябрь ихтилалын]] законһыҙ тип иҫәпләй һәм большевистик Совнаркомдың власын танымауын белдерә. Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына кандидат исемлеген әҙерләү ваҡытына тарҡалыш барлыҡҡа килә — партияның һул ҡанаты айырыла һәм һул социалист-революционерҙар (интернационалистар) партияһын булдырыуын иғлан итә, әммә айырым исемлек күрһәтергә өлгәрмәй. Шуға күрә В. И. Ленин етәкселегендә РСДРП(б)-ның бер нисә ағзаһы һайлауҙарҙы күсерергә тәҡдим яһай, әммә Ваҡытлы Хөкүмәт был тәҡдимде кире ҡаға. [[Файл:В._И._Дзюбинский.PNG|мини|313x313пкс|<center>Дзюбинский В. И. — Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышын саҡырыу буйынса кәңәшмә секретарының урынбаҫары</center>]] [[Файл:Избирательный_бюллетень_по_голосованию_в_Учредительное_собрание_1917.png|мини|420x420пкс|<center> РСДРП(б) ағзалары исемлеге менән һайлау бюллетене</center>]] Һайлауҙа ҡатнашыусыларҙың 50 % -тан кәмерәк ҡатнаша. Барыһы 715 депутат һайлана, уларҙан уң эсерҙар һәм центристар — 370, 175 — большевиктар, 40 — һул эсерҙар, 17 — кадеттар, 15 — меньшевиктар, 2 — энестар һәм 86 — милли төркөм депутаттары (эсерҙар 51,7 %, большевитар — 24,5 %, һул эсерҙар — 5,6 %, кадеттар — 2,4 %, меньшевиктар — 2,1 %) мандат ала. Меньшевиктар, барыһы 3 % тауыш йыйып, һайлауҙа емергес еңелеүгә тарыйҙар (күпселек өлөшө Кавказ аръяғынан). Һайлау һөҙөмтәләре төрлө төбәктәрҙә ҡырҡа айырыла: мәҫәлән, Петроградта һайлауҙарҙа яҡынса 930 мең кеше ҡатнашһа, уларҙың большевиктар өсөн бирелгән тауыштары 45 %, кадеттар өсөн — 27 %, эсерҙар өсөн — 17 % тәшкил итә<ref name="энцик">[http://encspb.ru/object/2804022934 Энциклопедия Санкт-Петербурга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428031629/http://encspb.ru/object/2804022934 |date=2015-04-28 }}</ref>. Мәскәүҙә большевиктар 48 %, Төньяҡ фронтта — 56 %, Көнбайышта — 67 %; Балтик флотында — 58,2 %, Төньяҡ-Көнбайыш райондарының 20 округында һәм Үҙәк сәнәғәт райондарҙа — дөйөм алғанда, 53,1 % тауыш алалар<ref>{{БСЭ3|заглавие=Всероссийское учредительное собрание}}</ref>. Шулай итеп, большевиктар иң күп тауышты [[Петроград]]та, [[Мәскәү]]ҙә, эре сәнәғәт ҡалаларында, Төньяҡ һәм Көнбайыш фронттарында, шулай уҡ Балтик флотында йыялар. Шул уҡ ваҡытта эсерҙар сәнәғәт үҫешмәгән райондарҙа һәм көньяҡ фронттарҙа алдынғы урында була. == Башҡортостандан депутаттарҙың ҡатнашыуы == [[Башҡорт мәркәз шураһы]] [[башҡорттар]]ҙан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутатлыҡҡа кандидаттарҙың һайлау алды кампанияһын ойоштора. 1917 йылдың 25—29 авгусында [[Өфө]]лә уҙған [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|II Бөтә башҡорт ҡоролтайында]] [[Өфө губернаһы|Өфө]], [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Һамар губернаһы|Һамар]] һәм [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] губерналары башҡорттарынан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутатлыҡҡа кандидаттар исемлеге раҫлана<ref name="БЭ" >{{БЭ|2618|Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|автор=[[Ҡасимов Салауат Фитрат улы|Ҡасимов С. Ф.]]}}</ref>. Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар 1917 йылдың 12—14 ноябрендә Өфө һайлау округында һәм 26—28 ноябрҙә Ырымбур һайлау округында үтә<ref name="БЭ" />. Өфө һайлау округында 13 депутат һайлана: * А. И. Бриллиантов, Н. К. Осинцев, В. Е. Трутовский, В. А. Филатов, И. З. Штейнберг (Социал-революционерҙар партияһы һәм Өфө губерна крәҫтиән депутаттары советы; тауыштарҙың 34 %‑ы), * [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғ. Ғ. Ибраһимов]], Ғ. В. Ильясов, Ә. М. Мөхәмәтдинов, [[Шәриф Сөнчәләй|Ш. Сөнчәләй]] һәм М. Ғ. Әхмәров (Өфө губерна крәҫтиән депутаттары советы, Өфө губерна мосолман милли советының һул фракцияһы, татар социал-революционерҙарҙың Өфө губерна ойошмаһы һәм Өфө мосолман хәрби шураһы; 32 %), * [[Вәлидов Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы|Ә. Ә. Вәлидов]] һәм [[Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы|Ғ. Ғ. Ҡыуатов]] ([[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның Өфө губерна секретариаты (федералист башҡорттар); 14 %), * Ғ. Х. Тереғолов (Өфө губерна мосолман милли советы; 9 %)<ref name="БЭ" />. Ырымбур һайлау округында 11 депутат һайлана: * [[Боғҙанов Ғәбдрәүеф Ғабдулла улы|Ғ. Ғ. Боғҙанов]], [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]], А. И. Кривощёков һәм В. А. Матушкин (Ырымбур казак ғәскәре; тауыштарҙың 31 %‑ы), А. А. Коростелёв, [[Цвиллинг Самуил Моисеевич|С. М. Цвиллинг]] һәм С. Е. Чуцкаев (РСДРП(б); 24 %), * [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Ш. Ә. Манатов]] һәм [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Ғ. Р. Фәхретдинов]] ([[Башҡорт мәркәз шураһы]] (федералист башҡорттар); 18 %), * М. Х. Поляков һәм И. С. Сорокин (социал-революционерҙарҙың Ырымбур губерна съезы һәм Ырымбур губерна крәҫтиән депутаттары съезы; 16 %)<ref name="БЭ" >{{БЭ|2624|Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы|автор=Мордвинцев Г. В.}}</ref>. Ойоштороу йыйылышының ултырышы 1918 йылдың 5—6 ғинуарында Петроградта Таврия һарайында үтә; 410 депутат (шул иҫәптән Бриллиантов, Ибраһимов, Ильясов, Манатов, Сөнчәләй, Трутовский һәм Штейнберг) ҡатнаша<ref>/index.php/component/content/article/8-statya/2624-b-t-r-s-j-ojoshtorou-jyjylysh</ref>. == Әҙерләү == Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар уның составы башлыса эсерҙарҙан тороуын күрһәтә. Бынан тыш, Йыйылыш составына [[Керенский Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]] һымаҡ сәйәсмәндәр, атамандар [[Дутов Александр Ильич|А.И.Дутов]] һәм А. М. Каледин, хәрби эштәре буйынса украин генераль секретары Петлюра (''ҡара Ойоштороу йыйылышы ағзалары исемлеге'') инә. Большевиктарҙың радикаль үҙгәрештәргә ниәтләнгән курсы хәүеф аҫтында ҡала. Бынан тыш, эсерҙар «еңеүгә тиклем» һуғышты дауам итеү яҡлы булғанға күрә икеләнгән матростар һәм һалдаттар Йыйылышты таратыуҙы хуп күрә. Большевиктар һәм һул эсерҙар коалицияһы йыйылышты «контрреволюцион» тип иҫәпләй һәм таратырға ҡарар сығара. Ленин дә Йыйылышҡа ҡырҡа ҡаршы була, Н. Н. Суханов раҫлауынса, ул уны «либераль хыял» тип иҫәпләй. Ойоштороу йыйылышын үткәреү буйынса РСДРП(б) етәкселеге төрлө фекерҙә була: Үҙәк Комитеттың ағзалары Л. Б. Каменев, А. И. Рыков, В. П. Милютин йыйылыш буйынса ыңғай позицияһын белдерәләр, милләттәр буйынса комиссар [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] Йыйылыштың үткәреү срогын күсерергә тәҡдим итә, сит ил эштәре буйынса комиссар [[Троцкий Лев Давидович|Л. Д. Троцкий]] һәм Ойоштороу йыйылышының большевиктар фракцияһы рәйестәше [[Бухарин Николай Иванович|Н. И. Бухарин]] француз революцияһы ваҡиғалары менән сағыштырып, большевиктар һәм һул эсерҙарҙан торған «революцион конвент (ойошма)» саҡырырға тәҡдим яһайҙар. Ошо уҡ ҡарашты һул эсер М. А. Натансон да хуплап сыға. 1917 йылдың 23 ноябрендә Сталин һәм Петровский етәкселегендә большевиктар Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар буйынса эште атҡарып сыҡҡан комиссияны үҙ контроле аҫтына алалар һәм М. С. Урицкийҙы комиссияның яңы комиссары итеп тәғәйенләйҙәр. 26 ноябрҙә Совнарком рәйесе Ленин «Ойоштороу йыйылышы асылыуға» декретына ҡул ҡуя, уны асыу өсөн 400 кешелек кворум талап ителә һәм, декретҡа ярашлы, уны асыу хоҡуғы Совнарком вәкиленә, йәғни, большевикка бирелергә тейеш була. 28 ноябргә 300-гә яҡын депутат һайланған була, 173 кеше — теркәлгән, ә Петроградҡа 50 депутат ҡына килгән була<ref>https://elibrary.ru/item.asp?id=28380891</ref>. 28 ноябрҙә Петроградта 60 делегат йыйыла, башлыса Йыйылыштың эшен башларға ниәт итеүсе уң эсерҙар. Кисен Синод бүлмәләрендә большевиктарға дошмандарса мөнәсәбәттә булған юғары дәүләт учреждениелары чиновниктарының йыйылышы үтә. Ойоштороу йыйылышы тураһында докладтар уҡыла. Бәхәсләшеү ваҡытында бинаға Хәрби-революцион комитетының вәкилдәре һәм ҡыҙылгвардиясылар килеп инә, улар барыһын да ҡулға алалар, тентеү ойошторалар һәм бер нисә партия менән Смольныйға килтерәләр<ref name="autogenerated2">Соколов А. В. Государство и Православная церковь в России, февраль 1917 — январь 1918 гг. Диссертация на соискание ученой степени доктора исторических наук. — СПб, 2014. — С. 526 Режим доступа: https://disser.spbu.ru/disser/dissertatsii-dopushchennye-k-zashchite-i-svedeniya-o-zashchite/details/12/483.html</ref>. Ҡайһы бер ҡулға алынғандар 1917 йылдың декабрь аҙағына тиклем Пересыльный төрмәһендә тотола, ә 1918 йылдың 1 майында бөтәһе лә азат ителә (амнистия). Шул уҡ көндө, [[28 ноябрь|28 ноябрҙә]], Совнарком рәйесе Ленин «Революцияға ҡаршы Граждан һуғышы юлбашсыларын ҡулға алыу тураһында» декретын баҫтырып сығара һәм кадеттар партияһын законһыҙ тип иғлан итә. Сталин был ҡарарға ризалығын белдерә, һул эсерҙар, дөйөм алғанда, ризалыҡ белдерһәләр ҙә, большевиктар бындай ҡарарҙы үҙаллы ҡабул итеүенә ҡәнәғәтһеҙлек белдерәләр. Һул эсер И. З. Штейнберг ҡырҡа ҡаршы позицияһын белдерә, ул кадеттарҙы «контреволюционерҙар» тип атауға ҡарамаҫтан, был осраҡта тотошлай партияны ҡулға алыуға ҡаршы сығыш яһай. «Речь» кадет гәзите ябыла, әммә ике аҙнанан «Наш век» исеме аҫтында ҡабаттан сыға башлай. 29 ноябрҙә большевиктар Совнаркомы Ойоштороу йыйылышының «шәхси кәңәшмәләрен» тыя. Шул уҡ ваҡытта уң эсерҙар «Ойоштороу йыйылышын яҡлау союзы»н булдыралар. Дөйөм алғанда, партия эсендәге бәхәстәр Лениндың еңеүе менән тамамлана. 11 декабрҙә Ойоштороу йыйылышының большевиктар фракцияһы бюроһын ҡабаттан һайлап ҡуйыуға өлгәшә. 1917 йылдың 12 декабрендә Ленин «Ойоштороу йыйылышы тураһында тезистар» төҙөй. ''«…16. Учредительное собрание, созываемое по спискам партий, существовавших до пролетарски-крестьянской революции, в обстановке господства буржуазии, неминуемо приходит в столкновение с волей и интересами трудящихся и эксплуатируемых классов, начавших 25 октября социалистическую революцию против буржуазии. Естественно, что интересы этой революции стоят выше формальных прав Учредительного собрания, даже если бы эти формальные права не были подорваны отсутствием в законе об Учредительном собрании признания права народа на перевыборы своих депутатов в любое время.'' ''17. Всякая попытка, прямая или косвенная, рассматривать вопрос об Учредительном собрании с формальной юридической стороны, в рамках обычной буржуазной демократии, вне учета классовой борьбы и гражданской войны является изменой делу пролетариата и переходом на точку зрения буржуазии»''<ref>«Правда» № 213, 26 (13) декабря 1917. • Печатается по тексту Полного собрания сочинений В. И. Ленина, изд. 5, т. 35, стр. 162—166 </ref>, ә «Учредителдәр йыйылышына бөтә власть» лозунгы «калединсылар» лозунгы тип иғлан ителә. 22 декабрҙә Зиновьев, был лозунг аҫтында «Советтарҙы долой» лозунгыһы йәшеренгән, тип белдерә. 20 декабрҙә Совнарком Йыйылышты 5 ғинуарҙа асыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 22 декабрҙә Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Совнаркомдың ҡарарын раҫлай. 1918 йылдың 1 ғинуарында Ленинды беренсе тапҡыр үлтерергә маташалар, һөжүм ваҡытында Фриц Паттен яралана. Бер нисә йылдан эмиграцияла көн иткән кенәз И. Д. Шаховской һөжүмдең ойоштороусыһы булыуын һәм ошо маҡсатҡа ярты миллион аҡса бүлгәне тураһында иғлан итә<ref>{{cite web|url=http://gazeta.aif.ru/online/longliver/47/20_01?print|author=Аргументы и факты № 11 (47) от 03.06.2004|title=На мушке — вечно живой|accessdate=2011-01-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/619G45eDA?url=http://gazeta.aif.ru/online/longliver/47/20_01?print|archivedate=2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428223138/http://gazeta.aif.ru/online/longliver/47/20_01?print |date=2015-04-28 }}</ref>. Тикшеренеүсе Ричард Пайпс күрһәтеүенсә, һөжүмдә Ваҡытлы хөкүмәттең элекке министрҙарының береһе кадет Н. В. Некрасов булған, әммә ғәфү ителгән һәм һуңынан большевиктар яғына ''Голговский'' фамилияһы аҫтында күсә. Социалист- революционерҙар партияһы (ПСР) 1918 йылдың 3 ғинуарында үткәрелгән Үҙәк комитетының ултырышында Ойоштороу йыйылышы асылған көндө ҡораллы баш күтәреүҙе ойоштороуҙы «ваҡытһыҙ һәм ышанысһыҙ эш» тип кире ҡаға<ref>[http://www.politlogia.narod.ru/p/paty_rus/16.htm ''Ерофеев Н. Д.'' Уход с политической арены эсеров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111000329/http://www.politlogia.narod.ru/p/paty_rus/16.htm |date=2012-01-11 }}</ref>. Л. Д. Троцкий һуңынан эсер депутаттары тураһында мыҫҡыллап түбәндәгесә әйтә:{{начало цитаты}} ''уның ҡарауы, улар беренсе ултырыштың ритуалына ентекләп әҙерләгәндәр. Улар үҙҙәре менән май шәм алып килгәндәр, большевиктар утты һүндереү осрағына, һәм бик күп бутербродтар, әгәр ашарға бирмәләһәр. Шулай, демократия диктатура менән алышҡа бутербродтар һәм шәмдәр менән ҡоралланып килде.'' {{конец цитаты}} [[Файл:Demonstration_in_support_of_the_Russian_Constituent_Assembly,_1918.jpg|справа|мини|300x300пкс|<center>Фотола: 1918 йылдың 5 ғинуарында Петроградта Ойоштороу йыйылышын яҡлап ойошторолған демонстрация</center>]] == Шингаревтың һәм Кокошкиндың үлтерелеүе == Йыйылыш саҡырылышы алдында Конституцион-демократик партияһының (Халыҡ азатлығы партияһы) лидерҙарының береһе һәм Учредителдәр йыйылышы депутаты Шингаревты большевиктар [[28 ноябрь|28 ноябрҙә]] (Ойоштороу йыйылышы асыла торған көндө) ҡулға алалар, [[18 ғинуар|5 (18) ғинуарҙа]] Петропавловский ҡәлғәһендә тотҡонда тотола. [[19 ғинуар|6 (19) ғинуарҙа]] Мариин төрмә дауаханаһына күсерелә, [[20 ғинуар|7 (20) ғинуар]] төнөндә уны матростар үлтерә. Шулай уҡ кадеттарҙың тағы бер лидеры — Кокошкин да үлтерелә. == Демонстрацияны ҡыуыу == [[18 ғинуар|5 (18) ғинуарындағы]] [[Правда (гәзит)|«Правда»]] гәзитендә Петроград Ғәҙәттән тыш комиссияһының (ЧК) етәксеһе М. Урицкий ҡултамғаһы менән Петроградта, Таврия һарайы тирәһендә, митингылар һәм демострациялар тыйылыуы тураһында ҡарар сыға<ref>«Правда», № 203 от 12 декабря 1917 г.</ref>. Уң эсерҙарҙың ҡорал менән баш күтәрергә ниәтләүе тураһында билдәле була. Эсерҙар Измайлов бронепоезы ярҙамында Семенов һәм Преображен полктарын алып сығарға уйлайҙары<ref name="autogenerated1">[http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/sr1917.txt ''Ю. Г. Фельштинский.'' Большевики и левые эсеры. Октябрь 1917 — июль 1918]</ref>. Шулай уҡ «аманат сифатында» Ленин һәм Троцкийҙы сафтан сығарыу әҙерләнә<ref>''Соколов Б.'' Защита Всероссийского Учредительного собрания // Архив русской революции. — М., 1992.</ref>. Уң эсерҙарҙың Үҙәк комитеты 3 ғинуарҙа ғына был пландарҙан баш тарта. Бонч-Бруевич раҫлауынса, манифестанттарҙы ҡыуыу инструкцияһында түбәндәгеләр яҙыла: «Ҡоралһыҙҙарҙы кире ҡайтарырға. Дошман ниәтен күрһәткән ҡораллы кешеләрҙе яҡын ебәрмәҫкә, таралырға һәм ҡарауылға тейешле бойороҡтарҙы үтәүҙә мәшәҡәтләмәҫкә тип өндәргә. Бойороҡто үтәмәгән осраҡта — ҡоралһыҙландырырға һәм ҡулға алырға. Ҡораллы ҡаршылыҡҡа аяуһыҙ ҡораллы яуап бирергә. Демонстрацияла ниндәй ҙә булһа эшселәрҙең килеп сығыуы менән уларҙы, һуңғы сиккә тиклем, үҙ иптәштәренә һәм халыҡ власына ҡаршы торған аҙашҡан кешеләр тип аңлатырға». Бер үк ваҡытта большевик агитаторҙары бик кәрәкле мөһим заводтарҙа (Обухов, Балтик һәм башҡалар) эшселәрҙең ярҙамына таянырға өмөт итәләр, әммә уңышҡа ирешмәйҙәр. Эшселәр урталыҡты һаҡлайҙар. Латыш уҡсылары һәм Литва лейб-гвардия полкының тыл частары менән берлектә большевиктар Таврия һарайына яҡын ерҙәрҙе уратып алалар. Йыйылыш яҡлылары демонстрациялар менән яуап бирәләр; һәр төрлө мәғлүмәттәр буйынса манифестацияларҙа 10 меңдән 100 меңгә тиклем кеше ҡатнаша. Уларҙы ҡыуып ебәрәләр. Рәсми рәүештә 21 кеше һәләк булыуы тураһында яҙылып сыға (ВЦИК яңылыҡтары, 1918 йылдың 6 ғинуары), йөҙҙәрсә кеше яралана. Һәләк булғандар араһында эсерҙар Е. С. Горбачевская, Г. И. Логвинов һәм А. Ефимов. Ҡорбандар бер нисә көндән Преображенск зыяраттарында ерләнә. 5 ғинуарҙа Мәскәүҙә Ойоштороу йыйылышын яҡлап ойошторолған демонстрация таратыла. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса (ВЦИК яңылыҡтары, 1918 йылдың 11 ғинуары.) һәләк булғандарҙың һаны 50-нән ашыу, яраланғандар — 200-ҙән ашыу<ref>Партия социалистов — революционеров после Октябрьского переворота 1917 года. Документы из Архива ПСР. Amsterdam. 1989. С. 16-17.</ref>. Атыш көн дауамында бара. Дорогомилов Советы бинаһы шартлатыла, Дорогомилов районының Ҡыҙыл гвардия штабы начальнигы П. Г. Тяпкин һәм бер нисә ҡыҙылгвардиясылар һәләк була. [[Файл:19180118-lenin_sitzung_konstituante_taurisches_palais_petrograd.jpg|слева|мини|300x300пкс|Берҙән-бер ултырыш фотоһүрәте]] == Берҙән-бер ултырыш == Ойоштороу йыйылышының ултырышы 1918 йылдың [[18 ғинуар|5 (18) ғинуарында]] Таврия һарайында Петроградта үтә. Ултырышта 410 депутат була; күпселек эсер-центристар яғында була, большевиктар һәм һул эсерҙар 155 мандатҡа (38,5 %) эйә булалар. Ултырышты Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының (ВЦИК) ҡушыуы буйынса уның рәйесе [[Свердлов Яков Михайлович|Я. М. Свердлов]] аса һәм В. И. Ленин тарафынан әҙерләнгән «Хеҙмәтсән һәм иҙелгән халыҡтың хоҡуҡтары Декларацияһы» проектын ҡабул итергә саҡыра, проекттың 1-се пункты Рәсәйҙе «Эшсе һәм крәҫтиән депутаттарының Советтары Республикаһы» тип иғлан итә<ref name="historyuchsobr">[http://www.history.perm.ru/uploads/uchsobr.rar Всероссийское Учредительное собрание в документах и материалах]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Декларация Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Съезы резолюцияһын ҡабатлай (аграр реформа тураһында, эшсе контроле һә солох буйынса). Әммә Йыйылыш большевистик Декларацияһы буйынса хатта бәхәсләшеүҙән дә баш тарта (237 тауыш 146 тауышҡа ҡаршы). Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышының Рәйесе итеп Виктор Михайлович Чернов һайлана, уның өсөн 244 тауыш бирелә. Икенсе претендент һул эсерҙар партияһы лидеры Мария Александровна Спиридонова була, уны большевиктар яҡлай (153 тауыш). Большевик Скворцов-Степанов аша Ленин «Интернационал»ды йырларға тәҡдим итә һәм Йыйылышта ҡатнашҡан бөтә социалистар, большевиктарҙан алып уларға ҡәтғи оппозицияла торған уң эсерҙарға тиклем, йырҙы башҡаралар. Ултырыштың икенсе өлөшөндә, төнгө сәғәт өсөнсөлә, Эшсе һәм һалдат депутаттары советының II‑се Бөтә Рәсәй съезы декреттарын һәм хеҙмәтсән һәм эксплуатацияланыусы халыҡ хоҡуҡтары декларацияһын таныуҙан баш тартҡандан һуң большевиктар ултырышты ташлап сығалар. {| style="margin-bottom: 10px;" | width="95%" | {{начало цитаты}}''Спустившись с помоста, я пошёл посмотреть, что делается на хорах… Отдельные группы продолжают «митинговать», спорить. Кое-кто из депутатов пытается убедить солдат в правоте собрания и преступности большевиков. Проносится: «'''И Ленину пуля''', если обманет!»''<ref name="KONSYS7">{{cite web|url=http://historysibsuti.narod.ru/ys7.htm|title=Учредительное собрание и российская действительность. Рождение Конституанты|accessdate=2011-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/619G6416e?url=http://historysibsuti.narod.ru/ys7.htm|archivedate=2011-08-23}}</ref>{{конец цитаты}} |} Большевиктарҙың артынан, таңғы сәғәт дүрттә, Йыйылышты һул эсерҙары фракцияһы ташлап сығып китә. Һул эсерҙар үҙҙәренең вәкиле Карелин аша белдерә: ''«Ойоштороу йыйылышы бер нисек тә хеҙмәтсән массаларҙың кәйефе һәм ихтыяры сағылышы була алмай…… Беҙ китәбеҙ… Беҙҙең көстәрҙе, беҙҙең энергияны совет учреждениеларына, Үҙәк башҡарма комитетына еткерер өсөн китәбеҙ».'' Легитимлығын юғалтҡан Йыйылыштың ҡалған депутаттары эсерҙарҙың лидеры Виктор Чернов етәкселегендә эште дауам итәләр һәм ҡабалан рәүештә түбәндәге документтарҙы ҡабул итеү өсөн тауыштарын бирәләр: * Ер тураһында закон, ер бөтә халыҡ милке тип иғлан ителә, Совнарком ҡабул иткән «Ер тураһында Декрет»ты ҡабатлай; (законда «Рәсәй Республикаһы» тигән термин ҡулланыла (Ваҡытлы Хөкүмәттең 1917 йылдың 1 (14) сентябрендәге Рәсәйҙе республика итеп иғлан иткән ҡарары раҫлана); * Союздаш державаларға мөрәжәғәт (Беренсе донъя һуғышын туҡтатыу һәм тыныслыҡ т‑да һөйләшеүҙәр башлау тураһында тәҡдим); * Рәсәй Демократик Федератив Республикаһын иғлан итеү тураһында ҡарар<ref>[http://leninism.su/books/4149-vserossijskoe-uchreditelnoe-sobranie.html?showall=&start=5 ЗАКОНЫ И ПОСТАНОВЛЕНИЯ, ИЗДАННЫЕ ОТ ИМЕНИ УЧРЕДИТЕЛЬНОГО СОБРАНИЯ — Страница 6]</ref>; быға тиклем ике көн алда ВЦИК Рәсәй Совет Республикаһын совет милли республикалары федерацияһы тип иғлан итә<ref>[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/declarat.htm Декларация прав трудящегося и эксплуатируемого народа]</ref>). Фекер алышыуҙарҙа Бунаков И. И., Бухарин Н. И., Дыбенко П. Е., Ельяшевич А.Б, Ефремов Л. А., Зензинов В. М., Карелин В. А., Лордкипанидзе И. Н., Мамкин И.В, Павлов В. Е., Раскольников Ф.Ф, Свердлов Я. М., Северов-Одоевский А. С., Скворцов И. И., Стрельцов И. В., Тимофеев Е. М., Чернов В. М., Шевцов С. П., Штейнберг И. З., Церетели И. Г. сығыш яһайҙар. == Ойоштороу йыйылышын таратыу == [[Файл:Disolución-asamblea-constituyente--russianbolshevik00rossuoft.png|справа|мини|Учредителдәр йыйылышын ҡыуған Ҡыҙыл гвардия отряды матростары]] [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] йыйылышты ҡапыл ғына таратмаҫҡа, ултырыш тамамланғандан һуң Таврия һарайын ябырға һәм киләһе көндө унда бер кемде лә индермәҫкә бойора. Ултырыш бик оҙаҡҡа һуҙыла, таңға тиклем. [[19 ғинуар|6 (19) ғинуарҙа]], таңғы бишенселә, һаҡсыларҙың начальнигы анархист А. Железняков рәйеслекте башҡарған эсер Черновҡа «ҡарауыл арыны» тип ултырышты яба. 6 ғинуарҙа дүрт сәғәт ҡырҡ минутта, шул уҡ көндө киске сәғәт биштә йыйылырға һөйләшеп, делегаттар тарала. Шул уҡ көндө, 6 ғинуарҙа, Таврия һарайының ишектәре бикле булып сыға. Ингән ерҙә пулеметтар һәм ике еңел артиллерия орудиелары менән ҡараул тора. Һаҡсылар ултырыштың булмаясағын еткерәләр. 9 ғинуарҙа ВЦИК-тың Ойоштороу йыйылышы тарҡатылыуы тураһындағы (6 ғинуарҙа уҡ ҡабул ителгән) декреты баҫылып сыға<ref>О роспуске Учредительного Собрания: Декрет о роспуске Учредительног Собрания, принятый в заседании Центр. Исп. К-та 6 января 1918 года. Распубликовано в № 5 Газеты Временного Рабочего и Крестьянского Правительства от 9 января 1918 года. // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства 1918 г. № 15 ст. 216</ref>. 1918 йылдың 6 ғинуарында «Правда» гәзите иғлан итә:{{начало цитаты}}''Прислужники банкиров, капиталистов и помещиков, союзники [[Каледин, Алексей Максимович|Каледина]], [[Дутов, Александр Ильич|Дутова]], холопы [[Доллар США|Американского доллара]], убийцы из-за угла правые эсеры требуют в учр. собрании всей власти себе и своим хозяевам — [[Враг народа|врагам народа]].''<br /> ''На словах будто бы присоединяясь к народным требованиям: земли, мира и контроля, на деле пытаются захлестнуть петлю на шее социалистической власти и революции.''<br /> ''Но рабочие, крестьяне и солдаты не попадутся на приманку лживых слов злейших врагов социализма, во имя социалистической революции и социалистической советской республики они сметут всех её явных и скрытых убийц.''{{конец цитаты}} 18 ғинуарҙа Совнарком ғәмәлдә булған закондарҙан Ойоштороу йыйылышына ҡағылышы булған бөтә һылтанмаларҙы бөтөрөүҙе тәҡдим иткән декретты ҡабул итә. [[31 ғинуар|18 (31) ғинуарҙа]] [[Советтарҙың Бөтә Рәсәй III съезы|Советтарҙың бөтә Рәсәй III Съезы]] Ойоштороу йыйылышын таратыу тураһында декретты хуплай һәм закондар йыйынтығынан уның ваҡытлы характерына күрһәтмәләрҙе бөтөрөү тураһында ҡарар сығара («Ойоштороу йыйылышын саҡырғанға тиклем»). Бухариндың хәтирәләренән: «Ойоштороу йыйылышын таратҡан төндө [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ильич]] мине үҙенә саҡырып алды… Иртәнсәккә ҡарай Ильич Учредилканы ҡыуыу тураһында һөйләгәндәрҙән берәй нәмәне ҡабатларға үтенде һәм ҡапыл көлөп ебәрҙе. Ул бик оҙаҡ көлдө, үҙ алдына һөйләүсенең һүҙҙәрен ҡабатлай-ҡабатлай, көлдө лә көлдө. Күңелле, ихлас итеп, илағансы. Шарҡылдап көлдө»<ref>{{Cite web|title=Сталин и Замятин / Сталин и писатели Книга третья|url=http://www.redov.ru/istorija/stalin_i_pisateli_kniga_tretja/p3.php|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0IQq0u4?url=http://www.redov.ru/istorija/stalin_i_pisateli_kniga_tretja/p3.php|archivedate=2013-03-10|accessdate=2013-03-09}}</ref>. == Эҙемтәләре == Ойоштороу йыйылышын яҡлау Аҡ хәрәкәттең лозунгыларының береһе була. [[1918 йыл|1918 йыл]]дың йәйенә баш күтәргән Чехословак корпусының ярҙамында Волга буйы һәм [[Себер]]ҙең бик ҙур территорияларында бер нисә эсер һәм эсерҙарға яҡын хөкүмәттәр төҙөлә, улар Эшсе һәм һалдат депутаттарын Cоветтарының II съезы булдырған власҡа ҡаршы ҡораллы көрәш башлайҙар. Виктор Чернов етәкселегендәге Ойоштороу йыйылышының бер нисә ағзаһы [[Һамар]]ға күсәләр, унда улар [[Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты]]н ([[Комуч]]) төҙөйҙәр, депутаттарҙың икенсе өлөшө комитетты [[Омск]]иҙа булдыра. 1918 йылдың сентябрендә Дәүләт кәңәшмәһендә [[Өфө|Өфөлә]] Комуч, Ваҡытлы Себер һәм башҡа төбәк хөкүмәттәре берләшәләр, уң эсер [[Авксентьев Николай Дмитриевич|Н. Д. Авксентьев]] етәкселегендәге ваҡытлы [[Өфө директорияһы|Бөтә Рәсәй Директорияһын]] һайлайҙар. Директория Рәсәйҙә Учредителдәр йыйылышын тергеҙеүҙе бурыстарының береһе итеп иғлан итә. [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл армия]]ның 1918 йылдың август — сентябрендәге һөжүме Директорияны [[Омск|Омскиға]] күсенергә мәжбүр итә; әммә уның депутаттарҙы йыйыу һәм Учредителдәр йыйылышын асыу тураһында иғлан итеү ынтылышы ҡайһы бер сәйәси партияларын ҡәнәғәтләндермәй. 1918 йылдың 18 ноябрендә Омск хәрбиләре Директорияны ҡолата; Рәсәйҙең Юғары хакимы итеп иғлан ителгән адмирал [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]] большевизмды ҡыйратыу — уның төп маҡсаты һәм артабан ул саҡырасаҡ Ойоштороу Милли йыйылыш бөтөнләй башҡа йыйылыш буласаҡ тип белдерә<ref name="иоффе">Г. Иоффе. Между двумя караулами. Литературная газета. 2003, N 14</ref>. Ойоштороу йыйылышы ағзалары съезы 1918 йылдың октябрь айынан алып [[Екатеринбург]]та урынлаша һәм түңкәрелешкә ҡырҡа ҡаршы булыуын еткерергә тырыша, һөҙөмтәлә Черновты һәм Ойоштороу йыйылышының башҡа әүҙем ағзаларын ҡулға алыу тураһында фарман бирелә. Екатеринбургтан ҡыуылған депутаттар [[Өфө]]лә йыйыла, бында улар Колчакка ҡаршы агитация алып барырға маташалар. 1918 йылдың [[30 ноябрь|30 ноябрендә]] [[Колчак]] Ойоштороу йыйылышының элекке ағзаларын хәрби хөкөмгә тарттырырға бойора — «ихтилал ойошторорға маташыу һәм ғәскәрҙәр араһында емергес агитация алып барғандары өсөн». 2 декабрҙә полковник Круглевский етәкселегендә махсус отряд Учредителдәр йыйылышы ағзалары съезының бер өлөшөн (25 кеше) ҡулға ала, улар тауар вагондарында Омскиға килтерелә һәм төрмәгә ябыла. Уңышһыҙ ҡасыуҙан һуң, 1918 йылдың [[22 декабрь|22 декабрендә]], уларҙың күбеһе атып үлтерелә. == XXI быуат башында Ойоштороу йыйылышына ҡарата мөнәсәбәт == 2011 йылда «Яблоко» партияһының етәксеһе Григорий Явлинский «Ложь и легитимность» мәҡәләһе менән сығыш яһай, мәҡәләлә ул Рәсәйҙәге дәүләт власын легитимһыҙ тип атай, ә проблеманың сиселешен Ойоштороу йыйылышын саҡырыуҙа күрә<ref>[http://www.svoboda.org/content/article/3547924.html Г. Явлинский «Ложь и легитимность»] // Радио Свобода, 6.4.2011</ref><ref>[http://www.svoboda.org/content/article/3549180.html Эксперты — о «Лжи и легитимности»] // Радио Свобода, 7.4.2011</ref>. 2015 йылда активист Владимир Шпиталев Рәсәй Федерацияһының Генераль прокуроры Юрий Чайка исеменә 1918 йылда Ойоштороуйыйылышының таратылыуының законлығын тикшереүен талап итеп, ғариза яҙа. Шул уҡ йылдың июнь айында Шпиталев «Ҡайтарығыҙ Ойоштороу йыйылышын» плакаты менән Ҡыҙыл майҙанға бер кешелек пикетҡа (одиночный пикет) сыға. Уны тоталар һәм полиция бүлегенә алып баралар. Суд сентябргә тәғәйенләнә, әммә Шпиталев августа уҡ Рәсәйҙән сығып китә. Интернеттағы ҡайһы бер яҙыуҙары өсөн уны экстремизм менән көрәш Үҙәге эҙәрлекләй башлай. 2016 йылда Шпиталев [[Чехия]]ла йәшәргә рөхсәт ала (политубежище)<ref>[http://www.svoboda.org/content/article/27677013.html Эмигрант с белой карточкой] // Радио Свобода, 16.4.2016</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Выборы в Учредительное Собрание * [[Октябрь революцияһы]] * Список членов Учредительного собрания == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/2624-b-t-r-s-j-ojoshtorou-jyjylyshy|Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы}} == Әҙәбиәт == * Газета «Новая Жизнь» от 7 января 1918 года. Протокол заседания. * {{Китап|заглавие=[http://www.history.perm.ru/uploads/uchsobr.rar Всероссийское Учредительное собрание (1917 г. в документах и материалах)]|место=М. – Л.|год=1930}} * {{Китап|автор=Рубинштейн, Н. Л.|заглавие=К истории Учредительного собрания|место=М. — Л.|год=1931}} * {{Китап|автор=[[Протасов, Лев Григорьевич|Протасов Л. Г.]]|заглавие=Всероссийское Учредительное собрание: История рождения и гибели|ссылка=http://library6.com/index.php/library6/item/516416|место=М.|издательство=РОССПЭН|год=1997|страниц=368|isbn=5-86004-117-9}} * ''Вишняк М.В''. Дань прошлому. Современник, 1991. * ''Протасов, Лев Г.'' Люди Учредительного собрания. Портрет в интерьере эпохи. М., РОССПЕН, 2008. == Сығанаҡтар == * [http://www.constitution.garant.ru/DOC_5411.htm Постановление Временного правительства от 20 июля 1917 г.] [http://www.constitution.garant.ru/DOC_5411.htm «Об утверждении раздела I положения о выборах в Учредительное собрание.»] * [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/uchred1.htm Постановление Совнаркома о созыве Учредительного собрания в назначенный срок] * [http://historysibsuti.narod.ru/ys.htm Учредительное Собрание (воспоминания, статьи, документы).] * [http://socialist.memo.ru/events/demonst.htm Борьба за Всероссийское Учредительное Собрание и расстрел демонстрации в его поддержку в Петрограде и Москве 5 января 1918 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022192147/http://socialist.memo.ru/events/demonst.htm |date=2019-10-22 }} * [http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/ch01.htm Tales of Sub-Lieutenant Ilyin.] [http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/ch01.htm The Tale of a Lost Day (Рассказы мичмана Ильина.] [http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/ch01.htm Рассказ о потерянном дне)] — рассказ Ф. Ф. Раскольникова о разгоне Учредительного Собрания. * [http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=816 Положение о выборах в Учредительное собрание, проект наказа о применении данного положения, объяснительные записки особого совещания по выработке проекта положения о выборах в Учредительное Собрание, по вопросу о числе и распределении по избирательным округам депутатских мест .- 1917 .- 192 л. .- (Канцелярия Временного Правительства : 1917 г.)] * [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/dekret-o-rospuske-uchreditelnogo-sobraniya/ Декрет о роспуске Учредительного собрания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825092947/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/dekret-o-rospuske-uchreditelnogo-sobraniya/ |date=2017-08-25 }}. 06.01.1918. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». [[Категория:Рәсәйҙә 1918 йыл]] [[Категория:Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы]] [[Категория:Граждандар һуғышы осоронда Рәсәй дәүләте]] [[Категория:Рәсәй тарихы 1917—1991]] [[Категория:Граждандар һуғышы ваҡытында Рәсәйҙә власть органдары]] [[Категория:5 ғинуар ваҡиғалары]] g9l1lsy1yjc8e18kzv29z35jgnt4mbf Бухарин Николай Иванович 0 131079 1296825 1285317 2026-05-13T20:59:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296825 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бухарин Николай Иванович''' ({{OldStyleDate|9|октябрь|1888 йыл|27|сентябрь}}, [[Мәскәү]], [[Рәсәй империяһы]] — [[15 март]] [[1938 йыл]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], РСФСР, [[Мәскәү өлкәһе]], Ленин районы, Коммунарка) — Рәсәй революционеры, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] сәйәси, дәүләт һәм партия эшмәкәре. Партияның Үҙәк Комитеты ағзаһы (1917—1934), ВКП(б)-ға ағзалыҡҡа кандидат (1934—1937). РКП(б) Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат (1919—1924), Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Оргбюроһы ағзаһы (1924—1929). РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Оргбюроһына ағзалыҡҡа кандидат (1923—1924). СССР Фәндәре академияһы академигы (1929). == Революцияға тиклем эшмәкәрлеге == Мәктәп уҡытыусылары Бухарин Иван Гаврилович (1862—1940)<ref>И. Горелов. Николай Бухарин. C. 9, C. 178</ref><ref>«Иван Гаврилович Бухарин 1862—1940» [http://bozaboza.narod.ru/buharin.html Захоронение И. Г. Бухарина в колумбарии Донского кладбища]</ref> һәм Измайлова Любовь Ивановна (вафат 1915)<ref>{{cite web|url=https://books.google.com.ua/books?id=sXJEF6HHyH0C&pg=PA60&lpg=PA60&dq=%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90%D0%99%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%90+%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&source=bl&ots=VZYLl2dllU&sig=n3Rtt_C7TAeI1tN3i1beByvr-h8&hl=ru&sa=X&ei=loaLUbGbFK6v4QTb5oCQBg&ved=0CEYQ6AEwAw#v=onepage&q=%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90%D0%99%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C%20%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&f=false|title=Самые секретные родственники — Мікалай Аляксандравіч Зяньковіч, Николай Зенькович — Google Книги}}</ref> ғаиләһендә тыуған. 1893 йылдан ғаилә дүрт йыл [[Кишинёв]]та йәшәй, унда Иван Гаврилович податный инспектор булып эшләй. Мәскәүгә ҡайтҡас, Николай гимназияла, артабан [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының]] юридик факультетында иҡтисад бүлегендә белем ала. Революцион эшмәкәрлектә ҡатнашҡаны өсөн ҡулға алына һәм 1911 йылда университеттан ҡыуыла<ref name="m5">И. Горелов. Николай Бухарин. C. 8—34</ref>. 1905—1907 йылдарҙағы революция ваҡытында үҙенең иң яҡшы дуҫы Илья Эренбург менән берлектә студенттар демонстрацияларында әүҙем ҡатнаша. 1906 йылда [Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|[РСДРП]]-ға инә һәм большевиктарға ылыға. 19 йәшендә Григорий Сокольников менән бергә [[Мәскәү]]ҙә йәштәр конференцияһын ойоштора. [[Файл:Ivan_Bukharin.JPG|мини|Иван Гаврилович Бухарин, Николай Бухариндың атаһы, 1926 йыл]] 1908—1910 йылдарҙа — партия һәм профсоюз эштәрен алып бара. Ошо осорҙа үҙенең буласаҡ ҡатыны Н. М. Лукина менән таныша. 1909—1910 йылдарҙа өс тапҡыр ҡулға алына. [[1911 йыл]]дың июнендә ҡабаттан ҡулға алына һәм өс йылға Онегага һөрөлә, шул уҡ йылда ҡаса. В. М. Шулятиков фатирында йәшенеп ята. Артабан Ганноверға сыға, ә 1912 йылдың көҙөндә — Австрия-Венгрияға. 1912 йылда Краковта Бухарин [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] менән таныша, артабан уның менән дуҫлашып китә. Эмиграцияла бик күп уҡый, [[Марксизм]]ға нигеҙ һалыусыларҙың һәм социалист-утопистарҙың, шулай уҡ замандаштарының әҫәрҙәрен өйрәнә. Бухариндың ҡараштарына айырыуса көслө йоғонто А. А. Богданов яһай<ref name="m6">И. Горелов. Николай Бухарин. C. 34—48</ref>. [[Файл:Bukharin_swedish_police_document.jpg|справа|мини| Мойша Аба Долголевскийҙың (Николай Бухариндың) ҡулға алыныуы тураһында Стокгольм полицияһының рапорты, [[1916 йыл]]]]Скандинавия һул гәзиттәрендә мәҡәләләр баҫтыра, эмигрант клубы йыйылыштарында ҡатнаша. 1916 йылдың 23 мартында ҡулға алына. Полиция участкаһында үҙен Мойша Долголевский тип таныта. Прель айында швециянан Норвегияға һөрөлә. Лев Троцкий һәм Александра Коллонтай менән таныша. Троцкий менән берлектә «Новый мир» гәзитен сығара (1917 йылдың ғинуарынан алып)<ref name="m6" />. [[1915 йыл]]да «Мировое хозяйство и империализм» китабын яҙа, Ленин үҙенең «Империализм как высшая стадия капитализма» хеҙмәтендә уның бер нисә положениеларын файҙалана ([[1916 йыл|1916]]). [[ Беренсе  донъя һуғышы]] башланыуы менән милләттәрҙең үҙбилдәләнешкә хоҡуғы буйынса бәхәстә Бухарин Ленин һәм уның яҡлыларының (Сталин, Зиновьев) позицияһына ҡаршы сығыш яһай. Ленин Бухариндың һәм уны яҡлаған Пятаковтың ҡараштарын «марксизмға карикатура» тип атай. 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң Бухарин кисекмәҫтән Рәсәйгә ҡайтырға уйлай, әммә [[Япония]]ла ҡулға алына һәм 1917 йылдың май айында ғына ҡайтыуға өлгәшә. [[Силәбе]]лә урындағы властар тарафынан һалдаттар һәм матростар араһында алып барған агитацияһы өсөн ҡулға алына<ref>«В Челябинске… он был арестован меньшевиками.» И. Горелов. Николай Бухарин. C. 48. По другим сведениям, Бухарин был арестован во Владивостоке (Д. Волкогонов. Сталин. Политический портрет. Книга I)</ref>. == Теоретик һәм иҡтисадсы == 1917 йылда VI съезда [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]]-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана, «Известия Московского военно-революционного комитета» баҫмаһын мөхәррирләй. Октябрь революцияһы ваҡытында пропаганда эшен алып бара. Күп йылдар дауамында (1918 йылғы өҙөклөктән тыш) — «Правда» гәзитенең баш мөхәррире, күренекле партия идеологы була. Сәнәғәтте национализациялау һәм иҡтисад менән идара итеү органдарҙы булдырыу буйынса тәҡдимдәр әҙерләй<ref name="m10">И. Горелов. Николай Бухарин. C. 64—81</ref>. 1917—1918 йылдарҙа — «Коммунист» гәзите мөхәррире, «һул» коммунистарҙың лидеры. Һул эсерҙар менән берлектә Брест-Литовскиҙа немецтар менән солох килешеүен төҙөүгә ҡаршы була, шулай уҡ совет делегацияһының етәксеһе Лев Троцкийға ҡаршы сыға һәм донъя пролетар революцияһына табан йүнәлеште дауам итеүен талап итә. Брест солохона ҡул ҡуйған саҡта Бухарин ҡәтғи рәүештә Ленинға ҡаршы заговорҙа ҡатнашыуҙан баш тарта. Брест солохо килешеүе төҙөлгәндән һуң Ленин яғына күсә һәм 1918 йылдың июлендә «Правда» гәзите мөхәррире вазифаһына ҡабаттан ҡайта. 1918 йылдың майында «Коммунистар (большевиктар) программаһы» брошюраһын нәшер итә. РКП(б)-ның күренекле иҡтисадсы-теоретиктарының береһе булып китә. 1919 йылдың мартында РКП()-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. 1919—1920 йылдарҙа Коминтерндың Башҡарма Комитеты ағзаһы булып тора. 1919 йылдың 25 сентябрендә Бухарин террористик акттың ҡорбаны була: РКП(б)-ның Мәскәү комитеты бинаһына террорсы-анархистар ташлаған бомбанан яралана. Дөйөм алғанда, [[1918]]—[[1921 йыл]]дарҙағы Бухариндың хеҙмәттәре «хәрби коммунизм» практикаһының көслө тәьҫире аҫтында яҙылған. Уның ҡараштарына хас цитата:{{начало цитаты}} С точки зрения большого по своей величине исторического масштаба, пролетарское принуждение во всех своих формах, начиная от расстрелов и кончая трудовой повинностью, является, как парадоксально это ни звучит, методом выработки коммунистического человечества из человеческого материала капиталистической эпохи. {{конец цитаты|источник=«Экономика переходного периода», глава X}} [[1920]]—[[1921 йыл]]дарҙағы «профсоюз бәхәстәрендә» Бухарин урталыҡты һаҡлай, Ленин һәм Троцкий араһында «буфер» ролен уйнай<ref name="m11">И. Горелов. Николай Бухарин. C. 82—99</ref>. == Троцкийға ҡаршы көрәш һәм Сталин менән айырымлығы == [[Файл:SegundoCongresoDelCominternLeninKárajanBujarinZinoviev19200719.jpg|справа|мини|300x300пкс|Бухарин (һулдан бишенсе) Коминтерндың 2-се Конгресы делегаттары араһында. Шулай уҡ фотола: Лев Карахан, Карл Радек, Михаил Лашевич, Максим Горький, Владимир Ленин, Сергей Зорин, Григорий Зиновьев, Мария Ульянова һәм Абрам Беленький.]] 1923 йылдың ноябренән троцкист һул оппозицияһы менән әүҙем көрәшә. Лениндың вафатын (21 ғинуар 1924) бик ауыр кисерә. Ленин үлгәндән һуң Үҙәк Комитетының Политбюроһына ағзалыҡҡа күсерелә ([[2 июнь]] [[1924]]), дәүләт һәм партияның иң абруйлы етәкселәренең береһе булып китә. Зиновьев кеүек, Бухарин да Лениндың васыятнамәһен фаш итеүгә ҡаршы сыға. Был осорҙа Бухарин [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталинды]]ң яҡын дуҫына әйләнә<ref name="Ларина">{{Китап|автор=Ларина-Бухарина А. М.|заглавие=Незабываемое|ссылка=http://coollib.com/b/245991/read|место=М.|издательство=Вагриус|год=2002|isbn=5-264-00699-7}}</ref> ул Сталинға «һин» тип өндәшә һәм үҙенең сығыштарында Коба тип атай. Сталин, үҙ сиратында, Бухаринға «Николаша» йәки «Бухарчик» тип өндәшә. Бухарин Сталиндың Троцкийға (1923—1924), Каменевҡа , Зиновьевҡа (1925—1926) ҡаршы көрәшендә һәм Троцкийҙы тулыһынса тар-мар итеүҙә (1927) бик ҙур ярҙам күрһәтә. Коммунистик Интернационалдың Башҡарма Комитетының VII пленумында Бухарин уның рәйесе итеп һайлана (1926 йылдың ноябрь-декабре, Зиновьев урынына)<ref>{{Cite web|title=Коминтерн: страницы истории|url=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Mukhamedzhanov_Komintern/#_ednref69|author=Мухамеджанов М. М.}}</ref>. «Хәрби коммунизмдың» уңышһыҙлыҡтары сәбәптәрен анализлағандан һуң, Бухарин Ленин иғлан иткән яңы экономик сәйәсәтенең (НЭП-тың) әүҙем яҡлаусыһына әйләнә. Шул уҡ ваҡытта Бухарин Троцкийҙың перманентлы донъя революцияһы идеяһына ҡаршы ҡуйылған Сталиндың «айырым алған илдәге социализм» теорияһын әҙерләүҙә ҡатнаша<ref name="m12">''Горелов И.'' Николай Бухарин. — C. 100—145.</ref>. [[1928 йыл]]да көсләп коллективлашыуға ҡаршы сыға һәм кооперция һәм йәмәғәт секторы яйлап шәхси хужалыҡты ҡыҫырыҫлап сығарыуға йүнәлтелгән эволюция юлын тәҡдим итә. 1928 йылдың 30 сентябрендә «Правда» гәзитендә сыҡҡан «Заметки экономиста» исемле мәҡәләһендә Бухарин Сталиндың курсына тура килмәгән аграр һәм индустриаль секторының кризисһыҙ үҫешеүен берҙән-бер яраҡлы ысул<ref>[http://magister.msk.ru/library/politica/buharin/buhan014.htm Заметки экономиста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051218225859/http://magister.msk.ru/library/politica/buharin/buhan014.htm |date=2005-12-18 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B0_(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0) «Правда»], 30 сентября 1928.</ref>, башҡа ҡараштарҙы —) — «авантюристик» тип иғлан итә. == Бухарин йәберҙә == Политбюро Бухариндың сығышын тәнҡитләй, әммә Бухарин генераль секретарҙың «коллективлаштырыуҙы тотҡарлау линияһын туҡтатырға» талабына яуап итеп Сталинды «бәләкәй көнсығыш деспоты» тип атай. 1928 йылдың ноябрендә Үҙәк Комитетының Политбюроһы Бухарин, Рыков һәм Томскийҙарҙың позицияһын «уң уклон» тип таный. 1929 йылдың 30 ғинуарында Бухарин ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһына уның тураһындағы уйҙырмалар буйынса ғариза яҙа<ref>[http://istmat.info/node/29644 Из заявления Н. И. Бухарина в Политбюро ЦК ВКП(б). 30 января 1929 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604130841/http://istmat.info/node/29644 |date=2013-06-04 }}</ref>. 1929 йылдың 9 февралендә Бухарин, Рыков һәм Томский ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының һәм Үҙәк Контроль Комиссияһы Президиумының берләштергән ултырышына ғариза йүнәлтәләр<ref>[http://istmat.info/node/29645 Из заявления Н. И. Бухарина, А. И. Рыкова и М. П. Томского Объединенному заседанию Политбюро ЦК ВКП(б) и Президиума ЦКК. 9 февраля 1929 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604133849/http://istmat.info/node/29645 |date=2013-06-04 }}</ref>. 1929 йылдың 19 июнендә Коммунистик Интернационалдың Х пленумында Бухаринды ағзалыҡтан ситләтәләр, уны оппортунизмда ғәйепләйҙәр<ref>[http://www.e-reading.org.ua/chapter.php/145121/5/Mihaiilov%2C_Tomarovskiii_-_Obvinyayutsya_v_shpionazhe.html Сталин и Зорге — Обвиняются в шпионаже]</ref>. Бухарин ғәйебен танымай, һәм 17 ноябрҙә уны Үҙәк Комитеты Политбюроһынан сығаралар. Бухаринды яҡлап сыҡҡан Коммунистик Интернационалдың ағзалары Коминтерндан сығарылалар (американ компартияһынан), улар «Халыҡ-ара коммунистик оппозиция» төҙөйҙәр. Бухарин бер аҙнанан үҙенең хаталарын таный һәм «партияның генераль линияһынан ситләшкән бөтә уклондарға, айырыуса уң уклонға, ҡаршы аяуһыҙ көрәш» алып барасағы тураһында белдәрә. ВКП(б)-ның XVII съезында) (1934) үҙенең сығышында: «Партияның һәр ағзаһының бурысы …Сталин янында тупланыу» тип белдерә. [[1934 йыл]]да ағзалыҡҡа кандидаттарҙан ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетына ағза итеп күсерелә. == Идара итеүсе һәм журналист. Бухарин һәм интеллигенция == [[Файл:1927-Bukharin-t8-stlb271-284.png|мини|БСЭ-ның 8-се томындағы мәҡәлә башы, 1927 йыл. БСЭ-ның 2 һәм 3 баҫмаларында (1951, 1971) уның тураһында мәҡәләләр юҡ..]] Бухарин<ref>«…пестрая верхушка большевиков-интеллектуалов, в которую входили мало в чём согласные друг с другом Троцкий, Бухарин, Луначарский, Бонч-Бруевич и другие.» — ''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B4,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Эткинд А. М.]'' [http://magazines.russ.ru/nlo/2005/73/etk2.html «Одно время я колебался, не антихрист ли я»: субъективность, автобиография и горячая память революции]. — «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_(%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB) Новое литературное обозрение]». — 2005. — № 73.</ref> (Ленин, Троцкий, Луначарский, Бонч-Бруевич һәм Чичерин менән бер рәттән) большевистик партияһының иң уҡымышлы кешеләренән һаналған. Бухарин француз, инглиз һәм немец телдәрендә иркен арлашҡан<ref>«Он свободно разговаривал на немецком и французском языках, читал по английски.» И. Горелов. Николай Бухарин. C. 34</ref>. Көндәлек тормошта ул күңелсәк һәм ябай булған. 1930 йылдан — Белем тарихы буйынса комиссия рәйесе (КИЗ), 1932 йылдан — Киз нигеҙендә ойошторолған СССР-ҙың Фәндәр академияһының фән һәм техника тарихы интституты директоры (1938 йылда ябыла)<ref>Ю. И. Кривоносов. Институт истории науки и техники: Тридцатые — громовые, роковые… // Вопросы истории естествознания и техники. 2002. № 1. С. 42—75</ref>. [[1929]]—[[1932 йыл]]дарҙа — СССР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советы (ВСНХ) Президиумы ағзаһы, ғилми-техник идаралығы мөдире. 1932 йылдан — СССР-ҙың ауыр сәнәғәт наркоматы коллегияһының ағзаһы. [[1931]]—[[1936 йыл]]дарҙа — «Социалистическая реконструкция и наука» («СоРеНа») фәнни-популяр һәм ижтимағи журналының нәшерсеһе. Бухарин — БСЭ-ның беренсе баҫмаһы мөхәррирҙәренең һәм ҡатнашусыларының береһе. 1934 йылдың 26 февраленән алып 1937 йылдың 16 ғинуарына тиклем — «Известия» гәзитенең баш мөхәррире. [[1936 йыл]]дың февралендә [[Карл Маркс]] һәм [[Фридрих Энгельс|Фридрих Энгельстың]] архивын һатып алыу өсөн партия тарафынан сит илгә ебәрелә<ref name="m13">И. Горелов. Николай Бухарин. C. 146—177</ref>. Бухарин [[Максим Горький]] (һуңынан Бухаринды Горькийҙы үлтереүҙә ғәйепләйҙәр), Осип Мандельштам, [[Борис Пастернак]] менән дуҫ була. [[1934 йыл]]да Бухарин Совет яҙыусыларының Беренсе съезында Пастернакка айырыуса юғары баһа бирә. Шулай уҡ Бухарин С. Есенинды үҙенең ижадында ревоюцияны сағылдырған «элекке» шағирҙар Блок һәм Брюсов менән бер рәткә ҡуя. === Шаржист === Бухарин совет элитаһының күп кенә вәкилдәреннә шарждар төшөрә. Уның Сталинға шарждары натуранан эшләнгән берҙән-бер портреттары булып һанала<ref>[http://www.kp.ru/daily/23828.4/61479/ «Не надо вешать всех собак на Сталина» // KP.RU]</ref> == Репрессиялар һәм һәләк булыуы == [[1936 йыл]]да, Беренсе Мәскәү процесы барышында, Каменев, Зиновьев һәм башҡалар Бухаринға, Рыковҡа һәм Томскийға күрһәтмәләр бирәләр (шундуҡ нәшер ителә<ref>«Правда», 20-24 августа 1936 г.</ref>), йәнәһе улар «уң блок» ойошторғандар. Бухарин уға ҡарата асылған эш тураһында Урта Азияла отпускыла булған саҡта белеп ҡала. Процестан һуң, [[1936 йыл]]дың 1 сентябрендә, Бухарин [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошиловҡа]] яҙа: «Оятһыҙ үлтереүсе Каменев кешеләрҙең иң әшәкеһе, кеше емтеге. Эттәрҙе атҡандарына ифрат шатмын». Әммә [[1936 йыл]]дың 10 сентябрендә «Правда» гәзитендә Бухарин һәм башҡаларға ҡарата тикшереү туҡтатылған тип иғлан ителә<ref>''Роговин В.'' [http://web.mit.edu/people/fjk/Rogovin/volume4/x.html 1937. Гл. X.]</ref>. [[Файл:Приговор_Бухарину_1937.JPG|мини|Бухарин-Рыков-Ягода эше буйынса Приговор, март [[1938 йыл|1938]]]] 1937 йылдың февралендә Үҙәк Комитетының Пленумында партиянан сығарыла һәм 27 февралдә ҡулға алына. Үҙенең ғәйепһеҙлеген иҫбатларға тырыша (шул иҫәптән Сталинға яҙған хаттарында; партияға асыҡ хат яҙа (1980 йылдар аҙағында билдәле була, ҡатыны ятлап алған һәм яҙып ҡалдырған). Лубянкала эске төрмәлә ултырған саҡта «Деградация культуры при фашизме», «Философские арабески», китаптары өҫтөндә эшләй, «Времена» автобиографик романын яҙа, шулай уҡ шиғырҙар яҙа. Хәҙерге ваҡытта был текстар нәшер ителгән<ref>''Бухарин Н. И.'' Тюремные рукописи. В 2 кн. — М<span id="cxmwAew" tabindex="0">.</span>: АИРО-XX, 1996. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5887350261 ISBN 5-88735-026-1]</ref>. Бухарин (Рыков менән бер рәттән) «Советтарға ҡаршы уң троцкист блогы» эше буйынса процеста төп ғәйепләнеүселәрҙең береһе була. Башҡа ғәйепләнеүселәр кеүек, ул да ғәйебен таный һәи өлөшләтә күрһәтмәләр бирә. Аҙаҡҡы һүҙендә ғәйептәрҙе кире ҡағырға маташа, шул уҡ ваҡытта Бухарин: «Минең енәйәттәремдең ҡанһыҙлығы сикһеҙ» тип белдерә, әммә бер конкрет эпизодта ла үҙен ғәйепле итеп танымай. [[1938 йыл]]дың 13 мартында СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы Бухаринды ғәйепле тип таный һәм үлем язаһына тарттыра. Комиссияны Микоян етәкләй<ref>«Микоян возглавлял комиссию, на основании решения которой был фактически вынесен смертный приговор Н. Бухарину» (Известия ЦК КПСС. 1988. № 5) [http://www.tonnel.ru/?l=gzl&uid=405 Биографии. История жизни великих людей]</ref>, комиссия ағзалары Л. П. Берия, Н. И. Ежов, [[Крупская Надежда Константиновна|Н.]] [[Крупская Надежда Константиновна|К.]] [[Крупская Надежда Константиновна|Крупская]], [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н.]] [[Хрущёв Никита Сергеевич|С.]] [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущёв]] булалар<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%8D%D0%BB%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D1%82%D1%83%D1%80%D1%83%D0%B0 Мэлор Стуруа] со ссылкой на книгу [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2,_%D0%AD%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Эраста Галумова] «Неизвестные Известия» [http://www.izvestiya.net/rus/rec/?action=show&id=680] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721113124/http://www.izvestiya.net/rus/rec/?action=show&id=680 |date=2011-07-21 }}</ref>. Ике көндән Мәскәү өлкәһенең «Коммунарка» полигонында атып үлтерелә, шунда уҡ ерләнә. [[Файл:19251103-burial_mikhail_frunze_moscow.jpg|справа|мини|1925 йылғы фотографиялағы Бухариндың, А. И. Рыковтың һәм Л. Б. Каменевтың юйып ташланған һүрәте ([[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзены]] ерләү)]] 1938 йылдың 21 майында СССР-ҙың Фәндәр академияһының Дөйөм йыйылышы Н. И. Бухаринды ағзалыҡтан һәм Фәндәр академияһы Президиумы составынан сығара<ref>''Бухарин Н. И.'' Избранные произведения. — М<span id="cxmwAfY" tabindex="0">.</span>: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82 Политиздат], 1988. — С. 498. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5250006345 ISBN 5-250-00634-5]</ref>. [[1956 йыл]]дың 13 апрелендә КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы « Бухарин, Рыков, Зиновьев, Тухачевский һәм башҡалар буйынсса асыҡ суд процестарын тикшереү тураһында» Ҡарар ҡабул итә, әммә шул уҡ йылдың 10 декабрендә комиссия Бухаринды, Рыковты, Зиновьевты һәм Каменевты аҡлауҙан баш тарта (''«күп йыллыҡ советтарға ҡаршы көрәше» нигеҙендә)''. Бухарин һәм башҡа ошо процесс буйынса ғәйепләнгәндәр (Генрих Ягода бөтөнләй аҡланмай) [[1988 йыл]]дың 4 февралендә генә реабилитацияланалар. Шул уҡ йылда Бухарин үлгәндән һуң партияла тергеҙелә (июнь 1988) һәм СССР-ҙың Фәндәр академияһында ([[10 май]]ында 1988) СССР-ҙың Фәндәр академияһында мөхбир ағзалығы кире ҡайтарыла<ref>«10 мая 1988 года президиум АН СССР принял решение восстановить посмертно в звании действительного члена АН СССР (академика) Бухарина Николая Ивановича».<br /> ''Бухарин Н. И.'' Избранные произведения. — М<span id="cxmwAfs" tabindex="0">.</span>: Политиздат, 1988. — С. 498.</ref><ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Зенькович Н.]'' Самые закрытые люди. Энциклопедия биографий. — М<span id="cxmwAf4" tabindex="0">.</span>: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF Олма-Пресс], 2004. — С. 78. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5948503429 ISBN 5-94850-342-9]</ref>. == Ғаиләһе == * Беренсе никах менән 1911 йылдан үҙенең ике туған һеңлеһенә (Н. М. Лукиндың бер туған апаһы]]) Надежда Лукинаға (1887—1940 өйләнгән була, уның менән 10 йыл тирәһе йәшәйҙәр, 1938 йылдың 1 майында ҡулға алына һәм 1940 йылдың 9 мартында атып үлтерелә<ref>Дунаевский В. А. [http://vive-liberta.narod.ru/ref/n-m-loukin.pdf Николай Михайлович ЛУКИН // «Портреты историков Время и судьбы»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} С. 10—11.</ref>. * Икенсе тапҡыр (1921—1929) Эсфирь Гурвичҡа өйләнгән була (1895—1989). Был никахтан — Светлана ҡыҙҙары (1924—2003). Ғаилә Бухариндан 1929 йылда уҡ баш тарта<ref>[http://www.itogi.ru/archive/2001/18/123103.html Д. Бабиченко. Партия в лицах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702100911/http://www.itogi.ru/archive/2001/18/123103.html |date=2020-07-02 }} // Итоги, N18 2001</ref>. Әсәһе менән ҡыҙы айырылалар һәм лагерҙарҙа булып ҡайталар. Бик һуңлап аҡланалар. Светлана Николаевна, тарихсы, СССР-ҙың дөйөм тарихы институтында эшләгән, тарих фәндәре кандидаты. * Өсөнсө тапҡыр с 1934 йылдан) партия эшмәкәре Ю. Лариндың ҡыҙы Анна Михайловнаға өйләнгән була (1914—1996), ул төрмәлә ултырған йылдары тураһында мемуарҙар яҙа. Бухариндың һәм Анна Ларинаның улдары — Юрий (1936—2014), рәссам; балалар йортонда Юрий Борисович Гусман исеме аҫтында тәрбиәләнә, ата-әсәһе тураһында бер нәмә лә белмәй үҫә. Яңы фамилияһы әсәһенең инәһе Ида Гусмандан алынған. Артабан Ларин фамилияһында була, атаһының исеме Николай<ref name="m14">И. Горелов. Николай Бухарин. C. 177—184</ref><ref>[http://gulagmuseum.org/showObject.do?object=495137 Биография А. М. Лариной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106234813/http://gulagmuseum.org/showObject.do?object=495137 |date=2012-01-06 }}</ref>. * Бухариндың ейәне, Николай Юрьевич Ларин (1972), үҙенең ғүмерен футболға бағышлай. Мәскәүҙә, Чертановола, балалар-үҫмерҙәр футбол мәктәбен етәкләй (2010 йылға ҡарата)<ref>[https://archive.is/20120803023011/www.izvestia.ru/retro/article3103666/ С. Сергеев. Вторая реабилитация]</ref>. == Н. И. Бухариндың хеҙмәттәре == * Политическая экономия рантье 1914/1919 ** Политическая экономия рантье. — Орбита, 1988. * Мировое хозяйство и империализм 1915; Пб, 1918; 3-е изд. М.-Пг., 1923. ** Мировое хозяйство и империализм. — М., 1927 * Программа коммунистов (большевиков) — М., 1918. * Классовая борьба и революция. — Пг., 1919 * (в соавторстве с [[Преображенский Евгений Алексеевич|Е. Преображенским]]) Азбука коммунизма: популярное объяснение программы Российской коммунистической партии (большевиков). — М., ГИЗ, 1919. ** Азбука коммунизма. — Пб., ГИЗ, 1920 * Экономика переходного периода. 1920 * Енчмениада. — М.-Пг., 1923 * Кризис капитализма и коммунистическое движение. — М., 1923 * Теория исторического материализма. — М., Госиздат, 1924 ** [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11315-buharin-n-i-teoriya-istoricheskogo-materializma-populyarnyy-uchebnik-marksistskoy-sotsiologii-m-l-1928#page/1/mode/grid/zoom/1 Теория исторического материализма: Популярный учебник марксистской социологии.] — М.; Л.: Гос. изд-во, 1928. — 390 с. * Атака (сб. статей) М., ГИЗ, 1924 * Империализм и накопление капитала. — М.-Л., ГИЗ, 1925 ** Империализм и накопление капитала. Изд. 2-е. — М., ГИЗ, 1927 * К вопросу о троцкизме. — М.-Л., ГИЗ, 1925 * Коммунистическое воспитание молодежи.— М.-Л, 1925 * Международная буржуазия и Карл Каутский, её апостол. — М., 1925 * Синдикализм и коммунизм // Правда. — 1921, 25 января. * О мировой революции, нашей стране, культуре и прочем (Ответ академику И. Павлову). — Л.: Госиздат, 1924. * Заявление XIV Московской губпартконференции // Правда. — 1925, 13 декабря. * Международная буржуазия и Карл Каутский, её апостол. М., 1925 (три издания) * Борьба за кадры. — М.-Л.: Молодая гвардия, 1926. — 350 с. * Злые заметки. — М.: ГИЗ, 1927. * Капиталистическая стабилизация и пролетарская революция. — М.-Л., ГИЗ, 1927 * «Апелляция» оппозиции. — М.-Л., 1927 * Заметки экономиста. М., ГИЗ, 1928. — 56 с., 50 000 экз. * В защиту пролетарской диктатуры. — М.-Л., ГИЗ, 1928 * К вопросу о закономерностях переходного периода. — М.-Л., 1928 * Международное положение и задачи Коминтерна. М.-Л., 1929 * Борьба двух миров и задачи науки. — М.-Л., 1931 * Гёте и его историческое значение. — Л., 1932 * Дарвинизм и марксизм. — Л., 1932 * Этюды. — Государственное технико-теоретическое издательство, 1988. — ISBN 5-212-00225-7 * Избранные произведения. — М.: Политиздат, 1988. — 500 с., 200 000 экз. ISBN 5-250-00634-5 * Избранные труды. — М.: Наука, 1988. — ISBN 5-02-025779-6 * История и организация науки и техники. — Л., Наука, 1988 * Проблемы теории и практики социализма. — М., 1989. — ISBN 5-250-01026-1 * {{Китап|заглавие=Методология и планирование науки и техники. Избранные труды|ответственный=Составители [[Есаков, Владимир Дмитриевич|В. Д. Есаков]], [[Левина, Елена Соломоновна|Е. С. Левина]]|место={{М}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1989|страниц=344|isbn=5-02-008530-8|тираж=5000}} * Путь к социализму. — Новосибирск: Наука, 1990. — ISBN 5-02-029630-9 * Избранные произведения. — М.: Экономика, 1990. * К новому поколению. — М.: Прогресс, 1990 * Революция и культура. — Фонд им. Н. И. Бухарина, 1993. — ISBN 5-250-02351-7 * Узник Лубянки. Тюремные рукописи Николая Бухарина. — М.: Аиро-XXI; РГТЭУ, 2008. — ISBN 978-5-91022-074-8 * [http://www.situation.ru/app/j_art_684.htm К постановке проблем исторического материализма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420173402/http://www.situation.ru/app/j_art_684.htm |date=2018-04-20 }} ([[1923 йыл|1923]]) * Времена. Роман. / Предисловие и комментарий Б. Я. Фрезинский. — М.: Прогресс, 1994. == Хәтер == * [[1919 йыл]]да Мәскәүҙәге '''Золоторожская''' урамы была переименована в '''Бухаринская''' тип үҙгәртелә, әммә Бухарин [[1937 йыл]]да ҡулға алынғандан һуң урам яңы исем ала — Волочаевская. * Шулай уҡ [[1929]]—[[1937]] йылдарҙа Калуга өлкәһендәге Дзержинский район '''Бухаринский''' исемен йөрөтә. * [[1918 йыл]]да Витебскиҙа '''Воскресенская''' урамы '''Бухаринская''' тип үҙгәртелә, әммә Бухарин [[1937 йыл]]да ҡулға алынғандан һуң урам яңы исем ала — Обойная. == Бухарин образы фильмдарҙа == * «Ленин в 1918 году» (1939) — Виктор Кулаков * «Миссия в Москву» (1943) — Константин Шэйн * «Клятва» (1946) — ?? * «Штрихи к портрету В. И. Ленина» (1969) — Олег Табаков * «Поезд в завтрашний день» (1970) — Алексей Сафонов * «Дорогой Горбачёв» (Италия, 1988) — Харви Кейтель * «Враг народа — Бухарин» (1990) — Александр Романцов * «Сталин» (1992) — Йерун Краббе * «Жена Сталина» (2006) — Сергей Багиев * «Сталин с нами» (2013) — Виктор Полторацкий * «Горькая жатва» (2017) — Роб Митчелл-Джеймс == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * Резолюция Х пленума ИККИ о тов. Бухарине // Правда. — 1929. 21 августа. * ''Павлов Н. В., Федоров М. Л.'' Николай Иванович Бухарин // Вопросы истории КПСС. — 1988.10. * ''Бордюгов Г., Козлов В.'' Николай Бухарин. Эпизоды политической биографии // Коммунист. — 1988.13. * ''Коэн С.'' Николай Бухарин: Страницы жизни // За рубежом. — 1988.16. * {{Китап|автор=Коэн С.|заглавие=Бухарин: Политическая биография. 1888—1938|оригинал=Bukharin and the Bolshevik Revolution: A Political Biography, 1888–1938|место=М.|издательство=Прогресс — Академия|год=1988|страниц=574|isbn=5-01-001900-0 и 1989 г.: 5-338-00678-2, 5-01-001900-0}} * {{Китап|автор=Горелов И. Е.|заглавие=Николай Бухарин|место=М.|издательство=Московский рабочий|год=1988|страниц=288|серия=История Москвы: портреты и судьбы}} * ''Евгений Евтушенко.'' Вдова Бухарина / поэма // Известия. — 1988.- 10 июня. * ''Валерий Писигин.'' Н.Бухарин и политическая борьба в мирных условиях // Вечерняя Казань. — 1988. — 11 авг. * Theodor Bergman/Gert Schafer."Liebling der Partei". Bucharin — Theoretiker des Sozialismus. Beiträge zum internationalen Bucharin-Simposium, Wuppertal 1988. Hamburg: VSA-Verlag, 1989. * ''Лиходеев Леонид.'' Поле брани, на котором не было раненых. Политиздат, М., 1990. * ''Цакунов С. В.'' Развитие экономических взглядов Н. И. Бухарина после перехода к нэпу // Бухарин: Человек, политик, учёный. — М<span id="cxmwAiU" tabindex="0">.</span>, 1990. * ''Владимир Иванович Бухарин.'' [http://his.1september.ru/2005/10/28.htm Дни и годы.] Аиро XX, 2003. — ISBN 5-88735-102-0 * ''Марк Юнге.'' Страх перед прошлым. Реабилитация Н. И. Бухарина от [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущева]] до [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Горбачева]]. Аиро XX, 2003. — ISBN 5-88735-101-2 * ''Грамши А.'' [http://www.revkom.com/index.htmbiblioteka/levie/gramshi/gr-ogl.htm Тюремные тетради]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (в том числе критика книги Бухарина «Теория исторического материализма. Популярный учебник марксистской социологии») * ''Шулятиков В. И.'' [http://az.lib.ru/s/shuljatikow_w_m/text_0370.shtml Письма из заграницы] (Письма Шулятикову В. М. Бухарина Н.И) «Учительская газета», 4 октября 1988. * ''Hedeler, Wladislaw'' (2015). Nikolai Bucharin. Stalins tragischer Opponent. Eine politische Biographie. Matthes & Seitz, Berlin. ISBN 978-3-9575701-8-5. (Владислав Хеделер. «Николай Бухарин. Трагический оппонент Сталина. Политическая биография») == Һылтанмалар == * [http://magister.msk.ru/library/politica/politica.htm Работы Бухарина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051215122923/http://magister.msk.ru/library/politica/politica.htm |date=2005-12-15 }} и [http://revarchiv.narod.ru/bukharin/oeuvre.html здесь] * [http://www.esperanto.mv.ru/Marksismo/Bukharin/index.html Политическая экономия рантье. Теория ценности и прибыли австрийской школы] [[1919 йыл|1919]] * [http://www.istmat.ru/index.php?menu=1&action=1&item=129 Судьбы русской интеллигенции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024161842/http://www.istmat.ru/index.php?menu=1&action=1&item=129 |date=2007-10-24 }} * [http://antology.igrunov.ru/authors/buharin/to_future_leaders.html «Будущему поколению руководителей партии» (политическое завещание)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202034132/http://antology.igrunov.ru/authors/buharin/to_future_leaders.html |date=2013-12-02 }} * [http://www.i-u.ru/biblio/persons.aspx?id=30 В библиотеке РГИУ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''А. М. Ларина'' (супруга Бухарина). [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=2386 Незабываемое.] * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_7294000/7294289.stm Артем Кречетников (Би-би-си): «Любимец партии» или Звезда и смерть Николая Бухарина] * [http://www.memo.ru/history/1937/feb_mart_1937/index.htm Стенограмма февральско-мартовского пленума с рассмотрением дел Бухарина и Рыкова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125053456/http://www.memo.ru/history/1937/feb_mart_1937/index.htm |date=2017-01-25 }} * [http://perpetrator2004.narod.ru/Bukharin.htm Письма Бухарина, написанные перед арестом и из тюрьмы, а также другие документы] * [http://www.delostalina.ru/?p=16 Показания Бухарина на следствии от 1.06.37 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225225941/http://www.delostalina.ru/?p=16 |date=2007-12-25 }} * [http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/1938proces.html Стенограмма процесса] * [http://док.история.рф/20/postanovlenie-o-gruppe-tov-bukharina/ Постановление о группе тов. Бухарина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825080449/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-o-gruppe-tov-bukharina/ |date=2017-08-25 }}. 17.11.1929. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». * {{Сотрудник РАН|49743|Николая Ивановича Бухарина}} * {{Cite web|title=Бухарин Николай Иванович|url=http://letopis.msu.ru/peoples/1234|accessdate=2017-12-18}} [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:9 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1888 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:15 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]] l52oof5ef5t2m8z3ehmy6oaj0mej6b8 Дауытов Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы 0 134301 1296930 880654 2026-05-14T11:33:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296930 wikitext text/x-wiki {{УК}} {{фамилиялаш|Дауытов}} '''Дауытов Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы''' ([[15 апрель]] [[1894 йыл]] — [[27 ноябрь]] [[1937 йыл]]) — дәүләт эшмәкәре. 1934—1937 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] рәйесенең 1-се урынбаҫары. СССР-ҙың 5—7 саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, Советтарҙың 4—6-сы Бөтә Союз, Советтарҙың 13-16-сы Бөтә Рәсәй съездары, 2—5‑се Бөтә Башҡорт съездары делегаты. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы Дауытов 1894 йылдың 15 апрелендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]]нең (хәҙерге [[Белорет районы]]) [[Сермән]] ауылында тыуған. 1915—1917 йылдарҙа Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылда прапорщик званиеһын ала. 1918 йылдың декабренән 1918 йылдың октябренә тиклем РКП (б) ағзаһы була. 1919 йылдың июнендә был партияға яңынан инә. 1918 йылдың ғинуар-август айҙарында Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмаларының Сермән дружинаһы (БОНВ) командиры була, бер үк ваҡытта, март-август айҙарында — [[Белорет]] дружинаһының штабы начальнигы һәм Белорет хәрби-революцион комитетының ағзаһы була. 1918 йылдың авгусында аҡ гвардиясылар тарафынан ҡулға алына һәм атыуға хөкөм ителә. Ҡасҡандан һуң йәшеренеп йөрөй, ә 1919 йылдың апрель-июнь айҙарында Рус армияһында хеҙмәт итә. 1919 йылдың ноябренән 1921 йылдың авгусына тиклем һәм 1925—1927 йылдарҙа [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] башҡарма комитеты рәйесе була. 1921 йылдың август-декабрендә [[Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы]]ның Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы халыҡ комиссары. 1922—1925 йылдарҙа — [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] Президиумының секретары. Шул уҡ ваҡытта, 1922—1923 йылдарҙа, [[Йылайыр кантоны|Йылайыр кантон]] башҡарма комитеты рәйес булып тора. 1925 йылда 2‑йыллыҡ уҡытыусылар курстарын тамамлай. 1927 йылдан БАССР‑ҙың социаль тәьминәт, ә 1928 йылдан — игенселек буйынса халыҡ комиссары. 1930 йылдан Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма Комитеты эргәһендә Башҡорт АССР-ының вәкиле булып эшләй. 1934 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] рәйесенең 1-се урынбаҫары, БАССР Дәүләт план комитеты президиумы рәйесе. СССР-ҙың 5—7 саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, Советтарҙың 4—6-сы Бөтә Союз, Советтарҙың 13-16-сы Бөтә Рәсәй съездары, 2—5‑се Бөтә Башҡорт съездары делегаты. Шаһиәхмәт Дауытов 1937 йылдың 4 авгусында ҡулға алына һәм 58-2, 58-8 и 58-10 статьялары буйынса хөкөм ителә. 1937 йылдың 27 ноябрендә атып үлтерелә. [[1956 йыл]]дың майында аҡлана<ref>[http://lists.memo.ru/d10/f348.htm Книга памяти Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304100304/http://lists.memo.ru/d10/f348.htm |date=2016-03-04 }}</ref>. == Әҙәбиәт == * ''Агишева Г. И.'' «Подснежники» 37‑го //Возвращённые имена. Уфа, 1991. == Хәтер == * 1923—1937 йылдарҙа Сермәндәге колхоз Дауытов Шаһиәхмәт исемен йөрөтә (М. И. Калинин тәҡдиме буйынса). * Сермәндә уның исемендәге урам бар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5702-dauytov-sha-i-khm-t-m-kh-m-tdin-uly/|ДАУЫТОВ Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы}} * ''Мурзаханова С. Н.'' Даутов Шагиахмет Мухаметдинович.// Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «[[Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)|Башкирская энциклопедия]]», 1996.— 672 с. — С.251. [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:15 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1894 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзалары]] 6jtct8kxow90xr75x056s6uz3jvt7vt Ганцев Шамил Хәнәфи улы 0 135778 1296873 1279530 2026-05-14T06:29:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296873 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ганцев Шамил Хәнәфи улы''' ([[19 апрель]] [[1951 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-хирург-онколог. 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтының онкология һәм патологик анатомия курсы менән хирургия һәм онкология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Республика клиник онкология диспансерында онкология клиникаһы, 2012 йылдан — БДМУ ның онкология ғилми-тикшеренеү институты директоры; 2009 йылдан «Креативная онкология и хирургия» электрон журналының, 2017 йылдан «Креативная хирургия и онкология» журналының баш мөхәррире. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Йәмәғәт палатаһы ағзаһы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһы Онкологтар йәмғиәтенең почётлы президенты; [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2009) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2017) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Шамил Хәнәфи улы Ганцев 1951 йылдың 19 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Ата-әсәһенән (атаһы — Хәнәфи Әлим улы Ганцев, 1916 йылда тыуған; әсәһе — Сәйҙә Хәнәфи ҡыҙы Йәнекәева, 1925 йылда тыуған) үҙенең тәүге егәрлелек һәм изгелек дәрестәре ала. [[1968 йыл]]да Өфө ҡалаһының 2-се урта мәктәбен миҙал менән тамамлай. Буласаҡ профессор Ш. Х. Ганцевтың ижади әүҙемлеге һәм ойоштороу таланты мәктәптә саҡта уҡ күренә: төрлө конкурстарҙа, математика, физика һәм химия буйынса олимпиадаларҙа, спорт ярыштарында әүҙем ҡатнаша. Мәктәпте тамамлап, һөнәр һайлау мәсьәләһе килеп баҫҡас, Ганцев Шамил Хәнәфи улына, һуңынан медицина фәндәре докторы, профессор, БДМУ-ның эске ауырыуҙар кафедраһы мөдире булып киткән өлкән апаһы Хәлиҙә Хәнәфи ҡыҙы Ганцева (1948 йылда тыуған), [[Башҡорт медицина институты]] студенты ҙур йоғонто яһай.<ref name="ПОВ">[http://oncovestnik.ru/index.php/arkhiv/item/366-gantsev-shamil-khanafievich Ганцев Шамиль Ханафиевич. К 60-летию со дня рождения.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160530111445/http://oncovestnik.ru/index.php/arkhiv/item/366-gantsev-shamil-khanafievich |date=2016-05-30 }} — Статья на сайте журнала «Поволжский онкологический вестник», № 1, 2011;</ref> === Профессиональ эшмәкәрлеге йылъяҙмаһы === * [[1968 йыл|1968]]—[[1974 йыл|1974]]: Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетында уҡый. Ш. Х. Ганцев хирургия һәм студенттарҙың хирургик ғилми түңәрәге-субординатор старостаһы була; * 1974—[[1976 йыл|1976]]: БДМИ госпиталь хирургия кафедраһында клиник ординатор; * 1976—[[1978 йыл|1978]]: Өфө ҡалаһының 6-сы дауаханаһында абдоминаль хирургия бүлеге хирургы; * 1978—[[1986 йыл|1986]]: БДМИ госпиталь хирургия кафедраһы ассистенты; * [[1982 йыл|1982]]: «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай (Ҡаҙан). Темаһы: «Послеоперационная спаечная болезнь брюшины, обусловленная спайками большого сальника»; * 1986—[[1989 йыл|1989]]: БДМИ госпиталь хирургия кафедраһы доценты; * 1989: «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай (. Н. А. Семашко исемендәге Мәскәү медицина стоматология институтында). Темаһы: «Оптимизация диагностики и хирургических методов лечения сочетанных заболеваний органов брюшной полости (клинико-экспериментальное исследование)»;<ref>[http://medical-diss.com/docreader/498876/a#?page=1 ''Ганцев, Шамиль Ханафиевич.'' Оптимизация диагностики и хирургических методов лечения сочетанных заболеваний органов брюшной полости (клинико-экспериментальное исследование).]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Автореферат дис. … доктора медицинских наук : 14.00.27 — хирургия. — Моск. мед. стоматол. ин-т им. Н. А. Семашко. Москва, 1989. — 35 с.;</ref> * 1989 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем: Башҡорт дәүләт медицина институты/университетының онкология кафедраһы мөдире; * 1991: «профессор» ғилми дәрәжәһе раҫлана; * 1993 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем: Республика клиник онкология диспансерының онкология Клиникаһы директоры (Өфө); * 2011 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем: БДМУ онкология фәнни-тикшеренеү институты директоры. == Клиник, ғилми һәм педагогик эшмәкәрлеге == Ш. Х. Ганцев — онкология буйынса юғары квалификация категорияһындағы табип. Профессор Ш. Х. Ганцевтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе һәм клиник практикаһы: * Яман шеш метастазаһы барлыҡҡа килеү, инвазиялар, ҡорһаҡ ярыһы канцероматозы үҫеше, локаль микролимфоциркуляция, неолимфогенез, неолимфангиогенез, органдар төҙөлөшөнөң микроанатомик үҙенсәлектәре мәсьәләләрен тәрән өйрәнеү нигеҙендә, яман шеш ваҡытында лимфа биҙҙәренең «ҡарауыл» роле теорияларын камиллаштырыу; * Болот технологияһы, иртә иммун-фермент диагностикалау ысулдары, тәмәкегә ҡаршы төрлө саралар ойоштороу нигеҙендә скрининг программалар төҙөү һәм индереү юлы менән яман шеште профилактикалауҙы камиллаштырыу; * Һөт биҙе яман шешен, колоректаль (тура һәм йыуан эсәк шеше) яман шешен, ашҡаҙан рагын, канцероматозды хирургик һәм биотерапевтик дауалау ысулдарын камиллаштырыу; * Яман шешкә ҡаршы яңы препараттар эшләү һәм апробация үткәреү, нанотехнологиялар нигеҙендә дарыу формаларын камиллаштырыу. Дауалау сараларын илтеү юлдарын һәм ысулдарын камиллаштырыу иҫәбенә фармакопрепараттарҙың биодоступность кимәлен (препараттың үҙләштерелеү һәләтен) күтәреү. [[Файл:Профессор_Шамиль_Ханафиевич_Ганцев_во_время_операции.jpg|мини|300x300пкс|Профессор Ш. Х. Ганцев (уңда) операция ваҡытында]] Башҡортостан Республикаһында һәм Рәсәйҙә юғары профессиональ медицина белем биреүҙе мәғлүмәтләштереү этабы профессор Ш. Х. Ганцев исеме менән бәйле. 2000 йылда ул Рәсәйҙең баш онкологы, Рәсәй медицина фәндәре академияһы академигы В. И. Чиссов менән берлектә, Башҡортостан кимәлендә (Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы) һәм Рәсәй Федерацияһының онкология буйынса Проблемалы уҡытыу-методик эштәре комиссияһы кимәлендә юғары баһа алған «Онкология» мультимедия дәреслеге нәшер итә, мультимедиялы пособиелар, онкология буйынса тестар сығара. Ш. Х. Ганцев, юғары өҫтәмә профессиональ белем биреү системаһы өсөн онкология профиле буйынса Рәсәйҙә иң яҡшы медицина уҡыу баҫмалары иҫәбенә ингән бер нисә китап авторы булып тора. Ул «Онкология» дәреслеге авторы (2004 һәм 2006 йылдарҙа нәшер ителгән). Профессор Ш. Х. Ганцев — «Онкология» дәреслеген (2010, 2013) һәм медицина юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн, Рәсәйҙең иң яҡшы атласы тип танылған онкология буйынса атлас (2008) төҙөүҙә академик И. М. Давыдовтың авторҙашы. Бер нисә фундаменталь ғилми тикшеренеүҙәрҙен профессор Ш. Х. Ганцев сит ил коллегалары менән хеҙмәттәшлектә алып бара. Мәҫәлән, етәксеһе Шамил Хәнәфи улы булған «Создание нового метода лечения рака молочной железы на основе препаратов, полученных путем стимуляции и индукции неолимфангиогенеза» хеҙмәте «Сколково» инновацион үҙәген төҙөү проектында ҡатнашыусы статусын ала. Был эштә ҡатнашыусылар иҫәбенә профессор Мелоди Шварц (рак өлкәһендә эксперименталь тикшеренеүҙәр институты, Лозанна ҡалаһы, Швейцария), профессор Казуо Умезава (таргет медицинаның молекуляр скринингы Департаменты етәксеһе, Айчи медицина университеты, Токио, Япония) һәм профессор Дамир Хисматуллин (Тюлейн университеты, Яңы Орлеан ҡалаһы, АҠШ) инә<ref>[http://www.anrb.ru/blog/Item/2393/7 Разработка ученых Башкортостана получила статус участника проекта создания и обеспечения функционирования инновационного центра «Сколково».] Публикация на официальном сайте Академии наук РБ, 2 ноября 2012;</ref>. Профессор Ш. Х. Ганцев тарафынан ойошторолған Башҡортостан Республикаһы онкологтарының фәнни-ғәмәли мәктәбе Рәсәй Федерацияһында иң абруйлыларҙың береһе. Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге йылдарында ул 17 фән докторы һәм 120-нән ашыу фән кандидаты әҙерләгән. Шамил Хәнәфи улы уҡыусылары араһында — профессорҙар И. Р. Рахматуллина, О. Н. Липатов, А. М. Ханов, С. В. Вырупаев (барыһы ла — Өфө), А. Г. Пухов (Силәбе), С. М. Демидов (Екатеринбург), П. Б. Зотов (Төмән). 1997—2012 йылдарҙа Ш. Х. Ганцев, Башҡорт дәүләт медицина университеты янындағы онкология буйынса диссертация советы рәйесе була. Ш. Х. Ганцев — «Креативная хирургия и онкология» (ЮАК исемлегенә индерелгән) һәм электрон «Креативная хирургия и онкология» журналдарының баш мөхәррире, 15 медицина журналдарында мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, улар араһында «Российский онкологический журнал», «Медицинский вестник Башкортостана», «Biomedicine & Pharmacotherapy» (ISSN 0753-3322, France), «Cancer Research Updates» (ISSN 1929—2279, Canada), «Oncology Research» (ISSN 0965-0407 [Print], 1555-3906 [Electronic], 0965-0407 [Linking], U.S.A.)) һәм башҡалар. Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының этик комитеты, Башҡортостан Республикаһы башлығы ҡарамағындағы фән буйынса совет, Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендә Дәүләт премияһы тапшырыу буйынса Эксперт комиссияһы, Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайының һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эштәре буйынса комитеты ҡарамағындағы эксперт советы ағзаһы. == Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеһе == Профессор Ш. Х. Ганцев — Рәсәй Федерацияһында һәм сит илдә нәшер ителгән 900-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы, Рәсәй Федерацияһының 60-тан ашыу уйлап табыуға патент эйәһе. Уның хеҙмәттәре араһында иң билдәлеһе: === Монографиялар, дәреслектәр, уҡыу әсбаптары<ref>Электронный каталог Российской государственной библиотеки;</ref> === # Способ наложения илеоколостомы. Метод. рекомендации / Сост. ''Н. Г. Гатауллин, Ш. Х. Ганцев.'' Башк. мед. ин-т им. XV-летия ВЛКСМ; Уфа, Б. и., 1981. # Диагностика и лечение заболеваний большого сальника / ''Н. Г. Гатауллин, Ш. Х. Ганцев, С. Н. Хунафин.'' Уфа, Башк. кн. изд-во, 1988. 90 с. ISBN 5-295-00181-4. # Рак легкого. Учеб. пособие для студентов, курсантов ФУВП и практ. врачей / ''Ш. Х. Ганцев и др.''. Башк. гос. мед. ун-т, Каф. онкологии с курсом ФУВП. Уфа, БГМУ, 1997. 66 с. ISBN 5-7247-0105-7. # Бета-каротин в комплексном лечении злокачественных лимфом у детей и подростков / ''О. Н. Липатов, Ш. Х. Ганцев, Ф. Х. Камилов, А. М. Ханов.'' Уфа, Здравоохранение Башкортостана, 2002. 67 с. # Рак и геологические формации / ''Ш. Х. Ганцев, В. Н. Ручкин, В. Ю. Фролова'' [и др.]. Уфа, 2002. 48 с. ISBN 5-8372-0047-9. # Ассоциация онкологов Республики Башкортостан (Уфа). Сессия (2002; 6). Материалы шестой научной сессии Ассоциации онкологов Башкортостана / Редкол.: ''Ш. Х. Ганцев'' (гл. ред) и др. Уфа, Здравоохранение Башкортостана, 2002. 67 с. ISBN 5-8372-0063-0. # Очерки о людях науки / ''Ш. Х. Ганцев.'' Уфа, 2002. 115 с. ISBN 5-85051-248-9. # Рак легкого: Учеб. пособие для системы послевуз. проф. образования врачей / ''Ш. Х. Ганцев, М. Я. Назметдинов, М. А. Мустафин'' [и др.]. М., Мед. информ. агентство (МИА), 2003. 111 с. ISBN 5-85051-283-7. # Гемореологические расстройства и их коррекция у онкологических больных / ''Ганцев Ш. Х., Карабанов Г. Н., Тимербулатов В. М.'' [и др.]. Уфа, Здравоохранение Башкортостана, 2003. 207 с. ISBN 5-8372-0070-3. # Патология и морфологическая характеристика опухолевого роста. Учеб. пособие [Для системы послевуз. проф. образования врачей] / ''Ш. Х. Ганцев, Ш. М. Хуснутдинов.'' М., Мед. информ. агентство, 2003. 205 с. ISBN 5-85051-284-5. # Рак молочной железы. Учеб. пособие для системы послевуз. проф. образования врачей / ''Ш. Х. Ганцев, А. М. Ханов, С. М. Демидов'' [и др.]. М., Мед. информ. агентство, 2004. 114 с. ISBN 5-85051-285-3. # Рак ободочной и прямой кишки. Учеб. пособие для системы послевуз. проф. образования врачей / ''Ш. Х. Ганцев'' [и др.]. М., Мед. информ. агентство, 2004. 111 с. ISBN 5-85051-286-1. # Онкология. Учеб. для студентов мед. вузов / ''Ш. Х. Ганцев.'' М., Мед. информ. агентство (МИА), 2004. 487 с. ISBN 5-89481-210-0. # Амбулаторная онкология / ''Ганцев Ш. Х., Рахматуллина И. Р., Малышева Е. В.'' Уфа, Здравоохранение Башкортостана, 2005. 151 с. ISBN 5-8372-0131-9. # Совершенствование диагностики грыж пищеводного отверстия диафрагмы в онкологической клинике / ''Ш. Х. Ганцев, Ю. Ю. Камалетдинова.'' Уфа, Новый стиль, 2006. 118 с. ISBN 5-94423-083-5. # Онкология. Учеб. для студентов мед. вузов / ''Ш. Х. Ганцев.'' Москва, МИА, 2006. 484 с. ISBN 5-89481-418-9. # TNM Атлас : иллюстрированное руководство по TNM классификации злокачественных опухолей / ''К. Виттекинд'' [и др.]; под ред. ''Ш. Х. Ганцева.'' Москва, Мед. информ. агентство (МИА), 2007. 407 с. ISBN 5-89481-358-1. # Нестандартные операции в абдоминальной онкологии / ''Ш. Х. Ганцев, В. В. Плечев, К. Ш. Ганцев.'' Москва, Мед. информ. агентство, 2007. 286 с. ISBN 5-89481-541-X. # Башкирский государственный медицинский университет. Кафедра онкологии с курсом ИПО. Материалы конференции аспирантов-онкологов / ГОУ ВПО «Башкирский гос. мед. ун-т Федерального агентства по здравоохранению и социальному развитию», Каф. онкологии с курсом ИПО ; [под ред. ''Ш. Х. Ганцева'' и др.]. Уфа, Здравоохранение Башкортостана, 2007. 55 с. ISBN 5-8372-0146-7. # Онкология. Учебник для студентов, обучающихся в учреждениях высшего профессионального образования по специальностям 060101.65 «Лечебное дело», 060104.65 «Медико-профилактическое дело» и 060103.65 «Педиатрия» по дисциплине «Онкология» / ''М. И. Давыдов, Ш. Х. Ганцев.'' Москва, ГЭОТАР-Медиа, 2010. 912 с. ISBN 978-5-9704-1249-7. 2-е издание: Москва, ГЭОТАР-Медиа, 2013. 912 с. ISBN 978-5-9704-2719-4. # Заболевания шейки матки. Руководство / ''Ганцев Ш. Х., Рахматуллина И. Р., Орлова Р. В., Валиева Н. Г.''; под ред. ''Ш. Х. Ганцева''. Москва, ГЭОТАР-Медиа, 2011. 154 c. ISBN 978-5-9704-1258-9. 2-е издание: Москва, ГЭОТАР-Медиа, 2014. 154 с. ISBN 978-5-9704-2984-6. # Диагностика рака щитовидной железы / ''Ганцев Ш. Х., Давыдович, Габбасов А. Р.'' Уфа, ООО Медиа Группа «Здоровье», 2012. 132 с. 500 экз.4,5 п.л. Лично — 1,8 п.л. # Амбулаторно-поликлиническая онкология [руководство для врачей] / ''Ш. Х. Ганцев'' [и др.]. Москва, ГЭОТАР-Медиа, 2012. 437 с. ISBN 978-5-9704-2058-4. 2-е издание: 2014. 437 с. ISBN 978-5-9704-2875-7. # Мультиорганные операции в хирургии колоректального рака. / ''Ганцев Ш. Х., Парфенов А. Ю.'' Акад. наук Республики Башкортостан, Отд-ние мед. наук. Уфа, Изд-во «Гилем», 2012. 186 с. 200 экз. 10,9 п.л. Лично — 5,9 п.л. ISBN 978-5-7501-1351-4. # Обоснование профилактики рака слизистой полости рта, языка, губы / ''Буляков Р. Т., Ш. Х. Ганцев, Гуляева О. А.'' Издательский дом «LAMBERT», 2012. 120 с. 100 экз. 4 п.л. Лично — 1,3 п.л. # Предпосылки и пути совершенствования онкологической помощи (на примере Республики Башкортостан) / ''Ганцев Ш. Х., Кудряшова Л. Н., Габитова Д. М.'' Уфа, ООО Медиа Группа «Здоровье», 2013. 118 с. 300 экз. 4,1 п.л. Лично — 1,2 п.л. # Рак желудка / ''Ш. Х. Ганцев, М. Д. Тер-Ованесов, И. Р. Рахматуллина, Д. Т. Арыбжанов.'' Акад. наук Республики Башкортостан, Отд-ние мед. наук. Уфа: Изд-во «Гилем», 2014. 304 с. 1000 экз. ISBN 978-5-88185-203-0. # Рак молочной железы [руководство для врачей] / ''Ганцев Ш. Х., Рахматуллина И. Р. Галеев М. Г.'' и др.; под ред. ''Ш. Х. Ганцева.'' Москва, ГЭОТАР-Медиа, 2015. 119 с. 3000 экз. ISBN 978-5-9704-3293-8. === 2011—2015 йылдарҙағы мәҡәләләре === # Спектрально-люминесцентное исследование кетоенольной таутомерии производных урацила и их комплексов с циклодекстринами. Часть 1. Комплексообразованиетаутомеров 5-фторурацила с β-циклодекстрином / М. В. Султанбаев, С. С. Остахов, С. Л. Хурсан, Ш. Х. Ганцев // Бутлеровские сообщения. — 2011. — № 5. — С. 101—104. # Спектрально-люминесцентное исследование кетоенольной таутомерии производных урацила и их комплексов с циклодекстринами. Часть 2. Комплексообразованиетаутомеров 5-фторурацила с β-циклодекстрином / М. В. Султанбаев, С. С. Остахов, С. Л. Хурсан, Ш. Х. Ганцев // Бутлеровские сообщения. — 2011. — № 6. — С. 66-70. # Коррекция нутритивного статуса с использованием жирных кислот омега-3 у больных распространенными формами рака органов пищеварения / Ш. Х. Ганцев, Ф. Х. Камилов, Л. Н. Кудряшова [и др.] // Креативная хирургия и онкология. — 2011. — № 3. — С. 19-25. # Аутоиммунитет и рак. Новые подходы к ранней диагностике злокачественного роста / М. М. Дамиров, И. Н. Тютерева, Ш. Х. Ганцев [и др.] // Креативная хирургия и онкология. — 2011. — № 3. — С. 89-93. # Тромбоэмболия легочной артерии: частота, причины и пути профилактики в онкологии / Ганцев Ш. Х., Каримов А. И., Огий И. И., Хуснутдинов Ш. М., Ишмуратова Р. Ш., Маматова Г. У., Самышина Е. А., Кзыргалин Ш. Р. / Креативная хирургия и онкология. — 2011. -№ 4. — С. 16-21. # Обоснование объема мультиорганных операций при колоректальном раке / Ганцев Ш. Х., Хуснутдинов Ш. М., Парфенов А. Ю. /Креативная хирургия и онкология. — 2011. — № 1. — С. 4-11. # Эффективность эндоскопических методов гемостаза при кровотечении портального генеза у больных циррозом печени / Абдурахманов Б. А., Ганцев Ш. Х., Kyлакеев O.K. / Анналы хирургической гепатологии. — 2011. — Т. 16. — № 3. — С. 65-71. # Динамика изменения биохимического состава периферической лимфы при раке молочной железы / Ганцев Ш. Х., Султанбаев А. В., Ишмуратова Р. Ш., Фролова В. Ю., Кзыргалин Ш. Р. / Опухоли женской репродуктивной системы. — 2011. — № 4. — С. 37-42. # Особенности проявления заболеваемости раком легкого среди мужского населения на территориях отличных по экологическим характеристикам / Кириллова Э. В., Ефимов Г. Е., Ганцев Ш. Х., Кайданек Т. В., Моисеенко Ю. И., Ручкин В. Н. / Медицинский альманах. — 2011. — № 5. — С. 99-104. # Эмболизаиия селезеночной артерии в сочетании с миниинвазивными вмешательствами в лечении диуретикорезистентного асцита у больных циррозом печени / Абдурахманов Б. А., Ганцев Ш. Х., Кулакеев O.K. / Анналы хирургической гепатологии. — 2011. — Т. 16. — № 4. — С. 51-55. # Способ профилактики метастазирования при диагностике и лечении меланомы кожи / Ганцев Ш. Х., Ишмуратова Р. Ш., Зайнуллин Ф. Ш., Фролова В. Ю. / Креативная хирургия и онкология. — 2011. — № 1. — С. 103. # Анализ результатов стадирования рака молочной железы по критерию рNexvivo с использованием новых технологий / Ганцев Ш. Х., HorstmannR., Галеев М. Г., Ишмуратова Р. Ш., Фролова В. Ю., Хуснутдинов Ш. М., Турсуметов Д. С., Кзыргалин Ш. Р., Сулайманова Р. Т., Уразин Р. Р., Иванов Д. Е. / Креативная хирургия и онкология. — 2011. — № 3. — С. 4-9. # Фоновые и предраковые заболевания шейки матки у нерожавших женщин, развившиеся после прерывания первой беременности медицинским абортом / Бадретдинова Ф. Ф., Ганцев Ш. Х., Трубин В. Б. / Здоровье семьи — 21 век. — 2012. — № 4. — С. 1. # Возможности нового способа комбинированного лечения больных раком желудка / Ганцев Ш. Х., Арыбжанов Д. Т. / Медицинская наука и образование Урала. — 2012. — Т. 13. — № 2. — С. 93-96. # Неолимфогенез и профиль экспрессии хемокинов при раке молочной железы / Ш. Х. Ганцев, А. Г. Пухов, Э. К. Хуснутдинова и др. // Креативная хирургия и онкология. — 2012. — № 1. — С. 4-9. # Ингибирование клеточной инвазии и индуцированиеаноикоза в клетках меланомы у мышей при помощи противовоспалительного препарата DTCM-глутаримида / А. Канеда, Ш. Х. Ганцев, К. Умезава // Креативная хирургия и онкология. — 2012. — № 3. — С. 4-9. # Логистика лимфогенного метастазирования при раке молочной железы / Ганцев Ш. Х., Умезава К., Султанбаев А. В., Ишмуратова Р. Ш., Фролова В. Ю., Ахметов А. Т., Фазлыева Э. А., Кзыргалин Ш. Р. / Креативная хирургия и онкология. — 2012. — № 2. — С. 10. # Вторичная профилактика рака шейки матки путем разработки и реализации системы оптимизации диагностических и лечебно-реабилитационных мероприятий при фоновых и предраковых заболеваниях шейки матки / Бадретдинова Ф. Ф., Ганцев Ш. Х., Трубин В. Б. / Опухоли женской репродуктивной системы. — 2012. № 3-4. — С. 133—139. # Онкология: стратегия развития Ганцев Ш. Х. / Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — 2012. — Т. 17. — № 3. — С. 24-27. # Комбинация миниинвазивных технологий с превентивной реконструкцией гепатопортальной гемодинамики в лечении диуретикорезистентного асцита у больных циррозом печени/ Ганцев Ш. Х., Абдурахманов Б. А. / Паллиативная медицина и реабилитация. — 2013. — № 3. — С. 16-19. # Применение комплексной системы лечебно — реабилитационных мероприятий у женщин с акушерскими травмами шейки матки при первых родах / Бадретдинова Ф. Ф., Ганцев Ш. Х., Трубин В. Б. / Уральский медицинский журнал. — 2013. — № 3 (108). — С. 101—105. # Влияние реализованного перитуморального постнатального индуцированного неолимфангиогенеза на выживаемость при раке молочной железы / Ганцев Ш. Х., Кзыргалин Ш. Р., Ишмуратова Р. Ш., Турсуметов Д. С. / Онкология. Журнал им. П. А. Герцена. — 2014. — Т. 2. — № 5. — С. 16-20. # Особенности липидного спектра сыворотки крови у работников предприятий химического комплекса / Ш. Х. Ганцев, Г. Г. Бадамшина, Г. В. Тимашева, Л. К. Каримова, А. Э. Бакирова // Общественное здоровье и здравоохранение. — 2014. — № 1. — С. 41-46. # Обоснование и основные принципы мультидисциплинарного подхода в онкологии / Ганцев Ш. Х., Рахматуллина И. Р. / Практическая онкология. — 2015. — Т. 16. — № 2. — С. 39-43. === 2011—2015 йылдарҙағы асыштары === # Способ моделирования цирроза печени с синдромом портальной гипертензии. Патент на изобретение № 2410762, зарегистрирован 27.01.2011 г. Соавторы: Абдурахманов Б. А., Арыбжанов Д. Т. # Способ портокавального шунтирования при циррозе печени с синдромом портальной гипертензии. Патент на изобретение № 2410038, зарегистрирован 27.01.2011 г. Соавторы: Абдурахманов Б. А., Абдулова А. Р. # Способ локальной химиотерапии метастазов в печень. Патент на изобретение № 2411018, зарегистрирован 10.02.2011 г. Соавторы: Ишмуратова Р. Ш., Ганцев К. Ш., Лиходед В. А., Аюпов Р. Т., Сулейманов Н. М. и др. # Способ реабилитации больных раком молочной железы (варианты). Патент на изобретение № 2413526, зарегистрирован 10.03.2011 г. Соавторы: Ганцева Н. Р., Кудашкина Н. В., Рахматуллина И. Р. # Способ моделирования неолимфогенеза в эксперименте. Патент на изобретение № 2422914, зарегистрирован 27.06.2011 г. # Способ местного пролонгированного химиотерапевтического лечения местнораспространенного нерезектабельного железистого рака органов малого таза. Патент на изобретение № 2437660, зарегистрирован 27.12.2011 г. Соавторы: Хамитова Г. В., Аюпов Р. Т., Ишмуратова Р. Ш. и др. # Инъекционный растворитель пролонгированного действия для приготовления средств, применяемых при лечении гинекологических заболеваний в области онкологии. Патент на изобретение № 2438653, зарегистрирован 10.01.2012 г. Соавторы: Шикова Ю. В., Лиходед В. А., Хамитова Г. В. и др. # Средство для лечения онкологических заболеваний женской половой сферы с 5-фторурацилом и метронидазолом. Патент на изобретение № 2445097, зарегистрирован 20.03.2012 г. Соавторы: Шикова Ю. В., Лиходед В. А., Ишмуратова Р. Ш., Хамитова Г. В. и др. # Способ местного пролонгированного химиотерапевтического лечения местнораспространенного нерезектабельного железистого рака органов пищеварения. Патент на изобретение № 2460530, зарегистрирован 10.09.2012 г. Хамитова Г. В., Аюпов Р. Т., Ишмуратова Р. Ш. и др. # Способ определения радикальности операции при раке кожи. Патент на изобретение № 2465587, зарегистрирован 27.10.2012 г. Соавторы: Ишмуратова Р. Ш.,Султанбаев А. В., Турсуметов Д. В., Уразин Р. Р. # Биоматериал и средство с биоматериалом, стимулирующее противоопухолевую активность. Патент на изобретение № 2526160, зарегистрирован 25.06.2013 г., публикация патента: 20.08.2014 г. Авторы Ганцев Ш. Х., Шикова Ю. В., Амиров Р. А., Кзыргалин Ш. Р. == Танылыуы == * [[2008 йыл|2008]]: Почёт ордены — өлгәшелгән уңыштары һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн;<ref>[https://www.lawmix.ru/expertlaw/61570 Указ Президента Российской Федерации от 29 апреля 2008 г. № 623] «О награждении государственными наградами Российской Федерации»;</ref> * [[2002 йыл|2002]]: Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре — эшмәкәрлегендә фәнни хеҙмәттәре өсөн;<ref>[https://www.lawmix.ru/expertlaw/160144/ Указ Президента Российской Федерации от 21 сентября 2002 г. № 1023] «О награждении государственными наградами Российской Федерации»;</ref> * [[1995 йыл|1995]]: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре — медицина фәндәре өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн;<ref>[http://volganews.info/oblast5/terrarn/ip-ksgwfb7.htm Указ Президента Республики Башкортостан от 14 июня 1995 г. № УП-356] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427193208/http://volganews.info/oblast5/terrarn/ip-ksgwfb7.htm |date=2016-04-27 }} «О присвоении почётного звания „Заслуженный деятель науки Республики Башкортостан“ работникам Башкирского государственного медицинского института»;</ref> * [[2009 йыл|2009]]: Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы — «Научно-технические основы информатизации высшего профессионального (медицинского) образования в Республике Башкортостан» хеҙмәте өсөн;<ref>[http://zakon-region3.ru/1/62577 Указ Президента Республики Башкортостан от 25 сентября 2009 г. № УП-554] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509202554/http://zakon-region3.ru/1/62577 |date=2016-05-09 }} «О присуждении Государственных премий Республики Башкортостан 2009 года в области науки и техники»;</ref> * 2009: Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (медицина фәндәре бүлексәһе буйынса); * 2009: Рәсәй тәбиғәт академияһы ағза-корреспонденты; * 2008: «Изге эштәр» номинацияһында «Беҙҙең заман геройы» телевизион йәмәғәт премияһы («Бөтә Өфө» телеканалы һәм Өфө ҡалаһы ҡала хакимиәте менән берлектә ойошторолған).<ref>[http://www.gorobzor.ru/newsline/obschestvo/v-ufe-proshla-yubileynaya-ceremoniya-vrucheniya-premii-geroy-nashego-vremeni-2008-27-10-2008 В Уфе прошла юбилейная церемония вручения премии «Герой нашего времени — 2008».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428014246/http://www.gorobzor.ru/newsline/obschestvo/v-ufe-proshla-yubileynaya-ceremoniya-vrucheniya-premii-geroy-nashego-vremeni-2008-27-10-2008 |date=2016-04-28 }} Статья на сайте «Горобзор», 27.10.2008;</ref> Профессор Ш. Х. Ганцев РАЕ «Labore et Scientia» («Трудом и Знанием») ордены, «Рәсәй профессионалы», «Медицинаны һәм һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүҙә күрһәткән хеҙмәте өсөн», «Батырлыҡ һәм гуманизм өсөн» миҙалдары, Рәсәй паллиатив ярҙам фондының «Ғилми мәктәп булдырған өсөн» дипломы менән бүләкләнде. == Ижтимағи эшмәкәрлеге == * [[1992 йыл|1992]]—[[2012 йыл|2012]]: Башҡортостан Республикаһы онкологтар ассоциацияһы президенты; * 2012: Башҡортостан Республикаһы онкологтары йәмғиәте рәйесе; * [[2007 йыл]]дан алып: Яман шешкә ҡаршы хәйриә фонды ойоштора; * [[2011 йыл]]дан алып: Башҡортостан Республиканың Медицина Лигаһы президенты; * 2012: «Превентив медицина» профессиональ берләшмә проектының лидеры һәм инициаторы; * [[2013 йыл]]дан алып: Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы ағзаһы, [[2015 йыл]]дан — Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы рәйесе урынбаҫары; * [[2014 йыл]]дан алып: Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының фән һәм мәғарифты үҫтереү буйынса комиссия ағзаһы. «Сколково» Технопаркы йәмғиәт фәнни-техник советы рәйесе. Волга буйы федераль округында граждандар йәмғиәте институттарын үҫтереү буйынса Йәмәғәтселек советы ағзаһы. 2013 йылдың июнендә Ш. Х. Ганцев Мәскәүҙә "Халыҡ фронты «Рәсәй өсөн» (халыҡ фронты йәмғиәте) Дөйөм Рәсәй йәмәғәт хәрәкәтенең ойоштороу съезында Башҡортостан Республикаһы делегаты сифатында ҡатнаша. == Ғаилә ялы == [[Файл:Шамиль_Ханафиевич_Ганцев_и_Тамара_Тансыккужина.jpg|слева|мини|300x300пкс|Профессор Ш. Х. Ганцев (һулда алғы планда) һәм гроссмейстер [[Танһыҡҡужина Тамара Михаил ҡыҙы|Т. Танһыҡҡужина]] донъя чемпионының бер үк ваҡыттағы уйын сеансы ваҡытында]] Шамил Хәнәфи улы һәм ҡатыны Резеда Наил ҡыҙы ике бала тәрбиәләп үҫтергән, улар табип ғаилә традицияларын лайыҡлы дауам итә, һөнәри эшмәкәрлектәрендә ҙур уңыштарға өлгәшә. Улы, Ганцев Камил Шамил улы (1975 йылда тыуған),<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/ukazateli/2-statya/10638-gantsev-kamil-shamilevich Ганцев Камиль Шамилевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в Башкирской энциклопедии;</ref> — медицина фәндәре докторы,<ref>[http://medical-diss.com/medicina/uluchshenie-rezultatov-nestandartnyh-operatsiy-v-abdominalnoy-onkologii Ганцев Камиль Шамилевич. Улучшение результатов нестандартных операций в абдоминальной онкологии.] 14.00.27 — хирургия, 14.00.14 — онкология. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора медицинских наук. Уфа, 2005;</ref>,, табип-онколог. Ҡыҙы, Ишмуратова Рената Шамил ҡыҙы<ref>[http://www.famous-scientists.ru/10702/ Ишмуратова Рената Шамилевна] в Энциклопедии «Известные учёные»;</ref> — медицина фәндәре кандидаты,<ref>[http://medical-diss.com/medicina/klinicheskoe-prognozirovanie-i-vozmozhnosti-profilaktiki-retsidivov-u-bolnyh-rakom-obodochnoy-kishki Ишмуратова Рената Шамилевна. Клиническое прогнозирование и возможности профилактики рецидивов у больных раком ободочной кишки.] 14.00.14 — онкология. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата медицинских наук. Уфа, 2005.</ref> табип-онколог. БДМУ Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр. Шамил Хәнәфи улының алты ейәне бар: Ришат, Искәндәр, Аделия, Алһыу, Ғәбделкәрим, Тимур. Шамил Хәнәфи улы оҙаҡ ваҡыт тарих һәм мәҙәниәт менән бәйле әйберҙәр коллекцияһы йыйыу менән шөғөлләнә. Бала сағынан маркалар йыя, ә беренсе кластан алып фотоға төшөр. Бөгөн уның бер нисә ҙур коллекцияһы: фотоаппараттар, сәғәттәр (улар араһында, мәҫәлән, Ҡышҡы һарайҙы штурмлауҙа ҡатнашҡан матростың ҙур хронометры), фарфорҙан, металдан, быяланан, ағастан бер нисә йөҙ ҡыңғырауы бар. Хәҙерге заман спорт атрибутикаһы коллекцияһына ҙур чемпионаттарҙың футбол тубы ла индерелгән. == Әҙәбиәт == * [http://ahrb.ru/poleznoe/stati/nggataullin-k-70-letiyu-organizacii-kafedry-gospitalnoj-hirurgii/ Очерки истории кафедры госпитальной хирургии (к 70-летию организации кафедры)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180604042425/http://ahrb.ru/poleznoe/stati/nggataullin-k-70-letiyu-organizacii-kafedry-gospitalnoj-hirurgii/ |date=2018-06-04 }} / ''Н. Г. Гатауллин.'' — Уфа, 2007. — Публикация на сайте Ассоциации хирургов Республики Башкортостан. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|83717}}{{V|16|04|2021}} * Ганцев Шамиль Ханафиевич на сайте «Кто есть кто в Республике Башкортостан»; * Ганцев Шамиль Ханяфиевич на официальном сайте Академии наук Республики Башкортостан; * Ксения Лаптева. Профессор Ганцев: «Когда я вижу объявления „Лечу рак“, чуть не плачу». Интервью на сайте МКС (Медиакорсеть), 24.05.2009; * Известный онколог из Башкирии Шамиль Ганцев: «Следующим поколениям будет легче бороться с раком». Интервью на сайте газеты «Комсомольская правда», 18 марта 2013; * Биктимир Абдрашитов. Шамиль Ганцев: «Врачей на работу нужно брать по конкурсу». Интервью на сайте proufu.ru, 04.07.2013; * В Уфе директор НИИ онкологии БГМУ Шамиль Ганцев предложил принимать врачей на работу по конкурсу. Интервью на сайте РИА «Башкирия», 19 февраля 2014. Видео; * Шамиль Ганцев. Интервью ИА «Башинформ», 26 декабря 2014 г. Видео; * Большая страна. Профессор Ш. Х. Ганцев. Интервью телекомпании ОТР, 2 февраля 2015 г. Видео; * Вести. Интервью — Шамиль Ганцев, завкафедрой онкологии БГМУ, член Общественной палаты России. Телеканал «Россия-24» — «Башкортостан», 22 сентября 2015. Видео. [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәйҙең уйлап табыусылары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:19 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1951 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:СССР хирургтары]] 4gb62qb15ayo9eni6an0gbwwg3hew1y Вьентьян 0 143000 1296830 1179764 2026-05-13T21:37:54Z ~2026-28931-98 47805 1296830 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Вьентьян |оригинальное название = {{lang-lo|ວຽງຈັນ/ວຽງຈັນທນ໌}} |изображение = Vientiane montage.jpg |страна = Лаос |герб = Vientiane Emblem.png |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_dir = N|lat_deg = 17|lat_min = 58|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 102|lon_min = 36|lon_sec = |CoordAddon = type:city(200000)_region:LA |размер карты страны = 300 |размер карты региона = 300 |размер карты района = |вид региона = Лаостың административ бүленеше{{!}}Префектура |регион = Вьентьян (префектура){{!}}Вьентьян |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = Синлавонг Кхутпхайтхун |дата основания = 1560 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь =3920 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 1 003 742 |год переписи = 2015 |плотность = |агломерация = |этнохороним = вьентьянцы |часовой пояс = +7 |DST = |телефонный код = +856 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Vientiane |сайт = |язык сайта = }} '''Вьентья́н''' ({{lang-lo|ວຽງຈັນ/ວຽງຈັນທນ໌}} {{IPA|[ʋíəŋ tɕàn]}} — ''Виангтян''<ref>Словарь географических названий Лаоса. — М.: ЦНИИГАиК, 1988. — С. 14.</ref>) — [[Лаос]]тың баш ҡалаһы (1563 йылдан<ref name="hist">{{cite web|title=Vientiane|url=http://encyclopedia.farlex.com/Laotian+capital|publisher=Farlex Encyclopedia|accessdate=25 November 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723010205/http://encyclopedia.farlex.com/Laotian+capital |date=23 July 2011 }}</ref>). Илдең иң ҙур ҡалаһы һәм иң эре иҡтисади үҙәге. [[Меконг]] йылғаһында, [[Таиланд]] менән сик буйында урынлашҡан. Халыҡ һаны (баһа, 2012) — 797 130 кеше<ref>{{cite web|url=http://www.lsb.gov.la/en/Population%20and%20Demography1.php|title=Population and Demography|work=Lao Statistics Bureau|accessdate=2015-03-28|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402174907/http://www.lsb.gov.la/en/Population%20and%20Demography1.php|archivedate=2015-04-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402174907/http://www.lsb.gov.la/en/Population%20and%20Demography1.php |date=2015-04-02 }}</ref>. == Этимологияһы == [[Пали]] теленән ([[тхеравада]] [[буддизм]]ынан) тәржемә иткәндә ҡаланың атамаһы «сандал ҡалаһы ағасы» тип аңлатыла, был боронғо лаос телендәге яҙмалар менән раҫлана. Хәҙерге [[лаос теле]]ндә ҡаланың атамаһы уның әйтелешенә тап килтерелеп яҙыла, үҙ сиратында был ҡала атмаһының мәғәнәһен төрлөсә аңлатыуҙар барлыҡҡа килтерә. Мәҫәлән, лаос халҡының күбеһе ҡаланың атамаһы «ай ҡалаһы» тип аңлайҙар, ул 'ай' (ຈັນ йәғни ຈັນທຣ໌ {{lang-sa|चन्द्र}} — ''чандра'') һәм 'сандал ағасы' (ຈັນ йәғни ຈັນທນ໌ {{lang-sa|चन्दन}} — ''чандана'') һүҙҙәренең хәҙерге лаос телендә бер үк әйтелә һәм яҙыла ('чан'). Башҡа телдәрҙә лә {{lang-th|เวียงจันทน์}}, һәм {{lang-km|វៀងចន្ទន៍}}, уның мәғәнәһе атамаһы «сандал ҡалаһы ағасы» тип аңлатыла. «Вьентьян» романлаштырылған әйтелеше сығышы менән [[француз теле]]нән һәм был ҡаты «ч» француз телендә әйтелешенең ҡатмарлы булыуына бәйле. == Тарихы== [[Файл:Wat Si Muang.jpg|thumb|left|225px|Вентьянда Ват Си Мыанг монастыры]] [[Файл:Buddha sculptures at That Luang.jpg|240px|thumb| Пха Тхат Луангта буддалар һәйкәлдәре]] [[Пхра Лак Пхра Лам]] лаос эпосына ярашлы, Вьентьян принц Тхаттарадтха тарафынан нмгеҙләнгән, был ваҡиға принц ҡустыһы файҙаһына тәхеттән баш тартып ''Муонг Интхапатха Маха Накхоне'' легендар короллегенән киткәс була. Башта Тхаттарадтха основал город по названием ''Маха Тхани Си Фан Фао'' на западном берегу [[Меконг]] тың көнбайыш яр буйында (хәҙерге [[Таиланд]]тың [[Удонтхани]] ҡалаһы урыныда) ''Маха Тхани Си Фан Фао'' тип исемләнгән ҡалаға нигеҙ һала, әммә бер ваҡыт 7 башлы наг принцҡа йылғаның ҡаршылағы көнсығыш яр буйында яңы ҡаланы нигеҙләргә кәңәш итә. Тхаттарадтха йылғаның көнсығыш ярындағы ҡаланы ''Чантхабули Си Саттакханахуд'' тип атай. [[Файл:PhaThatLuang.jpg|thumb|240px|Пха Тхатлуанг]] Күпселек тарихсылар фекеренсә, башта Вьентьян аҙаҡ Пха Тхатлуанг буддист ғибәҙәтханаһы менән алыштырылған индуист ғибәҙәтханаһы тирәһендә үҫкән кхмер торамаһы була. XI һәм XII быуаттарҙа, фараз буйынса лаостар һәм тайҙар Көньяҡ Ҡытайҙан [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ға күскәс, кхмерҙар лаос цивилизацияһы тарафынан ҡыҫырыҡлана, үлтерелә йәки ассимиляциялана. 1354 йылда Фа Нгум [[Лансанг]] короллегенә нигеҙ һалғас, Вьентьян мөһим административ үҙәккә әүрелә. [[Бирма]]ның баҫып инеүенән хафаланып, король Сеттатират 1563 йылда баш ҡаланы Вьентьянға күсерә<ref>[http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20101120-248232.html Vientiane marks 450 years anniversary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150811185036/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20101120-248232.html |date=2015-08-11 }}</ref>. 1707 йылда Лансанг ҡолағас, Вьентьян бойондороҡһоҙ [[Вьентьян (короллек)|Вьентьян короллегенең]] баш ҡалаһы булып китә. 1779 йылда ул яулап алына һәм [[Таиланд|Сиамдың]] вассалы булып китә. 1827 йылда король Анувонг уңышһыҙлыҡҡа тарыған ихтилал күтәргәндән һуң, Сиамдың ғәскәре Вьентьянды нигеҙенә тиклем яға һәм талай. XIX быуат аҙағында француздарҙың килеүгә Вьентьян тулыһынса кешеһеҙ булып урман менән ҡаплана. 1893 йылда бында француздар үҙ власын урынлаштыра, ә 1899 йылда Вьентьян Лаос француз протекторатының баш ҡалаһы булып китә. Француздар ҡаланы һәм буддист ғибәҙәтханаларҙы (шул иҫәптән Пха Тхатлуанг ғибәҙәтханаһын) тергеҙә һәм үҙҙәренән һуң күп кенә колониаль биналарҙы ҡалдыра. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда бер аҙ ҡаршылыҡ күрһәткәндән һуң, ҡала Сако Масанори командалығындағы Япония армияһы тарафынан оккупациялана<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=Far East and Australasia|url=http://www.cpamedia.com/politics/japan_in_laos/|publisher=|accessdate=25 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101121140017/http://cpamedia.com/politics/japan_in_laos/|archivedate=2010-11-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121140017/http://cpamedia.com/politics/japan_in_laos/ |date=2010-11-21 }}</ref>. Ҡала 1945 йылдың 24 апрелендә [[Франция]] армияһы тарафынан «азат ителә»<ref name="autogenerated1">[http://books.google.com.au/books?id=e5Az1lGCJwQC&pg=PA736&lpg=PA736&dq=vientiane+1945&source=bl&ots=mjnyNCVJEd&sig=P_VsFZKGfm3CrWdu9hD7dZgigYA&hl=en&ei=ZCTtTOiwDYfWvQO_m8DTAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CC4Q6AEwBzge#v=onepage&q=vientiane%201945&f=false Far East and Australasia 2003 — Google Books]</ref>. 1949 йылдан Вьентьян — бойондороҡһоҙ [[Лаос короллеге]]нең баш ҡалаһы. Лаоста Граждандар һуғышы осоронда (1960—1973), ил хөкүмәте һәм Патет Лао етәкләгән партизандар араһында барған көрәш арышында, Вьентьян бер нисә мәртәбә ҡулдан ҡулға күскән<ref name=autogenerated1 />. 1975 йылдың 2 декабрендә Патет Лаоның коммунистик хәрәкәтәе Вьентьян өҫтөндә контроль урынлаштыра һәм Лаос Халыҡ-Демократик Республикаһын ойошторолоуҙы иғлан итә, бының менән илдә Граждандар һуғышы тамамлана. == Климаты == {{Климат местности | Ширина = 70% | Положение = center | Место_род = Вьентьян | Источник = [http://climatebase.ru/station/48940/ Climatebase] | Янв_ср = 22.9 | Янв_ср_осад = 7 | Фев_ср = 24.8 | Фев_ср_осад = 13 | Мар_ср = 27.6 | Мар_ср_осад = 33 | Апр_ср = 29.4 | Апр_ср_осад = 84 | Май_ср = 28.8 | Май_ср_осад = 245 | Июн_ср = 28.5 | Июн_ср_осад = 279 | Июл_ср = 28.1 | Июл_ср_осад = 272 | Авг_ср = 27.8 | Авг_ср_осад = 334 | Сен_ср = 27.7 | Сен_ср_осад = 297 | Окт_ср = 27.3 | Окт_ср_осад = 78 | Ноя_ср = 25.3 | Ноя_ср_осад = 11 | Дек_ср = 22.9 | Дек_ср_осад = 2 | Год_ср = 26.7 | Год_ср_осад = 1660 | Янв_ср_мин = 16.5 | Янв_ср_макс = 28.5 | Фев_ср_мин = 18.7 | Фев_ср_макс = 30.5 | Мар_ср_мин = 21.5 | Мар_ср_макс = 33.0 | Апр_ср_мин = 23.9 | Апр_ср_макс = 34.5 | Май_ср_мин = 24.5 | Май_ср_макс = 33.0 | Июн_ср_мин = 24.9 | Июн_ср_макс = 32.0 | Июл_ср_мин = 24.7 | Июл_ср_макс = 31.5 | Авг_ср_мин = 24.5 | Авг_ср_макс = 31.1 | Сен_ср_мин = 24.1 | Сен_ср_макс = 31.1 | Окт_ср_мин = 22.9 | Окт_ср_макс = 31.1 | Ноя_ср_мин = 19.8 | Ноя_ср_макс = 30.0 | Дек_ср_мин = 16.7 | Дек_ср_макс = 28.3 | Год_ср_мин = 21.9 | Год_ср_макс = 31.2 | Янв_а_мин = 3.9 | Янв_а_макс = 41.0 | Фев_а_мин = 8.0 | Фев_а_макс = 38.0 | Мар_а_мин = 11.7 | Мар_а_макс = 39.0 | Апр_а_мин = 16.0 | Апр_а_макс = 41.0 | Май_а_мин = 12.0 | Май_а_макс = 42.0 | Июн_а_мин = 15.0 | Июн_а_макс = 39.5 | Июл_а_мин = 15.0 | Июл_а_макс = 39.0 | Авг_а_мин = 16.0 | Авг_а_макс = 37.8 | Сен_а_мин = 14.5 | Сен_а_макс = 39.0 | Окт_а_мин = 11.0 | Окт_а_макс = 41.0 | Ноя_а_мин = 8.3 | Ноя_а_макс = 39.0 | Дек_а_мин = 6.0 | Дек_а_макс = 36.3 | Год_а_мин = 3.9 | Год_а_макс = 42.0 }} == Иҫтәлекле урындары == [[Файл:Vientiane-pha that luang.jpg|thumbnail|190px|left|Вьентьянда Тхат-Луанг ғибәҙәтханаһы]] * Будда-парк * Ват Пхакео * Лаос милли музейы * Патусай триумфаль аркаһы * Тхат-Луанг ғибәҙәтхана комплексы * Тхат Дам * Ват Онг Теу Махавихан ғибәҙәтханаһы * Ват Симыанг ғибәҙәтханаһы * Ват Сисакет * Ват Сок Палуанг ғибәҙәтханаһы Вьентьянда [[мәсет]], бер нисә сиркәү, шулай уҡ отелдәр, клубтар һәм дискотекалар бар. == Уҡыу йорттары == * Лаос милли университеты == Транспорты == Ҡаланан йыраҡ булмаған урында урынлашҡан [[Меконг]] йылғаһы аша тай-лаос дуҫлыҡ күпере, Вьентьянды [[Таиланд]]тың [[Нонгкхай]] ҡалаһы менән тоташтыра. Күпер буйынса автомобилдәр хәрәкәте 1994 йылда асыла. 2009 йылда [[Нонгкхай]] ([[Таиланд]]) һәм [[Тханаленг]] ([[Лаос]]) станциялары араһында тимер юл бәйләнеше асыла. Киләсәктә Вьентьянға тиклем тимер юлды дауам итеү күҙҙаллана. Вьентьян ҡалаһы Ватай халыҡ-ара аэропорты менән хеҙмәтләндерелә, бынан самолёттар [[Вьетнам]]ға, [[Камбоджа]]ға, Таиландҡа, [[Малайзия]]ға һәм [[Ҡытай]]ға оса. == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг|Таиланд}} [[Бангкок]], [[Таиланд]] * {{Флаг|Бангладеш}} [[Читтагонг]], [[Бангладеш]] * {{Флаг|Камбоджа}} [[Пномпень]], [[Камбоджа]] * {{Флаг|США}} [[Орландо (ҡала)|Орландо]], [[АҠШ]] * {{Флаг|Вьетнам}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]] * {{Флаг|Индонезия}} [[Чиребон]], [[Индонезия]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{навигация}} {{Меконг буйында ҡалалар һәм илдәр}} {{Азия баш ҡалалары}} [[Категория:Лаос ҡалалары]] inbsaa4m2qq2kyg3rxfl4uuffl8nqu1 Бенедикт Спиноза 0 144822 1296750 1263053 2026-05-13T13:54:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296750 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бенедикт Спиноза''' ({{lang-la|Benedictus de Spinoza}}Benedictus de Spinoza, тыумышы '''Барух Спиноза''', {{lang-he|ברוך שפינוזה}}ברוך שפינוזה{{lang-he|ברוך שפינוזה}}; [[24 ноябрь]] [[1632 йыл]], [[Амстердам]] — [[21 февраль]] [[1677 йыл]], Гаага) — [[нидерланд]] философ-рационалисы һәм сығышы менән йәһүд булған натуралист, Яңы заман философияһының төп вәкилдәренең береһе<ref name="ph">{{Источник/НФЭ|Спиноза|[[Соколов, Василий Васильевич (философ)|Соколов В. В.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/2825.html}}</ref>. == Биографияһы == Барух де Спиноза [[Йәһүдтәр|йәһүд]]-сефардтар ғаиләһендә тыуа, уларҙың ата-бабалары [[Португалия]]нан ҡыуылғандан һуң [[Амстердам]]да төпләнә. Михаэль (Габриэль Алварес) һәм Ханна Дебора де Спиноза ғаиләһендә биш бала була: Исаак, Ребекка (икеһе лә Михаэлдең беренсе никахынан), Мириам, Барух һәм Габриэль. Әсәйҙәре бик иртә, 1638 йылда, Барухҡа ни бары алты йәш тулғанда, [[туберкулёз]] сиренән вафат була. 1654 йылда вафатына тиклем атаһы уңышлы эшләгән ғаилә фирмаһы хужаһы. Спиноза «Эц Хаим» башланғыс дини мәктәбенә йөрөй, унда [[Йәһүд теле|иврит]] телен, Раша комментарийҙары менән Тораны, Талмудты һәм башҡа раввиндар әҙәбиәтен, шулай уҡ йәһүд дине нигеҙҙәрен һәм риториканы өйрәнә. Шунда уҡ ул [[Ибн Рөшд|Аверроэс]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре менән таныша. Аҙағыраҡ [[Латин теле|латин]] теле буйынса дәрестәр ала. Спиноза [[Португал теле|португал]], [[Испан теле|испан]], [[Нидерланд теле|нидерланд]] һәм бер аҙ [[Француз теле|француз]] һәм итальян телдәрендә һөйләшә, әҙәби [[Йәһүд теле|ивритты]] яҡшы белә; ғаилә теле, моғайын, [[Сефард теле|ладино]] (сефард) теле булғандыр. Раввиндар — хахам һәм дин таратыусы Исаак Абоаб-да-Фонсека (артабан, күрәһең, Спинозаны диндән айырыуҙа ҡатнашҡандыр<ref>{{ВТ-ЕЭБЕ|Абоаб-да-Фонсека, Исаак бен-Давид}}</ref>), Менаше бен Исраэль һәм Саул Мойтейра<ref>Эмиль Эдмон Сессе, Еврейская философия, Одесса, издание книжного магазина Шермана, 1898 перевод с французского Бернштейн стр. 42</ref> Спинозаның тәүге уҡытыусылары була. [[Файл:Estudio_espinoza.jpg|слева|мини|183x183пкс|Өйөндәге эш кабинеты]] Спиноза ул ваҡытта уҡ Авраам ибн Эзра һәм Маймонид, Герсонид кеүек йәһүд философтарының хеҙмәттәрен өйрәнә, шулай уҡ Хасдай Крескастың «Аллаһ яҡтылығы» («''Ор Адонай''») трактаты һәм дини философ Авраам Коген Эррераның «Puerta del Cielo» («Йыһан ҡапҡалары»)<ref name="nch">Нечипуренко В. Н. Спиноза в зеркале еврейской философской и мистической традиции // Известия высших учебных заведений. Северо-Кавказский регион. Общественные науки. 2005, № 1. С.13 — 21</ref> китабы менән таныш була. Был авторҙарға [[Неоплатонизм|неоплатоник]] Иегуду Абрабанелде уның «Мөхәббәт тураһындағы диалогтары» («Dialoghi d' Amore») һәм [[Ислам фәлсәфәһе|ғәрәп-мосолман философтары]]: [[Әл-Фараби]], [[Әбүғәлисина]] һәм [[Ибн Рөшд|Аверроэсты]] уларҙың хеҙмәттәре менән өҫтәргә кәрәк. Атаһы вафат булғандан һуң Барух һәм уның ҡустыһы Габриэль фирмала идара итә башлай. Спинозаның «неортодоксаль» ҡараштары, уның сектанттарға (коллегианттар, протестантизмдағы бер ағым) яҡынлашыуы һәм ғәмәлдә [[Йәһүдилек|иудаизмдан]] ситләшеүе, тиҙҙән уны [[бидғәт]]тә ғәйепләүгә һәм йәһүд общинаһынан сығарыуға килтерә (херем, 1656 йылда).<ref>{{Cite web|url=http://toldot.com/tora/articles/articles_20029.html|title=Еретики и отлучения|author=Гедалия Спинадель|work=Иудаизм и евреи|date=|publisher=«Толдот Йешурун»}}</ref> Спиноза Бенедикт (латинса бәхетле) исемен ала, фирмалағы үҙ өлөшөн ҡустыһына һата ла, [[Амстердам]] ситендәге Оверкеркта төпләнә. Бында ул оҙаҡ йәшәмәй. Ҡабаттан әйләнеп ҡайта һәм (әлегә уға Амстердамда йәшәү рөхсәт ителгәнгә) экс-иезуит «күңелсәк доктор» ван ден Эндендың шәхси колледжына уҡырға инә, унда [[Латин теле|латин]] телен тәрәнерәк итеп камиллаштыра, [[Грек теле|грек]] телен, философиияны ([[Боронғо грек фәлсәфәһе|гре]]к, [[Урта быуат фәлсәфәһе|урта быуат]] философияһын һәм яңы философияны, шул иҫәптән Гоббс, Гассенди, [[Никколо Макиавелли|Макиавелли]], бәлки, [[Джордано Бруно]] хеҙмәттәрен дә), [[тәбиғи фәндәр]]ҙе уҡый, һүрәт төшөрөргә һәм оптик быялаларҙы шымартырға өйрәнә, [[Йәһүд теле|иврит]] теленән уҡыта. Бында ул [[Рене Декарт]] хеҙмәттәре менән таныша, шулай итеп, уның ижади эшмәкәрлек даирәһе киңәйә, әммә был уның «ысын инанысына» йоғонто яһамай. Декарт оҙаҡ ваҡыт Амстердамда йәшәһә лә, күрәһең, Спиноза менән ул бер ҡасан да осрашмағандыр — Спиноза ул мәлдә бик йәш була. Бенедикт янына тоғро булған дуҫтары һәм уҡыусылары — Симон де Врис (''Simon Joosten de Vries''), Ярих Еллес (''Jarig Jelles''), Питер Баллинг (''Pieter Balling''), Лодевейк Мейер (''[[:en:Lodewijk Meyer]]''), Ян Риувертс (''Jan Rieuwertsz''), фон Шуллер (''von Schuller''), Адриан Курбах (''[[:en:Adriaan Koerbagh]]''), Йоханнес Курбах (''Johannes Koerbagh''), Йоханнес Бауместер (''Johannes Bouwmeester'') һәм башҡалар йыйыла. 1660 йылда Амстердам [[синагога]]һы муниципаль властарға рәсми рәүештә мөрәжәғәт итеп, «әхләҡ һәм әҙәп нормаларын боҙған» өсөн Спинозаны хөкөм итеүен һорай. Спиноза тиҙ арала Амстердамдан ҡасып китергә мәжбүр була. Ул Рейнсбургтағы (ул саҡта коллегианттар үҙәге) Лейден ҡалаһы янындағы ауылда төпләнә. Линзаларҙы шлифовкалау уға йәшәүгә етерлек килем бирә. Ошонда ул «Алла, кеше һәм уның бәхете тураһында ҡыҫҡа трактат», «Аҡылды камиллаштырыу тураһында трактат», «Декарт философияһы нигеҙҙәренең» күпселек өлөшөн һәм «Этиканың беренсе китабын» яҙа. Ҡайһы саҡта уға Лейдендан студенттар килгеләй. 1661 йылда Спинозаға Лондон короллеге ғилми йәмғиәте рәйестәренең береһе Генри Ольденбург килә, уның менән байтаҡ йылдар хат алышҡан була. 1663 йылдың июнендә Спиноза Ворбюргҡа, Гаага янына күсенә, унда физик һәм математик Христиан Гюйгенс, филолог Фосс менән таныша. 1664 йылда Гаагала «Декарт философияһы нигеҙҙәрен» (тере сағында үҙенең Спиноза исеме аҫтында баҫтырылған берҙән-бер хеҙмәте) «Метафизик уйланыуҙар» хеҙмәте менән бергә баҫтырып сығара. [[Амстердам]]да «Теология-сәйәси трактатын» (1670) аноним рәүештә баҫтырғандан һуң Спинозаның [[Атеизм|атеист]] булыуы тураһындағы фекер нығына. Дәүләт башында философҡа ихтирам менән ҡараған ағалы-ҡустылы де Виттарҙың тороуы ғына (Ян де Витт картезиан ағымына ҡарай) Спинозаны етди эҙәрлекләүҙәрҙән ҡотҡара. Трактат менән параллель рәүештә ул «Йәһүд грамматикаһын» да яҙа. 1670 йылдың майында Спиноза Гаагаға күсенә (1671 йылда Павильюнсграхт (''Paviljoensgracht'') каналындағы йортта йәшәй; хәҙер был йорт [[Латин теле|латинса]] ''Domus Spinozana'' тип атала), ғүмеренең ахырынаса шул йортта ҡала. 1673 йылда Спиноза отказывается от приглашения пфальцского курфюрстан саҡырыу ала, әммә Гейдельбергск университетының философия кафедраһына эшкә урынлашыуҙан баш тарта, быны ул фекер әйтеү азатлығын юғалтырға теләмәүе менән аңлата. 1675 йылда Спиноза «Этикаһын» йомғаҡлай — был хеҙмәтендә философияһының бөтә төп положениелары системаға һалып бирелә. Әммә 1672 йылда ағалы-ҡустылы де Виттар дәүләт түңкәрелеше һөҙөмтәһендә властан ҡолатыла һәм үлтерелә. Шуға ла «Этика» тигән хеҙмәтен баҫтырып сығарыуҙан аяна, әммә хеҙмәттең ҡулдан яҙылған копиялары уның яҡын дуҫтары даирәһендә ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыла. 1675 йылда Спиноза немец математигы Эренфрид фон Чирнгаус менән таныша, ә 1676 йылда Гаагала туҡтап киткән [[Готфрид Лейбниц]] бер нисә тапҡыр Спиноза менән осраша. Спиноза йәкшәмбе көн, 1677 йылдың 21 февралендә, [[туберкулёз]] сиренән вафат була (был сир менән 20 йыл буйы яфалана, оптик линзаларҙы шымартыу ҙа, ул заманда дауалау сараһы тип танылған тәмәке тартыу ҙа уның сирен тәрәнәйтә), ни бары 44 йәшендә яҡты донъя менән хушлаша. Уның кәүҙәһен [[25 февраль|25 февралдә]] ерләп торалар, әммә тиҙҙән дөйөм ҡәбергә ерләйҙәр. 161 китаптан торған мөлкәте һатыла, документтарҙың бер өлөшө (шул иҫәптән хаттар ҙа) юҡ ителә. Спинозаның үҙенең теләге буйынса әҫәрҙәре Амстердам Rieuwertsz-да Еллестың баш һүҙе, баҫтырылған урынды һәм авторҙы атамайынса ({{lang-lat|B. d. S. Opera Posthuma}}B. d. S. Opera Posthuma) исеме менән баҫтырыла, 1678 йылда — нидерланд тәржемәһендә (''Nagelate Schriften'') баҫыла. Шул уҡ 1678 йылда Спинозаның бөтә әҫәрҫәрен дә баҫтырыу тыйыла. == Философияһы == [[Файл:Spinoza_Ethica.jpg|мини|355x355пкс|''Этика монографияһының титул бите'']] [[Файл:Spinoza_Tractatus_Theologico-Politicus.jpg|мини|368x368пкс|Дини-сәйәси трактат]] "Этике"ла, үҙенең төп әҫәрендә, Спиноза метафизиканы [[логика]]ға оҡшаш итеп яҙа, түбәндәгеләр тәҫдим ителә: # алфавит заданиеһы (база терминдарын билдәләү), # логика закондарын аныҡлау (аксиомаларҙы), # логик һығымталар юлы менән ҡалған бөтә положениеларҙы (теоремаларҙы) сығарыу. Әгәр аксиомалар дөрөҫ булһа, бындай эҙмә-эҙлелек һығымталарҙың дөрөҫлөгөн тәьмин итәсәк. == Метафизика == Спиноза өсөн метафизиканың маҡсаты — кешенең рухи тигеҙлеккә, ҡәнәғәтлеккә һәм шатлыҡҡа өлгәшеүе. Был маҡсатҡа кеше үҙенең тәбиғәтен һәм ғаләмдәге үҙ урынын танып белеү аша ғына өлгәшә ала. Ә был үҙ сиратында ысырбарлыҡтың тәбиғәтен танып белеүҙе талап итә. Шуға күрә Спиноза йәшәйеште тикшереүгә мөрәғәт итә, сөнки йәшәйеш аңды билдәләй. === Субстанция === === Атрибут === ==== Протяжение ==== ==== Фекерләү ==== === Сәбәп === === Аффекттар === === «Философ барокко» === == Рәсәйҙә Спиноза философияһы == 1906 йылда Ҡаҙанда Мих. Лопаткин "Дини-сәйәси трактат"ты тәржемә итә, ә 1935 йылда был хеҙмәт Мәскәүҙә А. Ранович редакцияһында һәм Г. С. Тымянскийҙың дөйөм редакцияһында ҡабатлап баҫтырыла. 1927 йылдың мартында Коммунистик академияның философия секцияһында «Спинозаның вафатына 250 йыл тулыуға ҡарата» юбилей ғилми сессияһы үткәрелә.<ref>[http://www.litmir.net/br/?b=152055&p=444 Читать «Новая философская энциклопедия. Том первый. А — Д.» — Коллектив авторов — Страница 444 — ЛитМир.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323230816/http://www.litmir.net/br/?b=152055&p=444 |date=2014-03-23 }}</ref>. Феофан Прокопович, Александр Галич һәм Николай Надеждин кеүек авторҙар үҙ эштәрендә Спиноза философияһы менән ҡыҙыҡһына йәки уны атап үтә. Н. Н. Страхов, В. С. Соловьёв, А. И. Введенский, Л. М. Лопатин, Н. Я. Грот, Б. Н. Чичерин, В. С. Шилкарский, В. Н. Половцова, С. Л. Франк, Е. Н. Трубецкой, Л. М. Робинсон, С. Н. Булгаков, Л. Шестов һәм башҡалар үҙҙәренең тикшеренеүҙәрен Спиноза философияһын өйрәнеүгә арнаған. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә Т. А. Дмитриев, Н. В. Мотрошилова, С. В. Кайдаков, К. А. Сергеев, А. Д. Майданский кеүек ғалимдар Спиноза философияһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. === Спинозаны урыҫ теленә тәржемә итеүселәр === Я. М. Боровский, В. К. Брушлинский, Л. Я. Гуревич, Н. А. Иванцов, В. И. Модестов, М. И. Лопаткин, Г. Полинковский, В. Н. Половцова, А. Б. Ранович, С. М. Роговин, А. И. Рубин, В. В. Соколов, Е. В. Спекторский, Б. В. Чредин == Мәҙәниәттә Спиноза == Спиноза хеҙмәттәренең йоғонтоһо философия менән генә сикләнеп ҡалмай, ә тормоштоң башҡа өлкәләрендә лә лә сағыла. Инглиз яҙыусыһы Джордж Элиот «Этики» хеҙмәтен инглиз теленә тәржемә итә һәм Спиноза кеүек үк хөрәфәттәргә ышаныуға ҡаршы сыға. [[Йоһанн Вольфганг фон Гёте|Гёте]] Спинозаны уның тормошона һәм ижадына көслө йоғонто яһаған [[Уильям Шекспир]] һәм [[Карл Линней]] менән бер рәткә ҡуя. Спиноза [[Альберт Эйнштейн]]дың донъяға ҡарашына ҙур йоғонто яһай. В телеграмме раввину Нью-йоркск синагогаһы раввины Герберт Гольдштейнға Эйнштейн түбәндәгеләрҙе яҙа: «Мин кешеләрҙең яҙмышы һәм ҡылыҡтары менән ҡыҙыҡһыныусы аллаға түгел, ә Спинозаның тәртипкә һалынған гармонияла үҙен күрһәткән аллаһына ышанам». == Спиноза тураһында хәтер == [[Файл:Espinoza_estatua.jpg|мини|387x387пкс|Гаагалағы йортонан алыҫ булмаған урында Спинозаға ҡуйылған һәйкәл]] Спиноза — тыуған иле Нидерландта мөһим тарихи шәхес, фән өлкәһендәге иң абруйлы премия уның хөрмәтенә — Спиноза премияһы ([[Инглиз теле|англ.]] [[:en:Spinoza Prize|Spinoza Prize]]) тип атала. Нидерланд мәктәптәрендә тарих буйынса (Canon van Nederland) база программаһының 50 төп темаһына «Хәҡиҡәт эҙләгән өсөн» билдәһе менән индерелгән. Уның портреты евроны индергәнгә тиклем әйләнештә булған 1000-гульденлыҡ банкнотаға (аҡсаға) төшөрөлгән. == Хеҙмәттәре == * ок. 1660 «О Боге, человеке и его счастье» * ок. 1662 «Трактат об усовершенствовании разума и о пути, которым лучше всего направляться к истинному познанию вещей» * 1663 «Основы философии Декарта, доказанные геометрическим способом» * 1670 «Богословско-политический трактат» * 1677 «Политический трактат» (не окончен) * 1677 «Этика, доказанная в геометрическом порядке и разделенная на пять частей» * 1677 «Еврейская грамматика» === Спиноза хеҙмәттәрен урыҫ теленә тәржемә итеү === * {{Китап|автор=Спиноза Б.|заглавие=Избранные произведения: в 2-х томах. Т. 1|ссылка=http://caute.tk/files/v1.doc|место=М.|издательство=Госполитиздат|год=1957}} * {{Китап|автор=Спиноза Б.|заглавие=Избранные произведения: в 2-х томах. Т. 2|ссылка=http://caute.tk/files/v2.doc|место=М.|издательство=Госполитиздат|год=1957}} ** {{Китап|автор=Спиноза Б.|заглавие=Сочинения. В 2-х томах. Т. 1.|ответственный=Вступительная статья К.&nbsp;А.&nbsp;Сергеева|издание=Изд. 2-е|место=СПб.|издательство=Наука|год=1999|страниц=489|серия=Слово о сущем|isbn=5-02-026750-3|тираж=2050}} ** {{Китап|автор=Спиноза Б.|заглавие=Сочинения. В 2-х томах. Т. 2.|ответственный=Вступительная статья К.&nbsp;А.&nbsp;Сергеева|издание=Изд. 2-е|место=СПб.|издательство=Наука|год=1999|страниц=629|серия=Слово о сущем|isbn=5-02-026751-1|тираж=2050}} * {{Китап|автор=Спиноза Б.|заглавие=Этика|ответственный=Пер. с лат. Н. А. Иванцова|место=СПб.|издательство=Аста-пресс ltd|год=1993|страниц=248|isbn=5-85962-044-6|тираж=5000}} * ''Спиноза Б.'' Богословско-политический трактат. — Харьков: Фолио, 2001. — 656 с., 5 000 экз. * {{Китап|автор=Спиноза Б.|заглавие=Трактат об очищении интеллекта|ссылка=http://caute.tk/spinoza/vnp/index.html|ответственный=Пер. с лат. В. Н. Половцовой|место=М.|издательство=Кушнерев и К°|год=1914|страниц=188}} == Шулай уҡ ҡара == * Пантеизм * Картезианство == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Фишер, Куно|Фишер К.]]|заглавие=История новой философии: Бенедикт Спиноза|место=М.|издательство=АСТ, Транзиткнига|год=2005|страниц=557, [3]|isbn=5-17-026924-2|тираж=5000}} <div style="display: none;" lang="ru" dir="ltr" class="cx-template-editor-source-container"><div class="cx-template-editor-source"><div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы</span></div><div style="position: relative;" id="mwAYg-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">К. Фишер</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында</span></div><div style="position: relative;" id="mwAYg-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Яңы философияһы тарихы: Бенедикт Спиноза</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын</span></div><div style="position: relative;" id="mwAYg-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә</span></div><div style="position: relative;" id="mwAYg-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">АСТ, Транзиткнига</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл</span></div><div style="position: relative;" id="mwAYg-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">2005</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="страниц" class="cx-template-editor-param-key">биттәр</span></div><div style="position: relative;" id="mwAYg-страниц-" data-key="страниц" class="cx-template-editor-param-value">557, [3]</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">isbn</span></div><div style="position: relative;" data-key="isbn" class="cx-template-editor-param-value">5-17-026924-2</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="тираж" class="cx-template-editor-param-key">тиражы</span></div><div style="position: relative;" id="mwAYg-тираж-" data-key="тираж" class="cx-template-editor-param-value">5000</div></div></div></div> * ''Р. С. Ковнер''. Спиноза, уның тормошона һәм әҫәрҙәренә. Варшава, 1897. * ''Ф Диттес''. Этюд әхлаҡ философияһын Спиноза тәнҡит тураһында. СПб., 1900. * ''Ф. Диттес'' Спиноза Этика, Лейбниц һәм Кант. СПб., 1902. * ''Лена Робинсон'' Метафизика Спиноза. СПб., 1913. * ''С. Ф Кечекьян''. Спиноза этик айырмай. М., 1914. * ''И. К. Луппол'' Бенедикт Спиноза. М., 1924 * ''Маньковка Л. Ә''. Материализм һәм Спиноза. М., 1930 * ''Беленькая М. С'' Спиноза. М., 1964. * ''И. Ә Коник''. Материализм Спиноза. М., 1971. * {{Китап|автор=[[Соколов, Василий Васильевич (философ)|Соколов В. В.]]|заглавие=Спиноза|место=М.|издательство=Мысль|год=1973|серия=Мыслители прошлого}} ** {{Китап|автор=Соколов В. В.|заглавие=Спиноза|издание=Изд. 2-е, испр. и доп|место=М.|издательство=Мысль|год=1977|страниц=222|серия=Мыслители прошлого}} <div style="display: none;" lang="ru" dir="ltr" class="cx-template-editor-source-container"><div class="cx-template-editor-source"><div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaA-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">В. В. Соколов</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaA-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Спиноза</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="издание" class="cx-template-editor-param-key">баҫма</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaA-издание-" data-key="издание" class="cx-template-editor-param-value">Изд. 2, добролюбов. һәм допы</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaA-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaA-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Фекер</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaA-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">1977</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="страниц" class="cx-template-editor-param-key">биттәр</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaA-страниц-" data-key="страниц" class="cx-template-editor-param-value">222</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="серия" class="cx-template-editor-param-key">серия</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaA-серия-" data-key="серия" class="cx-template-editor-param-value">Үткән аҡыл эйәһе</div></div></div></div> ** {{Китап|автор=Соколов В. В.|заглавие=Спиноза|издание=Изд. 3-е, стереотипное|место=М.|издательство=[[Эдиториал УРСС|Книжный дом «ЛИБРОКОМ»]]|год=2009|страниц=224|серия=Из наследия мировой философской мысли: великие философы|isbn=978-5-397-00629-3}} <div style="display: none;" lang="ru" dir="ltr" class="cx-template-editor-source-container"><div class="cx-template-editor-source"><div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaI-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">В. В. Соколов</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaI-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Спиноза</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="издание" class="cx-template-editor-param-key">баҫма</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaI-издание-" data-key="издание" class="cx-template-editor-param-value">Изд. 3, стереотиптар</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaI-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaI-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Китап йорто «ЛИБРОКОМ»</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaI-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">2009</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="страниц" class="cx-template-editor-param-key">биттәр</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaI-страниц-" data-key="страниц" class="cx-template-editor-param-value">224</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="серия" class="cx-template-editor-param-key">серия</span></div><div style="position: relative;" id="mwAaI-серия-" data-key="серия" class="cx-template-editor-param-value">Донъя мираҫы фәлсәфәүи фекергә килә: бөйөк философ</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">isbn</span></div><div style="position: relative;" data-key="isbn" class="cx-template-editor-param-value">978-5-397-00629-3</div></div></div></div> <div style="display: none;" lang="ru" dir="ltr" class="cx-template-editor-source-container"><div class="cx-template-editor-source"><div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">В. В. Соколов</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Спиноза</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Фекер</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">1973</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="серия" class="cx-template-editor-param-key">серия</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-серия-" data-key="серия" class="cx-template-editor-param-value">Үткән аҡыл эйәһе</div></div></div></div><div style="display: none;" lang="ru" dir="ltr" class="cx-template-editor-source-container"><div class="cx-template-editor-source"><div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">В. В. Соколов</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Спиноза</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Фекер</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">1973</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="серия" class="cx-template-editor-param-key">серия</span></div><div style="position: relative;" id="mwAZ0-серия-" data-key="серия" class="cx-template-editor-param-value">Үткән аҡыл эйәһе</div></div></div></div> * ''Майданский а. д'' [http://caute.tk/am/text/geometr.html . логик һәм иҫбатлау ысулы Геометрик тәртибен «Этика» Спиноза // философик Мәсьәләләре. М., 1999. № 11. С 172—180] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423122723/http://caute.tk/am/text/geometr.html |date=2019-04-23 }}. * ''Кауфман и. с'' . Спиноза Рәсәй Философия. Беренсе өлөшө. 1774—1884.// Тарихи-фәлсәфәүи 2004 йыллыҡ баҫма. М., 2005. 312. с.-344. * ''Нечипуренко В. Н. '' Йәһүдтәрҙең мистик ғөрөф-ғәҙәттәре һәм фәлсәфәүи көҙгө Спиноза. / / Известия юғары уҡыу йорто. Төньяҡ-кавказ төбәгендәге. Йәмғиәт фәндәре. 2005, № 1. 13 б.-21. * ''А. в. Луначарский'' [http://www.situation.ru/app/j_art_1114.htm буржуазия һәм Спиноза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228165447/http://www.situation.ru/app/j_art_1114.htm |date=2009-02-28 }}, 1933 * [http://caute.tk/ilyenkov/texts/tricent.html ''И. Васильев, Лена Науменко'' Өс быуат бессмертие. // Коммунистар. 1977, № 5. С 64-63.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215055127/http://caute.tk/ilyenkov/texts/tricent.html |date=2018-12-15 }} == Һылтанмалар == * ''[https://eleven.co.il/article/13923 Спиноза Барух]'' — статья из Электронной еврейской энциклопедии * [http://bdsweb.tripod.com/ru/ Спиноза и спинозизм]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — BDSвеб * [http://caute.tk/spinoza/ Читая Спинозу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190422202356/http://caute.tk/spinoza/ |date=2019-04-22 }} * [http://books.atheism.ru/gallery/Spinoza/ Страница Бенедикта Спинозы в библиотеке «Философия и атеизм»] * [http://intencia.ru/Filosof-view-4.html Спиноза, Бенедикт — Биография. Библиография. Высказывания] [[Категория:Латин философтары]] [[Категория:Шәхестәр:Этика]] [[Категория:24 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1632 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:Гаагала вафат булғандар]] [[Категория:Туберкулёздан үлеүселәр]] [[Категория:XVII быуат философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] 8rcnot5qn9m3frvmasun5bqryeopan3 Буташ (күл) 0 148374 1296824 1189740 2026-05-13T20:49:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296824 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Буташ''' — {{lang-ru|Бута́ш}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эткүл районы]]ндағы күл. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса ''бута'' - ''дөйә балаһы'' <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 б., - 177-се б.</ref> тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип иҫбатлай. "Бута" тигән һүҙҙән яһалған ирҙәр исеменән булыуы ла ихтимал тигән фаразын да әйтә<ref>Шувалов Н. И. Буташ // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref> == Тасуирламаһы == Буташ күле боронғо диңгеҙ сигенгәндән һуң барлыҡҡа килә һәм рәүеше менән сынаяҡ аҫтын хәтерләтә. Һыу биләгән дөйөм майҙан 37,7 кв. км тәшкил итә. Төньяҡтан көньяҡҡа 8,2 километрға, ә көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай — 4,6 километрға һуҙылған. Буташ аҡмай, шуға күрә һыу алмашыныу көсһөҙ генә. Дөйөм һыуйыйғыс майҙаны 178 кв. км. тәшкил итә. Буташ күле тәрәнлектә айырылып тормай: көҙгөһөнән өҫтөндә төбөнә тиклем максималь билдәһе саҡ-саҡ 2,5 метрға етә. Күлдең ике ҡултығы бар: һыу ятҡылығында була алаһығыҙ: беренсеһе — 2 000 метр оҙонлоғондағыһы күлдең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ; икенсеһе — ике тапҡырға ҡыҫҡараҡ. Ул Буташтың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан<ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/butash_ozero/ Озеро Буташ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324190656/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/butash_ozero/ |date=2019-03-24 }}</ref>. == Географияһы == Күл [[Эткүл районы]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Уйылға районы|Уйылға]] һәм Октябрь районы сигендә биләмәһендә урынлашҡан, был урындан йыраҡ түгел Кораблево, Писклово, Большеникольское ауылдары. Буташ менән йәнәш урынлашҡан ваҡ күлдәр күп: Оло һәм Кесе Күнкүл, Оло һәм Кесе Селиткүл һәм башҡалар<ref>{{книга|автор=|заглавие=Обзорно-географический Атлас России|место=|издательство=[[Федеральное агентство геодезии и картографии|Картография]], [[АСТ (издательство)|АСТ]], [[Астрель-СПб|Астрель]]|год=2010|страницы=60—61}}</ref>. == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Буташ // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 б., - 177-се б. *Шувалов Н. И. Буташ // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Эткүл районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] kn2t2oh9d9xig77mhhsik4n2s32rg3s Берҙәнеш (күл) 0 148559 1296754 1081359 2026-05-13T14:48:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296754 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Берҙәнеш''' ({{lang-ru|Бердениш (Берда)}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] Озёрский ҡала округындағы күл. == Географияһы == Берҙәнеш күле Озёрский ҡала округында [[Кәҫле районы]] сигендә урынлашҡан. [[Ирташ (күл)|Ирташ]] күле һәм Мәтеле (Метлинский) быуа менән ҡылымыҡтар аша бәйле. Күл тирәләй [[Ырыҫкүл]], [[Ҡужагүл]] һәм [[Ҡыҙылташ (күл, Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙылташ]] күлдәре теҙелеп киткән<ref>{{книга|автор=|заглавие=Обзорно-географический Атлас России|место=|издательство=[[Федеральное агентство геодезии и картографии|Картография]], [[АСТ (издательство)|АСТ]], [[Астрель-СПб|Астрель]]|год=2010|страницы=60—61}}</ref>. == Тасуирламаһы == Күл көҙгөһө майҙаны — 12,2 км².Диңгеҙ кимәленән — 224 м бейеклектә ята<ref>Озеро Бердениш [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109440-berdenish.html]</ref>. Геометрик дәүмәле — 4,6 км (көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа) һәм 2,4 км (көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа). Уртаса тәрәнлеге 1,9 м<ref>Бердениш [http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Lake_Berdenysh.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327064114/http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Lake_Berdenysh.htm |date=2019-03-27 }}</ref>. Күлдең һыуы ҡырҡыу-тоҙло. Төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һаҙлыҡлы. Төньяҡ-көнсығыш яры текә, ярлау. Күлдә [[табан (балыҡ)|табан]], карп, [[ҡорман]], [[алабуға]], [[суртан]] тереклек итә. === Мәғлүмәт өсөн === 1997 йылда Берҙәнеш күле стронций-90 һәм цезий-137 менән бысраныу майҙанына эләккән булған<ref>БЕРДЕНИШ (БЕРДА)[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109440-berdenish.html]</ref>. == Этимологияһы == Топоним башҡорт теленең төньяҡ-көнсығыш һөйләшендәге «Берләнеш» һүҙенән үҙгәргән. Шул ваҡытта Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә был топоним башҡорт телендәге «бәрҙе» балығынан йәки Бирҙе тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан булыуын фараз итә<ref>Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Берҙәнеш]] == Һылтанмалар == * Озеро Бердениш [http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109440-berdenish.html] * Бердениш [http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Lake_Berdenysh.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327064114/http://xn----gtbbqaidwht.xn--p1ai/fsmf/Lake_Berdenysh.htm |date=2019-03-27 }}. == Сығанаҡтар == * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Озёрский ҡала округы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] arutobwoams7kljvs3vonybxtti5siz Бергилде (йылға) 0 148951 1296751 1165715 2026-05-13T14:04:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296751 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бергилде''' — {{lang-ru|Биргильда́}} - [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] йылғаһы <ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref>. == Географияһы == [[Тимирязевский (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Тимирязевский]] ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ, диңгеҙ кимәленән 300 метр тирәһе бейеклектә башлана<ref>{{карта|N-41-38}}</ref>. Ярҙары [[һаҙлыҡ|һаҙлыҡлы]]. Бергилде [[Шершни һыуһаҡлағысы|Шершни һыуһаҡлағысының]] өҫкө өлөшөнә, [[Бутаки (Силәбе өлкәһе)|Бутаки]] ауылы янында, [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһының һул яры яғынан 382 км урынында ҡушыла. Тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 222 м<ref>{{карта|N-41-27}}</ref>. Йылғаның оҙонлоғо 36 км<ref name='МПР России'/>. Ҡушылдыҡтары, шул иҫәптән ҙурҙары — [[Сура (Бергилде ҡушылдығы)|Сура]] (һулдан) һәм [[Бишбайтал]] (уңдан) — һаҙлыҡлы ярлы шишмәләр. Һыу системаһы объекттарын: [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] → [[Иҫәт]] → [[Тубыл]] → [[Иртыш]] → [[Обь]] → [[Карск]] диңгеҙе. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры|Рәсәй дәүләт һыу реестрының]] мәғлүмәттәренә ҡарағанда, [[Иртыш һыу бассейны округы|Иртыш һыу бассейны округына]] ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] [[Арғужа һыуһаҡлағысы|Арғужа һыуһаҡлағысынан]] [[Силәбе]] ҡалаһына тиклем, бәләкәй йылға һыу бассейны — [[Тубыл]]. Йылға һыу бассейны - [[Иртыш]]<ref name='МПР России'/>. Дәүләт һыу реестрында объект коды — 14010500912111200003656<ref name='МПР России'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195941|title=Государственный водный реестр РФ: Биргильда|archiveurl=https://www.webcitation.org/69JOuvvcL?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=195941|archivedate=2012-07-21}}</ref>. == Этимологияһы == Бергилде йылғаһының атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата: топоним башҡорт телендәге "бер" һәм "килде" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Башҡорттар тәүге улдарына шундай исем ҡуша торған булғандар <ref>Шувалов Биргильда // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Биргильда// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Ҡалып:Мейәс}} [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Сыбаркүл районы йылғалары]] 23fm3nlykvy61yv6vog6l2s7j0hit03 Бирмингем 0 149929 1296791 1151249 2026-05-13T16:22:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296791 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бирмингем'''<ref>{{Словарь географических названий зарубежных стран|50}}</ref> ([[Английский язык|ингл.]]  <span lang="en" style="font-style:italic;">Birmingham</span> {{Audio-IPA|En-uk-Birmingham.ogg|[ˈbɜːmɪŋəm]}}, местна. произна. {{Ipa|[ˈbɜːmɪŋɡəm]}}) — [[Ҡала|Бөйөк Британия ҡалаһы]], ул Уэст-Мидлендс графлығындағы тантаналар һәм метрополия үҙәгенең «сити» статусы бирелеп, айырым районға бүленгән ҡалаһы. Ҡала Көнбайыш Мидленд төбәгенең үҙәге һәм халыҡ һаны буйынса [[Бөйөк Британия]]ның [[Лондон]]дан икенсе урында торған ҡалаһы, унда 2011 йылда 1 000 000 кеше йәшәгән<ref name="ONS Population">[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-england-and-wales/mid-2011--2011-census-based-/rft---mid-2011--census-based--population-estimates-for-england-and-wales.zip «8a Mid Table-2011 Population Estimates: age for in england and Wales local authorities groups Selected; population estimated resident;»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002054814/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-england-and-wales/mid-2011--2011-census-based-/rft---mid-2011--census-based--population-estimates-for-england-and-wales.zip |date=2013-10-02 }}{{ref-en}} Халыҡ иҫәбен Англия һәм Уэльс, 2011 йыл, [[Office for National Statistics|ONS]]</ref>. == Тарих == [[Файл:Bull_Ring_Blitz.jpg|слева|мини|240x240пкс|1940 йылда Бирмингемға бомба ташлау]] 1166 йылда Бирмингем беренсе тапҡыр телгә алына<ref name="britannica">{{Britannica-link|674997|Birmingham|2013-04-07}}</ref>. XII быуаттан алып ҡала үҙенең йәрминкәләре менән билдәлелек алған. XVI быуат башында Англия [[Металдар|металл]] әйберҙәр, [[Атыу ҡоралы|ҡорал]], ювелир эштәренең эре үҙәгенә әйләнә. Ә инде XVIII быуатта ҡала [[Бөйөк Британия]]ның сәнәғәт үҙәгенә әйләнә, уның халҡы 70 мең кешегә тиклем арта, ә XVII быуатта уның халҡы 15 мең кеше булған<ref name="britannica"/>. Бөтә донъяға билдәле ғалимдар һәм инженерҙар Уильям Мердок, Мэттью Болтон, [[Джеймс Уатт]], Джозеф Пристли һәм Джон Баскервилл Бирмингемда йәшәй һәм эшләй<ref name="britannica" />. [[Англияла революция|XVII быуаттағы Англия буржуаз революцияһы]] ваҡытында Бирмингем парламентты хуплай. 1830 йылда буржуазияның ҡала ойошмаһы барлыҡҡа килә (Бирмингем сәйәси союзы), [[1832 йыл]]да ул парламент реформалары өсөн көрәштә мөһим роль уйнай. [[1839 йыл]]да Бирмингемда чартистар конвентының ултырышы үткәрелгән. [[1839 йыл]]дың июлендә Бирмингем буржуазияһы эшселәрҙең ғәскәр һәм полиция менән бәрелешенең сәбәпсеһе була. XХ быуат башында ҡалала хәрби заводтар тиҙ үҫешә. [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында Бирмингем немец авиацияһы тарафынан ҙур емереүҙәргә дусар ителә. [[1974 йыл]]дағы административ реформалар буйынса билдәләнгән сиктәре буйынса, Бирмингем ҡала-графлығы метрополия графлығы районы итеп үҙгәртелә, шул уҡ ваҡытта уға Саттон Колдфилд ҡалаһы өҫтәп бирелә. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == === Географияһы === Бирмингем ҡалаһы платола урынлашҡан. Ул Көнбайыш Мидленд конурбацияһының үҙәген тәшкил итә. 267 км² территорияны биләй һәм төньяҡ-көнсығышта Уорикшир тантаналар графлығы, көньяҡ-көнсығышта Солихалл районы, көньяҡта Вустершир тантаналар графлығы, төньяҡ-көнбайышта Дадли, Сандуэлл һәм Уолсолл райондары менән сиктәш. === Климат === Бирмингемға, бөтөн [[Англия]]ға кеүек, йомшаҡ һәм дымлы климат хас. Миҙгел араларындағы тирбәлеүҙәр бик аҙ, һирәк йәй бик эҫе була, көслө һалҡындар бөтөнләй тиерлек булмай. Бында уртаса диңгеҙ климаты. Ғинуарҙың һәм февралдең уртаса температураһы (иң һалҡын айҙар) +3,1&nbsp;°C, июлдә +15,8&nbsp;°C (иң йылы ай). {| class="wikitable" style="width:70%;float:none; margin:auto;" ! colspan="14" style="background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;" |'''Климат Бирмингем''' |- style="text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%" ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%" |Күрһәткестәре ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Дек. ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Ғин. ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Март ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Апра. ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Май ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июнь ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июль ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Авг. ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Сена. ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Окт. ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Нояб. ! style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Февр. ! style="border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;" |Йыл |- ! style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Һауа температураһы, °C ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,0 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,2 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |8,9 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,9 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,3 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,8 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |20,6 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |20,1 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |17,6 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |13,8 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9,2 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,1 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |13,0 |- colspan="14" style="text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;" ! style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Уртаса температура, °C ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,1 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,1 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |5,2 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,6 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,6 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |14,0 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,8 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,4 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |13,2 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,0 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,0 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |4,2 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |9,0 |- ! style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Уртаса минимум, °C ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |0,3 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |0,1 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |1,5 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,3 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,0 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9,2 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |11,1 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,8 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |8,8 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,2 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |2,9 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |1,3 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |5,1 |- ! style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;" |Яуым-төшөм нормаһы, мм ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |57 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |48 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |51 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |49 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |56 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |56 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;B0F0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |46 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |66 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |54 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |52 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |59 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |66 ! style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;8CA0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;" |660 |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;" |''Сығанағы: [http://www.climate-charts.com/Locations/u/UK03534.php World Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180118232027/http://www.climate-charts.com/Locations/u/UK03534.php |date=2018-01-18 }}'' |} == Халыҡ == [[2011 йыл]]да Бирмингемда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 1 074 300 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы уртаса 4011,6 кеше/км². Уның 22,8% балалар тәшкил итә (15 йәшкә тиклем), 62,4% эшкә яраҡлы кеше (16 йәштән 64 йәшкә тиклем) һәм 14,8 процент-оло йәштәге кеше (65 йәштән өлкәндәр). === Этник составы === [[2011 йыл]]да халыҡ иҫәбен алыу буйынса төп этник төркөмдәр: * 57,9 % — [[Европеоид раса|а]]ҡ тәнлеләр (53,1 процент — аҡ британдар, 2,1 % — аҡ ирланд, 0,1 — ирланд сиғандары һәм 2,6 % — башҡа аҡ тәнлеләр); * 22,5 % — Көньяҡ Азиянан сыҡҡандар (13,5 % — пакистандар, 6,0 % — индустар һәм 3,0 % — бенгалдар); * 1,2 проценты — ҡытайҙар; * 2,9 % — башҡа [[азиаттар]]; * 8,9 % — ҡара тәнлеләр (2,8 % — ҡара африканлылар, 4,4 % — ҡара кариблылар һәм 1,7 % — башҡа ҡара тәнлеләр); * 1,0 % — [[ғәрәптәр]]; * 5,4 % — метистар (2,3 % — ҡара кариблылар менән аҡ тәнлеләрҙән, 1,0 % — [[азиаттар]] менән аҡ тәнлеләрҙән, 0,3 % — ҡара африканлылар менән аҡ тәнлеләрҙән сыҡҡандар һәм 0,8 % — башҡа метистар); * 1,0 % — башҡалар. === Дин === 2011 йылдың статистика бюроһы мәғлүмәттәре буйынса диндәр: {| class="wikitable" !Дин !Бирмингем<br><br><br><br>% !Уэст-Медлиндсҡа<br><br><br><br>% !Англия<br><br><br><br>% |- |[[Христианлыҡ]] | style="text-align:center" |46,1 | style="text-align:center" |60,2 | style="text-align:center" |59,4 |- |[[Ислам]] | style="text-align:center" |21,8 | style="text-align:center" |6,7 | style="text-align:center" |5,0 |- |[[Сикхизм]] | style="text-align:center" |3,0 | style="text-align:center" |2,4 | style="text-align:center" |0,8 |- |[[Индуизм]] | style="text-align:center" |2,1 | style="text-align:center" |1,3 | style="text-align:center" |1,5 |- |[[Буддизм]] | style="text-align:center" |0,4 | style="text-align:center" |0,3 | style="text-align:center" |0,5 |- |[[Йәһүдилек|Иудаизм]] | style="text-align:center" |0,2 | style="text-align:center" |0,1 | style="text-align:center" |0,5 |- |Башҡа | style="text-align:center" |0,5 | style="text-align:center" |0,5 | style="text-align:center" |0,4 |- |Дин юҡ | style="text-align:center" |19,3 | style="text-align:center" |22,0 | style="text-align:center" |24,7 |- |Күрһәтеүһеҙ | style="text-align:center" |6,5 | style="text-align:center" |6,6 | style="text-align:center" |7,2 |- |} == Иҡтисад == Бирмингем — индустриаль ҡала. Унда аҙыҡ-түлек үҫтереү, металлургия, машиналар эшләү (шул иҫәптән электротехник) сәнәғәте үҫешкән. Ҡала төҙөлөш йәмғиәтен барлыҡҡа килтереүҙең пионеры булараҡ билдәле. Бирмингем ювелир сәнғәте (келәймәһе «якорь») бөтә донъя буйынса билдәле һәм киң таралған. Ҡалала йыш ҡына ювелир күргәҙмәләре үткәрелгән («The Show Jewellery 2011» 6-10.02.2011, «The Show Jewellery 2012» 5-9.02.Һ. б. 2012) == Сәйәсәт == Бирмингем менән ҡала советы идара итә, ул 40 һайлау округтарында һайланған 120 депутаттан тора. Һуңғы һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса ҡала советының 45 урынын консерваторҙар биләй<ref>[http://www.birmingham.gov.uk/members Council of Birmingham Elected City Members [Councillors&#x5D; — Birmingham Council City]</ref>. == Белем == [[Файл:BirminghamUniversityChancellorsCourt.jpg|справа|мини|250x250пкс|Бирмингем университеты]] Бөйөк Британияла һәм Европала Бирмингем алдынғы фәнни үҙәктәрҙең береһе булып тора. Ҡалала өс университетыһәм ике университет колледжы урынлашҡан. Бирмингем университеты (University of Birmingham) — илдә иң эреләрҙең һәм билдәлеләрҙең береһе<ref>[http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2009/results THE — QS World University Rankings 2009 — top universities | Top Universities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102005901/http://topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2009/results |date=2010-01-02 }}</ref>. Шулай уҡ белем һәм Бирмингем шулай уҡ мәктәптә белем биреү менән данлыҡлы — Король Эдвард мәктәбе йыл һайын мәктәптәр араһындағы рейтингта иң юғары позицияны биләй, ә Король Эдвард ҡыҙ балалар өсөн мәктәп — Англияның ҡатын-ҡыҙҙар өсөн иң яҡшы гимназияһы. == Транспорт == [[Файл:Spaghetti-Junction-Crop.jpg|справа|мини|250x250пкс|Гравелли-Хилл транспорт сиселеше-Хилл]] Бирмингем автомобиль, тимер юл һәм йылға транспорттарының эре транспорт үҙәге. Ҡала аша M5, M6, M40, M42 юлдары үтә; Гравелли-Хилл транспорт сиселеше Бөйөк Британияла иң билдәлеләренең береһе. M6 трассаһы ҡалалағы Бромфорд виадуғы (Берләшкән короллектең иң оҙон күпере — 5,6 км) аша үтә. Бирмингем-Нью-Стрит тимер юл станцияһы — [[Бөйөк Британия]]ның Лондондан ситтә торған иң күп ҡулланылған станцияһы; шулай уҡ CrossCountry алыҫ магистралле тимер юл компанияһы хабы булып тора һәм Trains Virgin Юстондан (Лондон), Глазго-сентрал һәм Эдинбург-Уэверли вокзалы йүнәлештәр булып тора. Ҡала үҙәгенән 10 км көньяҡ-көнсығышта Бирмингем халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан, ул Бөйөк Британияла иң күп файҙаланылған аэропорттар араһында етенсе урынды биләй. == Архитектура == [[Файл:St_Philip's_Birmingham_vrt.jpg|справа|мини|154x154пкс|Бирмингемда англикан соборы]] [[Файл:St_Chad's_Cathedral,_Birmingham.jpg|справа|мини|150x150пкс|Бирмингемда католик соборы]] Ҡала территорияһында Бирмингем англикан кафедраль соборы урынлашҡан, ул 1710—1725 йылдарҙа төҙөлгән, Бирмингем англикан епархияһы һәм Бирмингем католик кафедраль соборы бар, улар 1839—1841 йылдарҙа төҙөлгән. Шулай уҡ I категория монументы булып ҡалған Изге Павел сиркәүе бар. Бирмингем ҡалаһы музейы (Birmingham Museum) һәм уның үҙ картиналар галереяһы [[1885 йыл]]да асыла, улар ҡала үҙәгендә урынлашҡан, бинаһының өҫтөн «Брум Биг» (Big Brum) бейек сәғәт манараһы биҙәй. Шулай уҡ Бирмингемда транспорт музейы һәм һыу аҫты донъяһы музейы бар. Бирмингем ювелир сәнғәте музейы — ҡаланың үҙенсәлекле иҫтәлекле урындарының береһе. Даддестон тимер юл виадугы(оҙонлоғо 325 метр) 1846 йылда төҙөлгән булған, әммә бер ҡасан да тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмаған 1980-се йылдарҙа ул емерелә башлаған, шуға күрә уны һүтеү тураһында ҡарар ҡабул ителә, һәм хатта бер нисә терәге юҡ ителә, әммә урындағы халыҡ һәм рәссам-волонтерҙар ҡоролманы яҡлап сыға, улар виадукты тергеҙә һәм уны йәмәғәттең тәбиғәттә ял итеү урынына әйләндерә. == Спорт == === Футбол === Клубтар: * «Астон Вилла» — Англияның иң боронғо клубтарҙың береһе (1874 йыл) һәм титуллы профессиональ клубы, Англияның 7 тапҡыр чемпионы, 7 тапҡыр Англия Кубогын яулаусы, 5 тапҡыр Лига Кубогын, Европа чемпионы Кубогын яулаусы, 1982 йыл. * «Бирмингем Сити» (City Birmingham) — 1875 йылда башланып, хәҙергәсә дауам иткән оҙон тарихлы профессиональ футбол клубы. Стадиондар: * Вилла Парк — «Астон Вилла» футбол клубының йорт аренаһы, 1897 йылда төҙөлә һәм асыла. * Сент-Эндрюс — «Бирмингем Сити» футбол клубының йорт стадионы, 1906 йылда төҙөлә һәм асыла. === Регби === * «Мозли» — регби клубы илдең икенсе лигаһы булған Чемпионшип ярыштарында сығыш яһаусы. Клубҡа 1873 йылда нигеҙ һалынған. === Баскетбол === * «Бирмингем Найтс» — баскетбол клубы беренсе Британ баскетбол лигаһында сығыш яһай. === Крикет === * «Крикет Уорикшир Каунти Клубы» — крикет клубы, 1882 йылда нигеҙләнгән. == Туғанлашҡан ҡалалары == Бирмингемдың ете туғанлашҡан ҡалалары бар: * {{Флаг США|20px}} Чикаго, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] * {{Флаг Италии|20px}} Милан, [[Италия]] * {{Флаг Германии|20px}} [[Майндағы Франкфурт|Франкфурт-на-Майне]], [[Германия]] * {{Флаг Германии|20px}} [[Лейпциг]], [[Германия]] * {{Флаг ЮАР|20px}} Йоханнесбург [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] * {{Флаг Франции|20px}} Лион, [[Франция]] * {{Флаг Украины|20px}} [[Запорожье]], [[Украина]] Дуҫлыҡ тураһында килешеү нигеҙендә Бирмингем [[Гуанчжоу]] ([[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]]) һәм Мирпур ([[Пакистан]]) ҡалалары менән бәйле<ref name="twins">[http://www.birmingham.gov.uk/twins Partner Cities — Birmingham City Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915223157/http://www.birmingham.gov.uk/twins |date=2009-09-15 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx Sister Cities of Guangzhou] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020140927/http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|date=2011-10-20}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Брумми, Бирмингемда таралған инглиз теленең диалекты. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [https://www.birmingham.gov.uk/ Официальный сайт городского совета] * [http://www.birminghammuseums.org.uk/bmag Официальный сайт музея Бирмингема и картинной галереи «Birmingham Museums & Art Gallery»] [[Категория:Англия ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] cl8fjse2gqfoi0yo52sljx7vbk9hmgj Бор ҡалаһы ҡала округы 0 150386 1296816 1182352 2026-05-13T18:07:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296816 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Nihny-Novgoord-Volga-Barge-1458.jpg|мини|260x260пкс|Түбәнге Новгород үҙәгенән ҡарағанда Бор ҡалаһының күренекле урман һәм болондары]] '''Бор ҡалаһы''' йәки '''ҡала округы Бор''' ҡалаһы— административ-территориаль берәмек (өлкә әһәмиәтендәге ҡала) һәм ҡала округы статуслы [[муниципаль берәмек]] . [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Рәсәй Федерацияһының Новгород өлкәһендә]] урынлашҡан. 2010 йылға тиклем '''Борский районы''' булған. Административ үҙәге — Бор ҡалаһы. == Географияһы == Уға ҡараған барлыҡ тораҡ пункттары менән бергә өлкә буйһоноуындағы ҡала — ҡала округы — майҙаны буйынса [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Новгород өлкәһенең]] иң эре ҡалаларының береһе булып тора. Ҡала Волга йылғаһының һул ярында урынлашҡан, көньяҡта [[Түбәнге Новгород]]ҡа (Новгород, Канавинский, Мәскәү, Сормовский райондары) терәлеп тора. Округтың майҙаны — {{Num|360000|гектаров}}. == Тарих == [[1942 йыл]]дың көҙөндә Абвер «Волга валы» диверсия операцияһын эшләй Борский районы территорияһында Горький өлкәһенең урындағы истребителдәр батальоны һәм НКВД хеҙмәткәрҙәре Волгаға сығырға тырышыусы немец парашютистары ның ҙур төркөмөнә ҡаршы һуғыш алып бара<ref>{{Китап|автор=М. В. Зефиров, Д. М. Дёгтев, Н. Н. Баженов|заглавие=Свастика над Волгой. Люфтваффе против сталинской ПВО|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=АСТ Москва, Хранитель|год=2007|страницы=|страниц=|isbn=5-17-041913-9, 5-9713-4525-7, 5-9762-2434-2}}</ref>. [[2000 йыл]]дың 12 сентябрендә [[Түбәнге Новгород өлкәһе]] Борский районындағы ҡасабалары һәм ауылдарындағы ауыл советтары закон буйынса юҡҡа сығарыла: Пикино ҙур ҡасабаһы, Керженец ҡасабаһы, Неклюдово ҡасабаһы, Октябрь ҡасабаһы, Париж коммунаһы иҫтәлеге ҡасабаһы, Ситники ҡасабаһы, Большеорловский, Городищинский, Иваново, Ивонькинский, Каликинский, Кантауровский, Ковровский, Пенза ,Линдовский, Останкинский, Редькинский, Рожновский, Рустайский, Спасский , Чистоборский, Чистополь, Ямновский ауыл советтары<ref>[http://docs.cntd.ru/document/944900015 ЗАКОН от 12.09.2000 N 135-3 «Об упразднении муниципальных образований в Борском и Ветлужском районах Нижегородской области»]</ref>. 2004 йылың 11 октябрендә Новгород өлкәһенең № 110-З законы һәм 2005 йылдың 25 февралендәге № 10-З<ref>Закон Нижегородской области от 25.02.2005 № 10-З "Об образовании муниципальных образований в Борском районе Нижегородской области</ref> закондарына ярашлы Борский район муниципаль берәмегендә 1 ҡала һәм 8 ауыл биләмәләре муниципаль берәмектәре ойошторола. [[Новгород өлкәһе]] № 11-З законы буйынса 25 февраль 2005 йыл,<ref>Закон Нижегородской области от 25.02.2005 № 11-З «О наделении муниципального образования Борский район статусом муниципального района»</ref>, Борский районына муниципаль район берәмеге статусы бирелә. 2010 йылдың административ-территориаль берәмек Борский районы өлкә әһәмиәтендәге ҡала итеп үҙгәртелә, ә Борский районы муниципаль берәмектәре Бор ҡалаһы ҡала округы итеп үҙгәртелә<ref>Закон Нижегородской области от 09.03.2010 № 33-З «Об изменении административно-территориального деления Борского района Нижегородской области и о внесении изменения в статью 11 Закона Нижегородской области „Об административно-территориальном устройстве Нижегородской области“»</ref><ref>Закон Нижегородской области от 02.03.2010 № 21-З «О преобразовании муниципальных образований Борского муниципального района Нижегородской области»</ref>. Шул уҡ ваҡытта муниципаль берәмектәр — Бор ҡалаһы ҡала биләмәһе һәм ауыл биләмәһе ауыл советтары : Кантауровский, Пенза ауыл советы, Линдовский, Останкинский ауыл советы, Париж коммунаһы иҫтәлегенә, Редькинский ауыл советы, Ситниковский, Ямновский ауыл советы бөтөрөлә, уларҙы берләштереү юлы менән Бор ҡалаһы ҡала округы барлыҡҡа килә. == Халыҡ == {| style="border-collapse:collapse; background:transparent; width:auto; text-align:left;" | {| class="standard" ! colspan="7" |Халыҡ һаны |- class="bright" !2002<ref name="2010CH"><span class="citation"><span lang="und">[http://nizhstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/nizhstat/resources/33f515804f636dedaa6baf9b972d8349/ЧИСЛЕННОСТЬ++И++РАЗМЕЩЕНИЕ++НАСЕЛЕНИЯ+НИЖЕГОРОДСКОЙ+ОБЛАСТИ.rar Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность и размещение населения Нижегородской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306033821/http://nizhstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/nizhstat/resources/33f515804f636dedaa6baf9b972d8349/%D0%A7%D0%98%D0%A1%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%AC++%D0%98++%D0%A0%D0%90%D0%97%D0%9C%D0%95%D0%A9%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%95++%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF+%D0%9D%D0%98%D0%96%D0%95%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99+%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%98.rar |date=2016-03-06 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Дата обращения 30 июля 2014. 30 июля 2014 года.</span></ref> !2006 !2008<ref name="2008R">[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst22/DBInet.cgi?pl=8112027 Нижегородская область. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2008—2016 годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190101002858/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst22/DBInet.cgi?pl=8112027 |date=2019-01-01 }}</ref> !2009<ref name="2008R"/> !2010<ref name="2010CH"/> !2011<ref name="2008R"/> !2012<ref name="2012A"><span class="citation"><span lang="und">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513150350/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar |date=2019-05-13 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Дата обращения 31 мая 2014. 31 мая 2014 года.</span></ref> |- align="center" |573 125 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>152 128 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>223 76 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>990 75 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>121 023 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>877 120 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>879 121 |- class="bright" !2013<ref name="2013W"><span class="citation"><span lang="und">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428073810/https://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar |date=2020-04-28 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Дата обращения 16 ноября 2013. 16 ноября 2013 года.</span></ref> !2014<ref name="2014CQ"><span class="citation"><span lang="und">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200427192357/https://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar |date=2020-04-27 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Дата обращения 2 августа 2014. 2 августа 2014 года.</span></ref> !2015<ref name="2015DS"><span class="citation"><span lang="und">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200514143359/https://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar |date=2020-05-14 }}</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span>. Дата обращения 6 августа 2015. 6 августа 2015 года.</span></ref> !2016<ref name="2016AA">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513150350/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar |date=2019-05-13 }}</ref> !2017<ref name="2017AA"><span class="citation"><span lang="und">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года]</span><span class="hidden-ref" style="display:none">''' <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>'''</span> (31 июля 2017). Дата обращения 31 июля 2017. [http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar Архивировано] 31 июля 2017 года.</span></ref> ! ! |- align="center" |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>523 122 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>724 122 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>972 121 |<span style="color: #0c0; font-weight:bold; font-size: larger;">↗</span>994 121 |<span style="color: red; font-weight:bold; font-size: larger;">↘</span>843 121 | | |} <graph>{ "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ { "name": "table", "values": "year,population\n2002,125573\n2006,128152\n2008,76223\n2009,75990\n2010,121023\n2011,120877\n2012,121879\n2013,122523\n2014,122724\n2015,121972\n2016,121994\n2017,121843\n", "format": { "parse": {"year": "integer", "population": "integer"}, "type": "csv" }, // Convert year integer (2016) into a date object (2016-01-01) "transform": [{ "type": "formula", "field": "date", "expr": "datetime(datum.year,0,1)" }] } ], "scales": [ // The dates are scaled to the "x" axis - the width of the graph { "name": "x", "type": "time", "range": "width", "domain": {"data": "table", "field": "date"} }, // The population are scaled to the "y" axis - the height of the graph { "name": "y", "type": "linear", "range": "height", "domain": {"data": "table", "field": "population"} } ], // Simple axis with horizontal grid lines "axes": [ {"type": "x", "scale": "x", "ticks": 5}, {"type": "y", "scale": "y", "ticks": 5, "grid": true, "orient": "right", "format": "d"} ], // The graph is drawn with two elements a thick line at the top, and a semi-transparent area below "marks": [ { "type": "area", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "value": 0}, "y2": {"scale": "y", "field": "population"}, "fill": {"value": "#99B2CC"}, "fillOpacity": {"value": 0.35}, "interpolate": {"value": "linear"} } } }, { "type": "line", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "strokeWidth": {"value": 3}, "interpolate": {"value": "linear"} } } }, { "type": "symbol", "from": {"data": "table"}, "properties": { "enter": { "x": {"scale": "x", "field": "date"}, "y": {"scale": "y", "field": "population"}, "stroke": {"value": "#99B2CC"}, "fill": {"value": "#fff"}, "size": {"value": 10} } } } ] }</graph> | |} == Административ-территориаль ҡоролошо == Өлкә әһәмиәтендәге ҡала үҙ эсенә түбәндәге административ-территориаль берәмектәрҙе ала:<ref name="нпБор">{{Cite web|url=http://gpd.government-nnov.ru/?id=18479|title=Населенные пункты города областного значения Бор|accessdate=2016-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402094849/http://gpd.government-nnov.ru/?id=18479|archivedate=2015-04-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402094849/http://gpd.government-nnov.ru/?id=18479 |date=2015-04-02 }}</ref>. * Бор ҡалаһы * Кантауровский ауыл советы(адм. үҙәге — Кантаурово ауылы) * Пенза ауыл советы (адм. үҙәге — Ҡыҙыл Слобода ауылы) * Линдовский ауыл советы (адм. үҙәге — Линда ауылы) * Останкинский ауыл советы (адм. үҙәге — Останкино ауылы) * Париж коммунаһы иҫтәлегенә ауыл советы (адм. үҙәге — Париж коммунаһы иҫтәлегенә ҡасабаһы) * Редькинский ауыл советы (адм. үҙәге — Редькино ауылы) * Ситниковский ауыл советы (адм. үҙәге — Ситники ҡасабаһы) * Ямновский ауыл советы (адм. үҙәге — Ямново ауылы) == Тораҡ пункттар == Бор ҡалаһы ҡала округтарына 301 тораҡ пункты инә:<ref name="нпБор"/> == Иҡтисад == === Сәнәғәте === Сәнәғәт предприятиелары — 31. Төп тармағы: быяла, машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү, төҙөлөш материалдары, ҡара металлургия, яғыулыҡ, урман һәм ағас эшкәртеү, еңел һәм аҙыҡ-түлек эшкәртеү сәнәғәте. Эре предприятиеһы — ААО «Борский быяла заводы», тауар продукцияһы ҡала продукцияһы күләменең 60 % тирәһе тәшкил итә. Башҡа эре предприятиелар: ААО «Новгород теплоходы», ААО «Борский торба заводы»,ААО"Борский силикат заводы", ААО, «Борхлеб». === Ауыл хужалығы === Ауыл хужалығы етештереүселәренең 11 ширҡәте бар, улар эре ҡош—токомсолоҡ предприятилары. == Иҫтәлекле урындар == «Борский» станцияһынан 100 метр алыҫлыҡта канат юлдар урынлашҡан тарихи реконструкция «Pax Romana — тере тарих паркында» паркы бар. == Мәҙәниәт һәм белем биреү == === Мәғариф учреждениелары === Бор ҡалаһы ҡала округы мәғариф системаһына инә: * 51 мәктәпкәсә учреждение , * 49 дөйөм белем биреү учреждениеһы, * 2 сәнғәт мәктәбе, * өлкә мәҙәниәт колледжы, * стеклозавод янындағы махсус колледж, * Н. И. Лобачевский исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт университетының филиалы. === Спорт һәм мәҙәниәт === Спорт һәм мәҙәни ял ойоштороу системаһына инә: * «Красная горка» физкультура-һауыҡтырыу комплексы , * 40 китапхана, * 26 клуб учреждениеһы, * муниципаль эстрада-музыкаль комедия театры, * 3 [[стадион]], * 4 йөҙөү бассейны. Ҡала округында «Керженский» дәүләт ҡурсаулығы урынлашҡан. == Медицина учреждениелары == * «Филипповский ял йорто» муниципаль учреждениеһы * «Борский ҡала дауаханаһы № 1» һаулыҡ һаҡлау муниципаль учреждениеһы * «Борский ҡала дауаханаһы № 2» һаулыҡ һаҡлау муниципаль учреждениеһы, * «Волга буйы округы медицина үҙәге» ФГУП дауаханаһы. == Билдәле шәхестәр == * Сябаева Татьяна Михайловна (1917 йылдың 24 ғинуар — 1986 йылдың 25 октябре) — «Борский ферма»һының алдынғы һауынсыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. * Зудов Вячеслав Дмитриевич (тыуа [[8 ғинуар]] [[1942 йыл|1942]]) — СССР-ҙың лётчик-[[космонавт]]ы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Борский мост == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.borcity.ru/ Муниципальное образование городской округ город Бор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130070710/http://borcity.ru/ |date=2010-01-30 }} — Официальный сайт [[Категория:Новгород өлкәһе]] drscy4sj1wgicveo5ho6jpyhr9u4jqx Булдым 0 151143 1296823 1222406 2026-05-13T20:19:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296823 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Булдым''' — {{lang-ru|Булдым}} -[[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы күл. == Географияһы == Булдым күле [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]нда, [[Вишнёвогорск]] (Сейәлетау) ҡасабаһының ситендә, төньяҡ-көнбайышҡараҡ урынлашҡан. [[Кәҫле]] ҡалаһынан 16 км алыҫлыҡта ята. Көньяҡ-көнбайышта уға [[Булдым (йылға)|Булдым]] йылғаһы килеп ҡоя. Төньяҡ-көнсығышта ҡылымыҡ аша [[Оло Вязовка (йылға)|Оло Вязовка]] йылғаһы менән, артабан [[Илашты (күл)|Илашты]] күле менән тоташа. == Тасуирламаһы == Булдым күленең майҙаны 2,7 км², һыуы аға. Төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш яҡтарынан күлгә шишмәләр ағып төшә. Көньяҡ ярынан башҡа ярҙары һаҙлыҡлы <ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Булдым, озеро}}</ref>. *Уртаса тәрәнлеге: 2,1 м *Максималь тәрәнлеге: 4м *Максималь киңлеге - 1,3 км һәм оҙонлоғо - 1,3 км *Һыуҙың үтәҙеклеге, сафлығы: 75 см-ҙан да тәрәнерәктән алып үтә күренмәй. *Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 246,7 м <ref>[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/ Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Булдым]</ref> Һыуы сөсө. Һай, 45 % майҙанын ылымыҡ баҫҡан, төбөн ҡалын торф ултырмалары ҡаплаған. Күл уртаһында 2 метр тәрәнлектә күл төбө ике ҡатлы, уны серегән һыу үҫемлектәре хасил итә. Бөтә периметры буйынса һыу өҫтөндә үҫемлектәр йөҙөп йөрөй. Күл уртаһында ул кәмей һәм сиктре аныҡ күренеп тора. Ҡышҡы максималь боҙ ҡалынлығы 1,65 м. == Этимологияһы == [[Шувалов Николай Иванович]] - Силәбе өлкәһенең күренекле географы, топонимисы күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: <blockquote> От тюркского мужского имени Булдым, Булды, производного от глагола була, булыу — «посетить», «быть», «побывать», «приходить», «становиться». В значении «родился», «пришел наследник», с имяобразующим аффиксом -ды, -дым.<ref>Шувалов Н.И. Акушаткан// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote><ref>{{cite web |url = http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&pa=showunicatalog&pid=424&cid=6 |deadlink = yes |title = Булдым, речка, озеро |format = html |publisher = [http://www.kraeved74.ru Краеведческий портал Челябинской области] |accessdate = 2012-03-16 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6Ah5BfngB?url=http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog |archivedate = 2012-09-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022000742/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog |date=2012-10-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Булдым, озеро}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url = http://chelindustry.ru/view2.php?idd=1290&idotr=70&rr=8 |title = Озеро Булдым |format = html |publisher = [http://chelindustry.ru Сайт Челябинской области] |accessdate = 2012-03-16 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67wV1TJ8v?url=http://chelindustry.ru/view2.php?idd=1290 |archivedate = 2012-05-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423114251/http://chelindustry.ru/view2.php?idd=1290&idotr=70&rr=8 |date=2012-04-23 }} * {{cite web |url = http://www.kasly.su/Lake_Buldym.htm |title = Булдым |format = html |publisher = [http://www.kasly.su/index.htm Каслинский городской портал] |accessdate = 2012-03-16 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67wV2v26O?url=http://www.kasly.su/Lake_Buldym.htm |archivedate = 2012-05-26 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] t7z92u3pvx587chs7csoabl29klhoc1 Белексекүл (Арғаяш районы) 0 151333 1296749 976267 2026-05-13T12:47:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296749 wikitext text/x-wiki '''Белексекүл''' - {{lang-ru|Белексикуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл <ref>[http://toposural.ru/index.php/toponimiya/b/ Белексикуль]</ref> == Этимологияһы == Гидроним башҡорт телендәге ''белек (белеү)'' һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]].Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''"От распространенного в прошлом у башкир тюркского мужского имени Белексикул и Белекул, с основой белек — «знающий», «понимающий». Кул — типовая именная частица"'', тип яҙа<ref>Шувалов // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Н.И. Шувалов йыш ҡына күл атамаларын "-ҡол" һүҙенә бөткән тип күрһәтә, йәғни, был осраҡта ла Белексеҡол һәм Белекҡол тигән ир-ат исемдәре менән бәйләй. Шуныһы бәхәсһеҙ - гидронимдың тәүге өлөшө "белеү, белеүсе" төшөнсәһенән килеп сыҡҡан. Белекҡол тигән исем менән бәйләүе өлкәләге йәнә [[Белеккүл (Силәбе өлкәһе)|Белеккүл]] тигән һыу ятҡылығы атамаһына ҡайтып ҡала. Уныһы [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] ({{lang-ru|Красноармейский район}}) күл. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "Белек" һүҙенә ошондай 2 аңлатма бирелә: *Белек - ''иҫк. ҡар.'' - Белем. *Үҙ аңың менән белеп, аңлап эш итеү һәләте<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 131-се бит/ Белек</ref> == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 131-се бит/ Белек == Һылтанмалар == * [http://toposural.ru/index.php/toponimiya/b/ Белексикуль] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Арғаяш районы ]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] r0g20n6gq723iwzmmffwhb7pr38wzqq Борханкүл (күл, Силәбе өлкәһе) 0 152177 1296818 1189731 2026-05-13T18:32:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296818 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Борханкүл''' - {{lang-ru|Бурхакуль, Бурхалкүль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк районындағы]] күл. == Географияһы == Борханкүл [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк районының]] төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Борханкүл ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан<ref name="Озеро Бурханкуль">[http://ozera.info/lakes/about/gvr/list-lakes/burhankul Озеро Бурханкуль]</ref>. Был ауыл атамаһын ошо күлдән алған. Урынлашҡан еренең ландшафты — урманлы дала. Рельефы — тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены) Координаттары: 54°21'5"N 62°8'20"E == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса күл [[Иртыш һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы [[Силәбе]] ҡалаһынан алып йылғаның тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — [[Тубыл]], йылға бассейны — Иртыш<ref name="Озеро Бурханкуль"/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса <ref>[http://www.textual.ru/gvr/index.php?bo=14&card=196214&hep=0&loc=&name=%C1&rb=94&subb=0&wot=11 Озеро Бурханкуль]</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200014758 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201475 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 2 == Этимологияһы == Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, [[Башҡорттар|башҡорт халҡының]] фольклорын өйрәнгән географ, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт халҡының ир-ат килеп сыҡҡан: ''Бурхалкуль, озеро, деревня, Троицкий район.От распространенного у башкир и татар арабского мужского имени Бурхан, в значении «истинный выразитель веры»''.<ref>Шувалов Н.И. Бурханкуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>. Күл атамаһы, шулай уҡ монголдарҙа ла таралған Борхан тигән исемдән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал. "Башҡорт исемдәре" белешмә китабында Борхан исеменә ике аңлатма бирелә: *Борхан (монг.) - бот, тораташ;илаһ, әүлиә *Борхан (ғәр.) - дәлил, хәҡиҡәт,дөрөҫлөктө иҫбатлаусы ({{lang-ar|برهان}}. Ғәрәпсә "Бурһан" тип уҡыла<ref>Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 33-сө бит</ref>. Гидроним, тимәк, ''Борхан (Борһан)+күл'' тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Фонотов М. |заглавие = Голубые зеркала каменного пояса |место = Челябинск |издательство = Взгляд |год = 2003 |страниц = 253 |isbn = 5-93946-057-7 }} * {{книга |автор = Весновский В. |заглавие = Иллюстрированный путеводитель по Уралу |ссылка = |издание = 1-е изд |место = Екатеринбург |издательство = Типография "Уральской жизни" |год = 1904 |страницы = 381 |страниц = 442 }} * Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 33-сө бит * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 *Челябинская область: энциклопедия / гл. ред. К. Н. Бочкарев. — Челябинск: Камен. пояс, 2008. == Һылтанмалар == *[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/mystery/skala_shaytan_kamen/ Скала Шайтан-Камень] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531030632/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/tourism/mystery/skala_shaytan_kamen/ |date=2019-05-31 }} *От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Троицк районы (Силәбе өлкәһе)]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] nmftskwir0qq7ln2kllefekyvgvacj0 Беснәккәй (күл) 0 152610 1296755 1254401 2026-05-13T14:51:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296755 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Беснәккәй''' ({{lang-ru|Баснекай}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районындағы]] күл. == Этимологияһы == Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович |Н. И. Шувалов]] гидронимды былай тип аңлата:<blockquote>Баснекай, озеро, Красноармейский район. От старобашкирского личного мужского имени Беснекай, с основой беснек — «синица», связанного с культом птиц, и именным аффиксом -кай, придающим уменьшительно-ласкательный оттенок. От старобашкирского личного мужского имени Беснекай, с основой беснек — «синица», связанного с культом птиц, и именным аффиксом -кай, придающим уменьшительно-ласкательный оттенок<ref>Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области[http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref></blockquote>. Тимәк, атама башҡорт телендәге ''беснәк'' һүҙенән, йәки Беснәкәй тигән боронғо башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан. == Шулай уҡ ҡара == * [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://chelrelax174.ru/ozera-urala/ Озера Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614004941/http://chelrelax174.ru/ozera-urala |date=2017-06-14 }} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 {{hydro-stub}} {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)]] dxkcjsc4thxw254hnecuux8vvggw11h Блюхер Василий Константинович 0 153426 1296801 1295456 2026-05-13T17:07:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296801 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {{Ук}} '''Блюхер Василий Константинович''' ([[1 декабрь]] [[1890 йыл]]<ref name="goryachev">{{Китап|автор=Горячев Ю. В.|заглавие=Центральный комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б) 1917-1991. Историко-биографический справочник|ссылка=http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0004/index|место=М.|издательство=Парад|год=2005|страниц=|страницы=|isbn=5806100626}}</ref> — [[9 ноябрь]] [[1938 йыл]]) — СССР-ҙың хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре. [[Советтар Союзы Маршалы]] (1935), 1-се [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1918) һәм 1-се [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары]] (1930) кавалеры. 1938 йылдың 22 октябрендә РККА-лағы массауи репрессиялар барышында ҡулға алына һәм 1938 йылдың 9 ноябрендә Лубянка майҙанындағы НКВД төрмәһендә вафат була; үлгәндән һуң КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы Президиумының 1956 йылдың 6 мартындағы ҡарары буйынса аҡлана<ref name="Великанов Н. Т.">''Великанов Николай Тимофеевич'' Блюхер. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 320 с. — (Жизнь замечательных людей).</ref>. == Биографияһы == ; Легендалар һәм версиялар Ғаилә легендаһы буйынса, Василий Константиновичтың фамилияһы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан ҡартатаһы, крепостной крәҫтиән Феклистың ҡушаматынан алынған. Һуғыштан ауылға ҡайтҡан Феклист был ҡушаматты алпауыт Кожиндан ала, уның наградаларын күреп ҡалған отставкалағы полковник, йәнәһе, был «ҡойоп ҡуйған фельдмаршал Блюхер»<ref name="Великанов Н. Т."/> тип әйткән. === Иртә йылдары === Василий Константинович Блюхер Ярославль губернаһы Рыбинск өйәҙенең Барщинка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа (хәҙерге Рыбинск районы. Урыҫ<ref>[http://www.marshals.su/BIOS/Blucher.html Василий Константинович Блюхер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221913/http://www.marshals.su/BIOS/Blucher.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Атаһы — Константин Павлович Блюхер. Әсәһе — Анна Васильевна Медведева. Василий ғаиләлә беренсе бала була. Барыһы ғаиләлә дүрт бала тәрбиәләнә. 1904 йылда, сиркәү-мәхәллә мәктәбендә бер йыл уҡығандан һуң, атаһы улын [[Санкт-Петербург|Петербургҡа]] эшкә алып китә. Ул «малай» булып магазинда эшләй, һуңынан Француз-Урыҫ машиналар төҙөү заводында ҡара эшсе булып хеҙмәт итә, унан эшселәр митингыларында ҡатнашҡан өсөн эштән ҡыуыла. Эш эҙләп, ул [[Мәскәү]]гә юллана. 1909 йылда Метровагонмашҡа слесарь булып эшкә төшә. 1910 йылда баш күтәреүгә өндәгән өсөн ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. [[1913]]—[[1914 йыл]]дарҙа Мәскәү-Ҡаҙан тимер юлындағы оҫтаханаларҙа эшләй. Василий Блюхерҙың ҡустыһының ҡатыны Лидия Богуцкая һөйләүе буйынса: {{Цитата башы}}Бер ваҡыт Павел миңә әйткәйне: «… ул [Василий] был осорҙа Мәскәүҙә сауҙагәр ҡатыны Белоусовала приказчик булып эшләй, уның һөйәркәһе була һәм бер ниндәй ҙә заводтарҙа булмай һәм революцион эшмәкәрлектә ҡатнашмай» … Василий үҙе тормошоноң был осоро тураһында теләр-теләмәҫ кенә һөйләй ине. {{Цитата аҙағы}} === Беренсе донъя һуғышы === [[Беренсе донъя һуғышы]] башланыуы менән 1914 йылдың авгусында мобилизация буйынса Мәскәү ҡалаһында хәрби хеҙмәткә алына. 1914 йылдың 27 октябрендә 56-сы Кремль запастағы батальонға (командиры полковник Гондель) поручик Андреев етәкселегендәге 3-сө ротаға ебәрелә. 1914 йылдың 27 октябрендә марш ротаһы менән 5-се пехота дивизияһына йүнәлтелә. Шул уҡ йылдың 16 ноябрендә 9-сы армияның 5-се пехота дивизияһы 19-сы Кострома полкына рәдовой дәрәжәһендә хеҙмәт итә башлай, артабан 1-се батальондың (командиры подполковник Шумаков) 4-се ротаһына тәғәйенләнә (командиры капитан Гузиков). Хәрби батырлыҡтары өсөн ике Георгий тәреһенә (3-сө һәм 4-се дәрәжә), 4-се дәрәжә Георгий миҙалына лайыҡ була, кесе унтер-офицер дәрәжәһенә күтәрелә. 4-се дәрәжә Георгий миҙалы менән наградланыуы тураһында бойороҡ бар (1915 йылдың 2 июлендәге 185-се һанлы бойороҡ, миҙалдың номеры 313935). Батырлыҡ күрһәткән датаһы ла бар — 1914 йылдың 28 ноябре. 3-сө һәм 4-се дәрәжә Георгий тәреләре менән наградланыуы тураһында мәғлүмәттәр табылмаған<ref>На его погонах отсутствуют лычки, тогда как младшему унтер-офицеру полагалось носить на погонах две лычки, на груди — одна Георгиевская медаль и на поясной портупее — сабля, полагавшаяся вместе с поясной портупеей только офицерам вне строя. Фотоснимок сделан, скорее всего, в июле 1915 года — ведь Блюхер награждён медалью согласно приказу № 185 от 2 июля 1915 года. При этом на той же фотографии достаточно чётко видно, что на фуражке Блюхера — унтер-офицерская кокарда. Данное фото является очевидным примером постановочного фото с использованием реквизита фотоателье. Практика заказа подобных фото для отправки домой была широко распространена среди нижних чинов Российской императорской армии с момента распространения фотографии в России.</ref>. Унтер-офицер формаһында һәм Георгий тәреләре менән төшкән фотоларының булмауы, полк буйынса бойороҡтарҙың табылмауы Ысынында Блюхерҙың был наградаларға лайыҡ булыуы шик тыуҙыра<ref name="velikanov">[http://read24.ru/fb2/nikolay-velikanov---izmena-marshalov/ Измена маршалов — Николай Великанов FB2]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1915 йылдың 8 ғинуарында Дунаец йылғаһы тирәһендә Блюхер бик ауыр йәрәхәтләнә. Ике яуырыны, янбаш һөйәге ярсыла, шуға күрә бер аяғы икенсеһенән 1,5 сантиметрға ҡыҫҡара. Иҫһеҙ хәлдә уны армия госпиталенә алып киләләр, бөтәһе уның тәненән һигеҙ ярсыҡ сығарыла. Профессор Пивованский бик ҡатмарлы операция эшләй һәм бар көсөн уның ғүмерен һаҡлап ҡалыуға һала. Блюхерҙы ике тапҡыр үлеләр бүлмәһенә сығаралар. Белая церковь ҡалаһынан Блюхерҙы император Петр I исемендәге Мәскәү хәрби госпиталгә күсерәләр. Алған йәрәхәттәре һөҙөмтәһендә Блюхер 1916 йылдың мартында беренсе разрядлы пенсия менән хеҙмәттән бушатыла. 1916 йылдың апрелендә [[Ҡаҙан]]да гранит оҫтаханаһында эшләй, һуңынан ваҡытлыса Сормов суднолар төҙөү заводына эшкә төшә ([[Түбәнге Новгород]]), артабан Ҡаҙанда Остерман механик заводында эшләй. 1916 йылдың июнендә большевиктарҙың Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһына инә (партбилетын номеры 7834693). === Революция һәм Уралда Граждандар һуғышы === Февраль революцияһын Блюхер [[Ҡазан губернаһы]]ндағы Петровский ҡалаһында ҡаршы ала, был саҡта ул май эшкәртеү заводында слесарь-моторсы булып эшләй. 1917 йылдың майында В. В. Куйбышев менән таныша, ул Блюхерҙы агитация алып барыр өсөн 102-се запастағы полкына ебәрә, унда ул полк комитетына һәм Ҡала Һалдат депутаттары Советына һайлана. Октябрь революцияһы башланыуға Блюхер Һамар Хәрби-Революцион Комитеты ағзаһы булып ҡаршы ала. Һамарҙа совет власы урынлашҡандан һуң ул Һамар гарнизоны комиссары ярҙамсыһы һәм губерна революцион тәртибе һағы начальнигы булып китә. Блюхер [[Граждандар һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша. 1918 йылда Көньяҡ Уралға Ырымбур казаҡлығы атаманы, полковник [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] менән көрәшеү өсөн йүнәлтелә. Йыйылма Һамар һәм Өфө ҡыҙылгвардиясылары отряды (командиры — В. К. Садлуцкий һәм комиссары В. К. Блюхер) [[Һамар]]ҙан ноябрь аҙағында сыға һәм 1917 йылдың 3 декабрендә [[Силәбе]]гә килеп етә. Блюхер Силәбелә ҡала һәм Хәрби-Революцион комитетын етәкләй. Блюхерҙың ғәскәрҙәре [[Дутов Александр Ильич|Дутовты]] еңә һәм 1918 йылдың 31 ғинуарында Ырымбурҙы ала. Артабан улар казактарҙы ҡыҫырыҡлауын дауам итәләр һәм 1918 йылдың мартында Ырымбур ғәскәренең 2-се хәрби округы үҙәге Верхнеурал ҡалаһын яулайҙар. Дутов үҙенең армияһының ҡалдыҡтары менән ваҡытлыса Турғай далаһында йәшеренә. 1918 йылдың 1 апрелендә Ырымбур 1-се хәрби округы ғәскәре казактары [[Ырымбур]]ҙы ҡамайҙар һәм совет Төркөстаны менән бәйләнеш өҙөлә. Дутовсылар менән көрәшкә Ырымбур тирәһенә В. К. Блюхер йүнәлтелә, уның етәкселеге аҫтында ҡыҙылгвардиясылар отряды (командиры — С. Я. Елькин), Екатеринбург кавалерия эскадроны, Силәбе узелы эшселәренән һәм эшсе ирекмәндәренән торған Силәбе батареяһы һәм элекке кадровый офицерҙарынан ҡабаттан булдырылған 1-се Урал пехота полкы була. 1918 йылдың 23 майында Блюхерҙың Һамар аша тимер юлы буйлап барған отряды ҡамауҙа ҡалған Ырымбурға килеп етә һәм ундағы гарнизон менән бәйләнешкә инә. 26 майҙа Блюхерға Силәбеләге австро-венгр әсирҙәре фетнәгә күтәрелеүе тураһында хәбәр килә. 1918 йылдың июнендә Блюхерҙың башҡа отрядтар главкомдары менән һүҙгә килеүе арҡаһында ғәскәрҙәр менән етәкселек итеү Г. В. Зиновьевҡа йөкмәтелә. 23 июндә Зиновьев Блюхерға Ырымбур — Быҙаулыҡ тимер юлы буйлап һөжүм башларға бойора. [[Чехословак корпусы]]на ҡаршы һөжүм иткән ҡыҙылгвардиясылар ҡамауға ҡалыуынан хәүефләнеп, Блюхер отрядтарҙы Ырымбурға табан сигендерә. Был ваҡытта Ырымбурҙа егермеләп төрлө ҡыҙыл отрядтар йыйыла. 1918 йылдың 3 июлендә белочехтар ярҙамында казактар Ырымбурҙы яулап ала, ҡыҙыл отрядтарҙың күпселеге Төркөстанға сигенә, Ә Блюхер етәкслеге аҫтындағы Урал отряды (пехота — 700, атлылар — 50, пулемёт — 16, орудие — 4) Ҡыҙыл Армия менән тоташыу маҡсатында төньяҡҡа табан йүнәлә. 1918 йылдың йәйендә [[Ырымбур]] — [[Өфө]] — [[Силәбе]] тирәһендә эш иткән Көньяҡ Урал эшселәр отрядтары Чехословак корпусының фетнәһе арҡаһында Ҡыҙыл Армияһының регуляр частарынан һәм тәьмин итеү райондарҙан ситтә ҡала һәм партизан ғәмәлдәренә күсә. Июль уртаһына партизан отрядтары (И. С. Павлищев етәкселегендәге 1-се Урал, М. В. Калмыковтың — Богоявленск, Н. Д. Кашириндың — Көньяҡ, Н. Д. Томиндың — Троицк, [[Каширин Иван Дмитриевич|И. Д. Кашириндың]] — Верхнеурал һәм һәм башҡа отрядтар) атаман [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] отрядтары ҡамауҙа ҡалған Белоретҡа сигенәләр. Бында, 16 июлдә, командирҙар кәңәшмәһендә бөтә көстәрҙе Урал йыйылма отрядына берләштереү һәм Верхнеурал, Миасс, Екатеринбург аша Көнсығыш фронты ғәскәрҙәренә ҡаршы сығыу буйынса ҡарар ҡабул ителә. Каширин баш командующий итеп һайлана, уның урынбаҫары итеп Блюхер тәғәйенләнә. 18 июлдә отряд походҡа сыға һәм 8 көн эсендә ҡаты һуғыштарҙа Верхнеурал — Йүрүҙән тирәһенә барып етә, әммә көстәре аҙ булыуы айҡанлы (4700 штык, 1400 ҡылыс, 13 орудие) элекке урынға сигенергә мәжбүр була. 12 августа яраланған Каширинды Блюхер алыштыра, ул отрядтарҙы полктар, батальондар һәм роталар итеп үҙгәртә һәм яңы поход планын тәҡдим итә: Петровск, [[Богоявленск заводы|Богоявленск]] һәм Архангельск заводтары аша [[Красноуфимск]]иға сығырға, бында уларға эшселәр ярҙам итеп, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә ала. 5 августа походҡа сығып, 13 августа Богоявленский ауылы (хәҙер [[Красноусольский]]) тирәһендә Урал һырты аша үтеп, М. В. Калмыковтың Богоявленск партизан отрядын (2 мең кеше), ә һуңынан, 17 августа, В. Л. Дамбергтың Архангельск отрядын (1300 кеше) һәм башҡа көстәрҙе үҙенә ҡушып ала. Көньяҡ Урал партизандарының йыйылма отряды ҡаты хәрби дисциплиналы армия дәрәжәһенә тиклем үҫә, уның составында 6 уҡсылар, 2 кавалерия полкы, артиллерия батальоны һәм башҡа подразделениелар (бөтәһе 10,5 мең ҡылыс һәм штык, 18 орудие) була. 20 августа армия Йылым һәм Ирныҡша тирәһендә аҡ гвардия частарын ҡыйрата. 27 августа Бердянина Поляна ауылы янында Эҫем йылғаһы аша сыға һәм Иглин ҡасабаһын баҫып ала (Өфөнән 12 км көнсығышҡараҡ) һәм Өфө — Силәбе тимер юлының бер участкаһын емереп, аҡтарҙың Себер менән бәйләнештәрен 5 көнгә өҙөүгә өлгәшә. 10 сентябргә ҡарата Асҡын тирәһендә Өфө йылғаһында армия дошманға яңы һөжүмдәр яһап, Төйнә- Озерск ауылы янында ҡамауҙан сыға һәм12-14 сентябрҙә Көнсығыш фронтының 3-сө армияһының алғы частары менән тоташа. 10 кондән Көңгөр ҡалаһына килеп етә, унда армия ҙур бер өлөшө 4-се Урал уҡсылар дивизияһы итеп үҙгәртеп ҡорола (1918 йылдың 11 ноябренән — 30-сы), дивизияға Блюхер етәкселек итә. 54 көн дауамында Блюхерҙың дивизияһы 1500 километр бик ауыр юл үтеп, 20-нән ашыу алышта ҡатнаша, 7 дошман полкын ҡыйрата һәм 1918 йылдың көҙөндәге Көнсығыш фронтының һөжүменә булышлыҡ итә. Ошо героик походҡа уңышлы етәкселек иткән өсөн Блюхер совет хәрби начальниктары араһынан беренсе булып [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә. [[Файл:Vasily_Blyukher,_1919.jpg|мини|317x317пкс|[[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]ның беренсе кавалеры Василий Блюхер. 1919 йыл]] 4-се Урал дивизияһы Богородск — Суҡсын — Осиновка йүнәлеше буйынса пункттарҙы яулап алырға һәм Красноуфимск—[[Бисерт заводы]] йүнәлешендәге һөжүмгә әҙерләнергә бойорола. 27 сентябрҙә Блюхер командарм Берзинға Молебск заводын алыу туараһында хәбәр итә, артабан ҡаты алыштарҙан һуң Богородск һәм Красноуфимск ҡалалары баҫып алына, шулай уҡ 4-се дивизия аҡтарҙы Сылва, Батам, Бисерть, [[Ҡариҙел (йылға)|Өфө йылғалары]] аша ҡыуып ебәрә. Фронтта хәлдәр насарая бара. 4-се Урал дивизияһының хәлһеҙләнгән полктары фронтты үҙ ҡулдарында тотоп ҡала алмай. Фронт һыҙығын ҡыҫҡартыу буйынса ҡарар сығарыла, Блюхер командирҙарға үҙҙәренең частарын Сылва йылғаһы буйлап урынлаштырырға ҡуша. Ноябрь башында Блюхер, элекке яралары асылып, ауырый башлай. Медицина комиссияһы һығымтаһы буйынса 1918 йылдың ноябрь аҙағында ул тыуған ауылына ҡайта. Ялдан һуң Блюхер 30-сы уҡсылар дивизияһына командующий итеп тәғәйенләнә<ref>[http://pressa.irk.ru/kopeika/2004/42/006001.html Павел Мигалёв. Иркутская дивизия // газета «Копейка», № 42, 2004 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506035921/http://pressa.irk.ru/kopeika/2004/42/006001.html |date=2008-05-06 }}</ref>, был ваҡытта [[Көңгөр]] һәм [[Пермь]] ҡалалары өсөн ҡаты бәрелештәр бара. 19 декабрҙә аҡтар Көңгөргә яҡыная. 21 декабрҙең кисендә Көңгөр ҡалдырыла. Блюхер дивизияны өс өлөшкә бүлә, улар төрлө йүнәлештәрҙә сигенә башлайҙар. 1919 йылдың 31 ғинуарында Блюхер 3-сө армия н дивизия командующийы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә (командующийы — Сергей Александрович Меженинов). Көнсығыш фронттының штабы ашығыс рәүештә нығытылған райондар (укрепрайондар) системаһын булдырырға ҡарар сығара. Блюхер Вятка хәрби гарнизонына начальник итеп күсерелә (шул уҡ ваҡытта элекке вазифаһында ла ҡалдырыла). 1919 йылдың 3 апрелендә Блюхер Вяткаға килеп етә. Вятка-Слобода районы менән идара итеү өсөн Хәрби советы (тройка) ойошторола, уның составына В. К. Блюхер, С. А. Новоселов, В. Ф. Сивков инәләр. Июнь уртаһында Блюхер 3-сө армия Реввоенсоветына укрепрайон булдырылыуы тураһында хәбәр итә һәм уны фронтҡа ебәреүҙе үтенә, әммә Меженинов уның үтенесен кире ҡаға һәм Пермь укрепрайоны командующийы итеп тәғәйенләй. 1919 йылдың 6 июлендә Блюхер 51-се уҡсылар дивизияһы начальнигы итеп ҡуйыла. Дивизия [[Төмән]]дән [[Байкал]]ға тиклем һуғыш юлын үтә. Блюхерҙың дивизияһы 6 августа төмәнде азат итеп, [[Тубыл]] йылғаһы аша сығып, [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]] һәм Ишем ҡалаларына ынтыла. Уның 151-се бригадаһы Тубылды кисеп сығып, аҡ гвардия менән ҡаты алыштар алып бара һәм сентябрь башына Тубыл ҡалаһын яулай. Был бригадала дивизия начальнигы ла була. 153-сө бригада дивизия штабы ҡарамағында Төмәндә резервта тороп ҡала. 1919 йылдың сентябрь уртаһында колчаксылар 3-сө армияға ҡаршы контрһөжүм башлайҙар. Фронт өҙөлөүе арҡаһында 29-се уҡсылар дивизияһы ауыр хәлгә тарый. Уның бригадаларының береһе тулыһынса ҡыйратыла, шуға күрә Ялуторовск ҡалаһына хәүеф янай. 3-сө армия командармы Блюхерға ашығыс рәүештә Төмәндән әлеге районға 153-сө бригаданы күсерергә ҡуша. Был ваҡытта 151-се бригада Ишем ҡалаһына яҡынлаша һәм уны алырға йыйына. Ошо ваҡытта Блюхер бригадаһы менән ҡамауҙа ҡала яҙа һәм Ишемде яулау планынан баш тартып, урманға сигенергә мәжбүр була. Тиҙҙән Блюхерҙың частары (1827 кеше һәм 12 орудие) Ашлык ауылы янында (хәҙерге Вагай районы) ҡамауға эләгә. 1919 йылдың 29 сентябрендә икенсе бригада ҡыҙылармеецтары Александр Вылегжанин һәм Геннадий Маландин Блюхерға Тубылдан пакет алып киләләр (икеһе лә һуңынан [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнәләр). Блюхер бер нисә төркөм менән тылдан аҡ гвардия төркөмөнә һөжүм итә. Башҡа ике полкка Ашлыҡ һаҙлыҡтары буйлап Богалингә сығыу маҡсаты ҡуйыла. 2 октябрҙә Блюхер етәкслегендәге төркөм көтмәгәндә аҡтарҙы Бакшеево һәм Каудабаево ауылдары янында һөжүмләй. Дошман сигенә. Блюхерҙың төркөмө Мамай ауылы янында туҡтала һәм 6 окябргә ҡараған төндө Щукино ауылына һөжүм итә, унан 27-се Үрге тура Себер уҡсылар полкын (етәксеһе — полковник Франк) ҡыуып сығара. 7 октябрҙә Куримово ауылын яулайҙар һәм үҙҙәре ҡамауға эләгәләр. Щукин-Куримово-Мамаево районында Блюхерҙың көсһөҙләнгән төркөмө Богоярск ауылы тирәһендә ҡамауҙан сығыуға өлгәшә һәм өс көндән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] менән тоташа. 22 октябргә ҡараған төндә 153-сө бригаданың частары Тубыл ҡалаһын алалар. Блюхерҙың дивизияһы Себерҙе колчаксыларҙан азат итеүҙә әүҙем ҡатнаша. Ноябрь аҙағында Көнсығыш фронты үҙгәртеп ҡоролоуы арҡаһында 51-се дивизия 5-се армия составына тапшырыла, һуңынан уны Ҡыҙыл Армияның баш ҡомандованиеһы резервына күсерәләр. 1920 йылдың мартында Блюхер [[Новосибирск]]ға РККА-ның баш командованиеһы резервына күсерелгән 51-се дивизияның командиры итеп тәғәйенләнә. Резервта дивизия 1920 йылдың июленә тиклем була. Яугирҙар Себер тимер юлын төҙөкләндерәләр. 1920 йылдың майында Блюхер ВОХР-ҙың Көнбайыш-Себер секторы начальнигы итеп тәғәйенләнә<ref>{{Китап|автор=Петрушин Александр Антонович|часть=|ссылка часть=|заглавие=Тюмень без секретов, или Как пройти на улицу Павлика Морозова|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=1-е изд|место=Тюмень|издательство=Мандр и Ка|год=2011|том=|страницы=66|страниц=320|серия=|isbn=5-93020-449-7|тираж=1000}}</ref>. === Граждандар һуғышы Ҡырымда === 1920 йылдың 4 июлендә Блюхер 51-се дивизияһы начальнигы вазифаһына ҡайтарыла һәм П. Н. Врангелдең Рус армияһы менән көрәш алып барыу өсөн Көнсығыш фронтына йүнәлтелә. 1920 йылдың 15 июленә ҡарата дивизияла комсостав һәм административ-хужалыҡ хеҙмәтендә — 1276, пехота яугирҙары — 10 596, башҡа яугирҙар — 1044 кеше иҫәпләнә. Ҡоралдарҙан: винтовка — 12 139, ҡылыс — 1179, пулемёт — 201, бомбомет — 6, 3- дюймлы орудие — 24, ауыр орудие — 8, Люис, Шоша автоматик һәм башҡа винтовка, — 41; артснабдив складтарында: 3- линейный пехота винтовкаһы — 1582, драгун винтовкаһы — 281, пулемёт — 2, автоматик мылтыҡ — 3, шашка — 31. 1920 йылдың 7 авгусынан алып дивизия Апостолово станцияһында йөктәрҙән бушатыла һәм 52-се латыш дивизияһы артынан Днепрҙың һул яҡ ярына сыға башлай. Ул икенсе эшелонда көстәрен туплай һәм Каховка тирәһендә оборонаға әҙерләнә. 1920 йылдың 7 авгусынд апланлаштырылған һөжүм буйынса Блюхер үҙ ҡәнәғәтһеҙлеген белдерә: армия командующийы И. П. Уборевичҡа һөжүм әҙерлекһеҙ үткәрелде тип яҙа. Әлеге тәнҡитләү командарм менән Блюхерҙың араһындағы мөнәсәбәттәргә кире йоғонто яһай. Икенсе һөжүм осоронда 51-се дивизияның полктары Врангелдең атлы корпусын (етәксеһе И. Г. Барбович) ҡыйрата һәм Каховка плацдармына сигенәләр. Әлеге плацдармға һөжүм иткән саҡта аҡтар үҙҙәренең бөтә тиерлек танкыларын юғалта. 1920 йылдың 27 октябрендә дивизия частарына 29 октябрҙең көн үҙәгендә 152-се бригада полктары Төрөк үренән 8-6 километр алыҫлығында туҡталалар, 31 октябрҙең иртәһендә яугирҙар үрҙән 250—300 метрҙа булалар. Перекоп төркөмө тырышлығы менән генә Перекопты яулап алыу мөмкин булмай, шуға күрә 2 ноябргә ҡараған төндә төркөм частары үрҙән төньяҡ-көнбайышҡа табан 7-8 километр алыҫлыҡҡа күсерелә. 7 ноябрҙән 8 ноябргә ҡараған төндә 15-се, 52-се дивизиялар, 153-сө һәм 51-се дивизияның Айырым бригадаһы Сиваш аша Литва ярымутрауға һөжүм итәләр. Сәғәт туғыҙынсы яртыла 51-се дивизияның 65 орудиеһы Төрөк үрен һәм Корнилов дивизияһын утҡа тота. Беренсе тулҡын сәғәт ун икелә үткәрелә. 152-се бригада полктары һәм 453-сө полкы һөжүмгә күсә. Бер сәғәттән икенсе тулҡын башлана. Өсөнсө тулҡын алдынан Блюхер пехотанан алда броневиктарҙы ебәрә, артабан дүртенсе тулҡын башлана. 1920 йылдың 9 ноябренең төнөндә алып булмаҫлыҡ Перекоп яулана. 11 ноябргә ҡараған төндә 151-се бригада почта станцияһын яулай. 51-се дивизияның бөтә резервтары Юшунгә йүнәлтелә. Аҡтар ҙур ҡаршылыҡ күрһәтә һәм Армянск ҡалаһына хәүеф тыуҙыра. 51-се дивизияның 151-се бригадаһы латыш дивизияһы ярҙамында сәғәт туғыҙҙа — Юшунь тимер юлы станцияһын, 15 ноябрҙә — Севастополде, артабан Ялта ҡалаһын яулай. Ҡырым өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнашҡан бөтә частар һәм берләшмәләр араһынан Блюхер дивизияһы иң ҙур юғалтыҙар кисерә. Хәрби ғәмәлдәр тамамланғас, 51-се дивизия Симферополь ҡалаһы тирәһендә ялға туҡтай,ә Блюхерға оҙайлы ял бирелә. Хәрби хеҙмәткә Блюхер 1921 йылдың февралендә кире әйләнеп ҡайта. Дивизия был ваҡытта Одесса губернаһында дислокациялана, Блюхер Одесса гарнизоны һәм Одесса губернаһы ғәскәрҙәре начальнигы итеп тәғәйенләнә. === Алыҫ Көнсығыш Республикаһының хәрби министры === 1921 йылдың 27 июнендә Блюхер Хәрби советы рәйесе, Алыҫ Көнсығыш Республикаһының баш командующийы һәм АКР-ҙың хәрби министры итеп тәғәйенләнә. Республика армияһын яңынан ҡороп үҙгәртә, тәртипте нығыта һәм Волочаевка укрепрайонын алып, еңеү яулай. 1921 йылдың 1 июленә ҡарата Халыҡ-революцион армияһы штатында 198 мең кеше иҫәптә тора, әммә ысынбарлыҡта армия частарында 76 мең кеше генә була. Республиканың армия составын тәьмин итерлек финанстары һәм матди-техник саралары булмай. 1921 йылдың йәй аҙағына Блюхер алдына барон Унгерндың ғәскәрҙәре менән көрәш бик мөһим урын ала. Алыҫ Көнсығыш Республикаһы армияһы һәм Ҡыҙыл Армияның берләштерелгән көстәре менән Унгерндың ғәскәрҙәре Монголияға сигенергә мәжбүр була. Монгол хөкүмәте үтенесе буйынса АКР ғәскәрҙәре ваҡытлыса монгол сиген үтәләр һәм Монгол халыҡ — революцион армияһы менән берлектә Урганы азат итәләр. 1921 йылдың авгусында Дайрене ҡалаһында (хәҙерге Далянь) урыҫ-япон конференцияһы асыла (1922 йылдың апрелендә ябыла), унда Алыҫ Көнсығыш Республикаһы һәм Япония араһында Төньяҡ Сахалиндан, Приморьенан һәм Амурҙағы Николаевскиҙан япон ғәскәрен эвакуациялау тураһында һөйләшеүҙәр үткәрелә. 1921 йылдың 5 декабрендә Дайренда Блюхер шифрланған телеграмма ала, унда генерал Молчановтың аҡ ихтилалсылар армияһы Уссури станцияһына һөжүм итеүе һәм уны яулап алыуы тураһында хәбәр ителә. Шуға күрә Блюхер конференциянан китергә мәжбүр була: «миңә фронтҡа китергә кәрәк. Молчановты туҡтатыр кәрәк. Ни тиклем тиҙерәк беҙ аҡгвардиясыларҙы ҡыйратабыҙ, шул тиклем тиҙерәк япондар үҙҙәренең ғәскәрҙәрен сығарыу буйынса беҙҙең тәҡдимдәрҙе ҡабул итәсәк». Генерал Молчановтың армияһы менән көрәш алып барыу өсөн Көнсығыш фронтында штаб һәм Хәрби совет булдырыла (баш командующий С. М. Серышев, хәрби советы ағзалары П. П. Постышев һәм Б. Н. Мельников). Фронтҡа Байкал аръяғынан 1-се айырым Чита уҡсылар бригадаһы һәм Троицк-Савск кавалерия полкы күсерелә. Республикалағы бөтә булған йылы кейем, аҙыҡ-түлек, боеприпастар запастары аҡгвардиясылар менән көрәшкә йүнәлтелә. 1921 йылдың 22 декабрендә аҡтар хабаровск ҡалаһын баҫып алалар. 1921 йылдың 28 декабренә ҡараған төндә генерал Сахаров командованиеһы аҫтындағы Волга буйы бригадаһы частары Ин станцияһына һөжүмен башлай, уларҙың маҡсаты — ҡыҙылдарҙың гарнизонын ҡамауға алырға һәм юҡ итергә. Кама уҡсылар полкы төньяҡтан народоармиясыларҙың уң флангын урап үтә. Өфө кавалерия полкы көньяҡтан бик йылдам рәүештә рейд яһай. Өфө һәм Волга пехота полктары станцияға һөжүм итә, әммә туҡтатылалар. Ин алышы народоармиясылар өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. Баш күтәреүсе аҡтар армияһы Ольгохта станцияһына сигенәләр һәм ашығыс рәүештә Волочаевка тирәһендә үҙҙәренең позицияларын нығыта башлайҙар. 1922 йылдың 28 ғинуарында хәрби операциялар менән туранан-тура етәкслек итеү өсөн Ин станцияһына үҙенең ялан штабы менән Блюхер килеп төшә. Һөжүм 1922 йылдың 10 февраленә тәғәйенләнә. Блюхер планы буйынса, штаб ике төркөм әҙерләй: Ин төркөмө (Покустың йыйылма уҡсылар бригадаһы һәм партизан отрядтары) Волочаевка йүнәлешендә уң флангҡа һөжүм итә һәм дошманды Хабаровскиға тиклем ҡыуа, икенсеһе — Байкал аръяғы төркөмө (етәксеһе Томин), уның составында 1-се һәм 2-се Чита пехота полктары, Троицк-Савск кавдивизионы, еңел кавалерия дивизионы һәм 1-се айырым Чита бригадаһы, һул флангы йүнәлеше буйынса Үрге Спасскиға һәм Түбәнге Спасскиға һәм артабан Казакевичево ҡасабаһына һөжүм яһай. 10 февраль төнөндә һәм артабан көнө буйы ҡаты алыш бара. Киске сәғәт бишкә Ин төркөмө частарының һөжүмен аҡтар кире ҡаға, Халыҡ-революцион армияһы подразделениелары 500—600 метрға сигенәләр. Һауа торошо бик насар була: 42 градусҡа тиклем ҡаты һыуыҡ, кеше туңа башлай. 428 кеше сафтан сыға. Томиндың төркөмө Забеловский ҡасабаһын баҫып ала, Поперечный разъезыннан дошманды ҡыуып сығара. көн дауамында төркөм Үрге-һәм-Түбәнге спасск ауылдары өсөн ҡаты һуғыш алып бара; кискә табан әлеге ауылдар яулап алына. Ин төркөмө 11 февралдә һөжүмде ҡабатламай, ә 12 февралдә Молчановтың ғәскәрҙәре станцияны һәм Волочаевка ҡасабаһын ҡалдырылар һәм тиҙ арала Хабаровскиҙы үтеп китәләр. Томиндың төркөмө уларға Приморьеға юлды яба. Молчановтың ғәскәрҙәре Розенгартовка һәм Бикин станцияларында ҙур ҡаршылыҡ күрһәтәләр, әммә еңеләләр һәм көньяҡҡа табан сигенәләр. Волочаевка һөжүм операцияһын замандаштар Перекоп операцияһы менән сағыштыралар. Бында аҡгвардиясылар ғәскәрҙәренә аҙаҡҡы удар яһала. Айырыуса ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәндәре өсөн 6-сы уҡсылар полкы [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә һәм һуңынан 4-се Ҡыҙыл Байраҡ Волочаевка полкы итеп үҙгәртелә. Шулай уҡ Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән 8-се һанлы бронепоезд бүләкләнә. Волочаевка тирәһендәге алыштарҙан һуң Блюхер [[Мәскәү]]гә кире саҡыртыла, уның урынына И. П. Уборевич ҡуйыла. === Петроград хәрби округы === [[Файл:1923_vasily_bljucher.png|мини|ҡыҙыл Армияның 1-се уҡсылар корпусы командиры. 1922 йыл]] Ошо осорҙа Блюхер Реввоенсовет рәйесе урынбаҫары Э. М. Склянскийға уны хәрби юғары уҡыу йортона йүнәлтеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә был үтенесе ҡәнәғәтләндерелмәй. 1922 йылдың 26 августа ул Петроград хәрби округы территорияһында формалашҡан 1-се уҡсылар корпусы командир-комиссары итеп тәғәйенләнә (1922 йылдың 30 сентябренән). 1923 йылдың 27 апрелендә [[Санкт-Петербург|Петроград]] ҡала гарнизоны начальнигы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта 1-се уҡсылар корпусы командиры вазифаһынан да бушатылмай. Блюхер Петросовет һәм ВЦИК ағзаһы итеп һайлана. 1922 йылдың октябре аҙағында, туғыҙынсы саҡырылыш ВЦИК-тың IV сессияһында ҡатнашҡан саҡта Блюхер тәүге тапҡыр Ленинды күрә, Орджоникидзе, [[Каменев Лев Борисович|Каменев]], Троцкий, Енукидзе, Гусевтар менән таныша. Советтар Союзы Маршалы [[Жуков Георгий Константинович|Георгий Жуков]] комкор Блюхерҙы уның полкына килеүе тураһында: {{Цитата башы}} Мин уның хаҡында бик күп ишеткәнем бар ине, әммә беҙ тәүге тапҡыр осраштыҡ… Мине уның алсаҡлығы әсир итте… Легендар герой күптәр өсөн идеал ине. Мин үҙем гел ошо һоҡланғыс большевикка, иҫ киткес иптәшкә һәм талантлы юлбашсыға оҡшарға хыялланғанымды йәшермәйем… {{Цитата аҙағы}} 1923 йылдың 6 сентябрендә Мәскәүгә хәрби һәм диңгеҙ инспекцияһы начальнигы Гусев ҡарамағына саҡыртыла, бында ул 1924 йылдың февраленә тиклем эшләй. 1924 йылда Ленинград укрепрайоны коменданты итеп тәғәйенләнә, ошо уҡ ваҡытта 1-се уҡсылар корпусы менән етәкселек итә. 1924 йылдың көҙөндә Блюхер [[Ҡытай]]ға йүнәлтелә. уның урынына 1-се уҡсылар корпусы командиры итеп М. В. Сангурский тәғәйенләнә. === Ҡытайҙа === 1924 йылдың көҙөндә совет етәкселеге Блюхерҙы [[Сунь Ятсен]]дың төп хәрби кәңәшсеһе сифатында Ҡытайға йүнәлтә. Блюхер [[Гуанчжоу]] портына 1924 йылдың октябре аҙағында «Воровский» совет хәрби карабында ''генерал В. В. Уральский'' псевдонимы аҫтында килеп төшә, карап бортында Сунь Ятсен менән уның күп сәғәтле хәрби кәңәшселәрҙең төп бурыстары асыҡланған әңгәмәһе үтә. Ҡытай армияһын совет ҡоралы менән тәьмин итеү Блюхерҙың иң мөһим эштәренең береһе була. Ҙур булмаған ваҡыт арауығында Сунь Ятсен хөкүмәте 40 мең винтовка, яҡынса 42 миллион патрон, 48 орудие, 12 тау пушкаһы, 10 меңдән ашыу ҡул гранатаһы, 230 пулемёт, 18 бомбомет, 3 самолет һәм башҡа төрлө ҡорал ала. Блюхерҙың инициативаһы буйынса Гоминьдань Үҙәк комитетыянында Хәрби Совет төҙөлә, уның составына Ляо Чжункай, Ху Ханьминя, генерал Сюй Чунчжа, [[Чан Кайши]], Ян Симиня һәм кәңәшсе сифатында В. В. Уральский (Блюхер) индерелә. Сираттағы хәрби совет ултырышында Блюхер Көнсығыш походының планы менән уртаҡлаша. Планға ярашлы кисекмәҫтән Милли-азатлыҡ армияһының иң яҡшы берекмәләре тарафынан генерал Чэнь Цзюнминға ҡаршы контрһөжүм ойоштороу күҙаллана. Көнсығыш походы 1925 йылдың 2 февралендә башлана һәм шул уҡ йылдың 21 мартында тамамлана. Был походта ХРА тәүге тапҡыр ҙур еңеү яулай, Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙенең байтаҡ ҙур районын азат итә. Ете меңдән ашыу дошман һалдаты әсирлеккә алына. Ҡытайҙа Блюхер йыш ауырый: уны герман фронтында алған йәрәхәте һәм бында барлыҡҡа килгән фотолерматит ауырыуы йонсота. 1925 йылдың йәйенә уның һаулығы ныҡ ҡаҡшай. 1925 йылдың 23 июлендә Блюхер Советтар Союзына дауаланыу өсөн ҡайта. 1926 йылдың май уртаһына Блюхер, хәҙер «Галин З. В.» псевдонимы аҫтында ҡабаттан Ҡытайға хәрби советник төп бурыстарын үтәй башлау өсөн килә. 1926 йылдың 23 июнендә Хәрби Советтың сираттағы ултырышында Гоминьдань генералдары Блюхерҙың төньяҡ походы проектын үҙгәртеү буйынса тәҡдиме менән ризалашалар һәм кисекмәҫтән Цзянсиға барыу ниәтенән баш тарталар. Был осорҙағы хәрби ғәмәлдәрҙең аҙаҡҡы маҡсаты — Уханьде яулау. НРА ғәскәрҙәренең дөйөм һаны 100 мең кешегә яҡын була. Уларға ҡаршы 270 мең яҡшы ҡоралланған һалдат тора. Һөжүм 1926 йылдың октябрендә башлана. НРА корпустары Лилинға һөжүм итәләр һәм яулайҙар. Һөҙөмтәлә улар — Денсичао, һуңынан Чанша станцияһын баҫып алалар. 30 августҡа ҡаршы төндә дошман позицияһына һөжүм линияһында дошман позициялары бөтә фронт участкаларында һөжүмләйҙәр һәм дошман ҡамауын йырып үтәләр. Иртәнсәк улар Ханьян һәм Ханькоу ҡалаларын яулайҙар. 1926 йылдың октябрендә быға тиклем еңелмәҫ Ухань ҡолатыла. Хунань һәм Хубэй провинциялары азат ителә. Төньяҡ походтың икенсе этабы 1926 йылдың октябрҙең һуңғы көндәрендә башлана. Блюхер төҙөгән план ''өсөнсө Цзянсин операцияһы'' тип атала. Наньчан операцияһы барышында НРА корпустары бер нисә ҡалаға һөжүм итәләр. Цзянсин ғәскәрҙәре ноябрҙең беренсе декадаһында ҡыйратыла. Яҡынса 40 мең һалдат әсирлеккә алына, бик күп ҡорал, пулемёт, бер нисә орудие һәм башҡа төрлө ҡорал тартып алына. Цзянси провинцияһы азат ителгәндән һуң НРА Аньхуэй провинцияһына аяҡ баҫа һәм ноябрь аҙағына уның баш ҡалаһы Аньцинды биләй. Сунь Чуаньфан үҙенең армияһы ҡалдыҡтары менән Шанхайға һәм Нанкинға сигенә. 1927 йылдың февралендә Галин-Блюхер һәм уның штабы Ханькоуҙан Наньчанға күсенә. 1927 йылдың 22 мартында НРА ғәскәрҙәре [[Шанхай]] һәм [[Нанкин]] ҡалаларын яулап ала. Ҡытайҙа хеҙмәт иткән осорҙа Блюхер ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә (664-се һәм 25/2-се һанлы — 1927/1928 йылдарҙа). Шулай уҡ Совет Армияһының үҙәк дәүләт архивында ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты Политбюроһы Ҡытай комиссияһы протоколында Блюхерҙы Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләү тураһында яҙылған (15.12.1926 йыл), шулай уҡ ошо бүләкләү айҡанлы оборона наркомы [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошиловты]]ң ҡотлау телеграммаһы һаҡлана. 1927 йылдың 11 авгусында Блюхер үҙенең яңы ғаиләһе менән Мәскәүгә ҡайта һәм табиптар ҡулына эләгә. Уға дауаланыуҙы дауам итеү өсөн Железноноводск ҡалаһында ял итергә тәҡдим итәләр. === Украин хәрби округы === 1928—1929 йылдарҙа Украин хәрби округы командующийы И. Э. Якирҙың командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. === Айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы === 1929 йылдың 6 авгусында Айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы командующийы итеп тәғәйенләнә. Аҡ ҡытайҙар провокацияларына яуап итеп Сунгар операцияһы әҙерләнә. Уның төп авторы — Блюхер, авторҙаштары ОДВА штаб начальнигы А. Я. Лапин (Лыпиньш), Амур флотилияһы командующийы Я. О. Озолин (Озолинь), Приамурье уҡсылар дивизияһы командиры И. А. Онуфриев һәм авиатор Э. П. Карклин булалар. Операцияға барыһы 1117 кеше йәлеп ителә, шулай уҡ 15 бомбардировщик, 6 гидросамолет, 8 хәрби карап. Ҡытай ғәскәрҙәренең һаны совет ғәскәрҙәре һанынан 20 тапҡырға артыҡ була. 1929 йылдың 29 октябрендә 2-се Приамурье дивизияһы отрядтары судноларға тейәлеп, Сунгариға табан юллана. Оборонаға әҙерләнгән дошман көслө ут аса, әммә канонирҙар уларҙы баҫтырыуға өлгәшә. Совет авиацияһы Сунгари флотилияһының бөтә караптарын батыра. Өс сәғәтлек һуғыштан һуң гарнизон частары сигенә. 2 ноябрҙә Амур хәрби флотилияһы [[Хабаровск]]иға әйләнеп ҡайта. 1929 йылдың ноябрь башына ҡарата Чжалайнор-Маньчжур йүнәлеше иң хәүефле йүнәлеш тип таныла. Бында Ҡытай командованиеһы алты пехота бригадаһы, бер кавалерия дивизияһы, ике бронепоезд, сапер һәм башҡа техник подразделениеларҙы, шулай уҡ урыҫ аҡгвардиясыларынан торған бер нисә отряд туплай. Дөйөм алғанда, был төркөмдә 60 000 тирәһе ҡылыс һәм штык иҫәпләнә. Генерал-лейтенантом Лян Чжуцзян үҙенең уңышында шикләнмәй. Уға ҡаршы совет командованиеһы тарафынан ике уҡсылар дивизияһы, кавбригада, кавдивизион, артиллерия дивизионы, сапер батальоны, танк ротаһы, тимер юл ротаһы, өс бронепоезд һәм еңел бомбаға тотоу эскадрильяһы ҡуйыла. Резервта шулай уҡ 21-се Пермь уҡсылар дивизияһы була. 1929 йылдың 16 ноябрендә Ҡытай ғәскәрҙәре артиллерия ярҙамында Абағайтуй станицаһына һәм 86-сы разъездға һөжүм итергә маташа. Советтар өсөн әлеге һөжүмдәр рәсми рәүештә яуап биреү өсөн һылтау ғына була. Яуап операцияһы 1929 йылдың 17 ноябргә ҡарата төндә башлана. Блюхерҙың планы буйынса операцияны 35-се Себер уҡсылар дивизияһы, 5-се айырым Кубань кавалерия бригадаһы (К. К. Рокоссовский етәкселегендә) һәм Бүрәт-Монгол кавалерия дивизионы үткәрә. Фронт үҙәгендә дошманды 36-сы Байкал аръяғы һәм 21-се Пермь уҡсылар дивизиялары тоторға тотҡарлап торорға тейеш була. 5-се айырым Кубань кавдивизияһы үҙ бурысын теүәл үтәй: Ҡытай ғәскәрҙәрен Хайларҙан айыра. 17 ноябрь көнө ахырына 35-се Себер уҡсы дивизияһы, дошманды ҡыйратып, Чжалайнорға барып терәлә, ләкин ҡаланы яулап ала алмай. Иртән иртә менән авиаразведка Цаган станцияһынан Чжалайнор гарнизонына табан хәрәкәт иткән күп һанлы Ҡытай ғәскәрҙәрен күреп ҡала. Блюхерҙың реакцияһы бик тиҙ һәм ҡәтғи була: ул Вострецовҡа көслө ут ҡапламы ҡуйырға һәм бер нимәгә ҡарамай Чжалайнорҙы көндөҙгө сәғәт 12-гә яулап алырға бойора. Ҡыҙыл полкттары нығытылған позицияларҙы көслө утҡа тота. Бында ла командарм күрһәтмәһе буйынса Блюхерҙың тулҡын рәүешендәге һөжүмдәр менән дошман оборонаһын йырыу методы уңышлы ҡулланыла. Һөжүмселәрҙең беренсе эшелоны алғы окоптарҙы биләй, гранаталарҙы блиндаждарға яуҙыра һәм тотҡарлыҡһыҙ алға ынтыла. Блиндаждарҙы дошмандарҙан таҙартыу, локаль ҡаршылыҡ нөктәләрен баҫыу икенсе һәм өсөнсө эшелондар тарафынан башҡарыла. Чжалайнор 1929 йылдың 18 ноябрендә алына, Маньчжурия — 1929 йылдың 20 ноябрендә. Әсирлеккә Лян Чжуцзян етәкселегендәге бөтә Чжалайнор-Маньчжур төркөмө эләгә. Советтар яғынан: һәләк булғандар — 123, яраланған — 605 кеше. Был ваҡытҡа Лапиндың йыйылма төркөмө тарафынан Приморьела Мишань-Фу гарнизоны тар-мар ителә. 1-се Мукден кавалерия дивизияһы һәм 1-се уҡсылар дивизияһы штабтары баҫып алына. Алыштарҙа барыһы меңдән ашыу дошман офицеры һәм һалдаты юҡ ителә. Маньчжурия хакимы маршал Чжан Сюэлян совет властарына ашығыс рәүештә хәлдәрҙе көйләү тураһында һөйләшеүҙәр башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. 22 декабрҙә Хабаровскиҙа әлеге килешеүгә ҡул ҡуйыла. ОДВА (Айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы) Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә һәм артабан Айырым Ҡыҙыл Байраҡ Алыҫ Көнсығыш армияһы (ОКДА) тип исемләнә башлай. Ҡыҙыл Байраҡ орденына 500-ҙән ашыу командир һәм ҡыҙыармеец лайыҡ була. 1930 йылдың майында Блюхер 1-се һанлы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм 1931 йылда 48-се һанлы Ленин ордены менән наградлана. [[Файл:5marshals_01.jpg|мини|300x300пкс|Советтар Союзы Маршалы исеменә лайыҡ булған тәүге биш совет маршалы. Һулдан уңға ултыралар: [[Тухачевский Михаил Николаевич|Тухачевский]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], [[Егоров Александр Ильич|Егоров]]; тора: [[Будённый Семён Михайлович|Будённый]] һәм '''Блюхер''')]] 1930 йылдың июнендә асылған ВКП(б)-ның XVI съезына Блюхер Алыҫ Көнсығыш крайы большевиктарынан делегат итеп һайлана. РККА исеменән уға съезға сәләмләү һүҙе йөкмәтелә. 1932 йылдың көҙөндә Блюхер үҙен насар тоя башлай: ҡабаттан элекке ауырыуҙары йонсота башлай. Доктор Ф. С. Малышев талабы буйынса октябрь аҙағында Мәскәүгә Кремль дауаханаһына дауаланыу өсөн китә. [[1932 йыл]]дың 9 декабрендә Всеволод Васильевич Сибирцев псевдонимы аҫтында медицина тикшереүҙәрен үткәреү өсөн Германияға ебәрелә, әммә унда ла теүәл диагноз ҡуя алмайҙар. [[Хабаровск]]иға 1933 йылдың ғинуарында әйләнеп ҡайта. 1934 йылдың февралендә ВКП(б)-ның XVII съездында партия Үҙәк комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. 1937 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитетының октябрь пленумында ағзалыҡҡа күсерелә. 1935 йылдың 4 майында РККА штабы начальнигы Егоров [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошиловҡа]] Блюхер өҫтөнән ялыу ебәрә: Япония менән һуғыш сығыу осрағында ОКДВА-ның хәрби ғәмәлдәре тураһында оператив директиваһы Блюхерға 25 мартта еткерелә, 6 апрелгә тиклем ул ғәскәрҙе туплау урындарын өйрәнә, әммә 17 апрелгә тиклем бер ниндәй ҙә ҡарар ҡабул итмәй, сөнки 7 апрелдән алып Блюхер билдәле сир менән ауырый («запойға китте»). Тейешле ҡарар тик 29 апрелдә генә ҡабул ителә. Блюхер, хәрби белеме һәм тәжрибәһе булмауы арҡаһында, ҙур күләмле ғәскәр төркөмө менән етәкселек итә алмай. 1935 йылдың 21 ноябрендә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] хәрби начальниктар К. Е. Ворошилов, А. И. Егоров, М. Н. Тухачевский, К. В. Блюхер һәм С. М. Буденный Советтар Союзы Маршалы исеменә лайыҡ булалар. 1936 йылдың көҙөнән алып СССР НКВД-ына Блюхерға «фетнәлә ҡатнашыуыу тураһында агентура мәғлүмәттәре» яуа башлай, уларҙа, мәҫәлән, Блюхер Алыҫ көнсығышты СССР-ҙан айырырға тиәт итә, тип раҫлана. Был «агентура мәғлүмәттәре» [[Ежов Николай Иванович|Ежоовҡа]] ВКП Үҙәк Комитеты өсөн ебәрелә (1936 йылдың сентябре һәм 1937 йылдың феврале){{Sfn|Лебедев|1997|с=10}}. 25 ноябрҙың 1936 йылдың 5 декабрендә Мәскәүҙә ғәҙәттән тыш VIII-се ССР Союзы Советтары съезы үтә. 1936 йылдың 5 декабрендә съезд [[СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы|СССР Конституцияһын]] ҡабул итә. Блюхер съезда ҡатнашыусылар араһында була. 1937 йылдың 31 майында Блюхер Мәскәүҙә ВКП(б) Үҙәк комитеты ағзаһы, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының Сәйәси бүлеге начальнигы, 1-се ранг армия комиссары Я. Б. Гамарникты уның фатираһында күрергә бара (уның менән Блюхер Алыҫ Көнсығыш осоронан таныш була). Шул уҡ көндө Я Б Гамарник үҙ-үҙен атып үлтерә. 1937 йылдың июнь башында СССР-ҙың Юғары суды Пленумы маршал Тухачевскийҙың һәм башҡаларҙың эшен тикшереү буйынса Махсус суд присутствиеһы булдырыу тураһында ҡарар сығара. Уның составына В. В. Ульрих етәкселегендә Я. И. Алкснис, В. К. Блюхер, [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Буденный]], [[Шапошников Борис Михайлович|Б. М. Шапошников]], И. П. Белов, П. Е. Дыбенко, Н. Д. Каширин һәм Е. И. Горячев индерелә<sup>[[Тухачевский Михаил Николаевич|[41]]]</sup> 1937 йылдың 2 июнендә ВКП(б)Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары ҡатнашлығында үткәрелгән хәрби советтың ултырышында Сталин маршал Блюхер тураһында ошондай характеристика бирә: {{Цитата башы}} …Блюхер бик шәп командующий, үҙенең округын белә һәм ғәскәрҙәрҙе тәрбиәләү буйынса ҙур эш алып бара. {{Цитата аҙағы}} 1937 йылдың 12 декабрендә Блюхер Алыҫ Көнсығыш крайы Ворошилов һайлау округы буйынса 1-се саҡырылыш СССР-ҙың Юғары Советы депутаты итеп һайлана.1938 йылдың ғинуарында СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы итеп һайлана (беренсе сессияһында). 1938 йылдың 28-31 майында Мәскәүҙә Баш хәрби советы ултырышы үтә. Унда Блюхер ҙур доклад менән сығыш яһай. ==== Хәсән күле алыштары ==== 1938 йылдың 1 июлендәге Ворошиловтың бойороғона ярашлы ОКДА Алыҫ Көнсығыш фронты итеп үҙгәртелә, уның командующийы итеп Блюхер тәғәйенәләнә. Ике армия ойошторола: 1-се Приморье армияһы һәм 2-се айырым Ҡыҙыл Байраҡ армияһы. 1938 йылдың 20 июлендә япон хөкүмәте СССР-ға Японияға Хәсән күле эргәһендәге СССР территорияһының бер өлөшөн биреү буйынса ультиматум иғлан итә. Ультиматум кире ҡағыла. Блюхер үҙ белдеге менән низағты туҡтатырға була. 24 июлдә, үҙ штабынан һәм эске эштәр һәм оборона наркомдарынан йәшерен рәүештә, ул Заозерная бейеклегенә комиссия ебәрә. «Тикшереү» һөҙөмтәһендә низағтың килеп сығыуында сикте 3 метрға боҙоп япон яғына сыҡҡан совет пограничниктары ғәйепле булыуы асыҡлана. Блюхер Оборона наркомына телеграмма ебәрә һәм кисекмәҫтән погранучастка начальнигын яуапҡа тарттырылыуҙы талап итә, әммә Блюхерҙың әлеге «солох башланғысын» Мәскәүҙә аңлап етмәйҙәр һәм комиссия эшен туҡтатырға һәм Совет хөкүмәтенең япондарға ҡаршы күрһәтмәләрен үтәргә ҡушалар. 1938 йылдың 29 июле иртәһендә ике япон ротаһы дәүләт сиге аша үтеп, Безымянная бейеклегендә сик буйы посына һөжүм итәләр. Ҡаты алыш барышында улар бейеклекте яулауға өлгәшә, әммә килеп еткән погранрезервы һәм уҡсылар ротаһы 29 июлдә япондарҙы кире ҡыуалар. 1938 йылда Хәсән күле янында хәрби ғәмәлдәр башлана, етәкселекте үҙ өҫтөнә Г. М. Штерн ала (В. К. Блюхер Посьетҡа 2 августа килеп етә). Блюхер 40-се уҡсылар дивизияһына, сик буйын үтмәйенсә, япон ғәскәрҙәренә һөжүм итеү буйынса бойороҡ бирә<ref>История Великой Отечественной войны Советского Союза, 1941—1945 (в шести томах). / ред. П. Н. Поспелов. том 1. — М., Воениздат, 1960. — С. 231—236</ref>. Ебәрелгән хаталар һөҙөмтәһендә совет ғәскәрҙәре ҙур юғалтыуҙар кисерә һәм уңышҡа тик 10 августа ғына өлгәшә ала. Баш хәрби советы ([[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошилов]], [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Буденный]], [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] һәм башҡалар), Алыҫ Көнсығыш фронтында күп кенә етешһеҙлектәр таба. Бынан тыш, Блюхерҙы «фронтты халыҡ дошмандарынан таҙарта алмауҙа» ғәйепләйҙәр. И. Р. Апанасенко (1941 йылдың башында фронт командующийы итеп тәғәйенләнә) ҡуйылғандан һуң ғына фронтты ҡамау хәүефенән ҡотҡарыу мөмкинлеге тыуа: быға тиклем тимер юлы берҙән-бер тәьмин итеү «артерияһы» булып тора һәм уны ҙур булмаған диверсанттар төркөмө бик еңел генә эшлектән сығара алған. Апанасенко бик тиҙ арала автомобиль юлын төҙөй: 1941 йылдың 1 сентябренә [[Хабаровск]]иҙән Куйбышевка-Восточный станцияһына тиклем юл әҙер була<ref>[http://www.rg.ru/anons/arc_2000/0516/1.htm Рой Медведев. Иосиф Сталин и Иосиф Апанасенко. Дальневосточный фронт в Великой Отечественной войне//Российская газета]</ref>. 31 июлдә (иртәнге сәғәт өстә) япондар артиллерия утын аса һәм ике пехота полкы көстәре менән дүрт сәғәтлек алыштан һуң Заозерная һәм Безымянная бейеклектәрен баҫып ала. Ялан пехотаһы был мәлдә алыш барған урындан 30-40 км алыҫлыҡта була һәм пограничниктарға ярҙам итә алмай. 1 августа Блюхер ғәскәрҙәргә, төп көстәрҙе көтөп тормайынса, дошманға һөжүм итергә бойороҡ бирә, әммә һөжүм уңышһыҙлыҡҡа осрай. Баш хәрби советы протоколында Блюхерҙың күп кенә хаталары асыҡлана: Блюхер дошманды ҡыйратыу буйынса асыҡтан-асыҡ бурыстар ҡуймай, үҙенең ҡул аҫтындағы командирҙарға ҡамасаулай, атап әйткәндә, 1-се армия етәкселеге бер ниндәй сәбәпһеҙ ғәскәрҙәр менән етәкселек итеүҙән ситләштерелә; фронт идаралығы эшен тотҡарлай, советтар территорияһында урынлашҡан япон ғәскәрҙәрен тар-мар итеүгә ҡамасаулай…төрлө сәбәптәр табып, Мәскәү менән бәйләнештәрҙән баш тарта. Өс тәүлек буйы Блюхер менән һөйләшеү мөмкинлеге булмай. Бынан тыш, маршал Блюхерҙың «оператив эшмәкәрлеге» хәрби хеҙмәткә 12 төрлө йәштәгеләрҙе саҡырыу менән тамамлана (баш хәрби совет май айында һуғыш шарттарында Алыҫ Көнсығышта 6 төрлө йәштәгеләрҙе хеҙмәткә саҡырыу тураһында ҡарар сығара). Блюхерҙың әлеге бойороғо япондарҙың мобилизация үткәреү хәүефен тыуҙыра. Бойороҡ кисекмәҫтән юҡҡа сығарыла. Япон ғәскәрҙәрен биләгән территориянан ҡыуып сығарыу 39-сы уҡсылар корпусына йөкмәтелә. 2-3 августа юғалтылған бейеклектәрҙе ҡайтарыу буйынса маташыуҙар уңышһыҙлыҡҡа тарый. 6 августа совет ғәскәрҙәре хәл иткес һөжүмгә күсә. Хәрби ғәмәлдәр тулыһынса СССР авиацияһының хакимлығында үтә. 6 августа япон позицияларына 60 ТБ-3 ауыр дүрт моторлы бомбардировщик һөжүм итә. 9 августҡа территория япондарҙан азат ителә, 10 августа япон хөкүмәте һөйләшеүҙәрҙе башларға тәҡдим яһай һәм 11 августа япон һәм совет ғәскәрҙәре араһында хәрби ғәмәлдәр туҡтатыла<ref>https://cont.ws/@comandanteoleg/763437 Как Маршал Блюхер родину предавал</ref>. Низағ һөҙөмтәһендә совет яғынан үлеләр һәм хәбәрһеҙ юғалғандар 960 кеше, яраларҙан вафат булған һәм хәбәрһеҙ юғалған 960 (комсоставтан 152 командир 178 кесе командир), яралылар һәм сирлеләр — 3279 кеше тәшкил итә. Япон яғынан 650 кеше һәләк була һәм 2500 тирәһе кеше яралана. 1938 йылдың 31 авгусында Мәскәүҙә Ворошилов рәйеслегендә РККА-ның баш хәрби советы ултырышы үткәрелә. Ултырышта Щаденко, Буденный, Шапошников, Кулик, Локтионов, Блюхер һәм Павлов, шулай уҡ СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе Молотов һәм эске эштәр наркомы урынбаҫары Фриновский ҡатнашалар. Хәсән күле тирәһендәге ваҡиғалар мәсьәләһе һәм Алыҫ Көнсығыш фронты командующийы Блюхерҙың эше ҡарала. 1938 йылдың 4 сентябрендәге 0040-сы һанлы ССР Союзының Оборона наркомы бойороғона<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Приказ_НКО_СССР_от_04.09.1938_%E2%84%96_0040 Приказ НКО СССР от 04.09.1938. № 0040 — Викитека]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ярашлы Блюхер Алыҫ Көнсығыш Ҡыҙыл Байраҡ фронты ғәскәрҙәре командующийы вазифаһынан бушатыла һәм РККА-ның Баш хәрби советы ҡарамағында ҡалдырыла. Маршал [[Конев, Иван Степанович|И. С. Конев]] хәтирәләренән: {{Цитата башы}} Василий Константинович Хәсәндә уңышһыҙ эш итә. 1937 йылға ҡарата маршал Блюхер үҙенең белем кимәле, тормошҡа ҡарашы буйынса Граждандар һуғышы осоронан бик алыҫ китмәгән кеше була. Һәр хәлдә, Хәсән кеүек ҙур булмаған операцияны, Блюхер башҡарып сыға алмай. {{Цитата аҙағы}} ==== Ҡулға алыныуы һәм вафаты ==== РККА-лағы репрессиялар барышында Блюхерҙың Алыҫ Көнсығыштағы бөтә булған яҡын хеҙмәттәштәре тиерлек ҡулға алына. 1938 йыл башында Блюхер Сталин алдында үҙенә ышаныс булыу-булмауы тураһында һорау ҡуя. Сталин Блюхерға тулыһынса ышаныуын белдерә. 1938 йылдың 22 февралендә «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының һәм Хәрби-Диңгеҙ флотының ХХ йыллығына бәйле, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының частарының һәм подразделениеларының хәрби, техник һәм сәйәси әҙерлегендәге ҙур ҡаҙаныштары һәм уңыштары өсөн» Блюхер икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә. Яңы хеҙмәт урынына тәғәйенләнеүҙе көтөп, шул уҡ ваҡытта ғаиләһе менән ҡунаҡханала йәшәгән Блюхер Оборона наркоматында даими торлаҡ майҙанын биреү буйынса мөрәжәғәт итә. 1938 йылдың 24 сентябрендә Блюхерға Хөкүмәт йортонда фатир бүленә. 1938 йылдың 28 сентябрендә ғаиләһе менән Адлерға ял итеү һәм дауаланыу өсөн «Бочар Шишмәһе» пансионатына китә. Ворошилов дачаһында йәшәй. 1938 йылдың 22 октябрендә иртәнсәк Блюхер Ворошилов дачаһында ҡулға алына (1901-се һанлы ҡулға алыу ордерына 1938 йылдың 19 октябрендә СССР Эске эштәр халыҡ комиссары Ежов ҡул ҡуйған), шунда уҡ уның ҡатыны Глафира лукинична һәм улар менән бергә ял иткән ағаһы павел да ҡулға алыналар. Уларҙы маршал вагонының төрлө купеларына урынлаштыралар һәм Мәскәүгә оҙаталар. 24 октябрҙә 17 сәғәт 10 минутта Курск вокзалынан СССР НКВД-ның эске төрмәһенә алып киләләр. Блюхерҙы 93-сө һанлы камераға урынлаштыралар, уның төрмә номеры — 11. 18 көн эсендә Блюхерҙан 21 мәртәбә һорау алына (ҡулға алған көндән һәм вафатына тиклем). 1938 йылдың 26 октябренән һорауҙар Лефортово төрмәһендә үткәрелә<ref>[http://www.nnre.ru/istorija/1937_god_yelita_krasnoi_armii_na_golgofe/p5.php А судьи кто — 1937 год Элита Красной Армии на Голгофе]</ref>. Ете һорауҙы шәхсән Берия үткәрә, ҡалғандарын — СССР НКВД ГУГБ бүлексәһе начальнигы дәүләт именлеге өлкән лейтенанты Иванов (11 һорау алыу) һәм НКВД ГУГБ бүлексәһе уполномоченныйҙары И. И. Головлев һәм Д. В. Кащеев (3 һорау алыу). НКВД төрмәһе тотҡоно С. А. Арина-Русаковская һөйләүенән: {{Цитата башы}} Минең менән бергә камерала ҡулға алынған Кольчугина-Блюхер [Блюхерҙың икенсе ҡатыны] ултырҙы… Мин уның маршал Блюхер менән күрешкәнен белдем. Кольчугина-Блюхер, Блюхер танымаҫлыҡ итеп туҡмалған һәм ни эшләгәнен белмәгән хәлдә ине, тип һөйләне. Ул үҙ-үҙе өҫтөнән ҡот осҡос нәмәләрҙе һөйләп ташланы. Блюхер иҙелгән хәлдә ине; әйтерһең дә, ул танк аҫтында ҡалған… {{Цитата аҙағы}} 1938 йылдың 6 — 9 ноябрендәге күрһәтмәләрендә Блюхер «советтарға ҡаршы уңдар ойошмаһында» һәм «хәрби заговорҙа» ҡатнашыуында, шулай уҡ хәрби өлкәлә саботажлыҡ ҡылыуҙа, эш урынында эскелек менән шөғөлләнеүендә һәм әхлаҡи яҡтан тарҡалыуында үҙен ғәйепле итеп таный. Блюхерға ҡаршы уның туғандары һәм хеҙмәттәштәре иҫбат итә. Һуңынан атып үлтерелгән Блюхерҙың беренсе ҡатыны Галина Покровскаяның һорау алыу протоколынан: {{Цитата башы}} Беҙ бергә йәшәгән саҡта мин, Блюхер коммунист булһа ла, коммунистик ҡарашта булмағанын күрә инем… Ул йыш ҡына Троцкийҙы маҡтай ине…Ул ҡырҡа кире яҡтан Мәскәүҙәге хәрби етәкселек тураһында һөйләй ине… {{Цитата аҙағы}} Һуңынан хөкөм ителгән Блюхерҙың ҡустыһы, РККА капитаны Павел Константинович Блюхерҙың һорау алыу протоколынан: {{Цитата башы}} Минең ағайымдың советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге тураһында күрһәтмәләр биреүҙе башларға рөхсәт итеүегеҙҙе һорайым…Блюхер В. К. «уңдарҙың» фетнәһендә 1930 йылдан алып тора. {{Цитата аҙағы|''Великанов Н. Т.'' Блюхер. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 317 с., ил. (Жизнь замечательных людей. Сер. биогр.; вып. 1217)}} Һуңынан атып үлтерелгән [[Егоров Александр Ильич|маршал Александр Егоровты]]ң һорау алыу протоколынан: {{Цитата башы}} Тәүге тапҡыр хәрби фетнәлә ҡатнашыусы булараҡ Блюхер тураһында мин 1935 йылдың башында Гамарниктан ишеттем… {{Цитата аҙағы}} Блюхер 1938 йылдың 9 ноябрендә 22 сәғәт 50 минутта эске төрмәнең табип бүлмәһендә вафат була. Ике сәғәт үткәс, Меркулов Блюхерҙың мәйетен Бутырка төрмәһе моргына оҙатырға ҡуша. Судмедэкспертиза һығымтаһы буйынса (экспертизаны НКВД-ның Эске төрмәһе начальнигы Л. Г. Миронов һәм тәфтишселәр Иванов һәм Головлев алдында эксперт Семеновский үткәрә<ref name="Великанов Н. Т."/>) маршал үпкә артерияһында тромб барлыҡҡа килеүҙән вафат булған<ref>Н. Великанов — «Измена маршалов». Ссылка на документ «Из акта судебно-медицинского исследования трупа заключённого № 11»</ref>. 1938 йылдың 10 ноябренең таңында Блюхерҙың мәйете крематорийға күсерелә һәм яндырыла. 1938 йылдың 11 ноябрендә вафаты айҡанлы Блюхерҙың ғәйепләү эше туҡтатыла. 1939 йылдың 10 мартында артҡы һан менән маршал званиеһынан мәхрүм ителә һәм «Япония файҙаһына шпионлыҡ өсөн» (йәнәһе, Дайренда Япония файҙаһына шпионлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән; уға әүҙем ярҙамды Виктор Сергеевич русяев һәм барон Георгий николаевич Розен күрһәткәндәр), «советтарға ҡаршыуңдар ойошмаларында һәм хәрби заговорҙа ҡатнашыуы өсөн» үлем язаһына тарттырыла<ref name="nvoblukher">[http://nvo.ng.ru/history/2004-11-19/5_blukher.html А. Н. Почтарёв. Трагедия маршала Блюхера // «Независимое военное обозрение» от 19.11.2004 г.]</ref>. ==== Үлгәндән һуң реабилитацияланыуы ==== 1955 йылдың сентябрендә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Партия контроле комитетына ғариза менән М. И. Губельман (1921 йылда Алыҫ көнсығыш Республикаһында Блюхер етәкселек иткән Хәрби Советы ағзаһы) мөрәжәғәт итә, ул Блюхерҙың эшенә аныҡлыҡ индереүҙе талап итә, сөнки легендар маршал ғәйепһеҙ репрессияға дусар булған тип һанай. Ошондай уҡ ғаризаны СССР-ҙың Генераль прокурорына армия генералы А. В. Хрулев та бирә. Архив материалдарын ҡабаттан тикшергәндән һуң, РСФСР-ҙың Енәйәт кодексының 221-се статьяһына таянып, юстиция полковнигы Я. П. Терехов 1956 йылдың 9 мартында Блюхер Василий Констановичтың, уның вафаты айҡанлы һәм уның ғәмәлдәрендә енәйәт составы булмау сәбәпле, ғәйепләү эшен туҡтатыу тураһында ҡарарға ҡул ҡуя. Шулай уҡ тере ҡалған ғаилә ағзалары ла аҡлана. == Ғаиләһе == [[Файл:Кенотаф_Маршалу_Блюхеру_на_сопке_Июнь-Корань_март_2015.jpg|мини|293x293пкс|Маршал Блюхер кенотафы (Волочаевка-1 ауылы)]] * Ҡарт олатаһы — Леонтий Феклистович. * Ҡартатаһы — Павел Леонтьевич. * Атаһы — Константин Павлович (1869 — 24.02.1933), Георгиевск-Раменье зыяратында ерләнгән. ** Атаһының бер туғандары: *** Федор Павлович (1872 — ?) ҡатыны (1900 йылдан) — Екатерина Осиповна Иванова. *** Александра Павловна (1880 — ?). ире (1901 йылдан) — Николай Герасимович Павлов. *** Дмитрий Павлович Блюхер (1887—1942). *** Иван Павлович. *** Евгения Павловна. * Әсәһе — Анна Васильевна (ҡыҙ фамилияһы Медведева, 1868—24.11.1932). Хабаровскиҙа ерләнгәнә, 1938 йылда ҡәберташы алып ташлана. * апаһы — Александра Константиновна (ир фамилияһы буйынса Пятибратова). * апаһы — Елизавета Константиновна. * ҡустыһы — Павел Константинович (1905—1939), Хәрби-Һауа көсәтенең Алыҫ көнсығыш фронты штабы ҡарамағындағы авиазвено командиры. 1939 йылдың 26 февралендә СССР-ҙың Юғары Советы Хәрби коллегияһы тарафынан хәрби-фашист фетнәһендә ҡатнашҡан өсөн үлем язаһына тарттырыла. Шул уҡ көндө атып үлтерелә. 1956 йылдың 9 майында аҡлана<ref>[http://lists.memo.ru/d4/f373.htm#n179 Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224065155/http://lists.memo.ru/d4/f373.htm#n179 |date=2020-02-24 }}</ref>. Блюхер өс тапҡыр өйләнгән була. * Беренсе ҡатыны (1919 йылдың авгусынан 1924йылдың июленә тиклем) Галина Павловна Покровская (1899—1939). 1938 йылдың 24 октябрендә Ленинградта ҡулға алына һәм Мәскәүгә оҙатыла. Һорау алыуҙарҙа элекке иренә Япония айҙаһына уның шпион эшмәкәрлегендә ярҙам күрһәтеүе тураһында таныу күрһәтмәләрен бирә. 1939 йылдың 10 мартында атып үлтерелә. Балалары: ** ҡыҙҙары Зоя — 1920 йылғы, сабый саҡта вафат була. ** 1921 йылда Блюхерҙар Волга буйынан Байкал аръяғына эвакуацияланған Катя исемле ҡыҙҙы тәрбиәгә алалар. Катя Блюхер ғаиләһендә 1937 йылға тиклем йәшәй, һуңынан уның өлкән апаһы табыла һәм ул уға күсә. ** улдары Всеволод (1922—1977) ата-әсәһе ҡулға алынғандан һуң Армавир балалр йортона урынлаштырыла. 1943 йылда РККА-ға саҡырыла — 65-се армия составында һуғыша]]<ref>[http://www.kursk1943.mil.ru/kursk/arch/books/memo/batov_pi/11.html Курская битва: Мемуары: Батов П. И. В походах и боях]{{Недоступная ссылка|date=Май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә (атаһы аҡланғандан һуң бирелә) һәм «Ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың мартында<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30003580/|title=Память народа :: Документ о награде :: Блюхер Всеволод Васильевич, Медаль «За отвагу»|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2017-10-09}}</ref>. После войны работал шахтёром в Коммунарске под Луганском<ref>[http://nedelya.net.ua/news/skandali/syn-za-otca-shahter-s-marshalskoy-familiey Сын за отца. Шахтёр с маршальской фамилией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807122222/http://nedelya.net.ua/news/skandali/syn-za-otca-shahter-s-marshalskoy-familiey |date=2019-08-07 }}</ref><ref>[http://kiev-vestnik.com.ua/216-syn-marshala-v-proxodcheskom-zaboe.html «Сын Маршала в проходческом забое» Интернет—версия газеты «Киевский вестник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002073931/http://kiev-vestnik.com.ua/216-syn-marshala-v-proxodcheskom-zaboe.html |date=2013-10-02 }}</ref>. ** ҡыҙҙарыы Зоя (1923 йылдың июлендә тыуа, исеме беренсе ҡыҙы иҫтәлегенә бирелә), ата-әсәһенең ҡулға алынғанынан һуң өләсәһе Людмила Петровна (Галина Покровскаяның әсәһе) тәрбиәләй. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ленинградта йәшәй, кейәүгә сыға, улы тыуа. * Ҡытайҙа эшләгән сағында, 1927 йылдың ғинуарында Блюхер совет консуллығы хеҙмәткәре Галина Александровна Кольчугинаға (1899—1939) өйләнә. Блюхер менән бер көндә ҡулға алына, был ваҡытта ул Подбельский исемендәге Элемтә академияһының хәрби факультетында 4 курста уҡый, Мәскәүҙә ун йәшлек улы василий менән Чистые пруды 12-се һанлы йорт адресы буйынса йәшәй. Элекке иренең контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында хәбәр итмәгән өсөн ғәйепләнә, шулай уҡ шпионаж үткәреүҙә һәм советтарға ҡаршы хәрби заговорҙа ҡатнашҡан өсөн. 1939 йылдың 14 мартында СССР-ҙың Юғары суды Хәрби коллегияһы уны атып үлтереүгә хөкөм итә. ** Улдары Василий Васильевич Блюхер (1928—2013). Ата-әсәһе атып үлетерелгәндән һуң Пенза тирәһендәге балалар йортона урынлашщтырыла. * 1932 йылды Ҡытайҙан ҡайтҡандан һуң Блюхер 17-йәшлек Глафира Лукинична Безверховаға (1915—1999) өйләнә. СССР НКВД-ының Махсус кәңәшмәһе тарафынан иренең енәйәтсел эшмәкәрлеге тураһында хәбәр итмәгән өсөн холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына (ИТЛ) 8 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="velikanov"/>. Ҡаҙаҡ ССР-ына лагерға ебәрелә. Реабилитациянан һуң Мәскәүҙә йәшәй. ** Балалары: ҡыҙҙары Ваира (1932 йылғы) һәм улдары Василин (21.03.1938) репрессияланғандарҙың балалары өсөн махсус балалар йортона ебәрелә. Лагерҙан ҡайтҡас, Глафира Безверхова ҡыҙын таба, ә улының яҙмышы билдәһеҙ булып ҡала. Волочаевка алышы урынындағы ошо ваҡиғаларға бағышланған һәйкәл эргәһендә Советтар Союзы маршалы Блюхерға кенотаф — яҙыу эшләнгән таш — ҡуйылған (Йәһүд автономиялы округ). == Хабаровскиҙа иҫтәлекле урындар == {|class="graytable" style="text-align:center" | | width="33%" |<ref>Решением Хабаровского горисполкома № 661 от 16 ноября 1964 года школе № 2 (Математический лицей) г. Хабаровска присвоено имя В. К. Блюхера</ref>[[Файл:Bluher House Khabarovsk.jpg|thumb|250px| [[Хабаровск]]иҙа Истомин урамындағы 1938 йылға тиклем маршал В. К. Блюхерҙың резиденцияһы булған бина]] |width="33%"|[[Файл:Board Bluher Khabarovsk.jpg|thumb|200px|Хабаровскиҙа Истомин урамындағы бинала В. К. Блюхер иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ]] |width="33%"|[[Файл:Board Blukher Rhab.jpg|thumb|200px|Хабаровскиҙа Көнсығыш хәрби округы штабы бинаһында В. К. Блюхер иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ]] |- |} == Наградалары == * 2 [[Ленин ордены]] (48-се һанлы, 11.07.1931; 3698-се һанлы, 22.02.1938) * 3 [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ** 1918 йылдың 30 сентябрендәге ВЦИК-тың 1-се һанлы ҡарары. 1919 йылдың 11 майында ВЦИК-тың махсус вәкиле тарафынан Көнсығыш фронтында 3-сө армия штабында тапшырыла; ** 1921 йылдың 14 июнендәге 197-се һанлы РВС бойороғо — 1918 йылда Дутов һәм башҡа аҡгвардиясылар менән көрәштә күрһәткән ҙур батырлығы, хәрби таланты һәм ойоштороу һәләттәре өсөн; Көнсығыш фронтында 30-сы уҡсылар дивизияһының ҡаһарманлыҡтары өсөн; ** 1921 йылдың 20 июнендәге 221-се һанлы РВСР бойороғо — Перекопты штурмлауҙа 51-се уҡсылар дивизияһының ҡаһарманлығы өсөн; * 2 [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|СССР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ** 1928 йылдың 25 октябрендәге 664-се һанлы РВС бойороғо — Каховка плацдармын обороналауҙағы ҡаһарманлыҡтары өсөн; ** 1928 йылдың 101-се һанлы СССР-ҙың РВС бойороғо — РККА-ның 10-йыллығы айҡанлы; * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1-се һанлы, 13.05.1930) * «XX лет РККА» миҙалы (5657-се һанлы, 22.02.1938) * «Дәүләт именлегенең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе (773-сө һанлы, 23.02.1932) * 1-се Атлы армияһының Реввоенсоветы Блюхерҙы «Перекопта һәм Юшуньдә юлбашсы һәм еңеүсе» булараҡ тәбрикләй һәм уға алтын сәғәт тапшыра. * Исемле ҡыҙыл йондоҙсоҡ * Ҡытай тәреһе (1551-се һанлы). [[Файл:Rus Stamp-Bluher VK.jpg|200px|right|thumb|СССР Почта маркаһы, 1962 йыл]] == Хәтер == [[Файл:Владивосток_Памятник_Блюхеру,_почтовый_конверт.jpg|справа|мини|200x200пкс|СССР Почта конверты, 1975]] [[Файл:Блюхер_Василий_Константинович,_почтовый_конверт.jpg|справа|мини|200x200пкс|СССР Почта конверты, 1990]] [[Файл:Буксир_Маршал_Блюхер_на_Амуре_(1).jpg|мини|200x200пкс|«Блюхер Маршал» буксиры, Амур йылға пароходсылығы.]] * '''Блюхер исеме бирелгән:''' [[Мәскәү]]ҙәге Богоявлен тыҡрығы 1930—1938 йылдарҙа Блюхер исемен йөрөткән. * Василий Блюхер биҫтәһе (Спасск-Дальний, Приморье крайы) ** урамдар [[Верхнеурал]], [[Днепр (ҡала)|Днепропетровск]], [[Төмән]], [[Екатеринбург]], Каменский-Уральск, [[Запорожье]], [[Иркутск]], [[Ҡазан]], Керчь, [[Киев]], [[Киров (Киров өлкәһе)|Киров]], Константиновка, Кривой рог, [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]], Мелитополь, [[Новосибирск]], Озерск, [[Омск]], [[Ырымбур]], [[Оха]], [[Пермь]], [[Петропавловск-Камчатский]], [[Рыбинск]], [[Һамар]], [[Севастополь]], [[Аҡмесджит|Симферополь]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Белорет]], [[Өфө]], [[Силәбе]], [[Магнитогорск]], [[Харьков]] (2015 йылға тиклем), Ялта, [[Ярославль]], [[Тимертау|Темиртау]] (Караганда өлкәһе), [[Көңгөр]], Ҙур Таш, Славянка (Приморье крайы Хәсән районы), Чегдомын; [[Үрге Әүжән ауыл Советы|Үрге Әүжән ауылы (Белорет районы)]]. ** проспекттар [[Санкт-Петербург|- Санкт-Петербург]] һәм [[Уссурийск]]; ** урам һәм майҙан — [[Хабаровск]]. * '''Шулай уҡ уның исемен мәктәптәр (Владивосток, Коомсомольск-на Амуре), кинотеатр (Каховка ҡалаһы), йылға буксиры, судно, пароход буксиры, ауылдар йөрөтә.''' === Блюхер кинематографта === * «Пароль кәрәкмәй» (1967), Блюхер ролендә — Николай Губенко. * «Революция Маршалы» (1978), Блюхер ролендә — Борис Невзоров. * «Мәскәү сагаһы» (2004), Блюхер ролендә — Валерий Копченов. * «Исаев (телесериал)» (2009), Блюхер ролендә — Константин Лавроненко. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{Китап|автор=Блюхер Глафира Лукинична (Безверхова)|заглавие=Воспоминания о муже — Маршале В. К. Блюхере|серия=|ссылка=|издание=|место=Тюмень|издательство=Институт проблем освоения Севера СА РАН|год=1996|том=|страниц=145|isbn=5891810034, 9785891810037}} * {{Китап|автор=Душенькин Василий Васильевич|заглавие=От солдата до маршала|серия=|ссылка=|издание=3, дополненное|место=М|издательство=Политиздат|год=1966|том=|страниц=224|isbn=}} * {{Китап|автор=Енборисов Гавриил Васильевич|заглавие=От Урала до Харбина. Памятка о пережитом.|серия=|ссылка=|издание=|место=Шанхай|издательство=|год=1932|том=|страниц=155|isbn=}} * {{Китап|автор=Казанин Марк Исаакович|заглавие=В штабе Блюхера. Воспоминания о китайской революции 1925—1927 годов|серия=|ссылка=|издание=|место=Москва|издательство=«Наука». Главная редакция восточной литературы|год=1966|том=|страниц=168|isbn=}} * Карпенко З. Г. В. К. Блюхер. — Хабаровск : Дальпартиздат, 1938. — 50 с. * {{Китап|автор=Картунова Анастасия Ивановна, Институт Дальнего Востока (РАН)|заглавие=В. К. Блюхер в Китае, 1924—1927 гг.: новые документы главного военного советника|серия=|ссылка=|издание=|место=М|издательство=АН СССР. Главная редакция восточной литературы, Наталис.|год=1970, 2003|том=|страниц=184, 558|isbn=}}<!-- http://books.google.ru/books?id=RagyAAAAMAAJ&q=блюхер&dq=блюхер&hl=ru&sa=X&ei=b0zlUbmFFKO74AS8_oCwCQ&ved=0CC0Q6AEwAA--> * {{Китап|автор=Магерамов Александр Арнольдович|заглавие=51-я Перекопская стрелковая дивизия|серия=|ссылка=http://artofwar.ru/m/maa/text_0330.shtml|издание=|место=|издательство=|год=|том=|страниц=|isbn=}} * Политические репрессии комначсостава, 1937—1938. ОКДВА. * Социокультурный состав советской военной элиты 1931—1938 гг. и её оценки в прессе русского зарубежья * Трагедия полководцев, с. 197—224. * {{Мәҡәлә|автор=Лебедев В. А.|заглавие=М. Н. Тухаческий и «военно-фашистский заговор»|ссылка=|издание=Военно-исторический архив|место=М.|год=1997|номер=2|страницы=3—81|ref=Лебедев}} * ''Великанов Николай Тимофеевич'' Блюхер. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 317 с., ил. (Жизнь замечательных людей. Сер. биогр.; вып. 1217). * Гуль Р. Б. Красные маршалы: Тухачевский, Ворошилов, Блюхер, Котовский/ Сост. П. Г. Горелов. — М.: Молодая гвардия, 1990. — 254 с. * Блюхер В. В. По военным дорогам отца. — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд., 1984. — 176 с., ил. * Светланин А. В., Лихачев Н. В. [http://debri-dv.ru/article/9149 Дальневосточный заговор]. — Frankfurt/Main: Посев, 1953. — 138 с. {{Refend}} == Һылтанмалар == * [http://www.wdl.org/ru/item/123/ Советская карта Дальнего Востока 1930 года издания с изображением Блюхера на ней]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/blyukher-vasiliy-konstantinovich/|title=Блюхер Василий Константинович|author=Ганин А. В.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HtIJtDhF?url=http://100.histrf.ru/commanders/blyukher-vasiliy-konstantinovich/|archivedate=2013-07-05}} * {{БРЭ|Уральской армии поход 1918}} * Стариков Н. [https://cont.ws/@comandanteoleg/763437 Как Маршал Блюхер Родину продавал. Подробный разбор деятельности Блюхера перед его расстрелом.] [[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Иректән мәхрүм итеү урындарында үлеүселәр]] [[Категория:Лефортово төрмәһенең тотҡондары]] [[Категория:Хәсән күле буйындағы алыштарҙа ҡатнашыусылар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Шәхестәр:Хабаровск]] [[Категория:РСДРП ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Совет Союзы маршалдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Георгий миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Изге Георгий ордены билдәһе кавалерҙары]] [[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:9 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1890 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 декабрҙә тыуғандар]] 1apqpse39oz50gsstwuayuov2ir2sbh Буковский Владимир Константинович 0 154852 1296822 1295463 2026-05-13T19:57:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296822 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Буковский Владимир Константинович''' ([[30 декабрь]] [[1942 йыл]], [[Бәләбәй]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] — [[27 октябрь]] [[2019 йыл]], Кембридж, [[Бөйөк Британия]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191028/1560281353.html|title=Умер бывший советский диссидент Владимир Буковский|date=20191028T0251+0300Z|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2019-10-28}}</ref>) — рус яҙыусыһы, сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙағы диссиденттар хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. Көнбайышта СССР-ҙа каратель психиатрияһы практикаһын танытыу менән билдәлелек ала<ref name="bbc_buk">[https://www.bbc.com/news/world-europe-50206084 Vladimir Bukovsky: Soviet-era dissident dies in UK], BBC, 28.10.2019</ref> (<span class="ts-Переход noprint" title="#Карательная психиатрия">[[Файл:Fairytale key enter-2.png|ссылка=Буковский, Владимир Константинович#Карательная психиатрия|альт=|12x12пкс]]</span>). Дөйөм алғанда, төрмәлә һәм мәжбүри дауалауҙа 12 йыл үткәрә. 1976 йылда совет властары Буковскийҙы Чили коммунистары лидеры Луис Корваланға алмаштыра, һуңынан Буковский Кембриджға күсенә. [[2007 йыл]]да [[2008 йыл]]ғы Рәсәй президенты һайлауҙарына кандидат була, әммә уның кандидатураһын Үҙәк һайлау комиссияһы теркәмәй. 2008 йылда «Теләктәшлек» Берләшкән демократик хәрәкәтен ойоштороуҙа ҡатнаша, 2009 йылда хәрәкәттең етәксе органы — «Теләктәшлек» Федераль политсовет бюроһы составына инә. 2014 йылда Рәсәй сит ил эштәре министрлығы уға рәсәй гражданлығы биреүҙән баш тарта<ref name="autogenerated3">[http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2014/11/28/grazhdanstvo-ne-zasluzhil МИД не подтвердило гражданство диссидента Владимира Буковского]</ref>. == Биографияһы == === Бала сағы === Эвакуацияла [[Бәләбәй]] ([[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]]) ҡалаһында тыуа<ref name="ветер">{{Китап|автор=Буковский В.|заглавие=И возвращается ветер…|ссылка=http://www.vehi.net/samizdat/bukovsky.html|место=М.|издательство=Захаров|год=2007|страниц=400|серия=Биографии и мемуары|isbn=978-5-8159-0749-2}}</ref>. Билдәле журналист һәм совет яҙыусыһы Константин Буковский<ref>[http://www.grad-kirsanov.ru/persons.php?id=bukov Константин Буковский] в [[Краткая литературная энциклопедия|КЛЭ]]. Т. 9. М., 1978. С. 158.</ref>; әсәһе тәрбиәһендә үҫә. Эвакуациянан ҡайтҡас, [[Мәскәү]]ҙә уҡый. [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. Хрущев]]тың [[Сталин]] енәйәттәре тураһында докладын ишетеп, 14 йәшлек үҫмер Буковский коммунистик идеологияның инанған дошманы була. Уның властар менән беренсе низағы [[1959 йыл]]да була: ҡулъяҙма журнал сығарыуҙа ҡатнашҡаны өсөн мәктәптән сығарыла (Н. В. Гоголь исемендәге 59-сы мәктәп). Белем алыуын киске мәктәптә ала<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/a-3009384|title=Справка: Владимир Буковский {{!}} DW {{!}} 17.12.2007|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|publisher=DW.COM|lang=ru-RU|accessdate=2019-10-28}}</ref>. === «Маяковка» === [[1960 йыл]]да Юрий Галансков, Эдуард Кузнецов менән бергә Мәскәү үҙәгендә Маяковский һәйкәле эргәһендә («Маяковка» йәки «Маяк»<ref name="ветер"/>) йәштәрҙең даими йыйылыштарын ойоштороусыларҙың береһе һәм иң йәше була. Бер нисә активист ҡулға алынғас, Буковский тентеүгә дусар була һәм унан ВЛКСМ-ды демократизациялау зарурлығы тураһындағы яҙмалар алына (һуңынан был документты тәфтишсе «комсомолды тарҡатыу тураһында тезистар» тип атай). Ул ваҡытта [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының]] биология-тупраҡ факультетында уҡып йөрөүсе Буковскийҙы сессияға индермәйҙәр һәм [[1961 йыл]] һуңында университеттан сығаралар. [[1962 йыл]]да А. В. Снежневский Буковскийға «яйлап үҫеүсе шизофрения» диагнозы ҡуйыла (һуңынан Көнбайыш психиатрҙары тикшереп, Буковскийҙы сәләмәт тип таба). [[1962 йыл]]да «Маяковка» активистарына суд булғанда уға ҡаршы енәйәт эше ҡуҙғатыу хәүефе килеп тыуа һәм ул һәм [[Себер]]гә ярты йылға геологик экспедицияға китә. === 1963 һәм 1965 йылдарҙағы ҡулға алыу === [[1963 йыл]]да СССР-ҙа тыйылған Югославия авторы Милован Джиластың «Яңы синыф» китабының фотокүсермәләрен эшләгәне өсөн беренсе тапҡыр ҡулға алына. Уны үҙ аҡылында түгел, тип, ленинградтағы махсус психдауаханаға мәжбүри дауаланыуға ебәрәләр; унда ул генерал Петр Григоренко менән таныша, ә һуңынан уны ла диссиденттар даирәһенә индерә. [[1965 йыл]]дың февралендә иреккә сыға. 1965 йылдың декабрь башында Андрей Синявский һәм Юлия Даниэлде яҡлаған «асыҡлыҡ митингыһын» әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша һәм тағы ла ҡулға алынып, мәжбүри рәүештә [[Люберцы|Люберецкий]] психиатрия дауаханаһына һалына. Бер нисә айҙан Сербский исемендәге институтҡа ебәрәләр, унда ул 8 ай тотола; шул уҡ ваҡытта эксперт комиссияһы ағзалары уның психик торошо тураһында берҙәм фекергә килә алмай: ике кеше — Буковский ауырыу, икеһе сәләмәт, тип иҫәпләй. Көнбайышта Буковскийҙы яҡлау кампанияһы киң ойошторола, һөҙөмтәлә Мәскәүгә халыҡ-ара Аmnesty international ойошмаһы вәкиле килеп, уны [[1966 йыл]]дың авгусында азат итеүгә өлгәшә<ref name="Казнимые">{{Китап|автор=|заглавие=Казнимые сумасшествием: Сборник документальных материалов о психиатрических преследованиях инакомыслящих в СССР|ссылка=http://antisoviet.narod.ru/samizdat_kaznim.pdf|ответственный=Редакторы: А. Артемова, Л. Рар, М. Славинский|место=Франкфурт-на-Майне|издательство=Посев|год=1971|страницы=|страниц=508|isbn=}}</ref>. === 1967 йылда ҡулға алыу === Өсөнсө тапҡыр [[1967 йыл]]дың [[22 ғинуар]]ында Мәскәүҙең Пушкин майҙанында Александр Гинзбург, Юрий Галансков һәм уларҙың дуҫтарын ҡулға алыуға ҡаршы демонстрация ойошторолған өсөн ҡулға алына. Был юлы психик яҡтан сәләмәт, тип таныла. Мәскәү ҡалаһындағы суд процесында (1967 йыл [[30 август]] — [[1 сентябрь]], Буковский менән бергә башҡа ҡатнашыусылар — Вадим Делон һәм Евгений Кушев та хөкөм ителә) Буковский үҙен ғәйепле тип таныуҙан баш тартыу ғына түгел, ғәйепләү һүҙе менән дә сығыш яһай — ул самиздатта киү тарала. Суд уны РСФСР Енәйәт кодексының 190.3 статьяһы буйынса өс йылға лагерға хөкөм итә (йәмәғәт тәртибен боҙған төркөм хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашыу). Лагерҙарҙа срогын тултырып, Буковский[[1970 йыл]]дың ғинуарында Мәскәүгә ҡайта һәм шунда уҡ үҙе булмағанда ойоштороған диссиденттар хәрәкәте лидерҙарҙың береһе булып китә. Ҡыҫҡа ваҡыт иректә булғанында (йылдан ашыу) ул әҙәби секретарь булып эшләй, уның эш биреүселәре араһында яҙыусы Владимир Максимов була. === Каратель психиатрияһы === Буковский Көнбайыш хәбәрселәренә бер нисә интервью бирә, унда психиатрик золомға дусар ителгән сәйәси тотҡондар тураһында үҙенең фекерен белдерә һәм каратель медицина проблемаһын аса. Уға, әгәр көнбайышҡа СССР-ҙа кеше хоҡуҡтары боҙолоу тураһында мәғлүмәт биреүен туҡтатмаһа, енәйәт яуаплылығына тарттырыласағы тураһында рәсми янау була. Уны асыҡтан-асыҡ эҙәрлекләйҙәр<ref>[http://www.memo.ru/history/diss/chr/ Хроника текущих событий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315041649/http://www.memo.ru/history/diss/chr/ |date=2017-03-15 }}. [http://www.memo.ru/history/diss/chr/chr23.htm Выпуск 23] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131030048/http://www.memo.ru/history/diss/chr/chr23.htm |date=2011-01-31 }} 5 января 1972</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, ул [[1971 йыл]]да сит ил табип-психиатрҙарына хат менән мөрәжәғәт итә һәм уға СССР-ҙа сәйәси маҡсатта психиатрияны яуыз ниәттә ҡулланыуҙы раҫлаған 150 битлек документ ҡушып ебәрә<ref name="От политических">{{Мәҡәлә|автор=Ван Ворен Р.|заглавие=От политических злоупотреблений психиатрией до реформы психиатрической службы|ссылка=http://www.mif-ua.com/archive/article/36250|издание=Вестник Ассоциации психиатров Украины|год=2013|номер=2}}</ref>. Буковский ебәргән документтарҙа икенсе төрлө фекер йөрөткән һәм СССР-ҙа үҙ аҡылында түгел, тип табылған алты кешенең: Петр Григоренко, Наталья Горбаневская, Валерия Новодворская һ. б. суд-психиатрия экспертизаһы һығымталарын ебәрә. Һөҙөмтәлә Көнбайыш психиатрҙары беренсе тапҡыр яуыз ниәттә ҡатнашҡан совет психиатрҙары ҡуйған диагноздарҙың күсермәһен, уларҙың диагностика ысулдары үҙенсәлектәрен өйрәнеү мөмкинлегенә эйә була<ref name="От политических"/>. Документтар нигеҙендә Британия психиатрҙары төркөмө алты диссидентҡа диагноз бары тик сәйәси сәбәптәр буйынса ғына ҡуйылған, тигән һығымта яһай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Библиография == <!-- каталог РГБ: Золотой эшелон / Владимир Буковский, Игорь Геращенко, Ирина Ратушинская и др. М. : АО — Независимое информ.-изд. об-ние «Демокр. Россия» , 1991—222,[1] с.;20 см — ISBN 5-7292-0001-3:6 р. --> * {{книга |автор = Буковский В., Геращенко И, Ледин М., Ратушинская И. |заглавие = Золотой эшелон |место = М. |издательство = Гудьял-Пресс |год = 2001 |страниц = 256 |серия = Собрание |isbn = 5-8026-0082-9 |тираж = 4000 }}<!-- каталог РГБ: Буковский, Владимир И возвращается ветер...; Письма русского путешественника / Владимир Буковский; [Предисл. А. Аджубея] М. : АО - независимое информ.-изд. об-ние "Демокр. Россия" : Изд.-полигр. фирма "Оригинал" , 1990 - 462,[2] с.;20 см - ISBN 5-235-01826-5:7 р. 50 к. --> * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = И возвращается ветер |место = М. |издательство = Новое изд-во |год = 2007 |страниц = 348 |серия = Свободный человек |isbn = 978-5-98379-090-2 |тираж = 1000 }} * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = Московский процесс |место = М. ; Париж |издательство = МИК : [[Русская мысль (газета)|Рус. мысль]] |год = 1996 |страниц = 525 |isbn = 5-87902-071-1 }}<!-- каталог РГБ: Буковский, Владимир Письма русского путешественника / Владимир Буковский New York : Chalidze , 1981 - 268 с.;19 см --> * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = На краю. Тяжелый выбор России |место = М. |издательство = Алгоритм |год = 2015 |страниц = 224 |серия = Третий путь |isbn = 978-5-906798-82-4 |тираж = 1500 }} * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = Наследники Лаврентия Берия. Путин и его команда |место = М. |издательство = Алгоритм |год = 2013 |страниц = 240 |серия = Власть в тротиловом эквиваленте |isbn = 978-5-4438-0337-1 |тираж = 6000 }} * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = Письма русского путешественника |ответственный = Вступ. ст. В. Штепы |место = СПб. |издательство = Нестор-История |год = 2008 |страниц = 232 |isbn = 978-5-98187-242-6 |тираж = 1000 }}<!-- Буковский В. Пацифисты против мира. Париж La presse libre 1982 г. 103 с. обложка --> * {{книга |автор = Буковский В. К. |заглавие = Тайная империя Путина. Будет ли «дворцовый переворот»? |место = М. |издательство = Алгоритм |год = 2014 |страниц = 224 |серия = Проект «Путин» |isbn = 978-5-4438-0880-2 |тираж = 4000 }} ; На других языках * Rapport från en rysk resenär // Vladimir Bukovskij; Övers. av Katarina Wahlgren Stockholm Norstedt, Cop. 1982—1983. — ISBN 91-1-823102-0 == Һылтанмалар == {{Кол|2}} ;Библиографик * {{ВТ-ЛП|Буковский, Владимир}} * [https://web.archive.org/web/2004/http://www.brandeis.edu/departments/sakharov/Exhibit/bukovsky.html Faces of Resistance in the USSR (Лица сопротивления в СССР)]{{ref-en}} — из архивов Андрея Сахарова и Центра по правам человека в университете Брандеис, 2004. * [http://www.thegratitudefund.org/bukov.html Краткая биография]{{ref-en}}{{ref-ru}} * В. Буковский. [http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/last_word.html Последнее слово на суде. 5 января 1972 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810010527/http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/last_word.html |date=2012-08-10 }} * ''Бобков Ф.'' [https://web.archive.org/web/20050105025509/http://www.2nt1.com/archive/pdfs/dis70/kgb76-2.pdf Записка председателю КГБ о выдворении Буковских] * [http://www.vzglyad.ru/politics/2007/10/16/117947.html «Возвращение хулигана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305105759/http://vzglyad.ru/politics/2007/10/16/117947.html |date=2016-03-05 }} — взгляд политических противников на биографию и деятельность В. Буковского; 16 октября 2007 * [http://bukovsky2008.org Сайт инициативной группы по выдвижению Владимира Буковского кандидатом в Президенты России в 2008 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823113749/http://bukovsky2008.org/ |date=2007-08-23 }} * [http://www.bukovsky.org/ Портал поддержки В. Буковского, кандидата в Президенты России (архив)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113172843/http://www.bukovsky.org/ |date=2007-11-13 }} * [http://www.kommersant.ru/doc/2968620 Владимир Буковский объявил голодовку с требованием скорее рассмотреть его дело судом Великобритании] ;Буковский архивы * [http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html Документы, собранные Буковским о советско-афганском конфликте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426153057/http://psi.ece.jhu.edu/%7ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/afgh/afgh-rus.html |date=2007-04-26 }} * [http://www.bukovsky-archives.net/buk-rus.html Советский архив] ;Интервьюлар һәм сығыштары<sup>''хронологик тәртиптә''</sup> * Europa auf dem Weg in die Diktatur? (Европа на пути к диктатуре?) [https://web.archive.org/web/20100619061024/http://www.zeit-fragen.ch/ARCHIV/ZF_73c/T01.HTM Часть 1]{{ref-de}} [https://web.archive.org/web/20041016065318/http://www.zeit-fragen.ch/ARCHIV/ZF_73d/T01.HTM Часть 2]{{ref-de}} — речь в Зальцбурге, октябрь 2000 * [http://www.rjews.net/maof/article.php3?id=2405&type=s&sid=37 An Open Letter to President Bush by Vladimir Bukovsky and Elena Bonner (Владимир Буковский и Елена Боннэр. Открытое письмо Президенту Дж. В. Бушу)]{{ref-en}} — март 2003 * [http://www.inache.net/signs/471 «Не хочу жить в антиутопии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200119095602/http://www.inache.net/signs/471 |date=2020-01-19 }} — беседа с Вадимом Штепой, 2004 * [http://2004.novayagazeta.ru/nomer/2004/93n/n93n-s43.shtml «Я вооружился копиями»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921211529/http://2004.novayagazeta.ru/nomer/2004/93n/n93n-s43.shtml |date=2006-09-21 }} — интервью, декабрь 2004 * [http://www.brusselsjournal.com/node/865 Former Soviet Dissident Warns For EU Dictatorship (Бывший советский диссидент предупреждает об опасности диктатуры в Евросоюзе)]{{ref-en}} — речь в Брюсселе и краткое интервью, февраль 2006 * [http://www.russian-globe.com/N58/Banchik.Bukovsky.Litvinenko.htm «Убийство гражданина иностранными агентами — это акт агрессии»] — интервью, декабрь 2006 * [https://www.youtube.com/watch?v=-ExK6S_6pgA Телеинтервью с Буковским на НТВ] — июнь 2007 * [http://www.echo.msk.ru/programs/razvorot/53743/ Владимир Буковский в программе «Разворот» радиостанции «Эхо Москвы»] — август 2007 * [https://web.archive.org/web/20070625075356/http://www.inosmi.ru/stories/01/05/29/2996/238064.html «Кто он такой? Презренный подполковник КГБ!»] — интервью «BBC World», ноябрь 2007 * [http://sd.net.ua/2008/04/10/vbukovskijj_raspad_rossii_neizbezhen_a_evrosojuz_rukhnet.html В.Буковский: распад России неизбежен, а Евросоюз рухнет] — апрель 2008 * [http://www.svobodanews.ru/content/transcript/24406600.html «Алфавит инакомыслия». Буковский.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112075514/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/24406600.html |date=2012-01-12 }} — «Радио Свобода»; 29 ноября 2011 * [http://www.svobodanews.ru/content/article/24437884.html Владимир Буковский — о поколении Facebook, противостоящем КГБ. Данила Гальперович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106121858/http://www.svobodanews.ru/content/article/24437884.html |date=2012-11-06 }} — «Радио Свобода»; 30 декабря 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=ebGAtYJil08 Владимир Буковский о чекистах, видео] — передача «В гостях у Дмитрия Гордона», 2012 * [https://www.youtube.com/watch?v=NGBGuPfbfU8 Интервью Владимира Буковского, видео] — «Голос Америки»; 19 февраля 2014 * {{статья |автор=Валерий Петрович Лебедев |заглавие=Печальная болезнь Буковского |оригинал= |ссылка=http://www.lebed.com/2016/art6953.htm |автор издания= |издание=Альманах «Лебедь» |тип= |место= |издательство= |год=11.12.2016 |выпуск= |том= |номер=772 |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Лебедев |archiveurl= |archivedate=}} {{конец кол}} ; Публикациялары * [http://www.thegratitudefund.org/buk-publ.html Список публикаций] * [http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/psychiatr.html Пособие по психиатрии для инакомыслящих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501102911/http://antology.igrunov.ru/authors/bukovsky/psychiatr.html |date=2022-05-01 }} // Самиздат анталогияһы [[Категория:Лефортово төрмәһенең тотҡондары]] [[Категория:Антикоммунистар]] [[Категория:Рәсәй публицистары]] [[Категория:Рәсәй сәйәсмәндәре]] [[Категория:Рәсәй йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Кембридж университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:2019 йылда вафат булғандар]] [[Категория:27 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Бәләбәйҙә тыуғандар]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 декабрҙә тыуғандар]] nfq44mk91s59qpzirgxmx6zatc68yac Брюгеман Альберт Фридрихович 0 155910 1296821 1292223 2026-05-13T19:35:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296821 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Брюгеман Альберт Фридрихович''' ([[12 сентябрь]] [[1925 йыл]] — [[12 июль]] [[2010 йыл]]) — ғалим-иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (1977), профессор (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978) һәм атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985). == Биографияһы == Альберт Фридрихович Брюгеман 1925 йылдың 12 сентябрендә [[Волга буйы немецтары|Волга буйы Немец АССР‑ы]] ның Палласовка станцияһы ҡасабаһында<ref name="БЭ">{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2572-bryugeman-albert-fridrikhovich}}</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Царицын губернаһы Палласовка станцияһы, Кемеров өлкәһе Осинники ҡалаһы<ref>[http://rodina.pomni-yanaul.ru/ordzhonikidzevskij-rajon/b.htm Бабушкин, Бажанов, Белоусов… Архивы Великой отечественной войны 1941—1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510091800/http://rodina.pomni-yanaul.ru/ordzhonikidzevskij-rajon/b.htm |date=2013-05-10 }}</ref>.) тыуған. Милләте буйынса [[немец]]. 1941 йылда милли сығышы буйынса репресиялана, [[Башҡорт АССР-ы]]ның Черниковка биҫтәһенә махсус поселениеға хөкөм ителә. 1956 йылдың 7 ғинуарында иҫәптән төшөрөлә<ref>[http://lists.memo.ru/d5/f310.htm Списки жертв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160228030732/http://lists.memo.ru/d5/f310.htm |date=2016-02-28 }}</ref>. 1952 йылда [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]н тамамлағандан һуң (ул ваҡытта ӨНИ) тамамлағандан һуң) Ишембай (ҡулайламалар начальнигы), Черниковка, Яңы Өфө (директор урынбаҫары) нефть етештереү заводтарында, «Башнефтехимзаводы» ПБ‑нда (генераль директоры урынбаҫары) эшләй<ref name="БЭ"></ref>. 1973—2002 йылдарҙа [[ӨДНТУ]]‑ла уҡыта: 1973 йылдан алып — нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте иҡтисады, ойоштороу һәм планлаштырыу кафедраһы мөдире, 1978—1986 йылдарҙа — инженерлыҡ-иҡтисад факультеты деканы. 2010 йылдың 12 июлендә Германияла вафат була<ref name="БЭ"></ref>.. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге нефть эшкәртеү производствоһының һөҙөмтәлелеген күтәреү проблемаларын өйрәнеү менән бәйле. «Башнефтехимзаводы» ПБ (ҡара: Башҡортостан нефтехимия компанияһы) предприятиеларында Щёкин химкомбинаты тәжрибәһе нигеҙендә үткәрелгән Башҡортостан иҡтисади экспериментын ойоштороусыларҙың береһе<ref>[http://vechufa.ru/day/505-12-sentyabrya.html 12 сентября " Вечерняя Уфа, официальный сайт газеты «Вечерняя Уфа»]</ref>. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. '''Төп ғилми хеҙмәттәре''' * Башкирский экономический эксперимент. М., 1971 (авторҙаш). * Качественное совершенствование производственного аппарата отрасли : Прогноз, оценка результатов, планирование. : Учебное пособие / Е. С. Докучаев, А.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Брюгеман, [[Малышев Юрий Михайлович|Ю. М. Малышев]]; [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Уфимский нефтяной институт]]. — Уфа : УНИ, 1987; == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре<ref name="БЭ"></ref> == * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978) * БАССР-ҙың атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == С. М. Шакиров. БРЮГЕМАН Альберт Фридрихович. Башҡорт энциклопедияһы == Һылтанмалар == * {{БЭ|80709}}{{V|9|09|2022}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй иҡтисадсылары]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:2010 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 июлдә вафат булғандар]] cue0ru47qhe13lkib4t0vub0cbd7v95 Ваньян Леонид Львович 0 156387 1296838 1070312 2026-05-14T00:19:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296838 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ваньян Леонид Львович''' ([[9 март]] [[1932 йыл]] — [[31 октябрь]] [[2001 йыл]]) — [[СССР]] һәм Рәсәй ғалимы-геофизигы, техник фәндәр докторы (1964), профессор (1972), РАЕН мөхбир ағзаһы, Король астрономия йәмғиәтенең ассоциацияланған ағзаһы (1994)<ref name="researchgate"/>. 250 ғилми баҫма<ref>[https://istina.msu.ru/workers/837485/ Ваньян Л. Л.]</ref>, шул иҫәптән, 7 монография һәм 1 уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/689727 Изобретатель Ваньян Л. Л.]</ref>. == Биографияһы == 1932 йылдың 9 мартында Мәскәүҙә тыуған.<ref name="researchgate"/> 1954 йылда Мәскәү нефть институтының геология разведкаһы факультетын тамамлай. 1958 йылда "Некоторые вопросы теории частотных электромагнитных зондирований горизонтальных напластований темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005996223 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата техн. наук]</ref> 1964 йылда «Электромагнитные зондирования по методу становления поля» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора техн. наук</ref> СССР Геология министрлығының разведканың геофизика ысулдары Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында (ВНИИ Геофизика, хәҙер разведканың георазведка ысулдары Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты), СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Геология һәм геофизика институтында, СССР ФА Себер бүлеге Сахалин комплекслы ғилми-тикшеренеү институтында (хәҙер РФА ДВО Рәсәй Фәндәр академияһының диңгеҙ геологияһы һәм геофизика институты), СССР Фәндәр академияһының ер физикаһы институтында (хәҙер О. Ю. Шмидт Ер физикаһы интситуты), СССР ФА космос тикшеренеүҙәре институтында эшләй. Новосибирск дәүләт университеты, [[Мәскәү дәүләт университеты]] һәм Мәскәү геология разведкаһы институтында уҡыта.<ref name="researchgate">[https://www.researchgate.net/publication/270774167_Leonid_Lvovich_Vanyan_1932-2001 Leonid Lvovich Vanyan 1932—200]{{ref-en}}</ref> 1974 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Л. Л. Ваньян СССР ФА Океанологияһы институтында электромагнит ҡырҙарының лаборатория мөдире (хәҙер П. П. Ширшов исемендәге РФА Океанология институты).<ref>[https://en.ocean.ru/index.php/scientific-directions/morskaya-geologiya-i-geokhimiya/item/83-laboratoriya-geofizicheskikh-polej Лаборатория электромагнитных полей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205170926/https://en.ocean.ru/index.php/scientific-directions/morskaya-geologiya-i-geokhimiya/item/83-laboratoriya-geofizicheskikh-polej |date=2019-12-05 }}</ref> Разведка геофизикаһы һәм планетар геоэлектрикаһы мәсьәләләрен хәл итеүгә ҡарата электромагнит тикшеренеүҙәр өлкәһендәге белгес. Һуңынан Израилгә китә.<ref>[http://iki.cosmos.ru/books/2010iki45.pdf О Поле… Поле… С. И. Климов]</ref> 2001 йылдың 31 октябрендә вафат була.<ref name="researchgate"/> Миҙалдар, шул иҫәптән СССР ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнгән<ref name="igm">[https://www.igm.nsc.ru/images/history/book/49_igig_total_687-696.pdf Лаборатория электромагнитных полей: люди и дела]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.mathnet.ru/rus/person131111 Профиль на Mathnet.ru] * [http://geofdb.com/authors/view?id=1707 Журнал &#x22;Геофизика&#x22; — Автор Ваньян Л. Л.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.cosmic-rays.ru/articles/13/201505.pdf Предисловие к послесловию. Л. М. Зелёный] * [http://www.ifz.ru/fileadmin/user_upload/news/2011/berd_book_1.pdf Материалы Пятой всероссийской школы-семинара имени М. Н. Бердичевского и Л. Л. Ваньяна по электромагнитным зондированиям Земли — ЭМЗ-2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205140033/http://www.ifz.ru/fileadmin/user_upload/news/2011/berd_book_1.pdf |date=2019-12-05 }} * [http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2002A%26G....43a..32./A000036.000.html Obituaries. Leonid Lvovich Vanyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206062314/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2002A%26G....43a..32./A000036.000.html |date=2019-12-06 }}{{ref-en}} [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:31 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 мартта тыуғандар]] dedn687b8z2atsgav4pizcobdmjivti Волкац Дина Соломоновна 0 159594 1296856 1282609 2026-05-14T03:45:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296856 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дина Соломоновна Волкац''' (Волканц<ref>[http://podvignaroda.ru/?#id=1511087128&tab=navDetailManUbil Запись № 1511087128] // Общедоступный электронный банк документов «Подвиг народа», podvignaroda.ru</ref>; 1920, [[Полтава]], [[Полтава өлкәһе]]<ref name="Память">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22574081/ Память народа :: Документ о награде :: Волкац Дина Соломоновна, Орден Красной Звезды]</ref> — 1985 йылдан һуң, Мәскәү) [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡтанашыусы, эттәрҙе ҙерләү буйынса белгес (миналар эҙләү хеҙмәте). Һуғыш ваҡытында был хеҙмәттә командир вазифаһын биләгән беренсе һәм берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://www.moslit.ru/nn/0615/12.htm Владимир Царёв — Дина и доктор минных наук Джульбарс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213060835/http://www.moslit.ru/nn/0615/12.htm |date=2007-12-13 }}</ref>. Ҡыҙыл Армияла беренсе диверсант эт Динаны әҙерләүгә өлгәшә<ref>[http://evreimir.com/25158/ Четвероногие спасатели] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151213102713/http://evreimir.com/25158/ |date=2015-12-13 }}</ref>. Дина Волкацтың шәхси эте мина эҙләүсе Джульбарс була. Иренең — билдәле кинолог А.П.Мазоверҙың (1905—1981) бөтә китаптарының фотографы була. [[2010 йыл]]да Светлана Гладыштың «Гражданская специальность — актриса» китабы — Дина Соломоновна Волкацтың биографияһы сыға. == Биографияһы == Дина Волкац 1920 йылда Полтавала тыуған. [[Харьков]]та хеҙмәт эттәре буйынса хәрби инструктор һөнәрен ала, һуңынан Харьков театр училищеһеның икенсе курсы өсөн имтихандар тапшыра. [[1941 йыл]]дың июлендә театрҙан китә, Малиновкала 9-сы армия отрядына саҡырылва. Танктарҙың эт-истребителдәре отрядында һуғыша, «Ҡыҙыл Йондоҙ» хәрби эттәр аҫраусылыҡтың Үҙәк мәктәбендә уҡый, унда үҙенә шәхси эт — Джульбарсты һайлай. [[1943 йыл]]дың майында «Ҡыҙыл йондоҙҙа» уҡыуҙы тамамлағандан һуң, Калинин фронтына китә. Хәрби техник Волкацты минаһыҙлатыуҙың 37-се айырым батальонының дрессировкалаусы-минерҙар взводы командиры итеп тәғәйенләйҙәр. Ошонда уҡ, фронтта, Дина Волкац минаһыҙлатыуҙың 37-се айырым батальоны командиры Александр Мазоверға кейәүгә сыға. «Тәрәндә ятҡан миналарҙы һәм тарттырғыс ғәмәлдәге миналарҙы эҙләү буйынса» мина эҙләүсе эттәрҙе әҙерләүе өсөн взвод командиры Волкац [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә (1944)<ref name="Память"/>. == Эттәр == Динаның шәхси эте Джульбарс була. Ул уны хәрби эттәр аҫраусылыҡ мәктәбендә уҡыған сағында һайлап ала. Уның был һайлауына бүлек начальнигы былай тип һорай: {{Цитата|һәйбәтерәк эт һайлап булмай инеме. Ниндәй билдәләренә ҡарап уны һайланығыҙ? -Күҙҙәренә ҡарап}} Дина Волкац беренсе диверсант этте, Динаны, үҙе өйрәтә<ref>[http://fisinter.ru/~ain/osdg1/t3/pautov_va.pdf В. А. Паутов, «Дина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423125626/http://fisinter.ru/~ain/osdg1/t3/pautov_va.pdf |date=2016-04-23 }}</ref>. Овчарка Дина Белоруссияла рельс һуғышында шартлатҡыстар менән йөктө туранан -тура паровоз тәгәрмәстәре аҫтына һөйрәп индерә, шулай итеп дошман эшелонын яр аҫтына ебәрә. Шунан эт инструкторына әйләнеп ҡайта. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Светлана Гладыш, «Гражданская специальность — актриса» * «Минно-розыскные собаки на фронтах Великой Отечественной войны» * Ф. М. Лужков, «Служебные собаки и их применение» * «Твой друг». Сборник по собаководству (составитель — К. Б. Глиер) * {{Публикация|книга|автор=|заглавие=Собаки на фронтах Великой Отечественной|ссылка=|ответственный=Гладыш С.Д|место=М.|издательство=Кучково поле|год=2012|isbn=978-5-9950-0235-2|ref=}} == Һылтанмалар == * [http://www.russian-globe.com/N97/Shteinberg.PesNaKiteleStalina.htm Марк Штейнберг. «Пёс на кителе Сталина, или Четвероногие спасатели»] * [http://ruqueen.peoples.ru/military/dog/volkats/ Светлана Гладыш. «Биография Дины Волкац»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте People’s History, ноябрь 2004 * [http://www.moslit.ru/nn/0615/12.htm Владимир Царёв. «Дина и доктор минных наук Джульбарс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213060835/http://www.moslit.ru/nn/0615/12.htm |date=2007-12-13 }} «Московский литератор», 15 августа 2006 * [https://web.archive.org/web/20111016134200/http://zoobusiness.kiev.ua/cynological/24/ Забытые имена] Журнал «Зообизнес» (Украина), № 8, 2005 [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Вафат булыу датаһы асыҡланмаған шәхестәр]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] nse6ww4fp382rt4uw5pqvu3a2remvqu Бычков Иван Дмитриевич 0 162870 1296829 1066341 2026-05-13T21:15:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296829 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иван Дмитриевич Бычков''' ([[1873 йыл]]<ref name="autogenerated1">[http://lists.memo.ru/d25/f86.htm База данных ''Жертвы политического террора в СССР''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131183219/http://lists.memo.ru/d25/f86.htm |date=2011-01-31 }}</ref> — [[2 сентябрь]] [[1937 йыл]]) — Рәсәй сәйәсмәне. [[Өфө губернаһы]]нан I саҡырылыш [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты, финанс комитетында тора. Хеҙмәтсәндәр фракцияһы ағзаһы. == Биографияһы == Иван Дмитриевич Бычков [[1873 йыл]]да [[Минзәлә өйәҙе]]нең Орловка ауылында (хәҙер [[Татарстан]]дың [[Туҡай районы]]) тыуа. Иген үҫтереү менән шөғөлләнгән крәҫтиән. Ике класлы Мысовочелны училищеһында белем ала. 1903 йылдан [[волость]] старшинаһы вазифаһына кандидат булып тора. 1906 йылдың 10 июлендә Выборг ҡалаһында Думаны таратыуға ҡаршылыҡ билдәһе итеп дәүләт власы органдарына гражданлыҡ буйһонмауына саҡырыусы «Халыҡ вәкилдәренән — халыҡҡа» («Выборг өндәмәһе») өндәмәһенә ҡул ҡуя. Енәйәт Уложениеһың 129-сы статьяһының 1-се өлөшө, 51-се һәм 3-сө пункттары буйынса хөкөм ителә. Ләкин ауырыу сәбәпле төп эш буйынса 1907 йылдың 12-18 декабрендә үткән процеста ҡатнаша алмай<ref>Выборгский процесс. Иллюстрированное издание. СПб.: Типогр. т-ва «Общественная польза». 1908. С. 2.</ref>. [[Октябрь революцияһы|Революция]]нан һуң итексе булып эшләй. Татар АССР-ының [[Туҡай районы]], Орловка ауылында йәшәй<ref name="autogenerated1"/>. [[1937 йыл]]дың [[10 август|10 авгусында]] ҡулға алына. 1937 йылдың 31 авгусында Татар АССР-ы НКВД-һының тройкаһы 58-10 статьяһы буйынса ғәйеплә, атырға хөкөм итә. 1937 йылдың 2 сентябрендә атыла. [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] ҡалаһында ерләнә. 1990 йылдың 31 ғинуарында аҡлана<ref name="autogenerated1"/>. == Әҙәбиәт == * [https://web.archive.org/web/20140414222044/http://upload.wikimedia.org/wikisource/ru/d/dc/%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0_%281906%29.pdf Государственная дума первого призыва. Портреты, краткие биографии и характеристики депутатов. — М., 1906. — С. 86] * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003750528#page400 ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (портреты и биографии). Первый созыв. — М., 1906. — С. 366] * [http://www.tez-rus.net/ViewGood30316.html Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204542/http://www.tez-rus.net/ViewGood30316.html |date=2016-03-04 }} C. 75. * Энциклопедический словарь Гранат: В 58 т. М., 1910—1948. Том 17, Стр. 3 * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2934-bychkov-ivan-dmitrievich}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Өфө губернаһынан Рәсәй империяһы Дәүләт думаһы депутаттары}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының беренсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:1937 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1873 йылда тыуғандар]] fxzk6hngdbdeec8qr76pvuplrq2t3en ГУЛАГ 0 163060 1296864 1295575 2026-05-14T05:44:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296864 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Gulag_Location_Map.svg|мини|400x400пкс|Гулаг лагерҙарына йыйылма система картаһы, 1923 йылдан 1967 йылға тиклем йәшәй, йәмғиәт хоҡуҡ нигеҙендә мәғлүмәттәр «Мемориал».]] '''Лагерҙарҙың баш идаралығы''' ('''ГУЛаг''', Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының баш идаралығы тип тә оҙайтыла (Главное управление исправительно-трудовых лагерей)<ref>Словарь русских и литовских сокращений / Сост. Г. Фейгюлбсонас, В. Петраускас, Е. Розаускас, В. Ванагас. — Вильнюс: Государственное издательство политической и научной литературы, 1960</ref>) — СССР [[НКВД-ла таҙартыу (1937—1938)|НКВД]]-һы, СССР Эске эштәр министрлығы, СССР Юстиция министрлығының 1930—1960 йылдарҙа иректән мәхрүм итеү һәм уларҙы тотоуҙы тормошҡа ашырған подразделениелары. Артабан ведомство ГУИН (Яза башҡарыу баш идаралығы) тип үҙгәртелә. Әлеге ваҡытта ФСИН (Федераль яза башҡарыу хеҙмәте) тип атала. Совет иҡтисадында ГУЛАГ-тың роле тураһында фекер киң таралыуға ҡарамаҫтан, ғәмәлдә уның өлөшөнә капиталь төҙөлөшкә капитал һалыуҙарҙы үҙләштереүҙең 10 проценты ғына тура килә. Әммә ҡайһы бер тармаҡтарҙа уның әһәмиәте күберәк була: күмер, металл, мәғдән, шул иҫәптән алтын һәм уран, алмас, кобальт, апатит сығарыуҙа. Алтындың −100, ҡурғаштың — 70 һәм никелдең 33 проценты тотҡондар көсө менән табыла. Урман ҡырҡыуҙа һәм гидротехник, юл төҙөлөштәрендә уларҙың өлөшө 15 процент була. Атом проектын тормошҡа ашырыуҙың хәл иткес осоронда (1947—1948) был объекттарҙа капиталь төҙөлөштөң төп күләмен ГУЛАГ тотҡондары башҡара<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20090415/168168878.html|title=Вклад заключенных ГУЛАГа в экономику СССР. Справка|author=|date=2009-04-15|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-02-28}}</ref>. == Тарихы == [[Файл:Gulag_drivers_licence.jpg|мини|220x220пкс|Тотҡон Расторгуевҡа бирелгән водитель таныҡлығы. Кандалакша, 1941 йылдың ғинуары]] 1929 йылдың 11 июлендә СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы «Енәйәт тотҡондарының хеҙмәтен файҙаланыу тураһында» ҡарар ҡабул итә. Уға ярашлы, өс йылға һәм унын күберәк ваҡытҡа хөкөм ителеүселәр ОГПУ-ға тапшырыла. [[1930 йыл]]дың [[25 апрель|25 апрелендә]] ОГПУ ҡарарҙы үтәү маҡсатында «Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары тураһында» № 130/63<ref>Приказ ОГПУ от 25.04.1930 № 130/63 [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009167 «Об организации управления лагерями ОГПУ»]</ref> бойороғон сығара һәм [[1930 йыл|1930 йылдың]] [[7 апрель|7 апреленән]] ОГПУ-ның холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры (ОГПУ УЛаг) (СССР СУД. 1930. № 22. — 248 с.) ойошторола. 1 октябрҙә ОГПУ УЛаг '''ОГПУ-ның холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерының баш идаралығына''' ('''ГУЛаг-ҡа'''){{Sfn|Лубянка|2003|с=47}} үҙгәртелә. [[1934 йыл]]<nowiki/>дың [[10 июль|10 июлендә]] СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты ойошторола, уның составына биш баш идаралыҡ, шул иҫәптән '''Лагерҙарҙың баш идаралығы''' (ГУЛаг) инә. Был [[1934 йыл]]да НКВД-ның эске һағына СССР-ҙың Конвой ғәскәрҙәре тапшырыла. [[27 октябрь|27 октябр]]ҙә РСФСР Юстиция наркоматының барлыҡ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары ГУЛаг-ҡа күсә. [[1936 йыл]]дың [[4 ғинуар]]ында НКВД-ның Инженер-төҙөлөш эштәре халыҡ комиссариаты бүлеге төҙөлә, [[15 ғинуар]]<nowiki/>ҙа — Махсус төҙөлөш идаралығы, [[3 март]]та — Шоссе юлы төҙөлөшөнөң баш идаралығы (ГУШОСДОР). Шарашкалар барлыҡҡа килә, унда инженерҙар, ғалимдар үҙ һөнәре буйынса эшләй. НКВД ҡарамағында тау-металлургия предприятиелары төҙөлөшө буйынса баш идаралыҡ, Главгидстрой, Главпромстрой, дальстрой (Алыҫ Төньяҡты төҙөүҙең баш идаралығы) һ. б. предприятиелар тапшырыла. ГУЛаг СССР Министрҙар Советының 1960 йылдың 13 ғинуарындағы 44-16 ҡарары һәм СССР Юғары Советы Президиумының «СССР Эске эштәр министрлығын бөтөрөү тураһында»ғы Указына ярашлы, СССР Эске эштәр министрлығының 1960 йылдың 25 ғинуарындағы 020 бойороғо менән таратыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == === Китаптар === {{refbegin|2}} * ''[[Алексушин, Глеб Владимирович|Алексушин Г. В.]]'' История правоохранительных органов. [[Самара]]: Издательство АНО «ИА ВВС» и АНО «Ретроспектива», [[2005]]. * {{книга |автор= [[Бердинских, Виктор Аркадьевич|Бердинских В. А.]]|заглавие=Вятлаг (История одного лагеря) |оригинал= |ссылка=http://www.universalinternetlibrary.ru/book/72338/chitat_knigu.shtml |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Аграф |год=2001 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия=Новая история |isbn=978-5-7784-0042-X, ISBN 978577840042|тираж= |ref=Бердинских}} * ''[[Вольтер, Герхард Андреевич|Вольтер Г. А.]]'' [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=book&num=371 «Зона полного покоя»: Российские немцы в годы войны и после неё : Свидетельства очевидцев] / под ред. В. Ф. Дизендорфа; Межгосударственный совет российских немцев; Обществ. Акад. наук рос. немцев. — Изд. 2-е, доп. и испр.. — М. : ЛА «Варяг», 1998. — 416 с. (Книга издана при содействии Министерства Российской Федерации по делам национальностей и федеративным отношениям. ЛР № 062751 от 18.06.1993 г.) * ''Горчева А. Ю.'' Пресса ГУЛага (1918—1955). — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1996. — 151 c.: ил. — ISBN 5-211-03543-7. * ГУЛаг: Главное управление лагерей. 1918—1960. — М.: Международный фонд «Демократия», Изд-во «Материк», 2002. — ([[Россия. XX век. Документы]]). — ISBN 5-85646-046-4 * ГУЛаг: Экономика принудительного труда. / Ответственные редакторы [[Бородкин, Леонид Иосифович|Бородкин Л. И.]], [[Грегори, Пол|Грегори П.]], Хлевнюк О. В. — М.: РОССПЭН, 2005. ISBN 5-8243-0618-4 * ''[[Дюков, Александр Решидеович|Дюков А. Р.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1882.html Миф о геноциде: Репрессии советских властей в Эстонии (1940—1953)] / Предисл. С. Артеменко. М.: Алексей Яковлев, 2007. 138 с. * [http://statearchive.ru/430 Заключённые на стройках коммунизма. ГУЛаг и объекты энергетики СССР]. Собрание документов и фотографий. — [[Российская политическая энциклопедия|Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)]], 2008. — ISBN 978-5-8243-0918-8 * {{книга |автор=[[Зима, Вениамин Фёдорович|Зима В. Ф.]]|заглавие=Голод в СССР 1946 - 1947 годов: Происхождение и последствия |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Институт российской истории РАН]] |год=1996 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=265 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Зима}} * ''[[Иванова, Галина Михайловна|Иванова Г. М.]]'' ГУЛаг в системе тоталитарного государства. — М.: Первый печатный двор, 1997. — 227 с. * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/459 |викитека= |ответственный=Отв. ред. Н. Верт, С. В. Мироненко. Отв. сост. И. А. Зюзина |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=1. Массовые репрессии в СССР |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0605-2 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага, Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/470 |викитека= |ответственный=Отв. ред. и сост. Н. В. Петров. Отв. сост. Н. И. Владимирцев |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=2. Карательная система: структура и кадры |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0606-0 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/471 |викитека= |ответственный=Отв. ред. и сост. [[Хлевнюк, Олег Витальевич|О. В. Хлевнюк]] |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=3. Экономика Гулага |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0607-9 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/472 |викитека= |ответственный=Отв. ред. А. Б. Безбородов, В. М. Хрусталёв. Сост. И. В. Безбородова (отв. сост.), В. М. Хрусталёв |издание= |место= М.|издательство= [[РОССПЭН]]|год=2004 |том=4. Население ГУЛага: численность и условия содержания |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0608-7 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/473 |викитека= |ответственный=Отв. ред. и сост. Т. В. Царевская-Дякина |издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=5. Спецпереселенцы в СССР |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0608-5 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/474 |викитека= |ответственный= Отв. ред. и сост. В. А. Козлов. Сост. О. В. Лавинская|издание= |место=М. |издательство=[[РОССПЭН]] |год=2004 |том=6. Восстания, бунты и забастовки заключённых |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0610-9 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=История сталинского ГУЛага. Конец 1920-х — первая половина 1950-х годов: Собрание документов в 7 томах |оригинал= |ссылка=http://statearchive.ru/475 |викитека= |ответственный=Отв. ред. В. А. Козлов, С. В. Мироненко. Отв. сост. А. В. Добровская. Сост. Б. Ф. Додонов, О. Н. Копылова, В. П. Наумов, В. И. Широков |издание= |место=М. |издательство= [[РОССПЭН]]|год=2005 |том=7. Советская репрессивно-карательная политика и пенитенциарная система в материалах Государственного архива Российской Федерации: Аннотированный указатель дел |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-8243-0604-4, ISBN 5-8243-0611-4|тираж= |ref= }} * ''[[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]]'' Неизвестный СССР. Противостояние народа и власти. 1953—1985 гг., М.: [[Олма-пресс]], 2006. 448 с. ([http://krotov.info/lib_sec/11_k/oz/lov_va2.htm Глава 1 Ящик Пандоры: Конфликтный опыт ГУЛага. Ген «антигосударственности»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) * {{книга |автор= |заглавие= Лубянка: Органы ВЧК—ОГПУ—НКВД—НКГБ—МГБ—МВД—КГБ|ответственный= авторы-сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров|ссылка= |место= М.|издательство= МФД|год= 2003|том= |страниц= 768|страницы= |isbn=5-85646-109-6|ref= Лубянка}} * ''[[Марголин, Юлий Борисович|Марголин Ю. Б.]]'' [http://www.lib.ru/MEMUARY/MARGOLIN/Puteshestvie_v_stranu_ze-ka.txt Путешествие в страну зэ-ка]. [[Издательство имени Чехова]], Нью-Йорк, 1952 * [[Морозов, Николай Алексеевич|Морозов Н. А.]] ГУЛаг в Коми крае. 1929—1956 гг.: автореферат дис. . д-ра ист. наук : 07.00.02 : защищена 18.02.2000 / Николай Алексеевич Морозов ; Сыктывкар. гос. ун-т. — Екатеринбург, 2000. — 44 с. * Поживши в ГУЛаге [Сборник воспоминаний] / Сост. А. И. Солженицын. — М.: Русский путь, 2001 ([[Всероссийская мемуарная библиотека]]. Серия «Наше недавнее». Вып. 7) ISBN 5-85887-024-4 * ''Рор, А.'' Холодные звёзды ГУЛАГа. М., 2006. * ''Рыбников В. В., [[Алексушин, Глеб Владимирович|Алексушин Г. В.]]'' История правоохранительных органов Отечества. М.: Издательство «Щит-М», [[2007]]. * [http://www.memo.ru/history/nkvd/gulag/index.htm Система исправительно-трудовых лагерей в СССР: 1923—1960 : Справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504202510/http://www.memo.ru/HISTORY/NKVD/GULAG/index.htm |date=2016-05-04 }} / О-во «Мемориал», ГАРФ. Сост. М. Б. Смирнов. — М.: Звенья, 1998. — 600 с ISBN 5-7870-0022-6 * Сталинские стройки ГУЛага, 1930—1953 гг. / сост.: А. И. Кокурин, Ю. Н. Моруков. — М.: Материк, 2005. — 566 с. * {{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|заглавие=Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры|ссылка=https://books.google.ru/books?id=TZn6SAAACAAJ|место=М.|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2010|страниц=478|isbn=978-5-8243-1314-7|ref=Хлевнюк}} * {{книга|автор = [[Аппельбаум, Энн|Эпплбаум Э.]]|заглавие = [[ГУЛаг. Паутина Большого террора]]|оригинал = GULAG. A History|ссылка =|издание =|место = М.|издательство = [[Московская школа политических исследований]]|год = 2006|страницы = 608|isbn = 5-93895-085-6|ref=Эпплбаум}} * {{книга |автор=[[Верт, Николя|Werth N.]] |заглавие= Cannibal Island: Death in a Siberian Gulag|оригинал= |ссылка= https://books.google.ru/books?id=s72TevH9XOcC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|викитека= |ответственный= |издание= |место= Princeton|издательство=[[Princeton University Press]]|год= 2007|volume= |pages= |columns= |allpages=223 |серия= |isbn=9780691130835|тираж= |ref=Werth}} {{refend}} === Мәҡәләләр === {{refbegin|2}} * {{статья |автор=[[Верт, Николя|Верт Н.]] |заглавие=ГУЛАаг через призму архивов |оригинал= |ссылка=http://shalamov.ru/research/61/1.html |автор издания= |издание= Журнал «Восточная Европа» («Osteuropa») |тип= |место= |издательство= |год=2007 |том= |выпуск=6 |номер= |страницы=9—30 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Верт|archiveurl= |archivedate=}} * ''[[Дукельский, Владимир Юрьевич|Дукельский В. Ю.]]'' [https://spblib.ru/catalog/-/books/12185071-etnografiya-gulaga Этнография ГУЛАГа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927140606/https://spblib.ru/catalog/-/books/12185071-etnografiya-gulaga |date=2020-09-27 }} // Мир музея. — 2012. — № 3. — С. 30-35. * {{статья |автор=[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]] |заглавие=ГУЛаг (историко-социологический аспект) |оригинал= |ссылка=http://scepsis.ru/library/id_937.html |автор издания= |издание=[[Социологические исследования]] |тип= |место= |издательство= |год=1991 |том= |выпуск= |номер=6—7 |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Земсков |archiveurl= |archivedate=}} * {{статья |автор=[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]] |заглавие=Вклад заключённых ГУЛага в победу в Великой Отечественной войне |оригинал= |ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/GULAG.HTM |автор издания= |издание=[[Новая и новейшая история]] |тип= |место= |издательство= |год=1996 |том= |выпуск= |номер=5 |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Земсков|archiveurl= |archivedate=}} * ГУЛаг в годы Великой Отечественной войны. // [[Военно-исторический журнал]]. 1991. № 1. * ''[[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]]'' [http://www.ecsocman.edu.ru/text/16683757/ Социум в неволе: конфликтная самоорганизация лагерного сообщества и кризис управления ГУЛагом (конец 1920-х — начало 1950-х гг.) Статья 1]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Общественные науки и современность]]. 2004. № 5. С. 95—109 * ''[[Козлов, Владимир Александрович (историк)|Козлов В. А.]]''[http://www.ecsocman.edu.ru/text/16462133/ Социум в неволе: конфликтная самоорганизация лагерного сообщества и кризис управления ГУЛагом (конец 1920-х — начало 1950-х гг.) Статья 2]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Общественные науки и современность]]. 2004. № 6. С. 122—136 * ''[[Миронова, Виктория Георгиевна|Миронова В. Г.]]'' [https://archive.today/20130103183432/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1789&n=92 ГУЛаг: слёзы восторга] // [[Родина (журнал)|Родина. Российский исторический журнал]]. 2006. * ''[[Мозохин, Олег Борисович|Мозохин О. Б.]]'' [http://stalinism.ru/dokumentyi/statistika-repressivnoy-deyatelnosti-ogpu-nkvd-1921-1940-g.html Статистика репрессивной деятельности ОГПУ-НКВД 1921—1940 г.] * ''[[Мозохин, Олег Борисович|Мозохин О. Б.]]'' [https://web.archive.org/web/20110107022802/http://stalinism.ru/Dokumentyi/Statistika-repressivnoy-deyatelnosti-OGPU-NKVD-1941-1953-g.html Статистика репрессивной деятельности ОГПУ-НКВД 1941—1953 гг.] * ''[[Морозов, Николай Алексеевич|Морозов Н. А.]]'' [https://web.archive.org/web/19990827230057/http://www.hro.org/editions/karta/nr1920/moroz.htm К вопросу о численности жертв геноцида] // Российский исторический и правозащитный журнал «Карта» № 19-20 ([http://lebed.com/1997/art323.htm перепечатка] в альманахе «[[Лебедь (альманах)|Лебедь]]». № 43 от 22 ноября 1997) * {{БРЭ|статья= ГУЛаг|id= 1935157|автор= [[Моруков, Юрий Николаевич|Моруков Ю. Н.]]|том= 8|страницы= 142|год= 2007|ref=Моруков}} * ''Осокина И.'' [http://www.historicus.ru/Sistema_spetsposelenii/ Система спецпоселений, исправительно-трудовых лагерей и тюрем в 1930-е годы 20-го века] * ''[[Охотин, Никита Глебович|Охотин Н. Г.]], [[Рогинский, Арсений Борисович|Рогинский А. Б.]]'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit01.php О масштабе политических репрессий в СССР при Сталине: 1921—1953 гг.] // [[Демоскоп Weekly]]. № 313—314. 10—31 декабря 2007 * ''Рассказов Л. П.'' Роль ГУЛага в предвоенных пятилетках // Экономическая история: Ежегодник. 2002. — М.: [[РОССПЭН]], 2003. С. 269—319. * [http://www.memo.ru/history/nkvd/gulag Система исправительно-трудовых лагерей СССР.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319201835/http://memo.ru/history/nkvd/gulag/ |date=2017-03-19 }} Сост. М. Б. Смирнов. Науч. ред.: [[Охотин, Никита Глебович|Н. Г. Охотин]], [[Рогинский, Арсений Борисович|А. Б. Рогинский]]. М.: «Звенья», 1998 * [http://lib.ru/PROZA/SOLZHENICYN/gulag3.txt (части 5, 6 и 7)] // [[Солженицын, Александр Исаевич|Солженицын А. И.]] [[Архипелаг ГУЛаг]]. Т. 3. Paris: [[YMCA-PRESS]], 1973 * Харитонов Д. [http://www.fox-notes.ru/spravka/fn_st0001.htm Денежные знаки в советских лагерях особого назначения ОГПУ в 1929—1932 гг.] // [[Нумизматика и фалеристика]]. № 1. 1997. С. 14-16. * {{статья |автор=[[Цаплин, Всеволод Васильевич|Цаплин В. В.]] |заглавие=Архивные материалы о числе заключённых в конце 1930-х годов |оригинал= |ссылка=http://scepsis.ru/library/id_491.html |автор издания= |издание=[[Вопросы истории]] |тип= |место= |издательство= |год=1991|том= |выпуск= |номер=4—5 |страницы=157—163 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Цаплин|archiveurl= |archivedate=}} * [[Шашков, Виктор Яковлевич|Шашков В. Я.]] [http://www.mstu.edu.ru/science/conferences/11ntk/materials/section1/section1_1.html ГУЛаг в годы Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224191125/http://www.mstu.edu.ru/science/conferences/11ntk/materials/section1/section1_1.html |date=2021-02-24 }} // Научно-техническая конференция МГТУ * ''[[Шеренас, Альгирдас|Шеренас А.]]'' [https://web.archive.org/web/20010224024340/http://www.hro.org/editions/karta/nr22-23/shirenas.htm Сталинские лагеря Коми АССР] // Российский исторический и правозащитный журнал «Карта» № 22-23 * Щербакова И. [https://web.archive.org/web/20170324085048/http://urokiistorii.ru/memory/oral/2009/05/pamyat-gulaga «Память ГУЛага»] // Международный Мемориал: Проект «Уроки истории. XX век», 05.05.2009 * ''[[Эпплбаум, Энн|Эпплбаум Э.]]'' [http://www.inliberty.ru/library/279-gulag-chto-mynbspznaem-o-nem-inbsppochemu-eto-taknbspvazhno ГУЛаг: что мы знаем о нём и почему это так важно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180306164326/http://www.inliberty.ru/library/279-gulag-chto-mynbspznaem-o-nem-inbsppochemu-eto-taknbspvazhno |date=2018-03-06 }} (Gulag: What We Now Know and Why It Matters // Cato’s Letter. Winter 2004) * ''Яковлев Б., Бурцов А.'' [http://lib.ru/POLITOLOG/lageri.txt «Концентрационные лагери СССР»], издание Института по изучению истории и культуры СССР, Мюнхен, 1955. * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1384665 New directions in Gulag studies: a roundtable discussion] (Canadian Slavonic Papers/ Revue Canadienne des Slavistes) * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2018.1497393 Lynne Viola, "New sources on Soviet perpetrators of mass repression: a research note, "] Canadian Slavonic Papers 60, no 3-4 (2018) * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00085006.2017.1396837 Jeffrey S. Hardy, «Of pelicans and prisoners: avian-human interactions in the Soviet Gulag»] Canadian Slavonic Papers 60, no 3-4 (2018) {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20140910072619/http://gulag.szmo.cz/prameny/represe.pdf Библиография по теме «История репрессий в СССР» ] * [http://www.hrono.ru/organ/gulag.html Предметный указатель. ГУЛаг] // [[Хронос (интернет-сайт)|Хронос]] * [https://web.archive.org/web/20060110091833/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_gulag2.html Демография ГУЛага] // Репрессии и пенитенциарная система в СССР * [http://www.memo.ru/history/NKVD/GULAG/maps/ussri.htm Карта объектов ГУЛАГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514033103/http://www.memo.ru/history/NKVD/GULAG/maps/ussri.htm |date=2011-05-14 }} // НИПЦ «Мемориал», при содействии фонда Фельтринелли и кафедры картографии географического факультета МГУ * [http://defree.ru/publications/p01/p39.htm Тюрьмы ГУЛага — историко-генеалогический словарь-справочник] * [http://www.solovki.ca/ Соловки, энциклопедия] * [http://iov75.livejournal.com/2469042.html Рисунки из ГУЛага], сделанные полковником МВД [[Балдаев, Данциг Сергеевич|Д. С. Балдаевым]], работавшим надзирателем в тюрьме «Кресты». * [https://www.youtube.com/watch?v=4yVCpsGkJXI Акция «Бессмертный ГУЛаг» Санкт-Петербург // SotaVision. Прямой эфир: 30 октября 2019 г.] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:ГУЛАГ]] nayx9colr80o9g8b0cmwl9ncd2i1g6g Бөйөк Владимир кенәзлеге 0 164409 1296834 1249766 2026-05-13T22:37:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296834 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бөйөк Владимир кенәзлеге''' 1157 йылға тиклем '''Суздаль кенәзлеге''' — хәҙерге заманда [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй дәүләте]]нең үҙәге булған XII—XIV быуаттағы рус кенәзлеге. Тар мәғәнәлә — [[Владимир (ҡала)|Владимир]]ҙың бөйөк кенәзе ҡулы аҫтында булған биләмә, киң мәғәнәлә — Владимир кенәзлегенән айырылып сыҡҡан һәм Владимир кенәзенә буйһонған территория. XIII быуат уртаһынан Владимирҙың (артабан — Мәскәү) бөйөк кенәздәре сюзеренитетын шулай уҡ Новгород<ref name="Горский">[[Горский, Антон Анатольевич|Горский А. А]]. Русские земли в XIII—XIV веках: пути политического развития. — СПб.: Наука, 2016. — C. 63—67</ref> һәм, ҙур булмаған тәнәфестән һуң, Псков республикалары ла таный<ref name="Горский2">Горский А. А. Русские земли в XIII—XIV веках: пути политического развития. — СПб.: Наука, 2016. — C. 67—68</ref>. Барлыҡ рус кенәздәре араһында Владимирҙың бөйөк кенәздәре иң төп кенәздәр тип иҫәпләнгән<ref name="Горский3">Горский А. А. Русские земли в XIII—XIV веках: пути политического развития. — СПб.: Наука, 2016. — C. 98—100</ref>. Бөйөк Владимир кенәзлегенең дөйөм территорияһын һәм унан бүленеп сыҡҡан кенәзлектәрҙе тарихта дөйөм '''Төньяҡ-Көнсығыш Русь тип''' атайҙар<ref>Территорию средневековой Руси принято делить на «Северо-Западную» ([[Новгород]] и [[Псков]]), «Северо-Восточную» и «Юго-Западную (Южную)». Первый и последний термины используются реже, тогда как название «Северо-Восточная Русь» является для своего региона основным. [[Кучкин, Владимир Андреевич|В. А. Кучкин]] объясняет его значение следующим образом:</ref>. == Атамаһы == Фәнни әҙәбиәттә кенәзлекте уның барлыҡ этаптарында билдәләү өсөн бер нисә термин ҡулланалар. Осор өсөн IX—XI быуаттар өсөн — «Ростов ере», XI быуатта — XII быуат уртаһында — «Ростов-Суздаль кенәзлеге», XII быуат уртаһынан — «Бөйөк Владимир кенәзлеге». Совет тарихнамәһендә XII быуат уртаһынан — XIII быуат уртаһына тиклем осорҙа «Владимир-Суздаль кенәзлеге» атамаһы киң тарала. Дөйөм төбәктең тарихын билдәләү өсөн '''Төньяҡ-Көнсығыш Русь''' термины йыш ҡулланыла. Йылъяҙмаларҙа кенәзлек '''Суздаль ерҙәре''' (атама XIII быуаттан килә) һәм '''Владимир Бөйөк княжениеһы''' (артабан өҫтөнлөк ала) тип атала; әҙәби ҡомартҡыларҙа ҡайһы берҙә — '''Залесье ерҙәре''', Залесье (йәғни «урман» артындағы ерҙәр тип Киев ерҙәренә ҡарата әйтелә); Новгород йылъяҙмаһында — Низовский ерҙәре, йәғни түбәнлектәге ерҙәр. == Шулай уҡ уҡығыҙ == * [[Евпатий Коловрат (рус фольклоры)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|[https://bigenc.ru/domestic_history/text/1918426 Владимирское великое княжество]}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Владимирское великое княжество}} * {{книга | автор = Вернадский Г.В. | заглавие = Золотой век Киевской Руси | место = М. | издательство = Алгоритм | год = 2012 | страниц = 400 | isbn = 878-5-699-55146-0 | ref = Вернадский }} * {{книга | автор = Дубов И.В. | заглавие = Северо-Восточная Русь в эпоху раннего средневековья | место = Ленинград | издательство = Издательство Ленинградского университета | год = 1982 | страниц = 248 | ref = }} * {{Книга:Кучкин В.А.: Формирование государственной территории Северо-Восточной Руси в X — XIV вв.}} * {{книга | автор = Лимонов Ю. А. | заглавие = Владимиро-Суздальская Русь | ответственный = Рыбаков Б. А. | место = Ленинград | издательство = Наука | год = 1987 | страниц = 217 | ref = Владимиро-Суздальская Русь }} * {{книга | автор = Лимонов Ю. А. | заглавие = Летописание Владимиро-Суздальской Руси | место = Ленинград | издательство = Наука | год = 1967 | страниц = 204 | ref = }} * {{книга |автор = Пашуто В. Т., Флоря В. Н., Хорошкевич А. Л. |заглавие = Древнерусское наследие и исторические судьбы восточного славянства |место = Москва |год = 1982 }} * {{книга | автор = Петров Ф.Н., Пантелеева Л.В., Даченков И.Б | заглавие = Древние города Подмосковья: эпоха домонгольской Руси | место = Тверь | издательство = Тверская областная типография, | год = 2012 | страниц = 116 | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = Петрухин В.Я. | заглавие = Древняя Русь, IX в. - 1263 г. | место = Москва | издательство = АСТ | год = 2005 | страниц = 190 | isbn = 5-17-028246-X | ref = Петрухин }} * {{книга |автор = [[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]] |заглавие = Киевская Русь и русские княжества XII—XIII вв. |место = Москва |издательство = Наука |год = 1982 |страниц = 589 |ref = Рыбаков }} * {{книга |автор = Тихомиров М.Н. |заглавие = Древнерусские города |место = Москва |издательство = Государственное издательство политической литературы |год = 1956 |страниц = 477 |ref = Тихомиров }} * {{книга |автор = Тихомиров М.Н. |заглавие = Древняя Русь |место = М. |издательство = Наука |год = 1975 |ref = Тихомиров }} * {{книга | автор = [[Фроянов, Игорь Яковлевич|Фроянов И. Я.]] | заглавие = Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть: учебное пособие | место = М. | издательство = Русский издательский центр | год = 2012 | страниц = 1088 | isbn = 978-5-4249-0005-1 | ref = Древняя Русь IX—XIII веков }} * {{Cite web|url=http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/main_s.htm|title=Русь Владимирская|author=|website=Государственная публичная научно-техническая библиотека СО РАН|date=|publisher=www.spsl.nsc.ru|accessdate=}} * ''Валерий Михайлович Анисимов.'' История и архитектура древнего суздальского кремлëвского собора: Супплемент Материалы по истории Владимирской губернии (Том 9). * ''Герман Юрьевич Филипповский.'' Столетие дерзаний: Владимирская Русь в литературе XII в. * ''Святослав Галанов.'' Святая Русь. История русской нации * ''[[Воронин, Николай Николаевич|Воронин Н. Н.]]'' Владимир, Боголюбово, Суздаль, Юрьев-Польской. Книга-спутник по древним городам Владимирской земли. М., «Искусство», 1967. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://rusgenealog.ru/index.php?id=land Раздел Княжества] на сайте [http://rusgenealog.ru/ Генеалогия русской знати] * [http://www.hrono.ru/land/russ/rspknx.html Киевская Русь и русские княжества] на Проекте [[Хронос (интернет-сайт)|ХРОНОС]] * Соловьев С. М. История России с древнейших времён. Том III 1054—1462 г. глава V. * Горский А. А. [http://krotov.info/libr_min/04_g/or/sky_03.htm Москва и Орда]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/main_s.htm Русь Владимирская. Государственная публичная научно-техническая библиотека СО РАН.] {{Тышҡы һытанмалар}} {{Русь}} [[Категория:Кострома өлкәһе тарихы]] [[Категория:Вологда өлкәһе тарихы]] [[Категория:Мәскәү өлкәһе тарихы]] [[Категория:Ярославль өлкәһе тарихы]] [[Категория:Владимир өлкәһе тарихы]] [[Категория:Рәсәйҙең административ-территориаль бүленеше тарихы]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] qmx5gfk947bo84dl6683gumthgkfr6e Бейсенова Әлиә Сәрсен ҡыҙы 0 165674 1296748 1003255 2026-05-13T12:19:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296748 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бейсенова Әлиә Сәрсен ҡыҙы''' ([[25 март]] [[1932 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Ҡаҙағстан]] ғалимы. Ҡаҙағстан милли фәндәр академияһы академигы, география фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Ҡаҙағстандың атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1987), Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (2013), Ҡаҙағстандың атҡаҙанған эшмәкәре (2014). == Биографиһы == Әлиә Сәрсен ҡыҙы Бейсенова 1932 йылдың 25 мартында Ҡарағанда өлкәһенең Жанааркин районы Атасу ҡасабаһында тыуған. 1960 йылдан Ғилми-педагогик эшмәкәрлек эшендә Ҡаҙағстан юғары һәм урта мәктәптәре өсөн географияһы буйынса дәреслек һәм методик әсбаптар авторы. Абай исемендәге Ҡаҙаҡ милли педагогия университетының экология кафедраһын ойоштора һәм етәкләй. Төп ғилми хеҙмәттәре Ҡаҙағстан территорияһының физик-географик тарихын өйрәнеүгә һәм экологик мәсьәләләргә арнала. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] ордены менән бүләкләнә. Ҡаҙағстандың тәбиғәт үҙенсәлектәрен һәм иҡтисади үҫешен тикшереүсе. Шоҡан Уалихановтың яҙмаларында уның география буйынса тикшеренеүҙәре юғары баһалана. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 1987 — Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре * 1987 — «Хеҙмәт ветераны» миҙалы * 1988 — Ибрай Алтынсарин исемендәге миҙал — педагогия фәндәре һәм мәғариф өлкәһендә айырым ҡаҙаныштары өсөн * 1996 — Орден Курмет * 2001 — фән өлкәһендә дәүләт премияһы Уалиханов Шокан исемендәге Ҡаҙағстан милли фәндәр академияһының «Ҡаҙағстан тарихи географик тикшеренеүҙәрҙең нигеҙе» монография өсөн. * 2001 — «Ҡаҙағстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғона 10 йыл» миҙалы * 2006 — Шымкент ҡалаһының почётлы гражданы * 2007 — Парасат Ордены * 2007 — «Ҡаҙағстан Республикаһы фәнен үҫтереүгә индергән хеҙмәте өсөн» билдәһе * 2011 — Ҡаҙағстан Республикаһы президентының Рәхмәте менән түш билдәһе «Алтын Барыс» * 2013 — Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт премияһы — әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә Ҡаҙағстан Республикаһы картографияһы атласы өлкәһендәге ғилми хеҙмәттәре циклы өсөн, Акорд ҡалаһында тапшырыла. * 2014 — Ҡаҙағстан Президенты Указы менән маҡтаулы исем — "Ҡаҙағстандың атҡаҙанған эшмәкәре". * 2016 — «Ҡаҙағстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғона 25 йыл» миҙалы == Ғаиләһе == * Ире: Серик Кирабай (тыу. 1927) — СССР һәм Ҡаҙағстандың ғалим-әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы, профессор, академик ҠМФА, Ҡаҙағстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре, Ҡаҙағстандың дәүләт премияһы лауреаты. * Улы: Нур Кирабай (тыу. 1951) — философия фәндәре докторы, профессор, ҠМФА академигы, РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре. * Улы: Алим Кирабай (тыу. 1972) — Ҡаҙағстан дипломанты, Ҡаҙағстандың Польшалағы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе. == Ғилми хеҙмәттәре == * Ҡаҙағстан тәбиғәтен тикшереү, А-А, 1979: * Ҡаҙағстандың физик-географяһын тикшереү, А-А, 1982; * Ҡаҙағстан тәбиғәтен тәүге өйрәнеүселәр, А-А, 1986; * Ҡаҙағстандың тәбиғәтен өйрәнеү һәм физик-географик идеяларҙы үҫтереү, А., 1990. == Әҙәбиәт == * {{Из КНЭ|1|386|Бейсенова, Алия Сарсеновна}} == Һылтанмалар == * [http://kaznpu.kz/ru/77/personal/ Биографияһы Ҡаҙаҡ милли педагогия университеты сайтында. Абай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807163407/http://www.kaznpu.kz/ru/77/personal/ |date=2016-08-07 }} {{КНЭ}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ҡаҙағстандың атҡаҙанған эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Курмет» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Парасат ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡаҙағстан МФА академиктары]] [[Категория:География фәндәре докторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 мартта тыуғандар]] ifdlmb6o4goxzgl0m7boo3ucfwgdfl6 Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет хәрби әсирҙәре 0 170869 1296833 1275907 2026-05-13T22:33:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296833 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-267-0124-20A, Russland, Transport sowjetischer Kriegsgefangener in Güterwagen.jpg|thumb|300px|Немецтар совет хәрби әсирҙәрен тейәп алып китеп бара 1941 йыл.]] [[Файл:Немецкая листовка 1941.jpg|thumb|250px|Һуғыштың тәүге йылдарында таратылған Сталиндың улы Яков Джугашвили фотоһы ҡуйылған немец листовкалары, «әсирлеккә пропуск», немец пропагандистары фекеренсә, әсиргә бирелеүгә өндәгән<ref>[http://nvo.ng.ru/spforces/2005-06-17/7_propaganda.html «Пропаганда для разложения Красной Армии»], кандидат политических наук Сергей Мошкин: ''«В июле 1941 года под Витебском попал в плен сын Сталина — командир батареи 14-го гаубичного артиллерийского полка Яков Джугашвили. Для германских пропагандистов это стало настоящей удачей. В срочном порядке была изготовлена листовка, озаглавленная „А вы знаете, кто это?“, где были помещены фотографии Якова в окружении немецких офицеров»''.</ref> эффектив сара була<ref>«Особый фронт. Немецкая пропаганда на Восточном фронте в годы Второй мировой войны» (ISBN 978-5-85887-237-5), 2007, историк [[Окороков, Александр Васильевич|Александр Васильевич Окороков]]: ''«Одним из сильных ходов немецкой пропаганды на первом этапе войны, на наш взгляд, стали материалы, освещающие сотрудничество с немцами бывших руководящих советских работников или родственников членов правительства. Примерами таких акций могут служить многочисленные материалы о якобы сдавшихся немцам (а в действительности попавших в плен) сыне Сталина Якове Джугашвили и сыне Молотова Георгии Скрябине».''</ref>.]] '''Бөйөк Ватан һуғышы осорода совет хәрби әсирҙәре''' — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Советтар Союзы]] [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|армияһының]] үҙҙәре теләп йә көс ҡуланыу арҡаһында [[Гитлер]] армияһы йә Германия союздаштары ғәскәрҙәренә әсирлеккә эләккән хәрби хеҙмәткәрҙәр категорияһы. [[Өсөнсө рейх]] фюреры Гитлерҙың [[коммунизм]]ды идеологик ҡабул итмәүенә бәйле совет хәрби әсирҙәренә аяуһыҙ шарттар тыуҙырыуы һәм йәшәү йәшәү арауығын киңәйтеүгә ынтылышы һәм уларға формаль нигеҙ ҙә табыла — Советтар Союзы 1907 йылғы Гаага 1907 йылда конвенцияһын танымауы һәм Хәрби әсирҙәр тураһындағы Женева конвенцияһына, ҡушылыуҙан баш тартыуы, фюрер фекере буйынса, барыһы ла Гаага ҡағиҙәләрен бергә йыйыу һәм тамамлау, элегерәк Германия был ике килешеүгә лә ҡул ҡуйғанлыҡтан, совет хәрби әсирҙәрен тотоу шарттарын был документтар менән регламентламаһа ла була. Ысынында иһә, Совет Рәсәйе Гаага конвенцияһын 1918 йылда уҡ ([[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы|Ҡыҙыл Тәре]] тураһында килешеү булараҡ) таный, ә СССР ҡул ҡуймаған Женева конвенцияһы, хәрби әсирҙәргә, дошман илдәр уға ҡул ҡуйыу-ҡуймауына ҡарап тормаған мөнәсәбәт регламентын ҡабул иткән була<ref name="dukov-15">{{книга |автор=Дюков А. Р. |часть=Интерлюдия (3): Кто на самом деле предал советских военнопленных |заглавие=За что сражались советские люди: «Русский не должен умереть» |место=М. |издательство=Яуза, Эксмо2 |год=2007 |страницы=345—357 |страниц=330 |серия=Война и мы |isbn=978-5-699-22722-8 |тираж=5000 |ссылка часть=http://militera.lib.ru/research/dukov_ar/15.html }}</ref><ref name="army-gaaga">[http://army.armor.kiev.ua/hist/gaaga.shtml Гаагская Конвенция 1907 года.]</ref><ref>{{cite web|url=http://statehistory.ru/36/Povliyalo-li-nepodpisanie-SSSR-ZHenevskoy-konventsii-na-uchast-sovetskikh-voennoplennykh-/|title=Повлияло ли неподписание СССР Женевской конвенции на участь советских военнопленных?|author=Иванов Д.|date=2009-10-21|publisher=Сайт «История государства»|accessdate=2012-09-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BcWVPN3i?url=http://statehistory.ru/36/Povliyalo-li-nepodpisanie-SSSR-ZHenevskoy-konventsii-na-uchast-sovetskikh-voennoplennykh-/|archivedate=2012-10-23|dead-url=no}}</ref>. Әсирлеккә эләккән тотҡондар һаны рәсәй (совет), немец тарихнамәһендә оҙаҡҡа һуҙылған бәхәс предметы булып тора. Германия командованиеһының рәсми мәғлүмәттәрендә 5 миллион 270 мең кеше күрһәтелгән. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре Генштабының мәғлүмәттәре буйынса, әсирлеккә эләккән юғалтыуҙар күләме 4 млн 559 мең кеше тәшкил итә<ref name="нни">{{статья |заглавие=Судьба военнопленных и депортированных граждан СССР. Материалы Комиссии по реабилитации жертв политических репрессий |издание=[[Новая и новейшая история (журнал)|Новая и новейшая история]] |год=1996 |номер=2 |страницы=91—112 }}</ref>. == Әсирҙәрҙең бик күп булыуы сәбәптәре == [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-B21845, Sowjetische Kriegsgefangene im Lager.jpg|thumb|left|300px|Немец дәүләт архивы фотографияһы. Совет хәрби әсирҙәре лагерҙа, 1942 йыл, август]] {{Фотоколонка|Bundesarchiv Bild 101I-010-0919-39, Russland, Nord, Gefangene Russen.jpg|Bundesarchiv B 145 Bild-F016202-15A, Russland, Festnahme eines sowjetischen Soldaten.jpg|ш=250|текст=|align=right}} [[Файл:Герой Советского Союза майор Антонов Яков Иванович во время первого допроса.jpg|мини|250px|{{center|Хәрби әсир лётчик Советтар Союзы Геройы майор [[Антонов Яков Иванович]] тәүге допрос мәлендә. 1942 йыл}}]] [[Файл:Власов Николай Иванович в плену.jpg|мини|250px|{{center|Хәрби әсир Советтар Союзы Геройы подполковник [[Власов Николай Иванович (лётчик)]]. [[1943 йыл]]}}]] Хәрби-стратегик сәбәптәр: Өсөнсө рейхтың СССР-ға көтөлмәгән һөжүм итеүе, ауыр һуғыш шарттары, Ҡыҙыл Армия һалдаттарының ауыр һуғыш шарттарында ҡалыуы (әсирҙәрҙең күп өлөшө «ҙур ҡаҙандар»ҙа тотҡонлоҡҡа эләккән), Ҡыҙыл армия частарының эре төркөмдәре, ҡаршы тороуҙың бөтә мөмкинлектәрен ҡулланған һәм, ахырҙа, командование ярҙамынан мәхрүм ҡалып, әсирлеккә эләккән.<ref>{{книга |автор=Шнеер А. |часть=Часть I. Глава 2. Военно-организационные причины |заглавие=Плен. Советские военнопленные в Германии, 1941-1945 |ссылка=http://www.jewniverse.ru/RED/Shneyer/glava2sov%5B1%5D.htm |издательство=Мосты культуры / Гешарим |год=2005 |том=1 |страниц=624 |isbn=5-93273-195-8 }}</ref>. РККА команда составының етмәүе һәм булған кадрҙарҙы әҙерләү сифаты кимәленең адекват булмауы сәбәптәре: граждандар һуғышы осоронда рус офицер корпусының күпләп эмиграцияға китеүе; 1920-се йылдар аҙаҡтарында «военспецтар»ҙы РККА-нан сығарыу (ҡара: «Весна» эше); 1937—1938 йылдарҙа РККА-ла сталин репрессиялары;<ref>{{книга|автор=Donald Rayfield.|заглавие=Stalin and his hangmen: the tyrant and those who killed for him|издательство=Random House|год=2005|страницы=324}}</ref><ref>{{книга|автор=Минаков С. Т.|заглавие=За отворотом маршальской шинели|издательство=Орёл|год=1999|страницы=249—358|isbn=5-87025-034-X}}</ref><ref>{{книга|автор=Соколов Б.|заглавие=Истреблённые маршалы|место=Смоленск|издательство=Русич|год=2000|страницы=82—202}}</ref>; шулай уҡ 1939—1941 йылдарҙа армияны киңәйтеү, шуның һөҙөмтәһендә офицерҙарҙың 70 % һәм политработниктарҙың 75 % вазифаны 1 йылдан кәмерәк ваҡыт биләгән, 1 миллион ҡыҙылармеец 1 йылдан кәмерәк хеҙмәт иткән, ә армия шул уҡ ваҡытта өс тапҡырға артҡан<ref>''Бобров В.'' [http://www.specnaz.ru/istoriya/200/ Большая ложь о великой войне]</ref>. РККА командованиеһына ҡарата масштаблы репрессияларҙы потенциаль дошман көсһөҙләнеү тип ҡабул итә. 1937 йылда «Верфронт» немец журналы Ҡыҙыл Армиялағы репрессиялар тураһында яҙа:<ref>{{книга |автор=Черушев Н. С. |часть=Как реагировали в СССР и за рубежом на репрессии в Красной Армии |заглавие=1937 год: элита Красной Армии на Голгофе |ссылка=http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/03.html |место=М. |издательство=Вече |год=2003 |страниц=560 |серия=Военные тайны XX века |isbn=5-94538-305-8 |тираж= }}</ref>: {{начало цитаты}} Судтан һуң <…> Сталин РККА хәрби начальниктарынан иң яҡшы һигеҙен атып үлтерергә ҡушты. Ҡыҙыл армия командованиеһын яңыртып ойоштороу буйынса ҡыҫҡа осор шулай тамамланды <…> Хәрби квалификация сәйәсәт һәм большевистик системаның хәүефһеҙлеге хаҡына ҡорбан ителде{{конец цитаты}}. Ижтимағи-сәйәси сәбәптәр: совет дәүләтенең репрессив сәйәсәте (ҡыҙыл террор, коллективлаштырыу, сталин репрессииялары) СССР халҡында, бигерәк тә крәҫтиәндәр араһында, һәм яңы ҡушылған территорияларҙа (Көнбайыш Украина, Балтик буйы) ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, СССР яғында ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтергә теләмәгәндәр һәм үҙ иректәре менән әсирлеккә бирелгәндәр<ref>{{книга |автор=Шнеер А. |часть=Часть I. Глава 3. Социально-политические причины |заглавие=Плен. Советские военнопленные в Германии, 1941—1945 |ссылка=http://www.jewniverse.ru/RED/Shneyer/glava2sov%5B1%5D.htm |издательство=Мосты культуры / Гешарим |год=2005 |том=1 |страниц=624 |isbn=5-93273-195-8 }}</ref>. Һуғыштың тәүге осоронда адекват командалыҡ итеүҙең булмауы һәм немец ғәскәрҙәренең күренеп торған өҫтөнлөгө арҡаһында барлыҡҡа килгән субъектив-психологик факторҙар: юғалып ҡалыу, ҡаушап төшөү (паника)<ref>{{книга |автор=Шнеер А. |часть=Часть I. Глава 4. Субъективно-психологические факторы |заглавие=Плен. Советские военнопленные в Германии, 1941—1945 |ссылка=http://www.jewniverse.ru/RED/Shneyer/glava2sov%5B1%5D.htm |издательство=Мосты культуры / Гешарим |год=2005 |том=1 |страниц=624 |isbn=5-93273-195-8 }}</ref>. Немец командованиеһы, Гаага һәм Женева конвенцияларын боҙоп, хәрби әсирҙәр рәтенә РККА-ның шәхси составынан башҡа кешеләрҙе лә индергәнен иҫәпкә алыр кәрәк<ref name="gurkin">{{cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/DEAD.HTM|title=О людских потерях на советско-германском фронте в 1941-45 гг|author=Гуркин В. В.|work=[[Новая и новейшая история]] № 3, 1992|accessdate=2013-02-12|deadlink=}}</ref>: * партия һәм совет органдарының барлыҡ хеҙмәткәрҙәрен; * йәшенә ҡарамай, ҡамауҙан сығыусы ғәскәр менән бергә сигенеүсе ир-егеттәрҙе; * ҡайһы берҙә, 16 йәштән 55 йәшкә тиклемге барлыҡ ир-атты; * партизандарҙы һәм подпольщиктарҙы; * партизандар хәрәкәте солғап алынған райондарҙан алынған аманаттарҙы. Мәҫәлән, немец командованиеһы хәбәр итеүенсә, Киевтан көнсығыштараҡ 665 мең кеше әсилеккә бирелгән тигәне, Киев оборона операцияһы башына әскәрҙәре Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәре шәхси составында 627 мең кеше була, шуның 150 меңе ҡамауҙан ситтә хәрәкәт иткән, ә тиҫтәләрсәһе ҡамауҙан сыға. Севастополдә 100 мең хәрби әсир ҡулға алына тип иғлан ителә. Инглиз тарихсыһы Фуллер раҫлауынса, «немецтарҙың еңеүҙәре тураһындағы коммюникеларына ышанырға ярамай, сөнки йыш ҡына улар астрономик һандар килтерә»<ref name="gurkin"/>. Сит ил матбуғатында совет әсирҙәренең дөйөм һаны 5,2-5,75 миллион сиктәрендә билдәләнә. М. А. Гәрәев рәйеслегендәге комиссия яҡынса 4 млн тирәһе тип билдәләне<ref name="gurkin"/>. 1 836 562 кеше әсирлектән ҡайта, шуларҙан: 1 млн самаһы — артабан хәрби хеҙмәт үтергә; 600 меңе — эшсе батальондары составындағы сәнәғәттә хеҙмәткә; 339 меңе (шул иҫәптән 233,4 мең элекке хәрби хеҙмәткәр) — әсирлек осоронда яманаты сыҡҡан булараҡ НКВД лагерҙарына ебәрелгән<ref name="kgf">{{cite web|url=http://www.rus-sky.com/history/library/w/w09.htm#_Toc2489827|title=Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил|accessdate=2013-02-12|description=Статистическое исследование. Под общ. ред. [[Кривошеев, Григорий Федотович|Г. Ф. Кривошеева]] — {{М.}}: Олма-Пресс, 2001|deadlink=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. == Немецтарҙың хәрби әсирҙәргә мөнәсәбәте == Совет хәрби әсирҙәренә ҡарата ҡаты мөнәсәбәттең төп сәбәбе булып фашистарҙың славяндар кәм сифатлы раса тигән теорияһы, атап әйткәндә, рустарҙы нацистар «кәмселекле раса, алйоттарҙан торған күмәк халыҡ» тип ҡабул иткән<ref>[http://scepsis.ru/library/id_703.html Замечания и предложения «Восточного министерства» по генеральному плану «Ост»]</ref>. Гитлерсыларҙың башҡа расаларға ҡарата дошманлығына тағы коммунистик иделогияны күрә алмау өҫтәлә. Фюрер, 1941 йылдың 30 мартында үткән вермахтың иң юғары команда составы алдында сығыш яһағанда, былай ти: {{начало цитаты}} Коммунист бер ваҡытта ла беҙҙең иптәшебеҙ булманы һәм булмаҫ та. Һүҙ уларҙы юҡ итеү хаҡында бара. Шулай ҡарамаһаҡ,хатта беҙ дошманды еңгән хәлдә лә, бер 30 йыл үтеүгә тағы коммунистик хәүеф янаясаҡ. <…> Комиссарҙар һәм ГПУ кешеләре енәйәтсе һәм уларға енәйәтселәр итеп ҡарар кәрәк<ref>[http://militera.lib.ru/db/halder/1941_03.html Дневник Гальдера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726030714/http://militera.lib.ru/db/halder/1941_03.html |date=2011-07-26 }}</ref>. <br><…><br> Ҡыҙыл Армия политкомиссарҙары большевизм нигеҙе, национал-социализмға дошман идеологияны йөрөтөүселәр һәм һалдат итеп ҡабул ителергә тейеш түгел. Шуның өсөн, әсирлеккә алыныу менән уларҙы атырға кәрәк<ref name="краснов">{{книга|автор=Краснов В. В. |заглавие=К суду истории: записки военного прокурора |место=Саратов |издательство=Приволж. кн. изд-во |год=1986 |страницы=33 |страниц=176 |тираж=25000 }}</ref>. {{конец цитаты}} {{викитека-текст|ru|Указ о комиссарах|Указа о комиссарах}} Вермахт юғары командованиеһының [[14 май]] директиваһы (ОКВ) буйынса СССР-ҙың граждан халҡына аяуһыҙ саралар ҡулланыуҙы талап итә, ә вермахт һалдаттары теләһә ниндәй яуызлыҡ ҡылһа ла, яуаплылыҡтан тулыһынса азат ителә<ref name="vette">{{cite web|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/VEHRMACHT.HTM|title=Война на уничтожение: вермахт и Холокост|author=Ветте Вольфрам.|work=[[Новая и новейшая история]] № 3, 1999|accessdate=2013-02-12|deadlink=}}</ref>. [[6 июндә]], һуғыш башланырға ике аҙна ҡалғас, ОКВ «Комиссарҙар тураһында» тигән бойороҡ сығара: {{начало цитаты}} Комиссарҙарҙы һалдат сифатында танылмай; бер ниндәй ҙә халыҡ-ара хоҡуҡи яҡлау уларға ҡарата ҡулланылмай.<br> Сорттарға айырғандан һуң, уларҙы юҡ итер кәрәк. {{конец цитаты}} Һуғыш башланыу менән бындай мөнәсәбәт барлыҡ совет хәрби әсирҙәренә лә ҡағылған. Июндә баҫылған 112-се һанлы ғәскәр өсөн мәғлүмәт бюллетенендә<ref>Mitteilungen fiir die Truppe, № 112, Juni 1941. Экземпляр информационного бюллетеня хранится в библиотеке Военно-исторического ведомства в Потсдаме.</ref> «''Ҡыҙыл етлекмәгәндәрҙе, уларҙың кремль диктаторҙары менән ҡуша, юҡ итер кәрәк''». Барлыҡ немец командующийҙары «германлыларҙың славянлыҡҡа ҡаршы тороуы һәм йәһүд большевизмынан һаҡланыуы» рухындағы бойороҡтар сығарған<ref name="vette" />. Распоряжение ОКВ от [[8 сентября]] 1941 года гласило<ref name="Рурюпа-5-1">{{книга |часть = Советские военнопленные до весны 1942 г. |заглавие = Война Германии против Советского Союза, 1941-1945: Документальная экспозиция [города Берлина к 50-летию со дня нападения Германии на Советский Союз: каталог выставки |ссылка = http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml |ответственный = Рейнгард Рюруп |издание = 2-е изд |место = {{М.}}—Берлин |год = 1994 |страниц = 287 }} {{Cite web |url=http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml |title=Архивированная копия |accessdate=2007-10-27 |archive-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100711140738/http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml |dead-url=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100711140738/http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml |date=2010-07-11 }}</ref>: {{начало цитаты}} Большевизм — Германияның национал-социализмының үлемесле дошманы. Немец һалдаты алдында тәүге тапҡыр хәрби яҡтан ғына түгел, ә сәйәси яҡтан большевизм рухында өйрәтелгән дошманы тора. Национал-социализмға ҡаршы көрәш уның есеменә һәм ҡанына һеңгән. Ул эшен теләһә ниндәй ысул: саботаж, емерткес [[пропаганда]], ут төртөү, үлтереүҙәр ярҙамында алып бара. Шуның өсөн большевистик һалдат Женева килешеүенә нигеҙләнгән ысын һалдатҡа ҡарата мөнәсәбәткә хоҡуғын юғалта. {{конец цитаты}}(Нюрнберг процестары ҡарарына ярашлы: Германияның ҡоро ер ғәскәрҙәре Генераль штабы начальнигы Һайнц Вильһельм Гудериан, флот командующийы адмирал Отто Шнивинд, көнбайыш фронт Хәрби-Һауа Көстәре Люфтваффе командующийы генерал-фельдмаршал Хуго Шперле, «B», «F» армия төркөмдәре командующийы генерал-полковник Максимилиан фон Вейхс, генерал-майор Герман Фёрч, штаб начальнигы Курт Риттер фон Гайтнер ғәйепһеҙ тип табылды һәм азат ителде; «A» армияһы төркөмдәре командующийы генерал-фельдмаршал [[Вильгельм фон Лееб]], армия командующийы генерал-полковник Карл-Адольф Холлидт хәрби әсирҙәргә ҡарата ҡанһыҙ мөнәсәбәттә ғәйепләнмәне<ref>{{Cite web|url=http://militera.lib.ru/docs/da/np8/index.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Первоисточники ]-- Нюрнбергский процесс. Сборник материалов в 8 томах|publisher=militera.lib.ru|accessdate=2017-10-01}}</ref>){{викитека-текст|ru|Памятка по охране советских военнопленных|Памятки по охране советских военнопленных}} ОКВ ҡарамағындағы хәрби әсирҙәр эштәре буйынса йәшерен бүлегенең «Совет хәрби әсирҙәрен һаҡлау тураһында» 1941 йылдың 8 сентябрь күрһәтмәһендә әсирҙәрҙең ҡаршылығын баҫтырыу өсөн ҡорал ҡулланыу тураһында әйтелә, һәм «ҡасырға маташҡан хәрби әсирҙе кисектермәйенсә атып үлтерергә», «хәрби әсирҙәр менән төрлө һөйләшеүҙәр тыйыла» тиелә. Шулай уҡ был ҡараҙа совет хәрби әсирҙәре Женева конвенцияһына ярашлы мөғәмәлә итеү хоҡуғына эйә түгел тигән күрһәтмә була. Ысынбарлыҡта ''хәрби ҡаҙандан'' үтә йонсоп килеп сыҡҡан хәлһеҙләнгән әсирҙәргә түҙеп торғоһоҙ шарттарҙа тере ҡалыу мөмкинлеге ҡалмай һәм улар, лагерға ла барып етә алмай юлда һәләк була<ref>Свидетельство Бориса Рунина, ополченца. Цитируется по: [http://gazeta.aif.ru/online/longliver/103/18_01 Владимир Кириллов. Вяземский котёл: подвиг жертвоприношения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120232024/http://gazeta.aif.ru/online/longliver/103/18_01 |date=2012-11-20 }}, Аргумены и факты</ref>: {{начало цитаты}}Немец әсирлегендә күп кенә һуғышсылар үлеп ҡалды. СССР тере көстәрен дөйөм һәм әсирҙәрҙе айырым юҡ итеү немецтарҙың бурысы торған. Әсирҙәр йәшәү мөмкин булмаған аяуһыҙ шарттарға ҡуйылған. Лагерға алып килгәндә, уларҙы бөтөнләй ашатмағандар. Әсирҙәр юлда осраған кәбеҫтә япрағы, тамырҙар, уңышы йыйылып алынмаған баҫыуҙарҙан арыш башаҡтары табып ашаған. Аяҡ аҫтындағы күләүектәрҙең һыуын эскән. Ҡоҙоҡтар янында туҡтарға һәм крәҫтиәндәрҙән һыу һорарға ҡәтғи тыйылған. 1941 йылдың 9—13 октябрендә — биш көн буйына Дорогобуж лагерына әсирҙәр колоннаһын ҡыуғандар. Колоннаны дүрт парлы пулемёт ҡуйылған машина оҙатып барған. Бер ауылға илткән юлда янып юҡҡа сыҡҡан йорттоң мейесендә ярым көйгән картуф күреп ҡала әсирҙәр. 200-ләгән кеше шунда ынтыла. Дүрт пулемёт кешеләр төркөмөнә тоҫҡап ут аса. Бер нисә тиҫтә әсир һәләк була. Әгәр юл буйындағы баҫыуҙа ҡаҙып алынмаған катруф күреп, шунда йүгерә башлаһа халыҡ, шунда уҡ пулемёт уты асылған.{{конец цитаты}} Харьковта фашистарҙың енәйәттәре буйынса уҙған суд процесында Вяземский лагерынан Смоленскиға оҙатылған 15 мең әсирҙең тәғәйенләнгән урынға 2 меңе генә барып еткәнлеге асыҡлана<ref>{{Cite web|url=https://histrf.ru/biblioteka/Soviet-Nuremberg/Smolensky-process|title=Смоленский процесс — История России|publisher=histrf.ru|lang=ru|accessdate=2020-04-12}}</ref>. == Халыҡ-ара конвенциялар мәсьәләләре тураһында == Совет хәрби хеҙмәткәрҙәренең нацист тотҡонлоғонда түҙеп торғоһоҙ ауыр хәле сәбәптәрен гитлер етәкселеге СССР-ҙың 1907 йылғы «Ер өҫтө һуғышы закондары һәм йолалары тураһында» Гаага конвенцияһын танымауында һәм 47 ил тарафынан имзаланған хәрби әсирҙәрҙең хоҡуҡи статусын билдәләүсе 1929 йылғы Женева конвенцияһына ҡул ҡуймауында тип аңлата. Ысынында иһә, Гаага конвенцияһына СССР түгел, ә Рәсәй империяһы ҡул ҡуя, ә Женева конвенцияһы хәрби әсирҙәргә мөнәсәбәтте, уларҙың илдәре конвенцияға ҡул ҡуйғаны-ҡуймағанына ҡарамай, ҡанунлаштыра<ref name="dukov-15"/><ref name="army-gaaga"/> {{начало цитаты}} Был конвенция положениелары һөйләшеп килешеүсе юғары яҡтар тарафынан теләһә ниндәй осраҡта ла үтәлергә тейеш.<br> Һуғыш башланып киткәндә, бер яҡтың конвенцияла ҡатнашмауына ҡарамаҫтан, уның положениелары конвенцияға ҡул ҡуйған һәр һуғышыусы яҡ өсөн мотлаҡ күҙәтелергә тейеш. {{конец цитаты|источник=Статья 82. [[Хәрби әсирҙәргә мөнәсәбәт тураһында конвенция]].}} 1931 йылдың 25 авгусында сит ил эштәре халыҡ комиссары М. М. Литвинов СССР 1929 йылдың 27 июлендә Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәренең Женевала ҡабул ителгән бер, атап әйткәндә: «Яралы һәм сирле хәрби әсирҙәрҙең хәлен яҡшыртыу тураһында» конвенцияһына ҡушыла тип белдерә<ref>{{статья |заглавие=Существовавшие до сих пор правила отменяются |издание=[[Военно-исторический журнал]] |год=1991 |номер=10 |страницы=10 }}</ref>. Советтар Союзы 1929 йылғы Женева конвенцияһына ҡул ҡуймауының төп сәбәбе — әсирҙәрҙе милли билдә буйынса бүлеп ҡарау менән риза булмағанлыҡтан<ref name="Шнеер. Лагеря">{{книга|автор=[[Шнеер, Арон Ильич|Шнеер А. И.]]|часть=Часть II. Глава 1. Лагеря, лагеря…|заглавие=Плен|том=I. Книга II|ссылка часть=http://www.jewniverse.ru/RED/Shneyer/glava1otv%5B1%5D.htm}}</ref>. СССР-ҙың конвенцияға ҡул ҡуйыуҙан баш тартыуы нацистарға был фактты совет әсирҙәрен көнбайыш илдәре әсирҙәренә ярҙам итеүсе Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре һ. б. ойошмаларҙың яҡлауынан һәм контроленән мәхрүм ҡалдырыу маҡсатында ҡулланыла. Вермахтың ер өҫтө көстәренең баш командованиеһы штабы начальнигы Ф. Гальдер Нюрнберг процесында Гитлерҙың һүҙҙәрен килтерә: «рустар Гаага конвенцияһын танымағанлыҡтан, уларҙың хәрби әсирҙәренә мөнәсәбәт тә Гаага конвенцияһы ҡарарҙары менән тап килмәҫкә тейеш»<ref>Нюрнбергский процесс над главными немецкими военными преступниками. В 7 т. Т. 3. Военные преступления и преступления против человечности. Сборник материалов, 1958. — С. 19—20</ref>. 1941 йылдың 17 июлендә В. М. Молотов СССР-ҙағы Швеция Ҡыҙыл Тәреһе аша тапшырылған хөкүмәт нотаһында, ике яҡтың үҙ-ара килешеүе нигеҙендә Гаага конвенцияһына ҡушылыуын белдерә. Әммә Германия был нотаны кире ҡаға<ref>{{книга |автор=Полян П. |заглавие=Жертвы двух диктатур. Остарбайтеры и военнопленные в Третьем рейхе и их репатриация |место=М. |издательство=Ин-т географии РАН, Ин-т по изуч. последствий войн им. Л. Больцмана |год=1996 |страницы=45 |страниц=442 }}</ref>. Һуңынан Советтар Союзы ике тапҡыр, СССР Сит ил эштәре халыҡ комиссариатының 1941 йылдың 25 ноябрь һәм НКИД-тың 1942 йылдың 27 апрель ноталарында, герман хәрби әсирҙәренә мөнәсәбәт Гаага конвенцияһы принциптарына таянып үтәлеүен белдерә, ә немец яғы уны үтәмәүҙә ғәйепләнә. Шулай уҡ 1942 йылдың 27 апрель нотаһына СССР Гаага конвенцияһына де-факто ҡушылды тип әйтелә<ref name="Шнеер. Лагеря"/>. Нюрнберг процесында яҡлаусы яҡ, йәнәһе, СССР Женева конвенцияһында ҡатнашыусы булмауына нигеҙләнеп, конвенция совет хәрби әсирҙәренә ҡағылмай тигән белдереү менән сығыш яһаны. Әммә Халыҡ-ара хәрби трибунал яҡлаусы яҡтың дәлилдәрен нигеҙһеҙ тип тапты. Һәм тағы шуға иғтибар ителә: һәр ваҡыт һәм төрлө осраҡта ла әсирҙәргә ҡарата халыҡ-ара хоҡуҡтың дөйөм принцибы ҡулланылырға тейеш: әсирлектә тотоу бер маҡсатҡа — әсирҙәрҙең хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуына кәртә ҡуйыуға хеҙмәт итергә тейеш. Яҡлауһыҙ кешеләрҙе үлтереү йәки үслек менән кешегә ниндәйҙер зыян килтереү — хәрби традицияға ҡаршы килә<ref name="краснов"/>. Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре Комитеты президенты Макс Хубер һуғыш башланыу менән үк, 22 июндә, СССР, Германия, Румыния һәм Финляндия хөкүмәттәренә һәләк булыусылар, яраланыусылар һәм әсирҙәр исемлектәре менән алмашыу кәрәк, тип тәҡдим итә. Ҡыҙыл Тәре лә фронтта зыян күргәндәрҙең барыһын да ҡайғыртырға тейеш була. Хәрби әсирҙәр менән булған хәлде төҙәтергә тырышып, 1941 йылдың 27 июнендә сит ил эштәре халыҡ комиссары В. М. Молотов МККК рәйесенә исемлектәр менән алмашыуға һәм «Ҡоро ер һуғышы закондары һәм йолалары тураһында» тип аталған Гаага конвенцияһына мөнәсәбәтен ҡайтанан ҡараға әҙерлеге тураһында хәбәр итә. Әммә 1929 йылғы Женева конвенцияһына ҡушылыу тураһындағы мәсьәләне совет хөкүмәте тағы ла күтәреп сыҡмай. Бер үк ваҡытта СССР СССР Халыҡ комиссарҙары советының шул конвенцияға нигеҙләнгән һәм һуғышты халыҡ-ара ҡануниәт нормаларын таянып алып барыуын документ ярҙамында 1941 йылдың 1 июль «Хәрби әсирҙәр тураһында» положениеһы менән раҫлай. Положениеға өҫтәп, «НКВД лагерҙарында хәрби әсирҙәрҙе тотоу һәм иҫәпкә алыу тәртибе тураһында» тигән 1941 йылдың 7 авгусы һәм 1941 йылдың 15 авгусы «Хәрби әсирҙәр лагерҙарының торошо тураһында» бойороҡтары донъя күрә<ref name="zolotarev">{{cite web |author=Золотарёв В. А. |date=2004-10-08 |url=http://nvo.ng.ru/history/2004-10-08/5_plen.html |title=Пленных войн XX века разыскивают в веке XXI |publisher=Независимое военное обозрение |accessdate=2008-11-01 |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. == Совет етәкселегенең әсирлеккә эләккән совет хәрбиҙәренә мөнәсәбәте == Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, фронт һыҙығы аръяғында аҙ ғына ваҡыт булған хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм бөтә граждан шәхестәр ҙә хыянатсы тигән шик аҫтына эләгә. Кадрҙар буйынса һәр анкетала ла: «Һеҙҙең туғандарығыҙ оккупацияланған территорияла булдымы?» тигән һорау барлыҡҡа килә<ref name="нни"/>. 1926 йылғы РСФСР Уголовный Кодексының 193-сө статьяһы «киҫкен хәрби хәл янамаған мәлдә әсирлеккә бирелгәндәргә — мөлкәтен конфискациялау һәм атыу» язаһы ҡарала<ref>Уголовный Кодекс РСФСР редакции 1926 г. — М.: 1957. — С. 86.</ref>. В статье 22 «Положения о воинских преступлениях» 1927 года говорилось, что сдача в плен, не вызванная боевой обстановкой, а также переход на сторону врага предусматривают высшую меру наказания (расстрел) с конфискацией имущества<ref>М. Потапов, Н. Аничкин. [https://liewar.ru/content/view/121 Как уродуют нашу историю] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412045812/https://liewar.ru/content/view/121 |date=2020-04-12 }}</ref>. Закон йөкмәткеһе буйынса «һуғыш хәле менән бәйләнмәгән ораҡта әсиргә бирелеү» өсөн яза ҡаралған була. 1926 йылда Положениеның алда исемләнгән статьяһына шундай аңлатма бирелә: «ҡайһы бер саҡта һуғыш яланында ҡаршы тороу мөмкинлеге лә булмай, һуғышсыны юҡ итеү ҙә маҡсатҡа яраҡһыҙ була. Бындай осраҡта әсирлеккә бирелеү мөмкин тип ҡарала һәм бындай хәл суд эҙәрлекләүенә лә килтерергә тейеш түгел»<ref>{{книга |автор=Змиев Б. |заглавие=Положение о воинских преступлениях в редакции 1927 г |место=М. |год=1928 |страницы=52 }}</ref>. Фронт һыҙығы аръяғында булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе ситтән тороп Тыуған илгә хыянат итеүҙә ғәйепләү практикаһы киңәйә барған. Бының өсөн оператив юл менән уларҙың, йәнәһе, антисовет эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт табыу ғына кәрәк булған. Бер ниндәй тикшереүһеҙ, ҡайһы берҙә хатта бары тик кемдеңдер ғаризаһы буйынса, вердикт сығарылған<ref name="нни"/>. Юғары Баш командование Ставкаһының 1941 йылдың 16 авгусында сыҡҡан 270-се Бойороғона ярашлы, айырыу билдәләрен (знаки отличия) олҡоп алып әсирлеккә бирелеүсе командирҙар һәм сәйәси хеҙмәткәрҙәр (политработники) дезертир тип иғлан ителә һәм уларҙың ғаиләһенә ҡулға алыныу яна. Ҡаршы тороуҙың бөтә юлдарын ҡулланып ҡарамай, әсирлеккә эләккән командирҙар һәм ҡыҙылармеец төркөмдәре дәүләт пособиеһынан һәм ярҙамынан мәхрүм ителгән. Бойороҡ «үҙебеҙҙең ғәскәрҙәр яғына йырып сығыр өсөн һуңғы мөмкинлеккә тиклем һуғышырға» саҡырған<ref>{{cite web |date=1941-08-16 |url=http://www.hrono.ru/dokum/194_dok/19410816.html |title=Приказ № 270 Ставки Верховного Главного Командования Красной Армии |publisher=Новое зеркало Хроноса |accessdate=2008-08-16 |archiveurl= |archivedate= }}</ref>. == Хәрби әсирҙәр өсөн немец лагерь системаһы == Германияла сит ил әсирҙәрен тотоу мәсьәләлре буйынса герман армияһының ҡораллы көстәре Дөйөм идараһы составындағы хәрби әсирҙәр бүлеге шөғөлләнгән занимался отдел военнопленных германской армии в составе Общего управления вооружённых сил. Идаралыҡты оҙаҡ йылдар дауамында генерал Герман Рейнеке етәкләгән. Хәрби әсирҙәр бүлеге етәкселәре: * полковник Брейер (1939—1941 йй.) * генерал Гревениц (1942—1944 йй.) * генерал Вестһофф (1944 й.) * СС обергруппенфюреры Бергер (1944—1945 йй.) Совет хәрби әсирҙәре, пленға эләгеү менән, йә фронт һыҙығы зонаһы, йә немец ғәскәрҙәренең оператив тылында урынлашҡан "дулаг"тарҙа тотолған. Унан уларҙы хәрби әсирҙәр өсөн стационар лагерҙарға — "шталаг"тарға, ә команда составын — офицер лагерҙарына — "офлаг"тарға күсергәндәр. Хәрби әсирҙәр өсөн лагарҙар биш категорияға бүленгән: * йыйыу пункттары (лагеря) * күсереү лагерҙары («Дулаг», нем. DulagDulag) * даими лагерҙар («Шталаг», нем. StalagStalag) и офицерские лагеря («Офлаг», нем. OflagOflag от Offizierlager) * төп хеҙмәт лагерҙары * кесе хеҙмәт лагерҙары === Хәрби әсирҙәрҙең дивизион йыйыу пункттары === Йыйыу пункттары фронт һыҙығына йәки операция үткәреү районына яҡын булдырылған. Бында әсирҙәр тулыһынса ҡоралһыҙландырылған, тәүге иҫәп документтары төҙөлгән. === Дулаг, Шталаг === Әсирҙәрҙең артабанғы хәрәкәт этабы «Дулагтар» — ғәҙәттә тиер юл үҙәктәрендә урынлашҡан күсереү лагерҙары. Әсирҙәрҙе беренсел сортлағандан һуң, һуғыш хәрәкәттәренән алыҫ ятҡан урында, тылда даими урынлашыу урыны булған лагерҙарға оҙтҡандар. Ҡағиҙә булараҡ, бөтә лагерҙар ҙа номерҙары буйынса айырылған, уларҙа ғәҙәттә әсирҙәр күп булған<ref name="soldat.ru-5-13-08" />. Мәҫәлән, [[Смоленск]] янындағы [[Шталаг-126]]-ла [[1942 йыл]]дың апрелендә 20 мең кеше тотолған. Рига районында урынлашҡан [[Саласпилс концлагеры]]нда (Шталаг-350) [[1941 йыл]]да 40 мең кеше була. «Шталаг» тибындағы лагерҙар уға буйһоноусы төп хеҙмәт лагерҙары селтәренең нигеҙе булып торған. Уларында бер нисә мең тотҡон булып, бер-береһенән төп лагерҙың атамаһына ҡушылған хәрефтәре менән айырылған<ref name="soldat.ru-5-13-08"/>. Һуғышҡа тиклем Германия һәр береһенә рим цифраһы менән билдәләнгән үҙ номеры ҡушылған 17 [[хәрби округ]]ҡа бүленгән. Өсөнсө рейхтың: * 1-се хәрби округы I — Кёнигсберг округы (Konigsberg) * 2-се хәрби округы II — Штеттин округы (Stettin) * 3-сө хәрби округы III — Берлин округы (Berlin) * 4-се хәрби округы IV — Дрезден округы (Dresden) * 5-се хәрби округы V — Штутгарт округы (Stuttgart) * VI — Мюнстер округы (Munster) * 7-се хәрби округы VII — Мюнхен округы (Munchen) * VIII — Бреслау округы (Breslau) (Wroclaw) * IX — Кассель округы (Kassel) * X — Һамбург округы (Hamburg) * XI — Һанновер округы (Hannover) * XII — Висбаден округы (Wiesbaden) * XIII — Нюрнберг округы (Nurnberg) * XVII — Вена округы (Wien) (Австрия) * XVIII — Зальцбург округы (Salzburg) (Австрия) * ХХ — Данциг округы (Danzig) (Гданьск, хәҙерге Польша) * XXI — Позен округы (Posen) (Познань, Польша) Шулай итеп, «Шталаг IV Б» һүҙендә IV цифраһы күрһәтелгән округҡа ҡарауын, «Б» индексы — был округта урынлашҡан стационар лагерь номеры аңлатҡан. Әйткәндәй, Дрезден округында төрлө ҡалалар эргәһендә Stalag — А, С, D, E, G һәм LW5 (хәрби-һауа көстәренең хәрби әсир лётчиктары өсөн махсус) индекстары менән IV цифралы Stalag-тар була. Шулай уҡ офицер составы хәрби әсирҙәре һәм генералитет өсөн махсус лагерҙар була, улар IV A, B, C һәм D Offizierlager (ҡыҫҡартып Oflag — Офлаг), уларҙы эшләтмәгәндәр. Ҡайһы бер урында «КМ» индексы менән билдәләнгән «Дулаг» һәм «Шталаг» тибындағы оряк әсирҙәргә тәғәйенләнгән лагерҙар була. Heillager (Heilag — Хайлаг, йәки ябай «Н» индекслы) лагерҙар «сирлеләрҙе һәм яралыларҙы дауалау» лагерҙары була. Уларҙан башҡа ауырып киткән йә яраланған әсирҙәргә тәғәйенләнгән ҙур лазареттар була. Һәр лагерь администрацияһы түбәндәге бүлектәрҙән торған: * '''1А''' — лагерь етәкселеге. Был бүлек лагерҙы һаҡлау, хәрби әсирҙәрҙе тотоу режимы буйынса яуаплы һәм лагерь эшмәкәрлеге тураһында отчёт төҙөй. * '''2А''' — хәрби әсирҙәрҙе эшкә егеү. Был бүлек предприятиеларҙан эшсе көсөнә килгән заявкалар буйынса яуаплы була, улар менән килешеү төҙөй, хәрби әсирҙәрҙе мәжбүри хеҙмәт урындарына бүлә һәм әсирҙәрҙе файҙаланыу тураһында отчёт әҙерләй. * '''2Б''' — хәрби әсирҙәрҙең иҫәбен алып бара. Бүлек хеҙмәткәрҙәре лагерға килеүсе әсирҙәрҙе теркәгән һәм уларҙың күсеүен күҙәткәәндәр. Бүлектә хәрби әсирҙәрҙең фамилиялары картотекаһы һәм уларға бирелгән номерҙары һаҡланған. * '''3А''' — [[Абвер]] контрразведкаһы. Был бүлек хәрби әсирҙәр араһынан совет разведчиктарын һәм РККА сәйәси етәкселәрен (политрук) һәм команда составына ҡарағанын йәшереүселәрҙе, йәһүдтәрҙе, шулай уҡ немецтарға дошмандарса ҡараусыларҙы һәм ҡасыу әҙерләгәндәрҙе белеү маҡсатында агентура яллау менән шөғөлләнгән. * '''3Б''' — цензура бүлексәһе хәрби әсирҙәрҙең бөтә хатлашыуын тикшереү менән шөғөлләнгән. * '''4А''' — хужалыҡ * '''4Б''' — санчасть. === Кесе хеҙмәт лагерҙары === Шталагтарға ҡараған урындағы айырым''Arbeitskommando'' тигән атама йөрөткән ваҡ лагерҙар — ғәрәп цифрҙары менән билдәләнгән үҙ номерҙары менән бик күп хеҙмәт командалары була. Хеҙмәт һәм йәшәү шарттары бик ауыр лагерҙарҙа штраф командалары эшләгән, унда төрлө лагерҙарҙан «ғәйепле» хәрби әсирҙәрҙе килтергәндәр. Кесе хеҙмәт лагерҙары төп хеҙмәт лагерҙарына йәки даими Шталагтарға буйһонған. Урынлашҡан тораҡ пункты атамаһы һәм буйһонған төп хеҙмәт лагеры атамаһы буйынса айырылғандар. Мәҫәлән, [[Эльзас]]тағы Виттенһайм ауылындағы 1943 йылдан эшләгән рус хәрби әсирҙәре лагеры «Виттенһайм Шталаг УС» тип аталған. Кесе хеҙмәт лагерҙарында тотҡондар һаны бер нисә тиҫтәнән алып бер нисә йөҙгә еткән. == Тотҡонлоҡ шарттары һәм үлем күренештәре == Шунан әсирҙәрҙе стационар лагерҙарға — «шталагтар»ға, команда составын — офицер лагерарына — «офлаг» күсергәндәр. Фронт лагерҙары һәм "дулаг"тар ауыл хужалығы, келәт биналарында, әммә йышыраҡ — асыҡ арауыҡта — йырындарҙа, карьерҙа, уйһыу ерҙәрҙә урынлашҡан. Совет хәрби әсирҙәре өсөн лагерь бик ябай ысул ҡулланып төҙөлә: бер нисә гектар асыҡ арауыҡты сәнскеле сым менән кәртәләп алып, тирә-яғына ҡарауыл вышкалары ҡуйыла<ref>Датнер Ш. Преступления немецко-фашистского вермахта в отношении военнопленных во Второй мировой войне. — М.: Политиздат, 1963. — С. 352—353.</ref>. Әсирҙәр араһында күпләп үлем осраҡтары ғына һуңыраҡ нацистарҙы совет һалдаттарын һәм офицерҙарын барактарға йәки ат аҙбарҙарына ҡуйырға мәжбүр итә, әммә уларында ла әсирҙәрҙе тотоу шарттары бик насар була. [[Файл:Советские военнопленные 1941 г.jpg|thumb|250px|Совет хәрби әсирҙәре, 1941 йыл]] Советтар Союзына һөжүм итеүенең тәүге айҙарында совет хәрби әсирҙәрен, немецтар араһында коммунизм таралыуынан ҡурҡып, рейх территорияһына ебәрмәгәндәр. Һәм хәрби әсирҙәр лагерҙарында [[эпидемия]] башланғас, ә Германия иҡтисады эшсе ҡулдар етмәүен тойғас ҡына, Гитлер әсирҙәрҙе Германияға оҙатырға рөхсәт бирә. Совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен әсиргә алған ерҙәренән (нигеҙҙә [[Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы|Белоруссия]]нан, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина]]нан һәм көнбайыш [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|Рәсәй]]ҙән) йәйәү йәки тимер юл эшелондарында Польша, Германия һ. б. илдәр территоиияһындағы немец лагерҙарына килтергәндәр. 1943 йылдан башлап немец командованиеһы «хеҙмәт батальондары», хеҙмәт командалары формалаштыра башлай. Элекке совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен һәм Германияға эшкә ҡыуып килтерелгән «көнсығыш эшселәре» (остарбайтеры) сикһеҙ эксплуатацияға дусар ителгән: немец властары хеҙмәт командаларын порттарҙа һәм тимер юл станцияларында тейәү-бушатыу, яңынан ҡороу-тергеҙеү эштәрендә, күмер һәм тау-мәғдән сәнәғәтенең, ҡара һәм төҫлө металлургияның төрлө ауыр хеҙмәттәрендә файҙаланғандар. Эш һәм ял, байрам, төнгө эштәрҙә хеҙмәт итеүҙе яйға һалыу һ. б. закондар уларға ҡағылмаған. «ИГ Фарбениндустри» концерны директорының бер күрһәтмәһендә ныҡышмалы рәүештә «хәрби әсирҙәрҙең хҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүҙе ризыҡ биреү нормаһын ҡыҫҡартыу, &lt;…&gt; шулай уҡ армия инстанциялары язалары аша тормошҡа ашырырға була тип яҙылған була. Әгәр көнсығыш эшселәренең кемелер хеҙмәт етештереүсәнлеген түбәнәйтә башлаһа, уға ҡарата көс, хатта ҡорал ҡулланырға» тиелә<ref>{{книга |автор=Бродский Е. А. |заглавие=Во имя победы над фашизмом: Антифашистская борьба советских людей в гитлеровской Германии (1941—1945 гг.) |место=М. |издательство=Наука |год=1970 |страницы=14 |страниц=587 }}</ref>. Көн һайын хәлдәрен алған физик хеҙмәт, туҡланыуҙың ҡытлығы хәрби әсирҙәрҙең ауыр хәлен ҡатмарлаштырған. Шулай, вермахт Ҡораллы көстәре Юғары командованиеһының 1941 йылдың 8 октябрь бойороғо буйынса, совет булмаған хәрби әсиҙәр менән сағыштырғанда, совет хәрби әсирҙәренең 28 көнлөк нормаһы (проценттарҙа) һәм (күтәргеһеҙ ауыр хеҙмәтте иҫәпкә алыр кәрәк) бына нисек булған<ref>Веремеев Ю. [http://army.armor.kiev.ua/hist/paek-sov-plennyx.shtml Нормы питания советских военнопленных в 41-м году]</ref>: {|class="standard" style="text-align:right" !продукт!!һаны!!% |- |align=left|икмәк||9 кг||100 |- |align=left|ит||800 г||50 |- |align=left|майҙар||250 г||50 |- |align=left|шәкәр||900 г||100 |} Эшсәнлеген тергеҙер өсөн һәр хәрби әсиргә 6 аҙнаға: аҙнаһына 100 грамм яһалма бал, аҙнаһына 50 грамға яҡын тәрәс балығы (треска), аҙнаһына 3,5 килограмға яҡын картуф бүленгән. Шуның менән бергә өҫтәмә ризыҡты 6 аҙна ғына алырға мөмкин булған. Марштар ваҡытында йөҙәрләгән хәрби әсир, аслыҡтан да, физик өҙлөгөүҙән дә, шулай уҡ буйһонмағаны һәм ҡасырға маташҡаны өсөн атылып, күпләп үлтерелгән. Совет хәрби әсирҙәре бигерәк тә йыйыу лагерҙарында күпләп ҡырылған, сөнки әсирлеккә төшкәндең тәүге көндәрендә уларҙы йүнләп ашатмағандар. Күптәр хәлһеҙлектән үлгән; бынан тыш, уларҙы йыш ҡына маҡсатлы юҡ иткәндәр. Совет хәрби әсирҙәрен күпләп үлтерергә ынтылған нацист Германияһы властары Ҡыҙыл Армия һалдаттарын, бер ниндәй ҙә медицина ярҙамы күрһәтмәйенсә, аслыҡтан һәм йоғошло сирҙәрҙән юҡҡа сығыу сигенә ҡуйҙы. Мәҫәлән, Польша территорияһында ғына, польша органдары мәғлүмәттәре буйынса, күп һанлы нацист лагерҙарында вафат булған 883 485 совет хәрби әсире ерләнгән<ref>{{книга|автор=Семиряга М. И.|заглавие=Тюремная империя нацизма и её крах|место=М.|издательство=Юридическая литература|год=1991|страницы=126}}</ref> Концентрацион лагерҙарҙа ағыулы матдәләр ҡулланып, иң беренсе күпләп совет хәрби әсирҙәрен юҡ иткәндәре билдәле булды; шунан аҙаҡ ҡына был ысул —[[холокост]], йәһүдтәрҙе юҡ итеү, өсөн ҡулланылған<ref name="Рурюпа-5-1"/>. {{Фоторяд|Bundesarchiv Bild 101I-006-2212-30, Russland, Gefangene russische Soldaten.jpg|Bundesarchiv Bild 192-100, KZ Mauthausen, sowjetische Kriegsgefangene.jpg|Bundesarchiv Bild 101I-137-1010-21A, Weißrussland, Minsk, Aufräumungsarbeiten.jpg|ш=280|текст=}} === Йәһүд милләтле хәрби әсирҙәр === [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-267-0111-37, Russland, russische Kriegsgefangene (Juden).jpg|thumb|160px|Совет йәһүд хәрби әсиренең күкрәгендә һары Давид йондоҙо, 1941 йыл]] {{also|Евреи во Второй мировой войне|Холокост на территории СССР}} Немец командованиеһының махсус директиваларында әсирлеккә эләккән йәһүдтәр юҡ ителергә тейеш тип яҙылған була. Йыш ҡына йәһүд хәрби әсирҙәрен урында уҡ үлтергәндәр, ҡайһы осраҡта уларҙы, башҡа хәрби әсирҙәрҙән айырып алып, һуңғараҡ үлем лагерҙарына оҙатҡандар. Павел Маркович Полян «Немецтарҙың йәһүдтәрҙе физик юҡ итеү системаһы булараҡ [[холокост]], хронология буйынса ҡарағанда, 1941 йылдың 22 июненән, Ванзей конференцияһынан күпкә алда һәм граждан йәһүд кешеләрен юҡ итеүҙең тәүге акцияларынан ике көн алдараҡ, йәһүд хәрби әсирҙәрен системалы рәүештә үлтереүҙән башланған», тип һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref>{{книга|часть=Советские евреи в немецком плену|заглавие=Обречённые погибнуть|ответственный=Сост. [[Полян, Павел Маркович|Полян П. М.]], [[Шнеер, Арон Ильич|Шнеер А. И.]]|место=М.|год=2006|страницы=14|страниц=576|издательство=«Новое издательство»|isbn=5983790692}}</ref>. Совет йәһүд хәрби әсирҙәренең 94%-ы һәләк булған, ти Павел Полян<ref>{{cite web|url=http://www.polit.ru/analytics/2008/07/30/holokost.html|title=Отрицание отрицания или Битва под Аушвицем|author=[[Полян, Павел Маркович|Полян П. М.]]|date=2008-07-30|publisher=Полит.ру|accessdate=2010-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110616051949/http://www.polit.ru/analytics/2008/07/30/holokost.html|archivedate=2011-06-16|deadlink=yes}}</ref>. Йәһүд хәрби әсирҙәрен юҡ итеүҙең төп ысулы — атып үлтереү була. «Плен» китабы авторы доктор Арон Ильич Шнеер фекеренсә, Ҡыҙыл Армия йәһүд хәрби тотҡондарының күпләп ҡырылыуы немецтарға улар тураһында бергә хеҙмәт иткән кешеләренең мәғлүмәт биреүе, «һатыуы», менән бәйле. Шнеер үҙенең фекерен күп һанлы факттар һәм шаһиттарҙың һөйләгән һүҙҙәре менән нығыта<ref name="plen">{{книга|автор=[[Шнеер, Арон Ильич|Шнеер А. И.]]|часть=Часть 2. Глава 4. Селекция на поле боя и в приёмных пунктах. Поиски и уничтожение евреев в лагерях|заглавие=Плен|ссылка=http://www.jewniverse.ru/RED/Shneyer/glava4os_v%5B2%5D.htm|издательство=Гешарим — Мосты культуры|год=2005|том=2|страниц=620|isbn=5-93273-195-8}}</ref>. === Һебертсһаузен полигоны === 1937/1938 йылдарҙа [[СС]] ғәскәрҙәре Дахау концлагерынан ни бары 2 километр алыҫлыҡта төҙөлгән Һебертсһаузен атыу полигонының дөйөм майҙаны 85.000 m² була<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.sueddeutsche.de/muenchen/dachau/ss-schiessplatz-hebertshausen-stilles-gedenken-1.4941806|title=Stilles Gedenken|author=Süddeutsche Zeitung|website=Süddeutsche.de|accessdate=2020-07-01}}</ref>. 1941—1942 йылдарҙа "Комиссарҙар тураһында бойороҡ"то үтәп, язалау буйынса яуаплы снайперҙар взводы бында 4 меңдән ашыу совет хәрби әсирен — башлыса [[офицер]]ҙарҙы, коммунистик эшмәкәрҙәрен һәм йәәһүдтәрҙе атып үлтергән. Уларҙың бөтәһен дә Дахау, Рёнелағы Һаммельберг, [[Нюрнберг]]-Лангвассер, [[Мемминген]], Мосбург концлагерҙарынан, шулай уҡ [[Штутгарт]] хәрби округынан «алдан һайлап алғандар». «Һайлап алынғандарҙы» Һебертсһаузен полигонына килтереп атҡандар. Һәләк булғандарҙы концлагерь территорияһындағы крематорийҙа, шулай уҡ [[Мюнхен]] крематорийында яндырғандар<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.chel.kp.ru/daily/26197/3084680/|title=«О страшной смерти отца мы узнали от его товарища, который бежал из плена»|author=Инна КУМЕЙКО {{!}} Сайт «Комсомольской правды»|website=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|date=2014-02-21|accessdate=2020-07-01}}</ref>. Һуғыштан һуң элекке атыу полигоны территорияһы америка ғәскәрҙәре биләмәһенә күсә һәм атырға өйрәтеү полигоны булараҡ файҙаланыла. 1997 йылда атыу территорияһы сәйәси-уҡытыу эштәре дәүләт үҙәге күҙәтселеге аҫтында тора һәм унда иҫтәлекле саралар үткәрелә. 2014 йылда мемориаль [[Дахау концлагеры]] мемориаль комплексы элекке Һебертсһаузен полигоны территорияһында яңы хәтер урыны асты. Хәҙерге ваҡытта мемориаль таҡталарҙа Һебертсһаузендә һәләк булған 816 совет хәрби әсире исеме яҙылған. Оҙайлы ваҡытҡа һуҙыласаҡ перспективала 1500—2000 иемде эҙләп табыу планлаштырыла<ref>{{Cite web|url=https://www.gedenkstaettenpaedagogik-bayern.de/schiessplatz_hebertshausen.php|title=Gedenkstättenpädagogik Bayern - SS-Schießplatz Hebertshausen|website=www.gedenkstaettenpaedagogik-bayern.de|accessdate=2020-07-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016231102/https://www.gedenkstaettenpaedagogik-bayern.de/schiessplatz_hebertshausen.php |date=2020-10-16 }}</ref>. == Һуғыш барышында хәрби әсирҙәрҙе Германия яғында файҙаланыу == Хәрби әсирҙәр араһынан лагерҙа ҡарауыл-конвой хеҙмәтен атҡарырлыҡ подразделениелар формалашҡан. 1941 йылдың көҙө немец армияһы тылында оккупацияланған территорияларҙа тәртип һаҡлау маҡсатында полиция командалары, «казак» роталары һәм эскадрондары формалаша башлай. 1942 йылдың йәйе ер өҫтө ғәскәрҙәре Генераль штабы этник һәм казак ялан частары һәм подразделениелары ойоштороу тураһында директива әҙерләй. Алдараҡ, 1941 йылдың ноябренән, совет граждандары, шул иҫәптән хәрби әсирҙәр араһынан төҙөлөш һәм тәбмин итеү транспорт батальондары формалаштырыу тураһында директивалар донъя күрә. Дөйөм алғанда, немец командованиеһының совет граждандарынан формалаштырған ҡораллы төҙөлөш формированиеларында һуғыш барышында 250 мең кеше тупланған була. Башлыса төҙөлөш частары немец оператив тылында һаҡ-ҡарауыл һәм этап-кәртә хеҙмәтен башҡарған, шулай уҡ партизандарға һәм тыныс халыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән язалау акцияларында ҡатнашҡан. Шуларҙы ла иҫәпкә алғанда, полицияла, Германии ҡораллы көстәрендә хеҙмәт иткән совет граждандарының һаны 200—300 мең кешенән артмаған. Был формированиеларҙы булдырыу һәм файҙаланыуға мөнәсәбәте булған немец хәрби хеҙмәткәрҙәре күрһәтеүенсә, уларҙа совет хәрби әсиҙәре өлөшө яҡынса 60 % була, ҡалғандары — урындағы халыҡ һәм эмигранттар<ref name="нни"/>. Вальтер Шелленберг үҙенең хәтирәләрендә былай тип яҙҙы<ref>{{книга|автор=Шелленберг В.|заглавие=Лабиринт: Мемуары гитлеровского разведчика|место=М.|издательство=Дом Бируни|год=1991|страницы=215}}</ref>: {{начало цитаты}} Хәрби әсирҙәр өсөн лагерҙарында меңәәрләгән рус кешеһен һайлап, уҡытып, парашюттарҙа төпкөл урыҫ территорияһына төшөргәндәр. Уларҙың бурысы булып, ағымдағы мәғлүмәтте еткереүҙән башҡа, халыҡты сәйәси тарҡатыу һәм диверсиялар булған. Башҡа төркөмдәр совет партизандарына ҡаршы көрәш маҡсатында ебәрелгән. Уңышҡа тиҙерәк өлгәшеү маҡсатында беҙ рус хәрби әсирҙәре араһынан фронт һыҙатында уҡ теләүселәрҙе туплай башланыҡ. {{конец цитаты}} == Һуғыштан һуң: репатриация, фильтрация һәм амнистия == [[Файл:Liberation of Soviet POWs near Hamar Norway May 1945.jpg|thumb|1945 йылдың майында Норвегияла азат ителгән совет хәрби әсирҙәре полиция начальнигын тыңлайҙар. Хамар ҡалаһына яҡын урын тип фаразларға мөмкин]] Һуғыш осоронда уҡ ҡамауҙан сыҡҡан хәрби хеҙмәткәрһәр һәм фронт һыҙығын аша сыҡҡан армияла хеҙмәт итергә тейешле граждандар, фильтрация үткәәндән һуң, нигеҙҙә тыл ғәскәрҙәрен, атап әйткәндә хеҙмәт армияларын тулыландырған. Был армиялар хәрби-сәнәғәт объекттары, миҫал өсөн, Куйбышев авиацион заводын һ. б. төҙөгән. «Әсирлектә һәм дошман ҡамауында булған Ҡыҙыл Армияның элекке хәрби хеҙмәткәрҙәрен», Оборона Дәүләт комитетының 1941 йылдың 27 декабрь постановлениеһы менән СССР НКВД-һы тикшереү-фильтрацион лагерҙар селтәре булдырыла<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1069.html Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГКО-1069сс от 27 декабря 1941 г.]</ref>. 1942 йылда алдараҡ булдырылған Южский спецлагерынан башҡа [[Вологда]], [[Тамбов]], [[Рязань]], [[Курск]], [[Воронеж]] һ. б. өлкәләрҙә тағы 22 лагерь барлыҡҡа килә. Ысынында иһә был махсус лагерҙар күпселек өлөшө ниндәй ҙә булһа енәйәттә ҡатнашмаған әсирҙәргә тәғәйенләнгән була<ref name="нни"/>. 1944 йылда Советтар Союзына әйләнеп ҡайтыусы хәрби әсирҙәр һәм репатриирланғандар һаны киҫкен арта. Шул уҡ йылдың йәйендә фильтрация һәм дәүләт именлеге органдары тикшереүенең яңы системаһы эшләнә һәм индерелә. 1945 йылдың яҙ һәм йәйендә Германияла һәм Европаның башҡа илдәрендәге тикшереү-фильтрация һәм йыйыу-күсереү пункттарына бик күп репатрианттар тула, һәм был пункттарҙың үткәреү мөмкинлегенән күпкә артып китә. Совет һәм рәсәй хәрби тарихсыһы Г. Ф. Кривошеев СССР Эске Эштәр Халыҡ Комссариатының мәғлүмәттәренә таянып түбәндәге цифрҙар килтерә: тотҡонлоҡтан ҡайтҡан 1 836 562 һалдат араһынан 233 400 кеше коллаборационизмда йәки дошман менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләнде һәм [[ГУЛАГ]] системаһында яза мөҙҙәтен үтте<ref>{{книга |автор = Кривошеев Г. Ф. |заглавие = Россия и СССР в войнах XX века: Статистическое исследование |ссылка = http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_08.html |ответственный = Под общей ред. Г. Ф. Кривошеева |место = М. |издательство = ОЛМА-ПРЕСС |год = 2001 |страницы = 453—464 |страниц = 608 |серия = Архив |isbn = 5-224-01515-4 |тираж = 5000 }}</ref> Һуғыш ваҡытында тотҡонлоҡтан азат ителгән хәрби хеҙмәткәрҙәр күпселек осраҡта оҙаҡҡа һуҙылмаған тикшереүҙән һуң, рядовой һәм сержант составы ғәҙәти частарҙа, ә офицерҙар, ҡағиҙә булараҡ, офицер званиеһынан мәхрүм ителгән һәм офицер штраф батальондарына оҙатылып, хәрби хеҙмәттә тергеҙелгән. Һуғыштан һуңғы осорҙа азат ителгән офицерҙар, тағы ла ентеклерәк тикшереү үтер өсөн, НКВД лагерҙарына һәм Ҡыҙыл Армияның Главупраформ запас частарына ебәрелгән. Һуғыштан һуң тотҡонлоҡтан азат ителгән герман армияһында йәки хыянатсыл формированиеларында хеҙмәт итмәгән рядовой һәм сержант составы хәрбиҙәре йәш билдәһе буйынса ике ҙур төркөмгә — демобилизация йәшендәгеләргә һәм демобилизация йәшенә етмәгәндәргә бүленә. 1945 йылда, демобилизация тураһындағы бойороҡ сиктәренә ҡараған рядовой һәм сержант составындағы әсирҙәр, армиянан запасҡа сығарылған ҡыҙыылармеецтар өйҙәренә ҡайтарылған. Демобилизация йәшенә етмәгән рядовой һәм сержант составына ҡараған хәрби әсирҙәр Оборона дәүләт комитетының 1945 йылдың 18 август махсус постановлениеһына ярашлы, хеҙмәт батальондары составында сәнәғәттә хеҙмәт итергә һәм һуғыш ваҡытында емерелгән объекттарҙы тергеҙеү эштәренә ебәрелгән. Эшсе батальондарға яҙылғандарҙы йәшәү урындарына ҡайтарыу шуға ярашлы йәштәге сроклы хеҙмәт үткән хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең ҡасан демобилизацияланыуына бәйле булған. СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының 1946 йылдың 12 июль директиваһы буйынса хеҙмәт батальондары таратыла, ә унда тороп ҡалғандарға «даими сәнәғәт кадрҙарына күсерелгәндәр» термины ҡулланыла башлай. Тиҫтерҙәре армиянан демобилизацияланған хәлдә лә, уларҙың эш урынын алмаштырыу һәм тыуған иленә ҡайтыу хоҡуғы булмаған<ref>[http://scepsis.ru/library/id_1234.html#_ftnref6 В. Земсков. Репатриация перемещённых советских граждан]</ref>. 1956 йылда бик күп хөкөм ителгән хәрби әсирҙәрҙең эштәре яңынан ҡаралған. По инициативе [[Жуков Георгий Константинович]], юстиция министры [[Горшенин Константин Петрович]] һәм генераль прокурор [[Руденко Роман Андреевич]] башланғысы менән КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Совет министрының берлектәге 1956 йылдың 29 июнендәге «Об устранении последствий грубых нарушений законности в отношении бывших военнопленных и членов их семей» тигән постановлениеһы сыға<ref>''Асташкин Д., Епифанов А.'' Холодная осень пятьдесят пятого // [[Историк (журнал)|Историк]]. — 2020. — № 9 (69). — С. 67.</ref>. После этого началось внесение прокурорских протестов на приговоры советским военнопленным. По итогам рассмотрения внесенных во втором полугодии 1956 года протестов военной прокуратуры суды прекратили дела с полной реабилитацией в отношении 253 осужденных, а еще 13 осужденным приговоры изменили с переквалификацией<ref name="асташкин68">''Асташкин Д., Епифанов А.'' Холодная осень пятьдесят пятого // [[Историк (журнал)|Историк]]. — 2020. — № 9 (69). — С. 68.</ref>. Мәҫәлән, 1956 йылдың 11 декабрендә СССР Юғары суды пленумы, енәйәт составы булмау сәбәпле, элекке хәрби әсир П. Охотинды иреккә сығара<ref name="асташкин68" />. Эште яңынан ҡарау немец лагерында ашнаҡсы вазифаһын башҡарған Охотинды, йәнәһе, кухняла тәртип боҙған хәрби әсирҙәрҙе туҡманы тигән һүҙҙәрҙең яла яғыу икәне асыҡлана (ошо яла яғыу арҡаһында ул, Ленинград хәрби округы трибуналы тарафынан 1948 йылдың 16 июлендә 25 йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына оҙатылған була)<ref>''Асташкин Д., Епифанов А.'' Холодная осень пятьдесят пятого // [[Историк (журнал)|Историк]]. — 2020. — № 9 (69). — С. 67 — 68.</ref>. 20 сентября 1956 года постановление Президиума Верховного совета СССР распространило указ об амнистии от 17 сентября 1955 года на бывших советских военнослужащих, осужденных за пособничество врагу<ref name="асташкин68" />. Элекке хәрби әсирҙәргә хөкөм язаһы ысынында ултырған кеүек кәметелә һәм азат ителергә тейеш була<ref name="асташкин68" />. Вафат булған (атылған) элекке хәрби әсирҙәр тикшерелмәгән<ref name="асташкин68" />. == Германия яғынан компенсация == Германия властары оҙайлы ваҡыт совет хәрби әсирҙәренә бер ниндәй ҙә компенсация түләмәне. Фәҡәт 2015 йылда ғына Бундестаг, элекке совет хәрби әсирҙәренә, тере ҡалған 4 мең потенциал претендентҡа 2,5 мең евро компенсация түләүҙе күҙаллап, Германия бюджетына 10 млн евро һалдырҙы<ref>Полян П. М. Историомор, или трепанация памяти. — М.:АСТ, 2016. — С. 279.</ref>. Компенсация шарттары Германия Финанс министрлығының 2015 йылдың 30 сентябрь Инструкцияһында ҡаралған: * Компенсация алыусылар — 1941 йылдың 22 июненән алып 1945 йылдың 8 май арауығында вермахт тарафынан әсирлеккә алынған Ҡыҙыл армияның элекке хәрби хеҙмәткәрҙәре; * Компенсация күләме — 2015 йылдың 20 майынан алып 2017 йылдың 30 сентябренә тиклем шәхсән мөрәжәғәт иткән һәр бер хәрби әсиргә 2500 евро. == Совет хәрби әсирҙәре һанын хәҙерге заманда баһалау == === Рәсәй баһаһы === 1990-сы йылдарҙа Рәсәйҙә йәшерен материалдарҙы һәм документтарҙы астылар, һәм төрлө илдәр тарихсылары араһында диалог башланды. Һөҙөмтәлә ҙур халыҡ-ара конференция үткәрелде һәм хәрби әсирлек тарихы буйынса бик күп коллектив хеҙмәттәр баҫылды<ref>{{книга |часть=Проблемы военного плена: история и современность |заглавие=Материалы Международной научно-практической конференции 23—25 октября 1997 года в Вологде |место=Вологда |год=1997 }}</ref>. 2005 йылда баҫылған РФ Оборона министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда барлығы 4,559 млн совет хәрби хеҙмәткәре әсрлеккә эләгә<ref name="RG-soldati">{{cite web|author=Леонид Радзиховский.|date=2007-05-08|url=http://www.rg.ru/printable/2007/05/08/soldati.html|title=Неизвестные солдаты|publisher=[[Российская газета]] № 4359|accessdate=2008-03-31}}</ref>. Хәрби тарихсы М. В. Филимошин мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 4,559 млн совет хәрби хеҙмәткәре һәм хәрби хеҙмәткә саҡырыла торған әммә ғәскәри исемлеккә индерелмәгән 500 мең йәш егет әсирлеккә эләгә һәм хәбәрһеҙ юғала<ref>{{cite web|author=Филимошин М. В.|url=http://ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/11/21/0000295642/1999_n4_p92-101doc.pdf|title=Людские потери вооружённых сил СССР|accessdate=2008-04-01|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081118170822/http://ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/11/21/0000295642/1999_n4_p92-101doc.pdf#|archivedate=2008-11-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118170822/http://ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/11/21/0000295642/1999_n4_p92-101doc.pdf |date=2008-11-18 }}</ref>. Тарихсы Г. Ф. Кривошеев мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 3 396 400 хәрби хеҙмәткәр хәбәрһеҙ юғалды һәм әсирлеккә эләкте<ref name="RG-soldati"/>. Улар араһынан 1 836 000 хәрби хеҙмәткәр кире әйләнеп ҡайтманы (һәләк булды йә эмиграцияға китте) — 1 783 000. == Немец баһалауы һәм сығанаҡтары == Һуғыш осорондағы немец документтарына ярашлы<ref>{{книга |автор=Ueberschar Gerd R., Wette Wolfram. |заглавие=Unternehmen Barbarossa: Der Deutsche Uberfall Auf Die Sowjetunion, 1941 Berichte, Analysen, Dokumente |место=[[Франкфурт-на-Майне|Frankfurt-am-Main]] |издательство=Fischer Taschenbuch Verlag |год=1984 |pages=364—366 |isbn=3-506-77468-9 }}, со ссылкой на: Nachweisung des Verbleibes der sowjetischen Kriegsgefangenen nach dem Stand vom 1.05.1944 (Bundesarchiv/Militararchiv [[Фрайбург|Freiburg]], RH 2 / v. 2623). </ref>, [[1944 йыл]]дың 1 майына ҡарата совет әсирҙәре буйынса статистика түбәндәгесә була: {|class="wikitable" style="text-align:right" !Статусы!!Һаны<br>(мең кеше)!!% |- |align=left|Лагерҙарҙа тотола||1053||20,4 |- |align=left|Иреккә сығарылған йәки<br>хәрби хеҙмәткә алынған||818||15,9 |- |align=left|Лагерҙа вафат булғандар||1981||38,4 |- |align=left|Ҡалғандары:||1308||25,3 |- |align=left|{{0}}• ҡасҡан||67||1,3 |- |align=left|{{0}}• язаланған||473||9,1 |- |align=left|{{0}}• транзит лагерҙарҙа вафат булғандар<br>{{0|2}}йәки теркәлмәгәндәр||768||14,9 |- |align=left|'''Дөйөм һаны||'''5160||100,0 |} == Билдәле совет хәрби әсирҙәре == {{col-begin}} {{col-2}} * генерал-лейтенант [[Власов Андрей Андреевич]] * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} лейтенант [[Гусейн-заде Мехти Ганифа оглы]] * генерал-майор [[Данилов Сергей Евлампиевич]] * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Йәлил Муса Мостафа улы]] * [[Джугашвили Яков Иосифович (Сталин)]] * генерал-лейтенант [[Ершаков Филипп Афанасьевич]] {{col-2}} * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} лётчик-истребитель [[Девятаев Михаил Петрович]] * {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} инженер ғәскәрҙәре генерал-лейтенанты [[Карбышев Дмитрий Михайлович]] * генерал-майор [[Кириллов Николай Кузьмич]] * {{Звезда Героя России для списка}} генерал-лейтенант [[Лукин Михаил Фёдорович]] * генерал-лейтенант [[Музыченко Иван Николаевич]] * генерал-майор (1961 йылдан — генерал-полковник) [[Потапов Михаил Иванович]] * генерал-майор [[Понеделин Павел Григорьевич]] {{col-end}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Военнопленные в СССР во время Второй мировой войны * Оккупация территории СССР войсками Третьего рейха и его союзников * Список высших советских офицеров, попавших в плен во время Великой Отечественной войны == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Ерин, Михаил Егорович|Ерин М. Е.]] |заглавие=Советские военнопленные в нацистской Германии. 1941—1945 гг.: Проблемы исследования |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Ярославль |издательство=ЯрГУ |год=2005 |страниц=178 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * {{статья|автор=[[Хавкин, Борис Львович|Хавкин Б. Л.]]|заглавие=Немецкие военнопленные в СССР и советские военнопленные в Германии. Постановка проблемы. Источники и литература|ссылка=http://www1.ku-eichstaett.de/ZIMOS/forum/docs/5Chavkin06.pdf|язык=ru|издание=Форум новейшей восточноевропейской истории и культуры. Русское издание|тип=Статья|год=2006|том=|номер=1|страницы=|doi=|issn=}} * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Сквозь две войны, сквозь два архипелага… : Воспоминания советских военнопленных и остовцев |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Сост.: [[Полян, Павел Маркович|П. М. Полян]], [[Поболь, Николай Львович|Н. Л. Поболь]] |издание= |место=М. |издательство=[[Российская политическая энциклопедия]] |год=2007 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=352 |серия=Человек на обочине войны |isbn=978-5-8243-0880-8 |тираж=1000 |ref= }} * {{книга |автор=[[Апель, Юрий Александрович|Апель Ю. А.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Доходяга: Воспоминания бывшего пехотинца и военнопленного |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Сост.: [[Полян, Павел Маркович|П. М. Полян]], [[Поболь, Николай Львович|Н. Л. Поболь]], А. Апель |издание= |место=М. |издательство=[[Российская политическая энциклопедия]] |год=2009 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=264 |серия=Человек на обочине войны |isbn=978-5-8243-0995-9 |тираж=1000 |ref= }} * {{книга |автор=[[Колотуша, Василий Иванович|Колотуша В. И.]] |заглавие=«Лагерь содержания неизвестен… Место захоронения — Wlodomierz»: История одного из лагерей советских военнопленных |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01009864674 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Весь Мир |год=2018 |страниц=440 |серия= |isbn=978-5-7777-0721-5 |тираж=1000 |ref= }} * {{книга |автор=Дворниченко О. |заглавие=Клеймо: судьбы советских военнопленных |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01008777077 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Культурная революция |год=2016 |страниц=776 |isbn=978-5-902764-77-9 |тираж=800 |ref= }} ---- * In der Hand des Feindes: Kriegsgefangenschaft von der Antike bis zum Zweiten Weltkrieg / Rüdiger Overmans (ed.). Köln: Böhlau, 1999. xii, 551 p. ISBN 978-3-412-14998-7 * Rüdiger Overmans. Soldaten hinter Stacheldraht. Verlag: Ullstein Tb (2002), ISBN 978-3-548-36328-8 * Christian Streit. Keine Kameraden. Die Wehrmacht und die sowjetischen Kriegsgefangenen 1941—1945. Verlag J.H.W. Dietz. Nachf., Bonn 1997. ISBN 3-8012-5023-7. — Aktualisierte Neuausgabe des Standardwerks von 1978. * Alfred Streim. Die Behandlung sowjetischer Kriegsgefangener im «Fall Barbarossa». Eine Dokumentation. C.F. Müller Juristischer Verlag. Heidelberg/Karlsruhe 1981. ISBN 3-8114-2281-2. — Wertvolle Ergänzung zu Streit wegen der starken Einbeziehung deutscher Strafverfahren durch den inzwischen verstorbenen Leiter der «Zentralen Stelle der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung von NS-Verbrechen» in Ludwigsburg. * Rüdiger Overmans. Die Kriegsgefangenenpolitik des Deutschen Reiches 1939 bis 1945 // Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, Bd. 9/2. München 2005. Seite 749f. * Reinhard Otto. Wehrmacht, Gestapo und sowjetische Kriegsgefangene im deutschen Reichsgebiet 1941/42 (Schriftenreihe der Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, Bd. 77). R. Oldenbourg Verlag. München 1998. ISBN 3-486-64577-3. — Otto beschreibt, unter Benutzung auch von Dokumenten aus ehemals sowjetischen Archiven, detailliert die Selektionen sowjetischer Kriegsgefangener aus den Lagern der Wehrmacht durch Einsatzkommandos der Gestapo und die von der Polizei begangenen Massenmorde im Reichsgebiet. * Lang M. Stalins Strafjustitz gegen deutsche Soldaten. Die Massenprozesse gegen deutsche Kriegsgefangene in den Jahren 1949 und 1950. Herford, 1981 * Frieser K.-H. Krieg hinter Stacheldraht. Die deutschen Kriegsgefangenen in der Sowjetunion und das «Nationalkomitee Freies Deutschland». Mainz, 1981 * Lehmann A. Gefangenschaft und Heimkehr. Deutsche Kriegsgefangene in der Sowjetunion. München, 1986; Streit Ch. Keine Kameraden; * Karner S. Im Archipel GUP VI. Kriegsgefangenschaft und Internierung in der Sowjetunion 1945—1956. Wien—München, 1995. * [[Стратиевский, Дмитрий Валериевич|Stratievski D.]] [https://search.rsl.ru/ru/record/01005572413 Sowjetische Kriegsgefangene in Deutschland 1941—1945 und ihre Rückkehr in die Sowjetunion]. Berlin 2008. — 292 s. — ISBN 978-3-940452-51-1 * Kontakte-Kontakty e.V. (Hrsg.) Ich werde es nie vergessen. Briefe sowjetischer Kriegsgefangener 2004—2006. Berlin 2007. (Первый сборник воспоминаний бывших советских военнопленных на немецком языке) == Һылтанмалар == {{навигация}} * Цитирование немецких документов, свидетельствующих об обращении с советскими военнопленными и их судьбе: :* [https://web.archive.org/web/20100711140738/http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml Обеспечение немецкого господства и политика истребления. Советские военнопленные до весны 1942 г.] на сайте «Восточный Фронт» :* Сборник [https://web.archive.org/web/20070515094418/http://wolfschanze.boom.ru/prest/3.htm Преступные цели — преступные средства] М.: 1985 * [http://www.dokst.ru Центр документации при Объединении Саксонские мемориалы в память жертвам политического террора, г. Дрезден] (электронная база данных на примерно 700 тыс. советских военнопленных) * [https://web.archive.org/web/20100408093132/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_08.html Пленные и пропавшие без вести] * Павел Полян. [http://www.demoscope.ru/weekly/027/nauka02.php Прорыв в исследованиях о советских военнопленных и конфронтация памяти о мёртвых с памятью о живых] Демоскоп Weekly № 27—28, 30 июля — 12 августа 2001 года * [http://tastorona.su/articles/educational/2/ Проект ''Та сторона''. Устная история военнопленных и остарбайтеров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724163327/http://tastorona.su/articles/educational/2/ |date=2020-07-24 }} * В. Краснопёров. [http://leftinmsu.narod.ru/polit_files/books/Buchenwald.html Подпольщики Бухенвальда] М.: Воениздат, 1960. 96 с. * [https://web.archive.org/web/20080513100749/http://www.polk.ru/pl/hist_show?id=1136894037adm7056 Эти снимки — всё, что от них осталось] Статья на сайте «Забытый полк», рассказывающая о пропавших без вести бойцах РККА, запечатлённых на своих последних фотографиях солдатами вермахта. * [http://www.ushmm.org/wlc/ru/media_list.php?MediaType=PH&page=6 Фотографии советских военнопленных в Германии] на сайте United States Holocaust Memorial Museum * [http://www.almanacwhf.ru/?no=8&art=14 Докладная записка В. Абакумова к А. Вышинскому о зверском отношении немецких военнослужащих к советским военнопленным] * [http://artofwar.ru/c/chernowalow_w_w/index.shtml#gr3 Sowjetische Kriegsgefangene: (пропавшие без вести 1941—1945). Малоизвестные судьбы и факты Великой Отечественной войны] — список статей на ArtOfWar.ru * [http://www.soldat.ru/doc/search/demands/list051.html Немецко-фашистские лагеря] — список немецких и финских лагерей для военнопленных и концлагерей на территории СССР и Европы. * {{YouTube|n_kTfvWTnww|Советские военнопленные|logo=1}} * {{cite web|url=http://www.kontakte-kontakty.de/russisch/kriegsgefangene.htm|title=Образ советского военнопленного в исторической памяти немецкого общества и в историографии ФРГ|author=Стратиевский Д.|date=2011|work=|accessdate=2013-02-21|description=[http://www.kontakte-kontakty.de Немецкое объединение, помогающее бывшим советским военнопленным и изучающее судьбы советских пленных]|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310165842/http://kontakte-kontakty.de/russisch/kriegsgefangene.htm|archivedate=2016-03-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310165842/http://kontakte-kontakty.de/russisch/kriegsgefangene.htm |date=2016-03-10 }} * Серия книг «[http://www.rosspen.su/ru/catalog/.list/id/58/ Человек на обочине войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207124210/http://www.rosspen.su/ru/catalog/.list/id/58/ |date=2020-02-07 }}» издательства РОССПЭН * [http://www.gendercide.org/case_soviet.html Case Study: Soviet Prisoners-of-War 1941-42] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Совет әсирҙәре]] dqiuey4cfhb3po5o15zpa1gqgw4bzec Веринг йәһүд зыяраты 0 174373 1296841 1249639 2026-05-14T01:42:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296841 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Веринг йәһүд зыяраты''' ({{Lang-de|Jüdischer Friedhof Währing}}, шулай уҡ ''Friedhof Israelitischer Währing'') — [[Австрия]]ның баш ҡалаһы [[Вена]] ҡалаһының Веринг районындағы [[Йәһүдтәр|йәһүд]] [[зыярат]]ы<ref>[https://wikimapia.org/28761678/ru/%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D0%B8%D1%89%D0%B5 Еврейское кладбище (Вена)]</ref>. Веналағы Йәһүд мәҙәниәте йәмғиәте ағзаларын ерләй торған урын булған ([[:de:Israelitische Kultusgemeinde Wien|Kultusgemeinde Wien Israelitische]]). == Тарихы == [[1784 йыл]]да зыярат асылғас, Вена йәһүдтәр ойошмаһының төп ҡәберлеге була. 1880 йылда уны ябып, нацистик идара итеү ваҡытында өлөшләтә емертелгәндән һуң, әлеге ваҡытта зыярат ябыҡ, кеше өсөн хәүеф тыуҙырып, емерек хәлгә килә. 2006 йылдан федераль һәм урындағы кимәлдәге сәйәсмәндәр, шулай уҡ эксперттар араһында зыяратты тергеҙеү тураһында фекер алышыуҙар алып барыла<ref>[https://derstandard.at/2737856/Gruene-forcieren-Erhalt-des-juedischen-Friedhofs-Wien-Waehring Grüne forcieren Erhalt des jüdischen Friedhofs Wien-Währing]</ref>. Зыяратта 30 000 самаһы кеше ерләнгән. Был ғаилә ҡәберлегенә һуңғы ерләү [[1911 йыл]]да була. Яҡынса 1900 йылда ябыҡ зыярат үҙәгендә йүкә аллеяһы ултыртыла. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында, зыярат хәүеф аҫтында булған саҡта, йәһүд аҡһаҡалдары Советы Вена Үҙәк зыяратының был өлөшөндә эксгумацияға һәм ерләүгә рөхсәт бирә. 2000-дән ашыу ҡәбер бомбанан һаҡланыу урыны төҙөү эштәре ваҡытында емертелә. Һуғыштан һуң зыярат Венаның йәһүд ойошмаһы общинаһына тапшырыла. == Зыярат композицияһы == Зыяратҡа ҡапҡа аша инеү урынында мәйеттең кәүҙәһен йәһүд йолаларына ярашлы әҙерләү өсөн ҡулланылған бина урынлашҡан — неоклассик архитектураһы өлгөһө булып торған Тума һәм Тахара урынлашҡан, ул Австрияның архитекторы Йозеф Корнхойзель тарафынан төҙөлә. Йүкә аллеяһы зыяраттың иҫке өлөшөн ерләү өсөн ҡулланылған аллеянан айыра. Некрополдың төньяҡ өлөшөндә уның сефард секцияһы бар. Төп аллея буйлап дин әһелдәренең ҡәберҙәре (коэн) урынлашҡан. '''Ҡәберлектәге билдәле шәхестәр:''' * Фон Арнштейн ғаиләһе — баронесса Фанни фон Арнштейн, һарай йәһүде Даниэль Ицигтың ҡыҙы. Фанни Арнштейн һөлдәһе, нацистар тарафынан ҡаҙып алынып, Веналағы тәбиғәт тәбиғәт фәндәре музейына «ғилми маҡсаттар» өсөн тапшырыла. Ошондай уҡ яҙмышҡа башҡа бер нисә ҡәбер дусар була; * Эпштейн ғаиләһе — сәнәғәтсе һәм банкир Густав фон Эпштейн туғандары, үҙе ул Венаның үҙәк зыяратының Израиль бүлексәһендә ерләнгән; * Кенигсвартер ғаиләһе — Австрия банкиры, Вена дини ойошмаһы президенты була. Шулай уҡ бында ерләнгән: * Блюм Роберт — 1848 йылғы март революцияһы ваҡытында сәйәсмән; * Соломон фон Мозенталь — драматург; * Эскелес, Бернхард фон — банкир; * Хофманнб Исаак — сауҙагәр; * Горовитц Лазарь — Вена төп йәһүд общинаһы раввины; * Маннхеймер Исаак — раввин; * Майнц Вертхаймбер 1777—1836) — толерант йәһүд. <center><gallery widths="220" heights="180" caption="Ҡәберлектәр"> Файл:Israelitischer Friedhof Währing September 2006 014.jpg|Фон Арнштейн һәм Эскелес Файл:Israelitischer Friedhof Währing September 2006 016.jpg|Кенигсвартер Файл:Juedischer Friedhof Waehring - Wertheimber.jpg|Вертхаймбер </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == ** [https://web.archive.org/web/20190528032553/https://waehringer-friedhof.at/ Сайт некрополя] ** [https://www.vienna.at/news/wien/bezirk/waehring/18-bezirk/artikel/juedischer-friedhof-gerettet/cn/news-20070112-02572523 Jüdischer Friedhof gerettet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026010702/https://www.vienna.at/news/wien/bezirk/waehring/18-bezirk/artikel/juedischer-friedhof-gerettet/cn/news-20070112-02572523 |date=2021-10-26 }} ** [https://www.migdal.org.ua/history/4316/print Еврейская Вена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026010702/https://www.migdal.org.ua/history/4316/print |date=2021-10-26 }} [[Категория:1784 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса зыяраттар]] 81zuhfekymr5jdanc9nzizn1ftodow9 Бикбов Ғәйнулла Латип улы 0 177835 1296776 1191017 2026-05-13T15:34:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296776 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Бикбов}} '''Бикбов Ғәйнулла Латип улы''' ([[1889 йыл]] — [[10 июль]] [[1938 йыл]]) — СССР хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре<ref name="Гайнулла Латыпович Бикбов">[https://www.geni.com/people/%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%B2/6000000052546430191#:~:text=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%B2%20%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%8F%20%D0%B2,%D0%90%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%2013%20%D0%B0%D0%B2%D0%B3%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%201937%20%D0%B3 Гайнулла Латыпович Бикбов]</ref>. == Биографияһы == Ғәйнулла Латип улы Бикбов [[1889 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]]нда тыуған. [[1905]]—[[1907 йыл]]дарҙа тыуған ауылындағы урыҫ-башҡорт мәктәбе уҡыусыһы. 1907—1910 йылдарҙа — ауыл йәмғиәте писары булып эшләй. [[1910]]—[[1917 йыл]]дарҙа — хәрби хеҙмәткәр. [[1917]]—[[1918 йыл]]дарҙа — Амударья флотилияһының эштәр башҡарыусыһы. [[1918 йыл]]дың май-октябрендә ремонт оҫтаханаһының иҫәпсеһе. [[1918 йыл]]дың октябрь-декабрь айҙарында — улус земство идарадығы рәйесе. 1918 йылдың декабренән 1919 йылдың майына тиклем — улус башҡарма комитеты ағзаһы. [[1919 йыл]]дың майы-июле — улус земство идаралығы рәйесе. [[1919 йыл]]дың июль-сентябре — улус башҡарма комитеты секретары. [[1919 йыл]]дың сентябрь-декабре — [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының]] [[Үҫәргән кантоны]] революцион комитеты секретары. [[1919 йыл]]дың декабренән — [[1921 йыл]]дың майы — Башҡорт АССР-ының Үҫәргән кантоны башҡарма комитетының финанс бүлеге мөдире. [[1921 йыл]]дың майы — [[1922 йыл]]дың феврале — Башҡорт АССР-ының Үҫәргән кантоны совет халыҡ хужалығы рәйесе. [[1922 йыл]]дың февраль-ноябрендә — Башҡорт АССР-ының Үҫәргән кантон башҡарма комитеты рәйесе. [[1922 йыл]]дың ноябре — [[1924 йыл]] — БАССР-ҙың [[Йылайыр кантоны]] башҡарма комитетының аслыҡ эҙемтәләрен бөтөрөү комиссияһы рәйесе. [[1924 йыл]] — [[1925 йыл]]дың майы — [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] рәйесе урынбаҫары. [[1925 йыл]]дың майы — [[1929 йыл]]дың майы — БАССР-ҙың Йылайыр кантон башҡарма комитеты рәйесе, Йылайыр орлоҡ совхозын булдырыу инициаторы һәм төп ойоштороусыһы. [[1929 йыл]]дың майы — [[1930 йыл]]дың апреле — Йылайыр орлоҡ совхозы директоры урынбаҫары. [[1930 йыл]]дың апреле — [[1931 йыл]]дың апреле — Тамъян-Ҡатай тоҡомсолоҡ совхозының директоры урыбаҫары. [[1931 йыл]]дың апреле — [[1932 йыл]]дың марты — Көйөргәҙе ит совхозы директоры. [[1932 йыл]]дың марты — [[1935 йыл]] — Башҡорт һөт һәм ит тресы директоры урынбаҫары. [[1935]]—[[1937 йыл]]дарҙа — [[Өфө]] ҡала аҙыҡ-түлек тресының Ҡала яны хужалығы мөдире<ref>[http://urgaza.ru/persons/171/1391/ Бикбов Гайнулла]</ref>. [[1937 йыл]]дың 13 авгусында репрессияға дусар ителә. [[1938 йыл]]дың 10 июлендә атып үлтерелә. 1957 йылдың авгусында аҡлана<ref>[https://ru.openlist.wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%B2_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1889) Открытый список]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Список от 3 февраля 1938г. [Башкирская АССР] - 1-я категория - РГАСПИ, ф.17, оп.171, дело 414, лист 299 * 7-й фонд ЦА ФСБ. Дата сессии ВК ВС: 10.07.1938. Дата расстрела: 10.07.1938 == Әҙәбиәт == * Жертвы политического террора в СССР, 4-ое издание * Книга памяти Республики Башкортостан<ref name="Гайнулла Латыпович Бикбов"/> == Һылтанмалар == * [http://urgaza.ru/persons/171/1391/ Бикбов Гайнулла] * [https://www.geni.com/people/%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%B2/6000000052546430191#:~:text=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%B2%20%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%8F%20%D0%B2,%D0%90%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%2013%20%D0%B0%D0%B2%D0%B3%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%201937%20%D0%B3 Гайнулла Латыпович Бикбов] * [https://ru.openlist.wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%B2_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1889) Открытый список] * [https://stalin.memo.ru/persons/p23061/ БИКБОВ Гайнулла Латыпович]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Шәхестәр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] hhgqhg3pmmmgclt4wpeath1chiy6ibe Бровкина Алевтина Фёдоровна 0 179696 1296819 1281910 2026-05-13T19:27:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296819 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бровкина Алевтина Федоровна (Дадонова)''' ([[30 июнь]] [[1930 йыл]], [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй табип-офтальмологы, Рәсәй онкоофтальмология мәктәбенә нигеҙ һалыусы, медицина фәне докторы (1970). [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты (1984), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Премияһы<ref name="RAN">[http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=fdc9e728-23de-4f86-aa31-d2cb89ebf9ea Юбилей академика Бровкиной Алевтины Федоровны. Сайт РАН]</ref> (2002) лауреаты, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы (2004)<ref name="RAN" /> , РФА академигы (2013)<ref name="RAN" />, балалар офтальмологияһы һәм орбиталь патология курсы менән Рәсәй дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының<ref>Лескова Н. Академик А. Ф. Бровкина: «Фантазеры вырастают из почемучек» (Интервью) // Медбук.ру. 2019. 8 июля.</ref> офтальмология кафедраһы<ref>Кафедра офтальмологии РМАНПО</ref> профессоры<ref name="medbook">[https://medbook.ru/news/36816 Лескова Н. Академик А. Ф. Бровкина: «Фантазеры вырастают из почемучек» (Интервью)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027181033/https://medbook.ru/news/36816 |date=2021-10-27 }} // Медбук.ру. 2019. 8 июля.</ref>. == Биографияһы == Алевтина Федоровна Бровкина 1930 йылдың 30 июнендә Мәскәүҙә тыуған. Бала сағы партия хеҙмәткәре булған атаһы уҡыған [[Ленинград]]та үтә<ref name="april"/>. Һуғыш осоронда әсәһе менән [[Ҡаҙағстан]]да эвакуацияла була, тәүҙә Семипалатинск ҡалаһында, һуңынан [[Алматы]]ла<ref name="april" />. 1943 йылдан 1948 йылға тиклем [[Силәбе]]лә йәшәй, бында атаһы партия өлкә комитетының икенсе секретары булып эшләй<ref name="april" />. Силәбенең 1-се мәктәбен тамамлай<ref name="april"/>. 1954 йылда [[И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университеты|Ленин орденлы Беренсе Мәскәү медицина институтының (1-се МОЛМИ)]] дауалау факультетынан һуң терапия буйынса интернатураға уҡырға инә.<ref name="april">[http://aprilpublish.ru/interwju/akademik-ran-a-f-brovkina-moj-zhiznennyj-deviz-prorvyomsya.html Бруштейн Л. Академик РАН А. Ф. Бровкина: Мой жизненый девиз: «Прорвёмся!» (интервью) // "Поле зрения. 2018. № 2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612143609/http://aprilpublish.ru/interwju/akademik-ran-a-f-brovkina-moj-zhiznennyj-deviz-prorvyomsya.html |date=2018-06-12 }}</ref>. [[Брянск]] өлкә күҙ дауаханаһында табип-офтальмолог булып эшләй<ref name="april"/> артабан Мәскәү 36-сы клиник дауаханала офтальмолог булып эшләй<ref name="april" /><ref name="medbook"/>. Мәскәү күҙ клиник дауаханаһында ординатура тамамлай<ref name="april"/> , һәм шунда офтальмолог булып эшкә тороп ҡала. 1965 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref>Бровкина А. Ф. Клинико-рентгенологические особенности опухолей орбиты и роль антиографии в их распознавании [Текст]: Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата мед. наук / Центр. ин-т усовершенствования врачей. — Москва: [б. и.], 1964. — 13 с.</ref>. [[1970 йыл]]да докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref name="april"/>. 1980 йылда профессор дәрәжәһен ала. 1970 йылдан 2004 йылға тиклем Гельмгольц исемендәге Мәскәү күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, бында өлкән ғилми хеҙмәткәрҙән алып офтальмоонкология хеҙмәте етәксеһенә тиклем юл үтә, һәм 1976 йылда илдә беренсе офтальмоонкология һәм радиология ғилми-клиник бүлеген ойоштора<ref>[http://helmholtzeyeinstitute.ru/about/podrazdeleniya-instituta/otdel-oftalmoonkologii-i-radiologii/istoriya-otdela Отдел офтальмоонкологии и радиологии. А. Ф. Бровкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627200334/http://helmholtzeyeinstitute.ru/about/podrazdeleniya-instituta/otdel-oftalmoonkologii-i-radiologii/istoriya-otdela |date=2017-06-27 }}</ref>, ул ауыр патологияны иртә диагностикалау һәм дауалау ысулдарын эшләу менән шөғөлләнә<ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f0/%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0-1999-08.pdf Т. Нефедова. Московский научно-исследовательский институт глазных болезней им. Гельмгольца // Больница. 1999. № 8. С. 7-8.]</ref> шулай уҡ бөтә ил буйынса 12 төбәк үҙәктәренең эшен координациялай. 2003 йылдан алып А. Ф. Бровкина етәкләгән ҡала офтальмоонкология үҙәге Мамонов тыҡрығында Мәскәү Күҙ Клиник Дауаханаһында урынлашҡан, ул өҙлөкһөҙ һөнәри белем биреүҙең Рәсәй медицина академияһының ғилми-педагогик һәм дауалау базаһы булып тора<ref>[https://botkinmoscow.ru/info/otdel/oftalmologicheskaya-sluzhba/ Сайт «ГКБ им. С. П. Боткина ДЗ г. Москвы» Филиал № 1 «Офтальмологический стационар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180407065445/http://botkinmoscow.ru/info/otdel/oftalmologicheskaya-sluzhba/ |date=2018-04-07 }}</ref><ref>[http://ktovmedicine.ru/2011/3/oftalmologicheskaya-kb-g-moskvy-glavnoe-dlya-nas-pomoch-bolnomu-cheloveku.html Злаказова Н. Офтальмологическая КБ г. Москвы: главное для нас — помочь больному человеку (интервью с главным врачом клиники Е. Гришиной // Кто есть Кто в медицине. 2011. № 3(53)]</ref>. Дипломдан һуң белем биреү Рәсәй медицина академияһының балалар офтальмологияһы һәм орбиталь патология курсы менән офтальмология кафедраһы профессоры булып эшләй<ref name="автоссылка1">[https://rmapo.ru/surgery/117-kafedra-oftalmologii.html Кафедра офтальмологии РМАНПО]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==== Ғаиләһе ==== Ире — Нестеров Аркадий Павлович<ref name="april"/> (1923—2009), табип-офтальмолог, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре<ref name="medbook"/>. == Фәнни эшмәкәрлеге == А. Ф. Бровкина 420-нән ашыу ғилми эш авторы<ref name="RAN"/>, шуларҙан медицина вуздары өсөн 18 китап<ref name="RAN" />, монография һәм дәреслек. Уның етәкселеге аҫтында офтальонкология һәм орбиталь патология буйынса 40 кандидатлыҡ һәм 11 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана<ref name="ko">[https://www.rmj.ru/articles/oftalmologiya/K_yubileyu_AF_Brovkinoy/ К юбилею А. Ф. Бровкиной] // Клиническая Офтальмология. 2020. № 3, С. 116—116</ref>. Офтальмоонкология өлкәһендә 40-тан ашыу уйлап табыуға патент авторы<ref name="ko" />. === Наградалары һәм ҡаҙаныштары === * [[СССР Дәүләт премияһы]] (1984), * РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре<ref name="RAN" /> (24.09.1991) — ''фәнни-педагогик эшмәкәрлектә ҡаҙаныштары өсөн''<ref>Указ Президента РСФСР от 24 сентября 1991 года "О присвоении почётного звания «Заслуженный деятель науки РСФСР»</ref>, * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]]<ref name="RAN" />, * Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы<ref name="RAN" /> (2002), * Офтальмология өлкәһендә ҡаҙаныштары өсөн Рәсәй Медицина фәндәре академияһының Академик М. И. Авербах исемендәге премия<ref>К юбилею А. Ф. Бровкиной // Клиническая Офтальмология. 2020. № 3, С. 116—116</ref> * Әзербайжан Республикаһы Президентының Почётлы дипломы (30.06.2020) — [[Әзербайжан Республикаһы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] араһында фәнни бәйләнештәрҙе нығытыуҙа ҡаҙаныштары өсөн<ref>Распоряжение Президента Азербайджанской Республики o награждении А. Ф. Бровкиной «Почётным дипломом Президента Азербайджанской Республики»</ref>. === Һөнәри йәмғиәттәрҙә ағзалығы === * Дөйөм Рәсәй табип-офтальмологтары ассоциацияһының президиумы ағзаһы<ref>{{Cite web|url=http://avo-portal.ru/law/item/102-%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0|title=Бровкина Алевтина Федоровна на сайте Ассоциации врачей-офтальмологов|accessdate=2018-06-09|archivedate=2019-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190615101200/http://avo-portal.ru/law/item/102-%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190615101200/http://avo-portal.ru/law/item/102-%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |date=2019-06-15 }}</ref>, * Офтальмологтарҙың Мәскәү ғилми йәмғиәте ағзаһы, * Бер нисә профессиональ журналдар редколлегияһы ағзаһы. === Һайланма хеҙмәттәре === * Бровкина А. Ф. Новообразования орбиты. — Москва: Медицина, 1974. — 256 с. * {{Мәҡәлә|автор=Деденков А. Н., Бровкина А. Ф., Зарубей Г. Д.|том=|archiveurl=|ref=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|страницы=73—75|номер=4|выпуск=|заглавие=Результаты бетатерапии меланом хориоидеи|год=1980|издательство=|место=|тип=|издание=[[Медицинская радиология (журнал)|Медицинская радиология]]|автор издания=|ответственный=|язык=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}} * Опухоли и опухолеподобные заболевания органа зрения: Материалы всесоюз. конф., Таллинн, 18-20 апр. 1989 г. / [Редкол.: А. Ф. Бровкина (отв. ред.) и др.]. — М.: Б. и., 1990. — 191 с. * Дифференциальный диагноз заболеваний и травматических повреждений орбиты с помощью компьютерной томографии: Метод. рекомендации / М-во здравоохранения РСФСР; [Сост. А. Ф. Бровкина, В. В. Вальский]. — М.: Б. и., 1991. — 12 с. * Бровкина А. Ф. Болезни орбиты. — М. : Медицина, 1993. — 238 с.; ISBN 5-225-01964-1. * Офтальмоонкология / Под ред. А. Ф. Бровкиной. — М.: Медицина, 2002. — 420 c.; ISBN 5-225-04157-4. * 190 лет. Московская глазная больница: основана 26 января 1826 года : сборник научных трудов / ГБУЗ ГКБ им. С. П. Боткина ДЗМ, Фил. № 1 «Офтальмологическая клиника», ГБОУ ДПО Российская мед. акад. постдипломного образования, Каф. офтальмологии; [отв. ред. А. Ф. Бровкина]. — Москва: Апрель, 2016. — 447 с.; ISBN 978-5-905212-61-1 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} [[Категория:1-се Мәскәү дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:XXI быуат күҙ табиптары]] [[Категория:XX быуат күҙ табиптары]] [[Категория:Рәсәй күҙ табиптары]] [[Категория:СССР күҙ табиптары]] [[Категория:Алфавит буйынса күҙ табиптары]] [[Категория:Алфавит буйынса медиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XXI быуат медиктары]] [[Категория:XX быуат медиктары]] [[Категория:Рәсәй медиктары]] [[Категория:СССР медиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1930 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 июндә тыуғандар]] tifpjshqz1ziyi10uplkdipajkvva7a Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы 0 182380 1296858 1284099 2026-05-14T05:12:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296858 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель|Имя=Салауат Мөҙәрис улы Вәлиев|Изображение=Салават.jpg|Дата рождения=12.06.1980|Место рождения=[[Лағыр]], [[Салауат районы]], [[Башҡорт АССР-ы]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[СССР]]|Профессия=[[актёр]]|Театр=[[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]]|Награды=[[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] ([[2022]])|Гражданство={{Флагификация|СССР}}<br> {{Флагификация|Россия}}}} '''Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы''' ({{ВД-Преамбула}}) — актёр, [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] артисы, [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2022). == Биографияһы == Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы 1980 йылдың 12 июлендә [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Лағыр]] ауылында тыуа. [[Лағыр урта мәктәбе|Урта мәктәп]]те тамамлағандан һуң, [[Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]на уҡырға инә (1997), Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре [[Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы|Фәрдүнә Ҡасимова]] төркөмөндә белем ала. Төркөм Сибай ҡалаһының [[Сулпан (балалар театры)|«Сулпан» балалар театры]] өсөн махсус тупланған курс була. 2001 йылда юғары уҡыу йортоноң тетар бүлеген уңышлы тамамлап, хеҙмәт юлын Сибайҙа башлай. 2008 йылдан бөгөнгә тиклем [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] артисы<ref>[https://sibaidramteatr.ru/category/artists/ Артисты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119185432/https://sibaidramteatr.ru/category/artists/ |date=2022-01-19 }}</ref><ref name="Салауат">[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-09-24/min-u-a-hyyanat-itm-yem-2520021 Мин уға хыянат итмәйем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220326063719/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-09-24/min-u-a-hyyanat-itm-yem-2520021 |date=2022-03-26 }}</ref>. == Ролдәре == * Хәлил — [[Миңнуллин Туфан Абдулла улы|Туфан Миңнуллин]], «Һөйәркә» * Нурғәзиз — Туфан Миңнуллин, «Диуана» * Дәүләтбай — [[Мостай Кәрим]], «Ҡыҙ урлау» * Зөлфәт — Айгөл Әхмәтғәлиева, «Ул бит кисә ине» * Әбүзәр — Аяз Ғиләжев, «Ҡар аҫтында ҡайнар шишмә» * Ҡылысбай — [[Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы|Арыҫлан Мөбәрәков]], «Бисәкәй» * Ғәббәс — [[Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы|Лира Яҡшыбаева]], «Әүлиә» һ.б.<ref name="Салауат" /> == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == Сибай башҡорт дәүләт драма театрының профсоюз ойошмаһы рәйесе<ref name="Салауат" />. == Ғаиләһе == Өйләнгән, хәләл ефете менән ҡыҙ һәм ул үҫтерә<ref name="Салауат" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-24/v-ufe-sostoyalas-tseremoniya-vrucheniya-gosudarstvennyh-nagrad-deyatelyam-kultury-i-iskusstva-2741535 В Уфе состоялась церемония вручения государственных наград деятелям культуры и искусства]</ref>. * Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Рәсәй һөнәри берлеге Башҡортостан Республикаһы ойошмаһының Маҡтау ҡағыҙы (2021). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2021-09-24/min-u-a-hyyanat-itm-yem-2520021 Мин уға хыянат итмәйем]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-24/v-ufe-sostoyalas-tseremoniya-vrucheniya-gosudarstvennyh-nagrad-deyatelyam-kultury-i-iskusstva-2741535 В Уфе состоялась церемония вручения государственных наград деятелям культуры и искусства] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Лағыр урта мәктәбен тамамлаусылар]] ahj8kd8mgvrl7qmtaggzmeyoscazx43 Бродский Виктор Леонидович 0 182742 1296820 1182376 2026-05-13T19:30:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296820 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бродский Виктор Леонидович''' (1903—1958) — инженер-конструктор, [[караптар эшләү]]се, төҙөлөп бөтөү этабында «Киров» крейсерының баш төҙөүсеһе == Биографияһы == Виктор Леонидович Бродский [[1903 йыл]]дың [[7 сентябрь|7 сентябрендә]] [[Полтава]]ла тыуа. 1920 йылда коммерция училищеһын тамамлай һәм Одесса политехник институтына инә. Уҡыуҙы махсус тәғәйенләнештәге коммунистик бригадала инструктор, эшсе-крәҫтиән инспекцияһында таратыусы булып алып бара. 1923 йылда [[Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты|Ленинград политехник институты]]ның караптар төҙөү факультетына күсенә, шул уҡ ваҡытта Балтика караптар төҙөү заводында эшләй. 1930 йылда институтты тамамлағандан һуң, Балтика заводының проект бюроһын етәкләй, корпус цехы начальнигы була. 1934—1935 йылдарҙа крейсерҙар проектлау тәжрибәһен алыу өсөн [[Италия]]ға командировакаға ебәрелә. 1937 йылда карапты һыуға төшөргәндән һәм беренсе һынауҙар ваҡытында асыҡланған етешһеҙлектәрҙән һуң «Киров» крейсерының төҙөлөп бөтөү этабында баш төҙөүсе. 1937 йылдың 12 майында ҡулға алына. 1938 йылдың 3 мартында Енәйәт Кодексының 58-6-сы статьяһы буйынса 20 йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм ителә. Төрмәлә ултырып, төрлө проект-конструкторлыҡ бюроларында эшләй. 1938—1939 йылдарҙа «Болшево» махсус техник бюроһының конструкторҙар төркөмө менән етәкселек итә, 1939—1941 йылдарҙа - «Кресты» айырым техник бюроһының конструкторҙар төркөмө етәксеһе, 1941—1942 йылдарҙа [[:ru:Зеленодольск|Зеленодольсктағы]] 340-сы заводтың проект бүлеге етәксеһе була. 1942—1945 йылдарҙа, тотҡон булараҡ, Молотовскиҙа 402-се заводта баш төҙөүсе һәм суднолар ремонтлау бүлеге начальнигы булып эшләй, унда Америка һәм инглиз судноларын ремонтлау менән етәкселек итә<ref>{{Cite web|url=http://yagrinlag.nordlib.ru/index.php?page=%D3zniki_spjectjurmi|title=«Золотая клетка» Ягринлага или «Спецбюро» НКВД}}</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң караптар төҙөү төркөмөнөң етәксеһе булып эшләй һәм ОКБ-172 («Крест») проектының етәксеһе була. 1949 йылдан алып — корпус бүлеге етәксеһе, [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] Судно төҙөү сәнәғәте министрлығының 5-се заводында Махсус конструкторлыҡ бюроһында -5 баш конструктор вазифаһын башҡара. 1951 йылдан [[Красноярск крайы]]нда һөргөндә була. Йәнәсәй районында юл мастеры, Маклаковола урман заводы цехы начальнигы була. 1955 йылда аҡлана һәм иреккә сыға. Ленинградҡа ҡайта. 1-се Үҙәк конструкторлыҡ бюроһында (п/я 70) инженер булып эшләй, ә һуңынан Үҙәк конструкторҙар бюроһында промыслалар флоты өсөн судноларҙы проектлау буйынса әйҙәүсе конструктор. [[1958 йыл]]дың [[6 февраль|6 февралендә]] вафат була. [[Санкт-Петербург]]та Красненькое зыяратында ерләнә. == Библиография == * ''Бродский В. Л.'' «Новый метод прогрессивных испытаний судовых механизмов» (1927), * ''Бродский В. Л.'' «Исследования по спуску судов» (1929), * ''Бродский В. Л.'' «Опыт строительства крейсеров в Италии» (1937). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Мелуа А. И.'' Инженеры Санкт-Петербурга : Энциклопедия. Издательство: Издательство Международного фонда истории науки, 1996 г. ISBN 5-86050-081-5. * ''Жук В. И.'' Разработки ОКБ-172 // Вестник «Мемориала». 2001. Вып. 6. С. 54-59; * ''Крук Н. С.'' Орудия победы // Вестник «Мемориала». 2001. Вып. 6. С. 46-54. == Һылтанмалар == * [http://www.memorial.krsk.ru/martirol/bri_bro.htm Мартиролог. Бродский В. Л.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222003228/http://www.memorial.krsk.ru/martirol/bri_bro.htm |date=2014-02-22 }} * [http://persons-info.com/persons/BRODSKII_Viktor_Leonidovich/59779 БРОДСКИЙ Виктор Леонидович]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304101635/http://persons-info.com/persons/BRODSKII_Viktor_Leonidovich/59779 |date=2016-03-04 }} * [http://lists.memo.ru/d5/f288.htm Списки жертв сталинских репрессий]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114338/http://lists.memo.ru/d5/f288.htm |date=2016-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20140625044137/http://rosgenea.ru/?alf=2 Центр генеалогических исследований] * [https://web.archive.org/web/20130807124729/http://r-g-d.org/B/brodsky.htm Российское генеалогическое древо] * [http://www.gazetakoroleva.ru/pdf2013/04704.pdf Болшевская шарашка]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка) * [https://archive.is/20140506113949/russianarms.mybb.ru/viewtopic.php?id=1666 Артиллерийское Особое техническое бюро — ОТБ НКВД СССР] * [https://arch2.iofe.center/person/6168 Биографические материалы]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в электронном архиве Фонда Иофе [[Категория:Санкт-Петербург политехник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙың уйлап табыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса уйлап табыусылар]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1903 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 сентябрҙә тыуғандар]] ds5juqcrntcqyo80vk0raqm8pnc1n08 Бильжо Андрей Георгиевич 0 183419 1296783 1282363 2026-05-13T16:11:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296783 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Andrew_Bilzho_in_Buryatia_05.jpg|мини|450x450пкс|Андрей Бильжо Улан-Удэла. 2012 йыл сентябрь]] {{Listen|Имя_файла=Andrej Bil'zho voice.oga|Название=Запись голоса А.Г. Бильжо|Описание=Из интервью «[[Эхо Москвы]]»<br>29 апреля 2012|float=}} '''Андрей Георгиевич Бильжо''' ([[26 июнь]] [[1953 йыл]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] рәссам-карикатурасыһы, рәссам, юморист. Һөнәре буйынса табип-психиатр. Шулай уҡ китапҡа иллюстрациялар эшләү, авторлыҡ китабы, анимация, интерьер дизайны өлкәһендә эшләй. «Магазин» журналының баш рәссамы. Рәсәй рәссамдар союзы һәм Рәсәй дизайнерҙар союзы ағзаһы<ref name="agd">[http://agd.imadesign.ru/327/569/531 Академики / Бильжо Андрей Георгиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227073743/http://agd.imadesign.ru/327/569/531 |date=2013-12-27 }}</ref>. График дизайн академияһы академигы. Рәсәй художество академияһының почетлы ағзаһы<ref name="rah">[http://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/?b=Б&PAGEN_1=4 Российская академия художеств / Члены Академии / Б] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624182820/https://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/?b=%D0%91&PAGEN_1=4 |date=2021-06-24 }}</ref>, ресторатор, «Петрович» ресторан-клубына нигеҙ һалыусы, эшҡыуар, Мәскәүҙә һәм башҡа ҡалаларҙа ресторандар селтәре концепцияһы авторы. == Биографияһы == 1953 йылдың 26 июнендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған. Атаһы — урыҫ, әсәһе — йәһүд. Уның атаһы Георгий Викторович Бильжо инженер була. Әсәһе, Розина Александра Абрамовна, эшсе йәштәр мәктәбендә физика уҡыта, артабан урта мәктәптә уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. В. И. Ленин исемендәге Пионерҙар һарайы ҡарамағындағы Мәскәү художество мәктәбендә уҡый. 1976 йылда 2-се Мәскәү медицина институтын «психиатрия» һөнәре буйынса тамамлай. Уҡыу ваҡытында карикатура һәм графика менән мауыға башлай. Институтты тамамлағандан һуң һыу транспорты гигиенаһының ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, һуңынан бер нисә йыл төрлө караптарҙа карап табибы булып эшләй. Ординатураны тамамлай, үҫмерҙәр шизофренияһы проблемалары буйынса диссертация яҡлай, медицина фәндәре кандидаты була. Ун йыл дауамында төрлө психиатрия дауаханаларында һәм СССР Медицина фәндәре академияһының психиатрия институтында психиатр булып эшләй. Бала сағында уҡ һүрәт төшөрөү менән мауыға башлай. Тәүҙә графика менән шөғөлләнә. 1975 йылдан «Московский комсомолец», «Литературная газета», «Собеседник» һәм башҡа ваҡытлы матбуғатта карикатурасы булараҡ баҫыла башлай. 1989 йылдан һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә. Ун биш йыл «Коммерсантъ» нәшриәтендә төп рәссам-карикатурасы булып эшләй. Нәҡ ошо ваҡытта уның билдәле «Петрович» персонажы барлыҡҡа килә, уның арҡаһында Бильжо рәссам-карикатурасы булараҡ билдәлелек ала. 1996 йылдан телевидениела эшләй. Леонид Якубовичтың РТР-ҙағы «Аҙна анализдары» программаһының сценарисы була. Виктор Шендеровичтың «Итого» (НТВ һәм ТВ-6) каналының телепрограммаһында ҡатнашып, айырыуса ҙур популярлыҡ яулай, унда «Н ҡалаһының бәләкәй психиатрия дауаханаһында» үҙенең эшенән тарихтар һөйләүсе табип-мейе белгесе булараҡ сығыш яһай. Һуңыраҡ Шендеровичтың тағы бер «Бесплатный сыр» (ТВС) программаһында ҡатнаша, унда ҡулдан төшөрөлгән «Петрович» йәнһүрәте күрһәтелә. Бынан тыш, Петрович тураһында Бильжо үҙе ижад иткән анимацион сериал ORT һәм NTV каналдары аша күрһәтелә<ref>{{cite web|url=http://www.sostav.ru/news/2004/03/05/promo1-1/|title=Выбирайте "Собачью жизнь"|publisher=[[Sostav.ru]]|date=2004-03-05}}</ref>.. Шулай уҡ китап иллюстрацияһы, автор китабы, анимация, интерьер дизайны өлкәһендә эшләй. 15 йылдан ашыу «Известия» гәзитендә эшләй, унда автор рубрикаһын алып бара һәм аҙна һайын үҙенең яңы карикатураларын баҫтырып сығара. 2005 йылдан гәзиттең төп рәссамы. Гәзитте 2010 йылдың йәйендә, мөхәррирҙәр уның карикатураларын баҫтырыуҙан баш тартҡандан һуң ҡалдыра<ref>[[NEWSru.com]]: ''[http://www.newsru.com/russia/02jul2010/bilzho.html «„Мозговед“ Бильжо со скандалом покинул „Известия“, где работал более 15 лет»]''. 2.07.2010</ref>. «Саквояж СВ» журналының колумнисы була. Төрлө реклама агентлыҡтары менән хеҙмәттәшлек итә. 2007 йылда Google интернет селтәрендә Андрей Бильжо һүрәттәре нигеҙендә визуаль реклама кампанияһын башлай. 2007—2008 йылдарҙа 5-се каналда «Әрнеүле һорау» программаһын алып бара. Рәсәй рәссамдар союзы һәм Рәсәй дизайнерҙар союзы ағзаһы. График дизайн академияһы академигы<ref name="agd" />, 1999 йылдан (2007 йылдан — вице-президенты) Рәсәй сәнғәт академияһының почетлы ағзаһы<ref name="rah" />. Бер нисә профессиональ премиялар лауреаты була. Китаптар авторы булараҡ тәүге тапҡыр 2001 йылда сығыш яһай. Бильжо филологтар Мария Голованивская һәм Анна Левичкина, шулай уҡ график дизайнер Ирина Тарханова менән бергә балаларҙы «Алфавит» уҡырға өйрәтеү өсөн иллюстрациялы китап-әлифба әҙерләй һәм сығара. 2010 йылда АСТ нәшриәтендә уның «Заметки пассажира. 24 вагона с комментариями и рисунками автора» китабы баҫылып сыға. Унда рәссамдың «Саквояж СВ» журналы өсөн яҙған һәм иллюстрациялаған тарихтары тупланған. Бильжо үҙе әйтеүенсә, был китапта «[…] һүрәт төшөрөү һәләтенең өсөнсө вариантын күрһәтә. Был китапта уны танырға мөмкинлек биргән карикатуралар күпкә аҙыраҡ»<ref>Юлия Коваль-Молодцова: [http://www.ozon.ru/context/detail/id/5438055/ ''«Андрей Бильжо: „В интернете люди слышат только себя“»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100903023857/http://www.ozon.ru/context/detail/id/5438055/ |date=2010-09-03 }}. OZON.ru, август 2010</ref>. 2020 йылда Эксмо нәшриәтендә «Андрей Бильчжоның иллюстрациялары менән интеллектуаль хулиганлыҡ» сериалында яңы китабы сыға. Был юмористик хикәйәләр йыйынтығы, уның нигеҙен урыҫ халыҡ һәм сит ил әкиәттәренең хәҙерге заманға ҡарата интерпретацияланған сюжеттары тәшкил итә. 2020 йылдың сентябрендә «Белоруссияла ҡаршылыҡтар» акцияһын хуплау хатына ҡул ҡуя<ref>Юлия Коваль-Молодцова: [http://www.ozon.ru/context/detail/id/5438055/ ''«Андрей Бильжо: „В интернете люди слышат только себя“»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100903023857/http://www.ozon.ru/context/detail/id/5438055/ |date=2010-09-03 }}. OZON.ru, август 2010</ref>. == Тәнҡит == 2016 йылдың декабрендә Бильжо үҙенең баҫмаһы менән ыҙғыш тыуҙыра, унда ул, белеме буйынса психиатр булараҡ, П. П. Кащенко исемендәге дауахана архивында ауырыу тарихын уҡыуын һәм Зоя Космодемянская шизофрения менән яфаланған тигән һығымтаға килеүен, ә уның үлем алдындағы батырлығы ул киткән мутизм менән кататоник ступор менән аңлатыла тип белдерә. Хәрби тарихсы Александр Дюков билдәләүенсә, Бильжоның белдереүе рәнйеткес кенә түгел, ә ялған: Космодемянская бер ҡасан да Кащенко госпиталендә дауаланмаған, ә уның берҙән-бер ауырыу тарихы Боткин госпитале менән бәйле, унда архивтар 25 йылдан да артыҡ һаҡланмай, шуға күрә Бильжо бер нисек тә был документтарҙы ала алмаған<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/opinions/38959|title=Диагноз недели с доктором Бильжо: Мединский никакой не историк, а 29-й панфиловец и есть|date=2016-12-09|publisher=The Insider|lang=ru|accessdate=2019-02-15}}</ref><ref>{{Статья|автор=|заглавие=ЗОЯ, БИЛЬЖО И ВОЙНА СПРАВОК|ссылка=https://www.ridus.ru/news/240506|язык=|издание=Ридус|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/society/history/diagnoz_doktora_bilzho_chem_bolela_zoya_kosmodemyanskaya|title=Диагноз доктора Бильжо. Чем болела Зоя Космодемьянская?|author=Андрей Сидорчик|publisher=www.aif.ru|accessdate=2018-03-09}}</ref><ref name="vz">{{cite web|title=Бильжо заявил, что в его статье не говорится ничего плохого о трагедии Космодемьянской. Он лишь хотел показать, что в войне участвовали и взрослые, и девочки, и душевнобольные.|url=https://www.vz.ru/news/2016/12/19/850315.html|date=2016-12-19|publisher=www.vz.ru|accessdate=2016-12-31|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/12/13/bilzho/|title=Бильжо ответил на критику из-за колонки о шизофрении Зои Космодемьянской|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2019-02-15|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2016/12/16/669993-bilzho-kosmodemyanskoi|title=«Бессмертный полк России» пожаловался в прокуратуру на статью Бильжо о Зое Космодемьянской|author=Ведомости|date=2016-12-16|publisher=www.vedomosti.ru|accessdate=2019-02-15}}</ref><ref>{{Cite news|title=Где закон, защищающий защитников Родины?|author=Наталья Горяйнова|url=https://www.regnum.ru/news/2232173.html|work=REGNUM|date=2017-01-28}}</ref>. == Бизнес == «Петрович» клуб-ресторандар идеяһы авторы. Беренсе рестораны [[Мәскәү]]ҙә 1997 йылда асыла, һуңынан Бильжо үҙенең партнерҙары менән [[Прага]]ла һәм [[Киев]]та ошондай уҡ учреждениелар аса. 2007 йылда [[Санкт-Петербург]]та «Петрович» барлыҡҡа килә. «Петрович» — рус һәм совет аш-һыуы буйынса махсуслашҡан, бина 1970-се йылдар стилендә биҙәлгән, инеү клуб карталары буйынса<ref>«Газета. СПб»: [http://www.gazeta.spb.ru/11416-0/ ''«На Тамбовской улице откроется ресторан „Петрович“»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210011356/http://www.gazeta.spb.ru/11416-0/ |date=2008-02-10 }} 20.11.2007</ref>. «Петрович» ресторан булараҡ ҡына түгел, ә бай һәм ижади кешеләр өсөн тәғәйенләнгән кисәләр һәм күргәҙмә-акциялар программаһы менән клуб булараҡ та үҙен күрһәтә. Бильжо үҙе аңлатыуынса: «Яйлап, кемдең аҡсаһы бар һәм хис-тойғолар һәләтен юғалтмаған, Мәскәүҙә ниндәйҙер мәҙәниәт запасы һәм ниндәйҙер интеллекты булған кешенең барырға урыны юҡлығын аңлай башланы. Байлыҡ ғәжәпләндереүҙән туҡтаны. […] „Петрович“ — рәссамдар, шағирҙар, реклама биреүселәр, ижад менән шөғөлләнеүсе кешеләр клубы[…] Бында төрлө анализлаусылар эшләй, был ресторан, күргәҙмә майҙаны һәм сәхнә берекмәһе»<ref>[http://www.petrovich.ru/club/about/ ''«Тот самый Петрович»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430151137/http://www.petrovich.ru/club/about/ |date=2009-04-30 }}</ref>. 2000 йылдың майында [[Мәскәү]]ҙең «Петрович» ресторан-клубында яңы зал асыла, ул «Сәйәхәтсе Петрович» исемен ала. Зал, үҙ концепцияһы һәм аш-һыуы менән, ахыр сиктә айырым ресторанға әүерелә<ref>Time Out: ''[http://www.timeout.ru/clubs/place/5696/ «Петрович Путешественник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228033253/http://www.timeout.ru/clubs/place/5696/ |date=2013-12-28 }}''</ref>. Андрей Бильжо шулай уҡ Мәскәүҙә «Майор Пронин» клуб-ресторан-тирын аса<ref>Анна Тюрина: [http://www.petrovich.ru/outside/text/?.file=10 «Последнее дело „Майора Пронина“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120707105211/http://www.petrovich.ru/outside/text/?.file=10 |date=2012-07-07 }}. «Ваш досуг»</ref>. 2009 йылда Андрей Бильжо, «Покровское» идара итеүсе компанияһы һәм Vesco Group, ҡала яны күсемһеҙ милек баҙарында Петрович образын ҡулланырға ҡарар итә. [[Тула өлкәһе]]нең Заокский районындағы Симферополь шоссеһында 140 йорт хужалығы өсөн «Петрович» дача ҡасабаһы төҙөлә башлай. Проект уңышҡа өлгәшкән осраҡта «Петрович» брендын ҡулланып оҡшаш ауылдар селтәрен үҫтереү планлаштырыла<ref>Новости недвижимости от NEWSru.com: ''[http://realty.newsru.com/article/25Aug2009/petrovich «Карикатурист Бильжо создаёт сеть загородных посёлков с Петровичем»]''. 25.08.2009 г.</ref><ref>''[http://msk.poselkovik.ru/simferopolskoe-shosse/petrovich-na-dache.html «Коттеджный посёлок „Петрович на даче“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314071111/http://msk.poselkovik.ru/simferopolskoe-shosse/petrovich-na-dache.html |date=2016-03-14 }}''</ref>. == Ғаиләһе == * Әсәһе яғынан олатаһы — Абрам Григорьевич Розин (1896, Мозырь — 1937 йылдың 25 декабрендә атып үлтерелә)<ref>[http://www.sakharov-center.ru/asfcd/martirolog/?t=page&id=25423 Абрам Григорьевич Розин]</ref> Бунд ағзаһы, СССР Урман сәнәғәте халыҡ комиссариатының «Изолит» Краснокама заводы директоры була. Өләсәһе, Зельда Израилевна Гинзбург-Розина (1896, Речица — ?), тышҡы сауҙа халыҡ комиссары референты булып эшләй, 1938 йылда тыуған илгә хыянатсы ғаилә ағзаһы сифатында холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына 8 йылға хөкөм ителә, һуңғараҡ Төмәндә һөргөндә була<ref>[http://www.memo.ru/history/arkiv/op1018.htm Материалы общества «Мемориал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017031818/http://www.memo.ru/history/arkiv/op1018.htm |date=2016-10-17 }}</ref>. * Атаһы яғынан олатаһы — Виктор Осипович Билжо (шулай уҡ Виктор Иосифович Бильжо һәм Виктор-Станислав Билжо; 1884 йыл 5 март, Санкт-Петербург — 4 март 1938, атып үлтерелә), католик динен тота, Петроград дәүләт билдәләрен (Гознак) әҙерләү фабрикаһының Мәскәү бүлексәһендә баш технолог булып эшләй, «Печатные машины для высокой, плоскостной и глубокой печати» дәреслеге авторы (Мәскәү—Ленинград: Гизлегпром, 1935)<ref>[http://www.memorial.krsk.ru/memuar/NM/5/08.htm Расстрелян в Порильлаге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919055943/http://www.memorial.krsk.ru/memuar/NM/5/08.htm |date=2016-09-19 }}</ref><ref>[https://snob.ru/selected/entry/16716?preview=print Андрей Бильжо «История моего деда»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815024008/https://snob.ru/selected/entry/16716?preview=print |date=2016-08-15 }}</ref>. Өләсәһе — Антонина Игнатьевна Билжо. * Улы Антон Бильжо (1978) — сценарист һәм режиссер. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * 1980 — «Московский комсомолец» гәзитенең йыл лауреаты. * 1982 — «Комсомольская правда» гәзитенең йыл лауреаты. * 1989 —"Карикатураларҙа һәм фотографияларҙа сатира" Халыҡ-ара күргәҙмәһенең Гран-приһы * 1991 —"Алтын бумала" күргәҙмә-конкурсында беренсе приз (Мәскәү) * 1994 — Йылдың иң яҡшы карикатурасыһына «Алтын Остап» премияһы (Мәскәү * 1994 — Иң яҡшы матбуғат рәссамына «Алтын Гонг» премияһы (Мәскәү) * 1997 — Дизайн һәм интерьер халыҡ-ара күргәҙмә-конкурсында өсөнсө премия (Мәскәү) * 2000 — Анимацион кинофестивалдә (Таруса) «Ҡасандыр Петрович» йәнһүрәттәр серияһы өсөн «Петровичҡа мәҙәни күренеш булараҡ» махсус диплом. * 2000 — ТЭФИ Милли телевизион премияһы (Мәскәү, В. Шендерович менән бергә)<ref>{{Cite web|url=http://mktravelclub.ru/headliners/andrey_bilzho/|title=Андрей Бильжо, биография, книги, фото, карикатуры|publisher=mktravelclub.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211094544/http://mktravelclub.ru/headliners/andrey_bilzho/ |date=2018-02-11 }}</ref> * 2003 — FID-expo күргәҙмә-конкурсында «Дизайн мастеры» дипломы (Мәскәү) * 2003 —"Дизайнды үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн" Рәсәй дизайнерҙар союзы дипломы. == Күргәҙмәләре == Рәсәйҙә, [[Германия]]ла, [[Бельгия]]ла, [[Нидерланд|Голландияла]], [[Италия]]ла, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] тиҫтәләгән күргәҙмәлә , шул иҫәптән Мәскәүҙә (1993, 1994, 2003, 2005, 2012, 2013), [[Пермь|Пермдә]] (2010), [[Брюссель|Брюсселдә]] (1989), [[Берлин]]да (1991), Дюссельдорфта (1995) шәхси күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Улар араһында Крокин галереяһында «Происшествия» (Мәскәү, 2007), «Петрович и не только» (Пермь дәүләт художество музейы, 2010), «Это не всё» (Мультимедиа Арт Музей, Мәскәү, 2012)<ref>[http://mamm-mdf.ru/exhibitions/eto-ne-vse/ Это не всё]</ref>"Мои классики. Продолжение" һәм «Роза Азора» (Мәскәү, 2012) «Андрей Бильжо в [[:ru:ММОМА|ММОМА]]<nowiki/>» (Мәскәү, 2013). == Китаптары == * Бильжо А., Голованивская М., Левычкина А., Тарханова И. ''Азбуквы''. — [[Мәскәү|М.]]: Вагриус, 2001. — 104 с. — ISBN 5-264-00494-3. * ''Д.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Хармс — СТО: Альбом графики''. — М.: Запасный выход, 2005.. * Еда: 40 историй про Еду. — М.: Изд. дом Мещерякова, 2006. — 40 с. — ISBN 5-91045-013-1. * ''Анамнез. Правда о Петровиче''. — М.: Гаятри, 2007. — 319 с. — ISBN 978-5-9689-0092-0. * Заметки пассажира: 24 вагона с комментариями и рисунками автора. — М.: Corpus; Астрель, 2010. — 348 с. — ISBN 978-5-271-27176-2. * ''Мои классики: книга для тех, кто учится чему-нибудь: неучебное пособие''. — М.: Астрель, 2011. — 421 с. — ISBN 978-5-271-34423-7. * ''Истории про еду с рисунками и рецептами автора.'' — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2013. — 120 с. — ISBN 978-5-91657-876-8. * ''Заметки авиапассажира''. — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2013. — 464 с. — ISBN 978-5-91657-877-5. * ''Моя Венеция''. — М.: Новое литературное обозрение, 2013. — 360 с. — ISBN 978-5-4448-0063-8.<ref>НЛОbooks: ''[http://www.nlobooks.ru/node/3016 Андрей Бильжо. Моя Венеция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227031602/http://www.nlobooks.ru/node/3016 |date=2013-12-27 }}''</ref>; Эксмо, 2020. — 224 с., с илл. автора. — (Интеллектуальное хулиганство с иллюстрациями Андрея Бильжо). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * {{Livejournal|bilzho|Андрей Бильжо}} * https://www.facebook.com/andrey.biljo блог Андрея Бильжо в Facebook * [http://zelikm.com/news/2010/03/06/16605/ Евреи глазами именитых друзей и недругов] * [http://www.snob.ru/profile/5135/blog/ Блог Андрея Бильжо на «Снобе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211205101137/https://snob.ru/profile/5135/blog |date=2021-12-05 }} * [http://www.echo.msk.ru/blog/bilzho/ Блог Андрея Бильжо на «Эхе Москвы»] * [http://www.krokingallery.com/russian/artist_45.html Выставки, пресс-релизы и работы Андрея Бильжо на сайте Крокин галереи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217001621/http://www.krokingallery.com/russian/artist_45.html |date=2020-02-17 }} * [https://web.archive.org/web/20170106010541/https://moiklassiki.com/ Блог Андрея Бильжо «Мои классики»] * «Вокруг света»: [http://www.vokrugsveta.ru/authors/969/ «Визит Бильжо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124120238/http://www.vokrugsveta.ru/authors/969/ |date=2020-11-24 }} * [http://www.abilzho.ru Андрей Бильжо. Петрович и все, все, все…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220614163117/https://abilzho.ru/ |date=2022-06-14 }} * [https://web.archive.org/web/20100408220019/http://news.yandex.ru/people/bil1zho_andrej.html Бильжо Андрей Георгиевич] * [http://grani-tv.ru/entries/114// Андрей Бильжо на сайте «Грани-ТВ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107150525/http://grani-tv.ru/entries/114/ |date=2021-11-07 }} [[Категория:Рәсәй Рәссамдар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Медицина фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1953 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 июндә тыуғандар]] b6cgemti4rvxesy5kxelz79fth0hz1t Гребеников Евгений Александрович 0 183513 1296918 1179462 2026-05-14T09:10:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296918 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Евгений Александрович Гребеников''' ({{Тыуған көнө|20|1|1932}}, Слобозия Маре ауылы, [[Измаил|Измаил өйәҙе]], Бессарабия, [[Румыния]] (хәҙерге [[Молдова|Молдавияның]] Кагуль районы) — [[29 декабрь]] 2003, [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй [[Астрономия|астрономы]] һәм математигы. [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты (1971)<ref name="Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова">[http://www.mathnet.ru/links/7bac853ecfd1fcd0c2e649e263a8724a/zvmmf10116.pdf Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова]</ref>. == Биографияһы == Дин әһеле һәм һәм башланғыс кластар уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған, атаһы иртә вафат була<ref name="Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова" />. 1949 йылда [[Кагул (ҡала)|Кагул]]да 2-се мәктәпте тамамлай. [[Кишинёв|Кишинев]] университетының физика-математика факультетына имтихандарҙы уңышлы тапшырғандан һуң [[Мәскәү дәүләт университеты]] вәкиле тарафынан Мәскәү дәүләт университетында уҡыуын дауам итеү өсөн һайлап алына. Саралар [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталинды]]ң 70 йыллығына бәйле үткәрелә<ref name="Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова" />. 1954 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын тамамлай, Н. Д. Моисеевтың уҡыусыһы. Мәскәү дәүләт университетына аспирантураға ҡалдырыла, КПСС сафына инә, 1957 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1967 йылда «Качественное исследование дифференциальных уравнений небесной механики» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, доцент, [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты|Патрис Лумумба исемендәге Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының]] математика кафедраһы доценты вазифаһында эшләй. 1969 йылдан 1978 йылға тиклем — Теоретик һәм эксперименталь физика институтының математика бүлеге мөдире һәм Мәскәү электроника институтының кибернетика кафедраһы мөдире. 1978—1988 йылдарҙа Ломоносов исемендәге [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның иҫәпләү үҙәге директоры һәм шул уҡ ваҡытта Мәскәү авиация институтының алгебра һәм анализ кафедраһы мөдире була. 1986 йылдан 1996 йылға тиклем — [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Иҫәпләү саралары институтының ғилми директоры<ref name="Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова" />. 1996 йылдан [[Седльце]] ҡалаһы университетында ([[Польша]]) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының иҫәпләү үҙәгенең хәүефһеҙлек проблемалары һәм һыҙыҡлы булмаған анализ бүлегендә эшләй<ref>[http://www.ccas.ru/depart/nelin/grebenikov.html Гребеников Е. А. (о нём)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405183326/http://www.ccas.ru/depart/nelin/grebenikov.html |date=2017-04-05 }} на портале ВЦ РАН]</ref>. == Төп фәнни ҡаҙаныштары == [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлағандан һуң Е. А. Гребеников дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы буйынса махсуслаша һәм уларҙың асимптотик тәртибен тикшерә. Яһалма юлдаштарҙың [[Ер]] тирәләй осоу теорияһын төҙөүҙә һәм коллегалары менән бергә [[Леонард Эйлер]]ҙан Анри Пуанкареға тиклем математиктар шөғөлләнгән билдәле өс һан мәсьәләһен хәл итеүҙә яңы алым табыуҙа был теорияның мөһим ғәмәли ҡулланылышын табыуға өлгәшә. Е. А. Гребеников юлдаштың хәрәкәт шарттарын яҙҙырғанда комплекслы үҙгәреүсәндәргә күсергә тәҡдим итә. Килеп сыҡҡан математик аппарат махсус функцияларға таяна һәм юлдаштарҙың күп тиҫтә йылдар тотороҡло әйләнеүен гарантиялаған сығарылыштар бирә. Был алым Ерҙең яһалма юлдаштарының хәрәкәтен иҫәпләү ысулында ысын мәғәнәһендә революцияға килтерә, иҫәпләү ваҡытын бер-ике сәғәткә тиклем ҡыҫҡарта. Был хеҙмәте өсөн Евгений Александрович Гребеников 1971 йылда [[СССР Дәүләт премияһы]]на лайыҡ була. Халыҡ-ара астрономия союзы уның хөрмәтенә 1972 йылда асылған (4268) бәләкәй планетаға (астероид) Grebenikov исемен бирә. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * 1968 — МАС ағзаһы * 1971 — [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты * 1973 — СССР фәндәр академияһының монографиялар конкурсы лауреаты. * 1980 — [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе|СССР ВДНХ-ның]] алтын миҙалы. * 1983 — СССР министрҙар Советы премияһы лауреаты. * 1992 — [[Молдова|Молдова Республикаһының]] почетлы академигы. * 1992 — 4268 бәләкәй планетаға (астероидҡа) Grebenikov исеме бирелә. * 1994 — [[Клуж-Напока|Клужда]] ([[Румыния]]) Бабеш-Бояьи исемендәге университеттың почетлы докторы. * Молдова Техник университетының почетлы докторы. == Хеҙмәттәре == Е. А. Гребеник — 200-ҙән ашыу фән ни мәҡәлә һәм 20 монография авторҙашы. === Монографиялары === # ''Гребеников Е. А., Рябов Ю. А.'' Новые качественные методы в небесной механике. М.: Наука, 1971, 432 с. # ''Гребеников Е. А., Абалакин В. К., [[Аксёнов Евгений Петрович|Аксёнов Е. П.]], Дёмин В. Г., Рябов Ю. А.'' Справочное руководство по небесной механике и астродинамике. М.: Наука, 1971, 600 с. # ''Гребеников Е. А., Абалакин В. К., Аксёнов Е. П., Дёмин В. Г., Рябов Ю. А.'' Справочное руководство по небесной механике и астродинамике. Изд. II, дополн. и переработ. М.: Наука, 1976, 850 с. # ''Гребеников Е .А.'' Лекции по проблеме трёх тел // Сб. Нелинейные колебания. Киев: Наукова Думка, 1976, 60 с. # ''Гребеников Е. А., Рябов Ю. А.'' Резонансы и малые знаменатели в небесной механике. М.: Наука, 1978, 180 с. # ''Гребеников Е. А., Рябов Ю. А.'' Конструктивные методы анализа нелинейных систем. М.: Наука, 1979, 530 с. # ''Гребеников Е. А.'' Лекции по теории резонансных систем // Труды IX Всесоюзной школы по дифференциальным уравнениям. Киев: Наукова думка, 1973, 85 с. # ''Grebenikov E., Ryabov J.'' Metoda usrednienia w mechanice nielinioej. Изд-во АН ПНР, 1982, 600 p. # ''Grebenikov E., Ryabov J.'' Constructive methods in the analysis of nonlinear systems. М.: Мир, 1983, 442 p. # ''Гребеников Е. А.'' Математическое моделирование в нелинейной механике, 1984, 126 с. # ''Гребеников Е. А.'', Качественные исследования дифференциальных уравнений небесной механики, рук. Докт. диссерт., МГУ, 1967, 270 с. # ''Гребеников Е. А., Голубев В. Г.'' Проблема трёх тел в небесной механике. М.: изд-во МГУ, 1985, 240 с. # ''Гребеников Е. А., Киоса М. Н., Миронов С. В.'' Численно-аналитические методы исследования регулярно возмущенных многочастотных систем. М.: из-во МГУ, 1986, 191 с. # ''Гребеников Е. А.'' Метод усреднения в прикладных задачах. М.: Наука, 1986, 260 с. # ''Гребеников Е. А.'' Введение в теорию резонансных систем. М.: изд-во МГУ, 1987, 180 с. # ''Гребеников Е. А., Рябов Ю. А.'' Поиски и открытия планет, изд. первое и второе. М.: Наука, 1975, 1984, 190с., 225 с. # ''Гребеников Е. А., Митропольский Ю. А.'' Метод усреднения в исследованиях резонансных систем дифференциальных уравнений, М.: Наука, 1992, 214 с. # ''Гребеников Е. А., Митропольский Ю. А., Рябов Ю. А.'' Введение в резонансную аналитическую динамику. Москва: Янус-К, 1999, 301 с. ; Ғилми-биографик баҫмалары Шулай уҡ бер нисә ғилми-биографик китап авторы. Уларҙың береһе уның ғилми етәксеһе — [[Моисеев Николай Дмитриевич (астроном)|Н. Д. Моисеевҡа]] арналған: * ''Гребеников Е. А.'' Николай Дмитриевич Моисеев, 1902—1955 / Е. А. Гребенников, И. А. Тюлина; отв. ред. В. В. Белецкий. — Москва : Наука, 2007. — 131, [2] с. : ил., портр.; 21 см. — (Серия «Научно-биографическая литература» Российской академии наук).; ISBN 5-02-034104-5 Икенсеһе — [[Николай Коперник]]ка арналған: * ''Гребеников Е. А.'' Николай Коперник, изд. первое и второе, книга переведена на 18 языков. М.: Наука, 1973, 1982, 100 с., 146 с. == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г|заглавие=Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп|ответственный=|ссылка=|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1986|том=|страниц=512|страницы=|isbn=|ref=}} == Һылтанмалар == * [https://proza.ru/2008/08/21/475 Валериан Чобану: Астероид Евгения Гребеникова и Солнце] * [http://www.ccas.ru/depart/nelin/grebenikov.html Персональная страница на сайте ВЦ РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170405183326/http://www.ccas.ru/depart/nelin/grebenikov.html |date=2017-04-05 }} * ''Керимов М. К.'' [http://www.mathnet.ru/links/6f2219cb63a23b102befd34f16f48c04/zvmmf10116.pdf Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова] // ЖВМиМФ, 54:11 (2014), 1829—1831. * [http://www.mathnet.ru/links/7bac853ecfd1fcd0c2e649e263a8724a/zvmmf10116.pdf Памяти профессора Евгения Александровича Гребеникова] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Рәсәй астрономдары]] [[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:2013 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] dhm4wm0f6stgq71mxq8fj1oodg3hk2q Дауытов Нияз Ҡурамша улы 0 183721 1296929 1254242 2026-05-14T11:31:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296929 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дауытов Нияз Ҡурамша улы''' ([[:ru:23 сентября|23 сентябрь]] [[:ru:1913|1913]], [[:ru:Казань|Ҡаҙан]] — [[:ru:16 апреля|16 апрель]] [[:ru:1986|1986]], [[:ru:Казань|Ҡаҙан]]<ref name="Даутов Ниаз Курамшевич">[https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/muzyka/personalii/dautov-niaz-kuramshevich Даутов Ниаз Курамшевич]</ref>) — йырсы, режиссер, педагог. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] ([[:ru:1954|1954]]). РСФСР-ҙың халыҡ артисы ([[:ru:1957|1957]]). Ғабдулла Туҡай исемендәге республика премияһы лауреаты ([[:ru:1958|1958]])<ref name="Известные казанцы, деятели искусства Нияз ДАУТОВ">[http://www.1000kzn.ru/article/ru/664/400/ Известные казанцы, деятели искусства Нияз ДАУТОВ]</ref>. == Биографияһы == 1913 йылда [[Ҡаҙан]] ҡалаһында тыуған. 1938 йылда [[Мәскәү]] консерваторияһы ҡарамағындағы Татар опера студияһын тамамлай. 1939—1943 йылдарҙа [[Мәскәү]] консерваторияһында шөғөлләнә. 1953 йылда Урал консерваторияһын тамамлай<ref name="Даутов Ниаз Курамшевич" />. 1943—1956, 1960—1964 йылдарҙа — [[Свердловск]] опера һәм балет театры солисы һәм режиссеры. 1965—1975 йылдарҙа [[Силәбе]] опера һәм балет театрының баш режиссеры. 1956—1960 йылдарҙа һәм 1975—1986 йылдарҙа —Татар опера һәм балет театры солисы һәм баш режиссеры<ref name="Даутов Ниаз Курамшевич" />.. 1975—1986 йылдарҙа — [[Н. Ғ. Жиһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһы]]ныңң опера әҙерлеге кафедраһы мөдире (1982 йылдан — профессоры). == Ижади эшмәкәрлеге == Нияз Дауытовтың тәүге ҙур роле — Чайковскийҙың «Евгений Онегин»ында Ленский. Артабан Гуноның «Ромео һәм Джульетта» операһында Ромео, Вердиҙың «Травиата»һында Альфред, һәм Гуноның шулай уҡ исемле операларында Дубровский һәм Фауст була. Һоҡланғыс тауышы һәм актёрлыҡ һәләте йырсыға [[Свердловск]], [[Силәбе]], [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дың опера сәхнәләрендә уңыш килтерә. Ә [[Свердловск]] кинематографистары төшөргән «Сильва» фильмы Нияз Дауытовты Бөтә Союз кимәлендә таныта <ref name="Даутов Ниаз Курамшевич" />.. 1956—1960 йылдарҙа, һуңынан 1975—1986 йылдарҙа Нияз Дауытов Муса Йәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры солисы һәм баш режиссёры. Нияз Дауытов илдең төрлө ҡалаларында опералар ҡуя. Уның постановкалары араһында — донъя опера классикаһы әҫәрҙәре «Кармен», «Чио-Чио-сан», «Богема», «Пиковая дама», «Отелло», «Борис Годунов». Утыҙ йыл режиссер булып эшләгәндә ул 80-гә яҡын спектакль ҡуя. Татар композиторҙары Н. Йыһановтың «Алтынсәс», Х. Вәлиуллиндың «Самат», Р. Ғөбәйҙуллиндың «Джигангир», Б. Мөлөковтың «Кара за любви» һәм башҡа опералар уның ижадында айырым бит булып торалар<ref name="Даутов Ниаз Курамшевич" /><ref name="Известные казанцы, деятели искусства Нияз ДАУТОВ" />. Режиссер постановкаларының төрлөлөгө актёр репертуарынан бер ҙә ҡалышмай: ул ҡуйған операларҙың ҡайһы берҙәрендә Н. Дауытов үҙәк партияларҙы иҫ киткес башҡара. Дауытов үҙенең режиссерлыҡ эшендә тасуири мизансәхнә, сағыу тамаша һәм театраллекте ярата: романтик стилде, художестволы образлы символиканы үҙ итә. Ошо йылдар дауамында уның ижади тормошо Ҡазан консерваторияһы менән бәйле, унда ул доцент, ә 1982 йылдан — профессор, шул уҡ ваҡытта опера әҙерлеге кафедраһын етәкләй. [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дың күп кенә күренекле вокалсылары был кешене рәхмәт йөҙөнән иҫкә ала, уны үҙҙәренең уҡытыусыһы һәм остазы тип атай<ref name="Известные казанцы, деятели искусства Нияз ДАУТОВ" />. Нияз Дауытов 1986 йылда, театрҙың [[Мәскәү]]гә гастролдәре алдынан, ҡапыл вафат була. == Кино == * Сильва (фильм, 1944) == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] ([[:ru:1983|1983]]) * [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] ([[:ru:1954|1954]]) * РСФСР-ҙың халыҡ артисы ([[:ru:1957|1957]]) * Ғабдулла Туҡай исемендәге республика премияһы ([[:ru:1958|1958]]) == Әҙәбиәт == * Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998, 703 с., илл * «Дебют молодого певца» Огонёк. 1943, № 15—16, с. 15 * Головащенко Ю. «Ниаз Даутов». Казань, 1957, 27 с. * «Чествование Ниаза Даутова». Советская Татария, Казань, 1958, 13 июля * Витвицкий Н. «Лирический певец» ТЖ, 1959, № 3, с. 30—32 * «Снова в Свердловске». На смену, Свердловск, 1960, 20 сентября * «Даутов Нияз Курамшевич». Театральная энциклопедия. Москва, 1963, т. 2, с. 323 * Петрова К. «Его жизнь — театр». Челябинский рабочий, 1969, 23 ноября * «35 лет жизни в искусстве», Комсомолец, Челябинск, 1973, 24 ноября * Черкасова Е. «Юбилей мастера оперной сцены». Челябинский рабочий, 1973, 28 ноября * «Даутов Ниаз Курамшевич». Музыкальная энциклопедия. Москва, 1974, т. 2, с. 161—162 * «Очень современное искусство — опера»,Беседу вела Э. Суворова, Кузбасс, Кемерово, 1975, 11 июня * Кантор Г. «Даутов Нияз Курамшевич». Народные артисты: Очерки, Казань, 1980, с. 407—413 * «Даутов Нияз Курамшевич». Театральная энциклопедия. Москва, 1963, т. 2, с. 323 * «Даутов Ниаз Курамшевич». Музыкальная энциклопедия. Москва, 1974, т. 2, с. 161—162 * Кантор Г. «Даутов Нияз Курамшевич». Народные артисты: Очерки, Казань, 1980, с. 407—413 == Һылтанмалар == * [http://www.1000kzn.ru/article/ru/664/400/ Известные казанцы, деятели искусства Нияз ДАУТОВ] * [http://gabdullatukay.ru/rus/index.php?option=com_content&task=view&id=163&Itemid=57 Даутов Нияз Курамшевич — певец и режиссёр]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://naukaprava.ru/pdf/453/45322.pdf Даутов] * [https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/muzyka/personalii/dautov-niaz-kuramshevich Даутов Ниаз Курамшевич] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет театры]] [[Категория:Ҡазан дәүләт консерваторияһы уҡытыусылары]] [[Категория:Урал консерваторияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Ғабдулла Туҡай премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Тенорҙар]] [[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1986 йылда вафат булғандар]] [[Категория:16 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:Ҡазанда тыуғандар]] [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] [[Категория:23 сентябрҙә тыуғандар]] ebnkcjnrbv2im5suv0ulecfp047lkts Дворянлыҡ 0 185323 1296931 1238268 2026-05-14T11:42:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296931 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Noble_assembly_by_V._Chambers.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Noble_assembly_by_V._Chambers.jpg/300px-Noble_assembly_by_V._Chambers.jpg|мини|300x300пкс|«Екатерина осорондағы дворяндар йыйылышы». В. Я. Чемберстың «Урыҫ тарихы күренештәре» серияһынан һүрәт, 1913 йыл]] '''Дворянлыҡ''' — феодаль йәмғиәттә барлыҡҡа килгән һәм [[урта быуаттар]] [[Европа]]һында әлеге йәмғиәттең дәүләтте барлыҡҡа килтереүсе нигеҙе булып торған өҫтөнлөклө ҡатлам. Киң мәғәнәлә тәүге дворяндар итеп тотош Европа феодаль аристократияһын атайҙар. Был йәһәттән «француз дворяндары», «немец дворяндары» һәм башҡалар тураһында һүҙ йөрөтөргә мөмкин. Урыҫтарҙың һәм Көнбайыш Европаның «дворянлыҡ» терминдарының тәүге мәғәнәһе оҡшаш түгел: Рәсәйҙә дворянлыҡ барлыҡҡа килгән саҡта — ул ырыу аристократияһына — баярлыҡҡа — ҡаршы килгән хәрби-хеҙмәтле ҡатлам булһа, француз noblesse, англ. nobility, нем. Adel терминдары башлыса юғары ҡатламды (аристократияны — лат. nobilis — атаҡлы, абруйлы) аңлата. Хеҙмәтле һәм юғары ҡатлам ([[аристократия]]) араһында ижтимағи айырмалыҡ юғалыу һәм бөтә донъяуи феодалдарының берҙәм ҡатламға берләшеүе барышында был терминологик айырмалар юҡҡа сыға барған. == Дворянлыҡ иҡтисади күҙлектән == [[Файл:English_gentlmen_and_his_wife_and_servant.jpeg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/English_gentlmen_and_his_wife_and_servant.jpeg/300px-English_gentlmen_and_his_wife_and_servant.jpeg|слева|мини|300x300пкс|Инглиз дворяны ҡатыны һәм хеҙмәтсеһе менән. Лукас де Гираның «Бөтә донъя элекке һәм хәҙерге мода театры» йыйынтығынан һүрәт. 1570-се йылдар]] Феодализм дәүерендә ''вассал'' менән уның ''сюзерены'' араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе принциптар һәм төшөнсәләр системаһын булдырыу зарурлығы килеп тыуа. Дворяндарҙың төп бурысы — бер һүҙһеҙ үҙ сюзеренының мәнфәғәттәрен яҡлау, кәрәк булһа, ҡорал менән. Өҫтәүенә, дворян мотлаҡ яугир булырға тейеш, йыш ҡына — начальник. Вассал сюзерендан ер биләмәләрен һәм башҡа матди байлыҡ ала, шулай уҡ билдәле бер һанда йәндәр (''лен системаһы''). Шул уҡ ваҡытта үҙ-ара мөнәсәбәттәр сауҙа предметына әйләндерелмәгән. Был мөнәсәбәттәр үҙенә күрә үҙенсәлекле кодексҡа буйһона, ул шәхси мәнфәғәттәрҙән өҫтөн тора һәм билдәле бер ҡағиҙәләрҙе үтәүҙе талап итә. Лен системаһынан вариҫлыҡ хоҡуғына күскәндән һуң дворяндар ҡатламы йәмғиәттә үҙ ролен һиҙелерлек нығыта. Әгәр дворян атаһының өлкән улы атаһының ерен мираҫ итеп алһа, уның кесе улы хәрби булырға тейеш була. Шуға күрә дворянлыҡ мотлаҡ хәрби ҡатлам була һәм үҙ хоҡуҡтарын ҡорал менән гарантиялай. Артабан йәмғиәттә тауар-аҡса мөнәсәбәттәренең үҫеше, монархияларҙы бөтөрөү иҡтисади һәм сәйәси базаның юғалыуына килтерә һәм дворяндар класс булараҡ тарихи сәхнәнән төшә. Шуға ҡарамаҫтан, [[XX быуат]]та ла һөйләү телендә һәм әҙәбиәттә ҡулланылған ''юғары намыҫлылыҡ'' термины үҙенең сығышы буйынса дворянлыҡ ҡатламына бәйле булғанын раҫлай. == Дворянлыҡ төрҙәре == === Жалованный һәм нәҫел дворянлығы === '''Нәҫел дворянлығы''' — ата-бабаларҙан ырыу имениеһы менән бергә мираҫ итеп алынған дворянлыҡ. Нәҫел дворяндары араһында {{comment| атаҡлы нәҫелдән сыҡҡан дворяндар |столбовой дворяндар }} айырылып торған, улар 1785 йылда Жалованный грамотаһын баҫтырғанға тиклем 100 йылдан ашыу дауамында үҙҙәренең дворянлығын иҫбатлай алған дворяндар. '''Жалованный дворянлыҡ''' — указға ярашлы фиҙакәр хеҙмәт өсөн йәки оҙайлы намыҫлы хеҙмәт һөҙөмтәләре буйынса бирелгән дворянлыҡ. Жалованный дворяндар {{comment| вариҫлыҡ |наследственное}} йәки {{comment| ғүмерлек |пожизненное}} була ала<ref>''См.'' [[Российское дворянство#Потомственное дворянство|потомственное]] и [[Российское дворянство#Личное дворянство|личное]] дворянство в Российской империи.</ref> Вариҫлыҡ дворянлыҡ жалованный дворяндың балаларына күсә, ә ғүмерлек — күсмәй. Ғүмерлек дворянлыҡ [[Бөйөк Британия]]ла кешенең айырым ҡаҙаныштарын таныу булараҡ киң таралған. Королева указы буйынса nbnek Британия империяһы рыцарҙарына бағышлау юлы менән бирелә: мәҫәлән, сэр [[Исаак Ньютон]], сэр [[Пол Маккартни]]. Рәсәйҙә дворянлыҡ йышыраҡ Рангылар табеленә ярашлы, статистик һәм хәрби хеҙмәттә булған кешеләргә, һуңғы осраҡта, (1845 йылға тиклем) түбәнге обер-офицер дәрәжәһенә лайыҡ булған кешеләргә бирелгән. Хас миҫал — мылтыҡ яһаусы [[Мосин Сергей Иванович|Сергей Мосиндың]] атаһы — ябай халыҡтан, етем, отставкалағы хәрби, подпоручик, 1860 йылда Воронеж дворяндар йыйылышы юллауы буйынса ике улы менән дворянлыҡ дәрәжәһенә раҫланған. === Титуллы һәм титулһыҙ дворянлыҡ === '''Титулһыҙ дворянлыҡ''' — кенәз, граф, барон кеүек нәҫел титулдары булмаған дворяндар. Титулһыҙ дворяндар титуллыларға ҡарағанда күберәк була. Көнбайыш Европала титуллы дворяндарҙың кесе улдары, ҡағиҙә булараҡ, титулһыҙ дворяндар булып китәләр. Титулһыҙ дворянлыҡ тыумыштан булған һәм титулһыҙ феодалдарҙан һәм жалованный дворяндарҙан торған, шул уҡ ваҡытта һуңғыларының ер биләмәһе булмауы мөмкин. == Илдәр буйынса дворянлыҡ == === Рәсәй дворянлығы === «Дворянлыҡ» һүҙе Рәсәйҙә төрлө осорҙарҙа төрлө әһәмиәткә эйә булған, һәм бөгөнгө көндә уның мәғәнәһе [[Пётр I]] осоронда барлыҡҡа килә. Тәүҙә «дворян» («кенәз һарайы кешеһе», йәғни хеҙмәтсе, «һарай кешеһе») тигән термин түбән дәрәжәләргә ҡағыла һәм әгәр ҙә батшаға йәки баярға, дворян тип әйтһәләр, ныҡ ғәрләнер булғандар, сөнки нәҡ уның хеҙмәтселәре «дворян» булған. Ғөмүмән элита хәрби хеҙмәт (ер һәм/йәки аҡса түләгән, шулай уҡ поместье оклады һәм аҡсалата оклад) үтәгән ирекле кешеләрҙе үҙ эсенә алған хеҙмәтле ҡатламдан торған, әммә улар податный ҡатламдарҙан айырмалы рәүештә һалым түләмәгән. Дворяндарҙы хеҙмәткә кенәздәр, баярҙар, һуңынан сиркәү иерархы (патриархтар, митрополиттар, архиепископтар) алған, улар төрлө административ, суд һәм башҡа йомоштар үтәй. Әммә XV быуатта һәм бигерәк тә XVI—XVII быуаттарҙа хәлдәр үҙгәрә башлай, мәҫәлән, Мәскәү дворяндары (йәки ҙур дворяндар) дүрт дума чинынан һуң иң юғары баш ҡала чинына эйә булалар. Формаль рәүештә стольниктар һәм стряпчийҙар дворяндарҙан юғарыраҡ торғандар, әммә ҡайһы бер авторҙар, айырыуса А. П. Павлов, күрһәтеүенсә был хәл тик өйәҙ дворяндарына ҡағыла, ә Мәскәү дворяндары иерархия буйынса стольник һәм стряпчийҙарҙан күпкә юғарыраҡ торған. {{comment| Хеҙмәтле |Служилый}} ҡатлам төрлө компоненттарҙан торған: кенәз-баяр аристокартияһынан һәм Мәскәү исемлеге буйынса хеҙмәтлеләрҙән алып өйәҙҙәр буйынса һайлап ҡуйылған дворяндарға һәм провинцияларҙағы баҫалҡы баяр балаларына тиклем. Әлеге ҡатламды Петр «дворянлыҡ» йәки «шляхетлыҡ» исеме аҫтында берләштерә, һәм элекке удел кенәздәре Рюриковичтарҙың нәҫелдәре һәм уларҙың хеҙмәтселәре бер статус кешеләре булып сығалар. Шул уҡ ваҡытта [[Пётр I]] 1722 йылда Рангылар тураһында табелде булдырыу юлы менән был яңы берҙәм ҡатламға инеү мөмкинлеген күпкә еңеләйтә. Һөҙөмтә булараҡ, XIX—XX быуаттарҙа дворяндарҙың күпселеге дворянлы дәрәжәһен хәрби һәм граждандар хеҙмәтендәге ''выслуга'' өсөн алалар, ә столбовой дворяндар әҙселектә ҡала. === Француз дворянлығы === Францияла 1789 йылғы революцияға тиклем юғары һәм түбән дворянлыҡ булған (noblesse; gentil’homme — «нәҫелле кеше» — homo gentilis). Юғары дворянлыҡ короллек пэрҙарынан торған, ә бик күп һанлы һәм абруйлы түбән дворянлыҡ — мантия дворянлығынан (noblesse de robe). [[Франция]]ла дворяндар башҡа ҡатламдарҙан юғарыраҡ тип һаналған. Аҡ һөйәктәр һәм [[буржуазия]] араһында никахтар тыйылмаһа ла, әммә бындай никах мезальянс (mésalliance) тип иҫәпләнә, ә сауҙа менән шөғөлләнгән дворян үҙенең дәрәжәһен төшөрә, тип иҫәпләнә (dérogation)<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Дворянство}}</ref>. === Герман дворянлығы === [[Изге Рим империяһы]]нда хатта ябай империя барондары йәки империя рыцарҙары юғары, империя дворяндарының суверенлы хоҡуҡтары менән файҙалана һәм шул арҡала уның һәм башҡа дворяндар араһында урын биләйҙәр. Император дворяндарының күпселеге 1803-сө һәм 1806 йылдарҙа туранан-тура күрше территориаль хужаһының суверенитетына буйһондорола, ләкин үҙенең элекке почетлы хоҡуҡтарының ҡайһы берҙәрен, айырыуса сығышы буйынса күренекле династиялар менән тигеҙлек (der Recht Ebenbürtigkeit), һаҡлап ҡала. Граф һәм барон титулдары империя дворянлығы тарафынан нәҫелдән-нәҫелгә күсә, шулай уҡ башта әлеге титулдарҙы император йәки уның наместнигы өләшә:, әммә 1663 йылдан алып Бранденбург курфюстары уларҙы үҙаллы бирә башлайҙар. Империя ҡолатылғандан һуң әлеге хоҡуҡ башҡа герман хакимдарына ла күсә<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Дворянство}}</ref>. Германияла земство дворяндары (Landesadel) империя рыцарлығынан айырмалы рәүештә, айырым ерҙәр (Land) составына инеп, территориаль кенәздәргә буйһонғанға күрә, үҙ исемен ала<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Земское дворянство}}</ref>. Шуға күрә ул империя чиндарына (Reichsstände) түгел, ә земство чиндарына ҡарай (Landstände)<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Земское дворянство}}</ref>. [[Германия]]ла дворян өҫтөнлөктәренең бер өлөшө XIX быуаттың тәүге яртыһында бөтөрөлә. 1848 йылғы Франкфурт милли йыйылышы бөтә ҡатлам өҫтөнлөктәрен юҡҡа сығара, закон алдында ҡатламдар араһында айырма булмауын билдәләй һәм дворянлыҡтың бөтөрөлөүен иғлан итә. Әммә һуңынан дворян хоҡуҡтарының күпселеге тергеҙелә. Туранан-тура империя фамилиялары император хәрби хеҙмәтенән азат ителә. Юғары дворянлыҡ ағзаһы ябай ҡатынға өйләнә алмай, һәм ҡатыны иренең ҡатламына инмәй<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Дворянство}}</ref>. Бөтә ошо өҫтөнлөктәр 1918 йылғы Ноябрь революцияһына тиклем ғәмәлдә була. === Испан дворянлығы === [[Испания]]ла юғары дворяндар — грандтар, түбән дворяндар идальго тип һанала. === Речь Посполитая === [[Речь Посполитая]]ла юғары дворянлыҡты — магнаттар, түбәнде шляхта тәшкил итә. === Британ дворянлығы === === Японияла дворянлыҡ (самурайҙар) === Япон дворяндары (самурайҙар)<ref name="Эйдус">Эйдус Х. Т. История Японии с древнейших времён до наших дней. Краткий очерк. М.,"Наука",Главная редакция восточной литературы,1968</ref> ранг буйынса япон аристократияһынан (кугэ) түбәнерәк һанала, дайменан тыш. Юҡары кугэ һәм даймелар берлектә кадзоку тип исемләнә һәм рәсми рәүештә Европаның титуллы дворянлығына тиң. XVII быуатта самурайлыҡ япон подданныйҙарың 10 % самаһы тәшкил итә. Ул ваҡытта подданныйҙарҙаң һаны 20-25 миллион кеше иҫәпләнә. Дәүләт, гражданлыҡ һәм хәрби вазифаларҙы ул осорҙа тик самурайҙар биләй алған. биләгән шул саҡта ғына самурай мөмкин. Уларҙың тышҡы айырма билдәһе ике ҡылыс тағыу булған (бер ҡылыс урынына). Уҡытыусылар, яҙыусылар, рәссамдар, ғалимдар, йәғни, интеллигенттар самурайҙарҙан сыҡҡан. XVII быуатта самурайҙарҙың иң ҙур өлөшөн рониндар тәшкил итә, уларҙың һаны ярты миллионға етә. Рониндар иҡтисади бөлгөнлөк йәки биләмәләрен конфискациялау һөҙөмтәһендә сюзерендарын юғалта. Уларҙың ҡайһы берҙәре дәүләт хеҙмәтендә була, әммә күпселеге урындан-урынға күсенеп, мохтажлыҡ кисерә. Был йәһәттән улар Европаның сәйәхәтсе рыцарҙары менән оҡшаш ине, уларҙың тормошо йәмәғәтселек фекерендә романтика ореолы менән уратып алынған була. [[Акира Куросава|Акира Куросаваның]] «Ете самурай» фильмы быға яҡшы дәлил. Намыҫ кодексы япон дворянлығы мөхитендә ХХ быуат уртаһына тиклем ҡәтғи һаҡланып килә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, генерал Ноги [[рус-япон һуғышы]]нда рус кавалерияһынан еңелгәндән һуң үҙен хурланған тип иҫәпләп, сэппук яһарға ниәт иткән, ләкин император үҙенең указы менән быны эшләүҙе тыйған. [[рус-япон һуғышы]] ҡарар ҡылдыҡ сэппука әммә был указ Әммә яңы император осоронда генерал, ҡатыны менән бергә, сэппук (харакири) йолаһын башҡара. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында шаһиттар (башлыса пилоттар) отрядтары үҙҙәренең батырлығын идеологик нигеҙләү сифатында бик борондан килгән «Самурай юлы» кодексына тоғро ҡалалар (бусидо)<ref name="Сабуро Сакаи">Сакаи Сабуро. Самурай. Легендарный лётчик Императорского военно-морского флота Японии. 1938—1945 гг./Пер. с англ. О. А. Федяева. — М., ЗАО Центрполиграф, 2005. — 335 с. (За линией фронта. Мемуары). ISBN 5-9524-1849-X</ref><ref name="Ю.И.">Иванов Ю. Г. Камикадзе: пилоты-смертники. Японское самопожертвование во время войны на Тихом океане — Смоленск: Русич, 2001. — 528 с.: ил. — (Мир в войнах) ISBN 5-8138-0311-4</ref>. == Дворянлыҡ яңы дәүерҙә == [[Нидерланд]] монархтары [[1931 йыл]]да бөтә төр дворян титулдарын биреүҙән туҡтай. [[Швеция]], [[Норвегия]] һәм [[Дания]] шулай уҡ дворян титулдарын бирмәй. Бөйөк Британияла һуңғы тапҡыр нәҫел титулы 1990-сы йылдар башында [[Маргарет Тэтчер|Маргарет Тэтчерҙың]] тормош иптәше Дэнис Тэтчерға (баронет титулы) бирелә, әммә шәхсән дворянлыҡ биреү дауам итә (мәҫәлән, рыцарь-бакалавр званиеһын биргән саҡта, йәки рыцарь ордендары менән бүләкләнгәндә), уларға барон рангында ғүмерлек пэрлыҡ бирелә. [[Шотландия]]ла 2004 йылдың 28 ноябренә тиклем барон титулына эйә булғандар әлеге титулды һаҡлап алып ҡалған. Бөтә Шотландия феодаль барондары үҙҙәренең барон статусы нигеҙендә эйә булған биләмәләренә һәм суд суд эштәрен (хөкөм эштәрен) башҡарыу хоҡуҡтарын юғалта. барон титулы ябай дворяндар титулдары исемлегенә индерелә һәм Шотландия титуллы дворянлығының иң кесе рангыһы булып тора<ref>{{Cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/asp/2000/5/section/63|title=Section 63|work=Abolition of Feudal Tenure, etc (Scotland) Act 2000|access-date=2022-04-16|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120132510/https://www.legislation.gov.uk/asp/2000/5/section/63|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.scotland.gov.uk/deleted/library/documents-w10/afs2-12.htm|work=Report on Abolition of Feudal System|title=Appendix A12: ''See Explanatory Notes on Clause 57 Subsection (2)''|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20041119234609/http://www.scotland.gov.uk/deleted/library/documents-w10/afs2-12.htm|archive-date=19 November 2004}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041119234609/http://www.scotland.gov.uk/deleted/library/documents-w10/afs2-12.htm |date=19 November 2004 }}</ref>. [[Бельгия]]ла шәхси, шулай уҡ нәҫелдән килгән, шул иҫәптән титуллы дворянлыҡ менән бүләкләү әле лә ҡулланыла (граф титулына тиклем). [[Испания]] монархтары шулай уҡ йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәрҙәренә күрһәткән юғары ҡаҙаныштары өсөн дворян титулдары биреүен дауам итә (мәҫәлән, 2011 йылда дель Боске маркиз титулына лайыҡ була). Кенәз [[Лихтенштейн]] кенәзе нәҫеллек дворянлыҡ титулын бирә ала, шул иҫәптән барон һәм граф титулдары, әммә бындай осраҡтар бик һирәк күҙәтелә. Хәҙерге ваҡытта Европаның идара итмәгән монархия йорттарының ҡайһы берҙәре дворянлыҡ дәрәжәһен шәхси тәртиптә бирә, йышыраҡ династия ордендарын. Миҫал өсөн, Савой йорто Изге Маврикий һәм Изге Лазарь династия рыцарь ордендарын биргән. Боронғо йола буйынса, рыцарь званиеһын алған кешегә шәхсән итальян дворянлығы бирелә. == Социология күҙлегенән дворянлыҡ == [[Социология]] күҙлегенән<ref name="Щ">Щепаньский, Ян «Социология»</ref><ref name="Соц.Псих.2">Социальная психология. Краткий очерк. Под редакцией Г. П. Предвечного и Ю. А. Шерковина, М., Политиздат, 1975</ref> дворянлыҡ референт төркөмдән тора, унда сығышы буйынса йәки роль уйынында ҡатнашыусы сифатында тороу бик абруйлы һанала<ref name="Мольер">Мольер. «Мещанин во дворянстве» </ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Столбовой дворянлыҡ * [[Башҡорт дворяндары]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|33em}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Дворянство|[[Дьяконов, Михаил Александрович|Дьяконов М. А.]], Иващенко Н. И., [[Яновский, Абель Ефимович|Яновский А. Е.]]}} * [http://chigirin.narod.ru/book113.html ''Яблочков М.'' История дворянского сословия в России. СПб, 1876] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915045020/http://chigirin.narod.ru/book113.html |date=2016-09-15 }} * [http://www.runivers.ru/lib/detail.php?ID=60672 Руммель В. В. Родословный сборник русских дворянских фамилий (в 2 томах)] СПб.: Издание А. С. Суворина, 1886. * {{Мәҡәлә|автор=Кулабухов В. С.|заглавие=Кастовость дворянства в системе пореформенной эволюции|оригинал=|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Kulabukhov/|автор издания=|издание=Эл. журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|тип=|место=|год=2008|том=|номер=6 – История|страницы=}} * [http://ec-dejavu.ru/n/Noble.html Муравьева О. «Во всем блеске своего безумия» (Утопия дворянского воспитания)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723225307/http://ec-dejavu.ru/n/Noble.html |date=2021-07-23 }} // Русские утопии (Альманах «Канун»). Вып. 1. СПб., 1995. С. 154—178. == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Дворянство|Викисловарь=дворянство}} * [http://www.nobility.ru/ Официальный сайт «Российского Дворянского Собрания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180103144351/http://www.nobility.ru/ |date=2018-01-03 }} * [http://www.nobility.by/ Официальный сайт «Собрания Белорусской Шляхты»] * [https://web.archive.org/web/20110707162412/http://armenian-nobility.com/ru/ Официальный сайт «Союза Армянских Дворян»]. {{Библиоинформация}} [[Категория:Дворянлыҡ]] [[Категория:Социаль статус]] brzep6dt9to19gjzo7s1eaxzuw6odjv Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе 0 185490 1296893 1290688 2026-05-14T07:24:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296893 wikitext text/x-wiki {{Договор |название= Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе |long_name=Договор о ненападении между Германией и Советским Союзом |изображение= Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg |ширина = 300px |заголовок = Сталин һәм Риббентроп Кремлдә, 23 август, 1939 йыл |тип = |дата_подготовки = |дата_подписания = [[23 август]] [[1939 йыл]] |место_подписания = {{Флаг|СССР|1923}} [[Мәскәү]], [[СССР]] |скреплён_печатью = |вступление_в_силу = |условия = |утратил_силу = «Барбаросса» операцияһы 1941 йылдың 22 июнендә көсө бөтә |подписан = [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов]]<br>Иоахим фон Риббентроп |стороны = {{Флагификация|СССР|1923}}<br>{{Флагификация|Нацистская Германия}} |место_хранения = |статус = юҡҡа сыҡҡан |языки = [[немец]] һәм [[рус теле]] |website = |wikisource = Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе }} [[Файл:Molotov–Ribbentrop_Pact_Page_1.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_1.jpg/200px-Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_1.jpg|мини|299x299пкс|Килешеүҙең тәүге битенең төп нөсхәһе ]] [[Файл:Molotov–Ribbentrop_Pact_Page_2.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_2.jpg/200px-Molotov%E2%80%93Ribbentrop_Pact_Page_2.jpg|мини|295x295пкс|Килешеүҙең икенсе битенең төп нөсхәһе]] '''Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе''' (нем. <span lang="de" style="font-style:italic;">Deutsch-Nichtangriffspakt sowjetischer</span>; шулай уҡ '''Мо́лотов — Риббентроп пакты''' булараҡ билдәле) — [[1939 йыл|1939 йылдың 23 авгусында]] [[Өсөнсө рейх|Германия]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] сит ил эштәре ведомствоһы башлыҡтары ҡул ҡуйған хөкүмәт-ара килешеү. СССР Германия менән ошондай ике яҡлы документҡа (Польша, Бөйөк Британия, Франция, Литва, Латвия һәм Эстониянан һуң, Төркиә алдынан) ҡул ҡуйған<ref group="комм."> * 1934 год — [[Декларация о неприменении силы между Германией и Польшей]] * 1938 год — [[Англо-германская декларация (1938)|Декларация о ненападении между Германией и Великобританией]] * 1938 год — [[Франко-германская декларация (1938)|Декларация о ненападении между Германией и Францией]] * 1939 год — [[Договор между Литовской республикой и Германским рейхом]] * 1939 год — [[Договор о ненападении между Германией и Эстонией]] * 1939 год — [[Договор о ненападении между Германией и Латвией]] * 1941 год — [[Договор о дружбе и ненападении между Германией и Турцией]]</ref>. Совет-герман килешеүе СССР-ҙың Германияның Антикомминтерн пакт буйынса союздашы [[Япония]] араһында барған Халхин-Гол хәрби хәрәкәттәре барған осорҙа төҙөлгән. Уға ярашлы, килешеү яҡтары бер береңә һөжүм итеүҙән туҡтап тороу йөкләмәһен һәм бер яҡ өсөнсө яҡтың хәрби хәрәкәттәре объекты булғанда нейтралитет үтәүҙе аңлатҡан. Шулай уҡ килешеүҙә ҡатнашыусылар башҡа державалар менән «икенсе яҡҡа туранан-тура йәки ситләтеп ҡаршы йүнәлтелгән» союздаш мөнәсәбәттәре урынлаштырыуҙан баш тартҡан. Яҡтарҙың мәнфәғәттәренә ҡағылған мәғлүмәт менән үҙ-ара алмашыу ҡаралған. Килешеүҙең төп һыҙаты булып Көнсығыш Европала «территориаль-сәйәси үҙгәртеп ҡороу» осрағына вәкәләтлектәрҙе айырыу тураһындағы Йәшерен өҫтәмә протокол торҙо. Протоколда Латвия, Эстония, Финляндия, «Поляк дәүләте составындағы көнсығыш өлкәләр»<ref>[[s:Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и СССР|Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и Советским Союзом]]</ref>, Бессарабия һәм Төньяҡ Буковинаны СССР мәнфәғәте өлкәһенә, ә Литва һәм Польшаның көнбайыш өлөшө Германия мәнфәғәттәре сфераһына индерелгән. Килешеүгә ҡул ҡуйыу, Германиялағы власҡа Милли-социалистик немец эщсе партияһы — НСДАП һәм [[Адольф Гитлер]]ҙың власҡа килеүе һөҙөмтәһендә, совет-герман сәйәси һәм иҡтисади мөнәсәбәттәренең һыуыныу осорон тамамлаған. 1938 йылдың көҙөндә Мюнхенда бөйөк державаларҙың СССР-ҙың Европа сәйәсәтендәге фекерен иҫәпкә алырға әҙер булмауына сираттағы асыҡ дәлил алғас, совет етәкселеге совет мәнфәғәттәрен иҫәпкә алмаған Европа тупланыу тенденцияһын өҙөү яҡлы була. Был йәһәттән 1939 йыл башында Германия экспансияһын дауам итеү Мәскәүҙең мәнфәғәттәренә яуап бирҙе, сөнки ике Европа хәрби-сәйәси төркөмөнөң дә СССР менән килешеүҙә ҡыҙыҡһыныуын ҡапыл арттырҙы, сөнки совет етәкселеге уның үҙ мәнфәғәттәрен иҫәпкә алып кем менән һәм ниндәй шарттарҙа һөйләшәсәген һайлай алды<ref name="кризис" />. Совет тарихнамәһенең традицион фекере иһә Советтар Союзының нацистар власҡа килгәндән һуң Европала тыныслыҡты һаҡлау өсөн ҙур тырышлыҡ һалыуына ҡайтып ҡала, бының өсөн 1935 йылда Франция-совет һөжүм итмәү һәм үҙ-ара ярҙам тураһында бер нисә сара күрә. 1938 йылдан 1939 йылдың авгусына тиклем СССР Европала Германия агрессияһын ҡаты тәнҡитләү менән бер нисә тапҡыр сығыш яһай һәм ошо ҡурҡынысҡа ҡаршы тороу өсөн киң халыҡ-ара коалиция, шулай уҡ туранан-тура хәрби ярҙам тәҡдим итә. Шулай итеп, совет-герман һөжүм итмәү тураһындағы пакт Англия менән Францияның агрессияға тәьҫирле ҡаршы тороу тураһында көслө килешеү төҙөргә теләмәүе асыҡтан-асыҡ билдәле булғанда эшләнгән мәжбүри аҙым кеүек тойолған. Өҫтәмә йәшерен килешеүҙәр төҙөү тураһындағы хәбәрҙәр килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң күп тә үтмәҫтән тарала. Йәшерен протокол тексы 1948 йылда фотокүсермәләр буйынса, ә 1993 йылда яңы табылған төп нөсхәләр буйынса баҫыла<ref name="Chavkin2007">''Хавкин Б.'' [http://www1.ku-eichstaett.de/ZIMOS/forum/inhaltruss7.html «К истории публикации советских текстов советско-германских секретных документов 1939—1941 гг.»] // Форум новейшей восточноевропейской истории и культуры — Русское издание. — 2007. — № 1.</ref>. 1939 йылдың 1 сентябрендә Германия Польшаға баҫып инә башлай, ә 1939 йылдың 17 сентябрендә Польша биләмәһенә совет ғәскәрҙәре баҫып инә<ref name="Istorik.ru">[https://istorik.ru/library/documents/molotov_ribbentrop/index.htm Пакт Молотова — Риббентропа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312071917/http://istorik.ru/library/documents/molotov_ribbentrop/index.htm |date=2016-03-12 }}</ref>. Польша территорияһын<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/RAZDELI_POLSHI.html?page=0,1 Разделы Польши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014142439/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/RAZDELI_POLSHI.html?page=0,1 |date=2013-10-14 }}</ref> СССР менән Германия араһында бүлешеү (1939 йылдың 28 сентябре) дуҫлыҡ һәм сик тураһындағы килешеүгә һәм шул уҡ йылдың 4 октябрендәге уға өҫтәмә протоколға ҡул ҡуйыу менән тамамлана. 1940 йылда СССР (Финляндия менән һуғыш һөҙөмтәһендә) Балтик буйы илдәрен, Бессарабияны һәм Төньяҡ Буковинаны, шулай уҡ фин территорияһының бер өлөшөн ҡуша. Германияның Советтар Союзына һөжүм итеүе арҡаһында 1941 йылдың 22 июнендә килешеү көсөн юғалта. 1941 йылдың 30 июлендә Сикорский — Майский Килешеүҙәрен төҙөгәндә, Совет хөкүмәте Польшалағы территориаль үҙгәрештәрҙән һуң, 1939 йылғы совет-герман килешеүҙәре үҙ көсөн юғалтты тип таныны. 1989 йылда СССР халыҡ депутаттары съезы 1939 йылдың 23 авгусындағы йәшерен өҫтәмә протоколға һәм Германия менән башҡа йәшерен килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу фактын ғәйепләй һәм йәшерен протоколдарҙы «ҡул ҡуйған мәлдән алып юридик яҡтан нигеҙһеҙ һәм яраҡһыҙ» тип таный<ref name="VS1989">[http://www.lawmix.ru/docs_cccp/1241 Ведомости Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР. 1989. № 29. Ст. 579.]</ref><ref>''Розанов Г. П.'' Сталин — Гитлер. — М., Международные отношения, 1991. — с. 108</ref>. 2009 йылда Европа парламенты 23 август — Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу датаһын — сталинизм һәм нацизм ҡорбандарын иҫкә алыу көнө тип иғлан итте<ref name="Istorik.ru" /><ref name="resolution">{{ref-en}} [http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2008-0439+0+DOC+XML+V0//EN Declaration of the European Parliament on the proclamation of 23 August as European Day of Remembrance for Victims of Stalinism and Nazism ]</ref>. == Совет-герман яҡынайыуының тәүтарихы == === 1933—1938 йылдарҙа Совет-Германия мөнәсәбәттәре === [[Файл:MCE hit 1936.jpg|thumb|250px|1936 йылғы Бәләкәй Совет Энциклопедияһы, Гитлерҙың "теоретик ғәриплеге"н һәм "наҙанлығы"н тасуирлап, СССР-ҙың Германияға ҡарата дөйөм уйҙарының йүнәлешен сағылдыра]] 1933 йылда Германияла Гитлер власҡа килеп, «Милли революция» барышында советтарға ҡаршы һәм антикоммунистик эксцестары башланғандан һуң, СССР Германия менән (быға тиклем бик тығыҙ үҫешкән) бар иҡтисади һәм хәрби мөнәсәбәттәрен өҙә<ref name="Случ1">''Случ. С. З.'' Сталин и Гитлер, 1933—1941. Расчёты и просчёты Кремля // Отечественная история. — 2005. — № 1. — С. 100—101.</ref>. 1933 йылдың көҙөндә Липецкиҙағы авиация мәктәбе һәм Советтар Союзы биләмәһендәге Германияның башҡа хәрби объекттары ябыла, ә немец хәрби белгестәре тыуған илдәренә ҡайта<ref>[https://airpages.ru/dc/lipetsk.shtml ''Соболев Д. А., Хазанов Д. Б.'' Липецкая секретная авиашкола. Немецкий след в истории отечественной авиации]</ref><ref>''Барятинский М. Б.'' Немецкие танки в бою</ref>. Ошо ваҡыттан алып М. М. Литвинов етәкләгән СССР Сит ил эштәре Халыҡ Комиссариатының рәсми курсы Европала «Коллектив хәүефһеҙлек» системаһын, йәғни Германияның реваншистик пландарына ҡамасаулаған халыҡ-ара килешеүҙәр системаһын булдырыуға йүнәлтелгән. Әммә Гитлер, власҡа килгәндән һуң, 1926 йылда СССР менән нейтралитет тураһында төҙөлгән Берлин килешеүен һәм 1931 йылдың 5 майы протоколын ғәмәлдән сығарырға (денонсировать) теләмәй, был документтар киләсәктә лә ғәмәлдә буласаҡ, тип белдерә<ref name="павлов">[http://www.mgimo.ru/files/210929/III_reich.pdf Внешняя политика третьего рейха (1933—1945)] / [[Павлов, Николай Валентинович|Н. В. Павлов]] // МГИМО. — 2012.</ref>. 1933 йылдың декабрендә Франция һәм СССР хөкүмәттәре Европала коллектив хәүефһеҙлек тураһында килешеү төҙөү хаҡында берлектәге тәҡдим индерә. Германияға, Бөйөк Британияға, Финляндияға, Чехословакияға, Польшаға (1918—1939), Эстонияға, Латвияға һәм Литваға килешеүгә ҡушылыу тәҡдиме индерелә. Килешеү проекты «Көнсығыш пакты» тигән исем ала. Германия менән Польшаның унда ҡатнашыуҙан баш тартыуы арҡаһында Көнсығыш пакты тормошҡа ашырылмай<ref>{{БСЭ3|заглавие=Восточный пакт}}</ref>. 1934 йылдың мартында Польша Германия менән һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй, һәм был Гитлер хөкүмәтенең тышҡы сәйәсәтендәге уңыштарының береһе булған. 1935 йылдың мартынан Германия 1919 йылғы Версаль тыныс килешеүенең хәрби статьяларын тулыһынса үтәмәй башлай. Илдә дөйөм хәрби бурыс индерелә һәм армияны яңынан ҡоралландырыу башлана, ләкин был көнбайыш державалары, Версаль тыныслыҡ килешеүе гаранттары, яғынан бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡҡа осрамай. 1936 йылдың ноябрендә Германия менән Япония СССР-ға ҡаршы йүнәлтелгән "Антикоминтерн пакты"на ҡул ҡуя, 1937 йылдан Италия ла ҡатнаша. Граждандар һуғышы барышында СССР Испания республикаһы хөкүмәтенә хәрби ярҙам күрһәтә, шул уҡ ваҡытта Германия менән Италия генерал Франконың (17—18 июль путчы) юлын әүҙем яҡлай. 1938 йылдың мартында Германия Австрияға ҡарата аншлюс башҡара һәм Чехословакияға территориаль дәғүәләре менән мөрәжәғәт итә башлай. Шул уҡ ваҡытта Бөйөк Британия һәм Франция Германияға ҡарата «тынысандырыу» сәйәсәтен алып бара<ref name=bse_ww2>{{БСЭ3|заглавие=Вторая мировая война 1939-1945}}</ref>. 29-30 сентябрҙә Судет өлкәһен Чехословакиянан көсләп алыуҙы һәм Австрия менән сиктәш райондарҙы Германияға тапшырыуҙы күҙ уңында тотҡан Мюнхен килешеүенә ҡул ҡуйыла. Октябрь башында Судет өлкәһе нацист Германияһы тарафынан анексиялана. === «Канделаки миссияһы» === 1934—1937 йылдарҙа Советтар Союзы Германия менән иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе киңәйтергә, сәйәси мөнәсәбәттәрҙе йомшартырға маташа. 1934 йылдың аҙағында Берлинда сауҙа вәкиле вазифаһын Сталиндың шәхси эмиссары Давид Владимирович Канделаки биләй<ref name="Торчинов">[http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kandelaki.html ''Торчинов В. А., Леонтюк А. М''. Вокруг Сталина. Историко-биографический справочник. — СПб: изд-во философского факультета СПбГУ, 2000. — С. 243.]</ref><ref>''Гладков Т. К.'' Король нелегалов: Документальная повесть о выдающемся разведчике А. Короткове. — М.: Гея итэрум, 2000. — С. 104.</ref>. Германияла һөйләшеүҙәр алып барғанда, Канделаки уларҙы иҡтисади кимәлдән сәйәси кимәлгә — рейхсист Герман Вильгельм Герингка һәм Империя банкы директоры Ялмар Шахтҡа күсерергә маташа<ref name="Bezymenskiy04">''Безыменский Л. А.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/04.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава четвёртая — Миссия Канделаки]. — М.: Вече, 2000.</ref>. 1936 йылда совет яғы Берлинға һөжүм итмәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйырға тәҡдим итә. СССР менән Германия араһында дөйөм сик булмау сәбәпле, тәҡдим кире ҡағыла<ref>''[[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]'' [http://militera.lib.ru/research/nekrich/01.html 22 июня 1941 года]</ref>. Совет разведкаһы селтәре етәксеһе Вальтер Кривицкий һуңынан, Мәскәү яғынан изге ихтыяр күрһәтеү маҡсатында уға 1936 йылдың декабрендә Германияла разведка эшен кәметергә бойороҡ бирелеүен раҫлаған<ref>''Кривицкий В.'' [http://scepsis.ru/library/id_623.html Я был агентом Сталина].</ref>. «Канделаки миссияһы» 1937 йылға тиклем дауам иткән һәм уңышһыҙлыҡ менән тамамланған: немец яғы идеологик һәм сәйәси ҡараштары буйынса СССР менән бәйләнештәрҙе киңәйтеүҙе кәрәкле тип тапмаған<ref name="Bezymenskiy04" />. === СССР-ҙың тышҡы сәйәсәте стратегияһы === 1938 йылдың көҙөнән Германия етәкселеге СССР менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыуға өлгәшә башлай. Мюнхен килешеүе (1938 йыл) төҙөлгәндең тәүге көндәренән үк Германияның Мәскәүҙәге илселеге СССР-ҙың тышҡы сәйәсәтен ҡайтанан ҡарау мөмкинлеген күҙаллай<ref name="павлов" />. 1938 йылдың 3 октябрендә Германия илселеге советнигы Вернер фон Типпельскирх Мәскәүҙән Германия Сит ил эштәре министрлығына: «Сәйәси прогноз өлкәһенә мөрәжәғәт итеп, Советтар Союзы үҙенең тышҡы сәйәсәтен ҡайтанан ҡараясаҡ, тигән фекерҙән баш тартырға ярамай. Быға бәйле иң элек Германия, Франция һәм Япония менән мөнәсәбәттәрҙе күҙ уңында тоторға кәрәк… Бөгөнгө хәл Германияның СССР менән яңы һәм киңерәк иҡтисади килешеүе өсөн уңайлы мөмкинлектәр аса, тип иҫәпләйем». 19 декабрҙә 1939 йылға совет-герман сауҙа килешеүе оҙайтыла, ә 1939 йылдың башында Германия инициативаһы буйынса иҡтисади һөйләшеүҙәр башлана<ref name="кризис" />. СССР, «империалистик дәүләттәр» араһында яңы конфликт барлыҡҡа килеү мөмкинлеген күҙаллап, мәнфәғәттәренә төп ҡурҡыныс тип ҡабул итеп, бөйөк державаларҙың берләшеүенә юл ҡуймаҫҡа тырыша. Хәҙерге заман тарихсыһы М. И. Мельтюхов 1938 йылдың аҙағында — 1939 йылдың башына ҡараған бер нисә документты билдәләй, уның фекеренсә, улар совет етәкселегенең Европа аренаһында барған ваҡиғаларҙың асылы һәм СССР-ҙың тышҡы сәйәси ғәмәлдәре тактикаһы тураһындағы күҙаллауҙарын сағылдыра. Беренсеһе — 1938 йылдың көҙөндә «Большевик» журналында В. Гальянов имзаһы менән «Международная обстановка второй империалистической войны» мәҡәләһе. Мельтюхов әйтеүенсә, ошо псевдоним аҫтында СССР-ҙың сит ил эштәре наркомы урынбаҫары В. Потёмкин йәшеренгән булған. Мәҡәләнән күренеүенсә, ул осорҙағы СССР-ҙың тышҡы сәйәси доктринаһы буйынса, яңы донъя һуғышы башланған да инде — автор 1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһындағы донъялағы хәлде үҙгәрткән һәм төп капиталистик державаларҙы «''агрессорҙар''»ға (Германия, Италия, Япония) һәм «''агрессияға юл ҡуйған''» (Икенсе донъя һуғышы барышында Англия, Франция, АҠШ) хәрби акцияларҙы күҙ уңында тотҡан. Мәҡәлә авторы фекеренсә, бындай «юл ҡуйыу» көнбайыш державаларының мәнфәғәттәренә һәм үҙҙәренә зыян килтерә, әммә ысынында иһә «''агрессорҙар''»ҙың һәм Советтар Союзының — "''революция һәм социаль прогресс нигеҙе''"нең бәрелешенә йүнәлтелгән. Артабанғы ваҡиғаларҙың перспективаһы былай ине: «''Икенсе империалистик һуғыш фронты киңәйә бара. Уға бер-бер артлы бер халыҡ артынан икенсеһе йәлеп ителә. Кешелек донъя революцияһын тоҡандырасаҡ бөйөк алыштарға бара… Был икенсе һуғыштың ахыры иҫке, капиталистик донъяның тулыһынса ҡыйратылыуы менән билдәләнәсәк''», ул саҡта «''ике тирмән ташы — үҙенең бөтә ҡеүәтле ныҡлы үҫешендә күтәрелгән Советтар Союзы һәм уға ярҙамға күтәрелгән революция демократияһының емерелмәҫ диуары араһында — капиталистик система ҡалдыҡтары туҙанға һәм көлгә әйләнәсәк''»<ref name="кризис">''Мельтюхов М. И.'' Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. Глава «Политический кризис 1939 г.»</ref>. Ошоға оҡшаш идеялар А. А. Ждановтың 1939 йылдың 3 мартында Ленинградта үткән партия конференцияһында сығышында яңғыраны. Унда ул, фашизм — «''донъя реакцияһының, империалистик буржуазияның, агрессив буржуазияның сағылышы''», бигерәк тә Англия менән Францияға янай, тип белдерҙе. Бындай шарттарҙа Англия «Гитлерҙың Советтар Союзы менән һуғышты башлап ебәреүен» теләй, шуға күрә һуғышты үҙенән ситләштереү маҡсатында, Германия менән СССР-ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуйырға («алйотҡа дим бир, ике ҡулына суҡмар бир» — «''чужими руками жар загребать, дождаться положения, когда враги ослабнут, и забрать''», тип тырыша. Жданов белдереүенсә, Мәскәүгә бындай хәйләнең сере аңлашылды, һәм СССР «''Гитлер менән Муссолиниҙы, һис шикһеҙ, Чемберленды ла, ҡыйратырлыҡ замандар килгәнсе көсөбөҙҙө туплаясаҡбыҙ''» тип белдерҙе. Мельтюхов фекеренсә, был материалдар ВКП(б) Үҙәк Комитетының XVIII партия съезына отчёт докладында сағылған (1939 йылдың 10 марты) халыҡ-ара хәлгә характеристиканы тулыландыра. Унда «яңы империалистик һуғыш» башланыуы һәм Англия, Франция һәм АҠШ-тың «герман-япон агрессияһын СССР-ға ҡаршы йүнәлтеү» шарттарында совет тышҡы сәйәсәтенең бурыстары билдәләнә: Советтар Союзы "''киләсәктә лә бөтә илдәр менән тыныслыҡ һәм эшлекле бәйләнештәрҙе нығытыу сәйәсәтен үткәрергә; һаҡ булырға һәм һуғыш провокаторҙарына илебеҙҙе конфликтҡа йәлеп итергә юл ҡуймаҫҡа''; армияның «''хәрби ҡеүәтен нығытырға''» һәм «''халыҡтар араһындағы тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ менән ҡыҙыҡһынған бөтә илдәрҙең хеҙмәтсәндәре менән халыҡ-ара дуҫлыҡ бәйләнештәрен нығытырға''» тейеш ине. Сталиндың телмәр контексынан күренеүенсә, һуғышты «тоҡандырыусылар» — ҡыҫылмау сәйәсәтен алып барған илдәр: Англия, Франция һәм АҠШ була. Был шарттарҙа совет етәкселегенең маҡсаты булып — көрсөктө һәм бөйөк державаларҙың ҡаршылыҡтарын, капиталистик йәмғиәттең һаҡланыу мәсьәләһен ахырғы хәл итеү перспективаһы менән, донъяла үҙенең йоғонтоһон артабан көсәйтеү өсөн файҙаланыу торған<ref name="кризис" /><ref>{{Cite web |url=http://www.petrograd.biz/stalin/14-27.php |title=Речь Сталина на XVIII съезде ВКП(б) |accessdate=2007-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928211025/http://www.petrograd.biz/stalin/14-27.php |archivedate=2007-09-28 |deadlink=yes }}</ref>. Әммә ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Риббентроп телмәре Германия менән СССР араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу мөмкинлегенә ишара булараҡ ҡабул ителгән<ref name="Bezymensky09">''Безыменский Л. А.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/09.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава девятая — Мюнхен и Москва]. — М.: Вече, 2000.</ref>. Һуңынан, пакт төҙөгәндән һуң, Молотов уны совет-Германия мөнәсәбәттәрендә «боролоштоң башы» тип атай<ref name="Dashichev2005" />. == 1939 йылғы һынылыш == [[Файл:В Барселоне националисты.jpg|right|thumb|250px|Барселоналағы (Испания) парадта франкист офицерҙар]] === Испан республикаһының ҡолауы === 1939 йылдың башы республика Испанияһының тулыһынса еңелеүе менән билдәләнә. Советтар Союзының хәрби ярҙамы — совет техникаһын поставкалау, белгестәр, лётчиктар һәм хәрби советниктар ҡатнашыуына ҡарамаҫтан, республика власы Германиянан һәм Италиянан (шул иҫәптән хәрби частар, айырыуса авиация менән) ярҙам алған генерал Франконан еңелде. Испания күгендә иң яҡшы совет истребителдәре И-16 һәм И-15бис совет лётчиктарының Ме-109В истребителдәрендә осҡан немец лётчиктарының «Кондор» легионынан еңелеүе хәүефле сигнал булған. 1939 йылдың 1 апрелендә Испанияла 1975 йылға тиклем дауам иткән Франко диктатураһы урынлаша. === 1939 йылдағы яҙғы-йәйге көрсөк === 1939 йылдың мартында Чехословакия берҙәм дәүләт булараҡ йәшәүҙән туҡтай. 14 мартта Словакия республикаһы нацистик Германияһы «ҡурсауы аҫтына бойондороҡһоҙлоҡ» иғлан итә. 15 мартта Германия ғәскәрҙәре Прагаға инеп, Чехияның ҡалған өлөшөн баҫып ала. Германия Чехияла Богемия һәм Моравия Протекторатын ойоштороу тураһында иғлан итә. 14-18 мартта Венгрия Польша булышлығы менән Карпат аръяғын (Закарпатье) баҫып ала. 1938 йылдың октябрендә, Судет өлкәһен тартып алғандан һуң, Германия Польшаның баҫып алынған Тешин Силезияһына алмашҡа Германия Польша Поморьеһы аша Көнсығыш Пруссияға автострада һәм тимер юл һалыуға ризалыҡ биреп, Ирекле Данциг ҡалаһын тапшырыуын, шулай уҡ Польшаның Антикоминтерн пактына ҡушылыуын (йәки Польша етәкселегенең Германия сәйәси партнёры булыуын һәм СССР-ҙың стратегик дошманы булыуын асыҡ белдереүен) талап итә. 1939 йылдың 21 мартында, Чехословакияны тотошо менән бүлгәндән һуң бер аҙна үткәс, Гитлер үҙенең меморандумында йәнә Данциг буйынса талаптарға әйләнеп ҡайта. 26 мартта Польша хөкүмәте рәсми рәүештә Гитлер меморандумынан баш тарта. 21-23 мартта Германия, Литваға ҡарата көс ҡулланыу менән янап, уны Мемель (Клайпеда) өлкәһен тапшырырға мәжбүр итә. 31 мартта Бөйөк Британия, Германия һөжүм иткән осраҡта, Польшаға хәрби ярҙам тәҡдим итә һәм уның бойондороҡһоҙлоғо гаранты булып сығыш яһай. 6 апрелдә был гарантиялар Польша-Британия хәрби конвенцияһында теркәлә. 28 апрелдә Гитлер, рейхстагта сығыш яһап, 1934 йылғы һөжүм итмәү килешмәү тураһындағы Германия-Польша пактының һәм 1935 йылда инглиз-герман диңгеҙ килешеүенең өҙөлөүе тураһында иғлан итә. Өҫтәп әйтер кәрәк, Гитлер үҙенең телмәрендә «Советтар Союзына традицион рәүештә ябырылмай»<ref name="Shirer-Poland"/>. 22 майҙа Германия менән Италия араһында "Ҡорос пакты"на ҡул ҡуйыла, ә инде икенсе көндө, хәрбиҙәр алдында сығыш яһап, Гитлер Германияның тышҡы сәйәсәтенең төп маҡсатын — «иң ҡеүәтле дәүләттәр» иҫәбенә ҡайтыуҙы билдәләне, «тормош киңлеген» киңәйтеү талабы «сит дәүләттәргә инмәйенсә йәки сит милеккә һөжүм итмәйенсә мөмкин булманы» тип белдерҙе. Шул уҡ ваҡытта Англияны Германияның төп дошманы тип атаған, уға ҡаршы көрәш хәл иткес — «тормош һәм үлем мәсьәләһе» тигән. Рәсәйгә килгәндә иһә, Гитлер «Польшаның яҙмышына ул битараф ҡаласаҡ» тип әйткән; һәм совет иле ҡыҫылған осраҡта ла, «Англияға һәм Францияға һөжүм итергә һәм уларға бер нисә емергес һөжүм яһарға» теләүен белдергән<ref name="Shirer-Poland"/> === Яҙғы-йәйге көрсөк шарттарында совет дипломатияһы === Ә 1939 йылдың яҙында Германияның Чехословакияға, Литваға, Польшаға һәм Румынияға ҡарата эшмәкәрлеге Бөйөк Британия менән Францияны Германия экспансияһын туҡтатыу өсөн союздаштар эҙләү менән шөғөлләнергә мәжбүр итә. Бер үк ваҡытта Германия мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу буйынса СССР позицияһын тикшереп ҡараған, әммә советтар яғы көтөп тороу позицияһына өҫтөнлөк биргән<ref name="кризис" />. Чехияны баҫып алыуға һәм уны Германия составына индереүгә яуап итеп Совет хөкүмәте 18 марттағы нотаһында: «…Чех халҡының үҙ ихтыярын белдереүе булмаһа ла, Германия ғәскәрҙәренең Чехияны баҫып алыуы һәм Германия хөкүмәтенең артабанғы эштәрен башбаштаҡлыҡ, көс ҡулланыу, агрессив тип таныу кәрәк», тип белдерҙе. 18 мартта Германияның Румынияға, уның иҡтисады Рейхҡа хеҙмәт итергә тейешле ультиматум белдерергә йыйыныуҙары тураһында хәбәр килгәс, Германия агрессияһын артабан булдырмау маҡсатында, СССР Сит ил эштәре халыҡ комиссары Максим Максимович Литвинов инглиз илсеһе аша Мәскәүҙә СССР, Англия, Франция, Румыния, Польша һәм Төркиә илдәренең конференцияһын саҡырырға тәҡдим итә. Әммә Англия яғы был тәҡдимде «ваҡытынан элек» тип таба һәм Англия, Франция, СССР һәм Польшаның Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европа дәүләттәренең бойондороҡһоҙлоғон һәм бөтөнлөгөн һаҡлау ынтылышы тураһында берлектәге декларацияһы менән сикләнергә тәҡдим итте. 17 апрелдә Литвинов, Англияның Польшаға СССР яғынан да бер яҡлы гарантиялар биреү тәҡдименә яуап итеп, «''Балтик һәм Ҡара диңгеҙ араһында һәм СССР менән сиктәш булған көнсығыш Европа дәүләттәренә агрессия осрағында, шул иҫәптән хәрби ярҙам''» тураһында инглиз-француз-совет килешеүе проектын тәҡдим итә. Быға яуап итеп Франция: бер-береһенә хәрби ярҙам күрһәтергәме әллә фигуранттарҙың береһенә ҡаршы Германия агрессияһы осрағында Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәренә теләктәшлек ярҙамы күрһәтергәме — игән ниәттәр тураһында ҡыҫҡа декларация менән сикләнергә тәҡдим иткән. 17 апрелдә халыҡ комиссары М. М. Литвиновтың күрһәтмәһе буйынса Берлиндағы тулы хоҡуҡлы вәкил А. Ф. Мерекалов Германия Сит ил эштәре министрлығының статс-секретары Эрнст фон Вайцзеккерға Германия хәрби командованиеһы вәкилдәренең «Шкода» чех концернының Советтар Союзына артиллерия һәм зенит орудиелары, һыҙмалар комплекты һәм технологик процесты, хәрби тәғәйенләнештәге башҡа материалдарҙы тулы тасуирлау менән бергә дөйөм суммаһы 3,5 миллион АҠШ долларынан ашыу булған ут менән идара итеү системаларын тапшырыуҙы өҙөү маҡсатында алып барылған эшмәкәрлегенә ҡарата ризаһыҙлыҡ белдереп нота тапшырҙы. Яҡтар был сәбәпте үҙ-ара сәйәси зондаж өсөн файҙаланған<ref name="кризис" />. 3 майҙа Бөйөк Британия һәм Францияның совет тәҡдимен ҡабул итмәүе асыҡланғас, М. М. Литвинов урынына В. М. Молотов СССР сит ил эштәре халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә, ул бер үк ваҡытта СССР Халыҡ комиссарҙары Советы башлығы ла булып ҡала. Берлинда быны өмөтләндереүсе билдә тип ҡабул иткәндәр. Бер көндән немец гәзиттәренә СССР-ға йүнәлтелгән төрлө һөжүмдәр тыйыла<ref name="Sluch">''Случ. С. З.'' Сталин и Гитлер, 1933—1941. Расчёты и просчёты Кремля // Отечественная история. — 2005. — № 1. — С. 110.</ref>. 9 майҙа уҡ Берлинда Германия «Рәсәйгә Польшаны бүлеүгә<ref name="Shirer-Poland"/> йүнәлтелгән тәҡдимдәр индерҙе йәки индерергә йыйына» тигән хәбәрҙәр күпләп яңғыраны. 20 майҙа сит ил эштәре буйынса яңы нарком Германия илсеһенең осрашыу тураһында үтенесенә яуап итеп, Вернер фон дер Шуленбургты ҡабул итте. Унда Германияның иҡтисади һөйләшеүҙәрҙе яңынан башларға әҙерлеге тураһында белдереү яңғыраны. Молотов илсе менән дуҫтарса мөнәсәбәттә һөйләште, иҡтисади һөйләшеүҙәрҙең уңышы өсөн «тейешле сәйәси база булдырылырға тейеш» тип белдерҙе. Шуленбургтың үҙе өсөн был «сәйәси база»ға күрһәтмә көтөлмәгән хәл булды<ref>''Тихомиров А.'' [https://portalus.ru/modules/history/print.php?subaction=showfull&id=1142637848&archive=&start_from=&ucat=1& Германия и СССР в 1918—1939 годах: мотивы и последствия внешнеполитических решений]. — М: Гея, 1995.</ref>. 21 майҙа СССР Сит ил эштәре халыҡ комиссариатынан Сталин герман-совет килешеүҙәре буйынса бөтә документацияны талап итә<ref name="Bezymensky15">''Лев Безыменский.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/15.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава 15: Когда придумали секретный протокол].</ref>. === Япония менән һуғыш === 1939 йылдың майында япон ғәскәрҙәре Манчжоу-го биләмәһенән Монголияға бәреп инә. 1936 йылдың 12 мартында "СССР һәм Монголия Халыҡ Республикаһы араһында үҙ-ара ярҙам тураһында протокол"да килешелгән йөкләмәләргә ярашлы, Ҡыҙыл Армия Монголияға ярҙамға килә. Совет һәм монгол частары япондарҙың артабанғы һөжүмен туҡтата, әммә ҡоро ерҙә һәм һауала ҡаты һуғыштар йәй буйына дауам итә. Август уртаһына Монголияла япон ғәскәрҙәре төркөмө 75 меңдән ашыу кешенән, 500 артиллерия ҡоралынан, 182 танктан, 700 самолёттан торған, улар айырым 6-сы армияға берләшкән<ref name="shihsov_av">{{cite web |author = Шишов А. В. |authorlink = |date = |url = http://militera.lib.ru/h/shihsov_av/09.html |title = Россия и Япония. История военных конфликтов |format = |work = |publisher = |accessdate = 2010-02-15 |language = |description = |archiveurl = |archivedate = }}</ref>. Совет ғәскәрҙәре Монголия биләмәһенән япондарҙы ҡыйратыу өсөн контрһөжүм әҙерләй. Контрһөжүм 20 авгусҡа билдәләнгән була. Германия менән Италияның Японияның Антикомминтерн пакеты буйынса союздаш булыуын иҫәпкә алғанда, был илдәрҙең Советтар Союзына ҡаршы сығыш яһауына юл ҡуймау айырым әһәмиәткә эйә булған. == Бөйөк Британия һәм Франция менән 1939 йылғы хәрби һөйләшеүҙәр == Совет һәм Рәсәй тарихнамәһендә, Мәскәүҙә башланған һөйләшеүҙәрҙә Бөйөк Британия менән Францияның маҡсаттары түбәндәгенән торған: үҙ илдәреңдән һуғыш хәүефен ситләтеү; совет-герман яҡынайыуына юл ҡуймау; СССР менән яҡынайыуҙы күрһәтеп, Германия менән килешеүгә өлгәшеү; Советтар Союзын киләсәк һуғышҡа йәлеп итеү һәм Германия агрессияһын Көнсығышҡа йүнәлтеү. Ҡағиҙә булараҡ, Бөйөк Британия менән Франция, тыштан ғына һөйләшеүҙәр мөмкинлеген һаҡларға ынтылып, шул уҡ ваҡытта СССР менән тиң хоҡуҡлы союз төҙөргә теләмәгән. Советтан һуңғы осорҙа, Көнбайыштың СССР менән союзға ынтылыуы, ә совет етәкселегенең, киреһенсә, Бөйөк Британия һәм Франция менән союзға ынтылмауы тураһында күрһәтмәләр барлыҡҡа килә. Был һөйләшеүҙәрҙәге СССР-ҙың маҡсаттарына килгәндә, ул бәхәс предметы булып тора. Ҡағиҙә булараҡ, совет етәкселеге дипломаттар алдына өс төп — һуғышҡа юл ҡуймау йәки уны кисектереү һәм Советтарға ҡаршы берҙәм фронт булдырмау бурыстарын ҡуя. Рәсми совет версияһы яҡлылар, 1939 йылдың йәйендә Европала башланған көрсөк шарттарында СССР хәүефһеҙлеген тәьмин итеү совет етәкселегенең стратегик маҡсаты була, тип иҫәпләй; уларҙың оппоненттары, совет тышҡы сәйәсәте "донъя революцияһы"на иҫәп тотоп, Германияның Бөйөк Британия һәм Франция менән бәрелешеүенә булышлыҡ иткән, тип күрһәтә<ref name="кризис" />. Һөйләшеүҙәр апрелдә башланды, әммә оҙаҡ ваҡыт уларҙа алға китеш күҙәтелмәне. Ниһайәт, 24 майҙа Бөйөк Британия СССР менән союзға инергә ҡарар итә. 27 майҙа Чемберлен, Германия СССР-ҙы нейтралләштерер тип ҡурҡып, Мәскәүҙәге илсегә Гитлер һөжүменә дусар булған дәүләттәргә үҙ-ара ярҙам, хәрби конвенция һәм гарантиялар тураһында пактты тикшереүгә ризалыҡ биргән инструкция ебәрә. Инглиз-француз проекты 17 апрелдәге совет тәҡдимдәре нигеҙендә әҙерләнә. 31 майҙа СССР Юғары Советы сессияһында Молотовтың сығышында Бөйөк Британия менән Францияның позицияһы тәнҡитләнде, уның һүҙҙәренсә, тик юл ҡуйыу менән мауыҡты һәм Балтик буйы дәүләттәренә гарантия бирергә теләмәне. Бындай шарттарҙа, "беҙ Германия һәм Италия менән «эшлекле бәйләнештәрҙән баш тартыуҙы бөтөнләй кәрәк тип тапмайбыҙ», тип билдәләне Молотов. Бының менән Мәскәү Бөйөк Британияға һәм Францияға, шулай уҡ Германияға, баҫым яһарға ынтылды<ref name="кризис" />. Артабанғы һөйләшеүҙәр өсөн нигеҙ итеп алынған 27 майҙағы (2 июндәге совет төҙәтмәләре менән) Англия-Франция килешеүе проектына ярашлы, союздың үҙ көсөнә инеүе түбәндәге осраҡтарҙа күҙ уңында тотола: * Европа державаларының береһе (йәғни Германия) һөйләшеп килешелгән яҡтарҙың береһенә һөжүм иткән осраҡта; * Бельгияға, Грецияға, Төркиәгә, Румынияға, Польшаға, Латвияға, Эстонияға йәки Финляндияға ҡаршы Германия агрессияһы булғанда (килешелгән яҡтарҙың бөтә ошо дәүләттәргә), яҡлау гарантиялары биреүе күҙ уңында тотолғайны; * әгәр яҡтарҙың береһе өсөнсө Европа иле үтенесе буйынса ярҙам күрһәтеүе арҡаһында һуғышҡа йәлеп ителһә. 1 июлдә Бөйөк Британия һәм Франция Балтик буйы дәүләттәренә гарантиялар бирергә ризалашты. 8 июлдә Бөйөк Британия һәм Франция, дөйөм алғанда, СССР менән килешеү раҫланған, әммә совет яғы ниндәйҙер ташламаларға барыуҙан баш тартҡан яңы талаптар ҡуйған (һүҙ халыҡ-ара хоҡуҡҡа тап килмәгән «ситләтелгән агрессия» төшөнсәһенең киңәйтелгән бирелеше хаҡында бара). Бынан тыш, СССР бер үк ваҡытта сәйәси килешеү һәм хәрби конвенция төҙөүҙе талап итә. 19 июлдә Британия етәкселеге совет-герман бәйләнештәрен ҡатмарлаштырыу һәм Германияға ҡарата үҙ позицияһын көсәйтеү өсөн хәрби һөйләшеүҙәргә ризалашырға ҡарар итә. Хәрби һөйләшеүҙәр совет-герман яҡынайыуына юл ҡуймаҫҡа һәм Германия, һауа шарттары арҡаһында һуғыш асыу ҡарарын ҡабул итмәгәнлектән, көҙгә ҡәҙәр ваҡытты һуҙырға мөмкинлек бирәсәк, тип иҫәпләнә<ref name="кризис" />. 23 июлдә совет яғы, сәйәси килешеүгә өлгәшеүҙе көтмәйенсә, Мәскәүҙә хәрби миссияларҙың һөйләшеүҙәрен башларға тәҡдим итте. 25 июлдә инглиздәр, ә 26 июлдә француздар ризалыҡ бирә. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Галифакс, делегация 7-10 көндән ҡуҙғала ала, ләкин уның составы әлегә билдәләнмәгән, тип белдерә. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз миссиялары, иң оҙайлы хәрәкәт итеү ысулы — диңгеҙ аша Ленинградҡа (хәҙер Санкт-Петербург) тиклем һәм артабан поезд менән, Мәскәүгә 5 августа юллана. Миссиялар Мәскәүгә 11 августа ғына килә. Чемберлен СССР менән килешеүгә өлгәшеүгә, Ҡыҙыл Армияның хәрби потенциалына ышанмай<ref>В личном письме от 28 марта Чемберлен писал: «Должен признаться, что я совершенно не доверяю России. Я не верю, что она сможет вести эффективные наступательные действия, даже если захочет… Более того, её ненавидят и относятся к ней с подозрением многие маленькие государства, особенно Польша, Румыния и Финляндия». [http://www.jourclub.ru/12/202 Feiling К. The Life of Neville Chamberlain. L., 1963. P. 403.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418044626/http://www.jourclub.ru/12/202 |date=2009-04-18 }} На заседаниях кабинета Чемберлен заявлял, что «всё, касающееся союза с Россией, он рассматривает с большим предчувствием беды», абсолютно не верит в «прочность России и сомневается в её способности оказать помощь в случае войны» [http://www.uniros.ru/book/ww2/53.php История России. Англо-франко-советские переговоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008082728/http://www.uniros.ru/book/ww2/53.php |date=2007-10-08 }}.</ref>, һөйләшеүҙәрҙе Гитлерға баҫым яһау сараһы булараҡ ҡына файҙаланырға өмөтләнә һәм шуға күрә уны төрлө сәбәптәр ярҙамында һуҙа<ref>William L. Shirer, ''The rise and fall of the Third Reich: a history of Nazi Germany''. Simon and Schuster, 1980. p. 504.</ref>. Британия һәм Франция хәрби делегацияларына килгәндә, инструкцияларында «килешеү төҙөгәнгә тиклем делегация, сәйәси һөйләшеүҙәр үҫешен күҙәтеп… һөйләшеүҙәрҙе яйлап алып барырға тейеш», тип яҙылып ҡуйылған була. Германия менән килешеүгә ирешергә өмөтләнеп, Британия хөкүмәтенең СССР менән һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә «ҡулды бәйләрлек йөкләмәләргә йәлеп ителеү теләге булмай. Шуға күрә хәрби килешеүҙә мөмкин тиклем дөйөм аныҡламалар менән сикләнергә ынтылырға тырыша»<ref name="кризис" />. Сталин шулай уҡ Англия һәм Франция менән реаль килешеү төҙөүгә иҫәп тотмаған, ә бер яҡтан — Германия, икенсе яҡтан — Англия менән Франция торған һөйләшеүҙәргә, Европа һуғышынан ситтә ҡалыу маҡсаты менән, дипломатик уйын сараһы булараҡ ҡараған<ref name="Bezymensky12">''Безыменский Л. А.'' [http://militera.lib.ru/research/bezymensky3/12.html Гитлер и Сталин перед схваткой. Глава двенадцатая — Умиротворение по-сталински, или Призрак «второго Мюнхена»]. — М.: Вече, 2000</ref> 14 августа Бөйөк Британия һәм Францияның хәрби миссиялары менән һөйләшеүҙәрҙә совет яғы Ҡыҙыл Армияның Польша һәм Румыния аша үтеүе тураһында мәсьәләне ҡуҙғата<ref name="кризис" />, шунһыҙ, совет яғы фекеренсә, Германияның агрессияһы ихтималлығын сағылдырып булмаясаҡ тигән сәбәп менән, [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]н, вильно һәм галиция коридорҙары буйлап, Польша биләмәһе аша үткәреү мәсьәләһен күтәрҙе<ref name="hiww">{{Cite web|url=http://www.istorya.ru/book/ww2/53.php|title=История второй мировой войны. 1939—1945 — Англо-франко-советские переговоры — История России. Всемирная, мировая история|author=Редакционная коллегия под руководством А.А.Гречко|website=|date=|publisher=www.istorya.ru|accessdate=2019-06-16}}</ref>. Һәм был һөйләшеүҙәрҙең «туҡтап ҡалыуына» килтерҙе. Поляктар, Франция яғынан баҫымға ҡарамаҫтан, үҙ биләмәһе аша Ҡыҙыл Армияны үткәреүҙән баш тарта<ref name="hiww" />. 17 августа һөйләшеүҙәрҙә тәнәфес яһалды. 17-19 августа Бөйөк Британия һәм Франция Польшаның Ҡыҙыл Армияның үтеүенә ҡарата позицияһын аныҡланы һәм уның ризалығына ирешергә тырышты, ләкин Варшава үҙ фекерендә ҡалды. 21 августа иртән инглиз-француз-совет хәрби һөйләшеүҙәренең һуңғы ултырышы башланды. Уның барышында һөйләшеүҙәрҙең тупикка инеүе асыҡланды. Шуға ҡарамаҫтан, формаль һөйләшеүҙәр өҙөлмәне. 22 августа совет матбуғаты һөжүм итмәү тураһында пакет төҙөү өсөн Мәскәүгә Риббентроптың килеүе тураһында, шул уҡ ваҡытта СССР Бөйөк Британияға һәм Францияға «Германия менән һөжүм итмәү тураһында һөйләшеүҙәр инглиз-француз-совет һөйләшеүҙәрен бер нисек тә туҡтата йәки әкренәйтә алмай» тип хәбәр итә. Шул уҡ көндө Франция, буласаҡ совет-герман пактының әһәмиәтен сикләү йәки уға ҡул ҡуйыуҙы өҙөү мөмкинлегенә эйә булыу өсөн, Польшанан Ҡыҙыл Армияны үткәреү буйынса йәнә ризалыҡ алырға маташа. Ниһайәт, хәрби конвенцияға ҡул ҡуйыу вәкәләттәренә эйә булған француз хәрби миссияһы 22 августа хәрби һөйләшеүҙәрҙе дауам итеүҙе талап итеп ҡарай, әммә совет хәрби миссияһы башлығы, «Польша, Румыния, Англия позициялары билдәһеҙ» тигән һылтау менән, һөйләшеүҙәрҙе дауам итеүҙе ашыҡтырмаҫҡа тәҡдим итә<ref name="кризис" />. == Көнсығыш Европа илдәренең сәйәсәте == [[Файл:Hitler and Stalin. Wonder how long the honeymoon will last?.jpg|thumb|300px|«Ҡыҙыҡ, бал айы күпме дауам итер икән?». Клиффорд Берримен. («The Washington Star», 1939 йылдың октябре)]] Көнсығыш Европа илдәре хөкүмәттәре СССР-ға тәрән шикләнеү менән ҡараған. 1939 йылдың майында, Германия менән мөнәсәбәттәрҙең киҫкенләшеүенә ҡарамаҫтан, Польшаның Сит ил эштәре министрлығы Польшаның үҙен СССР менән бер ниндәй ҙә килешеүҙәр менән бәйләргә теләмәүен белдерҙе<ref name="hiww" />. [[Файл:Mucha 8 Wrzesien 1939 Warszawa.jpg|thumb|left|200px|«Мәскәүҙә Пруссия вассалитеты». «Муха» поляк гәзитенән карикатура, 1939 йылдың 8 сентябре. Имза: «Беҙ, Риббентроп, пактҡа ҡул ҡуйҙыҡ. Ә һин ҡулыбыҙҙы үп, пактты ал, беҙ артабан нимә эшләрбеҙ - уныһын уйларбыҙ»]] Польшаның һуғышҡа тиклемге сәйәсәтен америка тарихсыһы Уильям Ширер «үҙ-үҙен юҡ итеү» тип билдәләй. Ширер билдәләүенсә, Польша, Версаль системаһына зыян килтереп, 1934 йылдан алып Германияны өҙлөкһөҙ хуплап торған. Шул уҡ ваҡытта Польша менән Германия араһында Германия биләмәһен ике өлөшкә бүлгән Данциг коридоры айҡанлы киҫкен территориаль бәхәс тә булған. 1919—1921 йылдарҙағы совет-поляк һуғышы барышында Польша үҙ сиген Керзон линияһынан көнсығышҡа күсереүе арҡаһында (бының һөҙөмтәһендә 6 миллион самаһы этник белорус һәм украин Польша биләмәһендә ҡалған) Польша менән СССР араһындағы мөнәсәбәттәр һалҡынса булған. Пилсудский вафат булғандан һуң, Польша сәйәсәтен, СССР менән низағ (конфликт) яҡлы Бек һәм Рыдз-Смиглы кеүек совет-поляк һуғышы ветерандары билдәләгән. Шулай итеп, Ширер буйынса, Польша сиге «ике күршеһе менән бер үк ваҡытта бәхәсләшеү мөмкинлегенә эйә булырлыҡ ярайһы уҡ көслө лә, Германия өсөн дә, СССР өсөн дә ҡәнәғәтләнерлек торошта булмаған»<ref name="Ширер">''[[Ширер, Уильям|Ширер У.]]''<span> «Взлет и падение Третьего рейха»</ref>. Эстония тарихсыһы доктор Магнус Илмьярв билдәләүенсә, Балтик буйы илдәре, тарихи үҙенсәлектәре арҡаһында ла, режимдарҙың айырмаһы арҡаһында ла, СССР-ға ышанмай, шикләнеп ҡараған. 1939 йылдың йәйендә башланған инглиз-француз-совет һөйләшеүҙәре уларҙа ҡурҡыу тойғоһо тыуҙырған, был илдәргә ингәс, Ҡыҙыл Армия унда большевиктар режимын индерәсәк һәм, ахырҙа, китмәй ҡаласаҡ тип ҡурҡҡан. Өҫтәүенә, Балтик буйы илдәре Мюнхен тәжрибәһенән һуң Бөйөк Британия һәм Францияның Германия агрессияһы осрағында уларҙы яҡлау буйынса үҙ бурыстарын үтәй алыуына ышанмаған<ref>{{ref-en}} Magnus Ilmjarv. [http://www.coronetbooks.com/books/s/sile0861.htm Silent Submission: Formation of Foreign Policy of Estonia, Latvia & Lithuania: Period from Mid-1920-s to Annexation in 1940: Formation of Foreign Policy … 1920—1940], (Studia Baltica Stockholmiensia) Стокгольм, 2004; [https://mahtrasass.livejournal.com/49674.html Перевод краткого изложения книги], [https://mahtrasass.livejournal.com/46977.html глава VIII]</ref>. Һөҙөмтәлә Эстония һәм Латвия хөкүмәттәре, уларҙан үтенеп алынмаған һәр гарантияны агрессия акты итеп ҡараясағын, шунан һуң Германия менән һөжүм итмәү тураһында пакттар төҙөргә ашығыуын белдерҙе. 7 июндә Германия-Латвия һәм Германия-Эстония килешеүҙәренә ҡул ҡуйылды (Литва менән килешеү март айында уҡ төҙөлгән булған), уларға ярашлы, формаль рәүештә нейтралитетын һаҡланы, әммә «''Германия ризалығы менән Совет Рәсәйенә ҡарата бөтә хәрби хәүефһеҙлек сараларын күрергә''» һүҙ бирҙеләр<ref>[http://doc20vek.ru/node/3249 Договор между Литовской республикой и Германским рейхом. 22.03.1939 г.]</ref>), согласно которым они формально сохраняли нейтралитет, однако обязались предпринимать ''«с согласия Германии все необходимые меры военной безопасности по отношению к Советской России»''.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/science/2019/06/07_a_12400225.shtml|title=«Прием радушный»: как Прибалтика присягнула Гитлеру|author=Павел Котляр|website=Газета. ру|date=2019-06-07|publisher=[[Газета.Ru]]|lang=ru|accessdate=2019-06-14}}</ref>. Германия Балтик буйы илдәренә һөжүм итмәҫкә вәғәҙә биреүҙән тыш, СССР яғынан агрессия булған осраҡта уларға ярҙам күрһәтеүҙе лә гарантияланы. Был Балтик буйы хөкүмәттәрендә тиҙҙән ялған булыуы асыҡланған хәүефһеҙлек тойғоһо уятты<ref>''Странга А.'' [http://evrika.tsi.lv/index.php?name=texts&file=show&f=293 Отношения Латвии и Эстонии: 1918—1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314092135/http://evrika.tsi.lv/index.php?name=texts&file=show&f=293 |date=2012-03-14 }}</ref>. Юғары вазифа биләгән немец хәрбиҙәре (Франц Гальдер һәм Вильгельм Канарис) Балтика илдәренә барып, унда хәрби хеҙмәттәшлек тураһында һөйләшеүҙәр алып барған. Таллиндағы Германия вәкиле хәбәр итеүенсә, Эстония армияһы штабы начальнигы Рэк уға Эстонияның Балтик диңгеҙендә контроль урынлаштыра, шул иҫәптән Фин ҡултығында совет хәрби караптарына ҡаршы мина ҡорорға булышлыҡ итә алыуы хаҡында белдергән<ref name="hiww" />. == Германия менән СССР араһында бәйләнештәрҙең әүҙемләшеүе == {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 253px | Содержание = «Чемберлендәр уйлағанса, Советтар Союзына агрессор янай тип уйлағанда … беҙ Германия менән пакт төҙөнөк», ул «етәкселегебеҙҙең … айырыуса Сталин иптәштең, иң даһи акттарының береһе булды», тип билдәләне М. И. Калинин. }} 1939 йылдың 28 июнендә Молотов Шуленбургты ҡабул иткән һәм уның менән Германия менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу тураһында һөйләшкән<ref name="Shirer-Poland"/>. 1 июлдә Мәскәү Берлинға «Германияға СССР менән мөнәсәбәттәрен яҡшыртырға ынтылышының етдилеген раҫларға бер ни ҙә ҡамасауламай» тип ишараланы. 3 июлдә Германия Мәскәүгә Польша менән Литваның киләсәге тураһында һөйләшеп килешергә тәҡдим итте. 4 июлдә СССР Италияға, бөтә совет шарттарын ҡабул иткәндән һуң, Бөйөк Британия һәм Франция менән килешеүгә инәсәге хаҡында хәбәр итте һәм ҡабаттан: «Германия хөкүмәтенә СССР менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыуға ынтылышының етдилеген һәм эскерһеҙлеген ғәмәлдә раҫларға бер ни ҙә ҡамасауламай», тип белдерҙе<ref name="кризис"/>. 18 июлдә совет сауҙа вәкиле Е. И. Бабарин Германия Сит ил эштәре министрлығының иҡтисади советнигы Карл Шнурреға (Karl Schnurre) сауҙа килешеүе проектын һәм СССР Германияға оҙатырға әҙер булған сеймал тауарҙары исемлеген тапшырҙы. 24 июлдә Карл Шнурре эштәрҙә совет ваҡытлыса вәкиле Г. И. Астахов менән әңгәмәлә ағымдағы иҡтисади мәсьәләләрҙе тикшергәндән һуң, (был әңгәмәнең рәсми булмаған фекер алышыу өлөшө тип атап) герман-совет сәйәси мөнәсәбәттәрен яҡшыртыу планын тәҡдим итә. Немец планы 1) сауҙа-кредит килешеүн төҙөүҙе; 2) матбуғат һәм мәҙәни мөнәсәбәттәр өлкәһендә мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу, үҙ-ара ихтирам мөхитен булдырыу; 3) сәйәси яҡынайыуҙы үҙ эсенә алған. Бынан алда Германия яғының был теманы күтәрергә маташыуҙарын Совет яғы иғтибарһыҙ ҡалдырҙы, тип билдәләне Шнурре<ref>Документы внешней политики. Т. XXII. Кн. 1. 1 января — 31 августа 1939 г.</ref>. 26 июлдә Шнурре, Риббентроп күрһәтмәһе буйынса, Астахов һәм сауҙа вәкиле урынбаҫары Е. И. Бабаринды Берлиндағы «Эвест» ресторанына саҡырып, был теманы үҫтереүен дауам итте. Пландың өсөнсө пункты немец яғы менән бер аҙ аныҡлана: «йәки элек булғанға кире ҡайтыу (1926 йылғы нейтралитет тураһында килешеү> йәки ике яҡтың да сәйәси ихтыяждарын иҫәпкә алған яңы килешеү»<ref name="Felsch2004"/>. Германияның позицияһы тураһында Астахов телеграммала шулай тип хәбәр итә: {{начало цитаты}}Германия беҙҙең [СССР] менән, бөтә хәүефһеҙлек гарантияларын да биреп, ике яҡты ла ҡыҙыҡһындырған мәсьәләләр буйынса һөйләшергә һәм уның менән һөйләшеп алырға әҙер. Хатта Балтик буйы һәм Польшаға мөнәсәбәтле һөйләшеү ҙә, (Германия унан баш тартҡан) Украина буйынса һөйләшеү кеүек, еңел булыр ине<ref name="Sluch"/><ref name="Felsch2004">{{cite web | last = Фельштинский | first = Юрий Георгиевич | authorlink = Фельштинский, Юрий Георгиевич | coauthors = Вячеслав Дашичев | datepublished = 2004-02-09 | url = http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/sssr_germany1939.txt | title = Оглашению подлежит: СССР — Германия 1939−1941 (Документы и материалы) | format = | work = | publisher = «Московский Рабочий», 1991 | accessdate = 2007-06-18 | lang = ru | description = В сборнике публикуются наиболее важные документы и материалы германского министерства иностранных дел, касающиеся советско-германских отношений апреля 1939 — июня 1941 года. }}</ref>.{{конец цитаты}} 2-3 августа Германия Көнсығыш Европала яҡтар мәнфәғәтен сикләү нигеҙендә йәнә СССР менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртырға тәҡдим итте. Риббентроп тәүге тапҡыр герман-совет яҡынайыуы темаһына рәсми белдереү яһаны. Унда, атап әйткәндә, йоғонто яһау өлкәләрен үҙ-ара бүлешеү ишараһы бар ине: {{начало цитаты}}Ҡара диңгеҙҙән Балтик диңгеҙенә тиклем биләмәгә ҡағылышлы бөтә мәсьәләләр буйынса ла һүҙ ҡуйыша алыр инек… Польшаға килгәндә, үҫешеүсе ваҡиғаларҙы иғтибарлы һәм һалҡын ҡанлылыҡ менән күҙәтәбеҙ. Польша яғынан провокация булған осраҡта, аҙна эсендә мәсьәләне яйға һаласаҡбыҙ. Минеңсә, Рәсәй менән килешеү төҙөгәндә, Польша яҙмышы тураһында нәзәкәтле мөмкинлеккә йүнәлтеп әйтелде<ref name="Sluch"/>.{{конец цитаты}} 8-10 августа совет етәкселеге Астаховтан «немецтар (һәр хәлдә, сәйәси) Балтик буйы (Литванан башҡа) файҙаһына үҙгәрештәр менән үҙҙәренең ҡыҙыҡһыныуын , Бессарабия, рус Польшаһы (немецтар файҙаһына үҙгәрештәр менән) яҙмышы менән ҡыҙыҡһынмауын иғлан итергә һәм Украинаға аспирациянан алыҫ торорға әҙер булыуҙары тураһында мәғлүмәт ала. Бының өсөн улар беҙҙән Данцигтың, шулай уҡ элекке герман Польшаһының (бәлки, Варта йәки хатта Висла линияһына тиклем өҫтәп) һәм (дискуссия тәртибендә) Галиция» яҙмышы менән ҡыҙыҡһынмауыбыҙҙы раҫлаусы дәлилдәр алырға теләй. Әммә бындай килешеү СССР-ҙың Бөйөк Британия һәм Франция менән килешеүҙән баш тартыуын күҙ уңында тота<ref name="Sluch" />. 11 августа совет етәкселеге был мәсьәләләр буйынса Мәскәүҙә аҡрынлап һөйләшеүҙәр башларға ризалашты. 13 августа Германия СССР яғына Мәскәүҙә һөйләшеүҙәр алып барырға риза булыуын белдерҙе<ref name="кризис" />. 14 августа хәрбиҙәр менән кәңәшмә барышында Гитлер, «әгәр бер ни ҙә мәжбүр итмәһә, Англия һәм Франция һуғышта ҡатнашмаясаҡ» тип, Польшаға ҡаршы һуғыш башларға ҡарар итеүе хаҡында белдерә. Германия етәкселеге Бөйөк Британияның һуғышҡа әҙер булмауына ышана, һәм бындай шарттарҙа Бөйөк Британия менән килешеү төҙөп, үҙ ҡулдарын бәйләргә түгел, ә уның менән һуғышырға кәрәк тигән ҡарарға килә. Бөйөк Британия һәм Франция, үҙ сиратында, әле һаман Германияның Польшаға ҡаршы һуғышасағына ышанмаған. СССР менән хеҙмәттәшлекте ҡәтғи кире ҡағыусы Польша 18-20 августа территориаль көйләүҙең герман шарттарына нигеҙләнгән һөйләшеүҙәргә әҙер булыуын иғлан итә, әммә һуғышҡа йүнәлеш алған Берлинды мәсьәләне тыныс юл менән хәл итеү ҡыҙыҡһындырмаған. Герман-поляк һөйләшеүҙәре булмаған<ref name="кризис" />. 15 августа Германия илсе Шуленбург аша Мәскәүгә киң тәҡдимдәр ебәрҙе һәм сит ил эштәре министры Иоахим фон Риббентроптың килеү мәсьәләһен ҡуйған. Быға яуап итеп Молотов Шуленбург тәҡдим иткән берлектәге декларация урынына бер-береһенә ҡаршы көс ҡулланмау тураһында тулы ҡанлы пакт төҙөү тәҡдимен индерә<ref name="Bezymensky15"/>. 17 августа Германия СССР-ҙың бөтә тәҡдимдәрен ҡабул итә һәм Риббентроптың Мәскәүгә килеүе юлы менән һөйләшеүҙәрҙе йәнә тиҙләтергә тәҡдим итә. СССР башта иҡтисади килешеүгә ҡул ҡуйырға, һуңынан пакт һәм протокол тураһында һөйләшеп килешергә тәҡдим итә. 19 августа Германия «СССР теләгәндең барыһын да иҫәпкә алырға» риза булыуын белдерә һәм һөйләшеүҙәрҙе тиҙләтеү тураһында ныҡыша. Совет яғы Берлинға һөжүм итмәү тураһында пакт проектын тапшырҙы (посскриптумда буласаҡ йәшерен протоколдың һыҙмаһы була) тапшыра<ref name="Bezymensky15" />) һәм 26-27 августа Риббентроптың килеүенә ризалыҡ бирә. Шул уҡ көндө совет-герман сауҙа килешеүенә ҡул ҡуйыла, был турала матбуғатта хәбәр ителә<ref name="кризис" />. Польшаға һөжүм итеү ваҡыты билдәләнгәс, Гитлер көҙгө ямғырҙар башланғансы кампанияны тамамларға ашыға. 21 августа 15 сәғәттә Шуленбург илсеһе Молотовҡа Гитлерҙан «И. В. Сталин әфәнде»гә телеграммаһын тапшыра, унда фюрер һөжүм итмәү тураһындағы совет пакты һәм «Германияның яуаплы дәүләт эшмәкәре»нең Мәскәүгә сәфәре барышында «өҫтәмә протокол» төҙөүгә әҙерлеге тураһында совет проекты менән риза булыуы хаҡында хәбәр итә. Германия-поляк көрсөгө ҡурҡынысын билдәләп, Гитлер Риббентропты «шишәмбе, 22 августа, ләкин шаршамбынан, 23 августан да һуңға ҡалмайынса, ҡабул итергә тәҡдим итә. Сит ил эштәре министрының һөжүм итеү тураһында пакт төҙөү һәм уға ҡул ҡуйыу өсөн вәкәләттәре сикләнмәгән». Киске сәғәт 5-тә Молотов Шуленбургҡа Сталиндың «Германия рейхсканцлеры А. Гитлер әфәнде»гә совет хөкүмәтенең «23 августа Мәскәүгә Риббентроп ҡалаһына килеүе» ризалығы тураһында хәбәр итә<ref name="кризис" />. Бер нисә минуттан был турала Берлин радиоһы хәбәр итә, немец караптарына хәрби позициялар алырға приказ бирелә, ә 22 августа хәрбиҙәр менән үткән кәңәшмәлә Гитлер үҙенең Польшаға ҡаршы һуғыш башларға теләүе хаҡында белдерә. 1939 йылдың авгусы ваҡиғаларын Германия күҙлегенән сығып баһалап, М. Мельтюхов, был осорҙа Германия етәкселеге өсөн хәл иткес фазаға Польша менән һуғышта Бөйөк Британияның һәм СССР-ҙың позицияһын асыҡлау мәсьәләһе килеп баҫты, тип билдәләй: 2-3 августа Германия Мәскәүҙе, 7 августа - Лондонды, 10 августа - Мәскәүҙе, 11 августа - Лондонды, 14-15 августа Мәскәүҙе әүҙем һынап ҡара. 23 авгусҡа бер юлы ике сәфәр планлаштырыла: Британия хөкүмәтенә 21 августа Берлин һөйләшеүҙәр өсөн рейхсмаршал Герингты, ә совет хөкүмәтенә һөжүм итеү тураһында пактҡа ҡул ҡуйыу өсөн сит ил эштәре министры Риббентропты ҡабул итергә тәҡдим итә. СССР ҙа, Бөйөк Британия ла ризалыҡ менән яуап бирҙе. 22 августа Гитлер үҙенең һайлауын белдерә һәм, Лондонға 24 августа ғына хәбәр итһәләр ҙә, тәү сиратта СССР менән килешеү төҙөү кәрәклегенән сығып, Герингтың сәфәрен туҡтата<ref name="кризис" />. Был һайлауҙы М. Мельтюхов бер нисә фактор менә аңлатып бирергә мөмкин, тип иҫәпләй. Беренсенән, Германия командованиеһы вермахттың, Бөйөк Британия менән Франция яҡлаған хәлдә лә, Польшаны тар-мар итә алыуына ышана, шул уҡ ваҡытта СССР-ҙың Германияға ҡаршы коалиция яғында сығыш яһауы Германия өсөн һәләкәт менән янай. Икенсенән, СССР менән килешеү Бөйөк Британия менән Францияның ҡыҫылыуынан тотоп алып ҡала һәм Германияға көнбайыш державаларының ихтимал булған иҡтисади блокадаһына ҡаршы тороу мөмкинлеген биреү өсөн булдырыла. Өсөнсөнән, тарихсы фекеренсә, субъектив мәл дә һуңғы роль уйнамаған: элекке йылдарҙа Бөйөк Британия йыш ҡына Германияның еңеүенә юл ҡуйған, нацист етәкселеге лә, күрәһең, быға күнегеп бөткән. Совет етәкселегенә килгәндә, ул, киреһенсә, килешмәүсән ине, һәм уларға белдерелгән килешеүгә әҙерлекте кисектермәйенсә файҙаланырға кәрәк була. Бынан тыш, пактҡа ҡул ҡуйыу инглиз-француз-совет хәрби һөйләшеүҙәрен тулыһынса ерләргә тейеш була<ref name="кризис" />. == Килешеүгә ҡул ҡуйыу == {{кратное изображение | подпись = Килешеүгә Йәшерен протоколдың төп нөсхәһе | изобр1 = Secret Protocol to Molotov–Ribbentrop Pact Page 1.jpg | ширина1 = 250 | изобр2 = Secret Protocol to Molotov–Ribbentrop Pact Page 2.jpg | ширина2 = 250 }} [[Файл:Molotov-Ribbentrop Pact 3.jpg|thumb|230px|Килешеүҙең Йәшерен өҫтәмә протоколы (Немец версияһы)]] === Һуңғы һөйләшеүҙәр === Риббентроп 23 августа төш ваҡытында Мәскәүҙә була. Уның самолётына Великие Луки янында совет зенитсылары яңылыш ата. <ref name="Dashichev2005">''[[Дашичев, Вячеслав Иванович|Дашичев В.]]'' [https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html Между Молотовым и Риббентропом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128092433/https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html |date=2021-01-28 }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://vmgb-vrn.narod.ru/ Живой Сталин. Воспоминания современников]</ref>. Америка Ҡушма Штаттарының СССР-ҙағы илсеһе Ч. Боулен раҫлауынса, Риббентроп менән осрашҡанда элегән нацист флагы «Мосфильм» киностудияһынан алынғайны, ул антифашистик фильмдар төшөргәндә реквизит булараҡ файҙаланылған булған<ref name=autogenerated1 />. Риббентроптың Сталин һәм Молотов менән осрашыуы өс сәғәт дауам итә. Осрашыуҙа ҡатнашҡан Сталиндың шәхси тәржемәсеһе Владимир Павлов әйтеүенсә, килешеү проектын тикшереү башланғас, Сталин: «Был килешеүгә өҫтәмә килешеүҙәр кәрәк, улар тураһында бер ерҙә лә баҫтырып сығармаясаҡбыҙ», шунан һуң ике яҡтың мәнфәғәттәр өлкәһен бүлеү тураһында буласаҡ йәшерен протоколдың йөкмәткеһен асып бирҙе<ref>''[[Карпов, Владимир Васильевич|Карпов В. В.]]'' Маршал Жуков: Его соратники и противники в дни войны и мира. — М.: Вече; [[АСТ (издательство)|АСТ-пресс]], 1994. — С. 129—130. — ISBN 5-214-00084-7</ref>. Шул уҡ көндө Гитлерға ебәрелгән телеграммала Риббентроп һөйләшеүҙәрҙең уңышлы алға барыуы хаҡында хәбәр итә. Ул ҡул ҡуйыуға берҙән-бер ҡаршылыҡ тип совет яғының ике Латвия портын (Лиепая һәм Вентспилс) СССР-ҙың «ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһенә» индереү талабын атаны. Гитлер быға ризалығын бирә<ref>[http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/pakt.php Русский перевод телеграммы № 204 от 23 августа 1939] вместе с фотокопией немецкого оригинала (документ № 31)</ref>. Килешеүгә туранан-тура ҡул ҡуйыр алдынан Германия менән СССР-ҙың элекке дошманлығы мәсьәләһе күтәрелде. Был йәһәттән Риббентроп совет дипломаттарына, «Балтик һәм Ҡара диңгеҙҙәр араһында ике илдәребеҙ хәл итә алмаҫлыҡ проблема юҡ», тип белдергән<ref>{{Книга|автор=[[Робертс, Джеффри|Geoffrey Roberts]]|заглавие=Stalin's wars : from World War to Cold War, 1939—1953|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/70673207|место=[[New Haven]]|издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]]|год=2006|страниц=xxii, 468 pages|isbn=0300112041, 9780300112047}}</ref><ref name=":0">{{Книга|автор=[[Фест, Иоахим|Joachim C. Fest]]|заглавие=Hitler|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/737130|издание=[1st ed.]|место=[[New York]]|издательство={{iw|Harcourt (издательство)|Harcourt Brace Jovanovich|en|Harcourt (publisher)}}|год=[1974]|страниц=xiii, 844 pages|isbn=0151416508, 9780151416509, 0156409461, 9780156409469, 9780156027540, 0156027542}}</ref><ref>{{Книга|автор={{iw|Вехвиляйнен, Олли|Olli Vehviläinen|fi|Olli-Pekka Vehviläinen}}|заглавие=Finland in the Second World War : between Germany and Russia|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/48469250|место=Houndmills, Hampshire|издательство=[[Palgrave Macmillan|Palgrave]]|год=2002|страниц=x, 199 pages|isbn=0333801490, 9780333801499}}</ref>. Германия һәм совет дипломаттары үҙҙәренең хөкүмәттәренең капитализмға һәм демократияға ҡаршы позицияларының берҙәм булыуын билдәләне. Атап әйткәндә, былай тиелгән: «Германия, Италия һәм Советтар Союзы идеологияһында бер дөйөм элемент бар: капиталистик демократияға ҡаршы тороу»<ref name=":0" /><ref>{{Книга|автор={{iw|Субрена, Жан-Жак|Jean-Jacques Subrenat|fr|Jean-Jacques Subrenat}}|заглавие=Estonia : identity and independence|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/57197081|место=[[Amsterdam]]|издательство={{iw|Rodopi (издательство)|Rodopi|en|Rodopi (publisher)}}|год=2004|страниц=1 online resource|isbn=1417562013, 9781417562015}}</ref>, «беҙҙә лә, Италияла ла капиталистик Көнбайыш менән бер ниндәй уртаҡлыҡ юҡ» һәм «Социалистик дәүләттең көнбайыш демократиялары яғында тороуы беҙгә тәбиғигә ҡаршы кеүек тойола»<ref name="автоссылка2">{{Книга|автор=[[Некрич, Александр Моисеевич|Nekrich A. M.]]|заглавие=Pariahs, partners, predators : German-Soviet relations, 1922—1941|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/36023920|место=New York|издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]]|год=1997|страниц=xiv, 308 pages|isbn=0231106769, 9780231106764}}</ref>. Германия вәкилдәренең береһе быға тиклем булған совет большевизмына дошманлыҡ Коминтернда булған үҙгәрештәрҙән һәм СССР-ҙың донъя революцияһынан баш тартыуынан һуң туҡтатылыуын аңлатты. Совет вәкилдәренең береһе бындай аңлатма бирелгән һөйләшеүҙе «бик мөһим» тип атаны.<ref name="автоссылка2" /> Килешеүгә ҡул ҡуйғанда Риббентроп менән Сталин дуҫтарса мөнәсәбәттә әңгәмә ҡорҙо, тостар менән алмашты һәм 1930 йылдарҙа илдәр араһында булған дошманлыҡты яңынан иҫтәренә төшөрҙө<ref name="автоссылка1">{{Книга|автор=[[Ширер, Уильям|William L. Shirer]]|заглавие=The rise and fall of the Third Reich : a history of Nazi Germany|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/22888118|место=New York|издательство=[[Simon & Schuster]]|год=1990|страниц=xii, 1249 pages|isbn=0671728695, 9780671728694, 0671728687, 9780671728687, 067172892X, 9780671728922}}</ref><ref name="NOV201995">{{статья |автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Леонид Млечин]]|заглавие=«Спасибо Яше Риббентропу, что он открыл окно в Европу»|издание=[[Новая газета]]|год=2019|номер=95|страницы=16—17|язык=ru|ссылка=https://www.novayagazeta.ru/articles/2019/08/26/81735-spasibo-yashe-ribbentropu-chto-on-otkryl-okno-v-evropu}}</ref>. === Килешеүҙең йөкмәткеһе === {{Викитека|Договор о ненападении между Германией и СССР}} Килешеү ете ҡыҫҡа статьянан тора: * I статья яҡтарҙы бер-береһенә ҡарата агрессиянан тыйылыуы мотлаҡ; * II статья яҡтарҙы өсөнсө илдәрҙең агрессияһына ярҙам итмәүе, ҡаршы тороуы мотлаҡ; * IV статья килешеү яҡтарының береһе икенсе яғына ҡаршы йүнәлтелгән хәрби союздарға инмәүе мотлаҡ; * V статья конфликттарҙы тыныс юл менән хәл итеү юлдарын тәҡдим иткән; * VI статья килешеүҙең ғәмәлдә булыу ваҡытын һүрәтләй (биш йылға автоматик рәүештә оҙайтылыусы ун йылға); * III һәм VII статьялар техник яҡтан ғына булған. === Килешеүҙең Йәшерен протоколы === {{Викитека|Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и СССР|Секретный дополнительный протокол<br>к Договору о ненападении между Германией и СССР}} «Йәшерен өҫтәмә протокол» Балтик буйы һәм Польшаның «территориаль-сәйәси үҙгәртеп ҡоролоуы осрағында» яҡтарҙың «ымһыныу өлкәһе сиктәрен» тасуирлаған. Латвия һәм Эстония СССР мәнфәғәттәре сфераһына ингән. Литваға (ул ваҡытта поляк биләмәһендәге) Вильнюс бирелергә тейеш булған, ә Польша үҙен ҡушырға теләгән биләмәләр сиге Нарев, Висла һәм Сан йылғалары буйлап үткән. Протоколға ярашлы, Польшаның бойондороҡһоҙлоғо тураһында мәсьәлә һуңғараҡ, яҡтарҙың ризалығы буйынса, «тулыһынса асыҡланыуы» ихтимал ине. СССР Бессарабия менән ҡыҙыҡһыныуын һыҙыҡ өҫтөнә алған, ә Германия — уның менән ҡыҙыҡһынмаған. <!--- Существует также мнение о фальсификации данного протокола и об отсутствии оригиналов документов.<ref>[http://www.observer.materik.ru/observer/N8_2008/087_105.pdf Оригиналы секретных протоколов — на стол!]</ref> НЕАВТОРИТЕТНЫЙ ИСТОЧНИК, НЕ МОЖЕТ ПРОТИВОПОСТАВЛЯТЬСЯ НАУЧНЫМ ФАКТАМ!---> === Килешеүгә ҡул ҡуйыу === Төнгө сәғәт икеләр тирәһендә Кремлдә Молотов кабинетында алдағы көн менән билдәләнгән документтарға ҡул ҡуйыла. Риббентроптың теләге буйынса ҡул ҡуйыу тантанаһына бер нисә немец журналисының һәм — артабанғы әңгәмәләшеүҙең протоколсыһы хоҡуғында — Рәсәйҙе һәм рус телен яҡшы белгән илселектең легаль советнигы вазифаһын башҡарыусы Андор Хенкенең килеүе рөхсәт ителә{{sfn|Фляйшхауэр|1990|с=314}}. Килешеү СССР Юғары Советы тарафынан ҡул ҡуйылғандан һуң бер аҙна үткәс раҫлана, өҫтәүенә "йәшерен өҫтәмә протокол"дың булыуы депутаттарға иғлан ителмәй. Килешеү төҙөлгәндең икенсе көнөнә, 1939 йылдың 1 сентябрендә, Германия Польшаға һөжүм итә, ә 1939 йылдың 17 сентябрендә Польша территорияһына совет ғәскәрҙәре инә. 1946 йылда, Нюрнберг процесындағы был ваҡиғаны иҫенә төшөрөп, Риббентроп былай тигән: «1939 йылда Мәскәүҙә маршал Сталин менән Бриан-Келлог пакты сиктәрендә герман-поляк конфликтын тыныс юл менән көйләү мөмкинлеген тикшермәнек, ә әгәр ул Польшаның яртыһын һәм (Либава (Лиепая) порты менән бергә Литванан башҡа) Балтик буйы илдәрен ҡушыу буйынса килешә алмаған осраҡта, мин кисектермәйсә осоп китергә тейеш инем»<ref>[https://avalon.law.yale.edu/imt/08-31-46.asp IMT XXII P.374]{{ref-en}}<br>Цит. по: ''[[Зоря, Юрий Николаевич|Зоря Ю. Н.]], [[Лебедева, Наталья Сергеевна|Лебедева Н. С.]]'' 1939 год в нюрнбергских досье. // [[Международная жизнь]], 1989, № 9. — С. 137.</ref>. === Документҡа ҡул ҡуйыу айҡанлы банкет === Осрашыу Молотовтың һөйләшеүҙәр алып барылған кабинетында банкет менән тамамланды. Һөйләшеү барышында Сталин тост тәҡдим итте: «Немец халҡының фюрерҙы яратыуын беләм. Шуға күрә уның һаулығы өсөн эсергә теләйем»<ref>''[[Бережков, Валентин Михайлович|Бережков В.]]'' [http://www.victory.mil.ru/lib/books/memo/berezhkov_vm/01.html Как я стал переводчиком Сталина. Глава первая. Начало.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630081129/http://www.victory.mil.ru/lib/books/memo/berezhkov_vm/01.html |date=2009-06-30 }} — М.: ДЭМ, 1993. — 400 с. — ISBN 5-85207-044-0</ref>.. Риббентроп банкет ваҡытында Британияның һәр ваҡыт совет-герман мөнәсәбәттәрен ҡаҡшатырға тырышыуы, уның «көсһөҙлөгө» һәм «уның донъя хакимлығына тәкәббер дәғүәләре өсөн башҡаларҙың көрәшеүҙәрен теләүе» тураһында һөйләне. Сталин быға риза булып, былай тине: «Англияның донъяла өҫтөнлөк итеүе башҡа илдәрҙең үҙҙәрен ҡурҡытыу мөмкинлеген биргән ахмаҡлығы арҡаһында мөмкин булған» (If England dominated the world, that was due to the stupidity of the other countries that always let themselves be bluffed)<ref name="автоссылка1" />. Риббентроп белдереүенсә, Антикоминтерн пакты Советтар Союзына түгел, ә көнбайыш демократияларына ҡаршы йүнәлтелгән, һәм ул «башлыса Лондон Ситиһы финансистарын һәм инглиз кибетселәрен ҡурҡытҡан». Быға өҫтәп, ул Берлинда барған Антикоминтерн пактына Сталин үҙе лә ҡушыласаҡ тигән шаяртыуҙы телгә алды. Шунан һуң Сталин Гитлер өсөн тост тәҡдим итә, ә аҙаҡ ул да, Молотов та алмашлап немец халҡы өсөн, ҡул ҡуйылған килешеү һәм совет-герман мөнәсәбәттәре өсөн тостар тәҡдим итә. Риббентроп Сталин өсөн дә, ике ил араһындағы мөнәсәбәттәр өсөн дә тостар менән яуап бирҙе. Банкет тамамланыр алдынан Сталин Риббентропты ситкәрәк алып китте һәм совет хөкүмәтенең был яңы килешеүгә бик етди ҡарауын, һәм «Советтар Союзы үҙенең партнёрын һатмаясаҡ, тигән һүҙ биреүен» билдәләне<ref name="автоссылка1" />. Германия илселегендә килешеүгә ҡул ҡуйыу айҡанлы йәнә бер ҙур сара ойошторолдо. Унда Риббентроп үҙенең Мәскәүгә сәфәре һәм һөйләшеүҙәрҙең уңышы менән ҙур ләззәтләнеү кисергән{{sfn|Фляйшхауэр |1990|с=317}}. == Килешеүҙең юридик характеристикаһы == [[Файл:Ribbentrop-Molotov-ru.svg|thumb|300px|Һул яҡта: өҫтәмә протокол буйынса Көнсығыш Европалағы ымһындырған ерҙәрҙе бүлеү<br> Уң яҡта: 1941 йылға ҡарата территориаль үҙгәрештәр.<br> СССР-ға ситләштерелергә тейешле һәм ҡушылған территориялар ҡыҙғылт һары, нацист Германияһына ситләшкән территориялар - зәңгәр, Германия баҫып алған биләмәләр (Варшава генерал-губернаторлығы, Норвегия һәм Богемия, Моравия протектораты) - шәмәхә төҫ менән һүрәтләнгән]] Килешеүҙең юридик яғын баһалау ҡапма-ҡаршылыҡлы. Бер тарихсылар фекеренсә, Һөжүм итмәү тураһындағы килешеүҙә (протоколһыҙ) ғәҙәти булмаған бер нәмә лә юҡ һәм ул саҡ Европа тарихында йыш осраған һөжүм итмәү тураһындағы типик килешеү (мәҫәлән, Германия менән Польша араһындағы шуға оҡшаш пакт) бар<ref>''[[Семиряга, Михаил Иванович|Семиряга М. И.]]'' Советско-германские договорённости в 1939 — июне 1941 г.: взгляд историка // Советское государство и право. — 1989. — № 9. — С. 93.</ref><ref>''Мюллерсон Р. А.'' Советско-германские договорённости 1939 г. в аспекте международного права // Советское государство и право. — 1989. — № 9. — С. 106.</ref>. А. А. Пронин<ref name="Pronin">''Пронин А. А.'' [http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin_print/ Советско-германские соглашения 1939 года: истоки и последствия (монография)// Международный исторический журнал. — 2000. — № 11 (сентябрь—октябрь)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928161316/http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin_print/ |date=2007-09-28 }}</ref>фекеренсә, килешеүҙә яҡтарҙың береһе икенсеһенә агрессия яһаған осраҡта уны ғәмәлдән сығарыу тураһындағы пункт булмай (СССР төҙөгән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүҙәрҙең күбеһендә ошондай пункт була). Килешеүҙең тәүге совет проектында нейтралитетты һаҡлау өсөн тәүшарттар булдырылған: икенсе яҡ «өсөнсө держава яғынан көс ҡулланыу йәки һөжүм итеү объекты» булып ҡалырға тейеш, ләкин килешнеүҙең II статьяһының һуңғы редакцияһы яҡтарҙың береһе һөжүм итеү объекты түгел, ә «өсөнсө держава яғынан хәрби хәрәкәттәр объекты» булыу осрағында нейтралитетты үтәүҙе күҙ уңында тота. Бындай билдәләмәләр нацист Германияһы дипломатияһы өсөн хас булған: мәҫәлән, Германия менән Латвия араһында һөжүм итмәү тураһындағы килешеү һәм Германия менән Эстония араһында һөжүм итмәү тураһындағы килешеү «теләһә ниндәй шарттарҙа» нейтралитет һаҡлауҙы декларациялаған; ләкин СССР һаманға тиклем уларҙы файҙаланмаған. Һөҙөмтәлә килешеү, йәнәһе лә, өсөнсө держава яғынан көс ҡулланыу акты булғанда, Германия һөжүменә ишектәрҙе киң аса<ref name="Pronin" />. А. А. Пронин шулай уҡ килешеүҙең йәшерен протокол менән тығыҙ бәйле булыуын һәм, һуғышҡа тиклемге тәғәйен хәлдән тыш, йәшерен протоколдан айырым баһалана алмауын билдәләй. Шарттың йәшерен протоколы Балтик буйында Латвия, Эстония һәм Финляндия, Германия - СССР, Литва — Германия мәнфәғәттәре өлкәһенә инә; Польша Нарев-Висла-Сан линияһы буйынса бүленгән, Вильнюс Литваға күскән. Шул уҡ ваҡытта һөйләшеп килешекән яҡтар күҙлегенән Польща дәүләтен һаҡлап ҡалыу кәрәкме, тигән һорау «артабанғы сәйәси үҫеш барышына» биреләсәк, әммә һәр осраҡта ла «дуҫтарса ике яҡлы татыулыҡ тәртибендә дуҫтарса» хәл ителергә тейеш ине. Бынан тыш, СССР Бессарабияға ҡарата ҡыҙыҡһыныуын белдерҙе, ә Германия Румынияның был төбәгендә СССР мәнфәғәттәренә ҡаршы килмәгән. Өҫтәмә протоколды, өсөнсө илдәргә ҡағылғанлыҡтан, А. А. Пронин юридик яҡтан законһыҙ тип баһалай. == Килешеүгә ҡул ҡуйыу буйынса халыҡ-ара реакция == === Япония === 1939 йылдың яҙынан Монголия Халхин-Голында Германия союздашы Японияның СССР-ға һәм Монголияға ҡаршы алып барылған иғлан ителмәгән киң масштаблы һуғышы бара. Килешеүгә ҡул ҡуйған көндө Япония ғәскәрҙәренең төп төркөмө уратып алынған. 24-25 августа ҡамалған төркөмдө ҡотҡарырға маташыу уңыш килтермәне <ref>[http://militera.lib.ru/h/shihsov_av/09.html]: 24 августа полки 14-й пехотной бригады Квантунской армии, подошедшие из [[Хайлар (город)|Хайлара]] к монгольской границе, вступили в бой с 80-м стрелковым полком, прикрывавшим границу, однако ни в этот день, ни на следующий день пробиться не смогли и отошли на территорию Маньчжоу-Го.</ref>һәм артабан ҡабатланманы. Совет-монгол ғәскәрҙәренең дошманды ҡыйратыуы һәм бер үк ваҡытта совет-герман килешеүенә ҡул ҡуйыу <ref name="Славинский">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=r9IDAQAAIAAJ|author=Славинский Б. Н.|title=Пакт о нейтралитете между СССР и Японией: дипломатическая история, 1941—1945 гг, стр. 46|publisher=Новина, 1995|accessdate=2010-11-30}}</ref>Японияны хөкүмәт көрсөгөнә һәм хәрби пландарының етди үҙгәрешенә килтерә<ref name="Славинский" />. 25 августа Япония империяһының сит ил эштәре министры Арита Хатиро Германияның Токиолағы илсеһе Оттоға Һөжүм итмәү тураһындағы совет-герман килешеүенә ҡул ҡуйыуға ҡарата протест белдерҙе<ref name="aap">[http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin/part2/p10/index.html ''Пронин А. А.'' Советско-германские соглашения 1939 г. Истоки и последствия: Глава II. «Советско-германский договор о ненападении»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091108041317/http://history.machaon.ru/all/number_11/pervajmo/pronin/part2/p10/index.html |date=2009-11-08 }} // Международный исторический журнал. — 2000.</ref>; протестта «был килешеү Коминтернға ҡаршы килешеүенә ҡаршы килә», тип билдәләнде<ref name="aap" />. 28 августа СССР-ға ҡаршы берлектәге япон-герман һуғышы яҡлы булған Киитиро Хиранума етәкселегендәге Япония хөкүмәте отставкаға китте<ref>[http://hrono.info/biograf/bio_h/hiranuma.html ''Киитиро Х.''] // Hrono.ru</ref><ref>«[[Правда (газета)|Правда]]», 28 августа 1939; «[[Комсомольская правда]]», 2 сентября 1989</ref>. Тарихсы Х. Тиратани раҫлауынса, «бер ҡасан да - алдан да, һуңынан да - Япония хөкүмәтенең ике дәүләттең үҙ-ара килешеү төҙөү сәбәбе менән отставкаға китеү осрағы тарихта булмаған»<ref name="aap" />. Яңы Япония хөкүмәте 1939 йылдың 15 сентябрендә килешеү төҙөнө, ә 1941 йылдың 13 апрелендә совет-япон нейтралитет тураһында пакт төҙөнө<ref name="aap" />. {{начало цитаты}}Халхин-Голдағы һуғыштарҙың ҡыҙған мәлендә Һөжүм итмәү тураһында совет-герман килешеүенә ҡул ҡуйылыуы хаҡында билдәле булғас, Токионың һушын алған шаңҡыуҙы күҙ алдына килтерергә мөмкин. Хирануманың япон хөкүмәте бындай шартҡа иҫәп тотмаған. Германия Японияға хыянат итә, һәм Германия ярҙамында Халхин-Гол конфликтының үҫеүенә һәм уны коммунизмға ҡаршы еңеү яулаусы һуғышҡа әүерелдереүгә бәйле бөтә өмөттәр өҙөлә. 4 сентябрҙә Япония Европалағы конфликтҡа бер ниндәй формала ла ҡыҫылырға йыйынмауы хаҡында белдерҙе. Германия хыянатына түҙеп ҡарау мөмкин түгел ине. Хиранума, яманаты сығып, отставкаға китә, уның урынына һуғышта көньяҡты өҫтөнлөклө йүнәлеш тип һанаған Абэ хөкүмәте килә. {{конец цитаты|источник=''Игорь Можейко'', тарихсы-шәрҡиәтсе, яҙыусы. [http://militera.lib.ru/h/mozheiko/index.html Көнбайыш еле — аяҙ һауа торошо (Западный ветер — ясная погода)]}}<ref name="кризис" />. === Англия һәм Франция === Рәсәй тарихсыһы О. Б. Мозохин билдәләүенсә, СССР-ҙың Германия менән яҡынайыуы, Германияға стратегик мөһим әһәмиәткә эйә булған совет нефть продукттарын поставкалау Англия һәм Францияның кире реакцияһына килтергән. Был илдәрҙең хәрби-сәйәси етәкселеге, тәү сиратта Германияға совет нефтен оҙатыуға ҡаршы тороу маҡсатында, СССР-ға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башланыу ихтималлығын да күҙ уңында тотҡан; шул уҡ ваҡытта коммуникацияларға һәм Кавказдағы нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте объекттарына һауа һөжүме планлаштырылған. [[1939 йыл]]дың 27 авгусында Даладье хөкүмәте, совет-герман килешеүен «хуплауы сәбәпле», «Юманите» гәзитен сығарыуҙы тыя. 1939-1940 йылдарҙа СССР-ҙың Германия менән килешеүҙәре нигеҙендә башҡарылған Балтик буйының Советтар Союзына, Украинаның, Белоруссияның һәм Бессарабияның көнбайыш өлкәләренә ҡушылыуы сит илдәрҙә, айырыуса һуғыш хәлендә булған йәки Германия баҫып алған илдәрҙең йәмәғәтселек фекерендә кире сағылыш тапты. Шуға ҡарамаҫтан, СССР-ға нигеҙҙә 1917 йылға тиклем Рәсәй империяһы составына ингән һәм 1919 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүен әҙерләү барышында Польшаның көнсығыш сиге сифатында тәҡдим ителгән «Керзон линияһынан» көнсығышҡа табан урынлашҡан төбәктәр ҡушылыуы СССР-ға ҡарата көнбайыш державаларының позицияһына билдәле бер тотҡарлау йоғонтоһо яһаған<ref name="мозохин" />. == Килешеү төҙөү эҙемтәләре == [[Файл:Гитлеровцы уничтожают пограничные знаки.jpg|thumb|Гитлерсылар Польша-Германия сигендә сик билдәләрен юҡҡа сығара. 1939 йыл.]] Һөжүм итмәү тураһында пактҡа ҡул ҡуйыу эҙемтәләре хаҡында мәсьәлә әле һаман ҡыҙыу фекер алышыу предметы булып тора. Бер нисә хәҙерге заман Рәсәй тарихсыһы фекеренсә, ошо килешеүҙе төҙөү һөҙөмтәһендә Советтар Союзы:<ref name=smirnov>''Смирнов В. П.'' [http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf Мюнхенская конференция и советско-германский пакт о ненападении в дискуссиях российских историков, Вестник МГИМО Университета, 2009, № 01] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526023640/http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf |date=2015-05-26 }}</ref><ref name=sekistov>Василий Анатольевич Секистов. [https://books.google.com/books?ei=Khd6Tta2B8PWiAL1t624Dw&ct=result&id=oq8xAQAAIAAJ&dq=расстроил+расчеты+империалистов Война и политика: военно-политический очерк военных действий в Западной Европе и бассейне Средиземного моря. 1939—1945]. — М.: Воениздат, 1970. — С. 55.</ref> * шул рәүешле сиктәрен киңәйтеп, Рәсәй империяһына ҡараған биләмәләрҙе үҙенә кире ҡайтарҙы.<ref name=smirnov />; * герман-япон мөнәсәбәттәренең насарайыуы арҡаһында һуғыш башланыуын ике йылға кисектереп, ике фронтҡа һуғыш хәүефен бөтөрҙө; * үҙенә дошман Германия, Англия һәм Франция коалицияһы ойошторолоуына юл ҡуймай<ref name=smirnov />. Ватан тарихнамәһендә пакттың кире эҙемтәләренә Көнбайышта фашизмға ҡаршы көстәрҙең дезориентацияһы һәм антисовет тенденцияларының нығыныуы, фашистарға ҡаршы пропаганданы туҡтатыу һәм берҙәм антифашистик фронтты көсһөҙләндереү, Германияға Европала манёврҙар азатлығы биреү, Германияны совет сеймалы һәм аҙыҡ-түлеге менән тәьмин итеү, Германияға ҡарата уяулыҡты кәметеү, СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын кәметеү инә. В. И. Дашичев фекеренсә, СССР 1941 йылдың йәйенә халыҡ-ара изоляцияға эләгә. Г. А. Куманёв, пакт СССР өсөн тотороҡһоҙ булһа ла, ваҡытлыса нейтралитет ҡаҙанышы булып торған, тип иҫәпләй һәм Сталин быны бик яҡшы аңлаған: килешеүгә ҡул ҡуйыу алдынан ул был һайлау еңел түгел, хатта ауыр, шуға ҡарамаҫтан Советтар Союзы өсөн «плюстар» һаны арта барған, тип таныны. Куманёв фекеренсә, «Пакт СССР-ға ваҡыт отошо бирә, был ваҡытта Гитлер байтаҡ дәүләттәргә ҡаршы күләмле хәрби хәрәкәттәр башҡара башлай»<ref>{{Cite web |url=http://mir-politika.ru/archive/232/ |title=Куманёв Г. А. Советско-германский пакт о ненападении и его последствия. «Мир и политика» № 08 (59). Август 2011 |accessdate=2012-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120525151639/http://mir-politika.ru/archive/232/ |archivedate=2012-05-25 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525151639/http://mir-politika.ru/archive/232/ |date=2012-05-25 }}</ref>. В. М. Кулиш һәм В. Я. Сиполс, 1939 йылда Германия СССР-ға һөжүм итергә йыйынмауын һәм артабан Европаны баҫып алыу менән шөғөлләнеүен күрһәтеп, Германия менән һуғышты кисектереү тураһында версияны кире ҡаға<ref name="кризис" />. Рәсәй тарихсыһы О. Б. Мозохин иҫәпләүенсә, Гитлер менән килешеү төҙөү, уның артынса Финляндия менән булған хәрби конфликт һәм СССР-ҙы Милләттәр лигаһынан сығарыу кеүек үк, Советтар Союзының нацизмға ҡаршы тора алырлыҡ реаль көс булараҡ халыҡ-ара абруйын ҡаҡшата һәм сит ил коммунистик партияларының фашистарға ҡаршы хәрәкәттә ҡатнашыуын ҡатмарлаштыра, сөнки улар Коминтерҙың күрһәтмәһе буйынса нацист германияһына ҡаршы сәйәси һәм пропаганда эшен туҡтата<ref name="мозохин">[http://mozohin.ru/article/a-73.html ''Мозохин О. Б.'' Органы государственной безопасности СССР в годы Великой Отечественной войны. Том 1. Книга первая (11.1938 г. — 12.1940 г.)]</ref>. Көнсығыш Европа халыҡтары өсөн кире эҙемтәләргә Польша, Литва, Латвия һәм Эстонияның бойондороҡһоҙлоғон юғалтыу ҡарай<ref>{{britannica-link|193535/Estonia/37294/Independence-lost|Estonia. History. Independence lost}}</ref><ref>{{cite web|datepublished=2008-07-24|url=http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9ffe40f9e1a26451c3257490002ea65b?OpenDocument|title=О «Пакте Молотова — Риббентропа» (Краткая справка)|publisher=Историко-документальный департамент [[МИД России]]|archivedate=2009-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090406200806/http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9ffe40f9e1a26451c3257490002ea65b?OpenDocument}}</ref>{{sfn|''Кантор''|2011|с=6, 33}}{{sfn|''Семиряга''|1992|с=209—210, 224}}. Н. В. Павлов фекеренсә, килешеү быға тиклем Германияла Советтарға ҡаршы алып барылған сәйәсәттә һәм программа маҡсаттарында бер ниндәй ҙә үҙгәрештәрҙе аңлатмай, быны Гитлерҙың килешеүгә ҡул ҡуйыуға тиклем ун ике көн алдағы, 1939 йылдың 11 авгусында Карл Якоб Буркхард менән һөйләшкәндә әйткән фекерен раҫлай: «Ғәмәлдәрҙең барыһы ла Рәсәйгә ҡаршы йүнәлтелгән; Көнбайыш быны аңлау яғынан артыҡ ахмаҡ һәм һуҡыр булһа, мин рустар менән килешеп, Көнбайышты тар-мар итергә һәм артабан көстәрҙе туплап Советтар Союзына һөжүм итергә кәрәк. Һуңғы һуғыштағы кеүек беҙҙе астан үлтермәһендәр өсөн, миңә Украина кәрәк». Гитлер шул рәүешле ике фронтҡа һуғышмаҫҡа һәм Польшала, Көнбайышта иркенләп хәрәкәт итергә тырыша, һәм шулай эшләй ҙә инде<ref name="павлов" /><ref>''Мягков М. Ю., Ржешевский О. А.'' [http://www.mgimo.ru/files/119470/14_Mjagkov.pdf Упущенный шанс: англо-франко-советские переговоры летом 1939 г. и советско-германский пакт от 23 августа 1939 г.]</ref>. М. Мельтюхов билдәләүенсә, Германия менән төҙөлгән килешеү нигеҙендә, үҙенең тарихында тәүге тапҡыр бөйөк Европа державаһы тарафынан Көнсығыш Европала СССР мәнфәғәттәре танылыу алды. Советтар Союзы Германияның Бөйөк Британияға һәм Японияға ҡарата дипломатик манёвр яһау мөмкинлектәрен сикләй алды, был иһә СССР өсөн советтарға ҡаршы нигеҙҙә дөйөм Европа тупланыуы һәм Алыҫ Көнсығышта ҙур конфликт хәүефен кәметте. Әлбиттә, бының өсөн СССР-ға Германия-поляк һуғышы башланған осраҡта Германияға ҡаршы хәрәкәттәрҙән баш тартырға, Германия менән иҡтисади бәйләнештәрҙе киңәйтергә һәм фашистарға ҡаршы пропаганданы туҡтатырға тура килә<ref name="кризис" />. 1939 йылғы ваҡиғалар тарихнамәһендә мөһим мәсьәлә булып совет-герман пактының Икенсе донъя һуғышы башланыуы менән бәйләнеше тора. Был мәсьәләлә тикшеренеүселәрҙең фекерҙәре айырылды. Көнбайыш тарихнамәһе һәм бер төркөм ватан авторҙары фекеренсә, пакт Икенсе донъя һуғышының башланыуына булышлыҡ иткән. Был тезис 1939 йылдың 30 авгусында формалашҡан Британия етәкселегенең «хәҙер һуғыш һәм тыныслыҡ яҙмышы СССР ҡулында» тигән позицияһынан сыға һәм уның ҡыҫылыуы һуғышҡа юл ҡуймауы мөмкин. Башҡалар фекеренсә, пакт герман-поляк һуғышы (һәм Икенсе донъя һуғышы) башланыуға бер ниндәй ҙә йоғонто яһамаған, сөнки Германияның Польшаға һөжүм итеүе 1939 йылдың апрелендә үк планлаштырылған булған. Атап әйткәндә, тарихсы В. П. Смирнов фекеренсә, пакт «Гитлерҙың изоляцияһын һәм Польшаны тар-мар итеүен күпкә еңеләйтһә лә», уны «Германияның Польшаға һөжүм итеүенең сәбәбе тип тә, Икенсе донъя һуғышының сәбәбе тип тә иҫәпләргә ярамай»<ref>''Смирнов В. П.'' [http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf Мюнхенская конференция и советско-германский пакт о ненападении в дискуссиях российских историков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526023640/http://www.mgimo.ru/victory65/documents/2-smirnov-Munich.pdf |date=2015-05-26 }}</ref>. == Советтар Союзының килешеүгә ҡул ҡуйыу сәбәптәре тураһында версиялар == М. Мельтюхов үҙенең хеҙмәтендә билдәләүенсә, һөжүм итмәү тураһында совет-герман пактының һығымтаһы 1939 йылғы ваҡиғаларҙың ватан тарихнамәһендә төп темаларҙың береһе булып ҡала. Германия менән килешеү төҙөүгә совет етәкселегенең ризалыҡ биреү сәбәптәре фекер алышыу үҙәгендә ҡала. Ваҡиғаларҙың рәсми совет версияһы яҡлылар пакттың мәжбүри аҙым булыуын иҫбатларға тырыша. Башҡа тикшеренеүселәр, Сталиндың бындай аңлы аҙымы уның маҡсаттарына бәйле булған, тип әйткән<ref name="кризис" />. Мельтюхов әйтеүенсә, тарихсылар ҡарамағындағы документтар совет етәкселегенең донъяла үҙ йоғонтоһон көсәйтеү өсөн башҡа бөйөк державалар араһындағы ҡаршылыҡтарҙы файҙаланырға ынтылыуы хаҡында дәлилләй. Бөйөк Британия менән Германия араһындағы мөнәсәбәттәрҙә көсөргәнешлектең артыуы был ике илдең дә СССР-ҙың ыңғай позицияһын теләүенә килтерә һәм уларҙы СССР-ға юл ҡуйырға мәжбүр итә. Совет етәкселегенән халыҡ-ара хәлдәрҙәге үҙгәрештәргә һығылмалы ҡарашта булған һаҡ тышҡы сәйәси курс үткәреү талап ителә. Был йәһәттән, тарихсы фекеренсә, 1939 йылғы совет тышҡы сәйәсәте «үҙ мәнфәғәттәреңдә ауыр хәлдән оҫта сығыу өлгөһөн» бирә<ref name="кризис" />. === СССР-ҙың Германия менән һуғыштан ҡотолорға ынтылыуы тураһында версия === Совет һәм (өлөшләтә) заманса Рәсәй тарихнамәһе был версияны хуплай. Ошо версияға ярашлы, 1939 йылдың яҙында - йәйендә СССР, Англия һәм Франция вәкилдәре араһында үткән һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Европала коллектив хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса тәғәйен хәрби сараларҙы күҙ уңында тотҡан үҙ-ара ярҙам һәм хәрби конвенция тураһында өс яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйылды. Һөйләшеүҙәр барышында Англия менән Францияның аныҡ хәрби бурыстар бирергә һәм Германия агрессияһына ҡаршы тороу өсөн реаль хәрби пландар эшләргә теләмәүе асыҡланды. Бынан тыш, Мәскәү һөйләшеүҙәре менән бер рәттән инглиз хөкүмәте Лондонда Германия вәкилдәре менән йоғонто яһау өлкәләрен айырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барҙы.<ref>''[[Ковалёв, Феликс Николаевич|Феликс Ковалёв]], [[Ржешевский, Олег Александрович|Олег Ржешевский]]'' Так начиналась война // Урок дает история / Сост. А. А. Ильин — М., Политиздат, 1989.- ISBN 5-250-00682-5. c. 268—284</ref> Был совет хөкүмәтенең, уның көнбайыш партнёрҙары Гитлер агрессияһын көнсығышҡа - 1938 йылғы «Мюнхен килешеүе»нә һәм Чехословакияны бүлеүгә килтергән баҫымға йүнәлтергә ынтыла, тигән хәүефен тағы ла арттырҙы.<ref>''Овсяный И. Д.'' Тайна, в которой война рождалась. — М., Политиздат, 1971. — Тираж 100 000 экз. — 320 c.</ref> Мәскәү һөйләшеүҙәренең уңышһыҙлыҡҡа осрауы һөҙөмтәһендә СССР көнбайыш державалары менән хәрби коалиция ойоштороуға өмөтөн юғалтҡан һәм дошмандар уратыуында тороп ҡала, ул ваҡытта Көнбайышта «санитар кордон» илдәре лә, Германия ла уның потенциаль дошмандары була, ә Көнсығышта агрессор ролендә милитаристик Япония сығыш яһай. <ref>''[[Майский, Иван Михайлович|Майский И. М.]]'' Кто помогал Гитлеру. — М., ИМО, 1962. — Тираж 100000 экз. — 197 с.</ref> Ошо шарттарҙа СССР Германияның һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөү тураһындағы тәҡдименә ризалашырға мәжбүр була: {{Цитата|Көнбайыш державаларының позицияһы Мәскәү һөйләшеүҙәрен өҙөүҙе билдәләне һәм Советтар Союзына: фашистик Германия һөжүме алдынан туранан-тура изоляцияла ҡалыу йәки Бөйөк Британия һәм Франция менән союз төҙөү мөмкинлеген бөтөрөп, Германия тәҡдим иткән һөжүм итмәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу һәм шуның менән һуғыш хәүефен кәметеү альтернативаһын ҡуйҙы. Был хәл икенсе һайлауҙы ҡотолғоһоҙ итте. 1939 йылдың 23 авгусында төҙөлгән совет-герман килешеүе көнбайыш сәйәсмәндәренең мәкерле ниәттәренә ҡарамаҫтан, донъя һуғышы капиталистик донъя илдәре араһындағы бәрелештән башланыуына булышлыҡ итә<ref name=bse_ww2/>.}} Шулай итеп, совет тарихнамәһе раҫлауынса, союздаштары булмаған СССР-ҙың, 1939 йылда Германия һәм Коминтернға ҡаршы пактҡа ҡушылған башҡа илдәр менән һуғыштан ҡотолоуҙың берҙән-бер мөмкинлеге Германия менән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу булған<ref>{{БСЭ3|заглавие=Московские переговоры 1939; Лондонские переговоры 1939; Вторая мировая война 1939-1945}}</ref>. === Сталиндың экспансионистик мотивтары тураһында фараз === Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, килешеү - Сталиндың экспансионистик ынтылыштары сағылышы, ул Германияны «көнбайыш демократия» менән төкөштөрөргә, ә улар бер-береһен көсһөҙләндергәндән һуң Көнбайыш Европала совет ҡоролошо урынлаштырырға ынтыла.<ref name="Наджафов">''Наджафов Д. Г.'' Советско-германский пакт 1939 года и его исторические последствия // [[Вопросы истории]], № 12, 2006, с. 7.</ref> Сталин Германияла, иң элек, капиталистик донъя менән көрәштә «тәбиғи союздашын» күргән, тип уйлаған Сергей Случ килешеүҙе былай ҡылыҡһырлай: «''Асылда, Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем континенталь Европа халыҡ-ара аренала үҙ-үҙен тотошо һәм икейөҙлөлөк күләме яғынан төрлө булған яңы типтағы сәйәси гангстеризм моделдәрен күрһәтеүсе ике диктатор араһында бүленде''»<ref name="Sluch"/>. === Сталиндың империя мотивтары тураһында фараз === Был ҡарашҡа ярашлы, Сталин күпмелер ваҡыт, бер яҡтан, Германия менән, икенсе яҡтан, һуңғыларының намыҫһыҙлығы менән осрашҡас, Бөйөк Британия һәм Франция араһында һайлаған, һуғыштан ситтә ҡалыуҙы һәм, иң элек Көнсығыш Европала СССР-ҙың сәйәси мәнфәғәттәрен раҫлап, Германия менән «дуҫлыҡ»ты отошло файҙаланыуҙы хуп күргән. Уинстон Черчилль килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң шундай фекер әйткән. Ирландия университеты тарих профессоры Джеффри Робертс иҫәпләүенсә, СССР сәйәсәте Германия менән килешеү нигеҙендә ил хәүефһеҙлегенең беренсе сираттағы ихтыяждарын гарантияларға булышлыҡ итәсәк сикләнгән йоғонто өлкәһенә өлгәшеүгә - иң элек, илде һуғышҡа ылыҡтырыуҙан һаҡлап ҡалыуға һәм Германияның көнсығышҡа экспансияһын сикләүгә ҡайтып ҡала.<ref>''Робертс Дж.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ROBERTS.HTM Сферы влияния и советская внешняя политика в 1939—1945 гг.: Идеология, расчёт и импровизация]</ref> Дөйөм алғанда, һәр автор Сталиндың ғәмәлендә «мәжбүрилек», «прагматизм» һәм идеологик баҫым яһау экспансионизмы нисбәте тураһындағы мәсьәләне үҙенсә хәл итә. == Актуаллеге == СССР-ҙа һуғыштан һуңғы осорҙа Германия менән һөжүм итмәү тураһындағы килешеүгә «йәшерен протокол»дың булыуы ҡәтғи кире ҡағыла. Көнбайышта уның булғанлығы шик аҫтына алынмай һәм «Балтик буйы илдәрен советтар баҫып алыуы» тураһындағы тезисҡа нигеҙ булып тора. 1980-се йылдар уртаһында СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу осоро һәм билдәлелек яуланғас, был мәсьәләнең барлыҡ шарттарын ентекле тикшереү мөмкинлеге тыуа (ҡара: Германия менән СССР араһында Һөжүм итмәү тураһында белдереүгә йәшерен өҫтәмә протокол). Килешеү тураһында мәсьәлә, айырыуса уға йәшерен ҡушымталар тураһында мәсьәлә, иң элек Балтика төркөмө депутаттарының баҫымы арҡаһында күтәрелде<ref>[https://lib.memo.ru/book/27994 «Балтийский Вестник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905170441/https://lib.memo.ru/book/27994 |date=2021-09-05 }} — Издание Балтийской Парламентской группы II Съезд Народных депутатов СССР, 1985—1999 гг.</ref><ref>Александр Забейворота [https://books.google.lv/books?id=emFmDgAAQBAJ&pg=PT587&dq=Балтийской+парламентской+группы&hl=lv&sa=X&ved=2ahUKEwjCrtOGpOjyAhU6gf0HHa4FAgwQ6AEwAXoECAcQAg#v=onepage&q=Балтийской%20парламентской%20группы&f=false Межгосударственные интеграционные объединения на постсоветском пространстве] — Книжный мир, 2016 год ISBN 9785040477241</ref><ref>[https://www.efis.ee/en/film-categotries/movies/id/2251/ «The Collapse of The Soviet Union»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210905170443/https://www.efis.ee/en/film-categotries/movies/id/2251/ |date=2021-09-05 }} — Eesti Kultuurfilm, 2006 год</ref>. Мәсьәләне тикшереү өсөн КПСС Үҙәк комитеты секретары Александр Николаевич Яковлев етәкселегендә махсус комиссия төҙөлдө. 1989 йылдың 24 декабрендә СССР халыҡ депутаттары съезы, комиссияның Яковлев тарафынан уҡып ишеттерелгән һығымталарын тыңлап, резолюция ҡабул итә, унда протоколды хөкөм итә (документтарҙың булмауын билдәләп, ләкин уның төп нөсхәһен таный, күсермәләренең графологик, фототехник һәм лексик экспертизаларына һәм уларҙың йөкмәткеһенә ярашлылығын таный)<ref name="VS1989" />. Шул саҡта уҡ, СССР-ҙа тәүге тапҡыр, йәшерен протоколдар тексы баҫыла («немец микрофильмы буйынса - «Вопросы истории», № 6, 1989)<ref name="Pavlova">''Павлова И. В.'' [http://tapirr.narod.ru/texts/history/suvorov/pravda/pavlova.htm Поиски правды о кануне Второй мировой войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112141151/http://tapirr.narod.ru/texts/history/suvorov/pravda/pavlova.htm |date=2010-01-12 }}. {{битая ссылка}}</ref>. СССР халыҡ депутаттары Съезының 1989 йылдың 24 декабрендәге «1939 йылдан башлап һөжүм итмәү тураһындағы совет-герман килешеүенә сәйәси һәм хоҡуҡи баһа биреү тураһында»ғы 979-1 һанлы ҡарарында былай тиелгән: {{начало цитаты}}6. Съезд йәшерен протоколдар буйынса Германия менән һөйләшеүҙәрҙе Сталин һәм Молотов совет халҡынан, ВКП(б) Үҙәк Комитетынан һәм бөтә партиянан, Юғары Советтан һәм СССР Хөкүмәтенән йәшерен рәүештә алып барылған, был протоколдар теркәү процедураларынан алынды, тип билдәләй. Шулай итеп, уларға ҡул ҡуйыу тураһында ҡарар асылы буйынса ла, формаһы буйынса ла шәхси власть акты була, һәм был килешеү өсөн яуаплы булмаған совет халҡының ихтыярын бер нисек тә сағылдырмай.<br> 7. СССР халыҡ депутаттары съезы 1939 йылдың 23 авгусындағы «йәшерен өҫтәмә протокол»ға һәм Германия менән башҡа йәшерен килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу фактын хөкөм итә. Съезд йәшерен протоколдар ҡул ҡуйылған көндән алып юридик яҡтан нигеҙһеҙ һәм яраҡһыҙ тип таныла.<br> Протоколдар Советтар Союзының өсөнсө илдәр менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре өсөн яңы хоҡуҡи база булдырмай, ләкин Сталин һәм уның даирәһе, үҙҙәре алдында алған хоҡуҡи йөкләмәләрҙе боҙоп, ультиматумдар һәм башҡа дәүләттәргә көс баҫымы күрһәтеү өсөн файҙалана.{{конец цитаты}} Һөжүм итмәү тураһында килешеүҙең һәм йәшерен протоколдарҙың тарихи роле хаҡында бәхәстәр әле лә актуаль<ref>[http://www.gazeta.ru/eurussia/2009/09/18_a_3262355.shtml «Пакт Молотова — Риббентропа всплыл в ПАСЕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922221026/http://www.gazeta.ru/eurussia/2009/09/18_a_3262355.shtml |date=2009-09-22 }} / Газета_Ru, 19 сентября 2009.</ref><ref>[http://newzz.in.ua/main/1148832686-putin-strany-evropy-dolzhny-osudit-svoi-dogovory.html Путин: Страны Европы должны осудить свои договоры с нацистской Германией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228130143/http://newzz.in.ua/main/1148832686-putin-strany-evropy-dolzhny-osudit-svoi-dogovory.html |date=2014-02-28 }}</ref><ref>[https://regnum.ru/news/1201654.html Путин выступил в Польше с речью о Второй мировой войне]</ref>. 2019 йылдың 31 майында «Тарихи хәтер» фонды сайтында СССР-ҙың һәм Германияның һөжүм итмәүе тураһында договорҙың совет төп нөсхәһенең күсермәләре һәм йәшерен өҫтәмә протокол баҫылып сыҡты[http://historyfoundation.ru/2019/05/31/pakt/ опубликованы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003171214/http://historyfoundation.ru/2019/05/31/pakt/ |date=2022-10-03 }}. Скандарҙы Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Тарихи-документаль департаменты тәҡдим иткән.<ref>[https://www.svoboda.org/a/29975656.html Опубликованы советские оригиналы «пакта Молотова — Риббентропа»] // [[Радио Свобода]], 1.06.2019</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2019/06/02/pakt/ Впервые опубликован советский оригинал пакта Молотова — Риббентропа] // [[Лента. Ру]], 2 июня 2019</ref><ref>[http://www.ng.ru/ideas/2019-06-02/5_7588_ideas2.html Секретный протокол к пакту Молотова — Риббентропа все-таки реальность] // [[Независимая газета]], 2 июня 2019</ref>. 2011 һәм 2016 йылдарҙа совет осорондағы документтың төп нөсхәһе «Правда» гәзитендә баҫылып сыҡты<ref>[https://gazeta-pravda.ru/issue/62-30849-14-17-iyunya-2019-goda/sensatsiya-ili-mylnyy-puzyr/ Сенсация или мыльный пузырь?]</ref><ref>[http://gazeta-pravda.ru/upload/uf/6bd/pravdaG_139_16_.pdf Домен припаркован в Timeweb<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 2019 йылдың 19 сентябрендә Европа парламенты «Европа киләсәге өсөн тарихи хәтерҙе һаҡлауҙың мөһимлеге тураһында» резолюция ҡабул итте, унда Советтар Союзы һәм Гитлер Германияһының Молотов — Риббентроп Пактын хөкөм итте<ref>[https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2019-0021_EN.html European Parliament resolution of 19 September 2019 on the importance of European remembrance for the future of Europe]</ref>, был «Европаны һәм бойондороҡһоҙ дәүләттәр биләмәһен ике тоталитар режим араһында бүлде» һәм «Икенсе донъя һуғышы башланыуға юл һалды». Резолюция өсөн 535 евродепутат тауыш бирҙе, 66-һы ҡаршы булды һәм 52-һе тауыш биреүҙән тыйылды<ref>[https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20190917IPR61204/europe-must-remember-its-past-to-build-its-future Europe must remember its past to build its future]</ref>. Был резолюцияны Рәсәй ҡәтғи ғәйепләне; ил президенты В. В. Путин 2019 йылдың 20 декабрендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе дәүләттәре башлыҡтары менән осрашыуҙа, СССР менән Германия араһында һөжүм итмәү тураһындағы Пакт ошондай документтар теҙмәһендә һуңғыһы булды, тип белдерҙе, сөнки һуғыштың ысын сәбәптәре Германия милитаризацияһын хуплаған Европа дәүләттәре (1935 йылғы инглиз-герман килешеүе Германия флоты тергеҙелеүенә килтерҙе) сәйәсәтендә һәм уның экспансионистик пландарын тергеҙергә мөмкинлек бирҙе (Мюнхен һүҙ ҡуйышыуы)<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20191220/1562655224.html|title=Путин заявил, что его удивила резолюция ЕП об исторической памяти|author=|website=|date=2019-12-20|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2019-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/677307|title=Москва раскритиковала Европарламент из-за принятия «антисоветской» резолюции|author=|website=|date=2019-09-20|publisher=[[Интерфакс]]|lang=ru|accessdate=2019-12-25}}</ref>. Американың «National Interest» консерватив баҫмаһы өсөн 2020 йылдың июнендә Владимир Путин Латвияның, Литваның һәм Эстонияның СССР-ға Молотов-Риббентроп пакты буйынса ҡушылыуын ул осорҙоң ''халыҡ-ара һәм дәүләт хоҡуғына тап килә'' тип атаны<ref>{{Cite news|title=Путин назвал присоединение балтийских стран к СССР по пакту Молотова‑Риббентропа соответствующим международному праву|url=https://zona.media/news/2020/06/18/Putin|website=Медиазона|date=2020-06-18}}</ref>''. 2021 йылдың июнендә Белоруссия президенты Александр Лукашенко яңы байрамды - Халыҡтар берҙәмлеге көнөн раҫланы, ул 17 сентябрҙә билдәләнә. Был датаны ул быға тиклем «хәҙерге Беларусь үҙәгенән алып Мозырь ҡалаһына тиклем» «ҡорама» булған белорус милләтенең барлыҡҡа килеү тарихында мөһим ваҡиға тип атаны. 1939 йылдың 17 сентябрендәге ваҡиғаларҙы дәүләт байрамы булараҡ билдәләргә ҡарар итеү Литва һәм Польша Сит ил эштәре министрлығының ҡырҡа кире реакцияһына сәбәп булды<ref name="РС2021" />. 2021 йылдың 17 сентябрендә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Польша биләмәһенә совет ғәскәрҙәренең инеүе йыллығы уңайынан социаль селтәрҙә совет тарихнамәһе рухында Польшаға «азатлыҡ походы» булараҡ индерелеүе, урындағы халыҡта «ҡыуаныс» тыуҙырыуы һәм «вермахтҡа Минскиға яҡын барырға мөмкинлек бирмәүе» тураһындағы яҙманы баҫтырып сығарҙы. Яҙмаға шулай уҡ Мәскәүҙең 1939 йылдағы ваҡиғаларға ҡарата фекере төшөрөлгән видео ла беркетелгәйне. Атап әйткәндә, ул саҡта Польша етәкселегенә яуаплылыҡ һалған президент Владимир Путиндың һүҙҙәре килтерелә һәм башҡа тарихи факттарға үҙенсәлекле интерпретация бирелә: мәҫәлән, Көнбайыш Белоруссия һәм Көнбайыш Украина «1920-1921 йылдарҙа Польша баҫып алған» биләмәләр тип атала, ә 1939 йылға тиклемге сик рәсми рәүештә - 1921 йылда совет-поляк Рига килешеүе тәртибендә нығытылған тип билдәләнә<ref name="РС2021" >{{Cite news|title=МИД РФ назвал вторжение СССР в Польшу "освободительным походом"|url=https://www.svoboda.org/a/mid-rf-nazval-vtorzhenie-sssr-v-poljshu-v-1939-osvoboditeljnym-pohodom/31464849.html|website=Радио Свобода|date=2021-09-17}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{примечания|group="комм."}} ;Сығанаҡтар {{примечания|33em}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''Аманн Р.'' Пакт между Гитлером и Сталиным. Оценка интерпретаций советской внешней политики, включая новые вопросы и новые исследования. * ''[[Волков, Фёдор Дмитриевич|Волков Ф. Д.]]'' [http://wcry.narod.ru/volkov_fd/ За кулисами Второй мировой войны].— М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1985. — 304 с. * ''[[Дюков, Александр Решидеович|Дюков А. Р.]]'' [https://web.archive.org/web/20111006170424/http://www.historyfoundation.ru/dl.php?file=712 «Пакт Молотова — Риббентропа» в вопросах и ответах.] — М.: Фонд «Историческая память», 2009. ISBN 978-5-9990-0005-7 * ''[[Мельтюхов, Михаил Иванович|Мельтюхов М. И.]]'' [http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/index.html Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу, 1939—1941] — М.: Вече, 2000. * {{книга|автор=[[Кантор, Юлия Зораховна|Кантор Ю. 3.]]|заглавие=Прибалтика: война без правил (1939—1945)|место=СПб.|издательство=ООО «Журнал „Звезда“»|год=2011|страниц=336|isbn=978-5-7439-0158-6|тираж=3500|ref=Кантор}} * ''[[Майский, Иван Михайлович|Майский И. И.]]'', Воспоминания советского дипломата. 1925—1945 гг — Т.: Узбекистан, 1980. * ''[[Майский, Иван Михайлович|Майский И. И.]]'' Кто помогал Гитлеру. — М.: [[МИМО]], 1962. * {{книга|автор=[[Овсяный, Игорь Дмитриевич|Овсяный И. Д.]] |заглавие=1939: последние недели мира |ссылка= |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год=1981 |серия= |страниц=384 |isbn= |тираж=100000 |ref = Овсяный}} * {{книга|автор=[[Овсяный, Игорь Дмитриевич|Овсяный И. Д.]] |заглавие=Тайна, в которой война рождалась |ссылка= |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год=1975 |серия= |страниц=319 |isbn= |тираж=100000 |ref = Овсяный}} * ''Сизов А. Н.'' К 70-летию со дня подписания советско-германского договора о ненападении от 23 августа 1939 года. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2009. — № 8. — С.34-36. * ''[[Случ, Сергей Зиновьевич|Случ С. З.]]'' [https://portalus.ru/modules/history/rus_readme.php?subaction=showfull&id=1142637848&archive=1447001994&start_from=&ucat=& Германия и СССР в 1918—1939 годах: мотивы и последствия внешнеполитических решений.] М: Изд-во «Гея», 1995. * {{книга |автор=[[Семиряга, Михаил Иванович|Семиряга М. И.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Тайны сталинской дипломатии 1939—1941 |оригинал= |ссылка=http://militera.lib.ru/research/semiryaga1/04.html |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |год=1992 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-06-002525-X |тираж= |ref=Семиряга}} * {{книга|автор={{нп3|Фляйшхауэр, Ингеборг|Фляйшхауэр И.|de|Ingeborg Fleischhauer}} |заглавие=Пакт. Гитлер, Сталин и инициатива германской дипломатии. 1938—1939 |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год=1990 |серия= |страницы= |страниц=480 |isbn=5-01-003212-0 |isbn2= |тираж=50000 |ref = Фляйшхауэр}} * ''[[Ширер, Уильям|Ширер У.]]'' Взлёт и падение Третьего рейха Т. 1—2/ Пер. с англ.; Под ред. [[Ржешевский, Олег Александрович|О. А. Ржешевского]]. — М.: [[Воениздат]], 1991 * МИД СССР. Год кризиса. 1938—1939: Документы и материалы. 1990. ISBN 5-250-01092-X * [http://www.obraforum.ru/lib/book2/section7.htm Кризис и распад версальского порядка (1937—1939). Документы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003171219/http://www.obraforum.ru/lib/book2/section7.htm |date=2022-10-03 }} * ''[[Юрий Фельштинский|Фельштинский Ю]].'' [http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/intro.php Оглашению подлежит. СССР—Германия, 1939—1941. Документы и материалы.] * Немецкие архивы. «1941. Документы». [https://web.archive.org/web/20100822152458/http://soviet-history.com/doc/1939/1939_08_23_ribbentrop_stalin.php Беседа Сталина и Молотова с Риббентропом в Москве 23—24 августа 1939 г.] * {{ref-en}} [http://www.lituanus.org/1989/89_1_03.htm The Molotov-Ribbentrop pact: The documents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415055624/http://www.lituanus.org/1989/89_1_03.htm |date=2021-04-15 }} (русская и немецкая копии договора, с переводом на английский) {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Вторая мировая война |Викитека = Договор о ненападении между Германией и СССР }} * ''[[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М]]''. [http://militera.lib.ru/research/nekrich/01.html 22 июня 1941 года] * ''Робертс Дж''. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ROBERTS.HTM Сферы влияния и советская внешняя политика в 1939—1945 гг.: Идеология, расчёт и импровизация] * ''Дашичев В''. [https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html Между Молотовым и Риббентропом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210128092433/https://novayagazeta.ru/data/2005/32/04.html |date=2021-01-28 }} // novayagazeta.ru * ''Сабов А. Д., Жуков Ю. Н''. [https://rg.ru/2005/04/11/pakt.html Наш ответ Керзону запоздал?], 11 апреля 2005 * [http://premier.gov.ru/events/news/4814/ «Страницы истории — повод для взаимных претензий или основа для примирения и партнёрства?»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Статья [[Путин, Владимир Владимирович|В. В. Путина]] в «[[Gazeta Wyborcza]]», 31 августа 2009. * [http://www.svoboda.org/audio/26538611.html Мифы о Пакте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103546/http://www.svoboda.org/audio/26538611.html |date=2016-03-04 }} // [[Радио «Свобода»]] — «Мифы и репутации», 25 августа 2014 * [https://vlastitel.com.ru/stalin/pact39/molrib.htm Договор о ненападении между Германией и Советским Союзом]. 23.08.1939 * [https://lenta.ru/news/2019/09/09/ussr_germany/ Минобороны рассекретило документы о пакте Молотова — Риббентропа] * [http://pakt1939.mil.ru/ Хрупкий мир на пороге войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220715144638/https://pakt1939.mil.ru/ |date=2022-07-15 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:СССР-ҙа 1939 йыл]] [[Категория:Мәскәүҙә 1939 йыл]] [[Категория:Икенсе донъя һуғышы килешеүҙәре]] [[Категория:Вячеслав Молотов]] [[Категория:1939 йылдың 23 август ваҡиғалары]] [[Категория:1939 йылдың авгусы]] [[Категория:Алфавит буйынса килешеүҙәр]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] [[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]] 0ugzuptrmultzdk3zz7fca6jnk4vt6v Горыня, Дубыня һәм Усыня (рус фольклоры) 0 189821 1296914 1295592 2026-05-14T08:55:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296914 wikitext text/x-wiki [[Файл:Усыня_Горыныч.jpg|мини|Баһадир Усыня Горыныч.]] '''Горыня, Дубыня һәм Усыня''' — рус халыҡ әкиәттәренең өс баһадиры, батыры<ref name="mel2">[http://bibliotekar.ru/mif/27.htm Горыня, Дубыня и Усыня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140118022309/http://bibliotekar.ru/mif/27.htm |date=2014-01-18 }} // [[Мифологический словарь]]/ Гл. ред. [[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Е. М. Мелетинский]]. — М.:[[Советская энциклопедия]], 1990. — 672 с.</ref>. == Сығышы == Славян мифологияһында баһадирҙарҙың прототибы булып хтоник йән эйәләре тора. Улар һыуҙың, ерҙең, уттың емергес көстәрен кәүҙәләндерә<ref name="mel2" />. Был стихиялы көстәр әкиәттәрҙә, ҡағиҙә булараҡ, төп геройға ҡамасаулай, ҡайһы берҙә ярҙам да итә. Һуңғараҡ өс эпик батыр образы барлыҡҡа килә — [[Илья Муромец|Ильи Муромец]], [[Добрыня Никитич|Добрыни Никитич]], [[Алеша Попович]].<ref name="mel2" /> Мифтарҙа ла, әкиәттәрҙә лә улар һәр ваҡыт өсәүләп эш итәләр. == Исемдәре һәм шөғөлдәре == '''Горыня''' (башҡа варианттарҙа — ''Горыныч, Вертогор, Вернигора, Горник, Ровнигор'' — ''баһадир, Горокáт''; поляктарҙа — ''Waligóra'', словактарҙа — ''Kolovlad'')<ref name="автоссылка1">''Лызлова А. С.'' [http://resources.krc.karelia.ru/krc/doc/publ2008/granitsa_149-158.pdf Представления о пути в иное царство и преодолении границы между мирами в севернорусских волшебных сказках о похищении женщины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702093705/http://resources.krc.karelia.ru/krc/doc/publ2008/granitsa_149-158.pdf |date=2018-07-02 }} — С. 151</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|title=Waligóra i Wyrwidąb|access-date=2018-08-01|archive-date=2018-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/ |date=2018-08-02 }}</ref><ref>''Соборная И. С., Ворожбитова А. А.'' Этнокультурные особенности русских, польских и немецких сказок: лингвориторический аспект : монография — 2005 — С. 78</ref>. Үҙенең көсө арҡаһында «[[Бармаҡ|сәтәкәй бармағы]] менән тауҙы һелкетә, тауҙарҙы аҡтара». '''Дубыня''' (башҡа варианттарҙа — ''Дубынеч, Вертодуб, Вернидуб, Великодуб, Валидуб'', ''Дубник, Дубник, Дубиня'', ''Дугиня''; словактарҙа ''Valibuk'' һәм чехтарҙа ''Lomidrevo''; поляктарҙа — ''Wyrwidąb''<ref name="автоссылка22">{{Cite web|url=http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|title=Waligóra i Wyrwidąb|access-date=2018-08-01|archive-date=2018-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802011815/http://velib.com/read_book/bez_avtora/polskie_skazki/kazimierz_w_adys_aw_w_jcicki_kazimezh_vladyslav_vujjcickijj/1_walig_ra_i_wyrwid_b1_valigora__valigor_i_vyrvidub/ |date=2018-08-02 }}</ref>) — ерҙе һәм ер аҫты («пекель») батшалығын кәүҙәләндергән урман гиганты. '''Усыня''' (башҡа варианттарҙа — ''Усынеч, Усынка, Крутоус'', ''Улыныч, Крутиус''{{sfn|Вагурина|1998|с=201}}; украиндарҙа — {{Lang-uk2|Крутивус, Вернивода}}) һыу көсөн кәүҙәләндерә. Ҡеүәтле яурындары менән йылғаны быуа ала, ә мыйыҡтары кисеү булып хеҙмәт итә: «бер мыйыҡ менән йылғаны быуа, һәм мыйыҡ буйлап, күперҙәге һымаҡ, йәйәүлеләр йөрөй, атлылар сабыша, ылауҙар йөрөй». Әкиәттәрҙә улар үҫемлек (баһадир Ҡарағай , Покатигорошек ([[:ru:Покатигорошек (мифология)|Покатигорошек]])) йәки хайуандар (Баһадир Айыу ([[:ru:Медведко-богатырь|Медведко-богатырь]])) донъяһы һыҙаттарына эйә булған төп герой менән бергә сығыш яһай.<ref name="mel2" /> == Йәнһүрәттәрҙә == * «Валидуб» — 1952 йылда «Союзмультфильм» төшөрөлгән совет анимацион фильмы. * «Катигорошек» — «Киевнаучфильм» киностудияһы 1970 йылда төшөргән совет анимацион фильмы. * «Волшебный горох» — украин анимацион фильмы, 2008 йылда «Укранимафильм» студияһы сығарған. * «Приключения Котигорошка и его друзей[ук]» — 2014 йылда Укранимафильм сығарған украин минисериалы. * «Три богатыря. Ход конём» (2015), режиссёры Константин Феоктистов, Усыняны Михаил Сергеев уҡый. Йәнһүрәттәге пираттың исеме — Усыня. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|заглавие=Славянская Мифология. Словарь-справочник|ответственный=Сост. Л. М. Вагурина|место=М.|издательство=Линор & Совершенство|год=1998|страниц=318|ссылка=|ref=Вагурина}} * [http://endic.ru/history/Vernigora-8585.html Вернигора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724192529/http://endic.ru/history/Vernigora-8585.html |date=2019-07-24 }} // Исторический словарь * [http://drevnerus.ru/verni-voda-i-verni-gora/ Верни-Вода и Верни-Гора] // Древнерусский словарик. Славянская мифология * [http://niv.ru/doc/dictionary/russian-humanitarian/fc/slovar-196-9.htm Дубыня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250528231040/http://niv.ru/doc/dictionary/russian-humanitarian/fc/slovar-196-9.htm |date=2025-05-28 }} // Российский гуманитарный энциклопедический словарь * [http://niv.ru/doc/dictionary/russian-humanitarian/fc/slovar-211-2.htm#zag-7254 Усыня]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Российский гуманитарный энциклопедический словарь == Һылтанмалар == ** [http://pregnancy.org.ua/cstory-lichshie-ivan-bogatihr.html Иван-Богатырь. Русская народная сказка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230317103549/https://pregnancy.org.ua/cstory-lichshie-ivan-bogatihr.html |date=2023-03-17 }} ** [http://hobbitaniya.ru/afanasyev/afanasyev84.php Медведко, Усыня, Горыня и Дубыня богатыри. Русская народная сказка в обработке А. Н. Афанасьева (2 варианта)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230317103538/http://hobbitaniya.ru/afanasyev/afanasyev84.php |date=2023-03-17 }} ** [http://playground.ctp-design.net/fairytales/pokati-goroshek.html Покатигорошек. Русская народная сказка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230317103542/https://playground.ctp-design.net/fairytales/pokati-goroshek.html |date=2023-03-17 }} ** [http://www.maminpapin.ru/russkie-narodnie-skazki/vedma-i-solnceva-sestra.html Ведьма и солнцева сестра. Русская народная сказка]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [https://derevo-kazok.org/vernidub-slovacka-kazka.html Вернидуб. Словацька казка]{{ref-uk}} [[Категория:Урыҫ былинаһы персонаждары]] [[Категория:Рус фольклоры]] [[Категория:Славян мифтары геройҙары]] pu62l7ym7h9d637t6xxusbtn3v9j50n Вахитов Рөстәм Ринат улы 0 199956 1296839 1291880 2026-05-14T00:59:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296839 wikitext text/x-wiki {{Персона|имя=Вахитов Рөстәм Ринат улы}}{{ФШ|Вәхитов}} '''Вахитов Рөстәм Ринат улы''' (16 октябрь 1970 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы<ref>http://nevmenandr.net/personalia/vaxitov.php</ref>. Философия фәндәре кандидаты<ref>https://ast.ru/authors/vakhitov-rustem-rinatovich-itd027689/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260112075436/https://ast.ru/authors/vakhitov-rustem-rinatovich-itd027689/ |date=2026-01-12 }}</ref>. Юғары белемле, Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған<ref>https://foma.ru/authors/vahitov-rustem</ref>. 100-ҙән фәнни баҫма авторы<ref>https://khamovniky.ru/vakhitov/</ref><ref>https://strana-oz.ru/2012/5/ob-avtorah</ref>. [[:ru:Союз писателей России|Рәсәй Яҙыусылар союзы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы<ref>https://журнальныймир.рф/avtor/vahitov-rustem</ref>. ==Китаптары== * Антимиф. Поваренная книга манипулятора. Деконструкция мифов современной России. - М.: Известия, 2004. - 328 с. ISBN 5-206-00646-7. [https://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&blang=ru&page=Book&id=120727] * Евразийская стать России: Публицистические статьи. Уфа: Китап, 2009. - 136 с. * Судьбы университета в России: имперский, советский и постсоветский раздаточный мультиинститут. М.: Страна Оз, 2014. 276 с. ISBN 978-5-906139-03-0. {[https://hrcak.srce.hr/en/218483 Байҡау]} * Диалектика тоталитаризма. Опыт исследования тоталитаризма с точки зрения социальной философии платонизма. - Уфа: Гилем, [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башк. энцикл.]], 2014. - 100 с. ISBN 978-5-88185-193-4. * Социокультурные аспекты модернизационных процессов в Республике Башкортостан. Уфа: «ДизайнПресс», 2014. - 240 с. ISBN 978-5-906165-47-3. [http://www.anrb.ru/publish/book/5815] {[https://web.archive.org/web/20160426065114/http://rb21vek.com/ideologyandpolitics/840-novaya-kniga-amburanchin-rrvahitov-ivdemichev-sociokulturnye-aspekty-modernizacionnyh-processov-v-respublike-bashkortostan.html Байҡау]} * Национальный вопрос в сословном обществе. Этносословия современной России: сборник статей. – М.: Страна ОЗ, 2016. – 224 с. {[https://cyberleninka.ru/article/n/2018-01-022-vahitov-r-r-natsionalnyy-vopros-v-soslovnom-obschestve-etnososloviya-v-sovremennoy-rossii-sbornik-statey-m-strana-oz-2016-224-s Байҡау]} * Революция, которая спасла Россию. — Москва: [[:ru:Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2017. — 224 с. (Переизд.: Родина, 2026 [https://rodina-kniga.ru/books/vahitov-r-r-_revolyucziya-kotoraya-spasla-rossiyu/].) * Евразийство: Логос. Эйдос. Символ. Миф. – СПб.: Владимир Даль, 2023. – 239 с. – ISBN 978-5-93615-339-6. {[https://cyberleninka.ru/article/n/bogougodnye-i-bogoprotivnye-mify-rets-na-vahitov-r-r-evraziystvo-logos-eydos-simvol-mif-spb-vladimir-dal-2023-239-s/viewer Байҡау]} * Марксизм и классика: от Ленина к Ильенкову. М.; Берлин: Директмедиа Паблишинг, 2024. 448 с. ISBN 978-5-4499-4507-5. {[https://рфо.рус/wp-content/uploads/2025/02/2.1.2-Тюгашев-Е.А.pdf Байҡау]} * Коммуникатор : рассказы, повесть / Рустем Вахитов. - Уфа: Инеш, 2024. * Евразия и человечество: антология произведений евразийцев 1920–1930-х годов / Сост., коммент., предисл. Р.Р. Вахитова. Калининград: Издательство [[Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университеты|БФУ им. И. Канта]], 2024. 568 с. {[https://cyberleninka.ru/article/n/novye-knigi-90/pdf Байҡау]} * Ленин и мы. Разоблачение мифов / Предисловие [[:ru:Прилепин, Захар|З. Прилепина]]. - [[:ru:АСТ (издательство)|АСТ]], 2025. - ISBN 978-5-17-168715-1. * У нас была великая культура. СССР: искусство и повседневность. - АСТ, 2025. *Российские университеты XVIII–XXI веков: Разрывы и преемственность / ред. М.В. Грибовский; авторы: М.В. Грибовский, А.Ю. Андреев, Р.Р. Вахитов, И.Г. Дежина, В.В. Расколец, А.А. Ромахова, Е.А. Ростовцев, И.В. Сидорчук, А.О. Степнов, Д.В. Хаминов. Томск: Изд-во Томского университета, 2025, 456 с. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} * Философы современного Башкортостана: справочное издание. Отв. ред. Р. Х. Лукманова. Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. Стр. 36. * [https://tass.ru/kultura/23153045 В Москве прошла церемония вручения Евразийской философской премии - 2025] {{вс}} {{stub}} [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан философтары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] hvcsx5jfexccd4vkbjqbaefxdjphoxg Проект:Вики-яҙ 2026 102 199994 1296798 1296721 2026-05-13T16:52:08Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1296798 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк) ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |38 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |42 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |58 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |17 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] t6m2x30yoy1p21ftutel265rpwn2465 1296813 1296798 2026-05-13T17:57:04Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1296813 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк) ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |38 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |42 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |59 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |17 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] s7us9z3l0tu4rtpuu3b2hvqvm5hwmbg 1296814 1296813 2026-05-13T17:57:11Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1296814 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк) ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |38 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |42 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |59 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |18 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] ssf9yzgxnzpf3zojc1xkzlatu1su3ob 1296889 1296814 2026-05-14T06:51:38Z Таңһылыу 14946 /* Ҡатнашыусылар */ 1296889 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк) ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |38 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |43 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |59 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |18 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] tj11yibnr4zum1wyz3otttuowa44j51 1296903 1296889 2026-05-14T08:11:18Z Вәхит 24644 /* Ҡатнашыусылар */ 1296903 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк) ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |38 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |43 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |60 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |18 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] t34etlbd9l0vqrtb7cwl1dzmpjan3sn 1296928 1296903 2026-05-14T10:45:20Z Юлдашева Луиза 18980 /* Ҡатнашыусылар */ 1296928 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Вики-яҙ — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Файл:CEE Spring Logo transparent.svg|250px]]</div> |subheader = <div style="margin-right:1em; float:right;"> {{Кнопка|url=https://pageviews.wmcloud.org/massviews/?platform=all-access&agent=user&source=category&range=latest-10&subjectpage=1&subcategories=0&sort=views&direction=1&view=list&target=https://ba.wikipedia.org/wiki/%25D0%259A%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F:%25C2%25AB%25D0%2592%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8-%25D1%258F%25D2%2599_2026%25C2%25BB_%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25BA%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2581%25D1%258B_%25D3%25A9%25D1%2581%25D3%25A9%25D0%25BD_%25D1%258F%25D2%2599%25D1%258B%25D0%25BB%25D2%2593%25D0%25B0%25D0%25BD_%25D0%25BC%25D3%2599%25D2%25A1%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D0%25BB%25D3%2599%25D1%2580|Марафон мәҡәләләре статистикаһы|class=mw-ui-destructive }}</div> «'''Вики-яҙ — 2026'''» — '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' халык-ара конкурсының Башҡорт Википедияһындағы өлөшө. 21 марттан 31 майға тиклем үткәрелә. Проекттың маҡсаты — Википедияла [[Үҙәк һәм Көнсығыш Европа]] илдәре араһында хеҙмәттәшлекте камиллаштырыу, күрше илдәр тураһында үҙ белемдәренең кимәлен күтәреү, шулай уҡ Википедияның йөкмәткеһен Рәсәй һәм Башҡортостан тураһында белемде башҡа телдәрҙә тулыландырыу. |body = == Ҡағиҙәләр == * Конкурсҡа википедияла теркәлгән һәр кем ҡатнаша ала. * Конкурсҡа түбәндәге мәҡәләләр ҡабул ителә: ** Мәҡәлә 2026 йылдың 21 мартынан 31 майына тиклем башҡорт телендә яҙылырға тейеш. ** Мәҡәләләр [[Проект:Вики-яҙ 2026#Нимә тураһында яҙырға|түбәндәге илдәр йәки халыҡтар]] менән бәйле булырға тейеш. ** Яңы мәҡәләлә 150 һүҙҙән һәм 2500 байттан артыҡ булырға тейеш. ** Иҫке мәҡәләгә 120 һүҙ һәм 2000 байт өҫтәргә. ** Мәҡәлә [[Википедия:Әһәмиәтлелек|әһәмиәтле]] булырға тейеш, мәҡәләнең [[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|сығанаҡтары]] күрһәтелергә тейеш. ** Машина тәржемәһе булырға тейеш түгел. * Приздар, диплом һәм сертификаттар квалификацион мәҡәләләр һаны өсөн бирелә, халыҡ-ара һәм үҙенә башҡа тел бүлегендәге урындарға бәйле. * Урындағы жюри быларҙы ҡайғырта алыуы өсөн, байытылған/яңы мәҡәләләрне түбәндәге таблицага урнаштырыу һорала. * 4 мәҡәләне булдырған/яҡшыртҡан ҡатнашыусы финалистар араһына инә * Ҡазыйҙар ҡарары шикәйәт ителә алмай. == Баһа биреү == * Күрһәтелгән талаптарға тура килгән өҫтәлгән материал күләме кәмендә 2000/2500 байт йәки 120/150 һүҙ булған иҫке/яңы мәҡәләләргә жюри 1 балл бирә; * Ҡатнашыусы белдергән теманы юғары сифатлы итеп асҡан, материалды викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 2 балл бирә; * 200 һүҙҙән йәки 3000 байттан артҡан мәҡәләләргә, һәм ҡатнашыусы белдергән теманы тулыһынса асҡан, материалды юғары сифатлы итеп викилаштырған һәм һүрәтләгән мәҡәләләргә жюри 3 балл бирә; [[Проект:Мириада|Һәрбер тел бүлегендә булырға тейешле 10 мең мәҡәлә]] араһынан булһа өҫтәмә 5 балл бирелә; * Теркәлеү ваҡыты ярты йылдан әҙерәк булған ҡатнашыусылар өсөн балл коэффициентын ике тапҡырға арттырыу ҡаралған. == Нимә тураһында яҙырға == {{div col|3}} [[Файл:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania|Албания — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring 2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния һәм Герцеговина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Греция — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырым татарҙары — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Мәҡәләләр исемлеге]] {{y}} [[Файл:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Файл:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния һәм Молдавия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/North Macedonia|Төнъяк Македония — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republic of Srpska|Республика Сербская — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татарҙар — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Төркия— Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Цыгане (рома) — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Czech Republic‎.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Czechia‎|Чехия — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperanto|Эсперанто — Мәҡәләләр исемлеге]] [[Файл:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Мәҡәләләр исемлеге]] {{div col end}} }} Вики-яҙ 2026 сиктәрендә башҡа конкурстар: [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|Ҡатын-ҡыҙҙар]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_for_Human_Rights|Кеше хоҡуҡтары]], [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE_Youth|Йәштәр]]. == Приздар == 400 евроға тиклем. == Ҡатнашыусылар == Яҙылған һәм төҙәтелгән мәҡәләләрҙе ошо таблицаға теркәргә. Мәҡәләнең фекер алышыу битендә конкурстың ҡалыбын ҡуйыу мотлаҡ; Ошо ҡалыпты күсереп алырға: <div><pre>{{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы= |тема= |тема2= |тема3= |ил= |ил2= |ил3= }}</pre> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Ҡатнашыусы ! Мәҡәләләр ! Иҫәп ! Мәрәйҙәр ! Урын |- |{{u|Freiheiten }} |[[Әзербайжанда журналистарҙы сериялы ҡулға алыуҙар ]]{{*}}[[]] |1 | | |- |{{u|MR973}} |[[Шпаннагель ]]{{*}} [[]] |1 | | |- |{{u|Akkashka}} |[[Бөйрәкәй (роман-эпопея)]]{{*}} [[Тимеркәй фәлсәфәһе (хикәйә)]]{{*}} [[Кукорелли Эндре]]{{*}} [[Фертё-Ханшаг]]{{*}} [[Маурер Дора]]{{*}} [[Смрчкова Людвика]]{{*}} [[Цимблер Лиана]]{{*}} [[Тыйыу һалынған ҡала]]{{*}} [[Лейхтер Кете]]{{*}} [[Ҡасҡынова Гөлнур Нуриман ҡыҙы]]{{*}} [[Өлкән Плиний]]{{*}} [[Мэри Шелли]]{{*}} [[Маргарет Этвуд]]{{*}} [[Гарриет Бичер-Стоу]]{{*}} [[Энид Мэри Блайтон]]{{*}} [[Мэрайя Кэри]]{{*}} [[Лата Мангешкар]]{{*}} [[Һанна Арендт]]{{*}} [[Ширин Тәкәле]]{{*}} [[Фәриҙә Шамил ҡыҙы Вәзирова]]{{*}} [[Изабелла I (Кастилия королеваһы)]]{{*}} [[Гипатия]]{{*}} [[Тура атлаусы кеше]]{{*}} [[Сакстар]]{{*}} [[Дактар]]{{*}} [[Нормандар]]{{*}} [[Кепервеем]]{{*}} [[Викингтар осоро]]{{*}} [[Этна]]{{*}} [[Иран әҙәбиәте]]{{*}} [[Персеполь]]{{*}} [[Урал мегалиттары]]{{*}} [[Сәдеғ Һедәйет]]{{*}} [[Фәтәли шаһ]]{{*}} [[Ғәббәс мирза]]{{*}} [[Нарва ратушаһы]]{{*}} [[Лола Лийват]]{{*}} [[Алутагузе (милли парк) ]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} |38 | | |- |{{u|Ilsina Ilgizovna}} |[[Татьяна Грабузова]]{{*}} [[Алиса Вяткина]]{{*}} [[Ғәзизова Хәлимә Хисаметдин ҡыҙы]]{{*}} [[Фигнер Лидия Николаевна]] |4 | | |- |{{u|Ilnaz26}} |[[Гөлүсә Ғәлиева ]]{{*}} [[Шәйҙуллина Регина Марат ҡыҙы]]{{*}} [[Кнутова Лидия Ивановна]]{{*}} [[Умм әл-Банин]]{{*}} [[Маре Винт]]{{*}} [[Элон Уикленд]]{{*}} [[Ита Эвер]]{{*}} [[Хафизова Рәсихә Сәфәрғәли ҡыҙы]]{{*}} [[Камиля Харисова]]{{*}} [[Диана Хафизова]]{{*}} [[Хафизова Клара Шәйсолтан ҡыҙы]]{{*}} [[Эве Киви]]{{*}} [[Кайя Канепи]]{{*}} [[Келли Силдару]]{{*}} [[Ану Тали]]{{*}} [[Кармен Касс]]{{*}} [[Сигне Киви]]{{*}} [[Юлия Шигмонд]]{{*}} [[Элина Нечаева]]{{*}} [[София Заменгоф]]{{*}} [[Каталин Ковач (эсперанточы)]]{{*}} [[Илона Кутни]]{{*}} [[Юлия Шупихова]]{{*}} [[Эли Урбанова]]{{*}} [[Лилит Блеян]]{{*}} [[Аревик Церунян]]{{*}} [[Ануш Бабаджанян]]{{*}} [[Карина Погосян]]{{*}} [[Эльнара Ғәсимова]]{{*}} [[Рима Пипоян]]{{*}} [[Севиндж Аббасова]]{{*}} [[Нәргиз Әбсәләмова]]{{*}} [[Айнур Елғунеш]]{{*}} [[Әхмәтхажи Ғәбделзаһир улы Рахманҡолов]]{{*}} [[Ольга Фигнер]]{{*}} [[Нина Ли]]{{*}} [[Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Сәлих Юсуп улы Эрзин]]{{*}} [[Ғәбделвәли Әхмәтжан улы Яушев]]{{*}} [[Мәҙинә Гөлгөн]]{{*}} [[Зарифа Исмәғил ҡыҙы Будагова]]{{*}} [[Зарифа Әзиз ҡыҙы Әлиева]]{{*}} [[Наилә Мәммәҙәли кыҙы Вәлиханлы]]{{*}} [[Һижран Камран ҡыҙы Хөсәйенова]]{{*}} [[Аида Насир ҡыҙы Имангулиева]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |45 | | |- |{{u|Баныу}} |[[Базилевский Иван Федорович]]{{*}} [[Чижов Александр Федорович]]{{*}} [[Ырғыҙ (роман)]]{{*}} [[Космонавтика көнө]]{{*}} [[Ҡан (роман)]]{{*}} [[Каспранский Рауил Рухулбаян улы]]{{*}} [[Боролош (роман)]]{{*}}[[Шуваев Дмитрий Савельевич]]{{*}}[[Александр хәрби училищеһы]]{{*}}[[Фәтхи һалдат (хикәйә)]]{{*}}[[Әли Лариджани]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]]{{*}}[[]] |11 | | |- |{{u|Таңһылыу}} |[[Ҡаҙмунайгаз]]{{*}} [[Тәбиғәт тарихы милли музейы (Болгария)]]{{*}} [[Күк механикаһы]]{{*}} [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]{{*}} [[Планета системаһы]]{{*}} [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]{{*}} [[Никос Казандзакис]]{{*}} [[Фотометрия (астрономия)]]{{*}} [[Ҡояш бөркөлөүе]]{{*}} [[Вахушти Багратиони исемендәге география институты]]{{*}} [[Августов каналы]]{{*}} [[Элемтә юлдашы]]{{*}} [[Атмосфера химияһы]]{{*}} [[Астрометрия]]{{*}} [[Автоматик планета-ара станция]]{{*}} [[Төшөү аппараты]]{{*}} [[Орбиталь станция]]{{*}} [[Керчь мәсете]]{{*}} [[Ҡояш еле]]{{*}} [[Али Аҡыш]]{{*}} [[Тотолоу (астрономия)]]{{*}} [[Тереклек булыу зонаһы]]{{*}} [[Хәмит Йәрми]]{{*}} [[Эклиптика]]{{*}} [[Ҡаҙағстандың Халыҡ хужалығы министрлығы]]{{*}} [[Тикшеренеү]]{{*}} [[Венгрия геологияһы]]{{*}} [[Параллакс]]{{*}} [[Күк экваторы]]{{*}} [[Дәүер (астрономия)]]{{*}} [[Тура күтәрелеш]]{{*}} [[Ауышлыҡ (астрономия)]]{{*}} [[Күк координаталары системаһы]]{{*}} [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]{{*}} [[Орбита (астрономия)]]{{*}} [[Халыҡ медицинаһы]]{{*}} [[Кәрәкле дарыуҙар]]{{*}} [[Анестезия]]{{*}} [[Һаулыҡ һаҡлау]]{{*}} [[Йәрәхәт]]{{*}} [[Урология]]{{*}} [[Ҡан баҫымы]]{{*}} [[Материя (физика)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |43 | | |- |{{u|Вәхит}} |[[Ореляк (ҡурсаулыҡ)]]{{*}} [[Белоруссияның махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре]]{{*}} [[Минск-Арена]]{{*}} [[Словакия Олимпия уйындарында]] {{*}} [[Будапештта балалар тимер юлы]]{{*}} [[Алидзор ҡәлғәһе]]{{*}} [[Айя-Напа]]{{*}} [[Зәңгәр флаг]]{{*}} [[Оазис]]{{*}} [[Көтөүлек]]{{*}} [[Осло опера театры]]{{*}} [[Осло]] (тулыландырыу){{*}} [[Сицилия]]{{*}} [[Сардиния]]{{*}} [[Серенгети (милли парк)]]{{*}} [[Финикс]]{{*}} [[Гонолулу]]{{*}} [[Неаполь]]{{*}} [[Цюрих]]{{*}} [[Косовола йәйәүле туризм]]{{*}} [[Призрен географияһы]]{{*}} [[Брезовица (тау саңғыһы курорты)]]{{*}} [[Косовола спорт]]{{*}} [[Косово Олимпия уйындарында]]{{*}} [[Тахири Альбин]]{{*}} [[Косово Республикаһында транспорт]]{{*}} [[Приштина халыҡ-ара аэропорты]]{{*}} [[Брезовица (Косово)]]{{*}} [[Косовола тимер юл транспорты]]{{*}} [[Косовоның файҙалы ҡаҙылмалары]]{{*}} [[Трепча]]{{*}} [[Джяковица (аэропорт)]]{{*}} [[Джяковица]]{{*}} [[Косово һәм евро ]]{{*}} [[Еврозона]]{{*}} [[Приштина университеты]]{{*}} [[Косовска-Митровица]]{{*}} [[Приштина университеты (Төньяҡ Косово)]]{{*}} [[Призрен университеты]]{{*}} [[Ибрахими Ута]]{{*}} [[Арабат ҡәлғәһе]]{{*}} [[Еникале]]{{*}} [[Перекоп ҡәлғәһе]]{{*}} [[Ҡырым инженер-педагогия университеты]]{{*}} [[Яҡубов Сыңғыҙ Фәүзи улы]]{{*}} [[Иран милли музейы]]{{*}} [[Ғүмәр Хәйәм кәшәнәһе]]{{*}} [[Әбүғәлисина кәшәнәһе]]{{*}} [[Кипрҙа транспорт]]{{*}} [[Морфу (ҡала)]]{{*}} [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]]{{*}} [[Троодос]]{{*}} [[Кипр (утрау)]]{{*}} [[Крит]]{{*}} [[Сицилия (утрау)]]{{*}} [[Петергоф (һарай-парк ансамбле)]]{{*}} [[Мамай курғаны]]{{*}} [[Узон]]{{*}} [[Гимры автомобиль юлы туннеле]]{{*}} [[Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск)]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |60 | | |- |{{u|Юлдашева Луиза}} |[[Мэри Катранзу]]{{*}}[[Шкоро Мирослав]]{{*}}[[Варанкин Владимир Валентинович]]{{*}}[[Нина Ангеловска]]{{*}}[[Исидор Боровский]]{{*}}[[Ләйлә Арагян]]{{*}}[[Мандана Кәрими]]{{*}}[[Гугуш]]{{*}}[[Динар (ҡурсаулыҡ)]]{{*}}[[Ҡавир милли паркы]]{{*}}[[Шапур (мәмерйә)]]{{*}}[[Мелләт (парк)]]{{*}}[[Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы]]{{*}}[[Мәрмәр һарай (Тәһран)]]{{*}}[[Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан)]]{{*}} [[Туран милли паркы]]{{*}}[[Элһам Кәшәфи]]{{*}} [[Әхмәт Шамлу]]{{*}} [[Севрюгин Антон Васильевич]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]]{{*}} [[]] |20 | | |- |} == Конкурстың халыҡ-ара статистикаһы == *[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Statistics|Халыҡ-ара статистика бите]] == Урындағы ойоштороусы== * {{u|Il Nur}} * {{u|Фәрһад}} == Нәтижәләр == [[Категория:Проект:Вики-яҙ 2026| ]] 8v5ryoq844nz9fk1kmcjjyhtcjoo8i1 Гипатия 0 200451 1296898 1295171 2026-05-14T07:53:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296898 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Александрия Гипатияһы''' (шулай уҡ ''Ипа́тия'', {{lang-grc|Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα}}; {{ВД-Преамбула}}) — {{философ/кат|Египта|IV века|V века}} — [[һуңғы антиклыҡ]] осороноң [[Неоплатонизм|неоплатонигы]], [[IV быуат|IV]]—[[V быуат]] математигы, астрономы һәм механигы. Александриялағы неаполитан мәктәбе [[схоларх]]ы (етәксеһе), философия һәм астрономия уҡытыусыһы<ref>{{Книга |автор=Krebs |часть=Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries |заглавие=The Cambridge Dictionary of Philosophy |издание=2nd edition |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1999}}</ref>. Гипатия — беренсе [[Женщины в науке|ҡатын-ҡыҙ математик]] түгел, әммә үҙенән алда билдәле булған [[Пандрозия]]ға ҡарағанда уның тормошо яҡшыраҡ документлаштырылған<ref>{{Cite web |author=О’Коннор, Джон Дж.; Эдмунд Ф. Робертсон |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |title=Пандрозия Александрийская |archive-url=https://w eb.archive.org/web/20211217020539/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pandrosion/ |archive-date=2021-12-17 |website=[[Архив истории математики Мактьютор]] |publisher=[[Сент-Эндрюсский университет]] |access-date=2021-12-25 |url-status=bot: unknown }}</ref>{{sfn|Deakin|2012}}. Диофанттың «Арифметика»һына комментарий авторы, ул, бәлки, өлөшләтә Диофанттың тексына өҫтәмә булараҡ, Евклидтың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» («Башланғыстар») һәм «Астрономический канон» («Астрономик канон») хеҙмәттәренә Теондың комментарийҙар редакцияһы рәүешендә һаҡланғандыр. [[Аполлоний Пергский]]ҙың конус киҫелештәре тураһындағы «Кониктар» трактатына комментарий һаҡланмаған. Күп кенә хәҙерге ғалимдар фаразлауынса, Гипатия [[Клавдий Птолемей]]ҙың "Альмагест"ына Теондың комментарийҙар китабының һаҡланып ҡалған өсөнсө редакцияһының тексын мөхәррирләгән. [[Астролябия]]ны һәм [[ареометр]]ҙы төҙөгән (конструировала), уйлап сығармаған. Боронғо сығанаҡтарҙан күренеүенсә, мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә Гипатия киң билдәле була һәм улар тарафынан хөрмәт ителгән, шулай уҡ Александрияның сәйәси элитаһына ҙур йоғонто яһаған. Ғүмеренең аҙағына яҡынлашҡанда, сәйәси-дини конфликттарға йәлеп ителгән. Ҡаланың наҙан ҡара халҡы араһында Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә, шулай уҡ, йәнәһе, ул префект Орестҡа патриарх Кирилл менән татыулашырға ҡамасаулай тигән имеш-мимештәр тарала. 415 йылдың мартында Петр исемле тасуири уҡый белеүсе етәкселегендәге халыҡ төркөмө тарафынан үлтерелә<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |ссылка=https://books.google.com/books?id=0j94OFipg2MC |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria. «Hypatia and pagan philosophical culture in the later fourth century» |страницы=197—198. |издательство=University of California Press}}</ref>{{sfn|Deakin|1994|p=147}}{{Переход|Смерть, её последствия и последующие оценки}}. Гипатияның үлтерелеүе империяны тетрәндерә һәм уны мәжүсиҙәр араһында яфаланыусыға әйләндерә, һөҙөмтәлә [[Дамаский]] кеүек буласаҡ неоплатониктар мәсихселеккә ҡырҡа ҡаршы тора башлай. [[Эпоха Просвещения|Мәғрифәтселек дәүеренд]]ә ул католиклыҡҡа оппозиция символына әүерелә. XIX быуатта европа әҙәбиәте, бигерәк тә [[Кингсли, Чарльз|Чарльза Кингсли]]ҙың 1853 йылда сыҡҡан «Ипатия» романы, уны «эллиндарҙың һуңғыһы» тип романтизациялай{{переход|Девятнадцатый век}}. XX быуатта ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау символы һәм феминистик хәрәкәтенең элгәреһе, тип ҡарала башлай{{переход|Двадцатый век}}. XXI быуат башынан Гипатияның үлемен нигеҙһеҙ рәүештә [[Александрийская библиотека|Александрия китапханаһыны]]ң емерелүе менән бәйләй башлайҙар, өҫтәүенә китапхананың һәм Мәжүсиҙәр менән христиандар араһындағы конфликт барышында емерелгән мәжүси [[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеум]] ғибәҙәтханаһының юҡ ителеүен тиңләйҙәр{{переход|Двадцать первый век}}. Исемен яҙыуҙағы айырмалыҡтар (Гипатия — Ипатия) (IV—V быуаттарҙа формалашҡан) боронғо грек телендәге фонетик үҙгәрештәр, һүҙ башында ҡуйы тын алыуҙың юҡҡа сығыуы һәм итацизм (классик әйтелеше — «Хюпатия», хәҙер урыҫса «Гипатия»; византийса — «Ипатия») менән бәйле. == Боронғо авторҙарҙың раҫлаусы факттары == [[Файл:Hypatia at the Haymarket theatre - The Graphic - 21 January 1893.jpg|мини|300px|«Гипатия», Хаймаркет театрында, 1893 йылдың ғинуары]] Гипатияның биографияһын тергеҙеү сығанаҡтары: * [[Синезий Киренский|Синесия Киренский]]ҙың хаттары (Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153 и др.), * ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' византий һүҙлегенән статья (''«Ономатолог»''ҡа — словарю [[Гесихий Милетский]] һүҙлегенә барып тоташа, VI б.), * өҙөктәр: ** [[Сократ Схоластик]]тың ''«Сиркәү тарихы»''нан (VII китап, гл. 15) (V б.), ** [[Филосторгий]]ҙың ҡыҫҡартылған һаҡланған ''«Сиркәү тарихы»''нан (кн. VIII, гл. 9) (V б.), ** [[Дамаский]]ҙың фрагменттары һаҡланған ''«Фәлсәфәле тарих»''ы (''«[[Исидор Александрийский|Исидор]]ҙың тормошо»'') (43e)<ref>{{Книга |автор=Damascius |заглавие=The Pholosophical History |ответственный=Ed. P. Athanassiadi |место=Apameia |год=1999 |страниц=404}}</ref> (V—VI бб.), ** [[Кассиодор]] етәкселегендә Епифаний Схоластик төҙөгән (VI б. уртаһы) латинса ''«Трехчастная история»'' (XI китап, гл. XII), (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә), ** [[Иоанн Малала]]ның (VI б.) ''«Хронографиялар»''ы (XIV китап, гл. 12) (боронғо урыҫ теленә тәржемәһе бар), ** [[Иоанн Никиусский|Иоанн Никийский]]ҙың ''«Хроникалар»''ы (LXXXIV китап) (VII б., Мысыр), ** [[Феофан Исповедник|Феофан Тәүбәгә килтереүсене]]ң ''«Хронографиялар»''ы (I китап) (VIII—IX бб.), ** [[Никифор Каллист Ксанфопул|Никифор Каллиста Ксанфопулды]]ң ''«Сиркәү тарихы»'' (XIV китап, гл. 16) (XIV б.) (Сократ Схоластиктың хикәйәһен тергеҙә). Грамматик [[Паллад|Паллад Александрийский]] (IV быуат) Теонға (эпигр. 28: АP, IX, 175) һәм Гипатияға (эпигр. 41: АР, IX, 400; эпигр. 50: АР, IX, 508; Константин Кефаланың "[[Палатинская антология|Антологиялар]]"ында һаҡланған бер нисә [[эпиграмма]] (X быуат). Паллад 415 йылда Гипатияның үлеменә арнаған эпиграмма-панегирикта (эпигр. 41) ғалимә ғәҙеллек алиһәһе [[Астрея (мифология)|Астреяға]] оҡшаш: {{начало цитаты}}<poem>''Гипатии'' Смотрю и внемлю я, склоняясь пред тобой; И в звёздный Девы храм я возношусь тогда: Ведь, словно небеса, чисты дела твои, Ипатия, а ты изысканности слов, Ума и знания блестящая звезда.</poem> {{конец цитаты}} == Биографияһы == [[Файл:Euclid Vat ms no 190 I prop 47.jpg|thumb|upright=1.5|Гипатияның атаһы Теон Александрийский [[Евклид]]тың «[[Начала (Евклид)|Начала]]» тексын мөхәррирләүе менән билдәле {{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}, бында X б. ҡулъяҙмаһында күрһәтелгән]] Гипатияны иҫкә алған бер текста ла уның тыуған датаһы күрһәтелмәгән. Күпселек ғалимдар тыуыу ваҡытын 355—375 йылдар араһында күрһәтә. 1990-сы йылдар уртаһына тиклем сыҡҡан тикшеренеүҙәр, ҡағиҙә булараҡ, уның тыуыуын 370 йылға яҡын, ә М.Дзельска — 355 йылға яҡын тип билдәләй. М.Дикин фаразлауынса, епископлыҡ йылдары һәм хаттарында Гипатияға күрһәткән хөрмәте буйынса, Синезийҙың йәшенә нигеҙләнеп, моғайын, 350 йылға яҡыныраҡ тыуған{{sfn|Penella|1984|pp=126128}}. Күп кенә ғалимдар, Ричард Хошеға эйәреп, Гипатия яҡынса 370 йылда тыуған тигән һығымтаға килә. Тарихсы-неоплатоник Дамаскийҙың өлөшләтә һаҡланған ''«Исидор тормошо»''нан Ипатияның тасуирламаһына ярашлы (яҡынса 458 — яҡынса 538), уның тураһында ''«[[Суда (византийский словарь)|Суда]]»'' һүҙлегендәге яҙмала (X б.), Гипатия император Аркадий хакимлығы ваҡытында сәскә ата. Хоше Дамаскийҙың уның физик матурлығын һүрәтләүенән ул ваҡытта уға 30 йәштән артыҡ булмауын, ә 370 йыл — Аркадий хакимлығының уртаһына тиклем 30 йыл элек булыуын аңлата, тип иҫәпләй{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}{{sfn|Hoche|1860|pp=435–474}}. Киреһенсә, [[Иоанн Малала]] (491—578 йй. тирәһе), 415 йылда үлтерелегәндә ул ҡарт булған тип, Гипатия 350 йылда тыуғандыр тигән теорияға нигеҙләнә {{sfn|Dzielska|1996|p=68}}<ref>J. C. Wensdorf (1747—1748) and S. Wolf (1879), цит. в {{harvtxt|Penella|1984}}.</ref>. Роберт Пенелла ике теорияның да нигеҙе ышаныслы түгел, уның тыуыу датаһы билдәһеҙ, ти{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Гипатия [[Александрийская школа|Александрияны]]ң иң ҙур ғалимдары иҫәбенә ингән һәм, күрәһең, билдәле [[Александрийский мусейон|Мусейон]] осоронда үҙ мәктәбе менән етәкселек иткән атаһы [[Теон Александрийский]] етәкселегендә белем ала. ''«[[Суда (энциклопедия)|Суда]]»'' һүҙлегендә Теон Мусейондың һуңғы билдәле уҡытыусыһы булған тип әйтелә. Теон мәктәбе үҙ төрөндәге берҙән-бер, бик абруйлы һәм доктриналь консерватив мәктәп була. Теон [[Ямвлих]] тәғлимәтен кире ҡаға һәм ул [[Плотин]]дың саф [[неоплатонизм]]ын уҡытыуы менән ғорурлана{{sfn|Watts|2008|p=192}}. Н. Ниетупски билдәләүенсә, Теон, күрәһең, ҡыҙына ҙур өмөт бағлаған, сөнки уға «иң юғары» тигәнде аңлатҡан «Гипатия» тигән исем биргән{{sfn|Penella|1984|pp=126–128}}. Үҙ ваҡытында ул бөйөк математик тип иҫәпләнһә лә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}{{sfn|Cameron|2016|p=194}}, Теондың математик эштәре хәҙерге стандарттар буйынса әһәмиәтһеҙ[10], тривиаль{{sfn|Booth|2017|p=112}}, һәм бөтөнләй оригиналь түгел{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. Евклидтың "Башланғыстары"на комментарийҙарҙың яңы редакцияһын баҫтырып сығарыу уның төп ҡаҙанышы булып тора, ул күсереп яҙыусыларҙың 700 йыл дауамында яһаған хаталарын төҙәтә{{sfn|Deakin|2007|p=107}}{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Теон баҫмаһын быуаттар дауамында уҡыу әсбабы сифатында киң ҡулланалар{{sfn|Bradley|2006|p=60}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}, ул башҡа баҫмаларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығара{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=47}}. Гипатияның әсәһе тураһында беҙгә килеп еткән бер сығанаҡта ла телгә алынмай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=21}}{{sfn|Deakin|2007|p=52}}. Теон [[Клавдий Птолемей]]ҙың ''«[[Альмагест]]»''ына комментарийҙарында «минең ҡәҙерле улым», тип Епифаний тигән кешегә өндәшә{{sfn|Deakin|2007|p=53}}{{sfn|Dzielska|1996|p=70}}, моғайын, ул Гипатияның ағаһылыр{{sfn|Deakin|2007|p=53}}. 400 йыл тирәһе Гипатия "Мусейон"да философия буйынса лекциялар уҡый башлай. Ул саҡта [[Александрийская школа|Александрия философия мәктәбе]] таныулы, Александрия [[Афина]]нан ҡала грек-рим донъяһының икенсе философия баш ҡалаһы булған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия бөтә Урта диңгеҙ студенттарына белем биргән<ref>{{citation|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |author= Ed. Michael Gagarin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0195170726|pages=20}}</ref>. Дамаский әйткәнсә, ул [[Платон]] һәм [[Аристотель]] хеҙмәттәре тураһында лекциялар уҡый<ref name="socrates">{{citation|title= Ecclesiastical History|author= Socrates of Constantinople|author-link= Сократ Схоластик|url= http://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|access-date= 2021-12-25|archive-date= 2021-12-25|archive-url= https://web.archive.org/web/20211225133038/https://www.earlychurchtexts.com/public/socrates_the_murder_of_hypatia.htm|url-status= live}}</ref>{{sfn|Bregman|1982|p=55}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=49–50}} һәм импровизацияланған асыҡ лекциялар уҡыған философтарға оҡшашлыҡ билдәһе булған ''трибон'' плащта йөрөй {{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Dzielska|1996|p=56}}{{sfn|Haas|1997|p=311}}. IV быуат аҙағында Александрияла [[неоплатонизм]]дың ике төп төрө уҡытыла. Беренсеһе —[[Серапеум#Серапеум в Александрии|Серапеума]]дың Ямвлих тәғлимәте ҙур йоғонто яһаған асыҡтан-асыҡ мәжүси дини неоплатонизмы{{sfn|Watts|2008|p=200}}. Икенсе төрө, Гипатия Һәм Теон тарафынан яҡланғаны, уртаса һәм аҙ бәхәсле булған һәм [[Плотин]] тәғлимәтенә нигеҙләнгән{{sfn|Watts|2008|pp=200–201}}. Үҙе мәжүси булһа ла, Гипатия христиандарға ҡарата түҙемле була{{sfn|Bregman|1982|pp=38–39}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=58–59}}. 405 йылда атаһы вафат булғандан һуң, Гипатия Александрияла уның мәктәбе менән етәкселек итә башлай, уның ҡарамағында неоплатонизм философияһы, математика һәм [[астрономия]] уҡытыла<ref>{{Книга |автор=Watts, E.J. |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria / The Transformation of the Classical Heritage 41 |место=Berkeley — Los Angeles |год=2006 |страниц=302}}</ref>. Гипатия мәктәбендә, мәжүси булып та, һуңғы антик мәҙәниәттең күренекле эшмәкәре Синезий Киренский уҡый. Һуңынан ул Птолемиада епискобы була һәм шунда уҡ һыуға сумдырыла (крещение). Уҡыуын тамамлағас, Гипатияға хаттар яҙа башлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Dzielska|1996|p=28}}, һәм һаҡланып ҡалған 7 хат уның карьераһы тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы булып тора{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}{{sfn|Banev|2015|p=100}}{{sfn|Watts|2017|pp=88–90}}{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}, әммә яҙғанмы икән уға яуап хаты, беҙгә Синезийға Гипатия яҙған бер генә хат та килеп етмәгән{{sfn|Curta|Holt|2017|p=283}}. Синезий дуҫы Геркулианға хатында (395 й. тирәһе) Гипатия тураһында: «… шәхес шул тиклем билдәле, уның абруйы бөтөнләй иҫ киткес булып күренә. Беҙ фәлсәфәнең серҙәрен намыҫ менән етәкләгән кешене үҙ күҙебеҙ менән күрҙек һәм ишеттек»{{sfn|Waithe|1987|p=173}}. Синезий Гипатияның «апатияның фәлсәфәүи торошона — эмоцияларҙан һәм бәйләнештәрҙән тулыһынса азат булыу» кеүек нәмәләр тураһындағы тәғлимәтенең мираҫын һаҡлап ҡалған{{sfn|Dzielska|1996|p=53}}. Бөтә мәғлүмәттәр буйынса, Гипатия төрлө сығышлы күп һанлы студенттарҙы йәлеп итә (улар араһында христиандар күп була): Киренаиканан (Синезий), [[Византийская Сирия|Сүриән]]ән, [[Византийская Палестина|Фәләстинд]]ән, [[Верхний Египет|Үрге Мысыр]]ҙан ([[Фиваида]]нан — Олимп, Исидор) һ.б. был студенттар философия менән ҡыҙыҡһынғанлыҡтан, улар уның мәктәбенә дөйөм мәҙәни әҙерлек өсөн килә, ә уны тамамлағас һәм тыуған иленә ҡайтҡандан һуң хатта епископ (Синезий), йәки хөкүмәт чиновниктары (Лидия провинцияһының дуксы — Гесихий), әммә йышыраҡ — эре милекселәр, классик мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған муниципаль һәм провинция юғары ҡатлам ағзалары (Геркулиан, Олимп һ. б.) була ала. Тарихсы Сократ Схоластик, Ипатияның замандашы, уны былай тип һүрәтләй: {{начало цитаты}}Александрияла философ Феондың ҡыҙы Ипатия исемле бер ҡатын шул тиклем ғилемгә эйә була, хатта хәҙерге заман философтарын уҙып китә; [[Платон]]дан башланған платон мәктәбенең вариҫы була һәм теләүселәргә барлыҡ философия фәндәрен уҡыта. Шуға күрә фәлсәфәне өйрәнергә теләүселәр уға һәр яҡтан ағыла. Үҙенең белеме буйынса, ихтирамға лайыҡлы үҙ-үҙенә ышанғанлыҡтан, хатта хакимдар алдына ла тыйнаҡ булып баҫа; һәм уның ғәҙәттән тыш тыйнаҡлығы өсөн барыһы ла уны хөрмәт иткәнлектән, уға һоҡланғанлыҡтан, ир-егеттәр араһында ла оялырлыҡ хәрәкәт килтермәй. {{конец цитаты|источник=<ref name="ReferenceA">Сократ Схоластик. Церковная история, 7, 15. [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьен]] Парижда [[1544 йыл]]да грек телендә баҫтырған, текст Codex Regius-ҡа ([[1443 йыл]]) нигеҙләнгән.</ref>}} [[Филосторгий]], икенсе мәсих тарихсыһы, Гипатияның замандашы, «ул математикала атаһынан уҙҙыра», тип раҫлай{{sfn|Waithe|1987|p=173}}, ә лексикограф [[Гесихий Александрийский]], атаһы кеүек, ул бик һәләтле астроном була, тип яҙған{{sfn|Waithe|1987|p=173}}{{sfn|Booth|2017|p=141}}. [[Дамаский]], Гипатия «иҫ киткес матур һәм зифа кәүҙәле» тип яҙған{{sfn|Booth|2017|p=117}}{{sfn|Deakin|2007|p=62}}, ләкин уның тышҡы ҡиәфәте тураһында бер мәғлүмәт тә юҡ{{sfn|Booth|2017|pp=116–117}}, һәм бер төрлө портреты һаҡланмаған{{sfn|Booth|2017|p=116}}. Дамаский, Гипатия ғүмере буйы ғиффәтле булып ҡалған, тип өҫтәгән{{sfn|Booth|2017|pp=128–130}}{{sfn|Watts|2017|pp=74–75}}. IV—V быуаттарҙа Александрияла йәмәғәт климаты епископҡа ныҡ бәйле була. 382—412 йылдарҙа Александрия епискобы Феофил{{sfn|Watts|2008|p=196}} [[Ямвлих]] [[неоплатонизм]]ына ҡырҡа кире ҡарашта була{{sfn|Watts|2008|p=196}}, һәм 391 йылда, мәжүсиҙәр менән конфликт барышында, ул [[Серапеум#Разрушение Александрийского серапеума|разрушил Серапеум]]ды емерә{{sfn|Wessel|2004|p=49}}{{sfn|Watts|2017|pp=57–61}}. Шуға ҡарамаҫтан, Феофил Гипатия мәктәбенә тоғро һәм ихтирамлы ҡарай һәм, күрәһең, уны үҙенең союздашы тип һанай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=196}}{{sfn|Deakin|2007|p=82}}. Феофил Гипатияның шәкерте [[Синезий Киренский|Синезий]]ҙың епископлығын яҡлай{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2017|p=196}}, хаттарында Феофилды үҙ итеп, һоҡланыу менән, һүрәтләй. [[Феофил Александрийский|Феофил]] шулай уҡ Гипатияға рим префекттары һәм ҡаланың башҡа күренекле сәйәси лидерҙары менән тығыҙ мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге бирә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. Өлөшләтә Феофилдың толерантлығы арҡаһында Гипатия Александрия халҡы араһында бик популяр була һәм ҡала тормошона сәйәси йоғонто яһай башлай{{sfn|Watts|2008|pp=195–196}}. Бәлки, иң мөһиме, епископ Феофил урындағы власть структураларын хөрмәт иткән: Гипатия менән мөнәсәбәттәрен һаҡлаған, һәм префект Орест менән тығыҙ бәйләнештәргә ҡаршы булмаған. 412 йылда Феофил вафат булғандан һуң, хәл көсөргәнешле үҙгәрә{{sfn|Watts|2008|p=196}}. == Үлеме, уның эҙемтәләре һәм артабанғы баһалауҙар == [[Файл:Mort de la philosophe Hypatie.jpg|мини|справа|300пкс|«Александрияла философ Гипатияның үлеме» («Житие выдающихся учёных, от античности до девятнадцатого века», 1866 й.), [[Луис Фигуер]].]] Гипатия, ҡала башлығы префект [[Орест (префект Александрии)|Орест]] аша Александрия ҡала сәйәсәтенә йоғонто яһаған. Был ваҡиғалар [[епископ]] [[Кирилл Александрийский|Кирилл]] менән даими килешмәүселеккә килтергән. Епископ Феофилдың туғанының улы Кирилл, киҫкен көрәш аша, патриарх булып китә<ref name='БС'>{{Мень|Кирилл Александрийский}}</ref><ref name=Chapman>{{Книга |автор=Chapman, John. |ссылка часть=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |часть= St. Cyril of Alexandria. |заглавие=The Catholic Encyclopedia |archive-url=http://www.newadvent.org/cathen/04592b.htm |archive-date=2021-02-10 |том=4 |место=New York |издательство=Robert Appleton Company |год=1908}}</ref>. Кирилл, еңеүгә өлгәшкәс, раскольник-[[Новацианство|новациандар]]ҙан үс ала<ref name="БС" />. Уларҙың сиркәүҙәрен яба һәм изге мөлкәтен тартып ала<ref name="Кругосвет">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/KIRILL_ALEKSANDRISKI_SV.html|заглавие=Кирилл Александрийский}}</ref>. Ҡала префекты Орест новациандар яҡлы булғанлыҡтан, уның Кирилл менән мөнәсәбәттәре боҙола. Александрия ҡалаһының абруйлы юғары ҡатламы ла Орест менән бер бла. Гипатия мәктәбе лә, күрәһең, яңы архиепископҡа ышанмай{{sfn|Deakin|2007|p=82}}{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}, [[Синезий Киренский]] бер хатында Кириллды тәжрибәһеҙ һәм хаталаныусан, тип атай{{sfn|Dzielska|1996|p=95}}. Гипатияға хатында (413 й.) Синезий: неоплатоник философ сәйәси тормошҡа юғары әхлаҡи нормалар индерергә һәм ватандаштары мәнфәғәтендә эш итергә тейеш, тип өйрәткәнен иҫенә төшөрә{{sfn|Dzielska|2008|p=139}}. 415 йылда Орест пантомималарға һәм бейеүҙәргә ҡағылышлы яңы ҡағиҙәләр сығарғандан һуң, ике яҡ араһындағы көсөргәнеш арта, улар ҙур халыҡты йәлеп итә һәм ғәҙәттә граждандар сыуалыштары менән тамамлана. Эдикт ҡала театрында эленгәндән һуң, халыҡ уның йөкмәткеһен белергә йыйыла. Кирилл балалар фәндәре уҡытыусыһы грамматик Иеракстың нимә яҙылғанын белергә ебәрә. Иеракс, эдиктты ҡысҡырып уҡып, уны маҡтай һәм яңы ҡағиҙәләргә шатлана, әммә уның килеүе һәм һүҙҙәре йәһүдтәргә оҡшамай, сөнки йәһүдтәр Иеракс халыҡты рим властарына ҡаршы фетнәгә күтәрергә маташа тип белдерә<ref>John of Nikiu, 84.92.</ref>. Орест Иераксты тоторға бойора, уны театрҙа күмәк халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ язалайҙар<ref name="ФД">{{Книга |автор=Дженкинс Ф. |заглавие=Войны за Иисуса: Как церковь решала, во что верить. |часть=Александрийские фараоны |место=М. |издательство=Эксмо |год=2012}}</ref>. Был эштең ике маҡсаты була: береһе — мөмкин булған ихтилалды баҫтырыу, икенсеһе —Оресттың Кирилл өҫтөнән хакимлығын күрһәтеү<ref>Socrates Scholasticus, vii.13.6-9</ref>{{sfn|Wessel|2004|p=34}}. Сократ Схоластик фекеренсә, Иеракстың язаланыуы тураһында ишеткәс, Кирилл ярһый, йәһүд общинаһы вәкилдәре мәсихтәргә ҡаршы мәкер ҡороуын туҡтатмаһа, ҡаты саралар күреү менән янай. Кириллдың талаптарына яуап итеп, Александрия йәһүдтәре христиандарға ҡаршы көс ҡулланыуға тотона. Йәһүдтәр үҙ кешеләрен төндә, сиркәү яна, тип ҡысҡырып йөрөргә сығара, һәм хәбәргә йүгереп сыҡҡан мәсихтәрҙе үлтерә<ref name=Scholasticus>Socrates Scholasticus, ''Ecclesiastical History'', род. после 380 AD, ум. после 439 AD.</ref>. Сократ Схоластикҡа ярашлы, 414 йылда, йәһүдтәр христиандарға ҡаршы ойошторған ҡыйралыштан һуң, Кирилл Александриялағы бөтә синагогаларҙы яба, йәһүдтәрҙең бөтә мөлкәте конфискациялай һәм һуйышта ҡатнашҡан ҡайһы бер йәһүдтәрҙе ҡаланан ҡыуа<ref>{{Cite book|last=Seaver|first=James Everett|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501|title=Persecution of the Jews in the Roman Empire (300-438)|date=1952|publisher=Lawrence, University of Kansas Publications, 1952.|language=en}} {{Wayback|url=https://kuscholarworks.ku.edu/handle/1808/6501 |date=20210302192332 }}</ref><ref>{{Cite web|title=John of Nikiu: The Life of Hypatia|url=http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|access-date=2020-07-19|website=www.faculty.umb.edu|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023158/http://www.faculty.umb.edu/gary_zabel/Courses/Phil%20281b/Philosophy%20of%20Magic/Arcana/Neoplatonism/hypatia-bio-john.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Гипатияның яҡын дуҫы булған һәм мәәсихлекте ҡабул иткән Александрияның Рим префекты {{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Wessel|2004|pp=36–37}}{{sfn|Haas|1997|p=312}}, Кириллдың ҡылығына кире ҡарашта була. Бер-береһен ошаҡлап, императорға ялыу яҙа{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=36}}. Конфликт киҫкенләшә, һәм фетнә башлана. Мысыр сүллегенән килгән парабаландар Оресты йәшерен мәжүсилектә ғәйепләй, саҡ үлтермәй{{sfn|Watts|2008|p=197}}. Орест, Константинополь архиепискобы тарафынан суҡындырылғаны тураһында әйтеп, ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Монахтар уға ышанмай һәм Аммоний исемлеһе Орестың башына таш ташлай. Орест Аммонийҙы тоторға бойора, уны язалап үлтерәләр {{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|p=306}}{{sfn|Watts|2008|p=197}}{{sfn|Wessel|2004|p=37}}{{sfn|Haas|1997|pp=307, 313}}<ref name="ФД" /><ref>''Сократ Схоластик.'' Церковная история. Кн. VII, гл. 14</ref>. Кирилл менән Орест араһында дошманлыҡ дауам итә{{sfn|Haas|1997|p=307}}. Орест йыш ҡына Гипатиянан кәңәш һорап мөрәжәғәт итә{{sfn|Watts|2008|pp=197—198}}{{sfn|Novak|2010|pp=239—240}}. Гипатия мәжүсиҙәргә лә, мәсихтәргә лә яҡшы билдәле һәм аҡыллы кәңәшсе булараҡ камил абруйлы була{{sfn|Watts|2008|p=198}}. Гипатияның Александрияның мәжүси общинаһы башлығы булараҡ юғары абруйы, ҡалала бик йоғонтоло һәм ҡеүәтле шәхес һаналыуы Орест өсөн отошло була{{Sfn|Watts|2017|p=2|loc=A Lenten Murder}}. Әммә көтмәгәндә Гипатияны сихырсылыҡта ғәйепләүҙәр тулҡыны күтәрелә. Гипатияны Орест менән Кириллдың татыулашыуына ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр{{sfn|Novak|2010|pp=239–240}}{{sfn|Haas|1997|pp=312–313}}. <blockquote>''«Александрияла Гипатия исемле мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сихыр, астрология һәм музыка ҡоралдарына тоғро, ул үҙенең сихырсылыҡ хәйләләре менән күп кешеләрҙе ҡоторта. Ҡала хакимы уны бик хөрмәт итә, хатта сиркәүгә йөрөүҙән туҡтай… Шул ҡатынға күп кенә диндарҙарҙы йәлеп итә, иманһыҙҙарҙы үҙ йортонда ҡабул итә»''.<ref name="johnofnikiu">{{cite web|url=http://cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |title=Chronicle 84.87–103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731135526/http://www.cosmopolis.com/alexandria/hypatia-bio-john.html |archive-date=2010-07-31 }}</ref></blockquote> Сократ Схоластикҡа ярашлы, [[Великий пост|Бөйөк ураҙа]] ваҡытында, 415 йылдың мартында<ref>Гипатия // Энциклопедия «Религия».</ref>, Пётр исемле шиғырҙы тасуири уҡыусы етәкселегендә, алдан һүҙ ҡуйышып, Гипатияны тоталар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|pp=114–115}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Асыуланған халыҡ уны носилкаһынан тартып төшөрә, хурланған һәм туҡмалған килеш, ҡаланың төп сиркәүе [[Цезариум Александрии|Кесареон]]ға алып килә. Был 345 йылда христиан сиркәүенә әйләндерелгән, Александрияның кафедраль соборы статусын алған мәжүси ғибәҙәтхана Һәм Александрияла батша һәм рим император культы үҙәге була{{sfn|Watts|2008|p=198}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Haas|1997|p=313}}. Бында Гипатиянан кейемдәрен йыртып, аяуһыҙ үлтерәләр<ref>{{Книга |автор=Edward Jay Watts |год=2006 |заглавие=City and School in Late Antique Athens and Alexandria |ссылка=https://archive.org/details/cityschoolinlate0000watt/page/197 |страницы=197—198 |издательство=[[University of California Press]]}}</ref>, керамик һауыт ярсыҡтары менән һөйәктәренә тиклем тиреһен тереләй һыҙыралар{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Dzielska|1996|p=93}}{{sfn|Watts|2017|pp=115–116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}{{sfn|Novak|2010|p=240}}. Хатта күҙҙәрен соҡоп алалар{{sfn|Watts|2017|p=116}}. Кәүҙәһен киҫәктәргә бүләләр һәм ҡалдыҡтарын, иң әшәке енәйәтсенеке һымаҡ, урам буйлап һөйрәп алып китәләр һәм Кинарон тип аталған урында демонстратив рәүештә яндыралар{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|p=199}}, был ысул менән ҡаланы символик таҙартыу үткәрәләр{{sfn|Novak|2010|p=240}}{{sfn|Watts|2017|p=116}}{{sfn|Watts|2008|pp=198–199}}. Был ваҡиғаларҙың ҡайһы бер замандаштарында ла, хәҙерге тикшеренеүселәрҙә лә, формаһы буйынса ул мәжүси ҡорбан килтереүҙе хәтерләткәнлектән, был үлтереүгә мәсихтәрҙең ҡыҫылышы барлығына шикләнеү тыуа<ref>{{Книга |автор=Янг, Френсис М. |заглавие=От Никеи до Халкидона: Введение в греческую патристическую литературу и её исторический контекст |место=М. |год=2013 |страницы=483}}</ref>. {{oq|1=grc|2= {{polytonic|ἐπεὶ γὰρ συνετύγχανε συχνότερον τῷ Ὀρέστῃ͵ διαβολὴν τοῦτ΄ ἐκίνησε κατ΄ αὐτῆς παρὰ τῷ τῆς ἐκκλησίας λαῷ͵ ὡς ἄρα εἴη αὕτη ἡ μὴ συγχωροῦσα τὸν Ὀρέστην εἰς φιλίαν τῷ ἐπισκόπῳ συμβῆναι. Καὶ δὴ συμφρονήσαντες ἄνδρες τὸ φρόνημα ἔνθερμοι͵ ὧν ἡγεῖτο Πέτρος τις ἀναγνώστης͵ ἐπιτηροῦσι τὴν ἄνθρωπον ἐπανιοῦσαν ἐπὶ οἰκίαν ποθέν• καὶ ἐκ τοῦ δίφρου ἐκβαλόντες͵ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν ᾗ ἐπώνυμον Καισάριον συνέλκουσιν͵ ἀποδύσαντές τε τὴν ἐσθῆτα ὀστράκοις ἀνεῖλον• καὶ μεληδὸν διασπάσαντες͵ ἐπὶ τὸν καλούμενον Κιναρῶνα τὰ μέλη συνάραντες πυρὶ κατηνάλωσαν. Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο• ἀλλότριον γὰρ παντελῶς τῶν φρονούντων τὰ Χριστοῦ φόνοι καὶ μάχαι καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια. Καὶ ταῦτα πέπρακται τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς Κυρίλλου ἐπισκοπῆς͵ ἐν ὑπατείᾳ Ὁνωρίου τὸ δέκατον͵ καὶ Θεοδοσίου τὸ ἕκτον͵ ἐν μηνὶ Μαρτίῳ͵ νηστειῶν οὐσῶν}} }} </blockquote> Һаҡланып ҡалған яҙма сығанаҡтарҙың күбеһендә авторҙарҙың береһе лә булған хәлгә шатлығын белдермәй. Әммә, мәҫәлән, Иоанн Никиусский Гипатияны үлтереүсе Пётрҙы «Ғайса Мәсихтең иң яҡшы шәкерте» тип маҡтай<ref name=":0">{{Статья|ссылка=https://www.academia.edu/40630017|автор={{nobr|Ведешкин М. А.}}|заглавие=«Люди в чёрном»: христианские монахи в зеркале языческой критики|год=2019|язык=|издание=Вестник древней истории|тип=|месяц=|число=|том=|номер=2|страницы=368|issn=0321-0391|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028235617/https://www.academia.edu/40630017|archive-date=2021-10-28}}</ref>. Сократ Схоластик Гипатияны үлтереүҙе тулыһынса сәйәси мотивлы тип күрһәтә һәм мәжүсилектең роле тураһында әйтмәй{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|p=59}}. «Ул шул осорҙа өҫтөнлөк иткән сәйәси көнсөллөк ҡорбаны булды», тип яҙа. Орест менән йыш һөйләшкәнлектән, христиан халҡы араһында, тап ул Орестҡа епископ менән татыулашырға ҡамасаулаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй{{sfn|Novak|2010|p=240}}<ref>{{Книга|ссылка=http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|заглавие=Ecclesiastical History Bk VII: Chap. 15 (miscited as VI:15)|archive-url=http://web.archive.org/web/20140814182454/http://www.fordham.edu/halsall/source/hypatia.html|archive-date=2014-08-14}}</ref>. Гипатияның үлеме бөтә империяла шок тыуҙыра{{sfn|Watts|2008|pp=200, 121}}; быуаттар дауамында философтар рим ҡалаларында ҡайһы берҙә булған ижтимағи көс ҡулланыу демонстрациялары ваҡытында тейелгеһеҙ тип һаналған, ә фәлсәфәсе ҡатын-ҡыҙҙы кешеләр төркөмөнөң үлтереүе «тәрән хәүефле һәм тотороҡһоҙландырыусы» ваҡиға тип ҡарала{{sfn|Watts|2017|page=121}}. Гипатияны үлтереүгә Кириллдың ғәйебе менән бәйле бер ниндәй ҙә аныҡ дәлилдәр табылмаһа ла, был уның бойороғо{{sfn|Watts|2008|p=2008}} {{sfn|Novak|2010|pp=239240}} тигән фекер киң таралған{{sfn|Watts|2008|p=200}} Тикшереү һөҙөмтәһендә императорҙар Гонорий һәм Феодосий II 416 йылдың көҙөндә Кириллды парабаландар өҫтөнән властан мәхрүм иткән указ сығарған була. Парабаландар өҫтөнән идара итеүҙе Префект Орестҡа тапшыра{{sfn|Watts|2008|p=200}}{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=95–96}}{{sfn|Haas|1997|p=436}}. === Эҙемтәләре === Неоплатонизм Һәм мәжүсилек Гипатия үлгәндән һуң быуаттар дауамында һаҡлана{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Александрияның үҙендә яңы академик лекция залдары төҙөлә{{sfn|Booth|2017|p=151}}, унда кәм тигәндә VI быуатҡа тиклем неоплатоник философия ҡулланыла{{sfn|Watts|2017|p=155}}. Киләһе 200 йыл дауамында, [[Гиерокл Александрийский]], [[Иоанн Филопон]], [[Симпликий]] и [[Кесе Олимпиодор Младший]] кеүек философ-неоплатониктар астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, математиканан уҡыта Һәм Платон һәм Аристотель хеҙмәттәренә киң аңлатмалар яҙа{{sfn|Booth|2017|pp=151–152}}{{sfn|Watts|2017|pp=154–155}}. Гипатия һуңғы мәжүси ҡатын-ҡыҙ-философ түгел; һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙ философтарға, мәҫәлән, [[Эдесия]], [[Асклепигения]] һәм [[Феодора из Эмесы|Эмесанан Феодораны]] индерергә мөмкин{{sfn|Booth|2017|p=151}}. Доктор Уоттс әйтеүенсә, Гипатияның тәғәйенләнгән вариҫы ла, ире лә, балалары ла булмай{{sfn|Watts|2017|p=117}}{{sfn|Watts|2008|p=201}}, һәм уның ҡапыл үлеменән һуң, мираҫы яҡланмай ҡала{{sfn|Watts|2017|pp=117–119}}. === Хәҙерге заман баһалары === [[Аверинцев Сергей Сергеевич]] Гипатия маг кеүек ҡабул ителгән, һәм үлтерелеүенең сәбәбе лә шуға бәйле, ти. Преображенский фекеренсә, «Гипатияның өлгөлө тормошо һәм ғазаплы үлеме христиан шәһите Екатерина Александрийскаяның X быуат тирәһендә төҙөлгән тормошо өсөн прообраз булып хеҙмәт итә. Изге [[Екатерина Александрийская]]ның тормошо Гипатия яҙмышын теүәл тиерлек ҡабатлай. Ике ҡатын да фәлсәфә, математика, астрономия менән шөғөлләнә, һирәк осраған матурлығы, сафлығы, телмәр оҫталығы менән айырылып тора һәм икеһе лә ярһыған халыҡ ҡулынан ғазаплы үлемгә дусар ителә. Шулай итеп, христиан фанатизмы һәм рәхимһеҙлек ҡорбаны мәсихселек (христиан) изгеһенә әүерелә»<ref name="Преображенский" />. Шул уҡ ваҡытта башҡа тикшеренеүселәр Преображенский гипотезаһын шик аҫтына ала, изге Екатерина Александрийская образын Евсевий Кесарийскийҙың «Церковная история» китабында тасуирланған Диоклетиан дәүерендәге исемһеҙ шәһит Александрия менән бәйләй<ref name="Суслов">{{Книга |автор=Суслов Ф. А. |часть=Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской |ссылка часть=http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |заглавие=Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110224044/http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf |archive-date=2021-01-10 |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |страницы=136—141}}</ref>, бында ла сағыу белемлелек мотивы бар, әммә бынан тыш Екатерина Александрийскаяның тормошонда булған, әммә Гипатияның биографияһында булмаған (императорҙың уңышһыҙ ҡоҙалауы) бер нисә мотив бар<ref name="Суслов"/>. Бынан тыш, Преображенский һылтанған үлем шарттарындағы параллелдәр сығанаҡтарға тап килмәй — Екатерина Александрийская житиеһына ярашлы, шәһитте ҡара халыҡ төркөмө түгел, ә император яугиры башын киҫеп үлтерә<ref name="Суслов"/>. == Фәлсәфәүи, фәнни, йәмәғәт эшмәкәрлеге == Гипатия ул ваҡытта бөтә Урта диңгеҙ киңлегендә фән теле булған грек телендә яҙған{{sfn|Castner|2010|p=49}}. Гипатия энциклопедист булараҡ тасуирлана<ref>{{Книга |автор=MacDonald, Beverley and Weldon, Andrew |год=2003 |заглавие=Written in Blood: A Brief History of Civilization |страницы=173 |издательство=Allen & Unwin}}</ref>, һәм, моғайын, күп осраҡта уҡытыусы һәм комментатор булғандыр{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатияның фәлсәфә буйынса ниндәй ҙә булһа бойондороҡһоҙ хеҙмәттәр баҫтырып сығарыуына бер ниндәй ҙә дәлил табылмаған{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}, һәм, күрәһең, ул бер ниндәй ҙә математик асыштар яһамаған{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Deakin|2007|p=111}}{{sfn|Booth|2017}}{{sfn|Cameron|2016|pp=194–195}}. Гипатия осоронда ғалимдар классик математик эштәрен һаҡлап ҡала һәм уларҙы оригиналь эштәрен баҫтырыу урынына комментарий бирә{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Bradley|2006|pp=59–60}}{{sfn|Booth|2017|p=106}}. Шулай уҡ Гипатия менән уның атаһы математик трактаттарҙы һаҡларға тырышҡан тигән фараз да әйтелә{{sfn|Dzielska|2008|p=132}}. ''«Суда»'' һүҙлегендә хаталы рәүештә Гипатияның бөтә хеҙмәттәре юғалған тип раҫлана{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, әммә һаҡланып ҡалған бер нисә хеҙмәтен хәҙерге фән таный{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}. Бындай автор булыу-булмау осрағы боронғо ҡатын-ҡыҙ фәйләсүфтәргә хас{{sfn|Engels|2009|pp=97–124}}. === Теондың ''«Альмагест»''ҡа өсөнсө комментарийҙар китабы тексының һаҡланып ҡалған редакцияһы === Гипатия Птолемейҙың өсөнсө ''«[[Альмагест]]»'' китабыныың тексын мөхәррирләгәне билдәле{{sfn|Dzielska|1996|pp=71–2}}{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}{{sfn|Booth|2017|pp=108–111}}. Теондың башҡа комментарийҙарының атамаларын һәм шул осорҙағы шундай уҡ атамаларҙы анализлауға нигеҙләнеп, ғалимдар Гипатия атаһының комментарийын түгел, ә ''«Альмагест»'' тексын төҙәткән тигән һығымтаға килә{{sfn|Dzielska|1996|pages=71–72}}{{sfn|Cameron|Long|Sherry|1993|pp=45–47}}. Уның өлөшө булып астрономик иҫәпләүҙәрҙә уңайлы бағана менән бүлеүҙең яҡшыртылған ысулы һанала. "Альмагест"та Птолемей Ҡояш Ер тирәләй әйләнгәндә бер көн эсендә үткән градустарҙың һанын иҫәпләү өсөн бүлеү мәсьәләһен тәҡдим итә. Үҙенең тәүге комментарийында Теон Птолемейҙы бүлеү ысулын яҡшыртырға тырыша. Гипатия редакциялаған текста таблицалы ысул ентекле тасуирлана{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Был таблицалы ысул тарихи сығанаҡтарҙа Гипатияның алымы тип һанала, һәм шул «астрономик таблица» булыуы мөмкин{{sfn|Emmer|2012|p=76}}. Классицист Алан Камерон фекеренсә, Гипатия комментарийҙарҙың өсөнсө китабын ғына түгел, ә ''«Альмагест»''тың һаҡланып ҡалған туғыҙ китабын да мөхәррирләгән{{sfn|Cameron|2016|pp=193–194}}. === Диофант ''«Арифметика»''һы === Гипатия Диофанттың 13 китаптан торған яңы эраның 250 йылында яҙылған «Арифметика»һына комментарий яҙа{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|pp=20–22}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Был комментарийҙа [[алгебра]]ны ҡулланыу тәҡдим ителгән йөҙҙән ашыу математик мәсьәлә тасуирлана{{sfn|Bradley|2006|p=61}}. Быуаттар дауамында комментарий юғалған тип иҫәпләнә{{sfn|Waithe|1987|pp=174–175}}, өҫтәүенә "Арифметика"ның тәүге томдары ғына, беренсе томдан алтынсыһына тиклем, грек оригиналында һаҡланған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Deakin|1992|p=21}}{{sfn|Booth|2017|p=110}}, әммә яҡынса 860 йылда сыҡҡан ғәрәп тәржемәһендә кәм тигәндә дүрт өҫтәмә том һаҡланып ҡалған{{sfn|Cameron|2016|p=194}}{{sfn|Booth|2017|p=109}}. Ғәрәп тексында грек тексында булмаған күп һанлы киңәйтеүҙәр{{sfn|Booth|2017|p=109}}, шул иҫәптән Диофант миҫалдарын тикшереү һәм өҫтәмә мәсьәләләр бар{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. А.Камерон әйтеүенсә, был өҫтәмә материалдың иң ихтимал сығанағы — Гипатия үҙе, Сөнки Гипатия — ''«Арифметика»''ға комментарий яҙған берҙән-бер боронғо яҙыусы, һәм өҫтәмәләр, күрәһең, атаһы Теон ҡулланған ысулдарға эйәрә{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. XIX быуат ғалимы [[Поль Таннери]] ғәрәп ҡулъяҙмаларындағы өҫтәмә материалды тәүгеләрҙән булып Гипатия мираҫы тип таный {{sfn|Waithe|1987|p=175}}<ref>{{книга|заглавие=Diophantus of Alexandria; A Study in the History of Greek Algebra|ссылка=https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp|издательство=Cambridge University Press, republished 2017|год=1910|издание=2nd|страницы=[https://archive.org/details/diophantusofalex010687mbp/page/n29 14]& 18|язык=en|автор=Sir Thomas Little Heath}}</ref>. 1885 йылда сэр [[Томас Хит]] һаҡланып ҡалған ''«Арифметика»''ның беренсе инглиз тәржемәһен баҫтыра. Был ''«Арифметика»''ның тексы Гипатия үҙенең уҡыусылары өсөн булдырған мәктәп дәреслеге, тип раҫлай Хит{{sfn|Deakin|1992|p=21}}. М. Уэйт һүҙҙәренсә, Гипатия бүлеү өсөн ғәҙәти булмаған алгоритм (ул саҡтағы стандарт [[Шестидесятеричная система счисления|алтмышлы иҫәпләү системаһын]]) ҡулланған, был хәҙерге ғалимдарға текстың ғалимә яҙған өлөштәрен еңел табырға мөмкинлек бирә{{sfn|Waithe|1987|p=175}}. Гипатия комментарийы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ''«Арифметика»''ға өҫтәмә материал сығанағы булып тора тигән Консенсус математика тарихсыһы Уилбур Кнорр тарафынан бәхәсле, тип һанала. Философ һәм математик булараҡ, Гипатияның юғары кимәле тураһында боронғо мәғлүмәттәргә таянғанда, аңлауҙы талап итмәй һәм интерполяциялар авторы тик тривиаль аҡыл ғына… булыуы мөмкин, ти. Шулай уҡ, А.Камерон, Теон да юғары абруйға эйә булһа ла, уның һаҡланып ҡалған эштәре бөтөнләй оригиналь түгел, тип билдәләй. Шулай уҡ Гипатияның Диофант тураһындағы эше профессиональ математиктар өсөн түгел, ә уҡыусылар өсөн тәғәйенләнгән мәктәп баҫмаһы булыуын раҫлай{{sfn|Cameron|2016|p=194}}. === Башҡа математик хеҙмәттәре === Гипатия шулай уҡ Аполлоний Пергскийҙың ''«Кониктар»'' (коник киҫелештәр тураһында) хеҙмәтенә (8 китап){{sfn|Waithe|1987|p=175}}{{sfn|Booth|2017|p=110}} комментарий яҙа. Шулай уҡ ул ''«Астрономик канон»'' булдырған тип иҫәпләнә: йә Клавдий Птолемейҙың "Уңайлы таблицалар"ының яңы баҫмаһы, йә ''«Альмагест»''ҡа юғарыла телгә алынған комментарий{{sfn|Dzielska|1996|p=72}}{{sfn|Deakin|1994}}<ref>{{citation|url=http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|title=COSMOGRAPHICA Space Art and Science Illustration|first=Don|last=Dixon|access-date=2021-12-27|archive-date=2013-09-18|archive-url=https://archive.today/20130918192715/http://www.cosmographica.com/cosmo20130812/alexandria/hypatia.html|url-status=live}}</ref>. Иғтибарлы уҡыуға нигеҙләнеп Һәм уның Диофанттың эшенә индергән өлөшөн сағыштырып, Кнорр, Гипатия шулай уҡ Архимедтың ''«Измерение круга»'' («Түңәрәк үлсәме») тигән изометрик фигуралар тураһында аноним тексты, һәм һуңғараҡ XIII быуат ғалимы, дин белгесе Һәм тарихсыһы Иоанн Тайнмутский Архимедтың сфераны үлсәү тураһындағы хеҙмәтендә ҡулланған тексын мөхәррирләгәндер, тип фаразлай{{sfn|Knorr|1989}}. Аполлонийҙың хеҙмәттәренә йәки ''«Астрономик канон»''ға комментарийҙар биреү өсөн яҡшы әҙерлек талап ителә, шуға күрә ҡайһы бер хәҙерге ғалимдар Гипатияны үҙ дәүеренең яҡшы математигы тип таный{{sfn|Castner|2010|p=50}}. === Механизмдарҙы конструкциялауы === [[Файл:Astrolabio (16787706916).jpg|thumb|Гипатияның фотола күрһәтелгән яҫы астролябиялар конструкциялағаны билдәле{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}, XI б.]] Синезий хатындағы раҫлау ҡайһы берҙә хаталы рәүештә Гипатияның яҫы астролябия уйлап табыуы тип аңлатыла{{sfn|Oakes|2007|p=364}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}, әммә яҫы астролябия уның тыуыуына тиклем кәм тигәндә 500 йыл элек ҡулланылған{{sfn|Bradley|2006|p=63}}{{sfn|Deakin|2007|pp=102–104}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|pp=112–113}}. Гипатия яҫы астролябиялар төҙөргә атаһынан (Теон) өйрәнә{{sfn|Emmer|2012|p=76}}{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Booth|2017|p=111}}. Теондың трактаты хәҙер юғалған, әммә ул сүриә епискобы Север Себохтҡа (575—667 йылдар) яҡшы билдәле булған, ул үҙенең астролябиялар тураһындағы трактатында уның йөкмәткеһен тасуирлай{{sfn|Booth|2017|p=111}}<ref>{{citation|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://archive.org/details/biographicalency00hock_878|url-access=limited |editor1=Virginia Trimble |editor2=Thomas R. Williams |editor3=Katherine Bracher |editor4=Richard Jarrell |editor5=Jordan D. Marché |editor6=F. Jamil Ragep|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0387304007|pages=[https://archive.org/details/biographicalency00hock_878/page/n1163 1134]}}</ref>. Гипатия Һәм Теон, бәлки, Птолемейҙың «Planisphaerium» хеҙмәтен өйрәнгәндер, унда астролябия төҙөү өсөн кәрәкле иҫәпләүҙәр тасуирлана{{sfn|Booth|2017|pp=111–112}}. Синезийҙың формулировкаһы Гипатияның астролябияны үҙе проектламауын һәм төҙөмәүен, ә уны төҙөү процесында остаз сифатында сығыш яһауын күрһәтә{{sfn|Booth|2017|p=112}}. Икенсе хатында Синезий Гипатиянан (хәҙер ареометр булараҡ билдәле) шыйыҡсаларҙың тығыҙлығын йәки сағыштырма ауырлығын билдәләү өсөн «гидроскоп» ҡоролмаһын төҙөүен һорай{{sfn|Deakin|1992|p=22}}{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Deakin|2007|pp=104–105}}{{sfn|Booth|2017|pp=113–114}}. Ошо нигеҙҙә был приборҙы ла Гипатия уйлап тапҡан тиҙәр{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Booth|2017|p=115}}. Гидрометрҙар Архимед законына (б. э. т. III быуат) нигеҙләнгән, һәм б. э. II быуатында уҡ рим ғалимы Ремний шиғырында тасуирланған<ref>{{citation |last=Bensaude-Vincent |first=Bernadette |author-link=Bernadette Bensaude-Vincent |editor1-last=Holmes |editor1-first=Frederic L. |editor1-link=Холмс, Фредерик Лоуренс |editor2-last=Levere |editor2-first=Trevor H. |date=2002 |title=Instruments and Experimentation in the History of Chemistry |publisher=[[MIT Press]] |page=153}}</ref><ref>{{Книга |автор=Ian Spencer Hornsey |заглавие=A history of beer and brewing |ссылка=https://archive.org/details/historyofbeerbre0000horn/page/429 |издательство=Royal Society of Chemistry |год=2003 |страницы=429}}</ref><ref>{{Книга |автор=Jeanne Bendick |заглавие=Archimedes and the Door of Science |издательство=Literary Licensing, LLC |год=2011 |страницы=63—64}}</ref>. Хәҙерге тикшеренеүселәр йыш ҡына Гипатия күп нәмәне уйлап сығарған тип яҙһа ла, ул ҡыйыу рәүештә кире ҡағылырға мөмкин{{sfn|Deakin|2007|p=105}}. Шарлота Бут, британ египтологы, һығымта яһай: Гипатияның философ, математик, астроном һәм уйлап табыусы-механик булараҡ хәҙерге репутацияһы һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр һанына пропорциональ түгел{{sfn|Booth|2017|p=115}}. === Дини ҡараштары һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге === XIX быуат дауамында Гипатияны дини түҙемһеҙлеге өсөн ҡара халыҡ ботарлаған мәжүси шәһит булараҡ күрһәткән инглиз яҙыусыһы Чарльз Кингслиға барып тоташҡан историографик миф барлыҡҡа килә. Был «яңы заман легендаһы» [[Дзельска, Мария|Мария Дзельская]] монографияһының 1-се бүлегендә ентекле тикшерелә{{sfn|Dzielska|1996|pp=1—26}}. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы антиклыҡ тарихсыһы доктор Эдвард Дж. Уоттс үҙенең тикшеренеүендә Гипатияның, дини түҙемһеҙлек арҡаһында үлтерелмәһә лә, мәжүсиҙәр араһында шәһит булараҡ ҡаралыуын күрһәтә, һәм уның үлтерелеүе [[неоплатонизм|неоплатон]] философтарын инаныу системаларын мәжүси булараҡ ҡабул итергә мәжбүр итә{{sfn|Watts|2017|pp=119–120}} һәм философтар өсөн христиан массаларынан айырылған мәжүси традиционалистарға оҡшауҙарына (идентичность) ышанырға ярҙам итә{{sfn|Watts|2017|p=120}}. Хәҙерге ваҡытта Гипатия дингә түҙемле булған, дини мәсьәләләргә иғтибар итмәгән һәм дини инаныуҙарға ҡарағанда аҡыл өҫтөнлөгөн таныған, шул уҡ ваҡытта неоплатонизмдың өс төп ипостасын аңлатыуҙа субординация булмағанлыҡтан, [[Порфирий (философ)|Порфирий]] менән яҡынайған, һәм гражданлыҡ изгелектәрен юғары баһалауҙа башҡа неоплатониктар менән килешмәүе өҫтөнлөк иткән. Һаҡланып ҡалған сығанаҡтар Ипатияның атеист булмауын асыҡ күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Философияның маҡсаты «илаһилыҡ менән мистик берләшеү» булғанлыҡҡамы, ул мәжүси һәм неоплатонизм яҡлы булған, бер үк ваҡытта Плотин тәғлимәтен тотҡан{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Һуңғы антик дәүерҙә астрономия үҙенең характеры буйынса математика фәненең бер өлөшө булараҡ ҡаралған{{sfn|Castner|2010|p=49}}, ул саҡта математика менән нумерология йәки астрономия менән астрология араһында бер ниндәй ҙә айырма яһалмаған{{sfn|Emmer|2012|p=74}}. Гипатия Юлиандың мәжүсилекте реставрациялауында ҡатнашмай. Уның мәктәбендә [[ямвлих]]тар дини неоплатонизмының (мәҫәлән, Афина неоплатонизм мәктәбе) теургик практикаһы үҫтерелмәй, шуның өсөн бында христиандар ҙа уҡый<ref>Sineseios. Epistulae, 137, 1525 A.</ref>. Гипатия йәшәәгән осорҙа Александрия һәм уның тирәһендә ямвлих йүнәлешендәге күп кенә неоплатониктар әүҙем була. Уларҙың иң билдәлеһе — Антонин<ref>Eunap. Vit. Soph. 470.</ref>, Ул Канопта (Александриянан 20 км алыҫлыҡта) уҡытҡан. Улар эҙмә-эҙлекле мәжүсилектең дини практикаларын яҡлаусы була. 391 йылда христиандар тарафынан [[Серапеум]]ды ҡыйратыу Теон-Гипатия мәктәбе эшмәкәрлегендә үҙгәрештәр тыуҙырмай. Уның мәктәбенә Александрияла хеҙмәт иткән император чиновниктары даими рәүештә йөрөй. Сократ Схоластиктың уны ике губернатор һәм урындағы ҡала советниктары менән бәйләгән тығыҙ мөнәсәбәттәр тураһында телгә алыуы Дамаскийға Гипатияның шул тиклем яҡшы репутациялы булыуын билдәләргә сәбәп бирә, ҡала хакимдары ҡалаға килгәндә уны һәр ваҡыт хөрмәт итә<ref>Vit. Is. Ath. 43E.</ref>. == Мираҫы һәм йоғонтоһо == === Мәғрифәтселек эпохаһы === [[Файл:Hypatia - John Toland 1720.jpg|thumb|upright=1.3|Джон Толанд трактатының титул бите]] XVIII быуат философ-деисы Джон Толанд, Ипатияның үлемен иң насар яҡтылыҡта һүрәтләп, тарихты үҙгәртеп һәм боронғо сығанаҡтарҙың береһендә лә булмаған нескәлектәрҙе уйлап сығарып{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}, Ипатияны үлтереү фактын католиктарға ҡаршы трактат өсөн нигеҙ итеп ҡуллана{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=135–136}}<ref>{{Книга |автор=Ogilvie, M. B. |год=1986 |заглавие=Women in science: Antiquity through the 19th century |место=Cambridge, MA |издательство=The MIT Press}}</ref>. Ул үҙенең героиняһын ''изге'' тип аталған Кирилл «архиепискобының ғорурлығын, көнсөллөгөн һәм ҡанһыҙлығын ҡәнәғәтләндереү өсөн Александрия руханиҙары тарафынан өҙгөләгән иң изге, иң уҡымышлы һәм лайыҡлы ханым» тип һүрәтләй<ref name="Преображенский" />. Инглиз протестанты Томас Льюис 1721 йылда яҙылған яуабында Кириллды яҡлай{{sfn|Dzielska|1996|p=2}}{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, Дамаскийҙың мәжүси булыуы һәм ысынбарлыҡты иҫәпкә алмағанлығы нигеҙендә хикәйәһен кире ҡаға{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}, һәм Сократ Схоластик, Кириллға ҡарата ыңғай ҡарашта булмағанлыҡтан, уны «пуритан» тип раҫлай{{sfn|Watts|2017|pp=136–137}}. Гипатияны ул «Александрияның иң оятһыҙ мәктәп уҡытыусыһы» тип атай<ref name="Преображенский" />. [[Вольтер]] үҙенең «Examen important de Milord Bolingbroke ou le tombeau de fanatisme» (1736 йыл) хеҙмәтендә Ипатияны «рациональ тәбиғәт ҡанундарына» һәм «догманан азат, кеше аҡылы һәләтенә» ышаныусы тип атай{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=2}} уның үлемен «Кириллдың сәстәре ҡырылып алынған (тонзура), эҙенә баҫып килгән фанатик бандаһының „ау эттәре“ тарафынан ерәнгес үлтереүе» тип һүрәтләй {{sfn|Dzielska|1996|p=2}}. Уҡыусыға Гипатияның ҡиәфәтен асыҡраҡ күрһәтер өсөн, ул Александрия трагедияһын хәҙерге Парижға күсерә. Унда кармелит монахтары, йәнәһе, Магдалинаға арналған кармелит поэмаһына ҡарағанда Гомерҙы өҫтөнөрәк ҡуйғаны өсөн, бер париж һылыуҡайын ботарлап ташлағандар, ти<ref name="Преображенский" />. Һуңыраҡ, фәлсәфәүи һүҙлек өсөн яҙмаһында (1772 йыл), Вольтер Ипатияны наҙан христиандар тарафынан аяуһыҙ үлтерелгән ирекле фекерле деистик гений итеп һүрәтләй{{sfn|Castner|2010|p=50}}{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Яҙманың күп өлөшө Ипатияны бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдыра һәм Кирилл уның үлеме өсөн яуаплы булғанмы-юҡмы тигән бәхәсте ҡарай{{sfn|Watts|2017|p=139}}. Вольтер тексты эскерле зәһәр (ехидный) иҫкәрмә менән: «Матур ҡатындарҙы инәнән тыума сисендерәләр, әлбиттә, уларҙы үлтереү өсөн түгел» тип тамамлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}{{sfn|Watts|2017|p=139}}. «История упадка и разрушения Римской империи» китабында инглиз тарихсыһы, антихристиан [[Эдуард Гиббон]] Толанд һәм Вольтер ҡараштарын киңәйтеп, Кириллды «бишенсе быуат башында Александриялағы бөтә яуызлыҡтың берҙән-бер сәбәбе», тип иғлан итә{{sfn|Dzielska|1996|p=3}} һәм Ипатияның үлтерелеүен христианлыҡтың барлыҡҡа килеүе Рим империяһының тарҡалыуын тиҙләткән тезисына дәлил итеп аңлата{{sfn|Dzielska|1996|pp=3–4}}. Ул Кириллға христиан изгеһе булараҡ табыныуҙы дауам итеүен, «бәлки, мәсих ырым-ышаныуҙары, изгеләрҙе ҡыуыуға ҡарағанда, ғиффәтле ҡыҙ ҡаны йомшағыраҡ йолом итер ине» тип билдәләй{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}. Был ғәйепләүҙәргә яуап итеп католик авторҙар, шулай уҡ ҡайһы бер француз протестанттары, Ипатияны үлтереүгә Кириллдың бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ һәм чтец Пётр тулыһынса яуаплы, тип раҫлай. Был ҡыҙыу бәхәстәр барышында, ҡағиҙә булараҡ, Пётрҙың яңғыҙ эш итеүенә йәки Кирилл бойороғо буйынса эш итеүенә иғтибар итеп, Ипатия яҙмышын иғтибарһыҙ ҡалдыралар{{sfn|Watts|2017|p=139}}. === Ун туғыҙынсы быуат === [[Файл:Hypatia by Odoardo Tabacchi 03.jpg|thumb|left|Гипатия, скульптор [[Одоардо Табакки]]]] [[Файл:Hypatia, by Julia Margaret Cameron.jpg|мини|200px|''Гипатия.'' (фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Дж. М. Камерон]], 1867)]] Ун туғыҙынсы быуатта европа әҙәбиәте авторҙары Гипатия тураһындағы легенданы [[неоэллинизм]]дың бер өлөшөнә әйләндерә, был хәрәкәт боронғо гректарҙы һәм уларҙың ҡиммәттәрен романтиклаштыра{{sfn|Castner|2010|p=50}}. «Гипатия тураһындағы әҙәби легенда» менән ҡыҙыҡһыныу үҫә башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=3}}. Диодата Салуццо Роэро үҙенең «Ipazia ovvero delle Filosofie» (1827) хеҙмәтендә Кирилл Гипатияны христианға әйләндергән, уны мәкерле рухани үлтергән, тип фаразлай<ref>{{citation|last=Saluzzo Roero|first=Diodata|author-link=Diodata Saluzzo Roero|title=Ipazia ovvero Delle filosofie poema di Diodata Saluzzo Roero.|url=https://books.google.com/books?id=3yuDMLnlrWsC&pg=PA24|year=1827}}</ref>. «Hypatie» (1852) һәм «Hypathie et Cyrille» (1857) шиғырҙарында француз шағиры [[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Шарль Леконт де Лиль]] Гипатияны күңеле кителә торған көсһөҙ хәҡиҡәт һәм матурлыҡ кәүҙәләнеше итеп күрһәтә{{sfn|Edwards|1999|p=112}}. Леконт де Лилдең беренсе шиғырында Гипатия һуңлап тыуған, тарих ҡанундарының ҡорбаны итеп һүрәтләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=4}}{{sfn|Booth|2017|pp=20–21}}. Икенсе шиғыры XVIII быуат өлгөһөндә христиан ҡанһыҙлығы ҡорбаны булараҡ Гипатияны деистик һүрәтләүгә әйләнеп ҡайта{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=4–5}}, әммә Гипатия Кириллды неоплатонизм менән христианлыҡтың ысынбарлыҡта бер үк булыуына ышандырырға тырыша һәм ышандыра алмай{{sfn|Booth|2017|pp=21–22}}{{sfn|Dzielska|1996|pp=5–6}}. Чарльз Кингслиҙың «Ипатия» йәки «Новые враги со старым лицом» (1853) романы башта тарихи трактат булараҡ күҙаллана, әммә уның урынына һуғышсан антикатолик хат менән Виктория дәүеренең типик романына әйләнә{{sfn|Dzielska|1996|p=8}}. Гипатия унда ярҙамға мохтаж, дәғүәсел (претенциозный) һәм эротик героиня итеп Һүрәтләнә<ref>{{citation |title= The woman and the lyre: Women writers in classical Greece and Rome |last=Snyder |first= J.M. |year=1989 |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale, IL }}</ref>: кәүҙәһе Афродитаныҡы, Платон рухлы{{sfn|Dzielska|1996|p=9}}. Кингсли романы бик популяр була{{sfn|Watts|2017|pp=141–142}}{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}, бер нисә европа теленә тәржемә ителә{{sfn|Dzielska|1996|p=11}}{{sfn|Watts|2017|p=141}} һәм быуат аҙағына тиклем даими баҫылып сыға{{sfn|Watts|2017|p=141}}. Ул Ипатияның күренеше романтик, «эллиндарҙың һуңғыһы», тип пропагандалай{{sfn|Dzielska|1996|p=11}} һәм сәхнә постановкаларының киң спектрына тиҙ яраҡлаштырыла, уларҙың беренсеһе 1859 йылда [[Филадельфия]]ла ҡуйылған Элизабет Бауэрс пьесаһы була, төп ролдә яҙыусы үҙе уйнай{{sfn|Watts|2017|p=141}}. 1893 йылдың 2 ғинуарында Лондондағы [[Хеймаркет]] театрында Дж. Стюарт Огилви һәм продюсер [[Герберт Бирбом Три]] ҡуйған бик танылған сәхнә адаптацияһы ҡуйыла. Башта төп ролде Джулия Нилсон уйнай, ентекле уйланылған Хьюберт Парри музыкаһы яңғырай{{sfn|Macqueen-Pope|1948|p=337}}{{sfn|Archer|2013|p=9}}. Кингсли романы шулай уҡ һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен тыуҙыра{{sfn|Watts|2017|p=142}}, шул иҫәптән иртә фотограф [[Камерон, Джулия Маргарет|Джулия Маргарет Камерон]] 1867 йылда төшөргән йәш ҡатын образындағы Ипатия{{sfn|Watts|2017|p=142}}<ref>{{citation|last1=Marsh|first1=Jan|last2=Nunn|first2=Pamela Gerrish|title=Pre-Raphaelite women artists: Barbara Leigh Smith Bodichon …|url=https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|year=1997|publisher=Manchester City Art Galleries|isbn=978-0-901673-55-8|access-date=2021-12-30|archive-date=2023-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113230130/https://books.google.com/books?id=SlExAQAAIAAJ|url-status=live}}</ref> һәм [[Митчелл, Чарльз Уильям|Чарльза Уильяма Митчеллды]]ң 1885 йылғы картинаһы, унда сиркәүҙәге миһрап (ҡорбан килтереү урыны) алдында торған яланғас Ипатия һүрәтләнгән{{sfn|Watts|2017|p=142}}.[[Файл:Hypatia (1900 Play).png|мини|200px|«Гипатия» пьесаһында төп ролде башҡарыусы актриса [[Андерсон, Мэри (актриса театра)|Мэри Андерсон]], 1900 йыл тирәһе.]] Шул уҡ ваҡытта европа философтары һәм ғалимдары Гипатияны «урта быуаттарҙың оҙайлы бөлгөнлөккә төшөүе» алдынан фән һәм ирекле тикшеренеүҙәрҙең һуңғы вәкиле тип тасуирлай{{sfn|Castner|2010|p=50}}. 1843 йылда немец авторҙары Солдан һәм Хеппе үҙҙәренең «История испытаний колдовства» хеҙмәтендә Гипатия, бәлки, христиан власы тарафынан язаланған беренсе билдәле «сихырсы» булғандыр, тип раҫлай<ref>{{citation|last=Soldan|first=Wilhelm Gottlieb|title=Geschichte der Hexenprozesse: aus dem Qvellen Dargestellt|url=https://archive.org/details/geschichtederhe00soldgoog|year=1843|publisher=Cotta |page=82}}</ref>. === Егерменсе быуат === 1908 йылда америка яҙыусыһы Элберт Хаббард Гипатияның биографияһын «Маленькие путешествия по домам великих учителей» («Бөйөк уҡытыусыларҙың йорттары буйлап бәләкәй сәйәхәттәр») серияһында баҫтырып сығара. Был китап тулыһынса тиерлек художестволы әҫәр булып тора{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Унда Хаббард Теон ҡыҙы өсөн төҙөлгән «балыҡ тотоу, һыбай йөрөү һәм ишеү»ҙе үҙ эсенә алған физик күнегеүҙәр программаһы тураһында һөйләй{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Ул раҫлауынса, Теон Гипатияны «уйлау хоҡуғын һаҡлап ҡалырға өйрәтә, сөнки хаталы уйлау ҙа бер ҡасан да уйламауҙан яҡшыраҡ»{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Хаббард раҫлауынса, йәш ҡатын, Гипатия, Афинала [[Плутарх Афинский]]ҙа уҡый. Әммә был фаразланған биографик мәғлүмәт тулыһынса уйлап сығарылған һәм бер боронғо сығанаҡта ла осрамай. Хаббард хатта, хәҙерге рационалистик ҡараштарын сағылдырған бик күп тулыһынса уйлап сығарылған цитаталарҙы, Гипатияныҡы, тип индерә{{sfn|Cohen|2008|p=48}}. Шул уҡ ваҡытта Гипатия образы феминист хәрәкәттәре тарафынан әүҙем файҙаланыла, уның тормошо һәм үлеме ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт яҡтыһында ҡарала башлай{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Карло Паскаль 1908 йылда уның үлтерелеүе антифеминист акт булған һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүенә, шулай уҡ дөйөм алғанда Урта диңгеҙ цивилизацияһының тарҡалыуына килтергән тип раҫлай{{sfn|Booth|2017|p=25}}. [[Рассел, Бертран|Бертран Расселды]]ң ҡатыны Дора Рассел 1925 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың етерлек белемгә эйә булмауы һәм тигеҙһеҙлек шарттарында йәшәүе тураһында «Гипатия или женщина и знания» («Гипатия йәки ҡатын-ҡыҙ һәм белем») китап баҫтырып сығара{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}. Был атаманы ни өсөн һайлағанын прологында аңлата{{sfn|Booth|2017|pp=26–27}}: «Гипатия сиркәү түрәләре тарафынан хөкөм ителгән һәм христиандар тарафынан ботарланған университет лекторы. Китаптың яҙмышы ла шундай булыр, моғайын»{{sfn|Booth|2017|p=27}}. Гипатияның үлемен ҡайһы бер тарихсылар ҙа символ итеп ҡарай. Мәҫәлән, Кэтлин Уидер Гипатияның үлтерелеүе классик антиклыҡтың тамамланыуын билдәләй, тип фаразлай<ref>{{citation | jstor=3810062| title=Women Philosophers in the Ancient Greek World: Donning the Mantle| journal=Hypatia| volume=1| issue=1| pages=21–62| last1=Wider| first1=Kathleen| year=1986| doi=10.1111/j.1527-2001.1986.tb00521.x}}</ref>, ә яҙыусы [[Гринблатт, Стивен|Стивен Гринблатт]] уның үлтерелеүе «фактик рәүештә Александрияның интеллектуаль тормошоноң ҡолауын билдәләй», ти<ref>Greenblatt, ''The Swerve: how the world became modern'' 2011:93.</ref>. Икенсе яҡтан, Кристиан Уайлдберг билдәләүенсә, эллин философияһы V һәм VI быуаттарҙа, Бөйөк Юстиниан дәүеренә тиклем, сәскә атыуын дауам иткән<ref>Christian Wildberg, in [http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript Hypatia of Alexandria — a philosophical martyr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314012940/http://www.abc.net.au/rn/philosopherszone/stories/2009/2530998.htm#transcript |date=2011-03-14 }}, ''The Philosopher’s Zone'', ABC Radio National (4 April 2009)</ref>{{sfn|Dzielska|1996|p=105}}. {{врезка|выравнивание=right|ширина=33%|содержание=<blockquote>Мәҫәлдәрҙе мәҫәл, мифтарҙы миф, ә мөғжизәләрҙе шиғри фантазиялар, тип һөйләргә кәрәк. Ырымдарҙы хәҡиҡәт итеп өйрәтеү – иң ҡот осҡос нәмә. Бала аҡылы уларҙы ҡабул итә һәм уларға ышана, һәм йылдар үткәс тик көслө ауыртыу, бәлки, фажиғә аша ғына, ул уларҙан ҡотола ала. Ысынлап та, кешеләр ырым-ышаныу өсөн тере хәҡиҡәт өсөн көрәшкән кеүек тиҙ, йыш ҡына хатта күберәк, көрәшәсәк, сөнки ырым-ышаныу үтә һиҙелерлек түгел, уны кире ҡағыу өсөн уға барып етә алмайһығыҙ, әммә хәҡиҡәт — ул ҡараш, һәм шуға күрә ул үҙгәреүсән. </blockquote>|подпись=Хаббард уйлап сығарған һәм Ипатияныҡы, тип күрһәткән цитатаның береһе{{sfn|Cohen|2008|p=48}}.}} Егерменсе быуаттың башынан аҙағына тиклем Гипатия тураһындағы уйҙырмалар таралыуы дауам иткән{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. Хаббард уйлап сығарған биография балаларға тәғәйенләнгән булһа ла{{sfn|Cohen|2008|p=47}}, Линн М. Осен, 1974 йылда Гипатия тураһында йоғонтоло мәҡәләһен яҙғанда ла, шул уҡ йылда сығарған «Женщины в математике» китабында ла уға төп сығанаҡ һымаҡ таянған{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. [[Фордем университеты]] Хаббардтың биографияһын Урта быуаттар тарихы курсында Гипатия тураһында мәғлүмәттең төп сығанағы итеп ҡуллана{{sfn|Deakin|2007|p=163}}{{sfn|Cohen|2008|pp=47–48}}. 1980 йылда Карл Саган [[Public Broadcasting Service|PBSта]] «Космос: персональное путешествие» («Космос: персональ сәйәхәт») документаль сериалында Гипатияның үлеме тураһында, һуғышсан христиандарҙың Александрия китапханаһын яндырыуы менән бәйле үлтерелеүе тураһында уйлап сығарылған хикәйә килтерә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Ул «Космос» китабында Гипатияның Александрия китапханаһының тар-мар ителеүе менән бәйле һәләк булыу тарихына ентекле туҡтала<ref>{{Cite web|url=yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|title=Карл Саган. Космос. Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации. — СПб.: Амфора, 2005. — С. 481—482.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211195726/yanko.lib.ru/books/cosmos/sagan-cosmos-ru.htm|archive-date=2011-02-11|access-date=2011-06-16|url-status=live}}</ref>. Ысынлап та, беҙҙең эраның 391 йылында Феофил етәкселегендә христиандар Александрия Серапеумын емерә, ә китапхана тураһында һуңғы тапҡыр VII быуатта телгә алына{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Гипатия хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙ философтары өсөн өлгө булып тора, шулай уҡ уның хөрмәтенә ике феминист: Афинала 1984 йылда сыҡҡан «Гипатия: феминистские исследования» грек журналы һәм 1986 йылдан Ҡушма Штаттарҙа сыҡҡан «Гипатия: журнал Феминистской философии» журналдары атала{{sfn|Dzielska|1996|p=16}}. Бөйөк Британияла «Гипатия» фонды ҡатын-ҡыҙҙар әҙәби, художестволы һәм фәнни хеҙмәттәренең китапханаһын һәм архивын үҙ эсенә ала Һәм Вашингтонда «Ипатия-в-лесу» ҡатын-ҡыҙҙар ретритына спонсорлыҡ итә{{sfn|Booth|2017|p=27}}. [[Файл:Alfred Seifert Hypatia.jpg|thumb|right|«Гипатия». Рәссам А. Зейферт. 1901 й.]] «[[Званый ужин (Джуди Чикаго)|Званый ужин]]» («Саҡырыулы киске аш») —америка йәһүд рәссамы Джудит Сильвия Коэндың феминист псевдо-сәнғәт әҫәре Гипатияны [[куверт]] менән бүләкләй<ref>{{citation|title=Reading the Language of «The Dinner Party»|first=Carol|last=Snyder|journal=Woman's Art Journal|volume=1|issue=2|date=1980–1981|pages=30–34|jstor= 1358081|quote=Among the raised images distributed on the first two wings of the table are two with broken edges—the Hypatia and Petronilla da Meath plates. Chicago confirmed my reading of the broken edge as a reference to the violent deaths both women suffered"|doi=10.2307/1358081}}.</ref>{{sfn|Booth|2017|page=22}}. Коэн өҫтәлдә Гипатияның үлеменә ҡайғырып илаған грек алиһәһәләрен һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Коэн, Гипатияны үлтереүгә килтергән социаль сыуалыштар патриархат һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата рәхимһеҙ мөғәмәлә һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, һәм уны матриархат урынлаштырыу юлы менән генә туҡтатырға мөмкин, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|pp=22–23}}. Ул Гипатияның хеҙмәттәре Александрия китапханаһы менән бергә христиандар тарафынан юҡ ителгән, тип белдерә{{sfn|Booth|2017|p=25}}. Гипатияға һылтанмалар XX быуат әҙәбиәте әҫәрҙәрендә{{sfn|Booth|2017|pp=14–30}}, шул иҫәптән [[Пруст, Марсель|Марселя Прусты]]ң «Мадам Сван дома» һәм «В цветущей роще» хикәйәләрендә «В поисках потерянного времени» һәм [[Пирс, Йен|Йен Пирсты]]ң «[[Сон Сципиона (роман)|Сне Сципиона]]» романдарында бар{{sfn|Booth|2017|p=15}}. [[Хаксли, Олдос|Олдос Хаксли]] «Контрапункт» романында Гипатия менән сағыштырыуҙы ҡуллана: ''«Бик һөйкөмлө, әммә Гипатия түгел»''. Гипатия (Ипатия) — украин яҙыусыһы [[Бердник, Олесь Павлович|Олесь Бердникты]]ң «Прометей» повесының төп персонаждарының береһе (1970—1971 йй.). === Егерме беренсе быуат === Гипатия образы донъяның күп илдәре авторҙары тарафынан файҙаланылыуын дауам итә{{sfn|Booth|2017|pp=13–20}}. Умберто Эконың «Баудолино» (2002) романында геройҙың мөхәббәт ҡыҙыҡһыныуы — яртылаш сатир, яртылаш ҡатын-ҡыҙ, ''Ипатия'' исеме аҫтында билдәле булған ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған Гипатия уҡыусылары берләшмәһенең тоҡомо{{sfn|Booth|2017|p=16}}. Шарлотта Крамерҙың «Святое убийство: смерть Гипатии Александрийской» («Изге үлтереү: Александрия Гипатияһының үлеме») (2006) романында Кирилл классик архетипик яуыз итеп һүрәтләнә, Ә Гипатия «сағыу, барыһы ла яратҡан Һәм Изге Яҙманы Кириллға ҡарағанда яҡшыраҡ белгән» итеп һүрәтләнә{{sfn|Booth|2017|pp=16–18}}. Ки Лонгфелло үҙенең «Теки, как серебро» (2009) романында Гипатияның ни өсөн тәүге тапҡыр уҡыта башлауының ҡатмарлы тарихын уйлап таба{{sfn|Booth|2017|pp=18–19}}. [[Зейдан, Юсуф|Зәйдан Йософто]]ң «Азазил» (2012) романында Гипатияны үлтереүҙе шаһит күҙҙәре менән һүрәтләй{{sfn|Booth|2017|pp=19–20}}. Брюс Макленнандың «Мудрость Гипатии» (2013) китабы Гипатияны хәҙерге тормош өсөн неоплатоник философия буйынса гид итеп күрһәтә<ref>{{citation|last=Majumdar|first=Deepa|date=2015-09|doi=10.1163/18725473-12341327|issue=2|journal=The International Journal of the Platonic Tradition|pages=261–265|title=Review of ''The Wisdom of Hypatia''|volume=9|doi-access=free}}</ref>. Пол Левинсондың «Заговор, чтобы спасти Сократа» (2006) һәм уның дауамында Гипатия — XXI быуат АҠШ-нан ваҡыт сәйәхәтсеһе<ref>{{citation |last=Levinson |first=Paul |date=2008-11 |title=Unburning Alexandria |journal=Analog Science Fiction and Fact |url=http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130314050328/http://www.analogsf.com/0811/issue_11.shtml |archive-date=2013-03-14 }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.curledup.com/plotsave.htm |title=The Plot to Save Socrates – book review |last=Clark |first=Brian Charles |year=2006 |publisher=Curled Up With A Good Book |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130907024727/http://www.curledup.com/plotsave.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{citation |url=http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria |title=Inteview [sic] with Paul Levinson, Author of Unburning Alexandria |year=2013 |publisher=The Morton Report |access-date=2013-11-03 |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228074038/http://www.themortonreport.com/books/inteview-with-paul-levinson-author-of-unburning-alexandria/ |url-status=live }}</ref>. «[[В лучшем мире]]» комедия сериалында Гипатия — ҡоллоҡто яҡламағанлыҡтан, күккә сығырға лайыҡлы булған бик аҙ боронғо философтарҙың береһе<ref>{{citation|url=https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|title='The Good Place' Boss on Reaching the Titular Location, Finding It's a 'Bummer'|last=Turchiano|first=Danielle|date=2020-01-24|website=Variety|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124052003/https://variety.com/2020/tv/features/the-good-place-finals-season-penultimate-episode-patty-door-choice-death-with-dignity-interview-1203477066/|url-status=live}}</ref>. Чили режиссёры [[Аменабар, Алехандро|Алехандро Аменабар]]ҙың төп ролдә Рейчел Вайс уйнаған «Агора» (2009) фильмы Гипатияның һуңғы йылдарын ныҡ беллетризациялаған сәхнәләәштереү (инсценировка) булып тора{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=145}}{{sfn|Booth|2017|pp=13–14}}. Христианлыҡты тәнҡитләүгә йүнәлтелгән Фильм{{sfn|Theodore|2016|p=182}}, Гипатияға хәҙерге ҡараштарға көслө йоғонто яһай{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Тарихи яҡтан ул ышаныслы түгел{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Mark|2014}}, айырыуса Гипатияның астрономик һәм механик тикшеренеүҙәрен күрһәтеү йәһәтенән: уны «Коперникҡа ҡарағанда [[Платон]]дан әҙерәк» итеп һүрәтләй{{sfn|Watts|2017|p=145}}. Шулай уҡ ул Гипатияны уның мәсих ҡоло көсләү эпизодын да үҙ эсенә ала{{sfn|Watts|2017|p=146}}, христиан сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙарға һалған сикләүҙәрен ныҡ һыҙыҡ өҫтөнә ала{{sfn|Watts|2017|pp=145–146}}, шул иҫәптән Кирилл {{Библия|1Тим|2:8}} уҡыған мәлде лә, изге яҙманы ҡатын-ҡыҙҙарға уҡытыуҙы тыйыу тип аңлатып{{sfn|Watts|2017|p=146}}{{sfn|Booth|2017|p=14}}. Бынан тыш, фильм Гипатияның фәнни ҡаҙаныштарын бик арттырып күрһәтә{{sfn|Theodore|2016|p=183}}{{sfn|Mark|2014}} һәм уны Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүен беренсе булып асыусы итеп дөрөҫ һүрәтләмәй, Гипатия был мәсьәләне өйрәнгәнен раҫлаусы ниндәй ҙә тарихи дәлилдәр юҡ{{sfn|Theodore|2016|p=183}}. Фильмда шулай уҡ Карл Сагандың «Космос: шәхси сәйәхәт» сериалына нигеҙләнгән күренеш бар, унда христиандар Серапеумға һөжүм итә һәм унда һаҡланған бөтә төргәктәрҙе яндыра, бина үҙе зыян күрмәй ҡалдыра. Әммә ысынбарлыҡта христиандар бинаны емерә, Серапеумда китапхана булмай{{sfn|Theodore|2016|pp=182–183}}. Ниһайәт, фильм гипатияның атеист булыуын күрһәтә, был уның боронғо грек динен тотоусы мәжүси итеп һүрәтләнгән һаҡланып ҡалған сығанаҡтарға ҡаршы килә{{Переход|Религиозные воззрения и общественная деятельность}}. 2015 йылда америкалы Роберт Макклангтың Тelergy проекты «Гипатия (Hypatia)» альбомын сығара, ул Александрия Гипатияһының фажиғәле яҙмышы тураһында һөйләй<ref>{{cite web|url=http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|title=Telergy - Hypatia|first=G. W.|last=Hill|publisher=Music Street Journal - Music News & Reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222122557/http://www.musicstreetjournal.com/index_cdreviews_display.cfm?id=104935|archive-date=2015-12-22|access-date=2015-12-11|url-status=live}}</ref>. == Астрономик объекттар == * 1935 йылда [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] Айҙың күренгән яғындағы [[кратер]]ға Гипатия исемен бирә. * Гипатия хөрмәтенә 1884 йылда асылған [[(238) Гипатия]] [[астероид]]ы аталған. * 2015 йылдың декабрендә [[Международный астрономический союз|Халыҡ-ара астрономия союзы]] сайтында халыҡ тауыш биреүенән һуң [[Йота Дракона|Эдасих]] (Йота [[Дракон (созвездие)|Дракона]]) Эдасих (Аждаһа Йотаһы) йондоҙо тирәләй әйләнгән һәм [[Аждаһа b Йотаһы]] булараҡ билдәле экзопланетаны Гипатия (Hypatia) тип атарға ҡарар ителә<ref>{{cite news|title=На звездном небе появился Полтергейст|url=https://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t|access-date=2015-12-16|publisher=Интернет-издание «Лента.Ру»|date=2015-12-16|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233949/http://lenta.ru/news/2015/12/16/newnames/?t}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Афина мәктәбе]] * [[Фәндә ҡатын-ҡыҙ]] * [[Ҡатын-ҡыҙҙарҙың фәнгә индергән өлөшө хронологияһы]] == Комментарийҙар == {{Комментарийҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == ;Сығанаҡтар * {{Книга |автор=[[Дамаский]] |заглавие=Философская история (Жизнь Исидора) |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2019 |серия=Мир поздн. античности. Док. и материалы; Вып. 13}} * {{Книга |автор=[[Иоанн Малала]] |ссылка=https://web.archive.org/web/20171118132317/http://elar.uniyar.ac.ru/jspui/bitstream/123456789/3444/1/Malala.%20Сhronografia.%2013-18.pdf |заглавие=Хронография. Кн. XIII—XVIII] |ответственный=Подгот. Н. Н. Болгов и др. |место=Белгород |издательство=БелГУ |год=2014 |часть=Ипатия |страницы=66 (Кн. XIV. § 12)}} * [https://poletniy.livejournal.com/12579.html Источники о жизни Гипатии: «Суда»] / Пер. с древнегреч. * [[Летописец Еллинский и Римский]]. — Т. 1: Текст. — СПб.: Дм. Буланин, 1999. — Ипатия (Упатия): С. 340. * ''[[Никифор Григора]].'' История ромеев. — Т. I: Кн. I—XI. — СПб.: Своё изд-во, 2013. — 'Новая Ипатия': С. 224. — (Seria Byzantina). * ''[[Паллад]]'' // Эпиграммы греческой Антологии / Под ред. М. Гаспарова, Ю. Шульца. — М.: Терра, 1999. * ''[[Синезий Киренский]].'' Полное собрание творений. — Т. 1: Трактаты и гимны. — СПб.: Своё изд-во, 2012. * ''Синезий Киренский.'' Полное собрание творений. — Т. 2: Письма. — СПб.: Квадриум, 2014. — Ер. 10, 15, 33, 80, 124, 153. * ''Сократ Схоластик.'' Церковная история. — М.: РОССПЭН, 1996. — VII 15. [Устар. церк. пер.] * ''[[Сократ Схоластик]].'' Церковная история: [Отрывок: VII 15] // Виллер Э. Учение о Едином в Античности и Средневековье. — СПб., 2002. — С. 204—205. [Науч. пер.] * ''[[Феофан Исповедник|Феофан (Исповедник)]].'' Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и его сына Феофилакта / Пер. с греч.: В. И. Оболенский, Ф. А. Терновский. — М., 1887. * ''[[Филосторгий]].'' Сокращение «Церковной истории» // Церковные историки IV—V веков. — М.: РОССПЭН, 2007. — VIII 9. * ''[[Кассиодор|Cassiodori]]-Epiphanii.'' Historia ecclesiastica tripartita: Historiae ecclesiasticae ex Socrate, Sozomeno et Theodorito in unum collectae et nuper de graeco in latinum translatae libri numero duodecim. — Vindobonae: Hoelder, Pichler, Tempsky, MCMLII (1952). — (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum; Vol. LXXI). * ''[[Иоанн Никиусский|John, bishop of Nikiu.]]'' The Chronicle / Transl. R. H. Charles. — London; Oxford: Oxford University press, 1916. — LXXXIV 84, 87 — 103. * ''[[Никифор Каллист Ксанфопул|Nicephori Callisti Xanthopuli]].'' Ecclesiasticae historiae libri XVIII. — Paris, 1865. — Hypatia: Col. 1105—1106. — (Patrologiae cursus completus… Series graeca; T. 146). * ''Deakin M. A. B.'' The Primary Sources for the Life and Work of Hypatia of Alexandria. — Clayton, Vic.: Monash U., Dept. of Mathematics, 1995. * ''Tannery P.'' L’article de Suidas sur Hypatie // Annales de la faculté des lettres de Bordeaux. — 1880. — 2. — P. 197—200. * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} ;Тикшеренеүҙәр, очерктар * ''Алик М.'' Наследство Гипатии: История женщин в науке с античности до конца XIX в. // Женщины в науке: Реф. сб. — М.: ИНИОН, 1989. — С. 23—48. * ''Алленби А.'' [http://samlib.ru/a/ari_a/hypatia.shtml Гипатия] / Ари Алленби; Пер. с англ. М. Габдулганиевой // Самиздат. — 2011. * ''[[Балабуха, Андрей Дмитриевич|Балабуха А. Д.]]'' [https://clib.me/b/160065/readp Афина по уму, Гера по осанке, Афродита по красоте] // Наука и жизнь. — 2009. — № 8. — С. 34—40. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И., Розенфельд Б. А.'' Арабская версия «Арифметики» Диофанта // [http://pyrkov-professor.ru/default.aspx?tabid=195&ArticleId=62 Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1978. — Вып. XXIII.] — С. 192—225. — Ипатия: С. 222—223, 224—225. * ''Башмакова И. Г., Славутин Е. И.'' История диофантова анализа от Диофанта до Ферма. — М.: Наука, 1984. — Ипатия: С. 104—105, 127—128. * ''Белов А.'' Александрийская трагедия: [Об убийстве Гипатии, 415 г.] // Наука и жизнь. — 1966. — № 4. — С. 110—111. * ''[[Бобынин, Виктор Викторович|Бобынин В. В.]]'' Древнейшая из женщин-математиков // Сборник статей по вопросам физико-математических наук и их преподавания. — М., 1924. — Т. 1. * ''Бобынин В. В.'' Древнейшая из женщин-математиков // Математика в шк. — 2011. — № 4. — С. 66—71. * ''Болгова А. М.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32779253 Гипатия и её школа в Александрии, (начало V в.)] // Проблемы истории, филологии, культуры / Магнитогорск. гос. техн. университет. — 2018. — Вып. 1 (59). — С. 184—196. * ''Болгова А. М.'' Гипатия и её школа в Александрии // Болгова А. М. Ранневизантийские портреты: Риторы, софисты, философы. — Белгород: Белгород; БелГУ, 2018. — С. 132 и сл. * ''Болгов Н. Н., Болгова А. М.'' Школа Гипатии в Александрии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/633/Классическая%20и%20византийская%20традиция.pdf Классическая и византийская традиция ‘2017: Сб. материалов ХI науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2017. — С. 227—240. * ''[[Болотов, Василий Васильевич|Болотов В. В.]]'' Из церковной истории Египта. — СПб., 1884. — Вып. 1. — Кесарион: С. 69—71; Ипатия: С. 70. * ''Быховский Б. Э.'' [http://padaread.com/?book=68592&pg=41 Бессмертная Гипатия] / Б. Быховский // Наука и религия. — 1977. — № 3. — С. 39—48. * ''Ведешкин М. А.'' Языческая оппозиция христианизации Римской империи, (IV—VI вв.): Дис. … к. ист. н. — М.: Моск. пед. гос. университет, 2015. — Гипатия: С. 226—227, 228—229, 230, 231. * ''[[Вольтер|Вольтер Ф. М.]]'' История установления христианства // Вольтер Ф. М. Бог и люди: Ст., памфлеты, письма: В 2 т. — М.: Изд-во Акад. науку СССР, 1961. — Т. I. — С. 31—112. — Ипатия: С. 109, 425 (примеч.). * Гипатия // Большая энциклопедия: Словарь общедоступ. знаний… — Т. 6: Гадание — Глазчатка / Под ред. С. Н. Южакова. — СПб.: Просвещение, 1901. — С. 721. * {{книга |автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. |часть=Гипатия |заглавие=Астрономы: Биогр. справочн |издание=2-е изд., перераб. и доп |ответственный= |ссылка= |место=Киев |издательство=Наук. думка |год=1986 |том= |страниц=512 |страницы= |ref=|isbn=}} — С. 76. * Гипатия // Малый энциклопедический словарь. — Т. I, вып. 2: Гальванохромия — Кившенко. — 2-е изд. — СПб.: Изд. Брокгауз, Ефрон, 1907. * Гипатия // Настольный словарь для справок по всем отраслям знания: (Справоч. энцикл. лексикон). — Т. I: А — Двина / Сост. под ред. Ф. Г. Толля. — СПб., 1863. — С. 661. * Гипатия // Русская энциклопедия. — Т. 5: Вылазка до Гнездо / Под ред. С. А. Андрианова и др. — СПб.: Деятель, [1913]. — С. 415. * Гипатия // Философская энциклопедия. — Т. 1: А — Дидро. — М.: Сов. энцикл., 1960. — С. 370—371. * Гипатия // Энциклопедический лексикон. — Т. 14: Гем — Гор / [Изд. А. А. Плюшара.] — СПб., 1838. С. 235. * {{ВТ-ЭСБЕ|Гипатия}} — Т. VIIIa (1893): Германия — Го. — С. 719. * Гипатия // Энциклопедический словарь. — Т. 14: Германия — Гиркан. — М.: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1911. — Стб. 582. * Гипация // Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии / Под ред. Э. Л. Радлова. — СПб.: Брокгауз-Ефрон, 1911. — С. 58. * ''Голяндин А.'' Гипатия, или Гибель античной науки // Знание — сила. — 2018. — № 12. — С. 95—104. * ''Гончарко О. Ю., Гончарко Д. Н.'' [http://rshps.ru/books/congress2020t4.pdf#page=134 От Феано Кротонской до Феодоры Византийской: Женщины в истории антич. и визант. логико-филос. традиции: Визант. логич. традиция и наука] // Наука как общественное благо: Втор. Междунар. конгр. Рус. о-ва истории и философии науки: Сб. науч. ст.: [В 7 т.] — М.: Изд-во РОИФН, 2020. — Т. 4. — С. 134—140. — Гипатия: С. 137—138. * ''Гр[…]'' Гипатия / Гр. // Новый энциклопедический словарь. — Т. 13: Генерал. двор — Головнин. — СПб.: Изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон, [1913]. — Стб. 555—556. * ''Гуртовцев А. Л.'' [https://vk.com/doc92088110_479001497?hash=72bc481567d3761a66 Гипатия, или Растерзанная муза: К 1600-летию казни от рук фанатиков-христиан.] — Минск, 2016. — 30 с. * ''Гусева З. В.'' Гипатия — языческая мученица // Классическая и византийская традиция '2011: Материалы V междунар. науч. семинара, (1 окт. 2011 г.). — Белгород: БелГУ, 2011. — С. 169—173. * ''Дорофеев Д. Ю.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75148898 Проблема идентичности античного философа в православном храме: Внешность, одежда, изречения] // Визуал. теология. — 2024. — Т. 6, № 2. — С. 280—303. — Эалия-Гипатия: С. 286, 290. * ''Елисеева О. Н.'' Научно-педагогическая деятельность и просветительская миссия Ипатии // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/963/КВТ%202012%20итог.pdf Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 162—166. * ''Еремеева А. И.'' Гипатия — дочь Теона // Земля и Вселенная. — 1970. — № 1. — C. 72—78. * ''Ерпылёва Е. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23140889 <nowiki>Александрийская дева: [Судьба Гипатии]</nowiki>] // Математика и её приложения в современной науке и практике: Сб. науч. ст. Науч.-практ. конф. студентов и аспирантов с междунар. участием., Курск, 29—31 окт. 2014 г. — Курск: Ун-т. кн., 2014. — С. 26—31. * ''Зайцев Д. В.'' [http://www.pravenc.ru/text/673759.html Ипатия] // Православная энциклопедия. — М., 2011. — Т. XXVI. — С. 170. * ''Зайцева И. В.'' Александрийская интеллектуальная традиция и медиевализация знания, (III — 1 пол. VII вв.): Дис. … д. ист. н. — Белгород: БелгГУ, 2020. — 680 с. — Гипатия и её гибель в 415 г.: С. 352—388 и др. * ''Зайцева И. В.'' Гипатия Александрийская в церковных историях и хрониках // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/590/&#x5B;ИРЕСИОНА%20VI%202019&#x5D;...pdf Иресиона: Антич. мир и его наследие. — Вып. VI: Материалы науч. сессии кафедры всеобщ. истории к 40-летию начала антиковед. исслед.] — Белгород, 2019. — С. 101—105. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35605530 Гипатия и параваланы: Пример конфронтации александрийск. светск. интеллектуализма и христ. Церкви в нач. V в.] // Вестн. / Нижегор. ун-та. — 2018. — № 4. — С. 28—36. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=44031812 К вопросу о причинах обучения христиан в неоплатонической школе Гипатии Александрийской] // Древний мир: История и археология: Рецензир. сб. науч. ст. — М.: Спутник+, 2020. — С. 193—196. * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42667966 К вопросу об участии Гипатии в общественно-политической жизни Александрии конца IV — начала V в. н. э.] // Лістападаўскія сустрэчы — XIII: Матэрыялы міжнар. навук. выклад.-студ. канф. ў гонар акад. М. М. Нікольскага і У. М. Перцава, Мінск, 14—15 ліст. 2019 г. — Мінск: Беларус. дзярж. ун-т, 2019. — С. 40—43. * Ипатия // Полный православный богословский энциклопедический словарь. — Т. I: [А — I.] — СПб.: Изд-во П. П. Сойкина, [1912]. — Стб. 949. * Ипатия // Справочный энциклопедический словарь. — Т. 5: И, I, К — Кап / Ред. А. В. Старчевский. — СПб.: Изд. К. Крайя, 1847. — С. 151. * ''Казаков М. М.'' [http://mmkaz.narod.ru/publ/hipatia.htm Звезда угасающей античности] // Женщины-легенды. — Минск: Беларусь, 1993. — С. 252—263. * ''[[Кольман, Эрнест Яромирович|Кольман Э. Я.]]'' История математики в древности. — М.: Физматлит, 1961. — Гипатия: С. 218. * ''Лазарев Е. [С.]'' Эзотерическое учение Ипатии Александрийской / Евгений Лазарев // Московский эзотерический сборник. — М.: Терра, 1997. — С. 231—250. — (Unio Mistica…). * ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' История античной эстетики. — [Т. 8.] Итоги тысячелетнего развития. Кн. I. — М.: АСТ; Фолио, 2000. — Гипатия: С. 23. * {{Книга |автор=[[Тихон (Лященко)|Лященко Т. И., свящ. (еп. Тихон).]] |часть=Ипатия |заглавие=Св. Кирилл Александрийский: его жизнь и деятельность |место=Киев |год=1913 |страницы=151—164 |ref=Лященко}} * ''Мирошниченко Е. И.'' [https://www.plato.spbu.ru/CONFERENCES/2020/upt28TH.php?showID=E5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06#thTtlE5937CA0-6297-4191-9B5A-84515B42AC06 Может ли философ увлекаться риторикой: Письмо Синесия Киренского к Гипатии о риторике и философии (Ep. 154)] // Универсум Платоновской мысли: Платон и риторика: Тез. докл. XXVIII науч. конф. … — СПб.: Весь, 2020. — С. 21—22. * ''Мирошниченко Е. И.'' Синесий Киренский и его социальные связи // Визант. временник. — Т. 102: 2018. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2019. — С. 30—45. — Гипатия: С. 32, 34, 36—37, 42. * ''Наварро Х.'' Гипатия Александрийская // Наварро Х. Женщины-математики: От Гипатии до Эмми Нётер. — М.: Де Агостини, 2014. — С. 9—17. — (Мир математики; Т. 37). * ''Остроумов Α. Α.'' Синезий Птолемаидский. — М., 1879. — Ипатия: С. 38—42. * ''Пржигодзская О. В.'' [http://rcs-almanac.ru/wp-content/uploads/2017/09/2013_PrzhigodzkajaOV.pdf Синезий, епископ Птолемаидский: Очерк жизни и творчества] // Религия. Церковь. Общество: Исслед. и публ. по теологии и религии. — СПб., 2013. — Вып. 2. — С. 138—146. — Ипатия: С. 140—141, 143. * ''Руднева М. А.'' [http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/32473/1/Rudneva_Aleksandriya_17.pdf Александрия в ранневизантийский период: Выпуск. квалиф. работа. … История.] — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия (Ипатия): С. 18, 24, 42, 70, 73, 84, 85, 93—94, 98. * ''Соловьёв В. С.'' Гипатия // Философский словарь / Владимира Соловьёва; Сост. Г. В. Беляев. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. * ''[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]'' [http://enc.biblioclub.ru/Termin/1762998_GIPATIYA Гипатия]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Философский словарь / Владимира Соловьёва. — М.: Директ-медиа, 2012. * ''Суслов Ф. А.'' Ещё раз о гипотезе профессора П. Ф. Преображенского о тождественности образов Гипатии и Екатерины Александрийской // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/30d/0.%20KONDAKOVSKIE_2019_itog.pdf Кондаковские чтения — VI: Античность — Византия — Древ. Русь: Материалы VI междунар. науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2019. —С. 136—141. * ''Суслов Ф. А.'' [http://via-in-tempore-journal.ru/index.php/journal/article/view/133/123 Изучение личности Гипатии в зарубежной историографии] // Via in tempore: История. Политология. — 2021. — Т. 48, № 2. — С. 299—317. * ''Суслов Ф. А.'' Образ Гипатии Александрийской в современной зарубежной историографии // [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36837232&selid=36837461 Личность, общество, власть: Прошлое и современность: Материалы Двенадцат. рег. науч. конф., (г. Воронеж, 2 февр. 2018 г.)] — Воронеж: Изд. дом ВГУ, 2018. — С. 304—307. * [[Троицкий, Сергей Викторович|''Т[роицкий] С. [В.]'']] Ипатия / С. Т[…] // Православная богословская энциклопедия… — Т. V: Дон. епархия — Ифика. — СПб.: Странник, 1904. — Стб. 998—999. * ''Уоттс Э.'' Гипатия и языческая философская культура в Александрии рубежа IV—V вв. / Пер. с англ. А. М. Болговой // [http://if.bsu.edu.ru/upload/iblock/d1f/Klassicheskaya_16.pdf Классическая и византийская традиция '2016: Сб. материалов X науч. конф.] — Белгород: БелГУ, 2016. — С. 206—226. * ''Ушаков И.'' Ипатия Александрийская // Ушаков И. Прекрасные учёные прекрасного пола. — San Diego, 2011. — С. 13—22. — (Истории о науч. озарениях; Кн. 7). * ''Фили К.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPAT.HTM Гипатия: Жертва конфликта между старым и новым миром] / Кристина Фили; Пер. с англ. Е. А. Зайцева // Вопр. истории естествознания и техники. — 2002. — Т. 23, № 2. — С. 221—250. * ''Хорьков М. Л.'' Гипатия // Новая философская энциклопедия: В 4 т. — Т. 1: А — Д. — М.: Мысль, 2010. — С. 527. * ''[[Цветаев, Иван Владимирович|Цветаев И. В.]]'' Из жизни высших школ Римской империи / И. Цветаев // [https://runivers.ru/upload/iblock/a83/Voprosy%20filosofii%20i%20psixologii.%20Kniga%2063%20k1902ulrubm258si.pdf Вопр. философии и психологии. — М., 1902. — Кн. III (63).]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Ипатия: С. 1129—1131. * ''Чуева Ю. Ю.'' Знатные женщины ранней Византии в контексте вертикальной социальной мобильности: Дис. … к. ист. н. — Белгород: БелГУ, 2017. — Гипатия: С. 163—176. * ''[[Шичалин, Юрий Анатольевич|Шичалин Ю. А.]]'' Гипатия // Античная философия: Энцикл. словарь. — М.: Прогресс-традиция, 2008. — С. 271—272. * ''Штайн О. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25692366 Женщина в истории философии и философия в истории женщины] // Вестн. / Рус. христ. гуманит акад. — 2015. — Т. 16, № 2. — С. 251—264. — Гипатия: С. 252—254 и др. * ''[[Штекли, Альфред Энгельбертович|Штекли А.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/HYPATIA.HTM Гипатия, дочь Теона] // Прометей: Историко-биогр. альм. — М.: Мол. гвардия, 1971. — Т. 8. — С. 296—309. * ''Щербак В.'' Втоптанный алмаз Александрии // Щербак В. 37 трагедий науки: Биогр. учёных. — Издат. решения, 2016. — С. 7—11. * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * ''Cameron A.'' Isisdore of Miletus and Hypatia: On the editing of mathematical texts // Greek, Roman and Byzantine Studies. — 1990. — 31. — Р. 103—127. * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * ''O’Connor J. J., Robertson E. F.'' [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html Hypatia of Alexandria]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325055843/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hypatia.html |date=2008-03-25 }}{{ref|en}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr / Michael A.B. Deakin''.'' — Amherst (NY): Prometheus books, 2007. * ''Deakin M. A. B.'' Hypatia and Her Mathematics / Michael A.B. Deakin // The American Mathematical Monthly. — 101.3 (March 1994). — 234—243. JStor. Web. 4 February 2007. * ''Donovan S.'' Hypatia: Mathematician, Inventor, and Philosopher / Sandy Donovan. — Mankato (MN): Compass Point books, 2008. * ''Dzielska M.'' Hypatia of Alexandria. — Cambridge Mass.: Harvard Univ. Press, 1995. — 171 р. * ''Hoche R.'' Hypatia, die Tochter Theons / Richard Носhe // Philologus: Zeitschrift für das Klassische Alterthum. — Göttingen, 1860. — Jahr. 15. — S. 435—474. * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=[https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 753–804] |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * ''Kramer C''. Holy Murder: The Death of Hypatia of Alexandria / Charlotte Kramer''.'' — Concord (MA): Infinity Publishing, 2006. * ''Medicci J. M., de.'' The Beloved and the Damned: Hypatia and Cyril from late Antiquity through Modernity / Jaclyn Michele de Medicci. — M. A. Thesis. University of Wisconsin—Eau Claire, 2007. * ''Minardi C.'' Re-membering ancient women: Hypatia of Alexandria and her communities. — Atlanta: University of Georgia, 2011. — 234 p. * ''Nietupski N''. Hypatia of Alexandria: Mathematician, Astronomer, and Philosopher / Nancy Nietupski // Alexandria 2: The Journal of the Western Cosmological Traditions. — Grand Rapids (Michigan): Phanes press, 1993. * ''Penella R.'' When was Hypatia Born? // Historia. — 1984. — 33. — P. 126—128. * ''Rist J. M.'' Hypatia // Phoenix''.'' — 1965 . — 19.3. — P. 214—225. * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * ''Watts E. J.'' Hypatia. The Life and Legend of an Ancient Philosopher. — New York: Oxford University Press (USA), 2017. — XII, 205 p. — (Women in Antiquity). ;Нәфис әҙәбиәт * ''[[Зейдан, Юсуф|Зейдан Ю.]]'' Азазель: Роман / Юсуф Зейдан; Пер. с араб. и коммент. П. Гулькина. — М.: Астрель, 2013. — 447 с. * ''[[Гельман, Лев Григорьевич|Жданов (Гельман) Л. Г.]]'' Ипатия: Драматич. поэма // [Жданов (Гельман) Л. Г.] Стихотворения / Л. Г. ***. — М.: П. К. Прянишников, 1896. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Исторические поэмы: I. Гипатия: [Ист. трагедия в 4 д. с прологом]. II. Мирра: [Драм. карт. древней Индии в 4 д.] / Лев Жданов. — 2-е изд. — СПб.: Тип. СПб. т-ва печ. изд. дела «Труд», 1914. — 218 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: (Житие «святых отцов» Феофила и Кирилла Александрийского): Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. / Лев Жданов. — М.: Безбожник, 1929. — 243 с. * ''Жданов (Гельман) Л. Г.'' Крушение богов: Ист. роман-хроника из перв. веков христ-ва, (389—415 гг.). В 2 ч. // Жданов Л. Г. Собрание сочинений: В 6 т. — Т. 4: Последн. фаворит… В сетях интриги… Крушен. богов… — М.: Терра, 1994. — С. 505—734. * ''[[Кингсли, Чарльз|Кингсли Ч.]]'' Ипатия, или Новые враги под старой личиной: Роман / Чарльс Кингслей; Пер. с англ. Н. Белозерской. — СПб.: А. С. Суворин, 1893. — Т. 1. — [2], 303 с.; Т. 2. — [2], 275 с. — (Нов. б-ка Суворина). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белодерской; Предисл. П. Ф. Преображенского. — М.: Изд., тип. и цинк. Жургазобъединения, 1936. — 352 с. — (Ист. романы; Вып. 3). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. — С. 227—509. * ''Кингсли Ч.'' Ипатия: [Роман] / Чарлз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Мир книги, 2009. — 287 с. — (Жен. лики. Символы веков). * ''Кингсли Ч.'' Ипатия — душа Александрии: [Роман] / Чарльз Кингсли; Пер. с англ. Н. Белозерской. — М.: Вече, 2012. — 413 с. — (Серия ист. романов). * ''Кингсли Ч.,'' ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Романы] / Вступ. ст. [[Преображенский, Пётр Фёдорович|П. Ф. Преображенского]]. — Харьков: Паритет, 1994. — 512 с. * ''[[Конопницкая, Мария|Конопницкая М. Ю.]]'' [http://az.lib.ru/k/konopnickaja_m/text_1879_gipatiya.shtml Гипатия: (Из прошлого): Драматич. сцены], 1879 г. / Мария Конопницкая; Пер. с польск. Д. В. Кириевского // Живопис. обозрение. — 1883. — Т. 1, № 10. — С. 1—3; № 12. — С. 4, 6; № 14. — С. 1—2. * ''[[Маутнер, Фриц|Маутнер Ф.]]'' Гипатия: Ист. роман / Фриц Маутнер; Пер. с нем. А. М. — СПб.: Типогр. И. Н. Скороходова, 1893. — 284 с. — (В журн.: Мир Божий. 1923. № 1-6) * ''Маутнер Ф.'' Гипатия: [Роман] / Фриц Маутнер; Пер. А. В. Уитенговен. — М.: Госиздат, 1924. — 301 с. — (Совр. иностр. лит.). * ''Маутнер Ф.'' Ипатия: [Роман] // Маутнер Ф., Кингсли Ч. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Леконт де Лиль, Шарль Мари Рене|Леконт де Лиль Ш.]]'' Гипатия: [Из кн. «Антич. стихотворения», 1862] // Леконт де Лиль Ш. Из четырёх книг: Стихи / Пер. с фр. И. Поступальского. — М.: Гослитиздат, 1960. — С. 32 и сл. * ''Леконт де Лиль Ш.'' Гипатия // Леконт де Лиль Ш. Античные, Варварские, Трагические и Последние стихотворения: В 4 т. — Т. 1: Антич. стихотворения. — М.: Водолей, 2016. * ''Торопова О. А.'' Гипатия, дочь Теона: Трагедия в пяти действиях / Авт. на обл. О. Сотис. — Можайск: Можайск. полиграф. комбинат, 2011. — 153 с. * ''Ушакова Т. А.'' [https://proza.ru/2011/01/14/1090 Под звёздами Александрии]: [Полисфен и Гипатия: Повесть]. — Киев: Содружество «Сердце», 1990. — 40 с. ;Әҙәбиәт ғилеме * ''Благовестный А. Ю.'' [https://www.isuct.ru/e-publ/vgf/sites/ru.e-publ.vgf/files/2008/vgf-2008-03-239.pdf Чарльз Кингсли и его роман «Ипатия»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестн. / Гуманит. фак. Ивановск. гос. химико-технол. ун-та. — 2008. — № 3. — С. 239—243. * ''[[Болгов, Николай Николаевич|Болгов Н. Н.]]'' Художественная литература по истории древнего мира: Учеб. пособие. — Белгород: БелГУ, 2018. — Гипатия: С. 333—335, 349, 420—422, 451, 473, 480. * ''Казначеева А. А.'' [http://if.bsu.edu.ru/if/resources/bookclub/index.php?FID=33&PAGE_NAME=read&TID=273&TITLE_SEO=273 <nowiki>Чарльз Кингсли. «Ипатия»: [Историко-литературовед. отклик]</nowiki>] // Классическая и византийская традиция '2012: Материалы VI междунар. науч. конф. — Белгород: БелГУ, 2012. — С. 247—249. * ''Преображенский П. Ф.'' Вступление // Кингсли Ч., Маутнер Ф. Ипатия. — Харьков: Паритет, 1994. * ''[[Преображенский, Пётр Фёдорович|Преображенский П. Ф.]]'' «Ипатия» Ч. Кингсли: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных идей и образов. — М.: Наука, 1965. — С. 147—161. * ''Преображенский П. Ф.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/preobrazhenskiy/10.htm «Ипатия» Ч. Кингсли]: [Литературовед. очерк] // Преображенский П. Ф. В мире античных образов. — 2-е. изд. — М.: Едиториал УРСС, 2004. — С. 137—150. * ''[[Сомова, Елена Викторовна|Сомова Е. В.]]'' Античный мир в английском историческом романе XIX века. — М.: Гос. ин-т рус. языка, 2008. — 199 с. * ''Сомова Е. В.'' Изображение уходящей античности в романе Ч. Кингсли «Ипатия» // Всемирная литература в контексте культуры: Сб. ст. и материалов XV Пуришев. чт. — М.: Изд-во МПГУ, 2003. — С. 261—263. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=11621049 Оксфордское движение и исторический роман середины XIX века] // Знание. Понимание. Умение. — 2008. — № 2. — С. 166—170. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=26346249 Роман Ч. Кингсли «Ипатия» и религиозные искания в английской литературе 60-х годов XIX века] // Вестн. Нижегор. ун-та. Сер.: Филология. — 2006. — № 1 (7). — С. 110—115. * ''Сомова Е. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=36815196 Философия истории в романе Ч. Кингсли «Ипатия»] // Вестн. / Моск. гос. лингв. ун-та. Гуманит. науки. — 2018. — № 7 (798). — С. 72—88. * ''Стаднюк Е. В.'' Исторический роман Ч. Кингсли «Ипатия» // К проблемам романтизма и реализма в зарубежной литературе конца XIX начала XX вв. — М.: Наука, 1975. — С. 36—51. * ''Тикаев Г. Г., Гибали эль-, Мухаммед Наср Эд-Дин.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=18259560 Одноименные произведения российского и египетского писателей под названием «Азазель»] // Вестн. / Рос. ун-та дружбы народов. Сер.: Литературоведение, журналистика. — 2012. — № 4. — С. 75—83. ;Кино белеме * ''Зайцева И. В.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=39243526 Образ Гипатии Александрийской в фильме Алехандро Аменабара «Агора»] // История. Историки. Источники: Электрон. науч. журн. — Тула, 2019. — № 3. — С. 45—51. * ''Захаров Г.'' Правда и ложь «Агоры» // Фома: Правосл. журн. — 2010. — № 4 (84). — С. 84—87. * ''Корецкая М. А.'' О смертельной любви к Платону и эллипсам: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора» // Любовь и прочие маргиналии: Интерпр. культур. кодов: [Сб. тр. конф.]. — Саратов: ЛИСКА, 2015. — С. 79—103. * ''Корецкая М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27124937 Цена парресии: История Гипатии Александрийской и фильм А. Аменабара «Агора»] // Вестн. / Самар. гуманит. акад. Сер. Философия. Филология. — 2016. — № 1 (19). — С. 14—43. * ''Ставцева О. И.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=42566025 <nowiki>Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: [Анализ фильма А. Аменабара «Агора», 2009 г.]</nowiki>] // Вестн. / Ленингр. гос. ун-та им. А. С. Пушкина. — 2020. — № 1. — С. 117—125. * ''Ставцева О. И.'' [https://elibrary.ru/item.asp?id=75208074 3.1. Образ Гипатии Александрийской в современном кинематографе: (На примере фильма А. Аменабара «Агора», 2009)] // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97—107. * // От экзистенции к постчеловеку: Метаморфозы понимания человека в европ. философии XІX — XXІ вв. — СПб., 2024. — С. 97 — 107. * ''Фролов Э. Д.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2012/01.pdf Вместо предисловия: Античность и кинематограф: (К пробл. отражения античности в совр. игров. культуре)]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Мнемон: Исслед. и публ. по истории антич. мира. — СПб., 2012. — № 11. — С. 7—14. — Гипатия: С. 12—13. * ''Чунина А. А.'' Конфликт мировоззренческих систем: (На примере фильма А. Аменабара «Агора») // Европейский научный форум студентов и учащихся: Сб. ст. Междунар. науч.-исслед. конф. — Петрозаводск: Нов. наука, 2019. — С. 8—14. ; Башҡа сит ил сығанаҡтары: {{refbegin|30em}} * {{citation|last=Archer|first=William|authorlink=William Archer (critic)|title=The Theatrical World For 1893–1897|url=https://books.google.com/books?id=WtGengEACAAJ|date= 2013|publisher=HardPress|isbn=978-1-314-50827-7}} * {{citation|last=Banev|first=Krastu|date=2015|title=Theophilus of Alexandria and the First Origenist Controversy: Rhetoric and Power|url=https://books.google.com/books?id=rCF5BgAAQBAJ&pg=PA100|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-872754-5}} * {{citation|last=Belenkiy|first=Ari|date=2010-04-01|title=An astronomical murder?|journal=Astronomy & Geophysics|volume=51|issue=2|pages=2.9–2.13|doi=10.1111/j.1468-4004.2010.51209.x|bibcode=2010A&G....51b...9B|doi-access=free}} * {{citation|last=Booth|first=Charlotte|author-link=Charlotte Booth|date=2017|title=Hypatia: Mathematician, Philosopher, Myth|url=https://books.google.com/books?id=RVvdDgAAQBAJ&pg=PT57|location=London|publisher=Fonthill Media|isbn=978-1-78155-546-0}} * {{citation|last=Bradley|first=Michael John|date=2006|title=The Birth of Mathematics: Ancient Times to 1300|url=https://books.google.com/books?id=EIdtVPeD7GcC|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5423-7}} * {{citation|last=Bregman|first=Jay|date=1982|title=Synesius of Cyrene: Philosopher-Bishop|url=https://books.google.com/books?id=V_515iG8i14C&pg=PA39|series=The Transformation of the Classical Heritage|editor-last=Brown|editor-first=Peter|location=Berkeley|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-04192-9}} * {{citation|last1=Cameron|first1=Alan|last2=Long|first2=Jacqueline|last3=Sherry|first3=Lee|author1-link=Alan Cameron (classical scholar)|date=1993|title=Barbarians and Politics at the Court of Arcadius|url=https://books.google.com/books?id=T6t44B0-a98C&pg=PA59|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06550-5}} * {{citation|last=Cameron|first=Alan|date=2016|chapter=Hypatia: Life, Death, and Works|title=Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H7ZwCgAAQBAJ&pg=PA194|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-026894-7}} * {{citation|last=Cohen|first=Martin|date=2008|title=Philosophical Tales: Being an Alternative History Revealing the Characters, the Plots, and the Hidden Scenes that Make Up the True Story of Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=kwj31dqNssAC&pg=PA47|location=New York City and London|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405140379}} * {{citation|last1=Curta|first1=Florin|last2=Holt|first2=Andrew|date=2017|title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History|volume=1: Prehistory to AD 600|url=https://books.google.com/books?id=dgF9DQAAQBAJ&pg=PA283|location=Santa Barbara, CA|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-4598-7}} * {{citation|last=Castner|first=Catherine J.|date=2010|article=Hypatia|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome|volume=1: Academy-Bible|editor1-last=Gagarin|editor1-first=Michael|editor2-last=Fantham|editor2-first=Elaine|url=https://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538839-8|pages=49–51}} * {{citation|last=Deakin|first=M. A. B.|authorlink=Michael A. B. Deakin|date=1992|department=History of Mathematics Section|title=Hypatia of Alexandria|url=http://www.qedcat.com/function/16.1short.pdf|pages=17–22|journal=Function|volume=16|issue=1}} * {{citation | last = Deakin | first = Michael A. B. | doi = 10.2307/2975600 | issue = 3 | journal = [[American Mathematical Monthly]] | mr = 1264003 | pages = 234–243 | title = Hypatia and her mathematics | volume = 101 | year = 1994| jstor = 2975600 }} * {{citation|last=Deakin|first=Michael A. B.|date=2007|title=Hypatia of Alexandria: Mathematician and Martyr|url=https://books.google.com/books?id=P6X1DJ7UIb4C&pg=PA135|location=Amherst, NY|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1-59102-520-7}} * {{citation|last=Deakin|first=Michael|date=2012|title=Hypatia|website=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Hypatia}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|title=Hypatia of Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=UCkgLBCh2m0C|year=1996|location=Cambridge, MA|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-43776-0}} * {{citation|last=Dzielska|first=Maria|authorlink=Maria Dzielska|editor1-last=el-Abbadi|editor1-first=Mostafa|editor2-last=Fathallah|editor2-first=Omnia Mounir|date=2008|title=What Happened to the Ancient Library of Alexandria?|contribution-url=https://books.google.com/books?id=hNtcejI_IGkC&pg=PA129|location=Leiden, The Netherlands|publisher=Brill|isbn=978-9004165458|contribution=Learned women in the Alexandrian scholarship and society of late Hellenism|pages=129–148}} * {{citation|last=Edwards|first=Catharine|title=Roman Presences: Receptions of Rome in European Culture, 1789-1945|url=https://books.google.com/books?id=v8iW8C7eE3YC|year=1999|location=Cambridge, England|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59197-3}} * {{citation|last=Emmer|first=Michele|date=2012|title=Imagine Math: Between Culture and Mathematics|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-8847024274}} * {{citation|last=Engels|first=David|date=2009|contribution=Zwischen Philosophie und Religion: Weibliche Intellektuelle in Spätantike und Islam|url=http://www.uni-kassel.de/upress/online/frei/978-3-89958-449-3.volltext.frei.pdf|editor-first=Dominik|editor-last=Groß|title=Gender schafft Wissen, Wissenschaft Gender? Geschlechtsspezifische Unterscheidungen Rollenzuschreibungen im Wandel der Zeit|publisher=Kassel University Press|pages=97–124|isbn=978-3-89958-449-3}} * {{citation|last=Haas|first=Christopher|date=1997|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=cVHKPW5MRaQC|location=Baltimore, MS and London|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5377-7}} * {{citation | last = Hoche | first = Richard | authorlink = Richard Hoche | date = 1860-01 | doi = 10.1524/phil.1860.15.13.435 | issue = 1–3 | journal = Philologus | lang = German | pages = 435–474 | title = XV. Hypatia, die tochter Theons | volume = 15| url = https://zenodo.org/record/1448938 }} * {{citation |last=Knorr |first=Wilbur |authorlink=Wilbur Knorr |title=Studies in Ancient and Medieval Geometry |location=Boston |publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-8176-3387-5 |chapter=III.11: On Hypatia of Alexandria |pages=753–804 |doi=10.1007/978-1-4612-3690-0_27 |year=1989 |chapter-url=https://archive.org/details/textualstudiesin0000knor/page/753 }} * {{citation|last=Macqueen-Pope|first=Walter|title=Haymarket: theatre of perfection|url=https://books.google.com/books?id=KD5aAAAAMAAJ|year=1948|publisher=Allen}} * {{citation|last=Mark|first=Joshua J.|date=2014-02-17|title=Historical Accuracy in the Film ''Agora''|url=https://www.ancient.eu/article/656/historical-accuracy-in-the-film-agora/|website=Ancient History Encyclopedia|publisher=ancient.eu}} * {{citation|last=Novak|first=Ralph Martin, Jr.|title=Christianity and the Roman Empire: Background Texts|date=2010|publisher=Bloomsbury Publishing|location=Harrisburg, PA|isbn=978-1-56338-347-2|pages=239–240|url=https://books.google.com/books?id=LuhZyh1_j6oC&pg=PA240}} * {{citation|last=Oakes|first=Elizabeth H.|date=2007|article=Hypatia|title=Encyclopedia of World Scientists|location=New York City|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438118826|page=364}} * {{citation|last1=Pasachoff|first1=Naomi|last2=Pasachoff|first2=Jay M.|article=Hypatia|editor1-last=Trimble|editor1-first=Virginia|editor2-last=Williams|editor2-first=Thomas R.|editor3-last=Bracher|editor3-first=Katherine|editor4-last=Jarrell|editor4-first=Richard|editor5-last=Marché|editor5-first=Jordan D.|editor6-last=Ragep|editor6-first=F. Jamil|date=2007|title=Biographical Encyclopedia of Astronomers|url=https://books.google.com/books?id=t-BF1CHkc50C|location=New York City|publisher=Springer|isbn=978-0387304007}} * {{citation | last = Penella | first = Robert J. | issue = 1 | journal = [[Historia (classical antiquity history journal)|Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte]] | jstor = 4435877 | pages = 126–128 | title = When was Hypatia born? | volume = 33 | year = 1984}} * {{citation|last=Riedweg|first=Christoph|date=2005|orig-year=2002|title=Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence|url=https://books.google.com/books?id=A8ixyQJA7_MC|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-7452-1}} * {{citation|last=Rosser|first=Sue Vilhauser|date=2008|title=Women, Science, and Myth: Gender Beliefs from Antiquity to the Present|url=https://books.google.com/books?id=OB4OgT8OH7sC|location=Santa Barbara, California|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1598840957}} * {{citation|last=Theodore|first=Jonathan|date=2016|title=The Modern Cultural Myth of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=https://books.google.com/books?id=3QPWDAAAQBAJ&pg=PA183|location=Manchester, England|publisher=Palgrave, Macmillan|isbn=978-1-137-56997-4}} * {{citation|last=Waithe|first=Mary Ellen|date=1987|title=Ancient Women Philosophers: 600 B.C.–500 A. D|url=https://books.google.com/books?id=x7ngECDpxmMC&pg=PA173|volume=1|location=Dordrecht, The Netherlands|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-247-3368-2}} * {{citation|last=Walsh|first=Christine|title=The Cult of St Katherine of Alexandria in Early Medieval Europe|url=https://books.google.com/books?id=ojrjh0aJKVsC&pg=PA10|date=2007|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5861-0}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|authorlink=Edward J. Watts|date=2008|orig-year=2006|title=City and School in Late Antique Athens and Alexandria|url=https://books.google.com/books?id=MKolDQAAQBAJ|location=Berkeley and Los Angeles|publisher=University of California Press|isbn=978-0520258167}} * {{citation|last=Watts|first=Edward J.|date=2017|title=Hypatia: The Life and Legend of an Ancient Philosopher|url=https://books.google.com/books?id=0KL_DQAAQBAJ&pg=PA119|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190659141}} * {{citation|last=Wessel|first=Susan|date=2004|title=Cyril of Alexandria and the Nestorian Controversy: The Making of a Saint and of a Heretic|url=https://books.google.com/books?id=YcgSDAAAQBAJ|series=Oxford Early Christian Studies|location=Oxford, England|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-926846-7}} * {{citation |last=Whitfield |first=Bryan J. |title=The Beauty of Reasoning: A Reexamination of Hypatia and Alexandria |journal=[[The Mathematics Educator]] |volume=6 |issue=1 |pages=14–21 |date=Summer 1995 |url=http://math.coe.uga.edu/tme/issues/v06n1/4whitfield.pdf |access-date=2010-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902110939/http://math.coe.uga.edu/tme/Issues/v06n1/4whitfield.pdf |archive-date=2006-09-02 |url-status=dead |year=1995}} * {{citation|last1=Benedetto|first1=Canio|last2=Isola|first2=Stefano|last3=Russo|first3=Lucio|journal=[[Mathematics and Mechanics of Complex Systems]] |volume=5 |issue=1 |pages=19–40 |date=2017-01-31|title=Dating Hypatia's birth: a probabilistic model|location=Berkeley, CA|publisher=Mathematical Sciences Publishers|doi=10.2140/memocs.2017.5.19|doi-access=free}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Туғандаш проекттар}} * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ Hypatia of Alexandria, internet-resources; на англ. яз.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120805091531/http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/ |date=2012-08-05 }} * [https://faithljustice.wordpress.com/2010/06/01/agora-hypatia-part-i/ ''Agora'': the «Reel» vs. the «Real» Hypatia] * [https://abelcovarrubias.wordpress.com/2009/08/10/hypatia-the-flower-of-learning-in-ancient-alexandria/ Hypatia, the flower of learning in Ancient Alexandria] ;Гипатия һәм астролябия (дәлилдәр) * [http://www.polyamory.org/~howard/Hypatia/primary-sources.html The Letters of Synesius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221637/http://www.polyamory.org/%7Ehoward/Hypatia/primary-sources.html |date=2008-05-15 }} * [http://ws320.wordpress.com/culture-site/did-hypatia-invent-the-astrolabe/ Did Hypatia invent the Astrolabe?] * [http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html Synesius, ''Catastasis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214160559/http://www.livius.org/su-sz/synesius/synesius_astrolabe_1.html |date=2010-02-14 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Неоплатоники}} {{Александрийская школа}} [[Категория:V быуат астрономдары]] [[Категория:Боронғо Греция астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Боронғо грек философтары]] [[Категория:Боронғо Греция ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ астрономдар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ математиктар]] [[Категория:Ҡатын-ҡыҙ философтар]] [[Категория:V быуат математиктары]] [[Категория:Боронғо Греция математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Неоплатониктар]] [[Категория:Һуңғы антик мәжүсиҙәре]] [[Категория:V быуат философтары]] [[Категория:Мысыр философтары]] [[Категория:Алфавит буйынса философтар]] [[Категория:Тиреһен һыҙырып үлтерелгәндәр]] [[Категория:Үлтерелгән ғалимдар]] e0efjxq5qkmi42tm5mn7c6ke08vez4m Мэри Катранзу 0 200620 1296756 1296642 2026-05-13T15:01:53Z Юлдашева Луиза 18980 1296756 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мэри Катранзу''' ({{Lang|el|Μαίρη Κατράντζου}}, [[29 ғинуар]] [[1983 йыл]], Афина) — грек модельеры, Лондонда йәшәй һәм эшләй. == Биографияһы == Мэри Катранзу Грецияла [[Афина]]ла интерьер дизайнеры һәм туҡыма инженеры ғаиләһендә тыуған. [[2003 йыл]]да Катранзу Род-Айленд дизайн мәктәбендә архитектураны өйрәнеү өсөн [[АҠШ]]-ҡа күсә, әммә һуңыраҡ Үҙәк Изге Мартин сәнғәт һәм дизайн колледжына күсә, унда [[2005 йыл]]да бакалавр һәм [[2008 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. === Карьераһы === [[Файл:Katrantzou_dress.jpg|мини|Анна Делло Руссо Мэри Катранзуның күлдәгендә.]] [[Файл:Digitalis_evening_dress_by_Mary_Katrantzou_(51441).jpg|мини|Метрополитен сәнғәт музейының [[:ru:Sleeping Beauties: Reawakening Fashion|Sleeping Beauties: Reawakening Fashion]] күргәҙмәһендә «Digitalis» күлдәге.]] Уҡыу ваҡытында ул үҙенең бер нисә принтын Билл Блассҡа һатырға өлгөрә. 2005 йылда бакалавриатты тамамлағандан һуң, Катранзу үҙенең иғтибарын интерьер дизайнынан кейем дизайнына күсерә. 2006 йылда [[Кокосалаки, София|София Кокосалаки]] менән хеҙмәттәшлек итеп, ул текстиль дизайны йүнәлеше буйынса Үҙәк Изге Мартиндың магистратураһына уҡырға инеү өсөн портфолио төҙөй. 2008 йылдың февралендә Катранзу Лондон мода аҙналығында колледждың магистратура күрһәтеү шоуын аса. Уның коллекцияһы [[:ru:Harrods|Harrods]] һәм [[:ru:L’Oréal|L’Oréal]] Professional Award премияларына тәҡдим ителә. 2008 йылда Катранзуның сығарылыш күрһәтеүе уның үҙенсәлекле стилен билдәләй. Уның темаһы джерси күлдәктәрендә гипертрофир биҙәктәр төшөрөлгән ''(trompe l’oeil)'' имитация-принттар була. Был әйберҙәр ысынбарлыҡта бик ауыр булырҙай муйынсаҡтарҙың иллюзияһын тыуҙыра. Шулай уҡ ағастан һәм металдан биҙәүестәр эшләй, улар принттарҙың аныҡ күсермәләре була. Катранзуҙың беренсе Прет-а-порт коллекцияһы 2008 йылда Лондондың көҙгө-ҡышҡы мода аҙналығында тәҡдим ителә<ref>«Fashion Case Study: Mary Katrantzou» {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509015142/http://www.thecreativeindustries.co.uk/industries/fashion/fashion-case-studies/fashion-case-mary-katrantzou|date=2019-05-09}} Retrieved 24 July 2015</ref>. Британия Мода советы алты миҙгел буйы (2009 йылдың яҙы/йәйе — 2011 йылдың көҙө/ҡышы) NEWGEN программаһы аша уның бағымсыһы була. 2009 йылдың февралендә Лондон мода аҙналығында Катранзуның тәүге тулы әҙер көҙгө/ҡыш кейем коллекцияһының дебюты була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.com/fashion-shows/fall-2009-ready-to-wear/mary-katrantzou|title=Mary Katrantzou Fall 2009 Ready-to-Wear Fashion Show|work=Vogue|accessdate=2018-09-03|language=en}}</ref>. Моделдәрҙең аҙ булыуына ҡарамаҫтан (ни бары туғыҙ күлдәк), шул иҫәптән Browns, Joyce һәм Colette менән ул 15 сауҙа итеүсене йәлеп итә. Дизайнер киләһе миҙгелдә, 2009 йылдың көҙөндә, тулы шоу статусына өлгәшә . Уның коллекциялары 47 илдең 200-ҙән ашыу магазинында, шул иҫәптән [[:ru:Selfridges|Selfridges]], [[:ru:Harvey Nichols|Harvey Nichols]], [[:ru:Barneys New York|Barneys New York]], [[:ru:Neiman Marcus|Neiman Marcus]], Colette, [[:ru:10 Corso Como|10 Corso Como]], Joyce, [[:ru:Luisa via roma|Luisa via roma]], [[:ru:Mytheresa|Mytheresa]], [[:ru:Hiphunters|Hiphunters]], [[:ru:Stylebop|Stylebop]], Opening Ceremony һәм [[:ru:YOOX Net-a-Porter Group|Net-a-Porter]] магазиндарында һатыла. Лондон көҙ/ҡыш 2010 мода аҙналығына башланған [[Topshop]] менән хеҙмәттәшлек, 2011 йылдың февралендә магазиндарында күренә һәм һатыуҙың тәүге көндәрендә үк һатылып бөтә<ref name=":2">{{Cite news|url=http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/|title=Scorecard {{!}} Mary Katrantzou Wins!|last=Cohn|first=Alison S.|work=T Magazine|date=2011-02-24|accessdate=2011-09-23|language=en-US|archivedate=2011-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111203192227/http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2011/02/23/scorecard-mary-katrantzou-wins-2/}}</ref> Катранзуның эштәре Vogue, Dazed &amp;amp; Confused һәм Grazia кеүек баҫмаларҙа баҫылып сыға. Ул [[Città dell'arte Fashion: Bio Ethical Sustainable Trend|«Città dell’arte» мода]] проекты дизайнерҙарының береһе булып һанала. 2012 йылдың февралендә ул [[Longchamp (компания)|Longchamp]] менән берлектә сумкаларҙың капсула коллекцияһын сығара<ref>Style.com — Shop Luxury Fashion Online. ''www.style.com''. Дата обращения: 23 сентября 2011.</ref>. Япон Vogue журналы үҙенең май номерында коллекцияны пропагандалау өсөн Картанзу принттары менән карталар өсөн пластик чехол индерә. Был коллаборацияла төрлө формалағы һәм үлсәмдәге сумкаларҙа өс принт файҙаланыла. 2014 йылдың апрелендә Катранзу Adidas менән оҙайлы хеҙмәттәшлек тураһында иғлан итә, был кейем һәм аяҡ кейеме етештереүҙе үҙ эсенә ала<ref>Idoleyes.com. Idoleyes.com. Дата обращения: 2 июня 2017. </ref>. 2017 йылдың октябрендә Катранзу бизнесының миноритар акциялар пакетын Yu Capital компанияһына (Гонконгта урынлашҡан Yu Holdings инвестиция тармағы) һата. Килешәү шарттары асыҡланмаған, әммә ул Yu Holdings нигеҙ һалыусы Венди Юның «Ҡытай баҙарына көнбайыш брендтарын индереү өсөн» планының бер өлөшө булыуы билдәләнә<ref>''Chitrakorn, Kati (22 января 2018).'' Mary Katrantzou Raises Investment to Boost Business in China''. Business of Fashion.'' Архивировано ''20 сентября 2019. Дата обращения: 23 марта 2026.''</ref> . 2018 йылда Катранзу сентябрҙә Лондонда үткән мода аҙналығында иҫтәлекле коллекция тәҡдим итеп, үҙенең брендының 10 йыллығын билдәләй. Мода күрһәтеү Лондондағы The Roundhouse концерт залында үтә; коллекцияла дизайнер көндәлек әйберҙәрҙе үҙе дан тотҡан сағыу баҫмалар призмаһы аша күрһәтә<ref>{{Cite news|last=Moss|first=Victoria|date=2018-09-16|title=Mary Katrantzou cements her extraordinary vision with tenth anniversary collection|language=en-GB|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/fashion/london-fashion-week/mary-katrantzou-cements-extraordinary-vision-tenth-anniversary/|accessdate=2021-03-12}}</ref> . 2019 йылдың аҙағында Катранцу Афинаға ҡайта, унда 2020 йылдың яҙ-йәй коллекцияһын тәҡдим итә<ref>{{Cite news|url=https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc|title=Mary Katrantzou shows a Greek Epic at the Temple of Poseidon|date=2019-10-04|first1=Flora Macdonald|accessdate=2026-03-23|archivedate=2022-12-10|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/68444d32-e698-11e9-9743-db5a370481bc}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2019/oct/04/mary-katrantzou-ss20-fashion-show-at-greeces-temple-of-poseidon-in-pictures|title=Mary Katrantzou: SS20 fashion show at Greece's Temple of Poseidon – in pictures|date=2019-10-04|first1=Jo}}</ref> . Шоу Марианна Вардинояннис тарафынан ойошторолған ELPIDA фондына (яман шеш менән ауырыған балалар дуҫтары ассоциацияһы) 30 йыл тулыуға арналған<ref>Mary Katrantzou on Staging Her SS20 Show in the Ancient Greek Temple of Poseidon (5 сентября 2019).</ref> . 2024 йылдың апрелендә Мэри Катранзу тарихта <a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Bulgari" rel="mw:ExtLink" title="Bulgari" class="cx-link" data-linkid="115">Bulgar</a> брендының күн әйберҙәр һәм аксессуарҙар буйынса тәүге ижади директоры булып китә<ref>British designer Mary Katrantzou is Bulgari’s first-ever creative director of leather goods and accessories. ''Rushh'' (2 апреля 2024). Дата обращения: 26 апреля 2024.</ref>. == Наградалары == [[2010 йыл]]да Катранзу эстафетаны Александр Вандан алып, [[:ru:Swiss Textiles Award|Swiss Textiles Award]] текстиль премияһына лайыҡ була<ref>''ALEXANDER, HILARY.'' «Mary Katrantzou wins Swiss Textiles Award 2010». ''The Daily Telegraph, UK.'' (5 ноября 2010). Дата обращения: 23 сентября 2011</ref>. [[2011 йыл]]дың ноябрендә "Йыл асышы: ҡатын-ҡыҙҙар кейеме<ref>{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-2011-winners|title=The BFA Winners|last=Alexander|first=Ella|work=British Vogue|accessdate=2017-05-20|language=en-GB}}</ref> категорияһында British Fashion Award премияһын яулай һәм 2012 йылдың февралендә Elle Style Awards тантанаһында «Йылдың йәш дизайнеры» тип таныла. [[2015 йыл]]да BFC/Vogue Designer Fashion Fund фонды лауреаты була, был 12 ай остазлыҡты һәм 200 000 фунт стерлинг күләмендәге грантты үҙ эсенә ала<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/mary-katrantzou-wins-2015-bfc-784092|title=Mary Katrantzou Wins 2015 BFC/Vogue Fashion Fund|work=The Hollywood Reporter|accessdate=2017-05-20|language=en}}</ref> . 2015 йылда New Establishmen категорияһында British Fashion Awards премияһына лайыҡ була<ref>{{Cite news|url=https://www.vogue.co.uk/article/british-fashion-awards-winners-2015-full-list|title=British Fashion Awards: Winners|last=Milligan|first=Lauren|accessdate=2018-09-03}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Афинала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Дизайнерҙар]] 2ln1gdhbtqx7ulxeg6m4hugd669w1fr Шкоро Мирослав 0 200624 1296757 1296644 2026-05-13T15:02:30Z Юлдашева Луиза 18980 1296757 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Имя=Мирослав Шкоро|Оригинал имени={{lang-hr|Miroslav Škoro}}|Изображение=|Описание изображения=|Дата рождения=29.07.1962|Место рождения={{место рождения|Осиек}}, [[Социалистическая Республика Хорватия]], [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]]|Дата смерти=|Место смерти=|Страна=[[Файл:Flag of SFR Yugoslavia.svg|24px]] [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия|СФРЮ]],<br>[[Файл:Flag of Croatia.svg|24px]] [[Хорватия]]|Профессии=[[певец]], [[музыкант]], [[политик]]|Жанры=[[Поп-музыка|поп]], [[народная музыка]]|Лейблы=Campus, Croatia Records, HIT Records, Menart, Tutico|Награды={{Ряд-л | {{Орден Хорватской звезды с ликом Марка Марулича}} | {{Орден Хорватского трилистника}} | {{Медаль Благодарности Родины}} }}|Сайт=[http://www.skoro.hr www.skoro.hr]}}'''Мирослав Шкоро''' ({{Lang-hr|Miroslav Škoro}} [[1962 йыл|29 июль 1962 йыл]]) — популяр хорват йырсыһы, музыкант һәм [[Сәйәсәт|сәйәсмән]]. == Биографияһы == Мирослав Шкоро [[1962 йыл|1962 йылдың]] [[29 июль|29 июлендә]] Славонияның (көнсығыш [[Хорватия|Хорватияның]]) элекке баш ҡалаһы [[Осиек]]та тыуған. Тәүге гитараһын [[1978 йыл|1978]] [[1983 йыл|йылдың]] ҡышында һатып ала. [[Осиек]] рок-төркөмдәрендә вокалист һәм гитарист булып сығыш яһай ([[1979 йыл|1979—1983]] йй.— Zadnja stanica, [[1983 йыл|1983—1985]] йй.[[1985 йыл|—]] OK Band). [[1985 йыл]]да Шкоро ысынында үҙенең жанрын үҙгәртә: [[1998 йыл|1998 йылға]] тиклем ул үҙе ижад иткән йырҙарҙы традицион хорват ысулы менән башҡара: аккомпанемент өсөн инструменттар сифатында ''тамбурицалар'' (хорватса: tamburitsa) — [[Мандолина|мандолинаға]] оҡшаш ҡыллы ҡоралдар ҡуллана. Барыһы ла [[Осиек|Осиектың]] «Slavonski bećari» (Антун Николич-Туче нигеҙ һалған) ансамбле менән хеҙмәттәшлектән башлана. Шул уҡ ваҡытта Шкоро Осиек Штроссмайер университетының иҡтисад факультетын тамамлай. [[1989 йыл]]да Шкоро [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] күсә, унда «Community College of Allegheny County» уҡыу йортона уҡырға инә. Ул шулай уҡ [[Пенсильвания]]ла тыуған музыкант Джерри Грчевич менән таныша, уның менән бергә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән тәүге альбомын яҙа. Альбом [[1992 йыл]]да [[Хорватия]]ла сыға, был ваҡытҡа Шкоро әйләнеп ҡайта. «Минең тигеҙлеккә теймә» тип тәржемә ителгән шул уҡ исемдәге йыры, авторы кеүек үк, шунда уҡ популярлыҡ яулай. Ә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән һүҙбәйләнеше үҙе, дауам иткән бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы фонында, [[Фразеологик берәмектәр|идиомаға]] әйләнә һәм башҡа күп кенә хорват йырсылары тарафынан ҡулланыла. [[1993 йыл]]да үҙенең «Ravnica» халыҡ инструменттары ансамблен төҙөп, Шкоро «Miroslav Škoro i Ravnica» альбомын яҙа. Уға һуғыш йылдарында тиҙ арала популярлыҡ яулаған тағы бер йыр — «Мата» ({{Lang-ru|Матвей}}) инә. Был йырҙа Шкоро [[1945 йыл|1945 йылдың]] [[Словения|майында]] [[Австрия|Австрияның]] Блейбург ҡалаһында булған ваҡиғаларға [[Коллаборационизм|(]] [[Хорватия|Блейбург]] ҡырылыуы тип аталған ваҡиғаларға) ҡағыла, был ваҡиғаларҙа Югославия партизандары Австиряға ҡасҡан хорват һәм словен коллаборанттарын һәм уларҙың ғакиләләренең ағзаларын күпләп ҡырыу тураһында бара. [[1995 йыл|1995—1997]] [[1997 йыл|йылдарҙа]] Шкоро [[Мажарстан|Венгрияла]] [[Хорватия|Хорватияның]] генераль консулы вазифаһын башҡара, шулай булһа ла эш йөкләмәһе күп булыуына ҡарамаҫтан, концерттар ҡуйырға өлгөрә, [[1996 йыл]]да хатта Джерри Грчевич менән тағы бер альбом — «Sitan vez» сығара. [[1997 йыл]]да Хорватия кинопрокаты режиссёр Горан Русиновичтың «Мондо Бобо» фильмын күрһәтә, унда Мирослав Шкоро эпизодик роль башҡара<ref>{{Imdb title|0119694|«Мондо Бобо»}}</ref>. [[1998 йыл|1998 йылдың]] [[16 февраль|16]] һәм 17 [[17 февраль|февралендә]] Шкоро [[Загреб|Загребтағы]] Ватрослав Лисинский исемендәге концерт залында сығыш яһай. Тиҙҙән был концерттың ике дисклы яҙмаһы «Miroslav Škoro, uživo» донъя күрә. Был уның саф халыҡ стилендә ижад ителгән һуңғы альбомы була. Бынан һуң Шкоро халыҡ музыкаһынан популяр музыкаға табан күсә башлай: ул «Band iz Osijeka» төркөмөн төҙөй, уның менән бергә артабанғы бөтә альбомдарын яҙа. Әммә 1999 йылда сығарылған «Ptica samica» альбомында һаман да асыҡтан-асыҡ халыҡ мотивтары сағылһа, һәр яңы альбом менән Шкороның эстрада музыкантына күсеүе һиҙелә. [[2001 йыл]]да Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияның]] иң ҙур музыка лейблы — (элекке «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Jugoton" rel="mw:ExtLink" title="Jugoton" class="cx-link" data-linkid="155">Jugoton</a>») «Croatia Records» директорҙар советы рәйесе була. Шул уҡ йылда уның «Slagalica» альбомы сыға. Артабан «Milo moje» ([[:ru:2003 год|2003 йыл]]), «Svetinja» ([[:ru:2005 год|2005 йыл]]) альбомдары сыға. «Svetinja» өҫтөндә эшләгәндән һуң, [[2006 йыл]]да Шкоро хорват режиссеры Бранко Шмидттың «Put lubenica» («Ҡабаҡ юлы») [[фильм]]ына музыка яҙа<ref>{{IMDb name|0803879|Мирослав Шкоро}}</ref> . Шул уҡ ваҡытта «Croatia Records» компанияһының директорҙар советы рәйесе вазифаһынан китә . Йырсының киләһе альбомы — «Sve najbolje» ([[:ru:2007 год|2007 год]]) иң яҡшы йырҙары йыйынтығы була. [[2008 йыл]]да «Moje boje» альбомы сыға. [[2010 йыл]]да Хорватияның «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Ve%C4%8Dernji_list" rel="mw:ExtLink" title="Večernji list" class="cx-link" data-linkid="171">Večernji list</a>» нәшриәте Мирослав Шкороның «Stoput bih isto ponovo» автобиографияһын сығара, комплектҡа иң яҡшы йырҙар менән 2 компакт-диск өҫтәлә . Мирослав Шкоро [[Хорватия]]ла һәм ҙур хорват [[диаспора]]лары булған илдәрҙә әүҙем сығыш яһай. Ғаиләле, ике балаһы бар. == Сәйәси эшмәкәрлеге == Мирослав Шкоро үҙенең патриотик ҡараштары һәм элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара енәйәт трибуналында хорват һалдаттарының суд процестарына үтә кире ҡарашы менән билдәле. [[2002 йыл|2002—2003]] йылдарҙа Марко Перкович Томпсон менән бергә шул ваҡытта халыҡ-ара эҙләү исемлегендә булған генерал Анте Готовинаны (2005 йылдың 8 декабрендә Канар утрауҙарында ҡулға алынып Гаагаға күсерелгән) хуплап, «Reci, brate moj» («Әйт миңә, ағайым») һәм «Sude mi» («Улар мине хөкөм итә») йырҙарын [[2003 йыл|яҙа]]. Хәрбиҙәр Шкороға ихтирам менән яуап бирә: вафатына тиклем күп тә үтмәй, тағы бер хорват генералы Янко Бобетко (уны [[Хорватия|хорват]] властары Гаага трибуналына тапшырыуҙан ҡәтғи баш тартҡан була) уҙен ерләгән ваҡытта Мирослав Шкоронан «Мата» йырын башҡарыуҙы үтенә. [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[2 май]]ында йырсы генералдың һуңғы теләген үтәй . [[2007 йыл|2007 йылдың]] [[30 октябрь|30 октябрендә]] Мирослав Шкоро Хорватия Демократик берләшмәһенә (ХДБ) инә һәм [[Хорватия]] парламент һайлауҙарында ҡатнаша. Парламентҡа уңышлы ингәндән һуң, Шкоро [[Осиек]] [[мэр]]ына ХДБ кандидаты итеп тәҡдим ителә, әммә һайлауҙа отола. 2019 йылда Хорватия президент һайлауҙарында ҡатнаша һәм беренсе турҙа 24,45 % тауыш менән өсөнсө урынды яулай, шул уҡ ваҡытта ХДБ кандидаты Колинда Грабар-Китарович (ул саҡта Хорватияның ғәмәлдәге президенты) 26,65 % тауыш ала, ә Амстердам коалицияһынан кандидат Зоран Миланович 29, 55 % тауыш йыя<ref>Predsjednik DIP-a o izbornoj šutnji: Ili je treba ukinuti ili uvesti sankcije (хорв.). Index.hr. Дата обращения: 23 декабря 2019. Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref>. Өҫтәүенә, 5 (22) округынан ул икенсе урынды яулай (шул иҫәптән [[Загреб]]), ә тағы биш округта (бөтә Славония тиерлек, шул иҫәптән тыуған Осиек), ул еңеп сыға<ref>Milanović pobijedio u Zagrebu i 7 županija, Kolinda u 8 županija, a Škoro u 5 (хорв.). Index.hr. Дата обращения: 22 декабря 2019. Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref> 2020 йылдың 29 февралендә үҙенең уң консерватив партияһын — «Отечественное движение Мирослава Шкоро» (''Domovinski pokret Miroslava Škore'') ойоштора, уның менән шул йылдағы һайлауҙарҙа парламентҡа үтә. 2021 йылдың мартында ул Загреб мэры вазифаһына күрһәтелә, 30 майҙа икенсе турҙа Йәшел-һул коалицияһынан тауыштар нисбәте буйынса 63,9 % 34 % процент менән экологик эшмәкәр Томислав Томашевичтан еңелә. == Дәүләт наградалары == * Марко Марулич йөҙө менән Хорватия йондоҙо ордены * Хорват өс япраҡлыһы ордены * Тыуған илдең Рәхмәт миҙалы == Музыка фестивалдәрендә ҡатнашыу == ''Шкоро еңгән фестивалдәр ҡалын хәрефтәр менән айырылып тора.'' * 1994 — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Čovjek sunčani»). * [[:ru:1998 год|1998]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Lako ćemo mi»). * [[:ru:1999 год|1999]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Što te imam, moj živote»). * [[:ru:1999 год|1999]] — «Etnofest Neum» (песня «Ptica samica»). * [[:ru:2001 год|2001]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Maria de la Lovrez»). * [[:ru:2001 год|2001]] — «Etnofest Neum» (песня «Dida»). * [[:ru:2002 год|2002]] — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Reci, brate moj»). * [[:ru:2002 год|2002]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Sve od Drave, pa do Jadrana»). * [[:ru:2003 год|2003]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Milo moje»). * [[:ru:2003 год|2003]] — «Splitski festival» (песня «Četri vitra» * '''[[:ru:2005 год|2005]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Svetinja»)'''. * [[:ru:2005 год|2005]] — «Splitski festival» (песня «Vrime»). * '''[[:ru:2005 год|2005]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Golubica»)''' * [[:ru:2007 год|2007]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Šil, dil, daj»). * '''[[:ru:2007 год|2007]] — «Hercegovački radijski festival» (песня «Daleko je kuća moja»)''' == Дискографияһы == === CD === * [[:ru:1992 год|1992]] — «Ne dirajte mi ravnicu» * [[:ru:1993 год|1993]] — «Miroslav Škoro i Ravnica» * [[:ru:1996 год|1996]] — «Sitan vez» * [[:ru:1998 год|1998]] — «Miroslav Škoro, uživo» (сборник) * [[:ru:1999 год|1999]] — «Ptica samica» * [[:ru:2001 год|2001]] — «Slagalica» * [[:ru:2003 год|2003]] — «Milo moje» * [[:ru:2004 год|2004]] — «Čuvati na srcu» (инструментальные версии лучших песен) * [[:ru:2005 год|2005]] — «Svetinja» * [[:ru:2007 год|2007]] — «Sve najbolje» (сборник) * [[:ru:2008 год|2008]] — «Moje boje» === DVD === * [[2003 йыл|2003]] — «Milo moje — Dom Sportova» == Библиография == * «Stoput bih isto ponovo». [[:ru:Загреб|Загреб]], «Večernji list», [[:ru:2010|2010]], [[:ru:Special:BookSources/9789537313661|ISBN 978-953-7313-66-1]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Йырсылар]] [[Категория:Сәйәсмәндәр]] hf4ibweriwpxs3jg5f28bc79r86ur76 1296758 1296757 2026-05-13T15:03:13Z Юлдашева Луиза 18980 1296758 wikitext text/x-wiki {{Ук}}|Сайт=[http://www.skoro.hr www.skoro.hr]}}'''Мирослав Шкоро''' ({{Lang-hr|Miroslav Škoro}} [[1962 йыл|29 июль 1962 йыл]]) — популяр хорват йырсыһы, музыкант һәм [[Сәйәсәт|сәйәсмән]]. == Биографияһы == Мирослав Шкоро [[1962 йыл|1962 йылдың]] [[29 июль|29 июлендә]] Славонияның (көнсығыш [[Хорватия|Хорватияның]]) элекке баш ҡалаһы [[Осиек]]та тыуған. Тәүге гитараһын [[1978 йыл|1978]] [[1983 йыл|йылдың]] ҡышында һатып ала. [[Осиек]] рок-төркөмдәрендә вокалист һәм гитарист булып сығыш яһай ([[1979 йыл|1979—1983]] йй.— Zadnja stanica, [[1983 йыл|1983—1985]] йй.[[1985 йыл|—]] OK Band). [[1985 йыл]]да Шкоро ысынында үҙенең жанрын үҙгәртә: [[1998 йыл|1998 йылға]] тиклем ул үҙе ижад иткән йырҙарҙы традицион хорват ысулы менән башҡара: аккомпанемент өсөн инструменттар сифатында ''тамбурицалар'' (хорватса: tamburitsa) — [[Мандолина|мандолинаға]] оҡшаш ҡыллы ҡоралдар ҡуллана. Барыһы ла [[Осиек|Осиектың]] «Slavonski bećari» (Антун Николич-Туче нигеҙ һалған) ансамбле менән хеҙмәттәшлектән башлана. Шул уҡ ваҡытта Шкоро Осиек Штроссмайер университетының иҡтисад факультетын тамамлай. [[1989 йыл]]да Шкоро [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] күсә, унда «Community College of Allegheny County» уҡыу йортона уҡырға инә. Ул шулай уҡ [[Пенсильвания]]ла тыуған музыкант Джерри Грчевич менән таныша, уның менән бергә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән тәүге альбомын яҙа. Альбом [[1992 йыл]]да [[Хорватия]]ла сыға, был ваҡытҡа Шкоро әйләнеп ҡайта. «Минең тигеҙлеккә теймә» тип тәржемә ителгән шул уҡ исемдәге йыры, авторы кеүек үк, шунда уҡ популярлыҡ яулай. Ә «Ne dirajte mi ravnicu» тигән һүҙбәйләнеше үҙе, дауам иткән бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы фонында, [[Фразеологик берәмектәр|идиомаға]] әйләнә һәм башҡа күп кенә хорват йырсылары тарафынан ҡулланыла. [[1993 йыл]]да үҙенең «Ravnica» халыҡ инструменттары ансамблен төҙөп, Шкоро «Miroslav Škoro i Ravnica» альбомын яҙа. Уға һуғыш йылдарында тиҙ арала популярлыҡ яулаған тағы бер йыр — «Мата» ({{Lang-ru|Матвей}}) инә. Был йырҙа Шкоро [[1945 йыл|1945 йылдың]] [[Словения|майында]] [[Австрия|Австрияның]] Блейбург ҡалаһында булған ваҡиғаларға [[Коллаборационизм|(]] [[Хорватия|Блейбург]] ҡырылыуы тип аталған ваҡиғаларға) ҡағыла, был ваҡиғаларҙа Югославия партизандары Австиряға ҡасҡан хорват һәм словен коллаборанттарын һәм уларҙың ғакиләләренең ағзаларын күпләп ҡырыу тураһында бара. [[1995 йыл|1995—1997]] [[1997 йыл|йылдарҙа]] Шкоро [[Мажарстан|Венгрияла]] [[Хорватия|Хорватияның]] генераль консулы вазифаһын башҡара, шулай булһа ла эш йөкләмәһе күп булыуына ҡарамаҫтан, концерттар ҡуйырға өлгөрә, [[1996 йыл]]да хатта Джерри Грчевич менән тағы бер альбом — «Sitan vez» сығара. [[1997 йыл]]да Хорватия кинопрокаты режиссёр Горан Русиновичтың «Мондо Бобо» фильмын күрһәтә, унда Мирослав Шкоро эпизодик роль башҡара<ref>{{Imdb title|0119694|«Мондо Бобо»}}</ref>. [[1998 йыл|1998 йылдың]] [[16 февраль|16]] һәм 17 [[17 февраль|февралендә]] Шкоро [[Загреб|Загребтағы]] Ватрослав Лисинский исемендәге концерт залында сығыш яһай. Тиҙҙән был концерттың ике дисклы яҙмаһы «Miroslav Škoro, uživo» донъя күрә. Был уның саф халыҡ стилендә ижад ителгән һуңғы альбомы була. Бынан һуң Шкоро халыҡ музыкаһынан популяр музыкаға табан күсә башлай: ул «Band iz Osijeka» төркөмөн төҙөй, уның менән бергә артабанғы бөтә альбомдарын яҙа. Әммә 1999 йылда сығарылған «Ptica samica» альбомында һаман да асыҡтан-асыҡ халыҡ мотивтары сағылһа, һәр яңы альбом менән Шкороның эстрада музыкантына күсеүе һиҙелә. [[2001 йыл]]да Мирослав Шкоро [[Хорватия|Хорватияның]] иң ҙур музыка лейблы — (элекке «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Jugoton" rel="mw:ExtLink" title="Jugoton" class="cx-link" data-linkid="155">Jugoton</a>») «Croatia Records» директорҙар советы рәйесе була. Шул уҡ йылда уның «Slagalica» альбомы сыға. Артабан «Milo moje» ([[:ru:2003 год|2003 йыл]]), «Svetinja» ([[:ru:2005 год|2005 йыл]]) альбомдары сыға. «Svetinja» өҫтөндә эшләгәндән һуң, [[2006 йыл]]да Шкоро хорват режиссеры Бранко Шмидттың «Put lubenica» («Ҡабаҡ юлы») [[фильм]]ына музыка яҙа<ref>{{IMDb name|0803879|Мирослав Шкоро}}</ref> . Шул уҡ ваҡытта «Croatia Records» компанияһының директорҙар советы рәйесе вазифаһынан китә . Йырсының киләһе альбомы — «Sve najbolje» ([[:ru:2007 год|2007 год]]) иң яҡшы йырҙары йыйынтығы була. [[2008 йыл]]да «Moje boje» альбомы сыға. [[2010 йыл]]да Хорватияның «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Ve%C4%8Dernji_list" rel="mw:ExtLink" title="Večernji list" class="cx-link" data-linkid="171">Večernji list</a>» нәшриәте Мирослав Шкороның «Stoput bih isto ponovo» автобиографияһын сығара, комплектҡа иң яҡшы йырҙар менән 2 компакт-диск өҫтәлә . Мирослав Шкоро [[Хорватия]]ла һәм ҙур хорват [[диаспора]]лары булған илдәрҙә әүҙем сығыш яһай. Ғаиләле, ике балаһы бар. == Сәйәси эшмәкәрлеге == Мирослав Шкоро үҙенең патриотик ҡараштары һәм элекке Югославия буйынса Халыҡ-ара енәйәт трибуналында хорват һалдаттарының суд процестарына үтә кире ҡарашы менән билдәле. [[2002 йыл|2002—2003]] йылдарҙа Марко Перкович Томпсон менән бергә шул ваҡытта халыҡ-ара эҙләү исемлегендә булған генерал Анте Готовинаны (2005 йылдың 8 декабрендә Канар утрауҙарында ҡулға алынып Гаагаға күсерелгән) хуплап, «Reci, brate moj» («Әйт миңә, ағайым») һәм «Sude mi» («Улар мине хөкөм итә») йырҙарын [[2003 йыл|яҙа]]. Хәрбиҙәр Шкороға ихтирам менән яуап бирә: вафатына тиклем күп тә үтмәй, тағы бер хорват генералы Янко Бобетко (уны [[Хорватия|хорват]] властары Гаага трибуналына тапшырыуҙан ҡәтғи баш тартҡан була) уҙен ерләгән ваҡытта Мирослав Шкоронан «Мата» йырын башҡарыуҙы үтенә. [[2003 йыл|2003 йылдың]] [[2 май]]ында йырсы генералдың һуңғы теләген үтәй . [[2007 йыл|2007 йылдың]] [[30 октябрь|30 октябрендә]] Мирослав Шкоро Хорватия Демократик берләшмәһенә (ХДБ) инә һәм [[Хорватия]] парламент һайлауҙарында ҡатнаша. Парламентҡа уңышлы ингәндән һуң, Шкоро [[Осиек]] [[мэр]]ына ХДБ кандидаты итеп тәҡдим ителә, әммә һайлауҙа отола. 2019 йылда Хорватия президент һайлауҙарында ҡатнаша һәм беренсе турҙа 24,45 % тауыш менән өсөнсө урынды яулай, шул уҡ ваҡытта ХДБ кандидаты Колинда Грабар-Китарович (ул саҡта Хорватияның ғәмәлдәге президенты) 26,65 % тауыш ала, ә Амстердам коалицияһынан кандидат Зоран Миланович 29, 55 % тауыш йыя<ref>Predsjednik DIP-a o izbornoj šutnji: Ili je treba ukinuti ili uvesti sankcije (хорв.). Index.hr. Дата обращения: 23 декабря 2019. Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref>. Өҫтәүенә, 5 (22) округынан ул икенсе урынды яулай (шул иҫәптән [[Загреб]]), ә тағы биш округта (бөтә Славония тиерлек, шул иҫәптән тыуған Осиек), ул еңеп сыға<ref>Milanović pobijedio u Zagrebu i 7 županija, Kolinda u 8 županija, a Škoro u 5 (хорв.). Index.hr. Дата обращения: 22 декабря 2019. Архивировано 27 февраля 2020 года.</ref> 2020 йылдың 29 февралендә үҙенең уң консерватив партияһын — «Отечественное движение Мирослава Шкоро» (''Domovinski pokret Miroslava Škore'') ойоштора, уның менән шул йылдағы һайлауҙарҙа парламентҡа үтә. 2021 йылдың мартында ул Загреб мэры вазифаһына күрһәтелә, 30 майҙа икенсе турҙа Йәшел-һул коалицияһынан тауыштар нисбәте буйынса 63,9 % 34 % процент менән экологик эшмәкәр Томислав Томашевичтан еңелә. == Дәүләт наградалары == * Марко Марулич йөҙө менән Хорватия йондоҙо ордены * Хорват өс япраҡлыһы ордены * Тыуған илдең Рәхмәт миҙалы == Музыка фестивалдәрендә ҡатнашыу == ''Шкоро еңгән фестивалдәр ҡалын хәрефтәр менән айырылып тора.'' * 1994 — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Čovjek sunčani»). * [[:ru:1998 год|1998]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Lako ćemo mi»). * [[:ru:1999 год|1999]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Što te imam, moj živote»). * [[:ru:1999 год|1999]] — «Etnofest Neum» (песня «Ptica samica»). * [[:ru:2001 год|2001]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Maria de la Lovrez»). * [[:ru:2001 год|2001]] — «Etnofest Neum» (песня «Dida»). * [[:ru:2002 год|2002]] — «Melodije hrvatskog Jadrana» (песня «Reci, brate moj»). * [[:ru:2002 год|2002]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Sve od Drave, pa do Jadrana»). * [[:ru:2003 год|2003]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Milo moje»). * [[:ru:2003 год|2003]] — «Splitski festival» (песня «Četri vitra» * '''[[:ru:2005 год|2005]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Svetinja»)'''. * [[:ru:2005 год|2005]] — «Splitski festival» (песня «Vrime»). * '''[[:ru:2005 год|2005]] — «Zlatne žice Slavonije» (песня «Golubica»)''' * [[:ru:2007 год|2007]] — «Hrvatski radijski festival» (песня «Šil, dil, daj»). * '''[[:ru:2007 год|2007]] — «Hercegovački radijski festival» (песня «Daleko je kuća moja»)''' == Дискографияһы == === CD === * [[:ru:1992 год|1992]] — «Ne dirajte mi ravnicu» * [[:ru:1993 год|1993]] — «Miroslav Škoro i Ravnica» * [[:ru:1996 год|1996]] — «Sitan vez» * [[:ru:1998 год|1998]] — «Miroslav Škoro, uživo» (сборник) * [[:ru:1999 год|1999]] — «Ptica samica» * [[:ru:2001 год|2001]] — «Slagalica» * [[:ru:2003 год|2003]] — «Milo moje» * [[:ru:2004 год|2004]] — «Čuvati na srcu» (инструментальные версии лучших песен) * [[:ru:2005 год|2005]] — «Svetinja» * [[:ru:2007 год|2007]] — «Sve najbolje» (сборник) * [[:ru:2008 год|2008]] — «Moje boje» === DVD === * [[2003 йыл|2003]] — «Milo moje — Dom Sportova» == Библиография == * «Stoput bih isto ponovo». [[:ru:Загреб|Загреб]], «Večernji list», [[:ru:2010|2010]], [[:ru:Special:BookSources/9789537313661|ISBN 978-953-7313-66-1]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1962 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Йырсылар]] [[Категория:Сәйәсмәндәр]] gw5ol7lbjlc0au0hppuvlf8b7emmfrp Варанкин Владимир Валентинович 0 200645 1296759 1295646 2026-05-13T15:03:41Z Юлдашева Луиза 18980 1296759 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Варанкин Владимир Валентинович''' ({{Тыуған көнө|12|11|1902|30|10}}, {{ТыуыуУрыны|Түбәнге Новгород|Түбәнге Новгородта}} — {{Үлгән көнө|3|10|1938}}, [[Мәскәү]]) — совет тарихсыһы, эсперантолог, [[эсперанто]] яҙыусыһы. Совет Социалистик Республикаһының Үҙәк Комитеты ағзаһы (1921), Эсперанто академияһының лингвистик комитеты ағзаһы (1921){{Sfn|Королевич|1989}}<ref name=":1">''N. Stepanov.'' Vladimir Varankin kaj lia libro (эсп.). Дата обращения: 24 сентября 2021. Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. == Биографияһы == Владимир Валентинович Варанкин 1902 йылдың 12 ноябрендә тыуған. Атаһы — Валентин Егорович (1921 йылда вафат була) —[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] мобилизацияланғансы һаҡлыҡ банкы менән идара итә, ә әсәһе Нина Алексеевна (1953 йылда вафат була) китапханасы була. Владимир Валентинович белеме буйынса тарихсы, Көнбайыш Европа тарихы буйынса махсуслаша. Сит телдәр мәктәбе (һуңыраҡ 2-се Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтына үҙгәртелә) директоры була. 1935 йылдан [[Мәскәү тарих-архив институты|Мәскәү тарих-архив институтының]] донъя тарихы кафедраһын етәкләй<ref>''N. Stepanov.'' Vladimir Varankin kaj lia libro (эсп.). Дата обращения: 24 сентября 2021. Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1919 йылдан алып [[Эсперантсы|эсперантсы була]] һәм совет эсперанто хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша<ref name=":2">Генерацияланған: :Шаблон: Sfn</ref>. 1920 йылда уҡ ул Түбәнге Новгород губернаһында 40-ҡа яҡын эсперанто ячейкаһы ойоштора<ref>''N. Stepanov.'' Vladimir Varankin kaj lia libro (эсп.). Дата обращения: 24 сентября 2021. Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. 1921 йылдың июнендә [[Санкт-Петербург|Петроградта]] үткән 3-сө Бөтә Рәсәй эсперантистар съезында Совет илдәре эсперантистар союзы ойошторола (1927 йылда Совет Республикалары эсперантистар союзы тип үҙгәртелә), Варанкин Владимир Валентинович Союздың Үҙәк комитетына һайлана һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Союз эшендә әүҙем ҡатнаша. 1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһында совет эсперанто-хәрәкәте өҫтөндә болоттар ҡуйыра; СЭСР ҮК-ның бөтә составы тиерлек һәм байтаҡ ябай эсперантсылар "шпионаж"да уйланылған ғәйепләү буйынса репрессиялана . Владимир Варанкин 1938 йылдың 7 февраленән 8 февраленә ҡарай төндә «советтарға ҡаршы троцкистик террористик ойошмала ҡатнашыусы һәм был ойошманың „Союз үҙәге“ тип аталған ойошма ағзаһы» булараҡ ҡулға алына<ref>Владимир Варанкин. ''Esperanto en Rusio''. — СПРАВКА по архивно-следств. делу No. 964677, апрель 1954 г. Дата обращения: 4 июня </ref> . Артабан Варанкиндың исеме «Мәскәү өлкәһе. 1-се категория» бүлегендә НКВД һәм И. В. Сталин һәм В. М. Молотов имзалаған 1938 [[Молотов Вячеслав Михайлович|йылдың]] 29 сентябрендәге " СССР Юғары суды хәрби коллегияһы тарафынан судҡа бирелгән кешеләр исемлегендә " табыла<ref name=":0">ВАРАНКИН Владимир Валентинович. ''Сталинские расстрельные списки''. Дата обращения: 24 сентября 2021. Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>; ошоноң менән Варанкиндың яҙмышы хәл ителә, сөнки беренсе категория «язаның иң юғары сараһы» тигәнде аңлата. 1938 йылдың 3 октябрендә Хәрби коллегия Варанкинды хөкөм итә, шул уҡ көндә хөкөм ҡарары ғәмәлгә ашырыла<ref name=":0" /> . 1957 йылдың 11 майында Варанкин реабилитациялана, енәйәткә дәлилдәр булмау сәбәпле енәйәт эше ябыла<ref>''N. Stepanov.'' Vladimir Varankin kaj lia libro (эсп.). Дата обращения: 24 сентября 2021. Архивировано 24 сентября 2021 года.</ref>. Ҡатыны: Варанкина (тыумышы менән Муравина) Августа Николаевна 1902 йылда тыуған. Ҡыҙы: Варанкина (шулай уҡ Дмитриева, шулай уҡ Жигулева, Фаина Владимировна), 1924 йылғы, Түбәнге Новгородта йәшәй. == Баҫмалары == Владимир Валентинович Варанкин эсперанто өйрәнеү буйынса байтаҡ эштәр яҙған, улар тәү сиратта совет республикаларының эсперантсылар союзы матбуғаты органы «Халыҡ-ара тел» журналында баҫылған мәҡәләләр. Уның {{Lang-eo2|Teorio de Esperanto}} («Эсперанто теорияһы») ([[1929 йыл|1929]]) хеҙмәте эсперанто лексикаһының этимологияһын, шулай уҡ был телдең фонетикаһын, морфологияһын һәм синтаксисын өйрәнеүгә арналған {{Sfn|Королевич|1989}} . 1933 йылда Варанкиндың {{Lang-eo2|Metropoliteno}} («Метрополитен») романы {{Lang-eo2|EKRELO}} (Революцион эсперанто әҙәбиәте нәшриәт кооперативы, [[Амстердам]]) тарафынан баҫылып сыға {{Sfn|Varankin|1933}} . Мауыҡтырғыс фабулаһы һәм оҫта характеристикалы персонаждары менән айырылып торған романдың темаһы булып 1928—1929 йылдарҙа Мәскәүҙә метрополитен төҙөү тора. Романдың төп геройы — Берлинға метро төҙөү тәжрибәһен өйрәнергә ебәрелгән йәш совет инженеры. Унда ул немец коммунистарының тормошо һәм сәйәси көрәше менән таныша, шулай уҡ сәйәхәткә тиклемге Мәскәүҙәге тормошо һәм Берлиндағы ваҡиғалар тураһында автобиографик роман яҙа<ref name=":2" /> Әҙәбиәтселәр бер тауыштан Варанкинды — Кабе [[Россетти, Чезаро|,]] [[Вальен, Анри|А.Вальен]], [[Лойкен, Генрих|Г.Лойкен]], [[Сахаров Александр Андреевич|А. А. Сахаров]], Р.Шварц, Д.Баги, К.Россетти менән бергә — эсперанто прозаһы үҫеше [[Лойкен, Генрих|менән]] бәйле төп шәхестәр исемлегенә индерә{{Sfn|Токарев|1991}}{{Sfn|Королевич|1989}}. 1977 йылда, Копенгагенда, «Метрополитен» романының икенсе баҫмаһы сыҡҡас, Эсперанто академияһы рәйесе У. Олд, «онотолған шедевр»ҙы ҡабаттан баҫтырыуҙы сәләмләп, романға юғары баһа бирә<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Баҫмалары == === Эсперантология буйынса хеҙмәттәре === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Teorio de Esperanto|место=Moskvo|издательство=C. K. SEU|год=1929|allpages=67|ref=Varankin}} === «Митрополия» романының баҫмалары === * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Amsterdam|издательство=EKRELO|год=1933|allpages=200|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 2 eld|место=Kopenhago|издательство=Thorben Kehlet|год=1977|allpages=252|isbn=87-87089-10-6|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|ответственный=перевод на англ. язык Марты Эванс|место=Antwerpen|издательство=Thorben Kehlet — Stafeto|год=1979|allpages=312|isbn=90-6336-016-9|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno|место=Moskva|издательство=Progreso|год=1992|allpages=244|isbn=5-01-002952-9|ref=Varankin}} (Репринт издания 1933 г.) * {{Китап|автор=Varankin V.|заглавие=Metropoliteno. 3 eld|место=Jekaterinburg|издательство=Sezonoj|год=1992|allpages=260|ref=Varankin}} * {{Китап|автор=Варанкин В. В.|заглавие=Метрополитен|ответственный=перевод на рус. язык А. Александрова|место=М.|издательство=[[Импэто]]|год=2008|страниц=272|isbn=87-87089-10-6|ref=978-5-7161-0173-9}} == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Королевич А. И.|заглавие=Книга об эсперанто|ссылка=https://archive.org/details/knigaobesperanto0000koro|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1989|страниц=256|isbn=5-12-000985-9|ref=Королевич}} * {{Китап|автор=Токарев Б. В.|заглавие=Об эсперантской поэзии // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=143—161|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Токарев}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=http://historio.ru/varankin-prop.php|title=Методика агитации и пропаганды Эсперанто|author=В. Варанкин|website=Esperanto en Rusio|lang=ru}} * Vladimir Varankin Metropoliteno (эсп.). * ПРОЕКТ ВИТАЛИЯ ЗОРИНА (перевод романа Владимира Варанкина «Метрополитен») (рус.). [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Түбәнге Новгородта тыуғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] icwqv4vloapmd9cv0bb949a45t3x1hk Нина Ангеловска 0 200659 1296760 1296653 2026-05-13T15:04:01Z Юлдашева Луиза 18980 1296760 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Нина Ангеловска''' ({{Lang-mk|Нина Ангеловска}} (13 июль 1988 йыл, Скопье) — Төньяҡ Македонияның элекке финанс министры. Ул шулай уҡ эшҡыуар, ЮНКТАД ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысы адвокаты һәм Македония электрон коммерция ассоциацияһы президенты. Ангеловска — Македонияла килешеүҙәр төҙөү өсөн тәүге платформаны һәм Grouper.mk. электрон сауҙа компанияһын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. Польшаның Asseco SEE төркөмө уның компанияһын һатып алғас, ул бизнестан уңышлы сыға. == Иртә тормошо һәм хеҙмәт юлы == Ангеловска Скопьелағы Изгеләр Кирилл һәм Мефодий университетының иҡтисад факультетында «Электрон бизнес» белгеслеге буйынса бакалавр һәм магистр дәрәжәһен ала<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia (англ.). ''USAID'' (15 марта 2018). Дата обращения: 16 октября 2019. Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. Уҡыуын тамамлағас, «Йыл студенты» тип атала һәм 2010 йылда иҡтисади фәндәр буйынса быуындың иң яҡшы студенты булараҡ Фрэнк Мэннинг премияһына лайыҡ була. 2011 йылда Ангеловска иң инновацион бизнес-план өсөн милли конкурста еңеп сыға һәм килешеүҙәр төҙөү өсөн [[Төньяҡ Македония|Македонияның]] беренсе платформаһы һәм Македонияның төп электрон коммерцияһы кеүек билдәле Grouper.mk компанияһына нигеҙ һалыусыларҙан була<ref name=":1">unctad.org | UNCTAD unveils 7 top advocates for women in tech, e-commerce. ''unctad.org'' (25 сентября 2019). Дата обращения: 16 октября 2019.</ref><ref name=":0">Nina Angelovska — Nina Angelovska (англ.). ''Forbes''. Дата обращения: 16 октября 2019.</ref> . 2016 йылда Ангеловска үҙенең альма-матерында идара итеү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref name=":0" /> Хөкүмәткә эшкә килгәнсе Ангеловска генераль директор булараҡ Grouper.mk компанияһын етәкләй, шулай уҡ һанлы иҡтисад, бизнесты үҫтереүҙе һәм электрон сауҙа өлкәһендә консультант булып эшләй<ref>Nina Angelovska | Leadership Conference | Macedonia (англ.). ''USAID'' (15 марта 2018). Дата обращения: 16 октября 2019. Архивировано из оригинала 5 сентября 2018 года.</ref>. 2018 йылда Grouper компанияһында 20 кеше эшләй һәм 200 мең клиент була<ref name=":0" /> 2016 йылда Ангеловска стартапттар тураһында немец журналы The Hundert тарафынан төҙөлгән ''«Европала компанияларға нигеҙ һалыусы 100 ҡатын-ҡыҙ»'' исемлегенә индерелә. 2018 йылда ул Forbes журналының Европала электрон сауҙа һәм ваҡлап һатыу буйынса [[Forbes 30 Under 30|Forbes «30 Under 30»]] исемлегенә индерелә<ref name=":0" />. 2019 йылда ЮНКТАД уны ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа башланғысының ете донъя адвокатының береһе тип таныны. == Сәйәси карьераһы == 2019 йылдың авгусында Ангеловска Төньяҡ Македонияның финанс министры итеп тәғәйенләнә<ref name=":1" /> [[Файл:L_to_R_Claudia_de_Heredia_Helianti_Hilman_Nina_Angelovska_Patricia_Zoundi_Yao_and_Xiaofei_Yao.jpg|мини|Һулдан уңға: Клаудия де Эредия, Элианти Хильман, Нина Ангеловска, Патрисия Цунди Яо һәм Сяофэй Яо]] 2019 йылдың 24 сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының сауҙа һәм үҫеш буйынса конференцияһы үҫешеүсе илдәрҙән ете «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа яҡлылар» хаҡында иғлан итте. Ангеловсканан тыш, исемлеккә Назанин Данешвар, Кларисса Ирибагиза, Сяофэй Яо, Патрисия Цунди Яо, Клаудия де Эредия һәм Хелианти Хильман инә<ref name=":1" />. 2020 йылда Forbes өсөн Ангеловска Кэндис Нкот Биссектан «ҡатын-ҡыҙҙар өсөн электрон сауҙа» тураһында интервью ала<ref>''Angelovska, Nina.'' E-Trade For Women: Connecting E-Commerce Women Leaders And Making Their Voices Heard (англ.). ''Forbes''. Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. 2020 йылға Төньяҡ Македония бюджеты [[кеше капиталы]]на (һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һ.б.) инвестициялар аша сығымдарҙы 50 процентҡа арттыра, шулай уҡ тулайым милли продуктҡа ҡарата дәүләт бурысын кәметеү планлаштырыла<ref>''mihail.vasilevski.'' Angelovska: So far, most of the funds under the 2020 Draft Budget have been provided for human capital (англ.). ''Ministry of Finance'' (12 ноября 2019). Дата обращения: 24 января 2020.</ref>. == Башҡа эштәре == * Европаның тергеҙеү һәм үҫеш банкы (ЕБРР), идара итеүселәр советының элекке ағзаһы (2019 йылдан)<ref>Board of Governors European Bank for Reconstruction and Development (EBRD).</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Македонияла тыуғандар]] [[Категория:Эшҡыуарҙар]] [[Категория:Иҡтисад эшмәкәрҙәре]] teq5f0b3446e2lnvyck6b0ouo6zq6g8 Исидор Боровский 0 200678 1296761 1296654 2026-05-13T15:05:07Z Юлдашева Луиза 18980 1296761 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Исидор Боровский''' ({{Lang-pl|Izydor Borowski}}; {{Тыуған көнө|||1776}} — {{Үлгән көнө|24|6|1838}}) — [[Поляктар|Польша]] хәрби етәксеһе, Костюшко ихтилалында ҡатнашыусы, [[Симон Боливар]] адъютанты, [[Америка]]ла Испания колонияларының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышында генерал, фарсы [[вәзир]]е . [[Иран|Ирандың]] милли геройы. == Биографияһы == [[1794 йыл]]да Костюшко ихтилалында ҡатнаша. Ихтилал баҫтырылғандан һуң[[Наполеон I|,]] ул тыуған илен ҡалдыра, Ян Домбровский поляк легионына инә, уның сафтарында офицер чинында Наполеондың Итальян кампанияһында [[:ru:Итальянская кампания (1796—1797)|(1796—1797)]] ҡатнаша. Француздар яғында [[Австрия]], Папа, Неаполитан, Венеция ғәскәрҙәре менән Суворовҡа ҡаршы һуғыша. Һуңыраҡ [[1801 йыл]]да генерал Шарль Леклер етәкселегендәге ярымбригада составында ул Сан-Доминго утрауына ҡара халыҡтың французға ҡаршы ихтилалын баҫтырыу өсөн ебәрелә. Был экспедицияның маҡсатына шикләнеп, ул Сан-Домингола Франция хеҙмәтен ҡалдыра һәм [[Кариб диңгеҙе]] корсарҙарын һәм пираттарын берләштергән «Яр буйы ағайҙары» (''Les freres de la cote'') пираттар йәмғиәтенә ҡушыла. Артабан ул [[АҠШ]] һәм [[Англия]] ярҙамында Көньяҡ Америкала испандарға ҡаршы азатлыҡ көрәшенә әҙерләнгән Франсиско де Миранданың һалдаттары сафына эләгә. Ихтилал уңышһыҙлыҡ менән тамамлана, уның ҡатнашыусылары, шул иҫәптән Боровский ҙа [[Ямайка|Ямайкаға]] ҡаса. Боровский күп халыҡтар тарихына үҙ өлөшөн индергән. 1810 йылда [[Симон Боливар]] менән осрашҡандан һуң, ул уның адъютанты һәм генералы булып китә, [[Америка]]ла испан колонияларының бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта ҡатнаша. Исидор Боровский Венесуэла һәм Колумбияла алыштарҙа ҡатнаша, баш күтәреүселәр республикаһын — Картахен менән Яңы Гранаданы ойотороусыһы Боливар яғында була. Боливар Ямайкаға ҡасырға мәжбүр булғанда, Боровский уның артынан эйәрә, уның ярҙамсыһы булараҡ уның менән [[Ориноко]] [[Джунгли|джунглиҙары]] аша сәйәхәт итә. [[1816 йыл]]да Венесуэлаға ҡайта. [[1819 йыл]]да [[Анд тауҙары]] аша сығып, [[Колумбия]]ға барып етә. Ул Боливар ғәскәрҙәрен ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин итеү өсөн яуаплы була. [[Венесуэла]] һәм [[Колумбия]] азатлығы өсөн һуғышта ул айырыуса батырлыҡ күрһәтә һәм һуғыш геройы булып китә. Һуңыраҡ ул [[Богота]]ла йәшәй, фәнни һәм иҡтисади эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, әммә тормош уға унда оҙаҡ төпләнергә ҡамасаулай. Боливар тирәһендә уға ҡаршы ойошторолған интригалар һөҙөмтәһендә ул Боготанан китергә мәжбүр була. Европаға ҡайтҡас, ул [[Париж]]дың ашығыс рәүештә Фарсыға ғәскәр туплауын һәм шаһтың яңы төҙөлгән армияһы өсөн тәжрибәле офицерҙар эҙләүен белә. Иранға юлланғансы, ул бер аҙ Мысырҙа була, унда паша Мөхәммәт Алиға хеҙмәт итә. [[1821 йыл]] тирәһендә ул [[Иран]]ға килә. [[1834 йыл]]да ул Ҡаджарҙар династияһынан Мөхәммәт шаһ Ҡаджарға тәхеткә ултырырға ярҙам итә. Бының өсөн ул армияла юғары вазифа ала — [[Әмир (титул)|әмир]] итеп тәғәйенләнә. Ахыр сиктә [[шаһ]]тың вәзире һәм Фарсы ҡултығының көньяҡ ярында афғандар һәм ғәрәп әмирлектәренә ҡаршы һуғышҡан ғәскәрҙәр башлығы булып китә. Француз өлгөһө буйынса фарсы армияһын модернизациялау менән шөғөлләнә. [[1838 йыл]]да [[төркмәндәр]] менән һуғышта ҡатнаша. [[Һиндостан]]ды яулап алыу ҡапҡаһы булған Гератты ҡамау ваҡытында фарсы армияһының командующийы булып [[Афғанстан]]да вафат була. Ул [[Тәһран]]да ерләнгән. Ул Ирандың милли батыры тип иҫәпләнә. Уның улы Антони Боровский ҙа генерал була, [[1821 йыл]]да Иранға килә һәм йәш сағынан фарсы армияһында офицер булып хеҙмәт итә. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20161025024238/http://kubaonline.pl/2009/05/piraci-z-polski/ Karaibscy piraci … z Polski]{{ref|pl}} * http://foxmulder3.blogspot.com/2015/02/najwieksze-sekrety-archanio-cz-5-korona.html [[Категория:Әмирҙәр]] [[Категория:Колумбия шәхестәре]] [[Категория:Наполеон һәм Революцион һуғыштарында ҡатнашыусылар]] [[Категория:1838 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1770 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] [[Категория:Генералдар]] 98sgsmwhm7gsmpjbslyfhfnhluf4eyz Ләйлә Арагян 0 200686 1296762 1296656 2026-05-13T15:05:26Z Юлдашева Луиза 18980 1296762 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ләйлә Арагян''' ([[1983 йыл]], [[Тәһран]]) — Иран архитекторы. Ул Британ Колумбияһы университетында архитектура магистр дәрәжәһен ала, унда Британия Колумбияһы Университетының сығарылыш уҡыусылары-архитекторҙары араһында Генри Элдер премияһын яулай<ref>2013 Graduating Awards Announced. ''UBC School of Architecture and Landscape Architecture'' (23 мая 2013). Дата обращения: 22 апреля 2015. Архивировано из оригинала 12 мая 2015 года.</ref>. Алдан ул Иранда, Шәһид Бехешти исемендәге университетта архитектураны өйрәнә<ref name=":0">''Saeed Kamali Dehghan.'' Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond. ''The Guardian'' (20 апреля 2015). Дата обращения: 22 апреля 2015.</ref> == Биографияһы == 2005 йылда Арагян проектлауҙа, етештереүҙә һәм ҡулайлаштырыуҙа махсуслашҡан Diba Tensile Architecture компанияһының ҡушма ойоштороусыһы була<ref>Diba Tensile Architecture — Founders.</ref> 26 йәшендә ул партнёры Бехзади менән Тәһранда ҙур күпер төҙөү өсөн хөкүмәт тендерында еңеп сыға. Pol-e-Tabiat ({{lang-fa|پل طبیعت‎}}, Тәбиғәт күпере) тип аталған был архитектура проекты — өс ҡатлы, 270 метр оҙонлоҡтағы ҡоролма, ул Тәһрандың төп юлдарының береһе булған Шаһид Модаррес проспектын үтеп, Талегани паркын Аб-о-Аташ паркы менән тоташтыра. Өс үлсәмле, органик тимер ҡоросло фермаһы арҡаһында күпер ни бары өс тармаҡлы терәккә таяна. Иң киң урында ял итеү урындары һәм кафе, ҡояшлы һәм күләгәләге ағас майҙансыҡтар, ултырыу урындары булдырыла. Арагян [[2014 йыл]]дың аҙағында Тәһранда асылған Тәбиғәт йәйәүлеләр күперенең төп архитекторы һәм проектлаусыһы була, был проект бер нисә, шул иҫәптән [[2016 йыл]]ғы Ага-хан һәм 2015 йылғы Architizer’s A+ Awards премияһының «Автомагистралдәр һәм күперҙәр» тамашасылар һөйөүе премияларына лайыҡ була<ref>''Ted Regencia.'' The award-winning bridge connecting Iranians. Al Jazeera (16 апреля 2015). Дата обращения: 22 апреля 2015.</ref>. 2014 йылдың аҙағында асылған күпер Ирандың баш ҡалаһында бик популяр һәм хәҙер «Тәһрандың өсөнсө символы» булараҡ билдәле (ҡалған икеһе — [[Azadi Tower|Азади башняһы]] (Азатлыҡ башняһы) һәм Бордж Милад)<ref>''Ted Regencia.'' The award-winning bridge connecting Iranians (англ.). AlJazeera (16 апреля 2015).</ref> Арагяндың иран сығышы уның халыҡ-ара кимәлдә билдәлелеген сикләй. Иранға ҡаршы санкциялар арҡаһында уға Бөтә архитектура фестивалендә ҡатнашырға рөхсәт ителмәй<ref>''Saeed Kamali Dehghan.'' Take it to the bridge: the Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond. ''The Guardian'' (20 апреля 2015). Дата обращения: 22 апреля 2015.</ref>. Архитектор үҙе санкцияларға ҡаршы сыға, сөнки, уның һүҙҙәре менән әйткәнсә: «был көлкө, мин Иран архитекторы, ә был мәҙәни ваҡиға, уның сәйәсәткә бөтөнләй бәйләнеше юҡ»<ref>Take it to the bridge: The Tehran architect striking the right chord in Iran and beyond. ''TheGuardian.com'' (20 апреля 2015).</ref>. [[2015 йыл]]дың сентябрендә уны Брэндон Стэнтон Иранға сәфәре ваҡытында ''Humans of New York'' блогы өсөн фотоға төшөрә<ref>Leila Araghian. ''Humans of New York''. Facebook. Дата обращения: 5 сентября 2015.</ref><ref name=":0" /> == Проекттар == [[Файл:Nature_Bridge_and_Parks,_Tehran_(41557720155).jpg|справа|мини|300x300пкс|Табиғәт күпере, Тәһран]] * Табиат күпере, Тәһран (2014). * Сауҙа үҙәге фасады, Тәһран (2019)<ref>Façade of Platinum Commercial and Entertainment Complex (англ.). ''Diba Tensile Structures'' (26 сентября 2021). Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> * Базарғанан дауаханаһының ябылған инеү урыны (2019)<ref>Entrance Canopy of the Bazarganan Hospital (англ.). ''Diba Tensile Structures'' (7 июля 2020). Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> * Азади инновациялар фабрикаһы. Электрод заводын ҡуртымға биреү өсөн офис бинаһы итеп үҙгәртеп ҡороу<ref>Azadi Innovation Factory (англ.). ''Diba Tensile Structures'' (4 января 2021). Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> * Бағдад халыҡ-ара аэропортында коридор ҡыйығы (2021)<ref>Baghdad International Airport Corridor Canopy (англ.). ''Diba Tensile Structures'' (14 августа 2021). Дата обращения: 10 июня 2022.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:Архитекторҙар]] 5sxpg73rsgnbetqpfe76sz3nlcdgx32 Мандана Кәрими 0 200730 1296763 1296657 2026-05-13T15:05:49Z Юлдашева Луиза 18980 1296763 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мандана Кәрими''' (тыумыштан '''Маниза Кәрими'''; [[19 май]], [[1988 йыл|1988]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — Һиндостанда йәшәгән иран актрисаһы һәм модель<ref name="emirates">{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}</ref><ref name="autogenerated1">{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22}}</ref> Бөтә донъяла бер нисә уңышлы модель проекттарында эшләгәндән һуң<ref name=dc>{{cite news |last1=Coutinho |first1=Natasha |title=Meet Ekta's 'discovery' |url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |access-date=2015-11-07 |work=Deccan Chronicle |date=2015-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |archive-date=2015-12-22 |url-status=live |quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}</ref> ул Болливуд «Беги, Джонни» фильмында төп ролде башҡара<ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/|title=Bhaag Johnny trailer: Is Kunal Khemu the Leonardo DiCaprio of the Hindi version of Inception?|accessdate=2020-06-13|archivedate=2020-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613102642/https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/}}</ref>. Ул популяр реалити-шоу Bigg Boss 9-ҙа ҡатнаша һәм 2015 йылда икенсе урынды яулай<ref name="emirates" /> == Биографияһы == === Тәүге йылдары === Кәрими 1988 йылдың 19 майында Ирандың [[Тәһран]] ҡалаһында [[Мосолмандар|мосолман ғаиләһендә]] тыуа. Атаһы һинд тамырҙарына эйә, әсәһе һинд. ҡыҙы. Ул Тәһранда үҫә<ref name="emirates">{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}</ref> Һиндостан менән бәйләнештәр тураһында ул былай тип комментарий бирә: «Мин Һиндостанға ғаиләмә ҡунаҡҡа йәки ялға күп тапҡыр килдем»<ref name=dc />. Кәрими үҙенең карьераһын стюардесса булып башлай, һуңыраҡ был эште ҡалдырып, модель булып эшләй<ref>{{Cite news|title=Digangana, Keith Sequeira, Mandana Karimi, Prince: Some interesting facts about Bigg Boss 9 contestants|url=http://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2|accessdate=2015-11-09|publisher=ABP Live|date=2015-10-12|archivedate=2018-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911031758/https://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2}}</ref>. 2010 йылда, төрлө халыҡ-ара модель проекттары өҫтөндә эшләгәндән һуң, ул өс айға [[Мумбаи|Мумбаиға]] модель контракты буйынса килә<ref name=dc />. Һиндостандағы тәжрибәһе тураһында ул былай тей: «Мин икенсе тәжрибәм бар ине, мин ғаиләһеҙ йәшәнем. Был миңә бик оҡшай ине. Эш шәп булды, әммә ул ваҡытта, минең бөтә донъя буйлап башҡа контракттарым да бар ине. Һуңынан, 2013 йылда, мин Мумбаиға күсеп, актёрлыҡ оҫталығын һынап ҡарарға булдым»<ref name="dc" />. Кәрими Шах Рух Хан, Сәиф Али Хан, Карина Капур, Шахид Капур һәм Арджун Капур менән бергә телевизион рекламаларҙа төшә<ref>[http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html 7 Facts We Bet You Didn’t Know About Mandana Karimi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220211129/http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html|date=2019-02-20}}. Mtvindia.com (15 October 2015). Retrieved 23 January 2017.</ref> 2015 йылдың февралендә «''Roy''» фильмында ҡунаҡ булып сығыш яһай<ref name="emirates">{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}}</ref> . Шул уҡ йылдың аҙағында, сентябрҙә, уның «Беги, Джонни»<ref name="emirates" /> фильмы сыға. Шулай уҡ 2015 йылдың октябрендә «Main Aur Charles» фильмында төшә, унда Чарльз Собхрадждың ярҙамсыһы ролен башҡара. 2016 йылдың 22 ғинуарында Кәримиҙең сираттағы фильмы «Kyaa Kool Hain Hum 3» секс-комедияһы сыға<ref>{{Cite news|title='Kyaa Kool Hain Hum 3' released in January 22,2016|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/|accessdate=2016-01-18|publisher=The Indian Express [P] Ltd.|date=2015-12-11|archivedate=2016-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114203219/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/}}</ref> Кәрими «Бигг Босс 9» реалити-шоуында ҡатнаша, унда төрлө ҡатламдан бер төркөм билдәле шәхестәр ҙур йортта бергә йәшәй. Аҙна һайын йәмәғәт тауыш биреүе буйынса бер конкурсант сығарыла. Тапшырыу 2015 йылдың октябрендә Colors каналында эфирға сыға. Ул миҙгелдә өс финалистың береһе була һәм, ниһайәт, икенсе урынды яулай<ref>Mandana Karimi in Bigg Boss 9 Double Trouble. ''The Times of India'' (13 октября 2015). Дата обращения: 24 августа 2016. Архивировано 26 января 2016 года.</ref><ref>Bigg Boss 9 Contestant No 10: Mandana Karimi, Iranian model who entered Bollywood with 'Roy'. Дата обращения: 10 октября 2015. Архивировано из оригинала 16 октября 2015 года.</ref><ref>Bigg Boss 9: Mandana Karimi has 4 things to say about winner Prince Narula, Kishwar Merchant and her journey. Дата обращения: 1 февраля 2016. Архивировано из оригинала 28 марта 2019 года.</ref> 2018 йылда ул Ishqbaaaz на Star Plus телеканалында Нэнси ролендә ҡушыла<ref>MANDANA KARIMI’S FICTION DEBUT ON TV WITH ISHQBAAAZ. ''Mumbai Mirror'' (28 августа 2018). Дата обращения: 28 августа 2018. Архивировано 28 августа 2018 года.</ref> 2018 йылдың октябрендә Кәрими «Kyaa Kool Hain Hum 3» фильмының режиссёры Умеш Гаджаны енси йәберләүҙә ғәйепләй<ref name=":1">{{Cite news|title=#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms|accessdate=2022-09-20|archivedate=2022-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922090146/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms}}</ref><ref>#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor’s silence''. The Economic Times.'' Архивировано ''22 сентября 2022. Дата обращения: 20 сентября 2022.''</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул режиссёр Саджид Ханды енси дәғүә ҡылыуҙа ғәйепләй һәм Хан 2022 йылда «Бигг Босс 16» тапшырыуында конкурсант сифатында күренгәс, Болливудтан китергә ниәтләүен белдерә<ref>Mandana Karimi: Sajid Khan asked me to remove my clothes (англ.). ''India Today'' (13 октября 2018). Дата обращения: 16 ноября 2024. Архивировано 6 ноября 2023 года.</ref><ref>Mandana Karimi quits Bollywood after #MeToo accused Sajid Khan bags Bigg Boss 16: This is no place to work, it has no respect for women (англ.). ''Hindustan Times'' (5 октября 2022).</ref> Мандана Lock-Upp тип аталған һинд реалити-шоуында ҡатнаша<ref>{{Cite news|title=Lock Upp: Bigg Boss runner-up Mandana Karimi, Pakistani blogger Azma Fallah enter the show|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html|accessdate=2022-08-19|work=[[Hindustan Times]]|date=2022-03-22|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104642/https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html}}</ref>. == Шәхси тормошо == Интервьюһында Кәрими: ""Миңә 8 йәки 9 йәш булғанда, мин ҡараған тәүге фильм Sholay булды. Хөкүмәт видеотаҫмаларҙы һаҡларға рөхсәт итмәне, әммә атайым ошо фильмдың яҙмаһы булған һирәк кешеләрҙең береһе ине. Артабан ул былай тип һөйләй: «Мин күбеһенсә Иран фильмдарын ҡарап үҫтем, бигерәк тә Мажид Маджиди кеүек режиссёрҙарҙы, ә минең яратҡан актрисам — Голшифте Фарахани». Кәрими фарсы, инглиз һәм һинд телдәрендә һөйләшә. 2016 йылдың июлендә Кәрими үҙенең егете, Мумбаиҙа йәшәгән һинд эшҡыуары Гаурав Гупта менән йәрәшә. 2017 йылдың мартында парҙар суд бинаһында өйләнешә, унан һуң март айында [[Ислам|индус]] туйы үтә<ref>{{Cite web |date=2017-03-06 |title=Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi marries boyfriend in hush-hush ceremony. See pics |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bigg-boss-season-10/ex-bigg-boss-contestant-mandana-karimi-marries-boyfriend-in-hush-hush-ceremony-see-pics-4492678/ |access-date=2020-09-30 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=2018-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911031750/https://indianexpress.com/article/entertainment/bigg-boss-season-10/ex-bigg-boss-contestant-mandana-karimi-marries-boyfriend-in-hush-hush-ceremony-see-pics-4492678/ |url-status=live}}</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Ex-Bigg-Boss-contestant-Mandana-Karimi-gets-engaged-to-boyfriend-Gaurav/articleshow/53373674.cms Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi gets engaged to boyfriend Gaurav — Times of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812092854/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Ex-Bigg-Boss-contestant-Mandana-Karimi-gets-engaged-to-boyfriend-Gaurav/articleshow/53373674.cms |date=2016-08-12 }}.</ref><ref name=":0">{{Cite news |title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |access-date=2021-06-12 |website=The Times of India |date=2017-07-04 |language=en |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |url-status=live }}</ref>. Быға тиклем ул исламдан индуизмға күсә<ref>{{Cite news |last=Tiwari |first=Vijaya |date=2017-07-04 |title=Bigg Boss fame Mandana Karimi: My mother-in-law used to abuse and insult me |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |access-date=2024-09-20 |work=The Times of India |issn=0971-8257}} "When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»</ref>. 2017 йылдың июлендә Кәрими ире һәм уның ғаиләһенә ҡаршы көс ҡулланыу тураһында дәғүә белдерә<ref>Mandana Karimi Files Domestic Violence Case Against Husband Of 6 Months: Reports. ''NDTV.com''. Дата обращения: 30 сентября 2020. Архивировано 26 октября 2019 года.</ref>, һуңыраҡ никахын һаҡлап ҡалыу өмөтө менән дәғүәне кире ҡаға<ref name=":0" />. Улар 2021 йылда айырылыша. == Фильмография == === Фильмдары === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" |Йыл ! scope="col" | Исем ! scope="col" | Роль ! scope="col" | Тел |- | rowspan="3" | 2015 йыл | scope="row" | ''Roy'' | Анита | rowspan="4" | [[Һинд теле|Һинд]] |- | scope="row" | ''Bhaag Johnny'' | Рэйчел Д’Коста |- | scope="row" | ''Main Aur Charles'' | Лиз |- | rowspan="2" | 2016 йыл | scope="row" | ''Kyaa Kool Hain Hum 3''<ref name=":1" /> | Шалу |- | scope="row" | ''Xuanzang''<ref>''Chronicle, Deccan.'' Sonu Sood and Mandana Karimi throw farewell for Xuanzang team (англ.). ''Deccan Chronicle'' (11 апреля 2016). Дата обращения: 20 сентября 2022. Архивировано 22 сентября 2022 года.</ref> | Раджашри | Мандарин теле, [[Һинд теле|Һинд.]] |- | 2022 йыл | scope="row" | ''Thar''<ref>''Deepak; Deepak.'' Thar Movie Review: The Kapoors and Jitendra Joshi Elevate this Killing, Thrilling, and Chilling Story (амер. англ.). ''Word Street Journal'' (6 мая 2022). Дата обращения: 20 сентября 2022</ref> | Шерил | [[:ru:Netflix|Netflix]] |} === Телевидение === {| class="wikitable sortable" !Йыл ! Исем ! Роль ! Иҫкәрмәләр |- | 2015—2016 йылдар | ''Bigg Boss 9'' | Ҡатнашыусы | 2-се финалсы |- | 2016 йыл | ''Bigg Boss 10'' | Үҙе | Ҡунаҡ |- | 2018 йыл | ''Флиртовать'' | Нэнси Малхотра | |- | 2022 йыл | ''Lock Upp'' | Ҡатнашыусы | 23-сө көндә инә һәм 49-сы көндә сыға |} === Веб-сериал === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Йыл ! Исем ! Роль |- | 2020 йыл | ''The Casino'' | Рена Чаудхари |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1988 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Актрисалар]] j7fstg208xy1ixh3jurm4j8y513ktan Гугуш 0 200740 1296764 1296659 2026-05-13T15:06:13Z Юлдашева Луиза 18980 1296764 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Гугуш''' ({{Lang-az|Ququş}}; {{Lang-en|Googoosh}}, ысын исеме — '''Фәйгә Атешин''' ({{Lang-az|Faiqə Atəşin}}; фарсы فائقهٔ аتشин; [[5 май]], [[1950 йыл]], [[Тәһран]]) — [[Иран]] йырсыһы һәм актрисаһы. 1970-се йылдарҙа ул [[Иран]]да иң популяр йырсылар һәм актрисаларҙан һанала. Ул шулай уҡ [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Кавказ аръяғы|Кавказда]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ -та]] һәм [[Үҙәк Азия|Урта Азияла]] ла яҡшы билдәле. Ул [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа «Долгая ночь» фильмы арҡаһында билдәле була. == Тормошо һәм ижады == Фәйгә Атешин 1950 йылдың 5 майында Тәһранда Сарчешмех урамында Советтар Союзынан [[Әзербайжандар|әзербайжан]] эмигранттары ғаиләһендә тыуа<ref name="Fatemi">{{Китап|автор=GJ Breyley, Sasan Fatemi|часть=The queen of Pop: Googoosh|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ&pg=PA126#v=onepage&q&f=false|заглавие=Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31)|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Routledge|год=2015|том=|страницы=124—126|столбцы=|страниц=202|серия=|isbn=1317336801|тираж=|ref=}}</ref><ref>Googoosh in Media — Life After the Revolution Singer Googoosh. ''Googoosh.tv''. Архивировано 25 декабря 2007 года.</ref><ref>''GJ Breyley, Sasan Fatemi.'' The queen of Pop: Googoosh &#x2F;&#x2F; Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31). — Routledge, 2015. — С. 124—126. — 202 с. — <nowiki>ISBN 1317336801</nowiki>. — <nowiki>ISBN 9781317336808</nowiki>. — [Архивировано 20 июля 2022 года.]</ref> Бала сағынан атаһы менән атаһы менән сәхнәлә ҡатнаша, ете йәшенән 19 йәшенә тиклем фильмдарҙа бала актёр булып сығыш яһай башлай, әммә беренсе етди роле 1965 йылда «Дьяволенок» фильмында була. Ул 25-тән ашыу фильмда төшә, уларҙан береһе шул ваҡытта коммерция йәһәтенән бөтә замандағы уңышлы Иран фильмы була. Уның бер нисә фильмы СССР-ҙа күрһәтелә, уларҙан береһе «Долгая ночь» популяр фильмға әйләнә. [[1971 йыл]]да [[Канн]]да [[Француз теле|француз]] телендә «Retour de la ville» һәм «J’entends crier je t’aime»<ref>Encyclopédisque — Disque : Retour de la ville. Дата обращения: 21 февраля 2010. Архивировано 1 января 2015 года.</ref> йырҙарын башҡара һәм унда беренсе урын яулай. 1970-се йылдарҙа уның популярлығы тиҙ арала дан һәм уңышҡа өлгәшә башлай, сөнки ул Иран поп-музыкаһын камиллаштыра. Үҙенең сағыу кейемдәре һәм мода тойғоһо менән билдәле Гугуш Иранда һәм унан ситтә эстрада мәҙәниәте көйәрмәндәрен үҙенең прическаһы һәм зауыҡлы стиле менән хайран ҡалдыра, күп кенә иран ҡатын-ҡыҙҙарын үҙенең прическаһына оҡшатып йөрөүгә илһамландыра. Уның музыкаһы 1960—1970 йылдарҙағы традицион тойғо менән оптимистик эстраданан алып, мөхәббәткә һәм юғалтыуға арналған декларатив, эмоциональ балладаларға тиклем, Эдит Пиаф кеүек артистар шансон стилендәге музыка менән сағыштырырлыҡ. Уның музыкаһы фарсы телле булмаған тыңлаусылар араһында ла популяр була. Фәйгә Атешин әзербайжан телендә «аҡҡош» тигәнде аңлатҡан «Гугуш» сәхнә исемен һайлаған. Был исемде тыуғанда бирәләр, әммә ир-ат исеме булғанлыҡтан, теркәү проблемалары килеп сыға, шуға күрә уны «Фәйгә» аҫтында яңынан теркәйҙәр 1990 йылда [[Фарсы теле|фарсы]] телендә йырлай, әммә [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Әрмән теле|әрмән]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Итальян теле|итальян]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә лә йырҙар башҡара. Ирандың үҙендә ул замансалыҡ символына әүерелгән һәм сикһеҙ популярлыҡ яулай. [[1979 йыл]]да Иран революцияһы ваҡытында Гугуш [[Лос-Анджелес]]та була. Шулай ҙа тыуған яғын һағынып, шунда ҡайтырға ҡарар итә. Революциянан һуң ни өсөн Иранда ҡалыуына яуап биреп, ул быны «тыуған иленә мөхәббәттән» тип атай<ref>''Cohen, Tom.'' Googoosh Returns to Public Arena. ''AP NEWS''. Дата обращения: 25 марта 2019. Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. Революция күп символдарҙы, бигерәк тә артыҡ көнбайышлашыуҙы ҡабул итеү менән бәйле символдарҙы емерергә тырышыуына ҡарамаҫтан, Гугуш оҙаҡ йылдар Иранда ҡала<ref>''Ferguson, Jason.'' Iranian pop queen Googoosh playing at the Bob Carr is a pretty big deal (англ.). ''Orlando Weekly''. Дата обращения: 25 марта 2019. Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһынан]] һуң уға Иранда сығыш яһау тыйыла. Президент Мөхәммәт Хатами власҡа килгәнсе сығыш яһамай, ул Гугушҡа илдән ситтә гастролдәргә сығырға рөхсәт бирә. 2000 йылда Төньяҡ Америкаға, [[Лос-Анджелес]] ҡалаһына күсә, унда ижади эшен бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә. 2002 йылда уның «Ғариби-Ашина» йыры BBC фекере буйынса [[Урта Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] иң популяр йырға әйләнә. Әзербайжан телендә [[:ru:Ayrılıq (песня)|Ayrılıq]]" ({{lang-ru|«Разлука»}}) композицияһы популяр йырға әйләнгән, уны йырсы тәүге тапҡыр [[1972 йыл]]да, яңғыҙ концерт ваҡытында башҡара. АҠШ-ҡа күскәс, йырсы гастролдәрен дауам итә һәм бер нисә илдә сығыш яһай. Элекке СССР- ҙа тәүге тапҡыр 2017 йылдың 31 авгусында [[Ереван]]да һәм 2017 йылдың 3 сентябрендә [[Тбилиси]]ҙа сығыш яһай<ref>{{Cite news|title=Гугуш выступит с концертом в Ереване – ФОТО|url=http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html|work=The First News|accessdate=2017-09-24|archivedate=2017-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909063928/http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html}}</ref> . Гугушты [[Әзербайжан]]ға сығыш яһарға бер нисә тапҡыр саҡыралар, әммә йырсының [[Баҡы]]ла сығышы бер ҡасан да булмай<ref>{{Cite news|title=Почему иранская певица Гугуш отказывается приехать в Баку?|url=https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html|work=Trend.Az|date=2008-04-28|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803130606/https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Певицу азербайджанского происхождения не пускает в Баку её бойфренд — армянин|url=http://news.day.az/showbiz/247553.html|work=Day.Az|date=2011-01-12|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803134114/http://news.day.az/showbiz/247553.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ягуб Зуруфчу: «Гугуш не гордится тем, что она азербайджанка!» — ВИДЕО|url=http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html|work=The First News|date=2012-10-06|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171235/http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html}}</ref> . Гугуш менән таныш Ягуб Зуруфчу һүҙҙәре буйынса, Гугуш үҙен әзербайжан тип түгел, ә иранлы тип һанай<ref>{{Cite news|first=Кямаля|last=Алиева|authorlink=|title=Коллега о национальной принадлежности Гугуш - ее не в чем винить|url=https://sptnkne.ws/f4N7|work=Sputnik Азербайджан|publisher=|date=2017-09-20|accessdate=2018-08-09}}</ref> . Зуруфчу әйткәнсә, йырсы фарсы телендә һөйләшә, бер аҙ әзербайжан телендә һөйләшә<ref>{{Cite news|title=«Пускать нельзя прогнать», или Страсти по Гугуш — ФОТО — ВИДЕО|last=1news|url=http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video|date=2017-08-31|accessdate=2018-08-09|archivedate=2018-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180730080439/http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video}}</ref>. == Ижтимағи-сәйәси позицияһы == [[2017 йыл]]да Ирандың Революцион суды Гугуштыы режимға һәм милли хәүефһеҙлеккә ҡаршы диверсион эшмәкәрлек, шулай уҡ ил етәкселәренә яла яғыу өсөн ситтән тороп 16 йылға төрмәгә хөкөм итә<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1489181520#gsc.tab=0|title=Самую популярную Иранскую певицу Гугуш заочно приговорили к 16 годам тюрьмы|publisher=ЦентрАзия|access-date=2026-05-07}}</ref>. 2025 йылдың декабрендә Гугуш Ислам Республикаһы режимы бөткәнсе яңы йырҙар сығармаясағын белдерҙе. Associated Press агентлығына биргән интервьюһында йырсы Иран йәштәренең көрәшенә теләктәшлек белдереп, илдә власть алмашынғанға тиклем ижади эште кисектереп тороуҙы хуп күргәнен белдерҙе. 2026 йылдың ғинуарында Иранда ҡаршылыҡ акциялары ваҡытында ул АҠШ президенты [[Дональд Трамп]]ҡа асыҡ хат яҙа. Баҫылған хатында Гугуш Америка лидерын Иран халҡына ярҙам итергә һәм Реза Пәһләүи менән хеҙмәттәшлек итергә саҡыра<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260114022616431-Gugush-obratilas-k-Trampu-s-prizyvom-podderzhat-narod-Irana|title=Гугуш обратилась к Трампу с призывом поддержать народ Ирана|publisher=First News Media|access-date=2026-05-07}}</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Googoosh+Behruz_Vosughi_on_magazine.JPG|справа|мини|136x136пкс| 1979 йылға тиклем нәшер ителгән Иран журналы тышлығында Гугуш һәм [[Бәһруз Вүсуки]]]] Гугуш өс тапҡыр кейәүгә сыға, өсөнсө тапҡыр Бәһруз Воссугиға сыға, уның менән бер нисә фильмда төшә, әммә никах оҙаҡҡа бармай. Тәүге никахынан Кәмбиз исемле улы бар. == Фильмография == [[Файл:Googoosh_in_a_poster_of_the_film_Bita_(1972).jpg|справа|мини|324x324пкс|1972 йылда «Бита» фильмының афишаһында «Гугуш»]] {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|1960|Страх и надежда|بیم و امید|}} {{ВФильме|1961|Побег ангела|فرشتۀ فراری|}} {{ВФильме|1963|Скала страха|پرتگاه مخوف|}} {{ВФильме|1965|Дьяволенок|شیطون بلا|}} {{ВФильме|1966|Нищие Тегерана|گدايان تهران|}} {{ВФильме|1966|Большой и маленький|فيل و فنجان|}} {{ВФильме|1966|Хуссейн Корд|حسين كرد|}} {{ВФильме|1967|Четыре сестры|چهار خواهر|}} {{ВФильме|1967|Врата судьбы|دروازه تقدير|}} {{ВФильме|1967|Сокровище и труд|گنج و رنج|}} {{ВФильме|1967|В поисках преступников|در جستجوي تبهكاران|}} {{ВФильме|1968|Трое сумасшедших|سه دیوانه|}} {{ВФильме|1968|Ночь ангелов|شب فرشتگان|}} {{ВФильме|1968|Звезда семи небес|ستاره هفت آسمان|}} {{ВФильме|1969|Грех красоты|گناه زيبايی|}} {{ВФильме|1970|Рассвет|طلوع|}} {{ВФильме|1970|Свадебная ссора|جنجال عروسی|}} {{ВФильме|1970|Жертва интриги|پنجره|}} {{ВФильме|1970|Беззвёздное небо|سـمون بی ستاره|}} {{ВФильме|1971|Горячее чувство|احساس داغ|}} {{ВФильме|1972|Бита|بیتا|}} {{ВФильме|1973|Хиалати|خیالاتی|}} {{ВФильме|1973|Американка Мамэль|ممل امریکایی|}} {{ВФильме|1973|Назэрин|نازنین|}} {{ВФильме|1975|Попутчик|همسفر|}} {{ВФильме|1975|Ночь скуки|شب غریبان|}} {{ВФильме|1976|Медовый месяц|ماه عسل|}} {{ВФильме|1978|[[Долгая ночь (фильм, 1978)|Долгая ночь]]|در امتداد شب|}} {{ВФильме|1979|Этой ночью кто-то плачет|امشب اشکی می ریزد|}} {{ВФильмеНиз}} == Әҙәбиәттә == * [[Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы|Рәсүл Ғамзатов]] йырсы тураһында «Гугуш» шиғыры яҙған, («Ышанам, ышанам, яратам, яратам» тип тә атала). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Facebook|Googoosh.Officialpage|«Гугуш»}} === Видео === ** [https://www.youtube.com/watch?v=LbkbCSjdNk4 Гугуш поёт на дне рождения принца Реза Пехлеви] ** [https://www.youtube.com/watch?v=4iOi4ENmKvo Гугуш поёт на азербайджанском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=5gaKtX9zMu8 Гугуш поёт на арабском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=Neo37VhZtNc Гугуш поёт на армянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08 Гугуш поёт на английском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=zNRZDEoGQ1U Гугуш поёт на итальянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=iHyxmmj94Gk Гугуш поёт на французском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08&feature=related Гугуш поёт на английском языке] [[Категория:Фильмография к доработке]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Фарсы йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Актрисалар]] l20buam3x44fjssik2wpw1mi7fz6gbd 1296920 1296764 2026-05-14T10:17:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296920 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Гугуш''' ({{Lang-az|Ququş}}; {{Lang-en|Googoosh}}, ысын исеме — '''Фәйгә Атешин''' ({{Lang-az|Faiqə Atəşin}}; фарсы فائقهٔ аتشин; [[5 май]], [[1950 йыл]], [[Тәһран]]) — [[Иран]] йырсыһы һәм актрисаһы. 1970-се йылдарҙа ул [[Иран]]да иң популяр йырсылар һәм актрисаларҙан һанала. Ул шулай уҡ [[Төркиә|Төркиәлә]], [[Кавказ аръяғы|Кавказда]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ -та]] һәм [[Үҙәк Азия|Урта Азияла]] ла яҡшы билдәле. Ул [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа «Долгая ночь» фильмы арҡаһында билдәле була. == Тормошо һәм ижады == Фәйгә Атешин 1950 йылдың 5 майында Тәһранда Сарчешмех урамында Советтар Союзынан [[Әзербайжандар|әзербайжан]] эмигранттары ғаиләһендә тыуа<ref name="Fatemi">{{Китап|автор=GJ Breyley, Sasan Fatemi|часть=The queen of Pop: Googoosh|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ&pg=PA126#v=onepage&q&f=false|заглавие=Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31)|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=a3r4CgAAQBAJ|викитека=|ответственный=|издание=|место=|издательство=Routledge|год=2015|том=|страницы=124—126|столбцы=|страниц=202|серия=|isbn=1317336801|тираж=|ref=}}</ref><ref>Googoosh in Media — Life After the Revolution Singer Googoosh. ''Googoosh.tv''. Архивировано 25 декабря 2007 года.</ref><ref>''GJ Breyley, Sasan Fatemi.'' The queen of Pop: Googoosh &#x2F;&#x2F; Iranian Music and Popular Entertainment: From Motrebi to Losanjelesi and Beyond // Iranian Studies (Vol. 31). — Routledge, 2015. — С. 124—126. — 202 с. — <nowiki>ISBN 1317336801</nowiki>. — <nowiki>ISBN 9781317336808</nowiki>. — [Архивировано 20 июля 2022 года.]</ref> Бала сағынан атаһы менән атаһы менән сәхнәлә ҡатнаша, ете йәшенән 19 йәшенә тиклем фильмдарҙа бала актёр булып сығыш яһай башлай, әммә беренсе етди роле 1965 йылда «Дьяволенок» фильмында була. Ул 25-тән ашыу фильмда төшә, уларҙан береһе шул ваҡытта коммерция йәһәтенән бөтә замандағы уңышлы Иран фильмы була. Уның бер нисә фильмы СССР-ҙа күрһәтелә, уларҙан береһе «Долгая ночь» популяр фильмға әйләнә. [[1971 йыл]]да [[Канн]]да [[Француз теле|француз]] телендә «Retour de la ville» һәм «J’entends crier je t’aime»<ref>Encyclopédisque — Disque : Retour de la ville. Дата обращения: 21 февраля 2010. Архивировано 1 января 2015 года.</ref> йырҙарын башҡара һәм унда беренсе урын яулай. 1970-се йылдарҙа уның популярлығы тиҙ арала дан һәм уңышҡа өлгәшә башлай, сөнки ул Иран поп-музыкаһын камиллаштыра. Үҙенең сағыу кейемдәре һәм мода тойғоһо менән билдәле Гугуш Иранда һәм унан ситтә эстрада мәҙәниәте көйәрмәндәрен үҙенең прическаһы һәм зауыҡлы стиле менән хайран ҡалдыра, күп кенә иран ҡатын-ҡыҙҙарын үҙенең прическаһына оҡшатып йөрөүгә илһамландыра. Уның музыкаһы 1960—1970 йылдарҙағы традицион тойғо менән оптимистик эстраданан алып, мөхәббәткә һәм юғалтыуға арналған декларатив, эмоциональ балладаларға тиклем, Эдит Пиаф кеүек артистар шансон стилендәге музыка менән сағыштырырлыҡ. Уның музыкаһы фарсы телле булмаған тыңлаусылар араһында ла популяр була. Фәйгә Атешин әзербайжан телендә «аҡҡош» тигәнде аңлатҡан «Гугуш» сәхнә исемен һайлаған. Был исемде тыуғанда бирәләр, әммә ир-ат исеме булғанлыҡтан, теркәү проблемалары килеп сыға, шуға күрә уны «Фәйгә» аҫтында яңынан теркәйҙәр 1990 йылда [[Фарсы теле|фарсы]] телендә йырлай, әммә [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Әрмән теле|әрмән]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Итальян теле|итальян]], [[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә лә йырҙар башҡара. Ирандың үҙендә ул замансалыҡ символына әүерелгән һәм сикһеҙ популярлыҡ яулай. [[1979 йыл]]да Иран революцияһы ваҡытында Гугуш [[Лос-Анджелес]]та була. Шулай ҙа тыуған яғын һағынып, шунда ҡайтырға ҡарар итә. Революциянан һуң ни өсөн Иранда ҡалыуына яуап биреп, ул быны «тыуған иленә мөхәббәттән» тип атай<ref>''Cohen, Tom.'' Googoosh Returns to Public Arena. ''AP NEWS''. Дата обращения: 25 марта 2019. Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. Революция күп символдарҙы, бигерәк тә артыҡ көнбайышлашыуҙы ҡабул итеү менән бәйле символдарҙы емерергә тырышыуына ҡарамаҫтан, Гугуш оҙаҡ йылдар Иранда ҡала<ref>''Ferguson, Jason.'' Iranian pop queen Googoosh playing at the Bob Carr is a pretty big deal (англ.). ''Orlando Weekly''. Дата обращения: 25 марта 2019. Архивировано 25 марта 2019 года.</ref>. 1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһынан]] һуң уға Иранда сығыш яһау тыйыла. Президент Мөхәммәт Хатами власҡа килгәнсе сығыш яһамай, ул Гугушҡа илдән ситтә гастролдәргә сығырға рөхсәт бирә. 2000 йылда Төньяҡ Америкаға, [[Лос-Анджелес]] ҡалаһына күсә, унда ижади эшен бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә. 2002 йылда уның «Ғариби-Ашина» йыры BBC фекере буйынса [[Урта Көнсығыш|Яҡын Көнсығышта]] иң популяр йырға әйләнә. Әзербайжан телендә [[:ru:Ayrılıq (песня)|Ayrılıq]]" ({{lang-ru|«Разлука»}}) композицияһы популяр йырға әйләнгән, уны йырсы тәүге тапҡыр [[1972 йыл]]да, яңғыҙ концерт ваҡытында башҡара. АҠШ-ҡа күскәс, йырсы гастролдәрен дауам итә һәм бер нисә илдә сығыш яһай. Элекке СССР- ҙа тәүге тапҡыр 2017 йылдың 31 авгусында [[Ереван]]да һәм 2017 йылдың 3 сентябрендә [[Тбилиси]]ҙа сығыш яһай<ref>{{Cite news|title=Гугуш выступит с концертом в Ереване – ФОТО|url=http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html|work=The First News|accessdate=2017-09-24|archivedate=2017-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909063928/http://www.1news.az/bomond/showbiz/20170720065228347.html}}</ref> . Гугушты [[Әзербайжан]]ға сығыш яһарға бер нисә тапҡыр саҡыралар, әммә йырсының [[Баҡы]]ла сығышы бер ҡасан да булмай<ref>{{Cite news|title=Почему иранская певица Гугуш отказывается приехать в Баку?|url=https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html|work=Trend.Az|date=2008-04-28|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803130606/https://www.trend.az/life/interesting/1186673.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Певицу азербайджанского происхождения не пускает в Баку её бойфренд — армянин|url=http://news.day.az/showbiz/247553.html|work=Day.Az|date=2011-01-12|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803134114/http://news.day.az/showbiz/247553.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ягуб Зуруфчу: «Гугуш не гордится тем, что она азербайджанка!» — ВИДЕО|url=http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html|work=The First News|date=2012-10-06|accessdate=2017-07-21|archivedate=2017-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171235/http://www.1news.az/bomond/bomaz/20121006022930586.html}}</ref> . Гугуш менән таныш Ягуб Зуруфчу һүҙҙәре буйынса, Гугуш үҙен әзербайжан тип түгел, ә иранлы тип һанай<ref>{{Cite news|first=Кямаля|last=Алиева|authorlink=|title=Коллега о национальной принадлежности Гугуш - ее не в чем винить|url=https://sptnkne.ws/f4N7|work=Sputnik Азербайджан|publisher=|date=2017-09-20|accessdate=2018-08-09}}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . Зуруфчу әйткәнсә, йырсы фарсы телендә һөйләшә, бер аҙ әзербайжан телендә һөйләшә<ref>{{Cite news|title=«Пускать нельзя прогнать», или Страсти по Гугуш — ФОТО — ВИДЕО|last=1news|url=http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video|date=2017-08-31|accessdate=2018-08-09|archivedate=2018-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180730080439/http://www.1news.az/news/puskat-nel-zya-prognat-ili-strasti-po-gugush-foto---video}}</ref>. == Ижтимағи-сәйәси позицияһы == [[2017 йыл]]да Ирандың Революцион суды Гугуштыы режимға һәм милли хәүефһеҙлеккә ҡаршы диверсион эшмәкәрлек, шулай уҡ ил етәкселәренә яла яғыу өсөн ситтән тороп 16 йылға төрмәгә хөкөм итә<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1489181520#gsc.tab=0|title=Самую популярную Иранскую певицу Гугуш заочно приговорили к 16 годам тюрьмы|publisher=ЦентрАзия|access-date=2026-05-07}}</ref>. 2025 йылдың декабрендә Гугуш Ислам Республикаһы режимы бөткәнсе яңы йырҙар сығармаясағын белдерҙе. Associated Press агентлығына биргән интервьюһында йырсы Иран йәштәренең көрәшенә теләктәшлек белдереп, илдә власть алмашынғанға тиклем ижади эште кисектереп тороуҙы хуп күргәнен белдерҙе. 2026 йылдың ғинуарында Иранда ҡаршылыҡ акциялары ваҡытында ул АҠШ президенты [[Дональд Трамп]]ҡа асыҡ хат яҙа. Баҫылған хатында Гугуш Америка лидерын Иран халҡына ярҙам итергә һәм Реза Пәһләүи менән хеҙмәттәшлек итергә саҡыра<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20260114022616431-Gugush-obratilas-k-Trampu-s-prizyvom-podderzhat-narod-Irana|title=Гугуш обратилась к Трампу с призывом поддержать народ Ирана|publisher=First News Media|access-date=2026-05-07}}</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Googoosh+Behruz_Vosughi_on_magazine.JPG|справа|мини|136x136пкс| 1979 йылға тиклем нәшер ителгән Иран журналы тышлығында Гугуш һәм [[Бәһруз Вүсуки]]]] Гугуш өс тапҡыр кейәүгә сыға, өсөнсө тапҡыр Бәһруз Воссугиға сыға, уның менән бер нисә фильмда төшә, әммә никах оҙаҡҡа бармай. Тәүге никахынан Кәмбиз исемле улы бар. == Фильмография == [[Файл:Googoosh_in_a_poster_of_the_film_Bita_(1972).jpg|справа|мини|324x324пкс|1972 йылда «Бита» фильмының афишаһында «Гугуш»]] {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|1960|Страх и надежда|بیم و امید|}} {{ВФильме|1961|Побег ангела|فرشتۀ فراری|}} {{ВФильме|1963|Скала страха|پرتگاه مخوف|}} {{ВФильме|1965|Дьяволенок|شیطون بلا|}} {{ВФильме|1966|Нищие Тегерана|گدايان تهران|}} {{ВФильме|1966|Большой и маленький|فيل و فنجان|}} {{ВФильме|1966|Хуссейн Корд|حسين كرد|}} {{ВФильме|1967|Четыре сестры|چهار خواهر|}} {{ВФильме|1967|Врата судьбы|دروازه تقدير|}} {{ВФильме|1967|Сокровище и труд|گنج و رنج|}} {{ВФильме|1967|В поисках преступников|در جستجوي تبهكاران|}} {{ВФильме|1968|Трое сумасшедших|سه دیوانه|}} {{ВФильме|1968|Ночь ангелов|شب فرشتگان|}} {{ВФильме|1968|Звезда семи небес|ستاره هفت آسمان|}} {{ВФильме|1969|Грех красоты|گناه زيبايی|}} {{ВФильме|1970|Рассвет|طلوع|}} {{ВФильме|1970|Свадебная ссора|جنجال عروسی|}} {{ВФильме|1970|Жертва интриги|پنجره|}} {{ВФильме|1970|Беззвёздное небо|سـمون بی ستاره|}} {{ВФильме|1971|Горячее чувство|احساس داغ|}} {{ВФильме|1972|Бита|بیتا|}} {{ВФильме|1973|Хиалати|خیالاتی|}} {{ВФильме|1973|Американка Мамэль|ممل امریکایی|}} {{ВФильме|1973|Назэрин|نازنین|}} {{ВФильме|1975|Попутчик|همسفر|}} {{ВФильме|1975|Ночь скуки|شب غریبان|}} {{ВФильме|1976|Медовый месяц|ماه عسل|}} {{ВФильме|1978|[[Долгая ночь (фильм, 1978)|Долгая ночь]]|در امتداد شب|}} {{ВФильме|1979|Этой ночью кто-то плачет|امشب اشکی می ریزد|}} {{ВФильмеНиз}} == Әҙәбиәттә == * [[Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы|Рәсүл Ғамзатов]] йырсы тураһында «Гугуш» шиғыры яҙған, («Ышанам, ышанам, яратам, яратам» тип тә атала). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Facebook|Googoosh.Officialpage|«Гугуш»}} === Видео === ** [https://www.youtube.com/watch?v=LbkbCSjdNk4 Гугуш поёт на дне рождения принца Реза Пехлеви] ** [https://www.youtube.com/watch?v=4iOi4ENmKvo Гугуш поёт на азербайджанском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=5gaKtX9zMu8 Гугуш поёт на арабском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=Neo37VhZtNc Гугуш поёт на армянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08 Гугуш поёт на английском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=zNRZDEoGQ1U Гугуш поёт на итальянском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=iHyxmmj94Gk Гугуш поёт на французском языке] ** [https://www.youtube.com/watch?v=HDKL47EUZ08&feature=related Гугуш поёт на английском языке] [[Категория:Фильмография к доработке]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Фарсы йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Актрисалар]] jcahnnvatphffi4c1pd99uymb50h36p Динар (ҡурсаулыҡ) 0 200753 1296765 1296662 2026-05-13T15:06:36Z Юлдашева Луиза 18980 1296765 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Динар ҡурсаулығы''' (фарсы منطقه حفاظت شده دنا — Динар тау һырты<ref>{{Атлас мира|2010|122|Иран, Афганистан, Пакистан}}</ref> (Кухе-Динар<ref name="map2">{{Карта|H-39-Б}}</ref><ref>{{Карта|H-39-X}}</ref>, (4,525 м) Кохгилуе һәм Бойер Әхмәт, Исфахан һәм Фарс провинциялары аша үтеп, [[Загрос]] тау һыртында урынлашҡан һәм яҡынса 90 километр һыу бүлгескә эйә. [[2010 йыл]]да Динар биосфера ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО тарафынан]] Иранда унынсы биосфера ҡурсаулығы һәм донъяла 550-се биосфера ҡурсаулығы булараҡ теркәлгән<ref>Dena Biosphere Reserve, Islamic Republic of Iran (англ.). UNESCO (февраль 2019). Дата обращения: 8 марта 2022. Архивировано 8 марта 2022 года.</ref>. == Ландшафты һәм тәбиғәт шарттары == Дена тау һырты бейеклеге 4000 метрҙан ашыу 49 түбәне үҙ эсенә ала һәм 4000 метрҙан ашыу түбәләрҙең дөйөм һаны буйынса Ирандағы иң ҙур комплекс тип иҫәпләнә . Халыҡ фекеренән айырмалы рәүештә, Деа — бер түбә генә түгел, ә төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙылған тау теҙмәһе. Дена ҡурсаулығы биләмәһенең көнсығыш сиге Дена шахрестаны үҙәгенең Сисахт ҡалаһы төньяғынан башлана. Дена ҡурсаулығы зонаһы биосфера ҡурсаулығы сифатында майҙаны 93 821 гектар тәшкил иткән илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күп һанлы ваҡ шишмәләр һәм тарлауыҡтар бар. Был шишмәләрҙең күбеһе ҡушылып, Бәшәр һәм Херсан йылғаларын барлыҡҡа килтерә. Был район тулыһынса таулы. Биләмәләге иң бейек һәм иң түбән нөктәләр араһындағы бейеклек айырмаһы 3000 метрҙан ашыу. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең иң түбән нөктәһе диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ үҫемлектәр төрлөлөгө йәһәтенән бик бай һәм ҡиммәтле. 2500 метр бейеклектәге Дена ҡурсаулығы биләмәһе имән урманы менән ҡапланған. Имәндәр араһында шулай уҡ төрлө ағас төрҙәре бар, шул иҫәптән саған, миндаль, энәлек һәм башҡалар. 3500 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклектә ер өҫтө үлән һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Дена дымлы, һыуыҡ һәм ярым дымлы зонала урынлашҡан. Минималь температура −18 градус, максималь − 39 градус. Дена районында һыуыҡ, туңыу һәм ҡар иреүе, дөйөм таулы ерлек кеүек факторҙар һөҙөмтәһендә тупраҡтың тәбиғи эрозияһы тураһында дәлилдәрҙе күрергә мөмкин. Денаға төрлө тау тоҡомдарының йыуылыуының мөһим факторы булып көслө һыу ағымы тора, был ер өҫтө йыуылыуының төрлө төрҙәре өсөн шарттар тыуҙыра . == Халыҡ һаны == Был ерҙә һунарсылыҡ кеүек үҙенсәлекле шөғөлдәре менән ҙур булмаған ырыуҙар йәшәй. == Ҡурсаулыҡҡа хәүеф янаған факторҙар == Дена ҡурсаулығы һәм милли паркының биологик төрлөлөгөнә ҡурҡыныс янаған төрлө факторҙар араһында был район халҡы араһында һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ мәҙәниәте булыуы, ауыл һәм ҡала халҡының артыуы, көтөүлектәрҙе юҡ итеү, урмандарҙы ҡырҡыу, урманлы ерҙәрҙе ауыл хужалығы, юлдар төҙөү, мәшғүллек өсөн шарттар булмау, хеҙмәт көстәрен йәлеп итеү, дарыу үҫемлектәре йыйыу, тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙа идара итеүҙең булмауы айырым урын ала . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=ZhWWbB6Bwco Иран Чахармахал һәм Бәхтяри, Дена тәбиғи һаҡланған биләмә] [[Категория:Иран тауҙары]] [[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] [[Категория:Ҡурсаулыҡтар]] [[Категория:Биосфера ҡурсаулыҡтары]] r18pltdrhtpy1645xj7xow6f34tuhsv Ҡавир милли паркы 0 200758 1296766 1296663 2026-05-13T15:06:54Z Юлдашева Луиза 18980 1296766 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Ҡавир милли паркы''' (фарсы پارک ملی کویر — Иранда милли парк һәм туғыҙ биосфера ҡурсаулығының береһе. [[Файл:Ape iran kavir.JPG|мини]] == Географияһы == Дәшт-е Ҡавир тоҙло сүллегендә (шулай уҡ Бөйөк Тоҙ сүллеге тип атала) Иран таулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Парк 4000 квадрат километр майҙанды биләй һәм Семнан, Тәһран, Ҡом һәм Исфахан провинцияларына һуҙылған. Ул Тәһрандан көньяҡҡа табан 120 саҡрым һәм Ҡумдан көнсығышҡа ҡарай 100 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың үҙәгендә Даир-е Гячин каруанһарайы урынлашҡан. Парктың тәбиғи ландшафты — сүллек. == Климаты == Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш климаты башлыса ҡоро. Парктың үҙәк һәм төньяҡ өлөштәрендә ярым ҡоро климат, ә көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөштәрендә ярым дымлы климат. Был климат төрлөлөгө хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгөнә килтергән, паркты [[биосфера]] хазинаһына әйләндергән. Һөҙөмтәлә, тышҡы ҡиәфәте, парктың дөйөм пейзажы был өс районда ҡырҡа айырыла. == Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы == Парктың үҫемлектәр донъяһына сүл һәм дала үҫемлектәренең 355 төрө инә, шуларҙың 20-һе эндемиктар. Милли паркта 34 төр һөтимәр хайуан, шул иҫәптән Азия гепарды, Алғы Азия леопарды, [[бүре]], һыҙатлы гиена, ҡом бесәйе, [[Төлкө|ҡыҙыл төлкө]], ҡом төлкө, Беннет ғәзәле, безоар кәзә, ҡырағай һарыҡ, шакал һәм ҡарағал йәшәй. Шулай уҡ парк биләмәһендә 155 төр ҡош, шул иҫәптән һоро һәм сүллек ағуналары, сүл барабаһы, туғаҙаҡ, турғайҙар, ҡыҙылтүш, ҡарлуғас, бөркөт, һар, ҡарсыға, сапсан, торомтай, шулай уҡ фламинго, ҡашҡабаш, сүрәгәй өйрәк, ҡаҙҙар кеүек күсәр ҡоштар йәшәй. Шулай уҡ парк сиктәрендә 34 төр һөйрәлеүселәр осрай. == Һылтанмалар == * [http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1_2.htm Кевир милли паркы .] * [http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=828&name=Golestan+National+Park Иран туризмы һәм туристик онлайн (ITTO)] * [http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/contact.asp?code=IRA Кәүир милли паркы — ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы үҙәге] * Иранда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлеге * {{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=5733|title=Kavir National Park, Iran|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2016-04-12}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хабр (милли парк) * [[Список национальных парков Ирана|Ирандағы милли парктар исемлеге .]] [[Категория:Категория МСОП II]] [[Категория:Иран милли парктары]] [[Категория:Биосфера ҡурсаулыҡтары]] gf88h3dvp4jqg447phcpl1d6kjdebfx Шапур (мәмерйә) 0 200792 1296767 1296667 2026-05-13T15:07:14Z Юлдашева Луиза 18980 1296767 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Shaapoor Cave Panorama 360 virtual Reality.jpg|мини]] '''Шапур''' — ({{lang-fa|غار شاپور}}) [[Иран]]дағы мәмерйә. Ул Танг-Чоган тарлауығында 300 метр бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, Бишапур ҡалаһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта, [[Сәсәниҙәр]] дәүерендә Ирандың төп баш ҡалаһы Ҡазерун Шәһерстанында урынлашҡан. Мәмерйәнең тәрәнлеге 30 метр. Уның инеү урынында мәмерйәнең үҙенең [[сталагмит]]тарынан уйылған Шапур I статуяһы тора. 1700 йыл дауамында был һын бер урында ҡалған һәм үҙ урынынан китмәгән. Ул боронғо замандарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер скульптура; бейеклеге яҡынса 7 метр, киңлеге 2 метрҙан ашыу. Шапур I-нең баҫып торған һыны — Сәсәниҙәр сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк ҡомартҡыларының береһе. Быуаттар үткәс тә, был һын, емерелгән ике ҡулынан башҡа, бөтөн килеш һаҡлана. Ғәрәптәр Иранды яулап алғандан һуң статуя ҡолатыла, әммә [[1957 йыл]]да хәрбиҙәр ярҙамында уны үҙ урынына ҡайтаралар<ref>معرفی غار شاپور کازرون. Дата обращения: 3 августа 2019. Архивировано 30 августа 2019 года.</ref><ref>غار شاپور. Дата обращения: 26 февраля 2017. Архивировано 27 февраля 2017 года.</ref>. Сәсәниҙәр династияһы башланғанға тиклем был мәмерйә был тирәлә йәшәүселәр өсөн ғибәҙәтхана булып хеҙмәт иткән, бында ла, Ниясар һәм Бабаджабар мәмерйәләрендәге кеүек, төрлө тантаналар үткәрелгән, тип иҫәпләнә. Әрдәшир I (Папакан), халыҡ араһында дини берҙәмлек булдырырға теләп, мәмерйә эргәһендә зороастрий ғибәҙәтханаһы төҙөй. Бер нисә йылдан һуң уның улы Шапур I мәмерйә эсендә уның статуяһын ҡуйырға ҡуша<ref>همشهری آنلاین — آشنایی با غار شاپور — فارس. Дата обращения: 25 февраля 2017. Архивировано 2 мая 2017 года.</ref> == Сәсәниҙәр династияһынан Шапур I == Шапур I, Сәсәниҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Әрдәшир Папакандың улы, ил менән б.э. 215 йылынан алып 272 йылға тиклем идара иткән. Шапур I ил сиктәрен [[Әһәмәниҙәр]] династияһынан [[Дарий I]] империяһы сиктәренә тиклем тиерлек киңәйтә ала, әммә ул бер ҡасан да Әһәмәниҙәр империяһының ҡеүәтен һәм бөйөклөгөн тергеҙеүгә өлгәшә алмай. Шапур I шәп стратег була; [[Боронғо Рим]] менән һуғыштар алып бара һәм Рим ғәскәр башлыҡтары өҫтөнән данлыҡлы еңеүҙәргә өлгәшә. Икенсе һуғыш ваҡытында, Эдесса һуғышында (Антакьянан төньяҡтараҡ — хәҙерге [[Төркиә]]), фарсылар Рим императоры Валерианды ҡулға ала. Иран менән Рим араһында бер нисә быуат һуғыш осоронда бындай ваҡиға бер тапҡыр ғына була. Ҙур еңеүҙең хөрмәтенә Шапур I үҙенең еңеүен мәңгеләштереү һәм уның иҫтәлеген нәҫелгә тапшырыу өсөн Фарс провинцияһында бер нисә барельеф уйырға бойора<ref>غار شاپور اول ساسانی، غار شاپور، غار شاپور کازرون، غار شاپور بیشاپور. Дата обращения: 26 февраля 2017. Архивировано 7 октября 2017 года.</ref> == Тасуирлама == Мәмерйәгә ингән урындағы стеналарға барельефтар уйылған, һәр береһендә Сәсәниҙәр дәүерендәге конкрет тарихи ваҡиға төшөрөлгән. Инеү урыны янында, уң яҡ диуарҙа, ҡәлғәләр һүрәтләнгән, улар, күрәһең, Бишапур ҡалаһының мөмкин булған дошман һөжүменән һаҡланғанын күрһәтә. Тарлауыҡтың үҙенең аҫтында Рудханейе-Шапур йылғаһының үҙәне урынлашҡан, унан һыу, төрлө каналдар аша ағып, ҡалаға ингән. == Тарихы == Риүәйәттәр буйынса, ғәрәптәр 633 йылдың 28 авгусында Фарс провинцияһын яулап алғас, Нәсер Ибн Сәғир исемле ғәрәп командирҙарының береһе Шапур мәмерйәһенә инә (ул ваҡытта Ирандың бик күп тарихи ҡомартҡылары һаҡланған), унда ул ваҡытта күп һанлы Иран тарихи ҡомартҡылары һаҡлана, мәмерйәне ҡарап сыға һәм I статуяһын ҡолатырға ҡуша. Һуңыраҡ урындағы халыҡ ғәрәп командирына Шапур I статуяһын тәүге урынына ҡайтарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә һәм уның өсөн алтын тәҡдим итә, әммә кире яуап ала . Мәмерйәгә ингән ерҙә ике таш яҙыу тора, уларҙан береһендә Шапур I яҙмаһының Наҡш-и Рәжәбтән тәржемәһе бар, икенсеһендә Иран хәрби хеҙмәткәрҙәренең, 1000 йылдан һуң, 1958 йылда, статуяны нисек тергеҙеүе һәм уны тәүге урынына ҡайтарыуы тураһында яҙма бар<ref>غار شاپور اول ساسانی. Дата обращения: 3 августа 2019. Архивировано 25 августа 2018 года.</ref>. Ике яҙыуҙы ла бер үк хәрби хеҙмәткәрҙәр яҙған<ref>سایت جامع شهرستان کازرون. Дата обращения: 25 февраля 2017. Архивировано из оригинала 25 февраля 2010 года.</ref>. Шаһ ғәскәре һалдаттары тарафынан эшләнгән һәм улар тарафынан мәмерйә эсенә ҡуйылған билдәләрҙең береһендә түбәндәгесә яҙылған:<blockquote>Башында генерал Бахрам Ариан етәкселек иткән Ирандың шаһ армияһы штабы булышлығында Мөхәммәт Тоги Маджиди корпусы көстәре тарафынан шаһтың Шапур I статуяһын генерал тергеҙеү һәм уның тәүге урынына ҡайтарыу тураһындағы указы. Уның батша ғали йәнәптәре шаһ [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи]] идара иткән осорҙа Пәхләүи династияһының икенсе шаһаншаһы шаһ армияһының ҡаһарман яугирҙәре Сәсәниҙәр династияһының икенсе шаһаншаһы Шапур I статуяһын тергеҙә һәм үҙенең тәүге урынына ҡайтара Тәүлек әйләнәһенә алты ай эшләгәндән һуң, [[1958 йыл]]дың 15 февралендә төштән һуң сәғәт биштә статуя ҡабаттан тергеҙелә һәм үҙ урынына ҡайтарыл. Был эшкә Шираз һәм Ҡазерундан һигеҙ офицер, бер граждан, 200-ҙән ашыу сержант, рядовой һәм инженер йәлеп ителә. Эш менән туранан-тура генерал Мөхәммәт Тоги Маджиди етәкселек итә. Уның корпусы шулай уҡ Шапур йылғаһынан алып автомобилдәр өсөн туҡталҡаға тиклем шоссе юлын төҙөүҙе тамамлау, автомобилдәр өсөн парковканан алып мәмерйәгә ингән урынға тиклем тау юлы һалыу, һырлы таштан эшләнгән 230 баҫҡыстан һәм тимер яндауырҙарҙан баҫҡыс төҙөү, таштан бина һәм мәмерйә эсендә баҫҡыстар төҙөү буйынса эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Барлыҡ был эштәрҙе исемдәре ошо яҙыуҙа мәңгеләштерелгән хәрбиҙәр башҡарған.</blockquote> == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Shapoorcavestair.jpg|альт=Лестница, ведущая в пещеру Шапур| Шапур мәмерйәһенә илткән баҫҡыстар Файл:مجسمه_شاپور_اول_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Первая статуя Шапура| Шапурҙың беренсе һыны Файл:غار_شاپور2_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:غار_شاپور1_توسط_روح‌اله_یگانه.jpg|альт=Пещера Шапура| Шапур мәмерйәһе Файл:Shaapoor_Startrail.jpg Файл:Shapur_statue_with_a_man_standing_in_front_of_it.JPG|альт=Охранник пещеры рядом со статуей Шапура. Размеры статуи на этой картине вполне узнаваемы по сравнению с человеком, стоящим рядом с ней.| <small>Шапур һынының эргәһендә мәмерйә һаҡсыһы. Был картиналағы һындың ҙурлығы эргәһендә торған кеше менән сағыштырғанда ярайһы уҡ билдәле.</small> Файл:Shapur_cave_-_description.JPG|альт=Изображение культурного наследия, содержащее описание пещеры Шапур у подножия горы с пещерой на вершине.| <small>Тау итәгендә Шапур мәмерйәһенең һүрәтләүен үҙ эсенә алған мәҙәни мираҫ һүрәте</small> Файл:Shapur_cave_from_below.JPG|альт=Вид пещеры Шапур рядом со знаком культурного наследия. Вокруг пещеры нарисован красный круг.| <small>Мәҙәни мираҫ билдәһе менән Шапур мәмерйәһенең күренеше. Мәмерйә тирәләй ҡыҙыл түңәрәк төшөрөлгән.</small> Файл:Shapur_cave_inside.JPG|альт=Скульптурное изображение изнутри пещеры Шапур| Шапур мәмерйәһе эсенән скульптура һүрәте Файл:Shapur_statue_back.JPG|альт=Картинка за статуей Шапура| Шапур статуяһы артындағы һүрәт Файл:Shapur_cave_outside_view.JPG|альт=Вид на равнины и деревни вокруг пещеры Шапур из устья пещеры| Мәмерйә ауыҙынан Шапур мәмерйәһе тирәһендәге тигеҙлектәр һәм ауылдар күренеше Файл:Shapur_cave_-_Naghsh_e_Rajab_translation.JPG|альт=Перевод надписи Накше-Раджаб, которая была выгравирована на стене пещеры Шапур армией.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһына ғәскәр тарафынан уйылған Наҡш-и-Рәжәб яҙмаһының тәржемәһе.</small> Файл:Shapur_cave_-_story_of_reerection_of_the_statue.JPG|альт=Армейская надпись на стене пещеры Шапур, которая описывает, как статуя была воздвигнута.| <small>Шапур мәмерйәһе стенаһындағы яҙыу, унда һындың нисек ҡуйылыуы һүрәтләнә.</small> Файл:Shapur_cave_-_Pahlavi_crown.JPG|альт=Корона Пехлеви высечена на стене пещеры Шапур над армейской надписью| <small>Пәһләүи тажы Шапур мәмерйәһе стенаһында хәрби яҙыу өҫтөндә уйылған .</small> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]] [[Категория:Иран географияһы]] [[Категория:Иран]] [[Категория:Ирандың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Сәсәниҙәр дәүләте]] bqfncxww6nqw86ot6bpocd8hkjsp5ek Мелләт (парк) 0 200806 1296768 1296384 2026-05-13T15:07:34Z Юлдашева Луиза 18980 1296768 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мелләт''' (фарсы پارک ملت‎) — [[Иран]]да [[Тәһран]]дың төньяғында урынлашҡан ҡала паркы. Ул ҡаланың иң ҙур йәшел майҙандарының береһе булып тора<ref>''Negar Azimi.'' The Charming, Disgusting Paintings of Tala Madani. ''The New Yorker'' (28 апреля 2017).</ref>. 1979 йылғы революцияға тиклем Шаһ паркы кеүек билдәле. == Тасуирлама == Парк Вәли Әср урамы янында урынлашҡан, көнсығышта Альборз тауҙары итәгендә Чамран юғары тиҙлекле экспресс-трассаһына һәм көнбайышта, Тәһран халыҡ-ара йәрминкә һәм Enghelab гольф-клубы биләмәһенән көньяҡтараҡ, Сеул урамына тиклем һуҙыла. 1887 йылда [[Бельгия]]ла Тюбиз оҫтаханаһы тарафынан төҙөлгән һәм 1886—1888 йылдарҙа төҙөлгән тимер юлдың беренсе фарсы участкаһы өсөн ҡулланылған 664-се һанлы локомотив паркта урынлашҡан<ref>''Oris, Michel. Potelle, Jean-François.'' Les Wallons hors de la Wallonie (фр.) (1995). Дата обращения: 9 января 2023. Архивировано 11 марта 2007 года.</ref>. Бында шулай уҡ Тәһрандағы тәүге музыкаль фонтандарҙың береһе, балалар майҙансыҡтары, тәғәмхана, кафе һәм ҙур булмаған вольер урынлашҡан, йәйәү йөрөү һәм ял итеү өсөн юлдар, яһалма күл бар. Исеме «Милләт паркы» тип тәржемә ителгән Мелләт паркы Решт ҡалаһында иң ҙур һәм яратҡан ял итеү урындарының береһе булып тора. Был урын ҡунаҡтарҙы үҙенең гармонияһы һәм уйланылған ландшафт дизайны менән йәлеп итә. Иң эҫе көндәрҙә лә һалҡынса һауа тыуҙырыусы фонтанлы яһалма күлдәре парктың төп үҙенсәлектәренең береһе булып тора<ref name>{{Cite web|url=https://www.kupibilet.ru/gid/iran/resht/park-mellat|title=Парк Меллат|author=|date=2026-05-11|publisher=купибилет|access-date=2026-05-11}}</ref>. Парктың көньяҡ-көнсығыш ситендә шул уҡ исемдәге «Мелләт» мәҙәни комплексы бар. Ул архитекторҙар Реза Данешмир һәм Екатерина Спиридонова проекты буйынса төҙөлгән, яҡынса 6 мең квадрат метр майҙанды биләй. 2008 йылдың 9 ноябрендә асылған комплекста дүрт театр залы, кинотеатр һәм күргәҙмә майҙаны бар<ref>Mellat Park Cineplex / Fluid Motion Architects. ''ArchDaily'' (3 марта 2011).</ref>. == Галерея == <gallery heights="200px" widths="240px" class="center"> Файл:2008_Park_Mellat_Tehran_3165585057.jpg|альт=Вид на гору Точал со стороны парка| Парктан Точал тауы күренеше Файл:13990902000894637416675189899095_باران_در_پایتخت.jpg|альт=Одна из аллей в осеннее время| Аллеяларҙың береһе көҙгөһөн Файл:Fountain_at_Mellat_Park,_Tehran_-_panoramio_-_hassan_jafari.jpg|альт=Музыкальный фонтан| Музыкаль шишмә </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] loorh94vfo6p2e5zva9tsqt6fgcbkg4 Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы 0 200807 1296769 1296402 2026-05-13T15:07:53Z Юлдашева Луиза 18980 1296769 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы''' ({{lang-fa|آرامگاه شاه نعمت الله ولی}}) Махан — [[Сәфәүиҙәр]] дәүеренә ҡараған архитектура комплексы, Керман провинцияһының Махан ҡалаһында урынлашҡан. 1932 йылдың 6 ғинуарында был архитектура ҡомартҡыһы Иран милли мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Шаһ Нимәтулла Вәли Керман ҡалаһында 832 йылда йәки, башҡа сығанаҡтар буйынса, ай һижриһенә ҡарата 834 йылда вафат була (ул григориан календары буйынса 1428 йәки 1430 йылға тура килә) һәм Махан баҡсаларының береһендә ерләнә. Мавзолейҙың тәүге нигеҙе ирекле торған көмбәҙле ҡоролма була, ул ай һижриһенә ҡарата 840 йылда (григориан календары буйынса 1436 йыл) Деккан солтаны Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I бойороғо буйынса төҙөлә. Яйлап был ҡоролма архитектура комплексына әүерелә<ref>Гробница Шаха Ниматуллы Вали. Сайт районного управления города Махана. Проверено 24 февраля 2017 года. Дата обращения: 25 февраля 2017. Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. == Архитектура == Бөгөн 32 мең квадрат метр майҙанды биләгән был комплекс ҙур баҡсаның дүртмөйөшлө эске өлөшө өҫтөндә мөһабәт көмбәҙе ҡалҡып торған берҙәм ҡоролманан үҫеп сыҡҡан. Артабанғы дәүерҙәрҙә был ҡоролма менән бер рәттән башҡа биналар ҙа төҙөлә. Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең тарихи ҡәбере, уны уратып алған майҙандар һәм ябылған галереялар 6 мең квадрат метрға яҡын майҙанды биләй. Бинаның архитектура йөҙөндә һуңғы алты быуат стилдәрен берләштереү сағылыш тапҡан<ref name=":0">Там же. Дата обращения: 25 февраля 2017. Архивировано 15 октября 2016 года.</ref>. Был комплекс иң ҙур үҫеште ҡаджарҙар идара иткән осорҙа ала, уның архитекторы оҫта Камал әд-Дин Хөсәйен була, ә яңылыҡ индереүсеһе Баҡташ хан була. [[1981 йыл]]дың 28 июнендә Керман провинцияһында булған ер тетрәүҙән һуң ҡәбер көмбәҙенең өҫкө өлөшө емерелә һәм көмбәҙҙә ярыҡтар барлыҡҡа килә, шуға күрә лә ул реконструкциялана, был эште Ирандың мәҙәни мираҫы, ҡул эштәре һәм туризм организацияһы башҡара<ref name=":0" />. Был комплекс һуңғы алты быуат эсендә төҙөлгән, шуға күрә ул Иранда үҙгәргән архитектура стилдәренең шәп өлгөһө булып тора. Комплекстың биҙәү элементтарына плиткалы йөҙлөк, шулай уҡ буялған биҙәк һәм әүәләү инә. Шах Немәтулла мавзолейын 2000 йылда Балджувон районында урындағы эшҡыуарҙар ремонтлай һәм уратып ағастар ултырта<ref name>{{Cite web|url=https://traveltajikistan.tj/%D0%BC%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D1%88%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B8-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8/|title=Мавзолей Шах Нематуллои Вали|author=|date=2026-11-05|publisher=|access-date=2026-11-05}}</ref>. == Музей == Мавзолейға ябылған инеү урынының башында Шаһ Нимәтулла музейы урынлашҡан, уның төньяҡ ҡанатында китап магазины, көньяҡ-көнсығыш ҡанатында Ҡаджар династияһының күренекле дипломаты һәм яҙыусыһы Әмир Низам Ғарруси ҡәбере урынлашҡан<ref name=":0" /> Шаһ Нимәтулла Вәли мавзолейы музейында ҡиммәтле экспонаттар һаҡлана, шул иҫәптән каллиграфия яҙмалары һәм һүрәттәре менән биҙәлгән ҡашкүлдәр (ялбарыу һауыттары), ҡиммәтле таштар һибелгән һәм күн тышлыҡтары булған ҡылыстар, мөгөҙморон күненән һәм ҡоростан эшләнгән ҡалҡандар, һирәк осрай торған китаптарҙың литографик һәм матбуғат баҫмалары, боронғо үткәүелдәр өлгөләре, ҡулдан һуғылған туҡымалар, шәлдәр, фарфор һәм гәлсәр һауыт-һабалар бар. == Шаһ Нимәтулла Вәлиҙең биографияһы == Шаһ Нимәтулла шағир һәм мистик була, уның исеме Керман провинцияһындағы Махан ҡалаһы менән бәйле. Атаһы ғәрәп, әсәһе иранлы булған. Мистикаға юлды ул биш йәшендә башлай. [[Хафиз Ширази|Хафиздың]] замандашы, ул шулай уҡ бай шиғри мираҫ ҡалдырған. Был бөйөк мистик бала саҡтан уҡ аҡылды аңлауҙа, күренештәрҙең асылын асыуҙа иҫ киткес һәләт күрһәтә. Етмәһә, бала сағында уҡ [[Ҡөрьән]]де ятлаған. Тышҡы иғтибарҙан баш тартып, киреһенсә, эске һәм йәшерен нәмәләргә йүнәлтелгән мистика донъяһына инеп, аҡылға өлгәшә алған. Хәҡиҡәтте эҙләп, шаһ Нимәтулла йылдар буйы күп һанлы сәйәхәттәрҙә була, кешенең бөйөклөгө һәм ҡәҙере билдәләре ҡайҙа ғына табылһа ла, һис шикһеҙ, унда ашыға, ниһайәт, 24 йәшендә [[Мәккә]]лә үҙенең рухи остазын — шәйех Абдулла Рәфийҙе — таба һәм уның шәкерте була. Һуңынан шаһ Нимәтулла [[Мысыр]]ға һәм [[Мәүәрәннәһер]]гә сәйәхәт итә һәм бер аҙ ваҡытҡа [[Сәмәрҡәнд]] янында урынлашҡан [[Шәһресәбез]] ҡалаһында төпләнә. Сәйәхәттәре ваҡытында шаһ Нимәтулла [[Аҡһаҡ Тимер|Тамерлан]] менән таныша. Шәһресәбездән шаһ Ниматулла Гератҡа, унан [[Мәшһәд]] һәм Керманға, шунан Маханға сәйәхәт итә, унда ғүмеренең яҡынса һуңғы 25 йылын үткәрә. Маханда булған осорҙа уның даны хатта [[Иран]]дың, [[Һиндостан]]дың төпкөл мөйөштәренә лә барып етә, шуға күрә уға ҡунаҡҡа күп кеше килә. Шаһ Нимәтулланың тәғлимәте, күп шәкерттәрҙе йәлеп итеп, Иран, Һиндостан һәм Урта Азия буйлап тарала. Немәтулланың рухи тәғлимәттәре барыһын да хәҡиҡәтте эҙләргә йә Аллаһты танып белеүгә өлгәшергә дәртләндергән. Деккандың солтаны Бахмани династияһынан Шиһаб әд-Дин Әхмәт Вәли шаһ I мистиктың шәкерттәренән уны Һиндостанға сәйәхәт итергә дәртләндереүҙе һорай. Шаһ Нимәтулла ейәне шаһ Хәлилулланы Һиндостанға ебәрә, шуның менән Нимәтуллаһ суфыйсылыҡ тәртибен Деккан ҡалҡыулығына күсерергә юл аса. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.isna.ir/news/91112917543/اینجا-ماهان-است-آستانه-شیخ-نعمت-الله-ولی-کرمانی اینجا ماهان است، آستان شيخ نعمت] [[Категория:Ирандың архитектура һәйкәлдәре]] [[Категория:Ирандағы кәшәнәләр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Иран архитектураһы]] [[Категория:Ирандың иҫтәлекле урындары]] czc1s0dno575bi3q9iwh3n00vy2jbhh Мәрмәр һарай (Тәһран) 0 200812 1296770 1296669 2026-05-13T15:08:22Z Юлдашева Луиза 18980 1296770 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Мәрмәр һарай''' ({{lang-fa|کاخ مرمر}}) — [[Иран]]дың [[Тәһран]] ҡалаһында тарихи бина һәм элекке шаһтың резиденцияһы. Ҡала үҙәгендә урынлашҡан<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, әммә һарай төҙөлгәндә был район Тәһрандың тыныс кварталы була<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II. ''Encyclopedia Iranica''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 4 января 2018 года.</ref> == Тарихы == Рәсми саралар һәм ҡабул итеүҙәр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II. ''Encyclopedia Iranica''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 4 января 2018 года.</ref> ике ҡатлы Мәрмәр һарай 1934—1937 йылдарҙа<ref name="Ghani2001">{{Китап|заглавие=Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power|ссылка=https://books.google.com/books?id=VGZItY9kL0AC&pg=PA412|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|isbn=978-1-86064-629-4|страницы=412|автор=Cyrus Ghani|год=2001}}</ref> Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] бойороғо буйынса Иран архитекторы Фәтхалла Фирҙәус һәм француз инженеры Джозеф Леон<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> тарафынан төҙөлә. Һарайҙы Реза Пәһләүи, һуңыраҡ уның улы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза]] рәсми резиденция итеп файҙалана<ref name=":0">Marble Palace (Kakh Marmar). ''Fars Foundation''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref>. Реза Пәһләүи дүртенсе ҡатыны Эсмәт Дәүләтшахи һәм уларҙы биш балаһы менән бергә 1941 йылда шаһ һөргөнгә ебәргәнгә тиклем һарайҙа йәшәй<ref name="Childress2011">{{Китап|заглавие=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|ссылка=https://books.google.com/books?id=P-pFLEJmURIC&pg=PA40|год=2011|издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Twenty-First Century Books|en|Lerner Publishing Group}}|isbn=978-0-7613-7273-8|страницы=40|автор=Diana Childress}}</ref>. 1941 йылдың сентябрендә тап ошо бинала Реза Пәһләүи үҙенең баш тартыу хатына ҡул ҡуя<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=No One will Scratch My Back: Iranian Security Perceptions in Historical Context|издание=The Middle East Journal|том=59|номер=2|ссылка=http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf|pmid=2018-11-29|язык=en|тип=journal|автор=Fariborz Mokhtari|archivedate=2020-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200426000719/http://www.ndu.edu/nesa/publications/Mokhtari.pdf}}</ref> . Мөхәммәт Реза идара иткән осорҙа һарайҙа мөһим король ваҡиғалары үтә. Бина, Гөлөстан һарайы менән бергә, уның ике төп резиденцияһының береһе була<ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> һәм 1950-се йылдарға тиклем шаһтың шәхесе менән берләштерелә<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref> . Уның өс туйы ла һарайҙа үткән. 1939 йылда ул тәүге ҡатыны принцесса Фәүзиәгә өйләнгән<ref>The Pahlavi Dynasty. ''Royal Ark''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 14 октября 2018 года.</ref>, һәм парҙар 1945 йылда айырылышҡанға тиклем унда йәшәйҙәр<ref>{{Cite news|title=Colorful Fetes Mark Royal Wedding that will Link Egypt and Persian|url=https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1939-03-13|archivedate=2017-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170409050908/https://news.google.com/newspapers?id=id9IAAAAIBAJ&sjid=IgINAAAAIBAJ&pg=3855,4689544&dq=pahlavi&hl=en}}</ref> . 1950 йылдың октябрендә һарайҙа йәрәшеү тантанаһы үтә, 1951 йылдың февралендә шаһ һәм уның икенсе ҡатыны Сорая Эсфәндияриның туй тантанаһы үтә<ref>{{Cite news|title=Iran's Shah will marry|url=https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1950-10-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313023133/https://news.google.com/newspapers?id=ywhbAAAAIBAJ&sjid=EU4NAAAAIBAJ&pg=2444,5190402&dq=mahmoud+reza+pahlavi&hl=en}}</ref><ref name="dbm12feb">{{Cite news|title=Gifts for wedding|url=https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1951-02-12|location=Tehran|archivedate=2016-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312113328/https://news.google.com/newspapers?id=CnkoAAAAIBAJ&sjid=RcgEAAAAIBAJ&pg=4499,5742010&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref> . Ошондай уҡ тантаналар Мөхәммәт Реза һәм уның өсөнсө ҡатыны Фәрәх менән Мәрмәр һарайҙа үтә<ref name="bpathe">{{Cite news|url=http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding|title=Teheran - Shah's Wedding 1959|accessdate=2018-11-29|work=British Pathe|archivedate=2012-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626153401/http://www.britishpathe.com/video/teheran-shahs-wedding}}</ref><ref>''Ibrahim Hadidi.'' Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba. ''IICHS''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. 1957 йылдың октябрендә был бинала шаһ һәм принцесса Фәүзиәнең ҡыҙы Шаһназ Пәхләүи лә кейәүгә сыға, уның һайлаған кешеһе Әрдешир Заһиди була<ref name="lewis1957">{{Cite news|title=Iran Shah's daughter to wed engineer in simple ceremony|url=https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en|accessdate=2018-11-29|date=1957-10-10|location=Tehran|archivedate=2016-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313022327/https://news.google.com/newspapers?id=ZcdGAAAAIBAJ&sjid=8vMMAAAAIBAJ&pg=1761,3998465&dq=marble+palace+tehran&hl=en}}</ref>. Бынан тыш, һарайҙа шаһтың 48 йәшлек юбилейы билдәләнә<ref>Mohamad Reza Shah and Shahbanu Farah Pahlavi’s Coronation. ''Iran Politics Club''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 18 мая 2015 года.</ref> 1965 йылдың 10 апрелендә Мәрмәр һарайы иран һалдаты тарафынан шаһты үлтерергә маташыу урыны була<ref>Shah of Iran. ''NNDB''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 28 июля 2013 года.</ref><ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref>. Был ваҡиғанан һуң һарай йәшәү урыны булараҡ файҙаланылмай<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref>, 1970 йылдайылда музейға әйләндерелә<ref name=":1">''Mir M. Hosseini.'' Marmar Palace Becomes Museum. ''Fouman'' (30 октября 1973). Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref> һәм 1981 йылға тиклем музей булып ҡала<ref>Marmar Palace. ''Wikimapia''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Урындағы халыҡ бинаны Иран Ислам Республикаһы сәйәсмәндәре файҙаланғаны тураһында хәбәр итә<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Firmly planted|ссылка=http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/|издание=The Iranian|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Rasool Nafisi|год=2001|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232118/http://iranian.com/RasoolNafisi/2001/July/Palace/}}</ref>. == Тасуирлама == [[Файл:Banknote_of_second_Pahlavi_-_100_rials_(rear).jpg|мини|100 риаллыҡ купюрала Мәрмәр һарайы һүрәте]] Һарайҙы тәүге проектын Остад Джафар Хан төҙөй<ref name=":1" /><ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, әммә һуңғы проектты Остад Хәйҙәр Хан<ref name="hab" /> эшләй. Һарай дөйөм архитектура стиле эклектик, көнсығыш, шул иҫәптән ҡаджар осоро архитектура алымдарын һәм көнбайыш архитектура стилдәрен берләштерә<ref name=":0" /><ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref>. Һарай ҙур баҡса менән уратып алынған<ref name="Warne1999">{{Китап|заглавие=Mission for Peace: Point 4 in Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=BbqP3fvL1LQC&pg=PA36|издательство=Ibex Publishers, Inc.|isbn=978-0-936347-84-4|страницы=36|автор=William E. Warne|год=1999}}</ref>. Бөтә һарай комплексы 35 462 м² майҙанды биләй, шуның 2 870 м² — резиденция майҙаны<ref>Marble Palace (Kakh Marmar). ''Fars Foundation''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 24 ноября 2013 года.</ref><ref>''Mir M. Hosseini.'' Marmar Palace Becomes Museum. ''Fouman'' (30 октября 1973). Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано из оригинала 23 октября 2017 года.</ref>. Һарайға таш ҡапҡа алып бара, Иран рәссамы Джафар Хан уйып төшөргән Әһәмәниҙәр дәүере яугирҙарының ике статуяһы урынлашҡан — улар бөтә бинаның эклектик стилен һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref name="ata2009">{{Китап|заглавие=Iran in the 20th Century. Historiography and Political Culture|год=2009|издательство=[[I.B. Tauris|I.B.Tauris]]|место=London and New York|isbn=978 1 84885 224 2|ссылка=http://islamicblessings.com/upload/IRAN-in-the-20th-Century-Historiography-and-Political-Culture.pdf|часть=Architectural Historiography 1921–42|автор=Kamran Safamanesh|ответственный=Touraj Atabaki}}</ref> . Комплекс биләмәһендә төрлө провинцияларҙан урындағы оҫталар эшләгән башҡа ҡапҡалар ҙа бар<ref>Courts and courtiers In the reign of Reżā Shah Pahlavī. ''Encyclopedia Iranica''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 30 ноября 2018 года.</ref>. Һарай диуарҙары йөҙлөгө аҡ мәрмәр менән ҡапланған<ref name="alam">{{Китап|заглавие=The Shah and I|ссылка=https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam|год=1991|издательство=[[I.B. Tauris|IB Tauris]]|место=London and New York|isbn=1-85043-340-2|страницы=[https://archive.org/details/shahiconfidentia0000alam/page/162 162]|автор=Asadollah Alam}}</ref><ref>''Reza Sarhangi.'' The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors (англ.) // Nexus Network Journal : journal. — 1999. — Vol. 1. — doi:10.1007/s00004-998-0007-z. Архивировано 30 октября 2018 года.</ref>. Ҡоролманы ҙур көмбәҙ тамамлай, ул [[Исфаһан|Исфаһандағы]] [[Шәйех Лотфулла мәсете|шәйех Лотфулла мәсетенең]] теүәл күсермәһе<ref name="Karimi2013">{{Китап|заглавие=Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era|ссылка=https://books.google.com/books?id=uSNZXI-6M0EC&pg=PA54|издательство=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-10137-4|страницы=54|автор=Pamela Karimi|год=2013}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=The Sky Within: Mathematical Aesthetics of Persian Dome Interiors|издание=Nexus Network Journal|том=1|ссылка=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00004-998-0007-z.pdf|pmid=2018-11-29|doi=10.1007/s00004-998-0007-z|язык=en|тип=journal|автор=Reza Sarhangi|год=1999|archivedate=2018-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181030043040/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs00004-998-0007-z.pdf}}</ref>. Эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән көмбәҙ аҫтында, уның эске көмбәҙе арабескалар менән биҙәлгән, ҙур баҫҡыстар менән ике ҡат тәҙрәле вестибюль урынлашҡан.. Һарайҙың интерьеры уның церемониал тәғәйенләнешенә тап килә, уны биҙәүҙә семәрле ишектәр, әүәләү, бай туҡымалар һәм келәмдәр киң ҡулланылған<ref>Architecture. Pahlavi, before World War II. ''Encyclopedia Iranica''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 4 января 2018 года.</ref>. Стена биҙәүестәрен Иран архитекторы Хөсәйен Лорзаде<ref name="musel75">{{Cite news|author=Robert Muse|title=The rise of Shah Mohammad Reza Pahlevi|url=https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491|accessdate=2018-11-29|date=1975-07-16|location=London|archivedate=2016-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125220003/https://news.google.com/newspapers?nid=110&dat=19750716&id=1-VOAAAAIBAJ&sjid=xksDAAAAIBAJ&pg=7206,1245491}}</ref><ref name="hab">{{Китап|заглавие=The Book of Iran: The History of Iranian Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=Al0jpyRDGe8C&pg=PA290|год=2003|издательство=Alhoda UK|isbn=978-964-94491-4-2|страницы=290|автор=Habibollah Ayatollahi}}</ref>, керамик плиткаларҙы Остад Йәзди, картиналарҙы Остад Беһзәд эшләй<ref name="musel75" />. Башҡа бүлмәләр араһында Көҙгөләр залы айырылып тора, уның диуарҙары, тардицион рәүештә ғибәҙәтханаларҙа һәм мәсеттәрҙә ҡулланылған, күп һанлы көҙгөләр менән биҙәлгән<ref>{{Китап|заглавие=Persian Mirrors: The Elusive Face of Iran|ссылка=https://books.google.com/books?id=k525H9OWvl8C&pg=PA6|издательство=Free Press|isbn=978-0-7432-1453-7|страницы=6|автор=Elaine Sciolino|год=2001}}</ref><ref name="rah2003">{{Мәҡәлә|заглавие=Where the Shah Went Alone|издание=Reason|ссылка=http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone|pmid=2018-11-29|язык=|автор=Iraj Isaac Rahmim|год=2003|archivedate=2018-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181202003206/http://reason.com/archives/2003/07/01/where-the-shah-went-alone}}</ref> . Һарайҙа ҡулланылған әйберҙәр, шул иҫәптән мебель, әлеге ваҡытта Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>''Ibrahim Hadidi.'' Betrothal of Mohammad Reza Pahlavi and Farah Diba. ''IICHS''. Дата обращения: 29 ноября 2018. Архивировано 5 мая 2013 года.</ref>. == Ағымдағы файҙаланыу == [[1979 йыл]]да Ирандағы Ислам революцияһынан һуң һарай 1981 йылға тиклем музей булараҡ файҙаланыла<ref>Marmar Palace — Tehran (англ.). ''wikimapia.org''. Дата обращения: 2 февраля 2022. Архивировано 7 апреля 2022 года.</ref>. Һуңынан ул маҡсатҡа ярашлылыҡты баһалау буйынса Советҡа тапшырыла. Урындағы халыҡ һарайҙы Иран Ислам Республикаһының юғары дәрәжәле сәйәсмәндәре файҙаланыуы хаҡында хәбәр итә<ref>THE IRANIAN: Features, Palaces, Rasool Nafisi. ''iranian.com''. Дата обращения: 2 февраля 2022. Архивировано 3 марта 2016 года.</ref>. Һарайҙа ҡулланылған тарихи әйберҙәр, шул иҫәптән мебель, Тәһрандағы биҙәү сәнғәте музейында ҡуйылған<ref>Decorative Arts Museum of Iran. ''Persia Tours''. Дата обращения: 23 июля 2013. Архивировано 2 октября 2013 года.</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> [[Категория:Хакимдар резиденциялары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Иран архитектураһы]] [[Категория:Музейҙар]] gplq2jhc83x5s1amteexvbtgmsr20ec Заманса сәнғәт музейы (Исфаһан) 0 200816 1296771 1296470 2026-05-13T15:08:45Z Юлдашева Луиза 18980 1296771 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исфаһандағы хәҙерге сәнғәт музейы''' ({{lang-fa|موزه هنرهای تزئینی و معاصر اصفهان}}), — [[Иран]]дың [[Исфаһан]] ҡалаһында сәнғәт музейы, [[1997 йыл]]да [[XVII быуат]]та төҙөлгән король музейы бинаһында нигеҙ һалынған; [[XIX быуат]]та бинала провинция губернаторы резиденцияһы урынлаша; музейҙа урындағы авторҙар ижад иткән хәҙерге сәнғәт әҫәрҙәре күргәҙмәләре даими үткәрелә<ref>Gunther Uecker’s «Tribute to Hafez» to travel to Isfahan (англ.). ''tehrantimes.com''. Tehran Times (19 февраля 2019). Дата обращения: 15 августа 2019. Архивировано 15 августа 2019 года.</ref> == Тарихы һәм тасуирламаһы == Заманса сәнғәт музейы Иран ҡалаһы [[Исфаһан]]да нигеҙ һалынған, 1997 йылда элекке Король музейында, урындағы тәбиғи тарих музейы эргәһендә урынлашҡан. Музей бинаһы хәҙер [[ЮНЕСКО]]ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән [[Чәһел Сүтун һарайы]] эргәһендә ҡала үҙәгендә төҙөлгән, XVII быуатта [[Сәфәүиҙәр]] династияһы осоронда ҙур булмаған король музейы булып хеҙмәт иткән. Ул саҡта бина «Jobbeh Khaneh» («ҡорал йорто») тип атала, сөнки музейҙа хәрби тарихҡа бәйле хәрби әйберҙәр һәм артефакттарҙың ҙур коллекцияһы һаҡлана. Ҡаджарҙар династияһы төбәктә хакимлыҡ иткән осорҙа музей бинаһы яңыртыла һәм тергеҙелә; ул шулай уҡ осорҙоң төп архитектура үҙенсәлеге булған әүәләү менән биҙәлгән. Интерьерға, Ҡаджарҙар осороноң айырым һыҙаты булған күп һанлы сәскә һәм ваза һүрәттәре индерелгән. Бынан тыш, Ҡаджар дәүерендә бина Исфаһан провинцияһы губернаторы резиденцияһына әйләндерелә, унда губернатор Мәсүд Мирза Зул Солтан (1850—1918) йәшәй башлай. Төбәк башлығы өсөн махсус йорт төҙөлгәндән һуң, унда губернатор резиденцияһы күсерелә, ә «ҡорал йорто» яңынан музейға әйләндерелә. 1997 йылда асылған даими күргәҙмә сиктәрендә лә, ваҡытлыса (тематик) күргәҙмәләр ваҡытында ла, [[XXI быуат]]та бина киң аудиторияға хәҙерге халыҡ-ара сәнғәтте кисерергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, [[2017 йыл]]дың ғинуар-февраль айҙарында унда «RTL:LTR» төркөм күргәҙмәһе ойошторола, унда урындағы рәссамдар ҙа (мәҫәлән, фотограф Реза Арамиш), Европа рәссамдары ла (мәҫәлән, Йозеф Бауэр һәм Томас Энценхофер) ҡатнаша. [[2019 йыл]]дың февралендә Тәһранда һәм Ширазда үткән ике күргәҙмәнән һуң Исфаһанға немец скульпторы һәм опера рәссамы Гюнтер Укерҙың «Gunther Uecker — Tribute to Hafez» күргәҙмәһе килә. Фарсы поэтик мотивтарына нигеҙләнгән, экспозиция урындағы тамашасыға Заманса сәнғәт музейы залдарында күрһәтелде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[:ru:Тегеранский музей современного искусства|Тегеранский музей современного искусства]] * [[:ru:Галерея изящных искусств (Амман)|Галерея изящных искусств]] в [[:ru:Амман|Аммане]] * [[:ru:Истанбул Модерн|Истанбул Модерн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Āksānā Bihishtī|год=2005|isbn=9789643342180|страниц=246|место=Tihrān|издательство=Intishārāt-i Rawzanah|заглавие=Rāhnamā-yi safar bih ustān-i Iṣfahān|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/64021627|ответственный=|издание=|страницы=120}} == Һылтанмалар == * {{cite web|url=https://artfacts.net/institution/contemporary-arts-museum-isfahan/37714|title=Contemporary Arts Museum Isfahan: Public Institution|author=|website=artfacts.net|publisher=ArtFacts.Net GmbH|lang=en|access-date=2019-08-13}} [[Категория:Хәҙерге заман сәнғәте музейҙары]] [[Категория:Иран биналары һәм ҡоролмалары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] ivgpcmkiu7g7j5ydmy0onfbczpb2hkc Туран милли паркы 0 200835 1296772 1296598 2026-05-13T15:09:05Z Юлдашева Луиза 18980 1296772 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Туран тәбиғәтте һаҡлау зонаһы''' ({{lang-fa|منطقه حفاظت شده توران}}) — өс һаҡланған биләмәне: территорияның күпселек өлөшөн үҙ эсенә алған һаҡланған биләмәне, көнсығыш өлөшөндә ҡырағай тәбиғәт резерватын һәм үҙәктә милли паркты үҙ эсенә ала. Милли парк территорияның майҙанының 8 % тәшкил итә, ҡырағай йәнлектәр резерваты 17 %, һаҡланған биләмә 75 % тәшкил итә. Һар Туран Ирандың Африкаһы тип атала. 1470 640 гектар майҙанлы Туран биосфера ҡурсаулығы [[Иран|Ирандағы]] иң ҙур биосфера ҡурсаулығы булып тора һәм [[Танзания]]ла урынлашҡан Серенгети милли паркынан һуң донъяла икенсе биосфера ҡурсаулығы тип иҫәпләнә . Туран Тебестағы Найбанд ҡырағай йәнлектәр резерватынан ҡала Иранда икенсе ҙур ҡурсаулыҡ комплексы титулына эйә . Милли парк һәм Туран ҡырағай тәбиғәт резерваты бынан тыш Ирандың 11 биосфера ҡурсаулығының береһе булып тора<ref>[http://alborztour.com/information/289 Что такое биосферный заповедник?] {{Wayback|url=http://alborztour.com/information/289|date=20161220163813}} Проверено 25 апреля 2017</ref> . [[Файл:Nature_between_Golestan_and_Semnan_Province.jpg|мини|Туран милли паркы панорамаһы .]] == Тарихы == Был биләмә [[1971 йыл]]да тәбиғәтте һаҡлау зонаһы булараҡ Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау ойошмаһы идаралығына күсә, [[1976 йыл]]да уның бер өлөшө ҡырағай тәбиғәт резерваты итеп һайлана, шул уҡ йылда [[ЮНЕСКО]] тарафынан Туран комплексы биосфера ҡурсаулығы статусын ала, ә [[2002 йыл]]да был комплекстың үҙәк өлөшө милли паркка әүерелә. == Географик урыны == Туран милли паркы Семнан провинцияһының көнсығыш осонда, Шәһруд шәһәрстанының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, уның көнсығыш секторының ҙур булмаған өлөшө Рәзәүи Хөрәсән провинцияһының Сабзевар шәһәрстанында урынлашҡан. Был комплекс Тәһран-Мәшһәд автомобиль юлының көньяҡ яғында, а Торуд районынан көнсығышҡа, Заманха районынан көнбайышҡа һәм Дәште Ҡавирҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Был ер өс ҙур сүллекте үҙ эсенә ала. Был, асылда, өс тау теҙмәһе: көнбайышта 2281 метрлыҡ Шоторкух түбәһе, төньяҡ-көнбайышта 2265 метрлыҡ Гельэ Бала һәм 2411 метрлыҡ Пәйғәмбәр тауы. == Фауна == Туранда 41 [[Һөтимәрҙәр|һөтимәр]] хайуан, 167 төр [[Ҡоштар|ҡош]], 42 [[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүсе]] һәм ике төр [[Ер-һыу хайуандары|амфибия]], тәү сиратта Азия гепарды һәм ҡолан төрө булған онагр йәшәй. Һар Туран, Фарс провинцияһындағы Бахрам Гур һаҡланған биләмә менән бергә, онагрҙың йәшәү урыны булып тора. Ҡасандыр был хайуан бөтә Иранда ла тиерлек һәм күрше илдәрҙә лә осраған. 1977 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Иранда онагрҙар һаны яҡынса 6 мең тәшкил итә, Һар Туранда 2 меңдән ашыу. Әммә 2010 йылда Семнан провинцияһының тирә-яҡ мөхитте һаҡлау идаралығы онагрҙың һанын 149 тип иғлан итә. Ирандың башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда, Һар Туранда гепардтар иң күп булыуы ихтимал. Төбәктә тыуған башҡа һөтимәрҙәргә йәйрәндәр, ғәзәл, Азия алды леопардтары, каракаль, муфлон, безоар кәзәләр, ҡом бесәйҙәре, ҡырағай бесәйҙәр, манулдар, һыҙатлы гиена, [[бүре]], [[сүл бүреһе]], ябай төлкө, аффан төлкөләре инә. Туран милли паркы ҡоштары араһында шулай уҡ туғаҙаҡ, ағуна, сүл ағуналары, бүҙәнә, [[төн сәпсәүе]], күк күгәрсен, урман күгәрсене, аҡ сәпсек, йәшел турғай, сел, ҡупшыҡайҙар, бүрекле һабан турғайы, ерән ҡойроҡло ваҡ һайыҫҡан, төрлө турғай төрҙәре, аҡ күҙле сумғалаҡтар, селәндәр, йыртҡыс ҡоштарҙың төрлө төрҙәре, шул иҫәптән шаһиндар, бөркөттәр, таш бөркөттәр, өкөләр, аҡ башлы грифтар, ҡоҙғондар, бүҙәнә ҡарсығаһы, һар бар. Был төбәк фарсы саҡсауыл суҡ турғайының иң яҡшы резерватының береһе тип иҫәпләнә. Был төр Иранда берҙән-бер [[эндемик]] булып тора, ул пар япраҡлы ҡыуаҡлыҡтар янында йәшәй. Төрлө төр [[кеҫәрткеләр]] һәм ағамаларҙан тыш, Һар Туранға хас һөйрәлеүселәрҙән һоро варан, Урта диңгеҙ гөбөргәйеле, кобра, ялған мөгөҙлө йылан, шалтырауыҡ йылан һәм эфа йыланының төрлө төрҙәре инә<ref>{{cite web|url=http://article.tebyan.net/180777/دومين-پارک-طبيعي-جهان-در-ايران|url-status=dead|title=(دومین پارک طبیعی جهان در ایران)|access-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206131451/https://article.tebyan.net/180777/%D8%AF%D9%88%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D9%8A-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86|archive-date=2018-02-06}} Официальный сайт информационного агентства ИРИ «Тебйан». Проверено 25 апреля 2017</ref><ref>[http://www.irandeserts.com/content/درگاه_کویر/مناطق_تحت_حفاظت/منطقه_حفاظت_شده_توران.htm منطقه حفاظت شده توران (خارتوران)] {{Wayback|url=http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B7%D9%82_%D8%AA%D8%AD%D8%AA_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%B8%D8%AA_%D8%B4%D8%AF%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86.htm}} Пустыни и степи Ирана. Проверено 25 апреля 2017</ref> . == Флора == Пар япраҡлылар, әрем, хуш еҫле үлән, [[дөйә тубылғыһы]], астрагал, сәркәт ҡыяғы (тамариск), [[саҡсауыл]] үҫә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Иран милли парктары]] [[Категория:Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре статусы буйынса]] [[Категория:Биосфера ҡурсаулыҡтары]] k7dqaamrdye03e06bdk2fxulyo4vd8x Алутагузе (милли парк) 0 200842 1296782 1296693 2026-05-13T16:02:38Z Akkashka 14326 1296782 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{Ук}} '''Алута́гузе милли паркы''', '''Алута́гузе милли паркы'''<ref name=":0">{{cite web |url = https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104552/https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |archive-date = 2021-05-21 |title = Алутагузский национальный парк |author = Riigimetsa Majandamise Keskus |lang = ru |website = Loodusega koos |access-date = 2021-05-23 }}</ref>, '''Алута́геский милли паркы'''<ref name=":2">{{cite web |url = https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523082240/https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |archive-date = 2021-05-23 |title = Алутагескому национальному парку быть! |author = Сигне Роост |lang = ru |website = Alutaguse valla leht |publisher = Alutaguse vald |access-date = 2021-05-23 }}</ref> ({{lang-et|Alutaguse rahvuspark}}) — [[национальный парк]] в [[Эстония|Эстонии]]. Ойошторолоу ваҡыты буйынса илдең иң яңы милли паркы<ref name=":1">{{cite web |lang = et |url = https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104251/https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |archive-date = 2021-05-21 |title = Eestis on uus rahvuspark – Alutaguse rahvuspark |author = Keskkonnaamet |date = 2018-11-26 |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Эстонияның көнсығышында, [[Ида-Вирумаа]] өйәҙендә, урынлашҡан. == Тарихы һәм ойоштороу маҡсаты == Алутагузе милли паркына 2018 йылдың 24 ноябрендә нигеҙ һалынған. Эстонияның алты милли паркы араһында иң йәше. Эстонияла беренсе милли парк 1971 йылда [[Лахемаа]]ла, һуңғынан алдағыһы — [[Матсалу (национальный парк)|Матсалу]] — 2004 йылда булдырылған<ref name=":1" />. Алутагузела милли парк булдырыу идеяһын беренсе тапҡыр 1920-се йылдарҙа уҡ эстон ботанигы [[Вильбасте, Густав Йоханнесович|Густавом Вильбасте]] тәҡдим итә. Әммә уның ниәте 100 йыл үткәс кенә тормошҡа ашырыла<ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |title = В Ида-Вирумаа создан национальный парк Алутагузе |lang = ru |author = Андрей Крашевский |date = 2018-11-24 |website = [[ERR|Эстонская общественная телерадиовещательная корпорация]] |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. Алутагузе милли паркының маҡсаты — [[Чудское озеро|Чуд күлене]]ң һаҙлыҡ, урман, болон, күл, йылға һәм яр буйы тәбиғәт берләшмәләрен һаҡлау, һаҡлап ҡалыу һәм тергеҙеү, был төбәктәргә хас ландшафт һәм рельеф формалары, биологик төрлөлөктө, һаҡланған хайуандар һәм үҫемлектәр һәм ҡоштарҙың мөһим миграция һәм оя ҡороу урындары, шулай уҡ төбәк мәҙәни мираҫын һәм тарихи-мәҙәни объекттарҙы һаҡлап ҡалыу һәм артабан үҫтереү<ref name=":3">{{cite web |lang = et |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523075350/https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |archive-date = 2021-05-23 |title = Kaitsealune ala või üksikobjekt: Alutaguse rahvuspark (KLO1000669) |author = Keskkonnaagentuur |website = EELIs Infoleht |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. == Территорияһы == Алутагузе милли паркы [[Алутагузе|Алутагузе уйһыулығыны]]ң ҙур өлөшөн биләй. Парк 11 тәбиғәтте һаҡлау зонаһы: Пухату, Агусалу, Мурака һәм Селисоо ҡурсаулыҡтары, Куртна, Смольница, Йыуга, Ийзаку, Струуга һәм Мяэтагузе тәбиғәт парктары, шулай уҡ [[Нарва (река)|Нарва]] йылғаһының үрге ағымында һаҡлау зоналары базаһында булдырылған. Территорияһының майҙаны 44 135,3 [[гектар]] тәшкил итә, 23 855 га (54 %) — һаҙлыҡтар, (18 759 га) — 42 % урмандар биләй. Эске һыу ятҡылыҡтарының майҙаны 884,1 гектар тәшкил итә<ref name=":0" /><ref name=":3" />. Алутагузе Эстонияның иң бай урмандарға бай райондарының береһе булып тора, уның тәбиғәте [[тайга]]ны хәтерләтә. Был төбәккә һәр ваҡыт кешеләрҙең һирәк йәшәгәнлеге хас: халыҡ тығыҙлығы бында 3 кеше/км², шул уҡ ваҡытта Эстонияла был күрһәткес уртаса 30 кеше/км², Европа Союзында 117 кеше/км²<ref name=":2" />. Алутагузе районы тарихи яҡтан Эстонияла иң ҙур ылыҫлы урмандар һәм һаҙлыҡтар районы булып тора. Милли парк Эстонияның иң оҙон ҡомло пляжын һәм Чуд күленең төньяҡ ярындағы уникаль Смольница [[дюна]]һын, Эстонияның иң көслө ағымлы Нарва йылғаһын, {{iw|Струуга (природный парк)|Струуга|et|Struuga maastikukaitseala}} тәбиғәт паркындағы йылғаларҙы һәм болондарҙы, күлдәрҙең иң юғары тығыҙлығы менән дан тотҡан {{iw|Куртна (Ида-Вирумаа)|Куртна|et|Kurtna (Alutaguse)}} урман ландшафтын, Эстонияла берҙән-бер [[Агусалу]] материк дюналарын, Төньяҡ Европала иң ҙур {{iw|Пухату (болотная система)|Пухату|et|Puhatu soostik}} һаҙлыҡ системаларының береһен һәм илдәге иң күренекле {{iw|Поруни (девственный лес)|Поруни|et|Poruni põlismets}} киң япраҡлы кеше ҡулы теймәгән йәки [[Девственный лес|тәбиғи хәлдәге]] урмандарҙың береһен үҙ эсенә ала<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Тигеҙлектәрҙә [[Камы|кам]] яландары (был һуңғы материк боҙланыуы эшмәкәрлеге менән бәйле боҙлоҡ аккумулятив рельеф формалары), [[Озы|оз]] теҙмәләре (һыу-боҙлоҡ сығышлы һыҙыҡлы һуҙылған, тимер юл өйөмдәрен хәтерләткән тар грунт валдары) һәм ҡомло дюналар осрай. Бында Эстонияның иң бейек ҡомло теҙмәләре (42 метр) һәм Ида-Вирумааның (диңгеҙ кимәленән 94 метр) Тяривере иң бейек тәбиғи нөктәһе урынлашҡан. Куртна һәм [[Йыуга]] күлдәре [[Ледниковый период|боҙлоҡ осоронда]]ғы ҡом һәм ҡырсынташ аҫтында ерләнгән ҙур боҙлоҡтар урынында барлыҡҡа килгән. Боҙлоҡтар иреп бөткәс, уларҙың урынында тәрән уйпатлыҡтар барлыҡҡа килгән<ref name=":4" />. Милли паркта күп ял итеү урындары һәм туристик һуҡмаҡтар бар<ref name=":0" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |title = Национальный парк Алутагузе и природный центр Ийзаку |lang = ru |date = |website = Visit Estonia. Официальный сайт туристической информации |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Милли паркта һаҡланған үҫемлектәр иҫәбенә түбәндәге төрҙәр инә: [[япраҡһыҙ эйәгүлән]] (Epipogium aphyllum), [[ромашка япраҡлы тәлгәш ҡаҙаяҡ]] (Botrychium matricariifolium), [[күп бүлемле тәлгәш ҡаҙаяҡ]] (Botrychium multifidum), орхидеялылар ғаиләһенән өс ҡырлы ладьян (corallorhiza trifida), [[кәкүк ҡамышы]] (cyperus Fuscus), [[үпкә бабасыр уты]] (gentiana pneumonanthe), [[гаммарбия]] (Hammarbya paludosa), [[күлле яртыш]] (Isoetes Lacustris), [[йөрәк һымаҡ серүлән]] (Listera cordata), [[Дортман лобелияһы]] (Lobelia dortmanna), [[ҡом эспарцеты]] (Onobrychis arenaria), [[Тары япраҡлы һыу үләне]] (Sparganium angustifolium), [[Ялпаҡ япраҡлы ҡыяҡ]] (Cruciata laevipes), ҡәнәфер ғаиләһенән мүккә оҡшаған сәскә атыусы үҫемлек [[мёрингия]] (Moehringia lateriflora)? [[ысын кәкүк ситеге]] (Cypripedium calceolus), [[Лёзель лоснягы]] (Líparis loesélii) һәм башҡалар<ref name=":3" />. Алутагузе — күп төр ҡоштарҙың, атап әйткәндә, эстон [[аҡбаш бөркөт]]тәренең йәшәү урыны. Уларҙы һаҡлау өсөн 1938 йылда бында Эстонияла беренсе {{iw|Ратва (болото)|Ратва|et|Ratva soo}} тәбиғәтте һаҡлау зонаһы — торф һаҙлығы резерваты булдырыла<ref name=":1" />. Милли паркта дәүләт һаҡлауы аҫтында ҡоштарҙың түбәндәге төрҙәре: аҡбаш бөркөт (Aquila chrysaetos), [[кесе баҡраҡ бөркөт]] (Aquila pomarina), [[Ябалаҡ һымаҡтар|ябалаҡ]] (Bubo bubo), [[ҡара ҡауҙы]] (ciconia nigra), [[яғалбай]] (Falco columbarius), [[аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтө]] (Haliaeetus albicilla), [[кәлмәргән]] (Pandion haliaetus), [[күркәбаш йәки яр көйөлдөһө]] (Philomachus pugnax), [[мүк аяҡлы һупаҙы]] (Aegolius funereus), [[һаҙ өкөһө]] (Asio flammeus), [[ҡаңғылдаҡ аҡҡош]] (Cygnus cygnus), [[аҡ арҡалы тумырсы]] (Dendrocopos leucotos), [[зырҡыуыт]] (Gallinago media), [[ҙур ҡыҙғатыу]] (Limosa limosa), [[өс бармаҡлы тумыртҡа]] (Picoides tridactylus), [[алтын көйөлдө]] (Pluvialis apricaria), [[ҡолаҡлы сыпҡай]] (Podiceps auritus), [[һуйыр]] (Tetrao urogallus), [[ҡамышҡара]] (Circus aeruginosus), [[баҫыу көйгәнәге]] (Circus cyaneus), [[Ваҡ себен турғайы]] (Ficedula parva), [[һаҡ]] (Glaucidium passerinum), [[ваҡ һайыҫҡан]] (Lanius excubitor), [[ябай ҡарағанат]] (Lanius collurio), [[йүрелек]] (Lullula arborea), [[көйөлдө]] (Numenius arquata), [[һаҙ көйөлдөһө]] (Numenius phaeopus), [[һағыҙаҡ һары]] (Pernis apivorus), [[божор сәпсәү]] (Tringa glareola), [[сыйылдаҡ сөрәгәй]] (Anas crecca), [[ала өйрәк]] (Aythya fuligula), [[боған]] (Bucephala clangula), [[күк сарлаҡ]] (Larus canus), [[тәгәрлек]] (Vanellus vanellus) һәм башҡа ҡоштар, улар араһында һирәк осрай торған төрҙәре, как [[ҡаратүш сәпсәү]] (Calidris alpina schinzii), [[аҡ ағуна]] (Lagopus lagopus), [[ҡор ҡарсығаһы]] (Accipiter gentilis), [[балыҡсы турғай, боҙ тишкес]] (Alcedo atthis) һәм [[күл буғаһы, мөншөгөр]] (Botaurus stellaris)<ref name=":3" />. Башҡа хайуандарҙың һаҡланған төрҙәре: осар тейен (Pteromys volans), бороздчатый капюшонник (Stephanopachys linearis), ҡыҙыл яҫы турғай (Cucujus cinnaberinus"), ябай шыршы (Cobitis taenia), ҡаҙ (Aspius aspius), [[ябай ҡомтөрткө]] (Cobitis taenia), ябай вьюн (misgurnus fossilis), ябай подкаменщик (cottus gobio) Һ. Б. [5] Алутагузе милли паркы Составына ингән струуга ҡурсаулығы территорияһында 21 төр йылан йәшәй, шул иҫәптән эстонияла йәшел ҡабырсаҡтың иң ҙур популяцияһы. Смольница ландшафт ҡурсаулығы (250,6 га) Чуд күленең төньяҡ ярында урынлашҡан төрлө йәштәге уникаль дюналар системаһын һәм был дюналарға хас үҫемлек берләшмәләрен һаҡлап ҡалырға тейеш. Ҡурсаулыҡ зонаһының оҙонлоғо яҡынса 7 км, киңлеге-200-ҙән 650 м-ға тиклем; ул «Натура 2000»европа тәбиғәтте һаҡлау селтәренә инә[6]. Алутагуза аша бүре, айыу, һеләүһен һәм Башҡа хайуандарҙың Эстониянан Рәсәйгә миграцияһы бара (Stephanopachys linearis), [[плоскотелка красная]] (Cucujus cinnaberinus"), [[ябай ҡомтөрткө]] (Cobitis taenia), [[ағасъяңаҡ]] (Aspius aspius), [[эт балығы, һаҡалсан]] (Misgurnus fossilis), [[обыкновенный подкаменщик]] (Cottus gobio) и др.<ref name=":3" /> На территории входящего состав национального парка Алутагузе заповедника Струуга обитает 21 вид стрекоз, в том числе крупнейшая в Эстонии популяция [[Коромысло зелёное|коромысла зеленого]]. Ландшафтный заповедник Смольница (250,6 га) призван сохранять уникальную систему дюн различного возраста, расположенную на северном побережье Чудского озера, и растительные сообщества, характерные для этих дюн. Протяжённость заповедной зоны составляет около 7 км, ширина — от 200 до 650 м; он входит в европейскую природоохранную сеть «[[Натура 2000]]»<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523110714/https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |archive-date = 2021-05-23 |title = Заповедники Ида-Вируского уезда |date = 2012 |publisher = Keskkonnaamet / Департамент окружающей среды |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Через Алутагузе происходят [[Миграция животных|миграции]] [[волк]]а, [[Медвежьи|медведя]], [[рыси]] и других животных из Эстонии в [[Россия|Россию]]<ref>{{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |title = Национальный парк Алутагузе |lang = ru |website = kaitsealad.ee |access-date = 2021-05-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210517131333/https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-17 }}</ref>. <gallery mode="packed" heights="150" caption="Национальный парк Алутагузе"> Puhatu looduskaitseala Liguski sihtkaitsevöönd.JPG|Заповедник Пухату Agusalu maastikukaitseala.JPG|Природный парк Агусалу Muraka raba.JPG|Верховое болото Мурака Selisoo.jpg|Торфяное болото Селисоо Kurtna MKA11.JPG|Камы в природном парке Куртна Kuradijärv.jpg|Озеро Курадиярв (Чёртово озеро) Jõuga Pesujärv.jpg|Озеро Песуярв в озёрной системе Йыуга Iisaku 2009.jpg|[[Ийзаку (посёлок)|Ийзаку]] Boot bei Vasknarva, Estland - panoramio.jpg|Река Нарва в верхнем течении </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = https://www.riigiteataja.ee/akt/122122020019 |title = Alutaguse rahvuspargi kaitse-eeskiri / Положение о национальном парке Алутагузе |lang = et |website = www.riigiteataja.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |title = Национальный парк Алутагузе на сайте Агентства окружающей среды |lang = et |website = infoleht.keskkonnainfo.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/alutaguse-rahvuspark|title = Национальный парк Алутагузе|archive-url = |archive-date = }} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары|Катего]] [[Категория:Ида-Вирумаа]] [[Категория:Люганузе улусы]] ajamzckqnx37m70ne8say8rcukjbdai 1296799 1296782 2026-05-13T17:03:05Z Akkashka 14326 1296799 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{Ук}} '''Алута́гузе милли паркы''', '''Алута́гузе милли паркы'''<ref name=":0">{{cite web |url = https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104552/https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |archive-date = 2021-05-21 |title = Алутагузский национальный парк |author = Riigimetsa Majandamise Keskus |lang = ru |website = Loodusega koos |access-date = 2021-05-23 }}</ref>, '''Алута́геский милли паркы'''<ref name=":2">{{cite web |url = https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523082240/https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |archive-date = 2021-05-23 |title = Алутагескому национальному парку быть! |author = Сигне Роост |lang = ru |website = Alutaguse valla leht |publisher = Alutaguse vald |access-date = 2021-05-23 }}</ref> ({{lang-et|Alutaguse rahvuspark}}) — [[национальный парк]] в [[Эстония|Эстонии]]. Ойошторолоу ваҡыты буйынса илдең иң яңы милли паркы<ref name=":1">{{cite web |lang = et |url = https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104251/https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |archive-date = 2021-05-21 |title = Eestis on uus rahvuspark – Alutaguse rahvuspark |author = Keskkonnaamet |date = 2018-11-26 |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Эстонияның көнсығышында, [[Ида-Вирумаа]] өйәҙендә, урынлашҡан. == Тарихы һәм ойоштороу маҡсаты == Алутагузе милли паркына 2018 йылдың 24 ноябрендә нигеҙ һалынған. Эстонияның алты милли паркы араһында иң йәше. Эстонияла беренсе милли парк 1971 йылда [[Лахемаа]]ла, һуңғынан алдағыһы — [[Матсалу (национальный парк)|Матсалу]] — 2004 йылда булдырылған<ref name=":1" />. Алутагузела милли парк булдырыу идеяһын беренсе тапҡыр 1920-се йылдарҙа уҡ эстон ботанигы [[Вильбасте, Густав Йоханнесович|Густавом Вильбасте]] тәҡдим итә. Әммә уның ниәте 100 йыл үткәс кенә тормошҡа ашырыла<ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |title = В Ида-Вирумаа создан национальный парк Алутагузе |lang = ru |author = Андрей Крашевский |date = 2018-11-24 |website = [[ERR|Эстонская общественная телерадиовещательная корпорация]] |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. Алутагузе милли паркының маҡсаты — [[Чудское озеро|Чуд күлене]]ң һаҙлыҡ, урман, болон, күл, йылға һәм яр буйы тәбиғәт берләшмәләрен һаҡлау, һаҡлап ҡалыу һәм тергеҙеү, был төбәктәргә хас ландшафт һәм рельеф формалары, биологик төрлөлөктө, һаҡланған хайуандар һәм үҫемлектәр һәм ҡоштарҙың мөһим миграция һәм оя ҡороу урындары, шулай уҡ төбәк мәҙәни мираҫын һәм тарихи-мәҙәни объекттарҙы һаҡлап ҡалыу һәм артабан үҫтереү<ref name=":3">{{cite web |lang = et |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523075350/https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |archive-date = 2021-05-23 |title = Kaitsealune ala või üksikobjekt: Alutaguse rahvuspark (KLO1000669) |author = Keskkonnaagentuur |website = EELIs Infoleht |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. == Территорияһы == Алутагузе милли паркы [[Алутагузе|Алутагузе уйһыулығыны]]ң ҙур өлөшөн биләй. Парк 11 тәбиғәтте һаҡлау зонаһы: Пухату, Агусалу, Мурака һәм Селисоо ҡурсаулыҡтары, Куртна, Смольница, Йыуга, Ийзаку, Струуга һәм Мяэтагузе тәбиғәт парктары, шулай уҡ [[Нарва (река)|Нарва]] йылғаһының үрге ағымында һаҡлау зоналары базаһында булдырылған. Территорияһының майҙаны 44 135,3 [[гектар]] тәшкил итә, 23 855 га (54 %) — һаҙлыҡтар, (18 759 га) — 42 % урмандар биләй. Эске һыу ятҡылыҡтарының майҙаны 884,1 гектар тәшкил итә<ref name=":0" /><ref name=":3" />. Алутагузе Эстонияның иң бай урмандарға бай райондарының береһе булып тора, уның тәбиғәте [[тайга]]ны хәтерләтә. Был төбәккә һәр ваҡыт кешеләрҙең һирәк йәшәгәнлеге хас: халыҡ тығыҙлығы бында 3 кеше/км², шул уҡ ваҡытта Эстонияла был күрһәткес уртаса 30 кеше/км², Европа Союзында 117 кеше/км²<ref name=":2" />. Алутагузе районы тарихи яҡтан Эстонияла иң ҙур ылыҫлы урмандар һәм һаҙлыҡтар районы булып тора. Милли парк Эстонияның иң оҙон ҡомло пляжын һәм Чуд күленең төньяҡ ярындағы уникаль Смольница [[дюна]]һын, Эстонияның иң көслө ағымлы Нарва йылғаһын, {{iw|Струуга (природный парк)|Струуга|et|Struuga maastikukaitseala}} тәбиғәт паркындағы йылғаларҙы һәм болондарҙы, күлдәрҙең иң юғары тығыҙлығы менән дан тотҡан {{iw|Куртна (Ида-Вирумаа)|Куртна|et|Kurtna (Alutaguse)}} урман ландшафтын, Эстонияла берҙән-бер [[Агусалу]] материк дюналарын, Төньяҡ Европала иң ҙур {{iw|Пухату (болотная система)|Пухату|et|Puhatu soostik}} һаҙлыҡ системаларының береһен һәм илдәге иң күренекле {{iw|Поруни (девственный лес)|Поруни|et|Poruni põlismets}} киң япраҡлы кеше ҡулы теймәгән йәки [[Девственный лес|тәбиғи хәлдәге]] урмандарҙың береһен үҙ эсенә ала<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Тигеҙлектәрҙә [[Камы|кам]] яландары (был һуңғы материк боҙланыуы эшмәкәрлеге менән бәйле боҙлоҡ аккумулятив рельеф формалары), [[Озы|оз]] теҙмәләре (һыу-боҙлоҡ сығышлы һыҙыҡлы һуҙылған, тимер юл өйөмдәрен хәтерләткән тар грунт валдары) һәм ҡомло дюналар осрай. Бында Эстонияның иң бейек ҡомло теҙмәләре (42 метр) һәм Ида-Вирумааның (диңгеҙ кимәленән 94 метр) Тяривере иң бейек тәбиғи нөктәһе урынлашҡан. Куртна һәм [[Йыуга]] күлдәре [[Ледниковый период|боҙлоҡ осоронда]]ғы ҡом һәм ҡырсынташ аҫтында ерләнгән ҙур боҙлоҡтар урынында барлыҡҡа килгән. Боҙлоҡтар иреп бөткәс, уларҙың урынында тәрән уйпатлыҡтар барлыҡҡа килгән<ref name=":4" />. Милли паркта күп ял итеү урындары һәм туристик һуҡмаҡтар бар<ref name=":0" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |title = Национальный парк Алутагузе и природный центр Ийзаку |lang = ru |date = |website = Visit Estonia. Официальный сайт туристической информации |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Милли паркта һаҡланған үҫемлектәр иҫәбенә түбәндәге төрҙәр инә: [[япраҡһыҙ эйәгүлән]] (Epipogium aphyllum), [[ромашка япраҡлы тәлгәш ҡаҙаяҡ]] (Botrychium matricariifolium), [[күп бүлемле тәлгәш ҡаҙаяҡ]] (Botrychium multifidum), орхидеялылар ғаиләһенән өс ҡырлы ладьян (corallorhiza trifida), [[кәкүк ҡамышы]] (cyperus Fuscus), [[үпкә бабасыр уты]] (gentiana pneumonanthe), [[гаммарбия]] (Hammarbya paludosa), [[күлле яртыш]] (Isoetes Lacustris), [[йөрәк һымаҡ серүлән]] (Listera cordata), [[Дортман лобелияһы]] (Lobelia dortmanna), [[ҡом эспарцеты]] (Onobrychis arenaria), [[Тары япраҡлы һыу үләне]] (Sparganium angustifolium), [[Ялпаҡ япраҡлы ҡыяҡ]] (Cruciata laevipes), ҡәнәфер ғаиләһенән мүккә оҡшаған сәскә атыусы үҫемлек [[мёрингия]] (Moehringia lateriflora)? [[ысын кәкүк ситеге]] (Cypripedium calceolus), [[Лёзель лоснягы]] (Líparis loesélii) һәм башҡалар<ref name=":3" />. Алутагузе — күп төр ҡоштарҙың, атап әйткәндә, эстон [[аҡбаш бөркөт]]тәренең йәшәү урыны. Уларҙы һаҡлау өсөн 1938 йылда бында Эстонияла беренсе {{iw|Ратва (болото)|Ратва|et|Ratva soo}} тәбиғәтте һаҡлау зонаһы — торф һаҙлығы резерваты булдырыла<ref name=":1" />. Милли паркта дәүләт һаҡлауы аҫтында ҡоштарҙың түбәндәге төрҙәре: аҡбаш бөркөт (Aquila chrysaetos), [[кесе баҡраҡ бөркөт]] (Aquila pomarina), [[Ябалаҡ һымаҡтар|ябалаҡ]] (Bubo bubo), [[ҡара ҡауҙы]] (ciconia nigra), [[яғалбай]] (Falco columbarius), [[аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтө]] (Haliaeetus albicilla), [[кәлмәргән]] (Pandion haliaetus), [[күркәбаш йәки яр көйөлдөһө]] (Philomachus pugnax), [[мүк аяҡлы һупаҙы]] (Aegolius funereus), [[һаҙ өкөһө]] (Asio flammeus), [[ҡаңғылдаҡ аҡҡош]] (Cygnus cygnus), [[аҡ арҡалы тумырсы]] (Dendrocopos leucotos), [[зырҡыуыт]] (Gallinago media), [[ҙур ҡыҙғатыу]] (Limosa limosa), [[өс бармаҡлы тумыртҡа]] (Picoides tridactylus), [[алтын көйөлдө]] (Pluvialis apricaria), [[ҡолаҡлы сыпҡай]] (Podiceps auritus), [[һуйыр]] (Tetrao urogallus), [[ҡамышҡара]] (Circus aeruginosus), [[баҫыу көйгәнәге]] (Circus cyaneus), [[Ваҡ себен турғайы]] (Ficedula parva), [[һаҡ]] (Glaucidium passerinum), [[ваҡ һайыҫҡан]] (Lanius excubitor), [[ябай ҡарағанат]] (Lanius collurio), [[йүрелек]] (Lullula arborea), [[көйөлдө]] (Numenius arquata), [[һаҙ көйөлдөһө]] (Numenius phaeopus), [[һағыҙаҡ һары]] (Pernis apivorus), [[божор сәпсәү]] (Tringa glareola), [[сыйылдаҡ сөрәгәй]] (Anas crecca), [[ала өйрәк]] (Aythya fuligula), [[боған]] (Bucephala clangula), [[күк сарлаҡ]] (Larus canus), [[тәгәрлек]] (Vanellus vanellus) һәм башҡа ҡоштар, улар араһында һирәк осрай торған төрҙәре, как [[ҡаратүш сәпсәү]] (Calidris alpina schinzii), [[аҡ ағуна]] (Lagopus lagopus), [[ҡор ҡарсығаһы]] (Accipiter gentilis), [[балыҡсы турғай, боҙ тишкес]] (Alcedo atthis) һәм [[күл буғаһы, мөншөгөр]] (Botaurus stellaris)<ref name=":3" />. Башҡа хайуандарҙың һаҡланған төрҙәре: осар тейен (Pteromys volans), бороздчатый капюшонник (Stephanopachys linearis), плоскотелка красная (Cucujus cinnaberinus"), [[ябай ҡомтөрткө]] (Cobitis taenia), [[ағасъяңаҡ]] (Aspius aspius), ябай эт балығы, һаҡалсан (Misgurnus fossilis), ябай зөгәй (Cottus gobio) һәм башҡалар<ref name=":3" />. Алутагузе милли паркы составына ингән Струуга ҡурсаулығы территорияһында 21 төр энәғараҡ йәшәй, шул иҫәптән Эстонияла йәшел ҡабырсаҡтың (коромысло зелёное) иң ҙур популяцияһы. Смольница ландшафт ҡурсаулығы (250,6 га) Чуд күленең төньяҡ ярында урынлашҡан төрлө йәштәге уникаль дюналар системаһын һәм был дюналарға хас үҫемлек берләшмәләрен һаҡлап ҡалыуға хеҙмәт итә. Ҡурсаулыҡ зонаһының оҙонлоғо яҡынса 7 км, киңлеге-200-ҙән 650 м-ға тиклем; ул [[«Натура 2000»]] Европа тәбиғәтте һаҡлау селтәренә инә<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523110714/https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |archive-date = 2021-05-23 |title = Заповедники Ида-Вируского уезда |date = 2012 |publisher = Keskkonnaamet / Департамент окружающей среды |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Алутагузе аша [[бүре]], [[Айыу һымаҡтар|айыу]], [[һеләүһен]] һәм башҡа хайуандарҙың Эстониянан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]гә миграцияһы бара<ref>{{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |title = Национальный парк Алутагузе |lang = ru |website = kaitsealad.ee |access-date = 2021-05-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210517131333/https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-17 }}</ref>. <gallery mode="packed" heights="150" caption="Алутагузе милли паркы"> Puhatu looduskaitseala Liguski sihtkaitsevöönd.JPG|Пухату ҡурсаулығы Agusalu maastikukaitseala.JPG|Агусалу тәбиғәт паркы Muraka raba.JPG|Мурака юғарғы һаҙлығы Selisoo.jpg|Селисоо торф һаҙлығы Kurtna MKA11.JPG|Куртна тәбиғәт паркындағы камдар Kuradijärv.jpg|Курадиярв күле (Шайтан күле) Jõuga Pesujärv.jpg|Йыуга күлдәр системаһындағы Песуярв күле Iisaku 2009.jpg|[[Ийзаку (посёлок)|Ийзаку]] ҡасабаһы Boot bei Vasknarva, Estland - panoramio.jpg|Нарва йылғаһының үрге ағымы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = https://www.riigiteataja.ee/akt/122122020019 |title = Alutaguse rahvuspargi kaitse-eeskiri / Положение о национальном парке Алутагузе |lang = et |website = www.riigiteataja.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |title = Национальный парк Алутагузе на сайте Агентства окружающей среды |lang = et |website = infoleht.keskkonnainfo.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/alutaguse-rahvuspark|title = Национальный парк Алутагузе|archive-url = |archive-date = }} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары|Катего]] [[Категория:Ида-Вирумаа]] [[Категория:Люганузе улусы]] 62hu1aq5rhkxne7c72gcirfq0fz2w30 1296862 1296799 2026-05-14T05:39:09Z Akkashka 14326 /* Һылтанмалар */ 1296862 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{Ук}} '''Алута́гузе милли паркы''', '''Алута́гузе милли паркы'''<ref name=":0">{{cite web |url = https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104552/https://www.loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/alutaguzskij-nacional-nyj-park |archive-date = 2021-05-21 |title = Алутагузский национальный парк |author = Riigimetsa Majandamise Keskus |lang = ru |website = Loodusega koos |access-date = 2021-05-23 }}</ref>, '''Алута́геский милли паркы'''<ref name=":2">{{cite web |url = https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523082240/https://www.alutagusevald.ee/documents/12278831/22590273/Alutaguse_valla_leht_nr03_2018_vene.pdf/21a54dab-0a5b-4bb5-8d9a-18da46c1d3bc?version=1.0 |archive-date = 2021-05-23 |title = Алутагескому национальному парку быть! |author = Сигне Роост |lang = ru |website = Alutaguse valla leht |publisher = Alutaguse vald |access-date = 2021-05-23 }}</ref> ({{lang-et|Alutaguse rahvuspark}}) — [[национальный парк]] в [[Эстония|Эстонии]]. Ойошторолоу ваҡыты буйынса илдең иң яңы милли паркы<ref name=":1">{{cite web |lang = et |url = https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210521104251/https://keskkonnaamet.ee/et/uudised/eestis-uus-rahvuspark-alutaguse-rahvuspark |archive-date = 2021-05-21 |title = Eestis on uus rahvuspark – Alutaguse rahvuspark |author = Keskkonnaamet |date = 2018-11-26 |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Эстонияның көнсығышында, [[Ида-Вирумаа]] өйәҙендә, урынлашҡан. == Тарихы һәм ойоштороу маҡсаты == Алутагузе милли паркына 2018 йылдың 24 ноябрендә нигеҙ һалынған. Эстонияның алты милли паркы араһында иң йәше. Эстонияла беренсе милли парк 1971 йылда [[Лахемаа]]ла, һуңғынан алдағыһы — [[Матсалу (национальный парк)|Матсалу]] — 2004 йылда булдырылған<ref name=":1" />. Алутагузела милли парк булдырыу идеяһын беренсе тапҡыр 1920-се йылдарҙа уҡ эстон ботанигы [[Вильбасте, Густав Йоханнесович|Густавом Вильбасте]] тәҡдим итә. Әммә уның ниәте 100 йыл үткәс кенә тормошҡа ашырыла<ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |title = В Ида-Вирумаа создан национальный парк Алутагузе |lang = ru |author = Андрей Крашевский |date = 2018-11-24 |website = [[ERR|Эстонская общественная телерадиовещательная корпорация]] |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://rus.err.ee/879648/v-ida-virumaa-sozdan-nacionalnyj-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. Алутагузе милли паркының маҡсаты — [[Чудское озеро|Чуд күлене]]ң һаҙлыҡ, урман, болон, күл, йылға һәм яр буйы тәбиғәт берләшмәләрен һаҡлау, һаҡлап ҡалыу һәм тергеҙеү, был төбәктәргә хас ландшафт һәм рельеф формалары, биологик төрлөлөктө, һаҡланған хайуандар һәм үҫемлектәр һәм ҡоштарҙың мөһим миграция һәм оя ҡороу урындары, шулай уҡ төбәк мәҙәни мираҫын һәм тарихи-мәҙәни объекттарҙы һаҡлап ҡалыу һәм артабан үҫтереү<ref name=":3">{{cite web |lang = et |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523075350/https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |archive-date = 2021-05-23 |title = Kaitsealune ala või üksikobjekt: Alutaguse rahvuspark (KLO1000669) |author = Keskkonnaagentuur |website = EELIs Infoleht |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. == Территорияһы == Алутагузе милли паркы [[Алутагузе|Алутагузе уйһыулығыны]]ң ҙур өлөшөн биләй. Парк 11 тәбиғәтте һаҡлау зонаһы: Пухату, Агусалу, Мурака һәм Селисоо ҡурсаулыҡтары, Куртна, Смольница, Йыуга, Ийзаку, Струуга һәм Мяэтагузе тәбиғәт парктары, шулай уҡ [[Нарва (река)|Нарва]] йылғаһының үрге ағымында һаҡлау зоналары базаһында булдырылған. Территорияһының майҙаны 44 135,3 [[гектар]] тәшкил итә, 23 855 га (54 %) — һаҙлыҡтар, (18 759 га) — 42 % урмандар биләй. Эске һыу ятҡылыҡтарының майҙаны 884,1 гектар тәшкил итә<ref name=":0" /><ref name=":3" />. Алутагузе Эстонияның иң бай урмандарға бай райондарының береһе булып тора, уның тәбиғәте [[тайга]]ны хәтерләтә. Был төбәккә һәр ваҡыт кешеләрҙең һирәк йәшәгәнлеге хас: халыҡ тығыҙлығы бында 3 кеше/км², шул уҡ ваҡытта Эстонияла был күрһәткес уртаса 30 кеше/км², Европа Союзында 117 кеше/км²<ref name=":2" />. Алутагузе районы тарихи яҡтан Эстонияла иң ҙур ылыҫлы урмандар һәм һаҙлыҡтар районы булып тора. Милли парк Эстонияның иң оҙон ҡомло пляжын һәм Чуд күленең төньяҡ ярындағы уникаль Смольница [[дюна]]һын, Эстонияның иң көслө ағымлы Нарва йылғаһын, {{iw|Струуга (природный парк)|Струуга|et|Struuga maastikukaitseala}} тәбиғәт паркындағы йылғаларҙы һәм болондарҙы, күлдәрҙең иң юғары тығыҙлығы менән дан тотҡан {{iw|Куртна (Ида-Вирумаа)|Куртна|et|Kurtna (Alutaguse)}} урман ландшафтын, Эстонияла берҙән-бер [[Агусалу]] материк дюналарын, Төньяҡ Европала иң ҙур {{iw|Пухату (болотная система)|Пухату|et|Puhatu soostik}} һаҙлыҡ системаларының береһен һәм илдәге иң күренекле {{iw|Поруни (девственный лес)|Поруни|et|Poruni põlismets}} киң япраҡлы кеше ҡулы теймәгән йәки [[Девственный лес|тәбиғи хәлдәге]] урмандарҙың береһен үҙ эсенә ала<ref name=":1" /><ref name=":4" />. Тигеҙлектәрҙә [[Камы|кам]] яландары (был һуңғы материк боҙланыуы эшмәкәрлеге менән бәйле боҙлоҡ аккумулятив рельеф формалары), [[Озы|оз]] теҙмәләре (һыу-боҙлоҡ сығышлы һыҙыҡлы һуҙылған, тимер юл өйөмдәрен хәтерләткән тар грунт валдары) һәм ҡомло дюналар осрай. Бында Эстонияның иң бейек ҡомло теҙмәләре (42 метр) һәм Ида-Вирумааның (диңгеҙ кимәленән 94 метр) Тяривере иң бейек тәбиғи нөктәһе урынлашҡан. Куртна һәм [[Йыуга]] күлдәре [[Ледниковый период|боҙлоҡ осоронда]]ғы ҡом һәм ҡырсынташ аҫтында ерләнгән ҙур боҙлоҡтар урынында барлыҡҡа килгән. Боҙлоҡтар иреп бөткәс, уларҙың урынында тәрән уйпатлыҡтар барлыҡҡа килгән<ref name=":4" />. Милли паркта күп ял итеү урындары һәм туристик һуҡмаҡтар бар<ref name=":0" /><ref>{{cite web |author = |url = https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |title = Национальный парк Алутагузе и природный центр Ийзаку |lang = ru |date = |website = Visit Estonia. Официальный сайт туристической информации |access-date = 2021-05-22 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210522184340/https://www.visitestonia.com/ru/национальный-парк-алутагузе-и-природный-центр-ийзаку |archive-date = 2021-05-22 }}</ref>. == Флораһы һәм фаунаһы == Милли паркта һаҡланған үҫемлектәр иҫәбенә түбәндәге төрҙәр инә: [[япраҡһыҙ эйәгүлән]] (Epipogium aphyllum), [[ромашка япраҡлы тәлгәш ҡаҙаяҡ]] (Botrychium matricariifolium), [[күп бүлемле тәлгәш ҡаҙаяҡ]] (Botrychium multifidum), орхидеялылар ғаиләһенән өс ҡырлы ладьян (corallorhiza trifida), [[кәкүк ҡамышы]] (cyperus Fuscus), [[үпкә бабасыр уты]] (gentiana pneumonanthe), [[гаммарбия]] (Hammarbya paludosa), [[күлле яртыш]] (Isoetes Lacustris), [[йөрәк һымаҡ серүлән]] (Listera cordata), [[Дортман лобелияһы]] (Lobelia dortmanna), [[ҡом эспарцеты]] (Onobrychis arenaria), [[Тары япраҡлы һыу үләне]] (Sparganium angustifolium), [[Ялпаҡ япраҡлы ҡыяҡ]] (Cruciata laevipes), ҡәнәфер ғаиләһенән мүккә оҡшаған сәскә атыусы үҫемлек [[мёрингия]] (Moehringia lateriflora)? [[ысын кәкүк ситеге]] (Cypripedium calceolus), [[Лёзель лоснягы]] (Líparis loesélii) һәм башҡалар<ref name=":3" />. Алутагузе — күп төр ҡоштарҙың, атап әйткәндә, эстон [[аҡбаш бөркөт]]тәренең йәшәү урыны. Уларҙы һаҡлау өсөн 1938 йылда бында Эстонияла беренсе {{iw|Ратва (болото)|Ратва|et|Ratva soo}} тәбиғәтте һаҡлау зонаһы — торф һаҙлығы резерваты булдырыла<ref name=":1" />. Милли паркта дәүләт һаҡлауы аҫтында ҡоштарҙың түбәндәге төрҙәре: аҡбаш бөркөт (Aquila chrysaetos), [[кесе баҡраҡ бөркөт]] (Aquila pomarina), [[Ябалаҡ һымаҡтар|ябалаҡ]] (Bubo bubo), [[ҡара ҡауҙы]] (ciconia nigra), [[яғалбай]] (Falco columbarius), [[аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтө]] (Haliaeetus albicilla), [[кәлмәргән]] (Pandion haliaetus), [[күркәбаш йәки яр көйөлдөһө]] (Philomachus pugnax), [[мүк аяҡлы һупаҙы]] (Aegolius funereus), [[һаҙ өкөһө]] (Asio flammeus), [[ҡаңғылдаҡ аҡҡош]] (Cygnus cygnus), [[аҡ арҡалы тумырсы]] (Dendrocopos leucotos), [[зырҡыуыт]] (Gallinago media), [[ҙур ҡыҙғатыу]] (Limosa limosa), [[өс бармаҡлы тумыртҡа]] (Picoides tridactylus), [[алтын көйөлдө]] (Pluvialis apricaria), [[ҡолаҡлы сыпҡай]] (Podiceps auritus), [[һуйыр]] (Tetrao urogallus), [[ҡамышҡара]] (Circus aeruginosus), [[баҫыу көйгәнәге]] (Circus cyaneus), [[Ваҡ себен турғайы]] (Ficedula parva), [[һаҡ]] (Glaucidium passerinum), [[ваҡ һайыҫҡан]] (Lanius excubitor), [[ябай ҡарағанат]] (Lanius collurio), [[йүрелек]] (Lullula arborea), [[көйөлдө]] (Numenius arquata), [[һаҙ көйөлдөһө]] (Numenius phaeopus), [[һағыҙаҡ һары]] (Pernis apivorus), [[божор сәпсәү]] (Tringa glareola), [[сыйылдаҡ сөрәгәй]] (Anas crecca), [[ала өйрәк]] (Aythya fuligula), [[боған]] (Bucephala clangula), [[күк сарлаҡ]] (Larus canus), [[тәгәрлек]] (Vanellus vanellus) һәм башҡа ҡоштар, улар араһында һирәк осрай торған төрҙәре, как [[ҡаратүш сәпсәү]] (Calidris alpina schinzii), [[аҡ ағуна]] (Lagopus lagopus), [[ҡор ҡарсығаһы]] (Accipiter gentilis), [[балыҡсы турғай, боҙ тишкес]] (Alcedo atthis) һәм [[күл буғаһы, мөншөгөр]] (Botaurus stellaris)<ref name=":3" />. Башҡа хайуандарҙың һаҡланған төрҙәре: осар тейен (Pteromys volans), бороздчатый капюшонник (Stephanopachys linearis), плоскотелка красная (Cucujus cinnaberinus"), [[ябай ҡомтөрткө]] (Cobitis taenia), [[ағасъяңаҡ]] (Aspius aspius), ябай эт балығы, һаҡалсан (Misgurnus fossilis), ябай зөгәй (Cottus gobio) һәм башҡалар<ref name=":3" />. Алутагузе милли паркы составына ингән Струуга ҡурсаулығы территорияһында 21 төр энәғараҡ йәшәй, шул иҫәптән Эстонияла йәшел ҡабырсаҡтың (коромысло зелёное) иң ҙур популяцияһы. Смольница ландшафт ҡурсаулығы (250,6 га) Чуд күленең төньяҡ ярында урынлашҡан төрлө йәштәге уникаль дюналар системаһын һәм был дюналарға хас үҫемлек берләшмәләрен һаҡлап ҡалыуға хеҙмәт итә. Ҡурсаулыҡ зонаһының оҙонлоғо яҡынса 7 км, киңлеге-200-ҙән 650 м-ға тиклем; ул [[«Натура 2000»]] Европа тәбиғәтте һаҡлау селтәренә инә<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = ru |url = https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210523110714/https://keskkonnaamet.ee/sites/default/public/Keskkonnaharidus/trykised/Ida-Virumaa_rus.pdf |archive-date = 2021-05-23 |title = Заповедники Ида-Вируского уезда |date = 2012 |publisher = Keskkonnaamet / Департамент окружающей среды |access-date = 2021-05-23 }}</ref>. Алутагузе аша [[бүре]], [[Айыу һымаҡтар|айыу]], [[һеләүһен]] һәм башҡа хайуандарҙың Эстониянан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]гә миграцияһы бара<ref>{{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |title = Национальный парк Алутагузе |lang = ru |website = kaitsealad.ee |access-date = 2021-05-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210517131333/https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-alutaguze |archive-date = 2021-05-17 }}</ref>. <gallery mode="packed" heights="150" caption="Алутагузе милли паркы"> Puhatu looduskaitseala Liguski sihtkaitsevöönd.JPG|Пухату ҡурсаулығы Agusalu maastikukaitseala.JPG|Агусалу тәбиғәт паркы Muraka raba.JPG|Мурака юғарғы һаҙлығы Selisoo.jpg|Селисоо торф һаҙлығы Kurtna MKA11.JPG|Куртна тәбиғәт паркындағы камдар Kuradijärv.jpg|Курадиярв күле (Шайтан күле) Jõuga Pesujärv.jpg|Йыуга күлдәр системаһындағы Песуярв күле Iisaku 2009.jpg|[[Ийзаку (посёлок)|Ийзаку]] ҡасабаһы Boot bei Vasknarva, Estland - panoramio.jpg|Нарва йылғаһының үрге ағымы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{cite web |author = |url = https://www.riigiteataja.ee/akt/122122020019 |title = Alutaguse rahvuspargi kaitse-eeskiri / Положение о национальном парке Алутагузе |lang = et |website = www.riigiteataja.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://infoleht.keskkonnainfo.ee/default.aspx?state=3;572247461;est;eelisand;;&comp=objresult=ala&obj_id=786662122 |title = Национальный парк Алутагузе на сайте Агентства окружающей среды |lang = et |website = infoleht.keskkonnainfo.ee |date = |access-date = 2022-01-02 |url-status = live |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web |author = |url = https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/alutaguse-rahvuspark|title = Национальный парк Алутагузе|archive-url = |archive-date = }} {{Национальные парки Эстонии}} [[Категория:Эстонияның милли парктары|Катего]] [[Категория:Ида-Вирумаа]] [[Категория:Люганузе улусы]] chhvz50plqhfc5l6a5ae9osiupk6v27 Узон 0 200845 1296802 1296722 2026-05-13T17:08:08Z Вәхит 24644 1296802 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Название = Узон |Национальное название = |Изображение = Uzon_caldera.jpg |Подпись изображения = Кальдеры Узон и Гейзерная (1990 г.). Снимок [[Геологическая служба США|USGS]]. |Координаты = 54.5/159.9167 |CoordScale = 50000 |Горная система = Көнсығыш һырт |Хребет или массив = |Форма вулкана = [[Кальдера]] |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Период образования = [[Плейстоцен|Һуңғы Плейстоцен]] |Последнее извержение = |Высота = 1617 |Источник высоты = <ref>{{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}}</ref> |Относительная высота = |Первое восхождение = |Позиционная карта = Россия Дальневосточный ФО |Страна = Россия |Регион = Камчатка крайы |Район = }} '''Узон''' — [[Камчатка]] ярымутрауындағы Кроноцкий күленән көньяҡтараҡ [[Кронок ҡурсаулығы]] территорияһында урынлашҡан һүнгән [[вулкан]]. Был заман вулканизмының, минераль һәм мәғдән барлыҡҡа килеүҙең уникаль урыны, [[планета]]ла иң йәш [[нефть]] сығыу урыны<ref name="чудеса">[http://www.ruschudo.ru/miracles/712/ Кальдера вулкана Узон] — Чудеса России {{Wayback|url=http://www.ruschudo.ru/miracles/712/|date=20100402221953}}</ref>. == Тасуирлама == Узон вулканы конус формаһында була һәм бейеклеге яҡынса 3000 м була. Көслө атылыуҙарҙан һәм емерелеүҙәрҙән һуң [[кальдера]] формаһын ала<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|title=Узон - Вулканы мира|website=www.wulkano.ru|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001013943/http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Узон (пик Бараний).jpg|слева|мини|Бараний түбәһе]] Узон вулканы кальдераһы<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0679286|Кальдера Узон}}</ref><ref name=":1">{{Карта|N-57-56}}</ref><ref>{{Карта|N-57-57}}</ref> Камчатканың ҙур кальдералары иҫәбенә инә. Ул киңлек йүнәлешендә 12 километрға тиклем һәм меридиан йүнәлешендә 9 километрға тиклем ҙур уйпатлыҡтан ғибарәт. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Литература == * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана» |автор=Карпов Г. А. |место=М. |издательство=«Наука (издательство)|Наука» |год=1980 |язык=ru |серия=«Человек и окружающая среда» |страниц=96}} * {{книга |ссылка=http://geoman.ru/books/item/f00/s00/z0000118/index.shtml |заглавие=«Плутон бежит из ночи» |автор=[[Рудич Кирилл Никифорович|Рудич К. Н.]] |язык=ru |год=1980 |место=М. |издательство=«[[Недра (издательство)|Недра]]» |страниц=111}} * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана Узон» |автор=А. Стенченко |издание=«[[Охота и охотничье хозяйство]]» |тип=журнал |место=М. |язык=ru |издательство=[[Министерство сельского хозяйства СССР|Минсельхоз СССР]] и [[Росохотрыболовсоюз]] |год=1976 |номер=4 |страницы=20–21}} == Һылтанмалар == * {{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}} * {{cite web |url=http://www.volcanolive.com/uzon.html |title=Uzon Volcano |author=John Seach |lang=en |website=Volcano Live |access-date=2022-02-25}} * {{cite web |url=http://www.kamchatsky-krai.ru/geography/volcanoes/uzon.htm |title=Вулкан Узон (сопка Узон, Бараний Пик, Uzon-Geysernaja caldera, Goryashi Dol) |author=В. А. Семёнов |lang=ru |website=«Камчатский край» |date=2008 |access-date=2022-02-25}} * [https://www.liveinternet.ru/users/poztv/post112302085/ Пейзажи и обитатели кальдеры вулкана Узон] в [[LiveInternet.ru]]. * {{cite web |url=http://kronoki.ru/ru/kamchatka/kamchatka-objects/368.html |title=Открой Камчатку / Уникальные природные объекты / Кальдера вулкана Узон |lang=ru |website=Сайт [[Кроноцкий заповедник|Кроноцкого заповедника]] |access-date=2022-02-25}} 2rkl2ey0a756o27r6pgexq42z9wpcnw 1296806 1296802 2026-05-13T17:33:54Z Вәхит 24644 /* Тасуирлама */ 1296806 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Название = Узон |Национальное название = |Изображение = Uzon_caldera.jpg |Подпись изображения = Кальдеры Узон и Гейзерная (1990 г.). Снимок [[Геологическая служба США|USGS]]. |Координаты = 54.5/159.9167 |CoordScale = 50000 |Горная система = Көнсығыш һырт |Хребет или массив = |Форма вулкана = [[Кальдера]] |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Период образования = [[Плейстоцен|Һуңғы Плейстоцен]] |Последнее извержение = |Высота = 1617 |Источник высоты = <ref>{{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}}</ref> |Относительная высота = |Первое восхождение = |Позиционная карта = Россия Дальневосточный ФО |Страна = Россия |Регион = Камчатка крайы |Район = }} '''Узон''' — [[Камчатка]] ярымутрауындағы Кроноцкий күленән көньяҡтараҡ [[Кронок ҡурсаулығы]] территорияһында урынлашҡан һүнгән [[вулкан]]. Был заман вулканизмының, минераль һәм мәғдән барлыҡҡа килеүҙең уникаль урыны, [[планета]]ла иң йәш [[нефть]] сығыу урыны<ref name="чудеса">[http://www.ruschudo.ru/miracles/712/ Кальдера вулкана Узон] — Чудеса России {{Wayback|url=http://www.ruschudo.ru/miracles/712/|date=20100402221953}}</ref>. == Тасуирлама == Узон вулканы конус формаһында була һәм бейеклеге яҡынса 3000 м була. Көслө атылыуҙарҙан һәм емерелеүҙәрҙән һуң [[кальдера]] формаһын ала<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|title=Узон - Вулканы мира|website=www.wulkano.ru|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001013943/http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Узон (пик Бараний).jpg|слева|мини|Бараний түбәһе]] Узон вулканы кальдераһы<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0679286|Кальдера Узон}}</ref><ref name=":1">{{Карта|N-57-56}}</ref><ref>{{Карта|N-57-57}}</ref> Камчатканың ҙур кальдералары иҫәбенә инә. Ул киңлек йүнәлешендә 12 километрға тиклем һәм меридиан йүнәлешендә 9 километрға тиклем ҙур уйпатлыҡтан ғибарәт. Кальдераның майҙаны яҡынса 100 квадрат километр. Төбө сағыштырмаса яҫы, 700 метр кимәлендә урынлашҡан. Көньяҡтан, көнбайыштан һәм төньяҡтан 200 метрҙан 800 метрға тиклем бейеклектәге текә ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған, улар яйлап тышҡы [[яйла]]ға күсә. Иң юғары нөктәһе — Бараний түбәһе<ref name="камчатка">[http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm Вулкан Узон] {{Wayback|url=http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm |date=20120724034725 }} — Краеведческий сайт о Камчатке.</ref>. Уның бейеклеге төрлө сығанаҡтарҙа 1617 м<ref name=":0" /> һәм 1591 м<ref name="камчатка" />. тип күрһәтелә[7]. Картала кальдераның төньяҡ-көнбайышында бейеклеге 1591,8 м булған Узон сопкаһы бар<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0259401|Узон}}</ref><ref name=":1" />. Бараний түбәһе Һәм Узон сопкаһы — бер үк түбә<ref name="камчатка" />. Кальдера яҡынса 40 мең йыл элек Узон вулканының көслө атылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Уның көнсығыш өлөшөндә диаметры 1,65 километрлыҡ Камчаткалағы иң ҙур буранкаларҙың береһе урынлашҡан. Көнбайыш өлөшө һаҙлыҡлы, бында шулай уҡ бер нисә [[күл]] бар. Көнбайыш өлөшөндә 100-гә яҡын сығанаҡ һәм 500-ҙән ашыу айырым гидротермаль күренеш иҫәпләнә. Флора һәм фауна ла төрлө һәм сағыу. Айырыуса һыу үҫемлектәренең һәм бактерияларҙың төрҙәре ҡайнар ағыулы эретмәләрҙә йәшәй ала<ref name="камчатка" />. [[Файл:Источники и термальные поля на Узоне.jpg|слева|мини|Узонда йылылыҡ сығанаҡтары]] 1854 йылда геолог [[Дитмар Карл|Карл Дитмар]] Узон минераль сығанаҡтарын аса<ref>{{Книга|ссылка=http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm|автор=Ф. А. Лодис, В. И. Семенов|заглавие=Камчатка — край лечебный|ответственный=|год=1993|часть=Краткая история освоения источников Камчатки|издание=|место=Петропавловск-Камчатский|издательство=Дальневосточное книжное издательство, Камчатское отделение|страницы=|страниц=150|isbn=5-7440-0389-4|archive-date=2019-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223004351/http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm#n}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://www.prlib.ru/item/437787|заглавие=Поездки и пребывание в Камчатке в 1851-1855 гг.. Ч. 1. Исторический отчет по путевым дневникам|archive-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825114837/https://www.prlib.ru/item/437787}}</ref>. Һыу составы буйынса углекислоталы, көкөртлө. Ҡайһы бер инештәрҙә [[радон]] теркәлгән. Урындағы гидротермаль әүҙемлектең артыуы ғалимдарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, улар Узон вулканы кальдераһында тәбиғәт лабораторияһын күрә, унда төрлө геологик процестарҙы тере килеш күҙәтергә мөмкин. Мәҫәлән, 2008 йылда 6 метр бейеклектәге яңы гейзер барлыҡҡа килеүе күҙәтелә<ref>{{cite web |url=http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |url-status=dead |title=Новый гейзер в кальдере вулкана Узон |access-date=2010-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826011727/http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |archive-date=2016-08-26 }} — «Вестник Краунц. Науки о Земле» № 2, 2009.</ref>. Узон вулканы кальдераһы [[Гейзерҙар үҙәне]] менән бергә Узон-гейзер вулкан-тектоник депрессияһын барлыҡҡа килтерә<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|title=Долина Гейзеров и кальдера Узон|author=|website=Лаборатория геологии геотермальных полей Института вулканологии и сейсмологии ДВО РАН|date=|publisher=|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116001744/http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|url-status=live}}</ref>. == Һаҡлау статусы == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Литература == * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана» |автор=Карпов Г. А. |место=М. |издательство=«Наука (издательство)|Наука» |год=1980 |язык=ru |серия=«Человек и окружающая среда» |страниц=96}} * {{книга |ссылка=http://geoman.ru/books/item/f00/s00/z0000118/index.shtml |заглавие=«Плутон бежит из ночи» |автор=[[Рудич Кирилл Никифорович|Рудич К. Н.]] |язык=ru |год=1980 |место=М. |издательство=«[[Недра (издательство)|Недра]]» |страниц=111}} * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана Узон» |автор=А. Стенченко |издание=«[[Охота и охотничье хозяйство]]» |тип=журнал |место=М. |язык=ru |издательство=[[Министерство сельского хозяйства СССР|Минсельхоз СССР]] и [[Росохотрыболовсоюз]] |год=1976 |номер=4 |страницы=20–21}} == Һылтанмалар == * {{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}} * {{cite web |url=http://www.volcanolive.com/uzon.html |title=Uzon Volcano |author=John Seach |lang=en |website=Volcano Live |access-date=2022-02-25}} * {{cite web |url=http://www.kamchatsky-krai.ru/geography/volcanoes/uzon.htm |title=Вулкан Узон (сопка Узон, Бараний Пик, Uzon-Geysernaja caldera, Goryashi Dol) |author=В. А. Семёнов |lang=ru |website=«Камчатский край» |date=2008 |access-date=2022-02-25}} * [https://www.liveinternet.ru/users/poztv/post112302085/ Пейзажи и обитатели кальдеры вулкана Узон] в [[LiveInternet.ru]]. * {{cite web |url=http://kronoki.ru/ru/kamchatka/kamchatka-objects/368.html |title=Открой Камчатку / Уникальные природные объекты / Кальдера вулкана Узон |lang=ru |website=Сайт [[Кроноцкий заповедник|Кроноцкого заповедника]] |access-date=2022-02-25}} f73ul97oy5q6xkcp3sqa6am94axm6a2 1296807 1296806 2026-05-13T17:39:41Z Вәхит 24644 /* Һаҡлау статусы */ 1296807 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Название = Узон |Национальное название = |Изображение = Uzon_caldera.jpg |Подпись изображения = Кальдеры Узон и Гейзерная (1990 г.). Снимок [[Геологическая служба США|USGS]]. |Координаты = 54.5/159.9167 |CoordScale = 50000 |Горная система = Көнсығыш һырт |Хребет или массив = |Форма вулкана = [[Кальдера]] |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Период образования = [[Плейстоцен|Һуңғы Плейстоцен]] |Последнее извержение = |Высота = 1617 |Источник высоты = <ref>{{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}}</ref> |Относительная высота = |Первое восхождение = |Позиционная карта = Россия Дальневосточный ФО |Страна = Россия |Регион = Камчатка крайы |Район = }} '''Узон''' — [[Камчатка]] ярымутрауындағы Кроноцкий күленән көньяҡтараҡ [[Кронок ҡурсаулығы]] территорияһында урынлашҡан һүнгән [[вулкан]]. Был заман вулканизмының, минераль һәм мәғдән барлыҡҡа килеүҙең уникаль урыны, [[планета]]ла иң йәш [[нефть]] сығыу урыны<ref name="чудеса">[http://www.ruschudo.ru/miracles/712/ Кальдера вулкана Узон] — Чудеса России {{Wayback|url=http://www.ruschudo.ru/miracles/712/|date=20100402221953}}</ref>. == Тасуирлама == Узон вулканы конус формаһында була һәм бейеклеге яҡынса 3000 м була. Көслө атылыуҙарҙан һәм емерелеүҙәрҙән һуң [[кальдера]] формаһын ала<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|title=Узон - Вулканы мира|website=www.wulkano.ru|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001013943/http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Узон (пик Бараний).jpg|слева|мини|Бараний түбәһе]] Узон вулканы кальдераһы<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0679286|Кальдера Узон}}</ref><ref name=":1">{{Карта|N-57-56}}</ref><ref>{{Карта|N-57-57}}</ref> Камчатканың ҙур кальдералары иҫәбенә инә. Ул киңлек йүнәлешендә 12 километрға тиклем һәм меридиан йүнәлешендә 9 километрға тиклем ҙур уйпатлыҡтан ғибарәт. Кальдераның майҙаны яҡынса 100 квадрат километр. Төбө сағыштырмаса яҫы, 700 метр кимәлендә урынлашҡан. Көньяҡтан, көнбайыштан һәм төньяҡтан 200 метрҙан 800 метрға тиклем бейеклектәге текә ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған, улар яйлап тышҡы [[яйла]]ға күсә. Иң юғары нөктәһе — Бараний түбәһе<ref name="камчатка">[http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm Вулкан Узон] {{Wayback|url=http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm |date=20120724034725 }} — Краеведческий сайт о Камчатке.</ref>. Уның бейеклеге төрлө сығанаҡтарҙа 1617 м<ref name=":0" /> һәм 1591 м<ref name="камчатка" />. тип күрһәтелә[7]. Картала кальдераның төньяҡ-көнбайышында бейеклеге 1591,8 м булған Узон сопкаһы бар<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0259401|Узон}}</ref><ref name=":1" />. Бараний түбәһе Һәм Узон сопкаһы — бер үк түбә<ref name="камчатка" />. Кальдера яҡынса 40 мең йыл элек Узон вулканының көслө атылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Уның көнсығыш өлөшөндә диаметры 1,65 километрлыҡ Камчаткалағы иң ҙур буранкаларҙың береһе урынлашҡан. Көнбайыш өлөшө һаҙлыҡлы, бында шулай уҡ бер нисә [[күл]] бар. Көнбайыш өлөшөндә 100-гә яҡын сығанаҡ һәм 500-ҙән ашыу айырым гидротермаль күренеш иҫәпләнә. Флора һәм фауна ла төрлө һәм сағыу. Айырыуса һыу үҫемлектәренең һәм бактерияларҙың төрҙәре ҡайнар ағыулы эретмәләрҙә йәшәй ала<ref name="камчатка" />. [[Файл:Источники и термальные поля на Узоне.jpg|слева|мини|Узонда йылылыҡ сығанаҡтары]] 1854 йылда геолог [[Дитмар Карл|Карл Дитмар]] Узон минераль сығанаҡтарын аса<ref>{{Книга|ссылка=http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm|автор=Ф. А. Лодис, В. И. Семенов|заглавие=Камчатка — край лечебный|ответственный=|год=1993|часть=Краткая история освоения источников Камчатки|издание=|место=Петропавловск-Камчатский|издательство=Дальневосточное книжное издательство, Камчатское отделение|страницы=|страниц=150|isbn=5-7440-0389-4|archive-date=2019-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223004351/http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm#n}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://www.prlib.ru/item/437787|заглавие=Поездки и пребывание в Камчатке в 1851-1855 гг.. Ч. 1. Исторический отчет по путевым дневникам|archive-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825114837/https://www.prlib.ru/item/437787}}</ref>. Һыу составы буйынса углекислоталы, көкөртлө. Ҡайһы бер инештәрҙә [[радон]] теркәлгән. Урындағы гидротермаль әүҙемлектең артыуы ғалимдарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, улар Узон вулканы кальдераһында тәбиғәт лабораторияһын күрә, унда төрлө геологик процестарҙы тере килеш күҙәтергә мөмкин. Мәҫәлән, 2008 йылда 6 метр бейеклектәге яңы гейзер барлыҡҡа килеүе күҙәтелә<ref>{{cite web |url=http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |url-status=dead |title=Новый гейзер в кальдере вулкана Узон |access-date=2010-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826011727/http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |archive-date=2016-08-26 }} — «Вестник Краунц. Науки о Земле» № 2, 2009.</ref>. Узон вулканы кальдераһы [[Гейзерҙар үҙәне]] менән бергә Узон-гейзер вулкан-тектоник депрессияһын барлыҡҡа килтерә<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|title=Долина Гейзеров и кальдера Узон|author=|website=Лаборатория геологии геотермальных полей Института вулканологии и сейсмологии ДВО РАН|date=|publisher=|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116001744/http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|url-status=live}}</ref>. == Һаҡлау статусы == Узон вулканы кальдераһы — Кронок ҡурсаулығы объекттарының береһе, Рәсәйҙең айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренә инә, халыҡ-ара статуслы биосфера резерваты, Камчатка вулкандары объекты составында [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғи мираҫы объекты булараҡ билдәләнгән. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (МСОП, IUCN) классификацияһына ярашлы, ҡәтғи тәбиғәт резерваты<ref>{{Cite web|lang=|url=http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Кроноцкий {{!}} ООПТ России|author=|website=oopt.aari.ru|date=|publisher=|access-date=2020-11-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126172708/http://www.oopt.aari.ru/oopt/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|url-status=live}}</ref>. <gallery class="center"> Файл:Узон (кордон Глухой и пик Бараний).jpg|Узон Файл:Узонские термальные поля.jpg|Узон йыйылыҡ сығанаҡтары Файл:Узон (источники).jpg| Файл:Грязевой котёл на Узоне.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Литература == * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана» |автор=Карпов Г. А. |место=М. |издательство=«Наука (издательство)|Наука» |год=1980 |язык=ru |серия=«Человек и окружающая среда» |страниц=96}} * {{книга |ссылка=http://geoman.ru/books/item/f00/s00/z0000118/index.shtml |заглавие=«Плутон бежит из ночи» |автор=[[Рудич Кирилл Никифорович|Рудич К. Н.]] |язык=ru |год=1980 |место=М. |издательство=«[[Недра (издательство)|Недра]]» |страниц=111}} * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана Узон» |автор=А. Стенченко |издание=«[[Охота и охотничье хозяйство]]» |тип=журнал |место=М. |язык=ru |издательство=[[Министерство сельского хозяйства СССР|Минсельхоз СССР]] и [[Росохотрыболовсоюз]] |год=1976 |номер=4 |страницы=20–21}} == Һылтанмалар == * {{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}} * {{cite web |url=http://www.volcanolive.com/uzon.html |title=Uzon Volcano |author=John Seach |lang=en |website=Volcano Live |access-date=2022-02-25}} * {{cite web |url=http://www.kamchatsky-krai.ru/geography/volcanoes/uzon.htm |title=Вулкан Узон (сопка Узон, Бараний Пик, Uzon-Geysernaja caldera, Goryashi Dol) |author=В. А. Семёнов |lang=ru |website=«Камчатский край» |date=2008 |access-date=2022-02-25}} * [https://www.liveinternet.ru/users/poztv/post112302085/ Пейзажи и обитатели кальдеры вулкана Узон] в [[LiveInternet.ru]]. * {{cite web |url=http://kronoki.ru/ru/kamchatka/kamchatka-objects/368.html |title=Открой Камчатку / Уникальные природные объекты / Кальдера вулкана Узон |lang=ru |website=Сайт [[Кроноцкий заповедник|Кроноцкого заповедника]] |access-date=2022-02-25}} o0ip576pq5rrn9oz4dowje8pr5254v0 1296808 1296807 2026-05-13T17:40:00Z Вәхит 24644 /* Һаҡлау статусы */ 1296808 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Название = Узон |Национальное название = |Изображение = Uzon_caldera.jpg |Подпись изображения = Кальдеры Узон и Гейзерная (1990 г.). Снимок [[Геологическая служба США|USGS]]. |Координаты = 54.5/159.9167 |CoordScale = 50000 |Горная система = Көнсығыш һырт |Хребет или массив = |Форма вулкана = [[Кальдера]] |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Период образования = [[Плейстоцен|Һуңғы Плейстоцен]] |Последнее извержение = |Высота = 1617 |Источник высоты = <ref>{{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}}</ref> |Относительная высота = |Первое восхождение = |Позиционная карта = Россия Дальневосточный ФО |Страна = Россия |Регион = Камчатка крайы |Район = }} '''Узон''' — [[Камчатка]] ярымутрауындағы Кроноцкий күленән көньяҡтараҡ [[Кронок ҡурсаулығы]] территорияһында урынлашҡан һүнгән [[вулкан]]. Был заман вулканизмының, минераль һәм мәғдән барлыҡҡа килеүҙең уникаль урыны, [[планета]]ла иң йәш [[нефть]] сығыу урыны<ref name="чудеса">[http://www.ruschudo.ru/miracles/712/ Кальдера вулкана Узон] — Чудеса России {{Wayback|url=http://www.ruschudo.ru/miracles/712/|date=20100402221953}}</ref>. == Тасуирлама == Узон вулканы конус формаһында була һәм бейеклеге яҡынса 3000 м була. Көслө атылыуҙарҙан һәм емерелеүҙәрҙән һуң [[кальдера]] формаһын ала<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|title=Узон - Вулканы мира|website=www.wulkano.ru|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001013943/http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Узон (пик Бараний).jpg|слева|мини|Бараний түбәһе]] Узон вулканы кальдераһы<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0679286|Кальдера Узон}}</ref><ref name=":1">{{Карта|N-57-56}}</ref><ref>{{Карта|N-57-57}}</ref> Камчатканың ҙур кальдералары иҫәбенә инә. Ул киңлек йүнәлешендә 12 километрға тиклем һәм меридиан йүнәлешендә 9 километрға тиклем ҙур уйпатлыҡтан ғибарәт. Кальдераның майҙаны яҡынса 100 квадрат километр. Төбө сағыштырмаса яҫы, 700 метр кимәлендә урынлашҡан. Көньяҡтан, көнбайыштан һәм төньяҡтан 200 метрҙан 800 метрға тиклем бейеклектәге текә ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған, улар яйлап тышҡы [[яйла]]ға күсә. Иң юғары нөктәһе — Бараний түбәһе<ref name="камчатка">[http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm Вулкан Узон] {{Wayback|url=http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm |date=20120724034725 }} — Краеведческий сайт о Камчатке.</ref>. Уның бейеклеге төрлө сығанаҡтарҙа 1617 м<ref name=":0" /> һәм 1591 м<ref name="камчатка" />. тип күрһәтелә[7]. Картала кальдераның төньяҡ-көнбайышында бейеклеге 1591,8 м булған Узон сопкаһы бар<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0259401|Узон}}</ref><ref name=":1" />. Бараний түбәһе Һәм Узон сопкаһы — бер үк түбә<ref name="камчатка" />. Кальдера яҡынса 40 мең йыл элек Узон вулканының көслө атылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Уның көнсығыш өлөшөндә диаметры 1,65 километрлыҡ Камчаткалағы иң ҙур буранкаларҙың береһе урынлашҡан. Көнбайыш өлөшө һаҙлыҡлы, бында шулай уҡ бер нисә [[күл]] бар. Көнбайыш өлөшөндә 100-гә яҡын сығанаҡ һәм 500-ҙән ашыу айырым гидротермаль күренеш иҫәпләнә. Флора һәм фауна ла төрлө һәм сағыу. Айырыуса һыу үҫемлектәренең һәм бактерияларҙың төрҙәре ҡайнар ағыулы эретмәләрҙә йәшәй ала<ref name="камчатка" />. [[Файл:Источники и термальные поля на Узоне.jpg|слева|мини|Узонда йылылыҡ сығанаҡтары]] 1854 йылда геолог [[Дитмар Карл|Карл Дитмар]] Узон минераль сығанаҡтарын аса<ref>{{Книга|ссылка=http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm|автор=Ф. А. Лодис, В. И. Семенов|заглавие=Камчатка — край лечебный|ответственный=|год=1993|часть=Краткая история освоения источников Камчатки|издание=|место=Петропавловск-Камчатский|издательство=Дальневосточное книжное издательство, Камчатское отделение|страницы=|страниц=150|isbn=5-7440-0389-4|archive-date=2019-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223004351/http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm#n}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://www.prlib.ru/item/437787|заглавие=Поездки и пребывание в Камчатке в 1851-1855 гг.. Ч. 1. Исторический отчет по путевым дневникам|archive-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825114837/https://www.prlib.ru/item/437787}}</ref>. Һыу составы буйынса углекислоталы, көкөртлө. Ҡайһы бер инештәрҙә [[радон]] теркәлгән. Урындағы гидротермаль әүҙемлектең артыуы ғалимдарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, улар Узон вулканы кальдераһында тәбиғәт лабораторияһын күрә, унда төрлө геологик процестарҙы тере килеш күҙәтергә мөмкин. Мәҫәлән, 2008 йылда 6 метр бейеклектәге яңы гейзер барлыҡҡа килеүе күҙәтелә<ref>{{cite web |url=http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |url-status=dead |title=Новый гейзер в кальдере вулкана Узон |access-date=2010-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826011727/http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |archive-date=2016-08-26 }} — «Вестник Краунц. Науки о Земле» № 2, 2009.</ref>. Узон вулканы кальдераһы [[Гейзерҙар үҙәне]] менән бергә Узон-гейзер вулкан-тектоник депрессияһын барлыҡҡа килтерә<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|title=Долина Гейзеров и кальдера Узон|author=|website=Лаборатория геологии геотермальных полей Института вулканологии и сейсмологии ДВО РАН|date=|publisher=|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116001744/http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|url-status=live}}</ref>. == Һаҡлау статусы == Узон вулканы кальдераһы — Кронок ҡурсаулығы объекттарының береһе, Рәсәйҙең айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренә инә, халыҡ-ара статуслы биосфера резерваты, Камчатка вулкандары объекты составында [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғи мираҫы объекты булараҡ билдәләнгән. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (МСОП, IUCN) классификацияһына ярашлы, ҡәтғи тәбиғәт резерваты<ref>{{Cite web|lang=|url=http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Кроноцкий {{!}} ООПТ России|author=|website=oopt.aari.ru|date=|publisher=|access-date=2020-11-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126172708/http://www.oopt.aari.ru/oopt/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|url-status=live}}</ref>. <gallery class="center"> Файл:Узон (кордон Глухой и пик Бараний).jpg|Узон Файл:Узонские термальные поля.jpg|Узон йылылыҡ сығанаҡтары Файл:Узон (источники).jpg| Файл:Грязевой котёл на Узоне.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Литература == * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана» |автор=Карпов Г. А. |место=М. |издательство=«Наука (издательство)|Наука» |год=1980 |язык=ru |серия=«Человек и окружающая среда» |страниц=96}} * {{книга |ссылка=http://geoman.ru/books/item/f00/s00/z0000118/index.shtml |заглавие=«Плутон бежит из ночи» |автор=[[Рудич Кирилл Никифорович|Рудич К. Н.]] |язык=ru |год=1980 |место=М. |издательство=«[[Недра (издательство)|Недра]]» |страниц=111}} * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана Узон» |автор=А. Стенченко |издание=«[[Охота и охотничье хозяйство]]» |тип=журнал |место=М. |язык=ru |издательство=[[Министерство сельского хозяйства СССР|Минсельхоз СССР]] и [[Росохотрыболовсоюз]] |год=1976 |номер=4 |страницы=20–21}} == Һылтанмалар == * {{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}} * {{cite web |url=http://www.volcanolive.com/uzon.html |title=Uzon Volcano |author=John Seach |lang=en |website=Volcano Live |access-date=2022-02-25}} * {{cite web |url=http://www.kamchatsky-krai.ru/geography/volcanoes/uzon.htm |title=Вулкан Узон (сопка Узон, Бараний Пик, Uzon-Geysernaja caldera, Goryashi Dol) |author=В. А. Семёнов |lang=ru |website=«Камчатский край» |date=2008 |access-date=2022-02-25}} * [https://www.liveinternet.ru/users/poztv/post112302085/ Пейзажи и обитатели кальдеры вулкана Узон] в [[LiveInternet.ru]]. * {{cite web |url=http://kronoki.ru/ru/kamchatka/kamchatka-objects/368.html |title=Открой Камчатку / Уникальные природные объекты / Кальдера вулкана Узон |lang=ru |website=Сайт [[Кроноцкий заповедник|Кроноцкого заповедника]] |access-date=2022-02-25}} 2cz9w6bmsz9pc2cerkm8hmilgdtjzwy 1296809 1296808 2026-05-13T17:40:37Z Вәхит 24644 added [[Category:Камчатка крайы вулкандары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296809 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Название = Узон |Национальное название = |Изображение = Uzon_caldera.jpg |Подпись изображения = Кальдеры Узон и Гейзерная (1990 г.). Снимок [[Геологическая служба США|USGS]]. |Координаты = 54.5/159.9167 |CoordScale = 50000 |Горная система = Көнсығыш һырт |Хребет или массив = |Форма вулкана = [[Кальдера]] |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Период образования = [[Плейстоцен|Һуңғы Плейстоцен]] |Последнее извержение = |Высота = 1617 |Источник высоты = <ref>{{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}}</ref> |Относительная высота = |Первое восхождение = |Позиционная карта = Россия Дальневосточный ФО |Страна = Россия |Регион = Камчатка крайы |Район = }} '''Узон''' — [[Камчатка]] ярымутрауындағы Кроноцкий күленән көньяҡтараҡ [[Кронок ҡурсаулығы]] территорияһында урынлашҡан һүнгән [[вулкан]]. Был заман вулканизмының, минераль һәм мәғдән барлыҡҡа килеүҙең уникаль урыны, [[планета]]ла иң йәш [[нефть]] сығыу урыны<ref name="чудеса">[http://www.ruschudo.ru/miracles/712/ Кальдера вулкана Узон] — Чудеса России {{Wayback|url=http://www.ruschudo.ru/miracles/712/|date=20100402221953}}</ref>. == Тасуирлама == Узон вулканы конус формаһында була һәм бейеклеге яҡынса 3000 м була. Көслө атылыуҙарҙан һәм емерелеүҙәрҙән һуң [[кальдера]] формаһын ала<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|title=Узон - Вулканы мира|website=www.wulkano.ru|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001013943/http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Узон (пик Бараний).jpg|слева|мини|Бараний түбәһе]] Узон вулканы кальдераһы<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0679286|Кальдера Узон}}</ref><ref name=":1">{{Карта|N-57-56}}</ref><ref>{{Карта|N-57-57}}</ref> Камчатканың ҙур кальдералары иҫәбенә инә. Ул киңлек йүнәлешендә 12 километрға тиклем һәм меридиан йүнәлешендә 9 километрға тиклем ҙур уйпатлыҡтан ғибарәт. Кальдераның майҙаны яҡынса 100 квадрат километр. Төбө сағыштырмаса яҫы, 700 метр кимәлендә урынлашҡан. Көньяҡтан, көнбайыштан һәм төньяҡтан 200 метрҙан 800 метрға тиклем бейеклектәге текә ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған, улар яйлап тышҡы [[яйла]]ға күсә. Иң юғары нөктәһе — Бараний түбәһе<ref name="камчатка">[http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm Вулкан Узон] {{Wayback|url=http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm |date=20120724034725 }} — Краеведческий сайт о Камчатке.</ref>. Уның бейеклеге төрлө сығанаҡтарҙа 1617 м<ref name=":0" /> һәм 1591 м<ref name="камчатка" />. тип күрһәтелә[7]. Картала кальдераның төньяҡ-көнбайышында бейеклеге 1591,8 м булған Узон сопкаһы бар<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0259401|Узон}}</ref><ref name=":1" />. Бараний түбәһе Һәм Узон сопкаһы — бер үк түбә<ref name="камчатка" />. Кальдера яҡынса 40 мең йыл элек Узон вулканының көслө атылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Уның көнсығыш өлөшөндә диаметры 1,65 километрлыҡ Камчаткалағы иң ҙур буранкаларҙың береһе урынлашҡан. Көнбайыш өлөшө һаҙлыҡлы, бында шулай уҡ бер нисә [[күл]] бар. Көнбайыш өлөшөндә 100-гә яҡын сығанаҡ һәм 500-ҙән ашыу айырым гидротермаль күренеш иҫәпләнә. Флора һәм фауна ла төрлө һәм сағыу. Айырыуса һыу үҫемлектәренең һәм бактерияларҙың төрҙәре ҡайнар ағыулы эретмәләрҙә йәшәй ала<ref name="камчатка" />. [[Файл:Источники и термальные поля на Узоне.jpg|слева|мини|Узонда йылылыҡ сығанаҡтары]] 1854 йылда геолог [[Дитмар Карл|Карл Дитмар]] Узон минераль сығанаҡтарын аса<ref>{{Книга|ссылка=http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm|автор=Ф. А. Лодис, В. И. Семенов|заглавие=Камчатка — край лечебный|ответственный=|год=1993|часть=Краткая история освоения источников Камчатки|издание=|место=Петропавловск-Камчатский|издательство=Дальневосточное книжное издательство, Камчатское отделение|страницы=|страниц=150|isbn=5-7440-0389-4|archive-date=2019-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223004351/http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm#n}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://www.prlib.ru/item/437787|заглавие=Поездки и пребывание в Камчатке в 1851-1855 гг.. Ч. 1. Исторический отчет по путевым дневникам|archive-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825114837/https://www.prlib.ru/item/437787}}</ref>. Һыу составы буйынса углекислоталы, көкөртлө. Ҡайһы бер инештәрҙә [[радон]] теркәлгән. Урындағы гидротермаль әүҙемлектең артыуы ғалимдарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, улар Узон вулканы кальдераһында тәбиғәт лабораторияһын күрә, унда төрлө геологик процестарҙы тере килеш күҙәтергә мөмкин. Мәҫәлән, 2008 йылда 6 метр бейеклектәге яңы гейзер барлыҡҡа килеүе күҙәтелә<ref>{{cite web |url=http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |url-status=dead |title=Новый гейзер в кальдере вулкана Узон |access-date=2010-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826011727/http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |archive-date=2016-08-26 }} — «Вестник Краунц. Науки о Земле» № 2, 2009.</ref>. Узон вулканы кальдераһы [[Гейзерҙар үҙәне]] менән бергә Узон-гейзер вулкан-тектоник депрессияһын барлыҡҡа килтерә<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|title=Долина Гейзеров и кальдера Узон|author=|website=Лаборатория геологии геотермальных полей Института вулканологии и сейсмологии ДВО РАН|date=|publisher=|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116001744/http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|url-status=live}}</ref>. == Һаҡлау статусы == Узон вулканы кальдераһы — Кронок ҡурсаулығы объекттарының береһе, Рәсәйҙең айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренә инә, халыҡ-ара статуслы биосфера резерваты, Камчатка вулкандары объекты составында [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғи мираҫы объекты булараҡ билдәләнгән. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (МСОП, IUCN) классификацияһына ярашлы, ҡәтғи тәбиғәт резерваты<ref>{{Cite web|lang=|url=http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Кроноцкий {{!}} ООПТ России|author=|website=oopt.aari.ru|date=|publisher=|access-date=2020-11-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126172708/http://www.oopt.aari.ru/oopt/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|url-status=live}}</ref>. <gallery class="center"> Файл:Узон (кордон Глухой и пик Бараний).jpg|Узон Файл:Узонские термальные поля.jpg|Узон йылылыҡ сығанаҡтары Файл:Узон (источники).jpg| Файл:Грязевой котёл на Узоне.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Литература == * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана» |автор=Карпов Г. А. |место=М. |издательство=«Наука (издательство)|Наука» |год=1980 |язык=ru |серия=«Человек и окружающая среда» |страниц=96}} * {{книга |ссылка=http://geoman.ru/books/item/f00/s00/z0000118/index.shtml |заглавие=«Плутон бежит из ночи» |автор=[[Рудич Кирилл Никифорович|Рудич К. Н.]] |язык=ru |год=1980 |место=М. |издательство=«[[Недра (издательство)|Недра]]» |страниц=111}} * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана Узон» |автор=А. Стенченко |издание=«[[Охота и охотничье хозяйство]]» |тип=журнал |место=М. |язык=ru |издательство=[[Министерство сельского хозяйства СССР|Минсельхоз СССР]] и [[Росохотрыболовсоюз]] |год=1976 |номер=4 |страницы=20–21}} == Һылтанмалар == * {{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}} * {{cite web |url=http://www.volcanolive.com/uzon.html |title=Uzon Volcano |author=John Seach |lang=en |website=Volcano Live |access-date=2022-02-25}} * {{cite web |url=http://www.kamchatsky-krai.ru/geography/volcanoes/uzon.htm |title=Вулкан Узон (сопка Узон, Бараний Пик, Uzon-Geysernaja caldera, Goryashi Dol) |author=В. А. Семёнов |lang=ru |website=«Камчатский край» |date=2008 |access-date=2022-02-25}} * [https://www.liveinternet.ru/users/poztv/post112302085/ Пейзажи и обитатели кальдеры вулкана Узон] в [[LiveInternet.ru]]. * {{cite web |url=http://kronoki.ru/ru/kamchatka/kamchatka-objects/368.html |title=Открой Камчатку / Уникальные природные объекты / Кальдера вулкана Узон |lang=ru |website=Сайт [[Кроноцкий заповедник|Кроноцкого заповедника]] |access-date=2022-02-25}} [[Категория:Камчатка крайы вулкандары]] 16hx4cb3l1bp0e5iu0b1iay5zyufpoi 1296810 1296809 2026-05-13T17:41:11Z Вәхит 24644 added [[Category:Һүнгән вулкандар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296810 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Название = Узон |Национальное название = |Изображение = Uzon_caldera.jpg |Подпись изображения = Кальдеры Узон и Гейзерная (1990 г.). Снимок [[Геологическая служба США|USGS]]. |Координаты = 54.5/159.9167 |CoordScale = 50000 |Горная система = Көнсығыш һырт |Хребет или массив = |Форма вулкана = [[Кальдера]] |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Период образования = [[Плейстоцен|Һуңғы Плейстоцен]] |Последнее извержение = |Высота = 1617 |Источник высоты = <ref>{{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}}</ref> |Относительная высота = |Первое восхождение = |Позиционная карта = Россия Дальневосточный ФО |Страна = Россия |Регион = Камчатка крайы |Район = }} '''Узон''' — [[Камчатка]] ярымутрауындағы Кроноцкий күленән көньяҡтараҡ [[Кронок ҡурсаулығы]] территорияһында урынлашҡан һүнгән [[вулкан]]. Был заман вулканизмының, минераль һәм мәғдән барлыҡҡа килеүҙең уникаль урыны, [[планета]]ла иң йәш [[нефть]] сығыу урыны<ref name="чудеса">[http://www.ruschudo.ru/miracles/712/ Кальдера вулкана Узон] — Чудеса России {{Wayback|url=http://www.ruschudo.ru/miracles/712/|date=20100402221953}}</ref>. == Тасуирлама == Узон вулканы конус формаһында була һәм бейеклеге яҡынса 3000 м була. Көслө атылыуҙарҙан һәм емерелеүҙәрҙән һуң [[кальдера]] формаһын ала<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|title=Узон - Вулканы мира|website=www.wulkano.ru|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001013943/http://www.wulkano.ru/vulkani-kamchatki/uzon.html|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Узон (пик Бараний).jpg|слева|мини|Бараний түбәһе]] Узон вулканы кальдераһы<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0679286|Кальдера Узон}}</ref><ref name=":1">{{Карта|N-57-56}}</ref><ref>{{Карта|N-57-57}}</ref> Камчатканың ҙур кальдералары иҫәбенә инә. Ул киңлек йүнәлешендә 12 километрға тиклем һәм меридиан йүнәлешендә 9 километрға тиклем ҙур уйпатлыҡтан ғибарәт. Кальдераның майҙаны яҡынса 100 квадрат километр. Төбө сағыштырмаса яҫы, 700 метр кимәлендә урынлашҡан. Көньяҡтан, көнбайыштан һәм төньяҡтан 200 метрҙан 800 метрға тиклем бейеклектәге текә ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған, улар яйлап тышҡы [[яйла]]ға күсә. Иң юғары нөктәһе — Бараний түбәһе<ref name="камчатка">[http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm Вулкан Узон] {{Wayback|url=http://www.kamchatsky-krai.ru/volcano/uzon/uzon_main.htm |date=20120724034725 }} — Краеведческий сайт о Камчатке.</ref>. Уның бейеклеге төрлө сығанаҡтарҙа 1617 м<ref name=":0" /> һәм 1591 м<ref name="камчатка" />. тип күрһәтелә[7]. Картала кальдераның төньяҡ-көнбайышында бейеклеге 1591,8 м булған Узон сопкаһы бар<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Камчатский край|05.10.2020|0259401|Узон}}</ref><ref name=":1" />. Бараний түбәһе Һәм Узон сопкаһы — бер үк түбә<ref name="камчатка" />. Кальдера яҡынса 40 мең йыл элек Узон вулканының көслө атылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Уның көнсығыш өлөшөндә диаметры 1,65 километрлыҡ Камчаткалағы иң ҙур буранкаларҙың береһе урынлашҡан. Көнбайыш өлөшө һаҙлыҡлы, бында шулай уҡ бер нисә [[күл]] бар. Көнбайыш өлөшөндә 100-гә яҡын сығанаҡ һәм 500-ҙән ашыу айырым гидротермаль күренеш иҫәпләнә. Флора һәм фауна ла төрлө һәм сағыу. Айырыуса һыу үҫемлектәренең һәм бактерияларҙың төрҙәре ҡайнар ағыулы эретмәләрҙә йәшәй ала<ref name="камчатка" />. [[Файл:Источники и термальные поля на Узоне.jpg|слева|мини|Узонда йылылыҡ сығанаҡтары]] 1854 йылда геолог [[Дитмар Карл|Карл Дитмар]] Узон минераль сығанаҡтарын аса<ref>{{Книга|ссылка=http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm|автор=Ф. А. Лодис, В. И. Семенов|заглавие=Камчатка — край лечебный|ответственный=|год=1993|часть=Краткая история освоения источников Камчатки|издание=|место=Петропавловск-Камчатский|издательство=Дальневосточное книжное издательство, Камчатское отделение|страницы=|страниц=150|isbn=5-7440-0389-4|archive-date=2019-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223004351/http://www.kscnet.ru/ivs/publication/semenov/kratistor.htm#n}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://www.prlib.ru/item/437787|заглавие=Поездки и пребывание в Камчатке в 1851-1855 гг.. Ч. 1. Исторический отчет по путевым дневникам|archive-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825114837/https://www.prlib.ru/item/437787}}</ref>. Һыу составы буйынса углекислоталы, көкөртлө. Ҡайһы бер инештәрҙә [[радон]] теркәлгән. Урындағы гидротермаль әүҙемлектең артыуы ғалимдарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, улар Узон вулканы кальдераһында тәбиғәт лабораторияһын күрә, унда төрлө геологик процестарҙы тере килеш күҙәтергә мөмкин. Мәҫәлән, 2008 йылда 6 метр бейеклектәге яңы гейзер барлыҡҡа килеүе күҙәтелә<ref>{{cite web |url=http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |url-status=dead |title=Новый гейзер в кальдере вулкана Узон |access-date=2010-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826011727/http://www.kscnet.ru/kraesc/2009/2009_14/art2.pdf |archive-date=2016-08-26 }} — «Вестник Краунц. Науки о Земле» № 2, 2009.</ref>. Узон вулканы кальдераһы [[Гейзерҙар үҙәне]] менән бергә Узон-гейзер вулкан-тектоник депрессияһын барлыҡҡа килтерә<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|title=Долина Гейзеров и кальдера Узон|author=|website=Лаборатория геологии геотермальных полей Института вулканологии и сейсмологии ДВО РАН|date=|publisher=|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116001744/http://www.kscnet.ru/ivs/lggp/dolgej.htm|url-status=live}}</ref>. == Һаҡлау статусы == Узон вулканы кальдераһы — Кронок ҡурсаулығы объекттарының береһе, Рәсәйҙең айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренә инә, халыҡ-ара статуслы биосфера резерваты, Камчатка вулкандары объекты составында [[Бөтә донъя мираҫы|ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мәҙәни һәм тәбиғи мираҫы объекты булараҡ билдәләнгән. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (МСОП, IUCN) классификацияһына ярашлы, ҡәтғи тәбиғәт резерваты<ref>{{Cite web|lang=|url=http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Кроноцкий {{!}} ООПТ России|author=|website=oopt.aari.ru|date=|publisher=|access-date=2020-11-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126172708/http://www.oopt.aari.ru/oopt/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|url-status=live}}</ref>. <gallery class="center"> Файл:Узон (кордон Глухой и пик Бараний).jpg|Узон Файл:Узонские термальные поля.jpg|Узон йылылыҡ сығанаҡтары Файл:Узон (источники).jpg| Файл:Грязевой котёл на Узоне.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Литература == * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана» |автор=Карпов Г. А. |место=М. |издательство=«Наука (издательство)|Наука» |год=1980 |язык=ru |серия=«Человек и окружающая среда» |страниц=96}} * {{книга |ссылка=http://geoman.ru/books/item/f00/s00/z0000118/index.shtml |заглавие=«Плутон бежит из ночи» |автор=[[Рудич Кирилл Никифорович|Рудич К. Н.]] |язык=ru |год=1980 |место=М. |издательство=«[[Недра (издательство)|Недра]]» |страниц=111}} * {{статья |ссылка= |заглавие=«В кальдере вулкана Узон» |автор=А. Стенченко |издание=«[[Охота и охотничье хозяйство]]» |тип=журнал |место=М. |язык=ru |издательство=[[Министерство сельского хозяйства СССР|Минсельхоз СССР]] и [[Росохотрыболовсоюз]] |год=1976 |номер=4 |страницы=20–21}} == Һылтанмалар == * {{cite gvp |vn=1000-17= |name=Uzon}} * {{cite web |url=http://www.volcanolive.com/uzon.html |title=Uzon Volcano |author=John Seach |lang=en |website=Volcano Live |access-date=2022-02-25}} * {{cite web |url=http://www.kamchatsky-krai.ru/geography/volcanoes/uzon.htm |title=Вулкан Узон (сопка Узон, Бараний Пик, Uzon-Geysernaja caldera, Goryashi Dol) |author=В. А. Семёнов |lang=ru |website=«Камчатский край» |date=2008 |access-date=2022-02-25}} * [https://www.liveinternet.ru/users/poztv/post112302085/ Пейзажи и обитатели кальдеры вулкана Узон] в [[LiveInternet.ru]]. * {{cite web |url=http://kronoki.ru/ru/kamchatka/kamchatka-objects/368.html |title=Открой Камчатку / Уникальные природные объекты / Кальдера вулкана Узон |lang=ru |website=Сайт [[Кроноцкий заповедник|Кроноцкого заповедника]] |access-date=2022-02-25}} [[Категория:Камчатка крайы вулкандары]] [[Категория:Һүнгән вулкандар]] 59oplu9au046x4leqyxz95v1scx5wva Ҡан баҫымы 0 200846 1296752 2026-05-13T14:38:29Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/147890037|Кровяное давление]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296752 wikitext text/x-wiki '''Ҡан баҫымы''' — [[Ҡан|ҡандың]] [[ҡан тамырҙары]] стенаһына яһаған баҫымы, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ҡан әйләнеше системаһындағы шыйыҡсаның атмосфера баҫымынан артыҡ баҫымы. Был йәшәү өсөн мөһим функцияларҙың һәм биомаркер күрһәткестәренең береһе. Ҡан баҫымы тип йыш ҡына '''артериаль баҫымды''' күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ҡан баҫымының түбәндәге төрҙәре бар: йөрәк эсендәге, капилляр, һәм веноз баҫым. Һәр йөрәк тибеше менән ҡан баҫымы иң түбән, '''диастолик''' ( {{Lang-grc|διαστολή}} «һирәкләнеш») һәм иң ҙуры, '''систолик''' ( {{Lang-grc|συστολή}} «ҡыҫыу») араһында тирбәлә<ref>{{Cite web|accessdate=2012-02-04}}</ref> . [[Файл:Измерение_кровяного_давления.jpg|мини|Ҡан баҫымын үлсәү]] == Ҡан баҫымы == === Ҡан баҫымының үлсәү параметрҙары физиологияһы === Ҡан баҫымы ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлеген характерлаусы иң мөһим күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Ҡан баҫымы берәмек ваҡыт эсендә йөрәк ҡыуҙырған ҡан күләменә һәм ҡан тамырҙарының ҡаршылығына бәйле. Ҡан тамырҙарҙа йөрәк барлыҡҡа килтергән баҫым градиенты йоғонтоһонда хәрәкәт иткәнгә күрә, иң юғары ҡан баҫымы йөрәктән ҡан сыҡҡан урында (һул ҡорһаҡта) буласаҡ; бер аҙ түбәнерәк баҫым [[Артерия|артерияларҙа]] буласаҡ, хатта түбәнерәк капиллярҙарҙа, һәм иң түбәне [[Вена (анатомия)|веналарҙа]] һәм йөрәк инеү урынында (уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында). Йөрәктән сыҡҡанда, аортала һәм эре артерияларҙа баҫым бер аҙ айырыла (5—10 мм рт. ст. ), сөнки был тамырҙар диаметры ҙур булыу сәбәпле, уларҙы гидродинамик ҡаршылыҡ түбән. Шуның кеүек үк ҙур тамырҙарҙа һәм уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында баҫым бер аҙ үҙгәрә. Ҡан баҫымының иң ҙур төшөүе бәләкәй тамырҙарҙа була: артериолалар, капиллярҙар һәм венулалар . Юғары һан ''систолик ҡан баҫымы'', йөрәк ҡыҫылып, ҡанды артерияға этәргән мәлдә артерияларҙағы баҫымды күрһәтә, ул йөрәктең ҡыҫҡартыу көсөнә, ҡан тамырҙары стеналары күрһәткән ҡаршылыҡҡа һәм ваҡыт берәмегендә ҡыҫҡартыуҙар һанына бәйле. Аҫҡы һан — ''диастолик ҡан баҫымы'' — йөрәк мускулы ял иткәндә артерияларҙағы баҫымды аңлата. Был артерияларҙағы минималь баҫым һәм периферик тамырҙар ҡаршылығын сағылдыра. Ҡан ҡан тамырҙары аша хәрәкәт иткәндә ҡан баҫымы тирбәлеүҙәренең амплитудаһы кәмей, веноз һәм капилляр баҫымға йөрәк циклы фазаһы һирәк йоғонто яһай. Һау кешенең типик артериаль ҡан баҫымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм т.б ; эре веналарҙа баҫым нулдән бер нисә мм т. б. түбәнерәк (атмосфера баҫымынан түбәнерәк). Систолик һәм диастолик ҡан баҫымы араһындағы айырма пульс баҫымы тип атала һәм ғәҙәттә 30—50 мм т. б. тәшкил итә<ref>{{Cite web|access-date=2021-03-21|accessdate=2022-04-03|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|access-date=2021-03-21|accessdate=2021-04-16|url-status=unfit}}</ref> . === Үлсәү тәртибе === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [https://ru.wikisource.org/wiki/Правила%20измерения%20артериального%20давления Ҡан баҫымын үлсәү ҡағиҙәләре]'' : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Коротков ысулы'' [[Файл:A_D1.png|мини|Ҡан баҫымын үлсәү: 1 - сфигмоманометр манжетаһы, 2 - фонендоскоп]] Артериаль ҡан баҫымын үлсәү иң еңеле. Уны сфигмоманометр (тонометр) ярҙамында үлсәргә мөмкин. Ғәҙәттә, ҡан баҫымы тип тап ошоно аңлайҙар. Ҡан баҫымын үлсәү өсөн стандарт ысул булып Коротков ысулы тора, ул ҡул менән сфигмоманометр һәм стетоскоп ҡулланып башҡарыла. Хәҙерге заман цифрлы ярым автомат тонометрҙары баҫым йыйылмаһы менән генә сикләнергә мөмкинлек бирә (манжетаға груша ярҙамында һауа тултырыу), артабанғы баҫымды төшөрөү, систолик һәм диастолик баҫымды, ҡайһы берҙә пульс һәм аритмияны теркәүҙе, прибор үҙе башҡара. Автоматик тонометрҙар манжетҡа һауаны үҙҙәре насос менән һурҙыра; ҡайһы берҙә улар [[Компьютер|компьютерға]] йәки башҡа ҡоролмаларға тапшырыу өсөн мәғлүмәттәрҙе һанлы формала сығара ала. Ғалимдарҙың һуңғы уйлап табыуы – ҡан баҫымын реаль ваҡытта үлсәү өсөн тәғәйенләнгән күбәләк формаһындағы имплант. Ҡоролманың ҙурлығы яҡынса 1,5 см. Тикшеренеүҙең авторҙары был ҡоролма дауаханаға эләгеү йышлығын 40 процентҡа кәметәсәк, тип иҫәпләй. Имплант ҡан баҫымын өҙлөкһөҙ үлсәй һәм махсус ҡабул итеүсегә сигнал тапшыра. Ҡабул итеүсе тарафынан теркәлгән мәғлүмәттәр автоматик рәүештә пациенттың табибы өсөн мөмкин булған сайтҡа ебәрелә<ref name="Имплантат">{{Cite web|access-date=2020-04-30|accessdate=2018-06-14|url-status=live}}</ref>. Ҡоролманы имплантациялау өсөн пациенттың ҡаҫығында бәләкәй генә ярсыҡ эшләнә, ә артерияға ҡоролма һалынған катетер һалына. Ҡоролма ҡан тамырҙары системаһы аша үтә, үпкә артерияһына барып етә, һәм ике металл иллюминатор менән нығытылған. Процедура урындағы наркоз аҫтында башҡарыла һәм 20 минут дауам итә <ref name="Имплантат">{{Cite web|access-date=2020-04-30|accessdate=2018-06-14|url-status=live}}</ref> . === Төрлө факторҙарҙың йоғонтоһо . === Ҡан баҫымы күп факторҙарға бәйле: тәүлек ваҡытына, кешенең психологик хәленә (баҫым стресс аҫтында арта ), төрлө стимуляторҙар ҡулланыуға ( [[Ҡәһүә (эсемлек)|кофе]], [[сәй]], амфетаминдар ) йәки ҡан баҫымын арттырыусы йәки кәметеүсе [[Дауа саралары|дарыуҙар]]<nowiki/>ға. ==== Ғәҙәти һәм патологик шарттарҙа күрһәткестәрҙең үҙгәреүе ==== Ҡан баҫымының даими артыуы 140/90 мм т.б. ( [[Гипертония|артериаль гипертония]] ) йәки 90/60-тан түбән ҡан баҫымының даими кәмеүе ( артериаль гипотензия ) төрлө [[Ауырыу|ауырыуҙар]] билдәләре булыуы мөмкин (иң ябай осраҡта, [[гипертония]] һәм гипотензия, ярашлы рәүештә). Ҡан баҫымының йәшкә физиологик бәйлелеге 17 йәштән 79 йәшкә тиклемге «СССР шарттарында ғәмәлдә һау кешеләр өсөн» формула рәүешендә түбәндәгесә билдәләнгән: * систолик баҫым = 109 + (0,5 × йәш) + (0,1 × ауырлыҡ); * диастолик баҫым = 63 + (0,1 × йәш) + (0,15 × ауырлыҡ). Был мәғлүмәттәр элек йәшкә бәйле ауырыуҙар йөкләмәһен иҫәпкә алып, «идеаль баҫым» тип характерланған<ref name="autogenerated1">{{Cite web|access-date=2011-09-27|accessdate=2012-03-13|url-status=dead}}</ref>. Әммә хәҙерге төшөнсәләр буйынса, 17 йәштән өлкән бөтә йәш төркөмдәрендә лә идеаль баҫым 120/80-дән түбән (оптималь), ә артериаль гипертония һәм предгипертония теләһә ниндәй йәштә лә идеаль түгел. 14–16 йәшлек, физик үҫеше нормаль булған үҫмерҙәр өсөн норманың сиге итеп систолик баҫым 129 мм т.б., диастолик баҫым 69 мм т.б иҫәпләргә кәрәк<ref name="autogenerated1">{{Cite web|access-date=2011-09-27|accessdate=2012-03-13|url-status=dead}}</ref>. 50 йәштән өлкәндәрҙә систолик ҡан баҫымы 140 мм т.б.-тан юғары булһа, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары өсөн мөһим хәүеф факторы булып тора. Систолик артериаль баҫым 120–139 мм т.б йәки диастолик артериаль баҫым 80–89 мм т.б булған кешеләрҙе “гипертония алдынан” тип иҫәпләргә кәрәк. Ҡан баҫымы 115/75 мм т.б.-тән башлап, ҡан баҫымы 20/10 мм т.б.-ға күтәрелгән һайын йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе арта. Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү өсөн уларға йәшәү рәүешен һаулыҡтарын яҡшыртыу яғына үҙгәртергә кәрәк. Элек диастолик баҫымдың күтәрелеүе йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре үҫеше өсөн иң ҡурҡынысы тип иҫәпләнгән, әммә был хәүеф бөйөрҙәрҙең зарарланыуы менән бәйле булыуы асыҡланған, ә айырымланған систолик гипертония йыш ҡына нормаль вариант, «идеаль баҫым» тип иҫәпләнгән. Был ҡараштан хәҙер баш тарттылар. ==== Тиҙ, тәүлеклек һәм оҙайлы үҙгәрештәр ==== Ҡан баҫымы даими ҡиммәт түгел. Төрлө халыҡ-ара гипертония йәмғиәттәренең эшсе төркөмдәренең хәҙерге позицияһына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡытлы (һуғыуҙан һуғыуға, минуттан минутҡа, сәғәттән сәғәткә), уртаса ваҡытлы (төрлө көндәрҙәге үлсәүҙәр араһында) һәм оҙайлы ваҡытлы (аҙналар, айҙар йәки йылдар дауамында клиникаға йөрөүҙәр араһында) үҙгәреүсәнлек айырыла<ref>{{Мәҡәлә|автор=Stergiou GS, Parati G, Vlachopoulos C, et all.|заглавие=Methodology and technology for peripheral and central blood pressure and blood pressure variability measurement: current status and future directions - Position statement of the European Society of Hypertension Working Group on blood pressure monitoring and cardiovascular variability|издание=J Hypertens.|год=2016|выпуск=34|номер=9|страницы=1665—1677|pmid=27214089}}</ref> . Оҙайлы үҙгәреүсәнлеккә миҙгел үҙгәреүсәнлеге лә инә. Теләһә ниндәй үҙгәреүсәнлек гомеостазды һаҡлау өсөн адаптив механизмдар менән бәйле. Әммә баҫым үҙгәреүсәнлегенең даими артыуы шулай уҡ прогностик әһәмиәткә эйә булған көйләү үҙгәрештәрен сағылдырырға мөмкин; атап әйткәндә, ул уртаса ҡан баҫымы кимәленән тыш, йөрәк-ҡан тамырҙары ҡатмарлыҡтары хәүефен күҙаллай ала<ref>{{Cite web|access-date=2019-01-22}}</ref> . Ҡан баҫымы үҙгәреүсәнлегенең килеп сығышы тураһында гипотезаларҙан береһе Майер тулҡындары менән бәйле, уларҙы 1876 йылда немец физиологы {{Тәржемәһеҙ|Майер, Зигмунд|Зигмундом Майером|de|Siegmund Mayer}} <ref>{{Cite web|author=С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко|access-date=2013-03-23|accessdate=2016-03-04|url-status=live}}</ref> асҡан. Кешелә Майер тулҡындарының йышлығы яҡынса 0,1 Гц, йәғни минутына яҡынса алты тапҡыр. Эттәрҙә һәм бесәйҙәрҙә Майер тулҡындарының йышлығы ла яҡынса 0,1 Гц, ҡуяндарҙа — 0,3 Гц, сысҡандарҙа — 0,4 Гц тәшкил итә. Был йышлыҡтың кеше йәки билдәле бер төр хайуан өсөн даими булыуы асыҡланған. Ул йәшкә, енескә, кәүҙә торошона бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Майер тулҡындарының амплитудаһы симпатик нервы системаһы әүҙемләшеү менән арта. Майер тулҡындарының сәбәбе әлегә асыҡланмаған <ref>{{Cite web|author=Claude Julien|access-date=2013-03-23|accessdate=2013-03-27}}</ref> . Ҡан баҫымында тәүлек ритмы ла билдәле. Ғәҙәти тормош алып барған кешеләрҙә (көндөҙ уяу һәм төндә йоҡлап ) иң түбән ҡан баҫымы 2:00 һәм 4:00 араһында күҙәтелә, сағыштырмаса юғары ҡан баҫымы уянғандан һуң тәүге 2-4 сәғәттә күҙәтелә, ә иң юғары ҡан баҫымы иң йыш киске сәғәттәрҙә күҙәтелә<ref>{{Cite web|access-date=2018-09-29|accessdate=2018-09-29|url-status=live}}</ref> . ==== Аҡ халатлы гипертензия ==== Ҡан баҫымын үлсәүҙең теүәллеген «аҡ халат гипертонияһы» йәки «аҡ халат синдромы» тип аталған психологик күренеш кәметергә мөмкин. Был үлсәү ваҡытында ҡан баҫымы күтәрелеүе сәбәпсеһе табипҡа мөрәжәғәт иткәндә йәки шәфҡәт туташы килгәндә кисергән стресс. Һөҙөмтәлә, был кешеләрҙең ҡан баҫымы, автоматик рәүештә 24 сәғәт дауамында күҙәтелгәндә, медицина хеҙмәткәрҙәре булғанға ҡарағанда һиҙелерлек түбәнерәк<ref name="urlHypertension: Overview - eMedicine">{{Cite web|accessdate=2013-03-27}}</ref> . == Вена баҫымы == '''Вена баҫымы''' — веналар буйлап хәрәкәт иткән ҡан баҫымы<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Венозное давление}}</ref> . Вена баҫымы ҙурлығы. вена системаһына ингән ҡандың күләменә, уң ҡорһаҡта баҫымдың тирбәлеүенә, капиллярҙарҙан үлсәү нөктәһенә тиклем ҡандың еңгән ҡаршылығына һәм бер нисә ҡан тамырынан тыш факторҙар тәьҫиренә бәйле (ҡара: ''Ҡан тамырынан тыш ҡыҫылыу''). Вена тамырҙарының тонус торошо ҙур әһәмиәткә эйә. Гидродинамик һәм гидростатик вена баҫымын айыралар. Вена баҫымы. тамырҙарҙы уратып алған туҡымалар баҫымы менән тиң булғанлыҡтан, «веноз трансмураль баҫым» термины индерелә — веноз тамырҙар эсендәге һәм тышындағы баҫым айырмаһы. Вена баҫымы тын алыу экскурсиялары ваҡытында йөрәк кимәленән өҫтәрәк тамырҙарҙа атмосфера баҫымынан түбәнерәк булыуы һәм ортостаз ваҡытында кешенең аҫҡы ослоҡтарындағы максималь ҡиммәттәргә етеүе мөмкин. Үҙәк вена баҫымы. - ҡыуыш веналар ауыҙындағы баҫым. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тамырҙарҙы ҡыҫыу * Баҫымды үлсәү * Артериаль гипотензия * [[Гипертония]] * Коротков тондары . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Артериальное давление : [арх. 15 июня 2022] / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Дьяконова И. Н., Россельс А. Н. Венозное давление // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — Т. 4 : Валин — Гамбия. — 576 с. : ил. == Һылтанмалар == <templatestyles src="Шаблон:Родственные_проекты/styles.css"></templatestyles>{{Навигация | Викитека = Правила измерения артериального давления }} * [https://web.archive.org/web/20080526063903/http://www.assomed.ru/artdav.html Балаларҙа ҡан баҫымын һәм йәш нормаларын үлсәү ысулдары] . * [http://athero.ru/jnc7txt.htm Ҡан баҫымын иҫкәртергә, танырға, баһаларға һәм дауаларға берлектәге милли комитеттың етенсе доклады (АҠШ)] . <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{Спам-һылтанмалар|* https://web.archive.org/web/20160303212927/http://highbloodpressure.about.com/od/highbloodpressure101/p/pulse_pressure.htm}} [[Категория:Ҡан]] [[Категория:Йөрәк һәм ҡан тамыры системаһы]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] qha6168owfimdr6lsabgcnyeilbqz1e 1296784 1296752 2026-05-13T16:13:03Z Таңһылыу 14946 1296784 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан баҫымы''' — [[Ҡан|ҡандың]] [[ҡан тамырҙары]] стенаһына яһаған баҫымы, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ҡан әйләнеше системаһындағы шыйыҡсаның атмосфера баҫымынан артыҡ баҫымы. Был йәшәү өсөн мөһим функцияларҙың һәм биомаркер күрһәткестәренең береһе. Ҡан баҫымы тип йыш ҡына '''артериаль баҫымды''' күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ҡан баҫымының түбәндәге төрҙәре бар: йөрәк эсендәге, капилляр, һәм веноз баҫым. Һәр йөрәк тибеше менән ҡан баҫымы иң түбән, '''диастолик''' ({{Lang-grc|διαστολή}} «һирәкләнеш») һәм иң ҙуры, '''систолик''' ({{Lang-grc|συστολή}} «ҡыҫыу») араһында тирбәлә<ref>{{cite web |url = http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |title = «''Normal Blood Pressure Range Adults''» |publisher = «''Health and Life''» |archive-url = https://www.webcitation.org/65BvCZKxt?url=http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |archive-date = 2012-02-04 }}</ref>. [[Файл:Измерение_кровяного_давления.jpg|мини|Ҡан баҫымын үлсәү]] == Ҡан баҫымы == === Ҡан баҫымының үлсәү параметрҙары физиологияһы === Ҡан баҫымы ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлеген характерлаусы иң мөһим күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Ҡан баҫымы берәмек ваҡыт эсендә йөрәк ҡыуҙырған ҡан күләменә һәм ҡан тамырҙарының ҡаршылығына бәйле. Ҡан тамырҙарҙа йөрәк барлыҡҡа килтергән баҫым градиенты йоғонтоһонда хәрәкәт иткәнгә күрә, иң юғары ҡан баҫымы йөрәктән ҡан сыҡҡан урында (һул ҡорһаҡта) буласаҡ; бер аҙ түбәнерәк баҫым [[Артерия|артерияларҙа]] буласаҡ, хатта түбәнерәк капиллярҙарҙа, һәм иң түбәне [[Вена (анатомия)|веналарҙа]] һәм йөрәк инеү урынында (уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында). Йөрәктән сыҡҡанда, аортала һәм эре артерияларҙа баҫым бер аҙ айырыла (5—10 мм рт. ст.), сөнки был тамырҙар диаметры ҙур булыу сәбәпле, уларҙы гидродинамик ҡаршылыҡ түбән. Шуның кеүек үк ҙур тамырҙарҙа һәм уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында баҫым бер аҙ үҙгәрә. Ҡан баҫымының иң ҙур төшөүе бәләкәй тамырҙарҙа була: артериолаларҙа, капиллярҙарҙа һәм венулалаҙар. Юғары һан ''систолик ҡан баҫымы'', йөрәк ҡыҫылып, ҡанды артерияға этәргән мәлдә артерияларҙағы баҫымды күрһәтә, ул йөрәктең ҡыҫҡартыу көсөнә, ҡан тамырҙары стеналары күрһәткән ҡаршылыҡҡа һәм ваҡыт берәмегендә ҡыҫҡартыуҙар һанына бәйле. Аҫҡы һан — ''диастолик ҡан баҫымы'' — йөрәк мускулы ял иткәндә артерияларҙағы баҫымды аңлата. Был артерияларҙағы минималь баҫым һәм периферик тамырҙар ҡаршылығын сағылдыра. Ҡан ҡан тамырҙары аша хәрәкәт иткәндә ҡан баҫымы тирбәлеүҙәренең амплитудаһы кәмей, веноз һәм капилляр баҫымға йөрәк циклы фазаһы һирәк йоғонто яһай. Һау кешенең типик артериаль ҡан баҫымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм т.б; эре веналарҙа баҫым нулдән бер нисә мм т. б. түбәнерәк (атмосфера баҫымынан түбәнерәк). Систолик һәм диастолик ҡан баҫымы араһындағы айырма пульс баҫымы тип атала һәм ғәҙәттә 30—50 мм т.б. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |title=Пульсовое давление крови: роль в гемодинамике и прикладные возможности в функциональной диагностике |access-date=2021-03-21 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235436/https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |title=Heart Health and Pulse Pressure |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416113224/https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |url-status=unfit }}</ref><ref>[https://archive.today/20121209044646/http://www.medscape.com/viewarticle/552468 Pulse Pressure Important Risk Factor for the Development of New-Onset AF] </ref>. === Үлсәү тәртибе === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [https://ru.wikisource.org/wiki/Правила%20измерения%20артериального%20давления Ҡан баҫымын үлсәү ҡағиҙәләре]'' : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Коротков ысулы'' [[Файл:A_D1.png|мини|Ҡан баҫымын үлсәү: 1 — сфигмоманометр манжетаһы, 2 — фонендоскоп]] Артериаль ҡан баҫымын үлсәү иң еңеле. Уны сфигмоманометр (тонометр) ярҙамында үлсәргә мөмкин. Ғәҙәттә, ҡан баҫымы тип тап ошоно аңлайҙар. Ҡан баҫымын үлсәү өсөн стандарт ысул булып Коротков ысулы тора, ул ҡул менән сфигмоманометр һәм стетоскоп ҡулланып башҡарыла. Хәҙерге заман цифрлы ярым автомат тонометрҙары баҫым йыйылмаһы менән генә сикләнергә мөмкинлек бирә (манжетаға груша ярҙамында һауа тултырыу), артабанғы баҫымды төшөрөү, систолик һәм диастолик баҫымды, ҡайһы берҙә пульс һәм аритмияны теркәүҙе, прибор үҙе башҡара. Автоматик тонометрҙар манжетҡа һауаны үҙҙәре насос менән һурҙыра; ҡайһы берҙә улар [[Компьютер|компьютерға]] йәки башҡа ҡоролмаларға тапшырыу өсөн мәғлүмәттәрҙе һанлы формала сығара ала. Ғалимдарҙың һуңғы уйлап табыуы — ҡан баҫымын реаль ваҡытта үлсәү өсөн тәғәйенләнгән күбәләк формаһындағы имплант. Ҡоролманың ҙурлығы яҡынса 1,5 см. Тикшеренеүҙең авторҙары был ҡоролма дауаханаға эләгеү йышлығын 40 процентҡа кәметәсәк, тип иҫәпләй. Имплант ҡан баҫымын өҙлөкһөҙ үлсәй һәм махсус ҡабул итеүсегә сигнал тапшыра. Ҡабул итеүсе тарафынан теркәлгән мәғлүмәттәр автоматик рәүештә пациенттың табибы өсөн мөмкин булған сайтҡа ебәрелә<ref name="Имплантат">{{Cite web |url=https://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |title=Разработан имплантат для постоянного контроля кровяного давления — МедНовости — MedPortal.ru |access-date=2020-04-30 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171717/http://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |url-status=live }}</ref>. Ҡоролманы имплантациялау өсөн пациенттың ҡаҫығында бәләкәй генә ярсыҡ эшләнә, ә артерияға ҡоролма һалынған катетер һалына. Ҡоролма ҡан тамырҙары системаһы аша үтә, үпкә артерияһына барып етә, һәм ике металл иллюминатор менән нығытылған. Процедура урындағы наркоз аҫтында башҡарыла һәм 20 минут дауам итә<ref name="Имплантат" />. === Төрлө факторҙарҙың йоғонтоһо . === Ҡан баҫымы күп факторҙарға бәйле: тәүлек ваҡытына, кешенең психологик хәленә (баҫым стресс аҫтында арта), төрлө стимуляторҙар ҡулланыуға ([[Ҡәһүә (эсемлек)|кофе]], [[сәй]], амфетаминдар) йәки ҡан баҫымын арттырыусы йәки кәметеүсе [[Дауа саралары|дарыуҙар]]ға. ==== Ғәҙәти һәм патологик шарттарҙа күрһәткестәрҙең үҙгәреүе ==== Ҡан баҫымының даими артыуы 140/90 мм т.б. ([[Гипертония|артериаль гипертония]]) йәки 90/60-тан түбән ҡан баҫымының даими кәмеүе (артериаль гипотензия) төрлө [[Ауырыу|ауырыуҙар]] билдәләре булыуы мөмкин (иң ябай осраҡта, ярашлы рәүештә [[гипертония]] һәм гипотензия). Ҡан баҫымының йәшкә физиологик бәйлелеге 17 йәштән 79 йәшкә тиклемге «СССР шарттарында ғәмәлдә һау кешеләр өсөн» формула рәүешендә түбәндәгесә билдәләнгән: * систолик баҫым = 109 + (0,5 × йәш) + (0,1 × ауырлыҡ); * диастолик баҫым = 63 + (0,1 × йәш) + (0,15 × ауырлыҡ). Был мәғлүмәттәр элек йәшкә бәйле ауырыуҙар йөкләмәһен иҫәпкә алып, «идеаль баҫым» тип характерланған<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |title=Нормативы артериального давления и пограничная артериальная гипертензия |access-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313152928/http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |archive-date=2012-03-13 |url-status=dead }}</ref>. Әммә хәҙерге төшөнсәләр буйынса, 17 йәштән өлкән бөтә йәш төркөмдәрендә лә идеаль баҫым 120/80-дән түбән (оптималь), ә артериаль гипертония һәм гипертония алды теләһә ниндәй йәштә лә идеаль түгел. 14-16 йәшлек, физик үҫеше нормаль булған үҫмерҙәр өсөн норманың сиге итеп систолик баҫым 129 мм т.б., диастолик баҫым 69 мм т.б иҫәпләргә кәрәк<ref name=autogenerated1 /> 50 йәштән өлкәндәрҙә систолик ҡан баҫымы 140 мм т.б.-тан юғары булһа, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары өсөн мөһим хәүеф факторы булып тора. Систолик артериаль баҫым 120—139 мм т.б йәки диастолик артериаль баҫым 80-89 мм т.б булған кешеләрҙе «гипертония алдынан» тип иҫәпләргә кәрәк. Ҡан баҫымы 115/75 мм т.б.-тән башлап, ҡан баҫымы 20/10 мм т.б.-ға күтәрелгән һайын йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе арта. Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү өсөн уларға йәшәү рәүешен һаулыҡтарын яҡшыртыу яғына үҙгәртергә кәрәк. Элек диастолик баҫымдың күтәрелеүе йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре үҫеше өсөн иң ҡурҡынысы тип иҫәпләнгән, әммә был хәүеф бөйөрҙәрҙең зарарланыуы менән бәйле булыуы асыҡланған, ә айырымланған систолик гипертония йыш ҡына нормаль вариант, «идеаль баҫым» тип иҫәпләнгән. Был ҡараштан хәҙер баш тарттылар. ==== Тиҙ, тәүлеклек һәм оҙайлы үҙгәрештәр ==== Ҡан баҫымы даими ҡиммәт түгел. Төрлө халыҡ-ара гипертония йәмғиәттәренең эшсе төркөмдәренең хәҙерге позицияһына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡытлы (һуғыуҙан һуғыуға, минуттан минутҡа, сәғәттән сәғәткә), уртаса ваҡытлы (төрлө көндәрҙәге үлсәүҙәр араһында) һәм оҙайлы ваҡытлы (аҙналар, айҙар йәки йылдар дауамында клиникаға йөрөүҙәр араһында) үҙгәреүсәнлек айырыла<ref>{{статья |автор =Stergiou GS, Parati G, Vlachopoulos C, et all. |заглавие =Methodology and technology for peripheral and central blood pressure and blood pressure variability measurement: current status and future directions - Position statement of the European Society of Hypertension Working Group on blood pressure monitoring and cardiovascular variability |издание =J Hypertens. |год =2016 |месяц =Sep |выпуск =34 |номер =9 |страницы =1665—1677 |pmid =27214089 }}</ref>. Оҙайлы үҙгәреүсәнлеккә миҙгел үҙгәреүсәнлеге лә инә. Теләһә ниндәй үҙгәреүсәнлек гомеостазды һаҡлау өсөн адаптив механизмдар менән бәйле. Әммә баҫым үҙгәреүсәнлегенең даими артыуы шулай уҡ прогностик әһәмиәткә эйә булған көйләү үҙгәрештәрен сағылдырырға мөмкин; атап әйткәндә, ул уртаса ҡан баҫымы кимәленән тыш, йөрәк-ҡан тамырҙары ҡатмарлыҡтары хәүефен күҙаллай ала<ref>{{cite web |url = https://terra-medica.ru/wiki/%C2%AB%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%C2%BB:_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%90%D0%94 |title = Вариабельность артериального давления |year = 2019 |access-date = 2019-01-22 }}</ref>. Ҡан баҫымы үҙгәреүсәнлегенең килеп сығышы тураһында гипотезаларҙан береһе Майер тулҡындары менән бәйле, уларҙы 1876 йылда немец физиологы Зигмунд Майер асҡан<ref>{{cite web |url = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |title = Вариабельность ритма сердца: представления о механизмах |author = С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко |year = 2002 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304200018/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |archive-date = 2016-03-04 |url-status = live }}</ref>. Кешелә Майер тулҡындарының йышлығы яҡынса 0,1 Гц, йәғни минутына яҡынса алты тапҡыр. Эттәрҙә һәм бесәйҙәрҙә Майер тулҡындарының йышлығы ла яҡынса 0,1 Гц, ҡуяндарҙа — 0,3 Гц, сысҡандарҙа — 0,4 Гц тәшкил итә. Был йышлыҡтың кеше йәки билдәле бер төр хайуан өсөн даими булыуы асыҡланған. Ул йәшкә, енескә, кәүҙә торошона бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Майер тулҡындарының амплитудаһы симпатик нервы системаһы әүҙемләшеү менән арта. Майер тулҡындарының сәбәбе әлегә асыҡланмаған<ref>{{cite web |url = http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |title = The enigma of Mayer waves: Facts and models |author = Claude Julien |year = 2005 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6FQyIEQ43?url=http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |archive-date = 2013-03-27 }}</ref>. Ҡан баҫымында тәүлек ритмы ла билдәле. Ғәҙәти тормош алып барған кешеләрҙә (көндөҙ уяу һәм төндә йоҡлап) иң түбән ҡан баҫымы 2:00 һәм 4:00 араһында күҙәтелә, сағыштырмаса юғары ҡан баҫымы уянғандан һуң тәүге 2-4 сәғәттә күҙәтелә, ә иң юғары ҡан баҫымы иң йыш киске сәғәттәрҙә күҙәтелә<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. ==== Аҡ халатлы гипертензия ==== Ҡан баҫымын үлсәүҙең теүәллеген «аҡ халат гипертонияһы» йәки «аҡ халат синдромы» тип аталған психологик күренеш кәметергә мөмкин. Был үлсәү ваҡытында ҡан баҫымы күтәрелеүе сәбәпсеһе табипҡа мөрәжәғәт иткәндә йәки шәфҡәт туташы килгәндә кисергән стресс. Һөҙөмтәлә, был кешеләрҙең ҡан баҫымы, автоматик рәүештә 24 сәғәт дауамында күҙәтелгәндә, медицина хеҙмәткәрҙәре булғанға ҡарағанда һиҙелерлек түбәнерәк<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. == Вена баҫымы == '''Вена баҫымы''' — веналар буйлап хәрәкәт иткән ҡан баҫымы<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Венозное давление}}</ref> . Вена баҫымы ҙурлығы. вена системаһына ингән ҡандың күләменә, уң ҡорһаҡта баҫымдың тирбәлеүенә, капиллярҙарҙан үлсәү нөктәһенә тиклем ҡандың еңгән ҡаршылығына һәм бер нисә ҡан тамырынан тыш факторҙар тәьҫиренә бәйле (ҡара: ''Ҡан тамырынан тыш ҡыҫылыу''). Вена тамырҙарының тонус торошо ҙур әһәмиәткә эйә. Гидродинамик һәм гидростатик вена баҫымын айыралар. Вена баҫымы. тамырҙарҙы уратып алған туҡымалар баҫымы менән тиң булғанлыҡтан, «веноз трансмураль баҫым» термины индерелә — веноз тамырҙар эсендәге һәм тышындағы баҫым айырмаһы. Вена баҫымы тын алыу экскурсиялары ваҡытында йөрәк кимәленән өҫтәрәк тамырҙарҙа атмосфера баҫымынан түбәнерәк булыуы һәм ортостаз ваҡытында кешенең аҫҡы ослоҡтарындағы максималь ҡиммәттәргә етеүе мөмкин. Үҙәк вена баҫымы. — ҡыуыш веналар ауыҙындағы баҫым. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тамырҙарҙы ҡыҫыу * Баҫымды үлсәү * Артериаль гипотензия * [[Гипертония]] * Коротков тондары . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Артериальное давление : [арх. 15 июня 2022] / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Дьяконова И. Н., Россельс А. Н. Венозное давление // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — Т. 4 : Валин — Гамбия. — 576 с. : ил. == Һылтанмалар == <templatestyles src="Шаблон:Родственные_проекты/styles.css"></templatestyles>{{Навигация | Викитека = Правила измерения артериального давления }} * [https://web.archive.org/web/20080526063903/http://www.assomed.ru/artdav.html Балаларҙа ҡан баҫымын һәм йәш нормаларын үлсәү ысулдары] . * [http://athero.ru/jnc7txt.htm Ҡан баҫымын иҫкәртергә, танырға, баһаларға һәм дауаларға берлектәге милли комитеттың етенсе доклады (АҠШ)] . <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{Спам-һылтанмалар|* https://web.archive.org/web/20160303212927/http://highbloodpressure.about.com/od/highbloodpressure101/p/pulse_pressure.htm}} [[Категория:Ҡан]] [[Категория:Йөрәк һәм ҡан тамыры системаһы]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] jec84yafarxj8h46pzb0vh9xlezr12f 1296785 1296784 2026-05-13T16:14:04Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1296785 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан баҫымы''' — [[Ҡан|ҡандың]] [[ҡан тамырҙары]] стенаһына яһаған баҫымы, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ҡан әйләнеше системаһындағы шыйыҡсаның атмосфера баҫымынан артыҡ баҫымы. Был йәшәү өсөн мөһим функцияларҙың һәм биомаркер күрһәткестәренең береһе. Ҡан баҫымы тип йыш ҡына '''артериаль баҫымды''' күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ҡан баҫымының түбәндәге төрҙәре бар: йөрәк эсендәге, капилляр, һәм веноз баҫым. Һәр йөрәк тибеше менән ҡан баҫымы иң түбән, '''диастолик''' ({{Lang-grc|διαστολή}} «һирәкләнеш») һәм иң ҙуры, '''систолик''' ({{Lang-grc|συστολή}} «ҡыҫыу») араһында тирбәлә<ref>{{cite web |url = http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |title = «''Normal Blood Pressure Range Adults''» |publisher = «''Health and Life''» |archive-url = https://www.webcitation.org/65BvCZKxt?url=http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |archive-date = 2012-02-04 }}</ref>. [[Файл:Измерение_кровяного_давления.jpg|мини|Ҡан баҫымын үлсәү]] == Ҡан баҫымы == === Ҡан баҫымының үлсәү параметрҙары физиологияһы === Ҡан баҫымы ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлеген характерлаусы иң мөһим күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Ҡан баҫымы берәмек ваҡыт эсендә йөрәк ҡыуҙырған ҡан күләменә һәм ҡан тамырҙарының ҡаршылығына бәйле. Ҡан тамырҙарҙа йөрәк барлыҡҡа килтергән баҫым градиенты йоғонтоһонда хәрәкәт иткәнгә күрә, иң юғары ҡан баҫымы йөрәктән ҡан сыҡҡан урында (һул ҡорһаҡта) буласаҡ; бер аҙ түбәнерәк баҫым [[Артерия|артерияларҙа]] буласаҡ, хатта түбәнерәк капиллярҙарҙа, һәм иң түбәне [[Вена (анатомия)|веналарҙа]] һәм йөрәк инеү урынында (уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында). Йөрәктән сыҡҡанда, аортала һәм эре артерияларҙа баҫым бер аҙ айырыла (5—10 мм рт. ст.), сөнки был тамырҙар диаметры ҙур булыу сәбәпле, уларҙы гидродинамик ҡаршылыҡ түбән. Шуның кеүек үк ҙур тамырҙарҙа һәм уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында баҫым бер аҙ үҙгәрә. Ҡан баҫымының иң ҙур төшөүе бәләкәй тамырҙарҙа була: артериолаларҙа, капиллярҙарҙа һәм венулалаҙар. Юғары һан ''систолик ҡан баҫымы'', йөрәк ҡыҫылып, ҡанды артерияға этәргән мәлдә артерияларҙағы баҫымды күрһәтә, ул йөрәктең ҡыҫҡартыу көсөнә, ҡан тамырҙары стеналары күрһәткән ҡаршылыҡҡа һәм ваҡыт берәмегендә ҡыҫҡартыуҙар һанына бәйле. Аҫҡы һан — ''диастолик ҡан баҫымы'' — йөрәк мускулы ял иткәндә артерияларҙағы баҫымды аңлата. Был артерияларҙағы минималь баҫым һәм периферик тамырҙар ҡаршылығын сағылдыра. Ҡан ҡан тамырҙары аша хәрәкәт иткәндә ҡан баҫымы тирбәлеүҙәренең амплитудаһы кәмей, веноз һәм капилляр баҫымға йөрәк циклы фазаһы һирәк йоғонто яһай. Һау кешенең типик артериаль ҡан баҫымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм т.б; эре веналарҙа баҫым нулдән бер нисә мм т. б. түбәнерәк (атмосфера баҫымынан түбәнерәк). Систолик һәм диастолик ҡан баҫымы араһындағы айырма пульс баҫымы тип атала һәм ғәҙәттә 30—50 мм т.б. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |title=Пульсовое давление крови: роль в гемодинамике и прикладные возможности в функциональной диагностике |access-date=2021-03-21 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235436/https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |title=Heart Health and Pulse Pressure |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416113224/https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |url-status=unfit }}</ref><ref>[https://archive.today/20121209044646/http://www.medscape.com/viewarticle/552468 Pulse Pressure Important Risk Factor for the Development of New-Onset AF] </ref>. === Үлсәү тәртибе === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [https://ru.wikisource.org/wiki/Правила%20измерения%20артериального%20давления Ҡан баҫымын үлсәү ҡағиҙәләре]'' : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Коротков ысулы'' [[Файл:A_D1.png|мини|Ҡан баҫымын үлсәү: 1 — сфигмоманометр манжетаһы, 2 — фонендоскоп]] Артериаль ҡан баҫымын үлсәү иң еңеле. Уны сфигмоманометр (тонометр) ярҙамында үлсәргә мөмкин. Ғәҙәттә, ҡан баҫымы тип тап ошоно аңлайҙар. Ҡан баҫымын үлсәү өсөн стандарт ысул булып Коротков ысулы тора, ул ҡул менән сфигмоманометр һәм стетоскоп ҡулланып башҡарыла. Хәҙерге заман цифрлы ярым автомат тонометрҙары баҫым йыйылмаһы менән генә сикләнергә мөмкинлек бирә (манжетаға груша ярҙамында һауа тултырыу), артабанғы баҫымды төшөрөү, систолик һәм диастолик баҫымды, ҡайһы берҙә пульс һәм аритмияны теркәүҙе, прибор үҙе башҡара. Автоматик тонометрҙар манжетҡа һауаны үҙҙәре насос менән һурҙыра; ҡайһы берҙә улар [[Компьютер|компьютерға]] йәки башҡа ҡоролмаларға тапшырыу өсөн мәғлүмәттәрҙе һанлы формала сығара ала. Ғалимдарҙың һуңғы уйлап табыуы — ҡан баҫымын реаль ваҡытта үлсәү өсөн тәғәйенләнгән күбәләк формаһындағы имплант. Ҡоролманың ҙурлығы яҡынса 1,5 см. Тикшеренеүҙең авторҙары был ҡоролма дауаханаға эләгеү йышлығын 40 процентҡа кәметәсәк, тип иҫәпләй. Имплант ҡан баҫымын өҙлөкһөҙ үлсәй һәм махсус ҡабул итеүсегә сигнал тапшыра. Ҡабул итеүсе тарафынан теркәлгән мәғлүмәттәр автоматик рәүештә пациенттың табибы өсөн мөмкин булған сайтҡа ебәрелә<ref name="Имплантат">{{Cite web |url=https://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |title=Разработан имплантат для постоянного контроля кровяного давления — МедНовости — MedPortal.ru |access-date=2020-04-30 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171717/http://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |url-status=live }}</ref>. Ҡоролманы имплантациялау өсөн пациенттың ҡаҫығында бәләкәй генә ярсыҡ эшләнә, ә артерияға ҡоролма һалынған катетер һалына. Ҡоролма ҡан тамырҙары системаһы аша үтә, үпкә артерияһына барып етә, һәм ике металл иллюминатор менән нығытылған. Процедура урындағы наркоз аҫтында башҡарыла һәм 20 минут дауам итә<ref name="Имплантат" />. === Төрлө факторҙарҙың йоғонтоһо . === Ҡан баҫымы күп факторҙарға бәйле: тәүлек ваҡытына, кешенең психологик хәленә (баҫым стресс аҫтында арта), төрлө стимуляторҙар ҡулланыуға ([[Ҡәһүә (эсемлек)|кофе]], [[сәй]], амфетаминдар) йәки ҡан баҫымын арттырыусы йәки кәметеүсе [[Дауа саралары|дарыуҙар]]ға. ==== Ғәҙәти һәм патологик шарттарҙа күрһәткестәрҙең үҙгәреүе ==== Ҡан баҫымының даими артыуы 140/90 мм т.б. ([[Гипертония|артериаль гипертония]]) йәки 90/60-тан түбән ҡан баҫымының даими кәмеүе (артериаль гипотензия) төрлө [[Ауырыу|ауырыуҙар]] билдәләре булыуы мөмкин (иң ябай осраҡта, ярашлы рәүештә [[гипертония]] һәм гипотензия). Ҡан баҫымының йәшкә физиологик бәйлелеге 17 йәштән 79 йәшкә тиклемге «СССР шарттарында ғәмәлдә һау кешеләр өсөн» формула рәүешендә түбәндәгесә билдәләнгән: * систолик баҫым = 109 + (0,5 × йәш) + (0,1 × ауырлыҡ); * диастолик баҫым = 63 + (0,1 × йәш) + (0,15 × ауырлыҡ). Был мәғлүмәттәр элек йәшкә бәйле ауырыуҙар йөкләмәһен иҫәпкә алып, «идеаль баҫым» тип характерланған<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |title=Нормативы артериального давления и пограничная артериальная гипертензия |access-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313152928/http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |archive-date=2012-03-13 |url-status=dead }}</ref>. Әммә хәҙерге төшөнсәләр буйынса, 17 йәштән өлкән бөтә йәш төркөмдәрендә лә идеаль баҫым 120/80-дән түбән (оптималь), ә артериаль гипертония һәм гипертония алды теләһә ниндәй йәштә лә идеаль түгел. 14-16 йәшлек, физик үҫеше нормаль булған үҫмерҙәр өсөн норманың сиге итеп систолик баҫым 129 мм т.б., диастолик баҫым 69 мм т.б иҫәпләргә кәрәк<ref name=autogenerated1 /> 50 йәштән өлкәндәрҙә систолик ҡан баҫымы 140 мм т.б.-тан юғары булһа, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары өсөн мөһим хәүеф факторы булып тора. Систолик артериаль баҫым 120—139 мм т.б йәки диастолик артериаль баҫым 80-89 мм т.б булған кешеләрҙе «гипертония алдынан» тип иҫәпләргә кәрәк. Ҡан баҫымы 115/75 мм т.б.-тән башлап, ҡан баҫымы 20/10 мм т.б.-ға күтәрелгән һайын йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе арта. Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү өсөн уларға йәшәү рәүешен һаулыҡтарын яҡшыртыу яғына үҙгәртергә кәрәк. Элек диастолик баҫымдың күтәрелеүе йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре үҫеше өсөн иң ҡурҡынысы тип иҫәпләнгән, әммә был хәүеф бөйөрҙәрҙең зарарланыуы менән бәйле булыуы асыҡланған, ә айырымланған систолик гипертония йыш ҡына нормаль вариант, «идеаль баҫым» тип иҫәпләнгән. Был ҡараштан хәҙер баш тарттылар. ==== Тиҙ, тәүлеклек һәм оҙайлы үҙгәрештәр ==== Ҡан баҫымы даими ҡиммәт түгел. Төрлө халыҡ-ара гипертония йәмғиәттәренең эшсе төркөмдәренең хәҙерге позицияһына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡытлы (һуғыуҙан һуғыуға, минуттан минутҡа, сәғәттән сәғәткә), уртаса ваҡытлы (төрлө көндәрҙәге үлсәүҙәр араһында) һәм оҙайлы ваҡытлы (аҙналар, айҙар йәки йылдар дауамында клиникаға йөрөүҙәр араһында) үҙгәреүсәнлек айырыла<ref>{{статья |автор =Stergiou GS, Parati G, Vlachopoulos C, et all. |заглавие =Methodology and technology for peripheral and central blood pressure and blood pressure variability measurement: current status and future directions - Position statement of the European Society of Hypertension Working Group on blood pressure monitoring and cardiovascular variability |издание =J Hypertens. |год =2016 |месяц =Sep |выпуск =34 |номер =9 |страницы =1665—1677 |pmid =27214089 }}</ref>. Оҙайлы үҙгәреүсәнлеккә миҙгел үҙгәреүсәнлеге лә инә. Теләһә ниндәй үҙгәреүсәнлек гомеостазды һаҡлау өсөн адаптив механизмдар менән бәйле. Әммә баҫым үҙгәреүсәнлегенең даими артыуы шулай уҡ прогностик әһәмиәткә эйә булған көйләү үҙгәрештәрен сағылдырырға мөмкин; атап әйткәндә, ул уртаса ҡан баҫымы кимәленән тыш, йөрәк-ҡан тамырҙары ҡатмарлыҡтары хәүефен күҙаллай ала<ref>{{cite web |url = https://terra-medica.ru/wiki/%C2%AB%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%C2%BB:_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%90%D0%94 |title = Вариабельность артериального давления |year = 2019 |access-date = 2019-01-22 }}</ref>. Ҡан баҫымы үҙгәреүсәнлегенең килеп сығышы тураһында гипотезаларҙан береһе Майер тулҡындары менән бәйле, уларҙы 1876 йылда немец физиологы Зигмунд Майер асҡан<ref>{{cite web |url = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |title = Вариабельность ритма сердца: представления о механизмах |author = С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко |year = 2002 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304200018/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |archive-date = 2016-03-04 |url-status = live }}</ref>. Кешелә Майер тулҡындарының йышлығы яҡынса 0,1 Гц, йәғни минутына яҡынса алты тапҡыр. Эттәрҙә һәм бесәйҙәрҙә Майер тулҡындарының йышлығы ла яҡынса 0,1 Гц, ҡуяндарҙа — 0,3 Гц, сысҡандарҙа — 0,4 Гц тәшкил итә. Был йышлыҡтың кеше йәки билдәле бер төр хайуан өсөн даими булыуы асыҡланған. Ул йәшкә, енескә, кәүҙә торошона бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Майер тулҡындарының амплитудаһы симпатик нервы системаһы әүҙемләшеү менән арта. Майер тулҡындарының сәбәбе әлегә асыҡланмаған<ref>{{cite web |url = http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |title = The enigma of Mayer waves: Facts and models |author = Claude Julien |year = 2005 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6FQyIEQ43?url=http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |archive-date = 2013-03-27 }}</ref>. Ҡан баҫымында тәүлек ритмы ла билдәле. Ғәҙәти тормош алып барған кешеләрҙә (көндөҙ уяу һәм төндә йоҡлап) иң түбән ҡан баҫымы 2:00 һәм 4:00 араһында күҙәтелә, сағыштырмаса юғары ҡан баҫымы уянғандан һуң тәүге 2-4 сәғәттә күҙәтелә, ә иң юғары ҡан баҫымы иң йыш киске сәғәттәрҙә күҙәтелә<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. ==== Аҡ халатлы гипертензия ==== Ҡан баҫымын үлсәүҙең теүәллеген «аҡ халат гипертонияһы» йәки «аҡ халат синдромы» тип аталған психологик күренеш кәметергә мөмкин. Был үлсәү ваҡытында ҡан баҫымы күтәрелеүе сәбәпсеһе табипҡа мөрәжәғәт иткәндә йәки шәфҡәт туташы килгәндә кисергән стресс. Һөҙөмтәлә, был кешеләрҙең ҡан баҫымы, автоматик рәүештә 24 сәғәт дауамында күҙәтелгәндә, медицина хеҙмәткәрҙәре булғанға ҡарағанда һиҙелерлек түбәнерәк<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. == Вена баҫымы == '''Вена баҫымы''' — веналар буйлап хәрәкәт иткән ҡан баҫымы<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Венозное давление}}</ref> . Вена баҫымы ҙурлығы. вена системаһына ингән ҡандың күләменә, уң ҡорһаҡта баҫымдың тирбәлеүенә, капиллярҙарҙан үлсәү нөктәһенә тиклем ҡандың еңгән ҡаршылығына һәм бер нисә ҡан тамырынан тыш факторҙар тәьҫиренә бәйле (ҡара: ''Ҡан тамырынан тыш ҡыҫылыу''). Вена тамырҙарының тонус торошо ҙур әһәмиәткә эйә. Гидродинамик һәм гидростатик вена баҫымын айыралар. Вена баҫымы. тамырҙарҙы уратып алған туҡымалар баҫымы менән тиң булғанлыҡтан, «веноз трансмураль баҫым» термины индерелә — веноз тамырҙар эсендәге һәм тышындағы баҫым айырмаһы. Вена баҫымы тын алыу экскурсиялары ваҡытында йөрәк кимәленән өҫтәрәк тамырҙарҙа атмосфера баҫымынан түбәнерәк булыуы һәм ортостаз ваҡытында кешенең аҫҡы ослоҡтарындағы максималь ҡиммәттәргә етеүе мөмкин. Үҙәк вена баҫымы. — ҡыуыш веналар ауыҙындағы баҫым. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тамырҙарҙы ҡыҫыу * Баҫымды үлсәү * Артериаль гипотензия * [[Гипертония]] * Коротков тондары . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Артериальное давление : [арх. 15 июня 2022] / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Дьяконова И. Н., Россельс А. Н. Венозное давление // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — Т. 4 : Валин — Гамбия. — 576 с. : ил. == Һылтанмалар == | Викитека = Правила измерения артериального давления }} * [https://web.archive.org/web/20080526063903/http://www.assomed.ru/artdav.html Балаларҙа ҡан баҫымын һәм йәш нормаларын үлсәү ысулдары] . * [http://athero.ru/jnc7txt.htm Ҡан баҫымын иҫкәртергә, танырға, баһаларға һәм дауаларға берлектәге милли комитеттың етенсе доклады (АҠШ)] . <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{Спам-һылтанмалар|* https://web.archive.org/web/20160303212927/http://highbloodpressure.about.com/od/highbloodpressure101/p/pulse_pressure.htm}} [[Категория:Ҡан]] [[Категория:Йөрәк һәм ҡан тамыры системаһы]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] k3y1fqpcvqs28uso8f6hxwjr751or16 1296786 1296785 2026-05-13T16:14:37Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1296786 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан баҫымы''' — [[Ҡан|ҡандың]] [[ҡан тамырҙары]] стенаһына яһаған баҫымы, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ҡан әйләнеше системаһындағы шыйыҡсаның атмосфера баҫымынан артыҡ баҫымы. Был йәшәү өсөн мөһим функцияларҙың һәм биомаркер күрһәткестәренең береһе. Ҡан баҫымы тип йыш ҡына '''артериаль баҫымды''' күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ҡан баҫымының түбәндәге төрҙәре бар: йөрәк эсендәге, капилляр, һәм веноз баҫым. Һәр йөрәк тибеше менән ҡан баҫымы иң түбән, '''диастолик''' ({{Lang-grc|διαστολή}} «һирәкләнеш») һәм иң ҙуры, '''систолик''' ({{Lang-grc|συστολή}} «ҡыҫыу») араһында тирбәлә<ref>{{cite web |url = http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |title = «''Normal Blood Pressure Range Adults''» |publisher = «''Health and Life''» |archive-url = https://www.webcitation.org/65BvCZKxt?url=http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |archive-date = 2012-02-04 }}</ref>. [[Файл:Измерение_кровяного_давления.jpg|мини|Ҡан баҫымын үлсәү]] == Ҡан баҫымы == === Ҡан баҫымының үлсәү параметрҙары физиологияһы === Ҡан баҫымы ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлеген характерлаусы иң мөһим күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Ҡан баҫымы берәмек ваҡыт эсендә йөрәк ҡыуҙырған ҡан күләменә һәм ҡан тамырҙарының ҡаршылығына бәйле. Ҡан тамырҙарҙа йөрәк барлыҡҡа килтергән баҫым градиенты йоғонтоһонда хәрәкәт иткәнгә күрә, иң юғары ҡан баҫымы йөрәктән ҡан сыҡҡан урында (һул ҡорһаҡта) буласаҡ; бер аҙ түбәнерәк баҫым [[Артерия|артерияларҙа]] буласаҡ, хатта түбәнерәк капиллярҙарҙа, һәм иң түбәне [[Вена (анатомия)|веналарҙа]] һәм йөрәк инеү урынында (уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында). Йөрәктән сыҡҡанда, аортала һәм эре артерияларҙа баҫым бер аҙ айырыла (5—10 мм рт. ст.), сөнки был тамырҙар диаметры ҙур булыу сәбәпле, уларҙы гидродинамик ҡаршылыҡ түбән. Шуның кеүек үк ҙур тамырҙарҙа һәм уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында баҫым бер аҙ үҙгәрә. Ҡан баҫымының иң ҙур төшөүе бәләкәй тамырҙарҙа була: артериолаларҙа, капиллярҙарҙа һәм венулалаҙар. Юғары һан ''систолик ҡан баҫымы'', йөрәк ҡыҫылып, ҡанды артерияға этәргән мәлдә артерияларҙағы баҫымды күрһәтә, ул йөрәктең ҡыҫҡартыу көсөнә, ҡан тамырҙары стеналары күрһәткән ҡаршылыҡҡа һәм ваҡыт берәмегендә ҡыҫҡартыуҙар һанына бәйле. Аҫҡы һан — ''диастолик ҡан баҫымы'' — йөрәк мускулы ял иткәндә артерияларҙағы баҫымды аңлата. Был артерияларҙағы минималь баҫым һәм периферик тамырҙар ҡаршылығын сағылдыра. Ҡан ҡан тамырҙары аша хәрәкәт иткәндә ҡан баҫымы тирбәлеүҙәренең амплитудаһы кәмей, веноз һәм капилляр баҫымға йөрәк циклы фазаһы һирәк йоғонто яһай. Һау кешенең типик артериаль ҡан баҫымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм т.б; эре веналарҙа баҫым нулдән бер нисә мм т. б. түбәнерәк (атмосфера баҫымынан түбәнерәк). Систолик һәм диастолик ҡан баҫымы араһындағы айырма пульс баҫымы тип атала һәм ғәҙәттә 30—50 мм т.б. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |title=Пульсовое давление крови: роль в гемодинамике и прикладные возможности в функциональной диагностике |access-date=2021-03-21 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235436/https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |title=Heart Health and Pulse Pressure |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416113224/https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |url-status=unfit }}</ref><ref>[https://archive.today/20121209044646/http://www.medscape.com/viewarticle/552468 Pulse Pressure Important Risk Factor for the Development of New-Onset AF] </ref>. === Үлсәү тәртибе === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [https://ru.wikisource.org/wiki/Правила%20измерения%20артериального%20давления Ҡан баҫымын үлсәү ҡағиҙәләре]'' : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Коротков ысулы'' [[Файл:A_D1.png|мини|Ҡан баҫымын үлсәү: 1 — сфигмоманометр манжетаһы, 2 — фонендоскоп]] Артериаль ҡан баҫымын үлсәү иң еңеле. Уны сфигмоманометр (тонометр) ярҙамында үлсәргә мөмкин. Ғәҙәттә, ҡан баҫымы тип тап ошоно аңлайҙар. Ҡан баҫымын үлсәү өсөн стандарт ысул булып Коротков ысулы тора, ул ҡул менән сфигмоманометр һәм стетоскоп ҡулланып башҡарыла. Хәҙерге заман цифрлы ярым автомат тонометрҙары баҫым йыйылмаһы менән генә сикләнергә мөмкинлек бирә (манжетаға груша ярҙамында һауа тултырыу), артабанғы баҫымды төшөрөү, систолик һәм диастолик баҫымды, ҡайһы берҙә пульс һәм аритмияны теркәүҙе, прибор үҙе башҡара. Автоматик тонометрҙар манжетҡа һауаны үҙҙәре насос менән һурҙыра; ҡайһы берҙә улар [[Компьютер|компьютерға]] йәки башҡа ҡоролмаларға тапшырыу өсөн мәғлүмәттәрҙе һанлы формала сығара ала. Ғалимдарҙың һуңғы уйлап табыуы — ҡан баҫымын реаль ваҡытта үлсәү өсөн тәғәйенләнгән күбәләк формаһындағы имплант. Ҡоролманың ҙурлығы яҡынса 1,5 см. Тикшеренеүҙең авторҙары был ҡоролма дауаханаға эләгеү йышлығын 40 процентҡа кәметәсәк, тип иҫәпләй. Имплант ҡан баҫымын өҙлөкһөҙ үлсәй һәм махсус ҡабул итеүсегә сигнал тапшыра. Ҡабул итеүсе тарафынан теркәлгән мәғлүмәттәр автоматик рәүештә пациенттың табибы өсөн мөмкин булған сайтҡа ебәрелә<ref name="Имплантат">{{Cite web |url=https://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |title=Разработан имплантат для постоянного контроля кровяного давления — МедНовости — MedPortal.ru |access-date=2020-04-30 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171717/http://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |url-status=live }}</ref>. Ҡоролманы имплантациялау өсөн пациенттың ҡаҫығында бәләкәй генә ярсыҡ эшләнә, ә артерияға ҡоролма һалынған катетер һалына. Ҡоролма ҡан тамырҙары системаһы аша үтә, үпкә артерияһына барып етә, һәм ике металл иллюминатор менән нығытылған. Процедура урындағы наркоз аҫтында башҡарыла һәм 20 минут дауам итә<ref name="Имплантат" />. === Төрлө факторҙарҙың йоғонтоһо . === Ҡан баҫымы күп факторҙарға бәйле: тәүлек ваҡытына, кешенең психологик хәленә (баҫым стресс аҫтында арта), төрлө стимуляторҙар ҡулланыуға ([[Ҡәһүә (эсемлек)|кофе]], [[сәй]], амфетаминдар) йәки ҡан баҫымын арттырыусы йәки кәметеүсе [[Дауа саралары|дарыуҙар]]ға. ==== Ғәҙәти һәм патологик шарттарҙа күрһәткестәрҙең үҙгәреүе ==== Ҡан баҫымының даими артыуы 140/90 мм т.б. ([[Гипертония|артериаль гипертония]]) йәки 90/60-тан түбән ҡан баҫымының даими кәмеүе (артериаль гипотензия) төрлө [[Ауырыу|ауырыуҙар]] билдәләре булыуы мөмкин (иң ябай осраҡта, ярашлы рәүештә [[гипертония]] һәм гипотензия). Ҡан баҫымының йәшкә физиологик бәйлелеге 17 йәштән 79 йәшкә тиклемге «СССР шарттарында ғәмәлдә һау кешеләр өсөн» формула рәүешендә түбәндәгесә билдәләнгән: * систолик баҫым = 109 + (0,5 × йәш) + (0,1 × ауырлыҡ); * диастолик баҫым = 63 + (0,1 × йәш) + (0,15 × ауырлыҡ). Был мәғлүмәттәр элек йәшкә бәйле ауырыуҙар йөкләмәһен иҫәпкә алып, «идеаль баҫым» тип характерланған<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |title=Нормативы артериального давления и пограничная артериальная гипертензия |access-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313152928/http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |archive-date=2012-03-13 |url-status=dead }}</ref>. Әммә хәҙерге төшөнсәләр буйынса, 17 йәштән өлкән бөтә йәш төркөмдәрендә лә идеаль баҫым 120/80-дән түбән (оптималь), ә артериаль гипертония һәм гипертония алды теләһә ниндәй йәштә лә идеаль түгел. 14-16 йәшлек, физик үҫеше нормаль булған үҫмерҙәр өсөн норманың сиге итеп систолик баҫым 129 мм т.б., диастолик баҫым 69 мм т.б иҫәпләргә кәрәк<ref name=autogenerated1 /> 50 йәштән өлкәндәрҙә систолик ҡан баҫымы 140 мм т.б.-тан юғары булһа, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары өсөн мөһим хәүеф факторы булып тора. Систолик артериаль баҫым 120—139 мм т.б йәки диастолик артериаль баҫым 80-89 мм т.б булған кешеләрҙе «гипертония алдынан» тип иҫәпләргә кәрәк. Ҡан баҫымы 115/75 мм т.б.-тән башлап, ҡан баҫымы 20/10 мм т.б.-ға күтәрелгән һайын йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе арта. Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү өсөн уларға йәшәү рәүешен һаулыҡтарын яҡшыртыу яғына үҙгәртергә кәрәк. Элек диастолик баҫымдың күтәрелеүе йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре үҫеше өсөн иң ҡурҡынысы тип иҫәпләнгән, әммә был хәүеф бөйөрҙәрҙең зарарланыуы менән бәйле булыуы асыҡланған, ә айырымланған систолик гипертония йыш ҡына нормаль вариант, «идеаль баҫым» тип иҫәпләнгән. Был ҡараштан хәҙер баш тарттылар. ==== Тиҙ, тәүлеклек һәм оҙайлы үҙгәрештәр ==== Ҡан баҫымы даими ҡиммәт түгел. Төрлө халыҡ-ара гипертония йәмғиәттәренең эшсе төркөмдәренең хәҙерге позицияһына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡытлы (һуғыуҙан һуғыуға, минуттан минутҡа, сәғәттән сәғәткә), уртаса ваҡытлы (төрлө көндәрҙәге үлсәүҙәр араһында) һәм оҙайлы ваҡытлы (аҙналар, айҙар йәки йылдар дауамында клиникаға йөрөүҙәр араһында) үҙгәреүсәнлек айырыла<ref>{{статья |автор =Stergiou GS, Parati G, Vlachopoulos C, et all. |заглавие =Methodology and technology for peripheral and central blood pressure and blood pressure variability measurement: current status and future directions - Position statement of the European Society of Hypertension Working Group on blood pressure monitoring and cardiovascular variability |издание =J Hypertens. |год =2016 |месяц =Sep |выпуск =34 |номер =9 |страницы =1665—1677 |pmid =27214089 }}</ref>. Оҙайлы үҙгәреүсәнлеккә миҙгел үҙгәреүсәнлеге лә инә. Теләһә ниндәй үҙгәреүсәнлек гомеостазды һаҡлау өсөн адаптив механизмдар менән бәйле. Әммә баҫым үҙгәреүсәнлегенең даими артыуы шулай уҡ прогностик әһәмиәткә эйә булған көйләү үҙгәрештәрен сағылдырырға мөмкин; атап әйткәндә, ул уртаса ҡан баҫымы кимәленән тыш, йөрәк-ҡан тамырҙары ҡатмарлыҡтары хәүефен күҙаллай ала<ref>{{cite web |url = https://terra-medica.ru/wiki/%C2%AB%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%C2%BB:_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%90%D0%94 |title = Вариабельность артериального давления |year = 2019 |access-date = 2019-01-22 }}</ref>. Ҡан баҫымы үҙгәреүсәнлегенең килеп сығышы тураһында гипотезаларҙан береһе Майер тулҡындары менән бәйле, уларҙы 1876 йылда немец физиологы Зигмунд Майер асҡан<ref>{{cite web |url = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |title = Вариабельность ритма сердца: представления о механизмах |author = С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко |year = 2002 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304200018/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |archive-date = 2016-03-04 |url-status = live }}</ref>. Кешелә Майер тулҡындарының йышлығы яҡынса 0,1 Гц, йәғни минутына яҡынса алты тапҡыр. Эттәрҙә һәм бесәйҙәрҙә Майер тулҡындарының йышлығы ла яҡынса 0,1 Гц, ҡуяндарҙа — 0,3 Гц, сысҡандарҙа — 0,4 Гц тәшкил итә. Был йышлыҡтың кеше йәки билдәле бер төр хайуан өсөн даими булыуы асыҡланған. Ул йәшкә, енескә, кәүҙә торошона бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Майер тулҡындарының амплитудаһы симпатик нервы системаһы әүҙемләшеү менән арта. Майер тулҡындарының сәбәбе әлегә асыҡланмаған<ref>{{cite web |url = http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |title = The enigma of Mayer waves: Facts and models |author = Claude Julien |year = 2005 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6FQyIEQ43?url=http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |archive-date = 2013-03-27 }}</ref>. Ҡан баҫымында тәүлек ритмы ла билдәле. Ғәҙәти тормош алып барған кешеләрҙә (көндөҙ уяу һәм төндә йоҡлап) иң түбән ҡан баҫымы 2:00 һәм 4:00 араһында күҙәтелә, сағыштырмаса юғары ҡан баҫымы уянғандан һуң тәүге 2-4 сәғәттә күҙәтелә, ә иң юғары ҡан баҫымы иң йыш киске сәғәттәрҙә күҙәтелә<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. ==== Аҡ халатлы гипертензия ==== Ҡан баҫымын үлсәүҙең теүәллеген «аҡ халат гипертонияһы» йәки «аҡ халат синдромы» тип аталған психологик күренеш кәметергә мөмкин. Был үлсәү ваҡытында ҡан баҫымы күтәрелеүе сәбәпсеһе табипҡа мөрәжәғәт иткәндә йәки шәфҡәт туташы килгәндә кисергән стресс. Һөҙөмтәлә, был кешеләрҙең ҡан баҫымы, автоматик рәүештә 24 сәғәт дауамында күҙәтелгәндә, медицина хеҙмәткәрҙәре булғанға ҡарағанда һиҙелерлек түбәнерәк<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. == Вена баҫымы == '''Вена баҫымы''' — веналар буйлап хәрәкәт иткән ҡан баҫымы<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Венозное давление}}</ref> . Вена баҫымы ҙурлығы. вена системаһына ингән ҡандың күләменә, уң ҡорһаҡта баҫымдың тирбәлеүенә, капиллярҙарҙан үлсәү нөктәһенә тиклем ҡандың еңгән ҡаршылығына һәм бер нисә ҡан тамырынан тыш факторҙар тәьҫиренә бәйле (ҡара: ''Ҡан тамырынан тыш ҡыҫылыу''). Вена тамырҙарының тонус торошо ҙур әһәмиәткә эйә. Гидродинамик һәм гидростатик вена баҫымын айыралар. Вена баҫымы. тамырҙарҙы уратып алған туҡымалар баҫымы менән тиң булғанлыҡтан, «веноз трансмураль баҫым» термины индерелә — веноз тамырҙар эсендәге һәм тышындағы баҫым айырмаһы. Вена баҫымы тын алыу экскурсиялары ваҡытында йөрәк кимәленән өҫтәрәк тамырҙарҙа атмосфера баҫымынан түбәнерәк булыуы һәм ортостаз ваҡытында кешенең аҫҡы ослоҡтарындағы максималь ҡиммәттәргә етеүе мөмкин. Үҙәк вена баҫымы. — ҡыуыш веналар ауыҙындағы баҫым. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тамырҙарҙы ҡыҫыу * Баҫымды үлсәү * Артериаль гипотензия * [[Гипертония]] * Коротков тондары . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Артериальное давление : [арх. 15 июня 2022] / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Дьяконова И. Н., Россельс А. Н. Венозное давление // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — Т. 4 : Валин — Гамбия. — 576 с. : ил. == Һылтанмалар == | Викитека = Правила измерения артериального давления }} * [https://web.archive.org/web/20080526063903/http://www.assomed.ru/artdav.html Балаларҙа ҡан баҫымын һәм йәш нормаларын үлсәү ысулдары] . * [http://athero.ru/jnc7txt.htm Ҡан баҫымын иҫкәртергә, танырға, баһаларға һәм дауаларға берлектәге милли комитеттың етенсе доклады (АҠШ)] . [[Категория:Ҡан]] [[Категория:Йөрәк һәм ҡан тамыры системаһы]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] nvanr83ahabqherbzgb6fopew484x4c 1296787 1296786 2026-05-13T16:15:05Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1296787 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан баҫымы''' — [[Ҡан|ҡандың]] [[ҡан тамырҙары]] стенаһына яһаған баҫымы, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ҡан әйләнеше системаһындағы шыйыҡсаның атмосфера баҫымынан артыҡ баҫымы. Был йәшәү өсөн мөһим функцияларҙың һәм биомаркер күрһәткестәренең береһе. Ҡан баҫымы тип йыш ҡына '''артериаль баҫымды''' күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ҡан баҫымының түбәндәге төрҙәре бар: йөрәк эсендәге, капилляр, һәм веноз баҫым. Һәр йөрәк тибеше менән ҡан баҫымы иң түбән, '''диастолик''' ({{Lang-grc|διαστολή}} «һирәкләнеш») һәм иң ҙуры, '''систолик''' ({{Lang-grc|συστολή}} «ҡыҫыу») араһында тирбәлә<ref>{{cite web |url = http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |title = «''Normal Blood Pressure Range Adults''» |publisher = «''Health and Life''» |archive-url = https://www.webcitation.org/65BvCZKxt?url=http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |archive-date = 2012-02-04 }}</ref>. [[Файл:Измерение_кровяного_давления.jpg|мини|Ҡан баҫымын үлсәү]] == Ҡан баҫымы == === Ҡан баҫымының үлсәү параметрҙары физиологияһы === Ҡан баҫымы ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлеген характерлаусы иң мөһим күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Ҡан баҫымы берәмек ваҡыт эсендә йөрәк ҡыуҙырған ҡан күләменә һәм ҡан тамырҙарының ҡаршылығына бәйле. Ҡан тамырҙарҙа йөрәк барлыҡҡа килтергән баҫым градиенты йоғонтоһонда хәрәкәт иткәнгә күрә, иң юғары ҡан баҫымы йөрәктән ҡан сыҡҡан урында (һул ҡорһаҡта) буласаҡ; бер аҙ түбәнерәк баҫым [[Артерия|артерияларҙа]] буласаҡ, хатта түбәнерәк капиллярҙарҙа, һәм иң түбәне [[Вена (анатомия)|веналарҙа]] һәм йөрәк инеү урынында (уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында). Йөрәктән сыҡҡанда, аортала һәм эре артерияларҙа баҫым бер аҙ айырыла (5—10 мм рт. ст.), сөнки был тамырҙар диаметры ҙур булыу сәбәпле, уларҙы гидродинамик ҡаршылыҡ түбән. Шуның кеүек үк ҙур тамырҙарҙа һәм уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында баҫым бер аҙ үҙгәрә. Ҡан баҫымының иң ҙур төшөүе бәләкәй тамырҙарҙа була: артериолаларҙа, капиллярҙарҙа һәм венулалаҙар. Юғары һан ''систолик ҡан баҫымы'', йөрәк ҡыҫылып, ҡанды артерияға этәргән мәлдә артерияларҙағы баҫымды күрһәтә, ул йөрәктең ҡыҫҡартыу көсөнә, ҡан тамырҙары стеналары күрһәткән ҡаршылыҡҡа һәм ваҡыт берәмегендә ҡыҫҡартыуҙар һанына бәйле. Аҫҡы һан — ''диастолик ҡан баҫымы'' — йөрәк мускулы ял иткәндә артерияларҙағы баҫымды аңлата. Был артерияларҙағы минималь баҫым һәм периферик тамырҙар ҡаршылығын сағылдыра. Ҡан ҡан тамырҙары аша хәрәкәт иткәндә ҡан баҫымы тирбәлеүҙәренең амплитудаһы кәмей, веноз һәм капилляр баҫымға йөрәк циклы фазаһы һирәк йоғонто яһай. Һау кешенең типик артериаль ҡан баҫымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм т.б; эре веналарҙа баҫым нулдән бер нисә мм т. б. түбәнерәк (атмосфера баҫымынан түбәнерәк). Систолик һәм диастолик ҡан баҫымы араһындағы айырма пульс баҫымы тип атала һәм ғәҙәттә 30—50 мм т.б. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |title=Пульсовое давление крови: роль в гемодинамике и прикладные возможности в функциональной диагностике |access-date=2021-03-21 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235436/https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |title=Heart Health and Pulse Pressure |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416113224/https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |url-status=unfit }}</ref><ref>[https://archive.today/20121209044646/http://www.medscape.com/viewarticle/552468 Pulse Pressure Important Risk Factor for the Development of New-Onset AF] </ref>. === Үлсәү тәртибе === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [https://ru.wikisource.org/wiki/Правила%20измерения%20артериального%20давления Ҡан баҫымын үлсәү ҡағиҙәләре]'' : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Коротков ысулы'' [[Файл:A_D1.png|мини|Ҡан баҫымын үлсәү: 1 — сфигмоманометр манжетаһы, 2 — фонендоскоп]] Артериаль ҡан баҫымын үлсәү иң еңеле. Уны сфигмоманометр (тонометр) ярҙамында үлсәргә мөмкин. Ғәҙәттә, ҡан баҫымы тип тап ошоно аңлайҙар. Ҡан баҫымын үлсәү өсөн стандарт ысул булып Коротков ысулы тора, ул ҡул менән сфигмоманометр һәм стетоскоп ҡулланып башҡарыла. Хәҙерге заман цифрлы ярым автомат тонометрҙары баҫым йыйылмаһы менән генә сикләнергә мөмкинлек бирә (манжетаға груша ярҙамында һауа тултырыу), артабанғы баҫымды төшөрөү, систолик һәм диастолик баҫымды, ҡайһы берҙә пульс һәм аритмияны теркәүҙе, прибор үҙе башҡара. Автоматик тонометрҙар манжетҡа һауаны үҙҙәре насос менән һурҙыра; ҡайһы берҙә улар [[Компьютер|компьютерға]] йәки башҡа ҡоролмаларға тапшырыу өсөн мәғлүмәттәрҙе һанлы формала сығара ала. Ғалимдарҙың һуңғы уйлап табыуы — ҡан баҫымын реаль ваҡытта үлсәү өсөн тәғәйенләнгән күбәләк формаһындағы имплант. Ҡоролманың ҙурлығы яҡынса 1,5 см. Тикшеренеүҙең авторҙары был ҡоролма дауаханаға эләгеү йышлығын 40 процентҡа кәметәсәк, тип иҫәпләй. Имплант ҡан баҫымын өҙлөкһөҙ үлсәй һәм махсус ҡабул итеүсегә сигнал тапшыра. Ҡабул итеүсе тарафынан теркәлгән мәғлүмәттәр автоматик рәүештә пациенттың табибы өсөн мөмкин булған сайтҡа ебәрелә<ref name="Имплантат">{{Cite web |url=https://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |title=Разработан имплантат для постоянного контроля кровяного давления — МедНовости — MedPortal.ru |access-date=2020-04-30 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171717/http://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |url-status=live }}</ref>. Ҡоролманы имплантациялау өсөн пациенттың ҡаҫығында бәләкәй генә ярсыҡ эшләнә, ә артерияға ҡоролма һалынған катетер һалына. Ҡоролма ҡан тамырҙары системаһы аша үтә, үпкә артерияһына барып етә, һәм ике металл иллюминатор менән нығытылған. Процедура урындағы наркоз аҫтында башҡарыла һәм 20 минут дауам итә<ref name="Имплантат" />. === Төрлө факторҙарҙың йоғонтоһо . === Ҡан баҫымы күп факторҙарға бәйле: тәүлек ваҡытына, кешенең психологик хәленә (баҫым стресс аҫтында арта), төрлө стимуляторҙар ҡулланыуға ([[Ҡәһүә (эсемлек)|кофе]], [[сәй]], амфетаминдар) йәки ҡан баҫымын арттырыусы йәки кәметеүсе [[Дауа саралары|дарыуҙар]]ға. ==== Ғәҙәти һәм патологик шарттарҙа күрһәткестәрҙең үҙгәреүе ==== Ҡан баҫымының даими артыуы 140/90 мм т.б. ([[Гипертония|артериаль гипертония]]) йәки 90/60-тан түбән ҡан баҫымының даими кәмеүе (артериаль гипотензия) төрлө [[Ауырыу|ауырыуҙар]] билдәләре булыуы мөмкин (иң ябай осраҡта, ярашлы рәүештә [[гипертония]] һәм гипотензия). Ҡан баҫымының йәшкә физиологик бәйлелеге 17 йәштән 79 йәшкә тиклемге «СССР шарттарында ғәмәлдә һау кешеләр өсөн» формула рәүешендә түбәндәгесә билдәләнгән: * систолик баҫым = 109 + (0,5 × йәш) + (0,1 × ауырлыҡ); * диастолик баҫым = 63 + (0,1 × йәш) + (0,15 × ауырлыҡ). Был мәғлүмәттәр элек йәшкә бәйле ауырыуҙар йөкләмәһен иҫәпкә алып, «идеаль баҫым» тип характерланған<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |title=Нормативы артериального давления и пограничная артериальная гипертензия |access-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313152928/http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |archive-date=2012-03-13 |url-status=dead }}</ref>. Әммә хәҙерге төшөнсәләр буйынса, 17 йәштән өлкән бөтә йәш төркөмдәрендә лә идеаль баҫым 120/80-дән түбән (оптималь), ә артериаль гипертония һәм гипертония алды теләһә ниндәй йәштә лә идеаль түгел. 14-16 йәшлек, физик үҫеше нормаль булған үҫмерҙәр өсөн норманың сиге итеп систолик баҫым 129 мм т.б., диастолик баҫым 69 мм т.б иҫәпләргә кәрәк<ref name=autogenerated1 /> 50 йәштән өлкәндәрҙә систолик ҡан баҫымы 140 мм т.б.-тан юғары булһа, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары өсөн мөһим хәүеф факторы булып тора. Систолик артериаль баҫым 120—139 мм т.б йәки диастолик артериаль баҫым 80-89 мм т.б булған кешеләрҙе «гипертония алдынан» тип иҫәпләргә кәрәк. Ҡан баҫымы 115/75 мм т.б.-тән башлап, ҡан баҫымы 20/10 мм т.б.-ға күтәрелгән һайын йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе арта. Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү өсөн уларға йәшәү рәүешен һаулыҡтарын яҡшыртыу яғына үҙгәртергә кәрәк. Элек диастолик баҫымдың күтәрелеүе йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре үҫеше өсөн иң ҡурҡынысы тип иҫәпләнгән, әммә был хәүеф бөйөрҙәрҙең зарарланыуы менән бәйле булыуы асыҡланған, ә айырымланған систолик гипертония йыш ҡына нормаль вариант, «идеаль баҫым» тип иҫәпләнгән. Был ҡараштан хәҙер баш тарттылар. ==== Тиҙ, тәүлеклек һәм оҙайлы үҙгәрештәр ==== Ҡан баҫымы даими ҡиммәт түгел. Төрлө халыҡ-ара гипертония йәмғиәттәренең эшсе төркөмдәренең хәҙерге позицияһына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡытлы (һуғыуҙан һуғыуға, минуттан минутҡа, сәғәттән сәғәткә), уртаса ваҡытлы (төрлө көндәрҙәге үлсәүҙәр араһында) һәм оҙайлы ваҡытлы (аҙналар, айҙар йәки йылдар дауамында клиникаға йөрөүҙәр араһында) үҙгәреүсәнлек айырыла<ref>{{статья |автор =Stergiou GS, Parati G, Vlachopoulos C, et all. |заглавие =Methodology and technology for peripheral and central blood pressure and blood pressure variability measurement: current status and future directions - Position statement of the European Society of Hypertension Working Group on blood pressure monitoring and cardiovascular variability |издание =J Hypertens. |год =2016 |месяц =Sep |выпуск =34 |номер =9 |страницы =1665—1677 |pmid =27214089 }}</ref>. Оҙайлы үҙгәреүсәнлеккә миҙгел үҙгәреүсәнлеге лә инә. Теләһә ниндәй үҙгәреүсәнлек гомеостазды һаҡлау өсөн адаптив механизмдар менән бәйле. Әммә баҫым үҙгәреүсәнлегенең даими артыуы шулай уҡ прогностик әһәмиәткә эйә булған көйләү үҙгәрештәрен сағылдырырға мөмкин; атап әйткәндә, ул уртаса ҡан баҫымы кимәленән тыш, йөрәк-ҡан тамырҙары ҡатмарлыҡтары хәүефен күҙаллай ала<ref>{{cite web |url = https://terra-medica.ru/wiki/%C2%AB%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%C2%BB:_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%90%D0%94 |title = Вариабельность артериального давления |year = 2019 |access-date = 2019-01-22 }}</ref>. Ҡан баҫымы үҙгәреүсәнлегенең килеп сығышы тураһында гипотезаларҙан береһе Майер тулҡындары менән бәйле, уларҙы 1876 йылда немец физиологы Зигмунд Майер асҡан<ref>{{cite web |url = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |title = Вариабельность ритма сердца: представления о механизмах |author = С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко |year = 2002 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304200018/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |archive-date = 2016-03-04 |url-status = live }}</ref>. Кешелә Майер тулҡындарының йышлығы яҡынса 0,1 Гц, йәғни минутына яҡынса алты тапҡыр. Эттәрҙә һәм бесәйҙәрҙә Майер тулҡындарының йышлығы ла яҡынса 0,1 Гц, ҡуяндарҙа — 0,3 Гц, сысҡандарҙа — 0,4 Гц тәшкил итә. Был йышлыҡтың кеше йәки билдәле бер төр хайуан өсөн даими булыуы асыҡланған. Ул йәшкә, енескә, кәүҙә торошона бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Майер тулҡындарының амплитудаһы симпатик нервы системаһы әүҙемләшеү менән арта. Майер тулҡындарының сәбәбе әлегә асыҡланмаған<ref>{{cite web |url = http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |title = The enigma of Mayer waves: Facts and models |author = Claude Julien |year = 2005 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6FQyIEQ43?url=http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |archive-date = 2013-03-27 }}</ref>. Ҡан баҫымында тәүлек ритмы ла билдәле. Ғәҙәти тормош алып барған кешеләрҙә (көндөҙ уяу һәм төндә йоҡлап) иң түбән ҡан баҫымы 2:00 һәм 4:00 араһында күҙәтелә, сағыштырмаса юғары ҡан баҫымы уянғандан һуң тәүге 2-4 сәғәттә күҙәтелә, ә иң юғары ҡан баҫымы иң йыш киске сәғәттәрҙә күҙәтелә<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. ==== Аҡ халатлы гипертензия ==== Ҡан баҫымын үлсәүҙең теүәллеген «аҡ халат гипертонияһы» йәки «аҡ халат синдромы» тип аталған психологик күренеш кәметергә мөмкин. Был үлсәү ваҡытында ҡан баҫымы күтәрелеүе сәбәпсеһе табипҡа мөрәжәғәт иткәндә йәки шәфҡәт туташы килгәндә кисергән стресс. Һөҙөмтәлә, был кешеләрҙең ҡан баҫымы, автоматик рәүештә 24 сәғәт дауамында күҙәтелгәндә, медицина хеҙмәткәрҙәре булғанға ҡарағанда һиҙелерлек түбәнерәк<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. == Вена баҫымы == '''Вена баҫымы''' — веналар буйлап хәрәкәт иткән ҡан баҫымы<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Венозное давление}}</ref> . Вена баҫымы ҙурлығы. вена системаһына ингән ҡандың күләменә, уң ҡорһаҡта баҫымдың тирбәлеүенә, капиллярҙарҙан үлсәү нөктәһенә тиклем ҡандың еңгән ҡаршылығына һәм бер нисә ҡан тамырынан тыш факторҙар тәьҫиренә бәйле (ҡара: ''Ҡан тамырынан тыш ҡыҫылыу''). Вена тамырҙарының тонус торошо ҙур әһәмиәткә эйә. Гидродинамик һәм гидростатик вена баҫымын айыралар. Вена баҫымы. тамырҙарҙы уратып алған туҡымалар баҫымы менән тиң булғанлыҡтан, «веноз трансмураль баҫым» термины индерелә — веноз тамырҙар эсендәге һәм тышындағы баҫым айырмаһы. Вена баҫымы тын алыу экскурсиялары ваҡытында йөрәк кимәленән өҫтәрәк тамырҙарҙа атмосфера баҫымынан түбәнерәк булыуы һәм ортостаз ваҡытында кешенең аҫҡы ослоҡтарындағы максималь ҡиммәттәргә етеүе мөмкин. Үҙәк вена баҫымы. — ҡыуыш веналар ауыҙындағы баҫым. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тамырҙарҙы ҡыҫыу * Баҫымды үлсәү * Артериаль гипотензия * [[Гипертония]] * Коротков тондары . == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Артериальное давление : [арх. 15 июня 2022] / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Дьяконова И. Н., Россельс А. Н. Венозное давление // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — Т. 4 : Валин — Гамбия. — 576 с. : ил. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080526063903/http://www.assomed.ru/artdav.html Балаларҙа ҡан баҫымын һәм йәш нормаларын үлсәү ысулдары] . * [http://athero.ru/jnc7txt.htm Ҡан баҫымын иҫкәртергә, танырға, баһаларға һәм дауаларға берлектәге милли комитеттың етенсе доклады (АҠШ)] . [[Категория:Ҡан]] [[Категория:Йөрәк һәм ҡан тамыры системаһы]] tmt8off83ve9lvpdikqglh9r0zynpm2 1296788 1296787 2026-05-13T16:16:27Z Таңһылыу 14946 /* Шулай уҡ ҡарағыҙ */ 1296788 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан баҫымы''' — [[Ҡан|ҡандың]] [[ҡан тамырҙары]] стенаһына яһаған баҫымы, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ҡан әйләнеше системаһындағы шыйыҡсаның атмосфера баҫымынан артыҡ баҫымы. Был йәшәү өсөн мөһим функцияларҙың һәм биомаркер күрһәткестәренең береһе. Ҡан баҫымы тип йыш ҡына '''артериаль баҫымды''' күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ҡан баҫымының түбәндәге төрҙәре бар: йөрәк эсендәге, капилляр, һәм веноз баҫым. Һәр йөрәк тибеше менән ҡан баҫымы иң түбән, '''диастолик''' ({{Lang-grc|διαστολή}} «һирәкләнеш») һәм иң ҙуры, '''систолик''' ({{Lang-grc|συστολή}} «ҡыҫыу») араһында тирбәлә<ref>{{cite web |url = http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |title = «''Normal Blood Pressure Range Adults''» |publisher = «''Health and Life''» |archive-url = https://www.webcitation.org/65BvCZKxt?url=http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |archive-date = 2012-02-04 }}</ref>. [[Файл:Измерение_кровяного_давления.jpg|мини|Ҡан баҫымын үлсәү]] == Ҡан баҫымы == === Ҡан баҫымының үлсәү параметрҙары физиологияһы === Ҡан баҫымы ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлеген характерлаусы иң мөһим күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Ҡан баҫымы берәмек ваҡыт эсендә йөрәк ҡыуҙырған ҡан күләменә һәм ҡан тамырҙарының ҡаршылығына бәйле. Ҡан тамырҙарҙа йөрәк барлыҡҡа килтергән баҫым градиенты йоғонтоһонда хәрәкәт иткәнгә күрә, иң юғары ҡан баҫымы йөрәктән ҡан сыҡҡан урында (һул ҡорһаҡта) буласаҡ; бер аҙ түбәнерәк баҫым [[Артерия|артерияларҙа]] буласаҡ, хатта түбәнерәк капиллярҙарҙа, һәм иң түбәне [[Вена (анатомия)|веналарҙа]] һәм йөрәк инеү урынында (уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында). Йөрәктән сыҡҡанда, аортала һәм эре артерияларҙа баҫым бер аҙ айырыла (5—10 мм рт. ст.), сөнки был тамырҙар диаметры ҙур булыу сәбәпле, уларҙы гидродинамик ҡаршылыҡ түбән. Шуның кеүек үк ҙур тамырҙарҙа һәм уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында баҫым бер аҙ үҙгәрә. Ҡан баҫымының иң ҙур төшөүе бәләкәй тамырҙарҙа була: артериолаларҙа, капиллярҙарҙа һәм венулалаҙар. Юғары һан ''систолик ҡан баҫымы'', йөрәк ҡыҫылып, ҡанды артерияға этәргән мәлдә артерияларҙағы баҫымды күрһәтә, ул йөрәктең ҡыҫҡартыу көсөнә, ҡан тамырҙары стеналары күрһәткән ҡаршылыҡҡа һәм ваҡыт берәмегендә ҡыҫҡартыуҙар һанына бәйле. Аҫҡы һан — ''диастолик ҡан баҫымы'' — йөрәк мускулы ял иткәндә артерияларҙағы баҫымды аңлата. Был артерияларҙағы минималь баҫым һәм периферик тамырҙар ҡаршылығын сағылдыра. Ҡан ҡан тамырҙары аша хәрәкәт иткәндә ҡан баҫымы тирбәлеүҙәренең амплитудаһы кәмей, веноз һәм капилляр баҫымға йөрәк циклы фазаһы һирәк йоғонто яһай. Һау кешенең типик артериаль ҡан баҫымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм т.б; эре веналарҙа баҫым нулдән бер нисә мм т. б. түбәнерәк (атмосфера баҫымынан түбәнерәк). Систолик һәм диастолик ҡан баҫымы араһындағы айырма пульс баҫымы тип атала һәм ғәҙәттә 30—50 мм т.б. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |title=Пульсовое давление крови: роль в гемодинамике и прикладные возможности в функциональной диагностике |access-date=2021-03-21 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235436/https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |title=Heart Health and Pulse Pressure |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416113224/https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |url-status=unfit }}</ref><ref>[https://archive.today/20121209044646/http://www.medscape.com/viewarticle/552468 Pulse Pressure Important Risk Factor for the Development of New-Onset AF] </ref>. === Үлсәү тәртибе === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [https://ru.wikisource.org/wiki/Правила%20измерения%20артериального%20давления Ҡан баҫымын үлсәү ҡағиҙәләре]'' : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Коротков ысулы'' [[Файл:A_D1.png|мини|Ҡан баҫымын үлсәү: 1 — сфигмоманометр манжетаһы, 2 — фонендоскоп]] Артериаль ҡан баҫымын үлсәү иң еңеле. Уны сфигмоманометр (тонометр) ярҙамында үлсәргә мөмкин. Ғәҙәттә, ҡан баҫымы тип тап ошоно аңлайҙар. Ҡан баҫымын үлсәү өсөн стандарт ысул булып Коротков ысулы тора, ул ҡул менән сфигмоманометр һәм стетоскоп ҡулланып башҡарыла. Хәҙерге заман цифрлы ярым автомат тонометрҙары баҫым йыйылмаһы менән генә сикләнергә мөмкинлек бирә (манжетаға груша ярҙамында һауа тултырыу), артабанғы баҫымды төшөрөү, систолик һәм диастолик баҫымды, ҡайһы берҙә пульс һәм аритмияны теркәүҙе, прибор үҙе башҡара. Автоматик тонометрҙар манжетҡа һауаны үҙҙәре насос менән һурҙыра; ҡайһы берҙә улар [[Компьютер|компьютерға]] йәки башҡа ҡоролмаларға тапшырыу өсөн мәғлүмәттәрҙе һанлы формала сығара ала. Ғалимдарҙың һуңғы уйлап табыуы — ҡан баҫымын реаль ваҡытта үлсәү өсөн тәғәйенләнгән күбәләк формаһындағы имплант. Ҡоролманың ҙурлығы яҡынса 1,5 см. Тикшеренеүҙең авторҙары был ҡоролма дауаханаға эләгеү йышлығын 40 процентҡа кәметәсәк, тип иҫәпләй. Имплант ҡан баҫымын өҙлөкһөҙ үлсәй һәм махсус ҡабул итеүсегә сигнал тапшыра. Ҡабул итеүсе тарафынан теркәлгән мәғлүмәттәр автоматик рәүештә пациенттың табибы өсөн мөмкин булған сайтҡа ебәрелә<ref name="Имплантат">{{Cite web |url=https://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |title=Разработан имплантат для постоянного контроля кровяного давления — МедНовости — MedPortal.ru |access-date=2020-04-30 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171717/http://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |url-status=live }}</ref>. Ҡоролманы имплантациялау өсөн пациенттың ҡаҫығында бәләкәй генә ярсыҡ эшләнә, ә артерияға ҡоролма һалынған катетер һалына. Ҡоролма ҡан тамырҙары системаһы аша үтә, үпкә артерияһына барып етә, һәм ике металл иллюминатор менән нығытылған. Процедура урындағы наркоз аҫтында башҡарыла һәм 20 минут дауам итә<ref name="Имплантат" />. === Төрлө факторҙарҙың йоғонтоһо . === Ҡан баҫымы күп факторҙарға бәйле: тәүлек ваҡытына, кешенең психологик хәленә (баҫым стресс аҫтында арта), төрлө стимуляторҙар ҡулланыуға ([[Ҡәһүә (эсемлек)|кофе]], [[сәй]], амфетаминдар) йәки ҡан баҫымын арттырыусы йәки кәметеүсе [[Дауа саралары|дарыуҙар]]ға. ==== Ғәҙәти һәм патологик шарттарҙа күрһәткестәрҙең үҙгәреүе ==== Ҡан баҫымының даими артыуы 140/90 мм т.б. ([[Гипертония|артериаль гипертония]]) йәки 90/60-тан түбән ҡан баҫымының даими кәмеүе (артериаль гипотензия) төрлө [[Ауырыу|ауырыуҙар]] билдәләре булыуы мөмкин (иң ябай осраҡта, ярашлы рәүештә [[гипертония]] һәм гипотензия). Ҡан баҫымының йәшкә физиологик бәйлелеге 17 йәштән 79 йәшкә тиклемге «СССР шарттарында ғәмәлдә һау кешеләр өсөн» формула рәүешендә түбәндәгесә билдәләнгән: * систолик баҫым = 109 + (0,5 × йәш) + (0,1 × ауырлыҡ); * диастолик баҫым = 63 + (0,1 × йәш) + (0,15 × ауырлыҡ). Был мәғлүмәттәр элек йәшкә бәйле ауырыуҙар йөкләмәһен иҫәпкә алып, «идеаль баҫым» тип характерланған<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |title=Нормативы артериального давления и пограничная артериальная гипертензия |access-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313152928/http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |archive-date=2012-03-13 |url-status=dead }}</ref>. Әммә хәҙерге төшөнсәләр буйынса, 17 йәштән өлкән бөтә йәш төркөмдәрендә лә идеаль баҫым 120/80-дән түбән (оптималь), ә артериаль гипертония һәм гипертония алды теләһә ниндәй йәштә лә идеаль түгел. 14-16 йәшлек, физик үҫеше нормаль булған үҫмерҙәр өсөн норманың сиге итеп систолик баҫым 129 мм т.б., диастолик баҫым 69 мм т.б иҫәпләргә кәрәк<ref name=autogenerated1 /> 50 йәштән өлкәндәрҙә систолик ҡан баҫымы 140 мм т.б.-тан юғары булһа, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары өсөн мөһим хәүеф факторы булып тора. Систолик артериаль баҫым 120—139 мм т.б йәки диастолик артериаль баҫым 80-89 мм т.б булған кешеләрҙе «гипертония алдынан» тип иҫәпләргә кәрәк. Ҡан баҫымы 115/75 мм т.б.-тән башлап, ҡан баҫымы 20/10 мм т.б.-ға күтәрелгән һайын йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе арта. Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү өсөн уларға йәшәү рәүешен һаулыҡтарын яҡшыртыу яғына үҙгәртергә кәрәк. Элек диастолик баҫымдың күтәрелеүе йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре үҫеше өсөн иң ҡурҡынысы тип иҫәпләнгән, әммә был хәүеф бөйөрҙәрҙең зарарланыуы менән бәйле булыуы асыҡланған, ә айырымланған систолик гипертония йыш ҡына нормаль вариант, «идеаль баҫым» тип иҫәпләнгән. Был ҡараштан хәҙер баш тарттылар. ==== Тиҙ, тәүлеклек һәм оҙайлы үҙгәрештәр ==== Ҡан баҫымы даими ҡиммәт түгел. Төрлө халыҡ-ара гипертония йәмғиәттәренең эшсе төркөмдәренең хәҙерге позицияһына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡытлы (һуғыуҙан һуғыуға, минуттан минутҡа, сәғәттән сәғәткә), уртаса ваҡытлы (төрлө көндәрҙәге үлсәүҙәр араһында) һәм оҙайлы ваҡытлы (аҙналар, айҙар йәки йылдар дауамында клиникаға йөрөүҙәр араһында) үҙгәреүсәнлек айырыла<ref>{{статья |автор =Stergiou GS, Parati G, Vlachopoulos C, et all. |заглавие =Methodology and technology for peripheral and central blood pressure and blood pressure variability measurement: current status and future directions - Position statement of the European Society of Hypertension Working Group on blood pressure monitoring and cardiovascular variability |издание =J Hypertens. |год =2016 |месяц =Sep |выпуск =34 |номер =9 |страницы =1665—1677 |pmid =27214089 }}</ref>. Оҙайлы үҙгәреүсәнлеккә миҙгел үҙгәреүсәнлеге лә инә. Теләһә ниндәй үҙгәреүсәнлек гомеостазды һаҡлау өсөн адаптив механизмдар менән бәйле. Әммә баҫым үҙгәреүсәнлегенең даими артыуы шулай уҡ прогностик әһәмиәткә эйә булған көйләү үҙгәрештәрен сағылдырырға мөмкин; атап әйткәндә, ул уртаса ҡан баҫымы кимәленән тыш, йөрәк-ҡан тамырҙары ҡатмарлыҡтары хәүефен күҙаллай ала<ref>{{cite web |url = https://terra-medica.ru/wiki/%C2%AB%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%C2%BB:_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%90%D0%94 |title = Вариабельность артериального давления |year = 2019 |access-date = 2019-01-22 }}</ref>. Ҡан баҫымы үҙгәреүсәнлегенең килеп сығышы тураһында гипотезаларҙан береһе Майер тулҡындары менән бәйле, уларҙы 1876 йылда немец физиологы Зигмунд Майер асҡан<ref>{{cite web |url = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |title = Вариабельность ритма сердца: представления о механизмах |author = С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко |year = 2002 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304200018/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |archive-date = 2016-03-04 |url-status = live }}</ref>. Кешелә Майер тулҡындарының йышлығы яҡынса 0,1 Гц, йәғни минутына яҡынса алты тапҡыр. Эттәрҙә һәм бесәйҙәрҙә Майер тулҡындарының йышлығы ла яҡынса 0,1 Гц, ҡуяндарҙа — 0,3 Гц, сысҡандарҙа — 0,4 Гц тәшкил итә. Был йышлыҡтың кеше йәки билдәле бер төр хайуан өсөн даими булыуы асыҡланған. Ул йәшкә, енескә, кәүҙә торошона бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Майер тулҡындарының амплитудаһы симпатик нервы системаһы әүҙемләшеү менән арта. Майер тулҡындарының сәбәбе әлегә асыҡланмаған<ref>{{cite web |url = http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |title = The enigma of Mayer waves: Facts and models |author = Claude Julien |year = 2005 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6FQyIEQ43?url=http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |archive-date = 2013-03-27 }}</ref>. Ҡан баҫымында тәүлек ритмы ла билдәле. Ғәҙәти тормош алып барған кешеләрҙә (көндөҙ уяу һәм төндә йоҡлап) иң түбән ҡан баҫымы 2:00 һәм 4:00 араһында күҙәтелә, сағыштырмаса юғары ҡан баҫымы уянғандан һуң тәүге 2-4 сәғәттә күҙәтелә, ә иң юғары ҡан баҫымы иң йыш киске сәғәттәрҙә күҙәтелә<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. ==== Аҡ халатлы гипертензия ==== Ҡан баҫымын үлсәүҙең теүәллеген «аҡ халат гипертонияһы» йәки «аҡ халат синдромы» тип аталған психологик күренеш кәметергә мөмкин. Был үлсәү ваҡытында ҡан баҫымы күтәрелеүе сәбәпсеһе табипҡа мөрәжәғәт иткәндә йәки шәфҡәт туташы килгәндә кисергән стресс. Һөҙөмтәлә, был кешеләрҙең ҡан баҫымы, автоматик рәүештә 24 сәғәт дауамында күҙәтелгәндә, медицина хеҙмәткәрҙәре булғанға ҡарағанда һиҙелерлек түбәнерәк<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. == Вена баҫымы == '''Вена баҫымы''' — веналар буйлап хәрәкәт иткән ҡан баҫымы<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Венозное давление}}</ref> . Вена баҫымы ҙурлығы. вена системаһына ингән ҡандың күләменә, уң ҡорһаҡта баҫымдың тирбәлеүенә, капиллярҙарҙан үлсәү нөктәһенә тиклем ҡандың еңгән ҡаршылығына һәм бер нисә ҡан тамырынан тыш факторҙар тәьҫиренә бәйле (ҡара: ''Ҡан тамырынан тыш ҡыҫылыу''). Вена тамырҙарының тонус торошо ҙур әһәмиәткә эйә. Гидродинамик һәм гидростатик вена баҫымын айыралар. Вена баҫымы. тамырҙарҙы уратып алған туҡымалар баҫымы менән тиң булғанлыҡтан, «веноз трансмураль баҫым» термины индерелә — веноз тамырҙар эсендәге һәм тышындағы баҫым айырмаһы. Вена баҫымы тын алыу экскурсиялары ваҡытында йөрәк кимәленән өҫтәрәк тамырҙарҙа атмосфера баҫымынан түбәнерәк булыуы һәм ортостаз ваҡытында кешенең аҫҡы ослоҡтарындағы максималь ҡиммәттәргә етеүе мөмкин. Үҙәк вена баҫымы. — ҡыуыш веналар ауыҙындағы баҫым. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тамырҙарҙы ҡыҫыу * Баҫымды үлсәү * Артериаль гипотензия * [[Гипертония]] * Коротков ысулы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Артериальное давление : [арх. 15 июня 2022] / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Дьяконова И. Н., Россельс А. Н. Венозное давление // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — Т. 4 : Валин — Гамбия. — 576 с. : ил. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20080526063903/http://www.assomed.ru/artdav.html Балаларҙа ҡан баҫымын һәм йәш нормаларын үлсәү ысулдары] . * [http://athero.ru/jnc7txt.htm Ҡан баҫымын иҫкәртергә, танырға, баһаларға һәм дауаларға берлектәге милли комитеттың етенсе доклады (АҠШ)] . [[Категория:Ҡан]] [[Категория:Йөрәк һәм ҡан тамыры системаһы]] jn70kzbti0w5vqicig4td0c83x6oioc 1296789 1296788 2026-05-13T16:17:53Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1296789 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан баҫымы''' — [[Ҡан|ҡандың]] [[ҡан тамырҙары]] стенаһына яһаған баҫымы, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ҡан әйләнеше системаһындағы шыйыҡсаның атмосфера баҫымынан артыҡ баҫымы. Был йәшәү өсөн мөһим функцияларҙың һәм биомаркер күрһәткестәренең береһе. Ҡан баҫымы тип йыш ҡына '''артериаль баҫымды''' күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ҡан баҫымының түбәндәге төрҙәре бар: йөрәк эсендәге, капилляр, һәм веноз баҫым. Һәр йөрәк тибеше менән ҡан баҫымы иң түбән, '''диастолик''' ({{Lang-grc|διαστολή}} «һирәкләнеш») һәм иң ҙуры, '''систолик''' ({{Lang-grc|συστολή}} «ҡыҫыу») араһында тирбәлә<ref>{{cite web |url = http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |title = «''Normal Blood Pressure Range Adults''» |publisher = «''Health and Life''» |archive-url = https://www.webcitation.org/65BvCZKxt?url=http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |archive-date = 2012-02-04 }}</ref>. [[Файл:Измерение_кровяного_давления.jpg|мини|Ҡан баҫымын үлсәү]] == Ҡан баҫымы == === Ҡан баҫымының үлсәү параметрҙары физиологияһы === Ҡан баҫымы ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлеген характерлаусы иң мөһим күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Ҡан баҫымы берәмек ваҡыт эсендә йөрәк ҡыуҙырған ҡан күләменә һәм ҡан тамырҙарының ҡаршылығына бәйле. Ҡан тамырҙарҙа йөрәк барлыҡҡа килтергән баҫым градиенты йоғонтоһонда хәрәкәт иткәнгә күрә, иң юғары ҡан баҫымы йөрәктән ҡан сыҡҡан урында (һул ҡорһаҡта) буласаҡ; бер аҙ түбәнерәк баҫым [[Артерия|артерияларҙа]] буласаҡ, хатта түбәнерәк капиллярҙарҙа, һәм иң түбәне [[Вена (анатомия)|веналарҙа]] һәм йөрәк инеү урынында (уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында). Йөрәктән сыҡҡанда, аортала һәм эре артерияларҙа баҫым бер аҙ айырыла (5—10 мм рт. ст.), сөнки был тамырҙар диаметры ҙур булыу сәбәпле, уларҙы гидродинамик ҡаршылыҡ түбән. Шуның кеүек үк ҙур тамырҙарҙа һәм уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында баҫым бер аҙ үҙгәрә. Ҡан баҫымының иң ҙур төшөүе бәләкәй тамырҙарҙа була: артериолаларҙа, капиллярҙарҙа һәм венулалаҙар. Юғары һан ''систолик ҡан баҫымы'', йөрәк ҡыҫылып, ҡанды артерияға этәргән мәлдә артерияларҙағы баҫымды күрһәтә, ул йөрәктең ҡыҫҡартыу көсөнә, ҡан тамырҙары стеналары күрһәткән ҡаршылыҡҡа һәм ваҡыт берәмегендә ҡыҫҡартыуҙар һанына бәйле. Аҫҡы һан — ''диастолик ҡан баҫымы'' — йөрәк мускулы ял иткәндә артерияларҙағы баҫымды аңлата. Был артерияларҙағы минималь баҫым һәм периферик тамырҙар ҡаршылығын сағылдыра. Ҡан ҡан тамырҙары аша хәрәкәт иткәндә ҡан баҫымы тирбәлеүҙәренең амплитудаһы кәмей, веноз һәм капилляр баҫымға йөрәк циклы фазаһы һирәк йоғонто яһай. Һау кешенең типик артериаль ҡан баҫымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм т.б; эре веналарҙа баҫым нулдән бер нисә мм т. б. түбәнерәк (атмосфера баҫымынан түбәнерәк). Систолик һәм диастолик ҡан баҫымы араһындағы айырма пульс баҫымы тип атала һәм ғәҙәттә 30—50 мм т.б. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |title=Пульсовое давление крови: роль в гемодинамике и прикладные возможности в функциональной диагностике |access-date=2021-03-21 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235436/https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |title=Heart Health and Pulse Pressure |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416113224/https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |url-status=unfit }}</ref><ref>[https://archive.today/20121209044646/http://www.medscape.com/viewarticle/552468 Pulse Pressure Important Risk Factor for the Development of New-Onset AF] </ref>. === Үлсәү тәртибе === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [https://ru.wikisource.org/wiki/Правила%20измерения%20артериального%20давления Ҡан баҫымын үлсәү ҡағиҙәләре]'' : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Коротков ысулы'' [[Файл:A_D1.png|мини|Ҡан баҫымын үлсәү: 1 — сфигмоманометр манжетаһы, 2 — фонендоскоп]] Артериаль ҡан баҫымын үлсәү иң еңеле. Уны сфигмоманометр (тонометр) ярҙамында үлсәргә мөмкин. Ғәҙәттә, ҡан баҫымы тип тап ошоно аңлайҙар. Ҡан баҫымын үлсәү өсөн стандарт ысул булып Коротков ысулы тора, ул ҡул менән сфигмоманометр һәм стетоскоп ҡулланып башҡарыла. Хәҙерге заман цифрлы ярым автомат тонометрҙары баҫым йыйылмаһы менән генә сикләнергә мөмкинлек бирә (манжетаға груша ярҙамында һауа тултырыу), артабанғы баҫымды төшөрөү, систолик һәм диастолик баҫымды, ҡайһы берҙә пульс һәм аритмияны теркәүҙе, прибор үҙе башҡара. Автоматик тонометрҙар манжетҡа һауаны үҙҙәре насос менән һурҙыра; ҡайһы берҙә улар [[Компьютер|компьютерға]] йәки башҡа ҡоролмаларға тапшырыу өсөн мәғлүмәттәрҙе һанлы формала сығара ала. Ғалимдарҙың һуңғы уйлап табыуы — ҡан баҫымын реаль ваҡытта үлсәү өсөн тәғәйенләнгән күбәләк формаһындағы имплант. Ҡоролманың ҙурлығы яҡынса 1,5 см. Тикшеренеүҙең авторҙары был ҡоролма дауаханаға эләгеү йышлығын 40 процентҡа кәметәсәк, тип иҫәпләй. Имплант ҡан баҫымын өҙлөкһөҙ үлсәй һәм махсус ҡабул итеүсегә сигнал тапшыра. Ҡабул итеүсе тарафынан теркәлгән мәғлүмәттәр автоматик рәүештә пациенттың табибы өсөн мөмкин булған сайтҡа ебәрелә<ref name="Имплантат">{{Cite web |url=https://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |title=Разработан имплантат для постоянного контроля кровяного давления — МедНовости — MedPortal.ru |access-date=2020-04-30 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171717/http://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |url-status=live }}</ref>. Ҡоролманы имплантациялау өсөн пациенттың ҡаҫығында бәләкәй генә ярсыҡ эшләнә, ә артерияға ҡоролма һалынған катетер һалына. Ҡоролма ҡан тамырҙары системаһы аша үтә, үпкә артерияһына барып етә, һәм ике металл иллюминатор менән нығытылған. Процедура урындағы наркоз аҫтында башҡарыла һәм 20 минут дауам итә<ref name="Имплантат" />. === Төрлө факторҙарҙың йоғонтоһо . === Ҡан баҫымы күп факторҙарға бәйле: тәүлек ваҡытына, кешенең психологик хәленә (баҫым стресс аҫтында арта), төрлө стимуляторҙар ҡулланыуға ([[Ҡәһүә (эсемлек)|кофе]], [[сәй]], амфетаминдар) йәки ҡан баҫымын арттырыусы йәки кәметеүсе [[Дауа саралары|дарыуҙар]]ға. ==== Ғәҙәти һәм патологик шарттарҙа күрһәткестәрҙең үҙгәреүе ==== Ҡан баҫымының даими артыуы 140/90 мм т.б. ([[Гипертония|артериаль гипертония]]) йәки 90/60-тан түбән ҡан баҫымының даими кәмеүе (артериаль гипотензия) төрлө [[Ауырыу|ауырыуҙар]] билдәләре булыуы мөмкин (иң ябай осраҡта, ярашлы рәүештә [[гипертония]] һәм гипотензия). Ҡан баҫымының йәшкә физиологик бәйлелеге 17 йәштән 79 йәшкә тиклемге «СССР шарттарында ғәмәлдә һау кешеләр өсөн» формула рәүешендә түбәндәгесә билдәләнгән: * систолик баҫым = 109 + (0,5 × йәш) + (0,1 × ауырлыҡ); * диастолик баҫым = 63 + (0,1 × йәш) + (0,15 × ауырлыҡ). Был мәғлүмәттәр элек йәшкә бәйле ауырыуҙар йөкләмәһен иҫәпкә алып, «идеаль баҫым» тип характерланған<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |title=Нормативы артериального давления и пограничная артериальная гипертензия |access-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313152928/http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |archive-date=2012-03-13 |url-status=dead }}</ref>. Әммә хәҙерге төшөнсәләр буйынса, 17 йәштән өлкән бөтә йәш төркөмдәрендә лә идеаль баҫым 120/80-дән түбән (оптималь), ә артериаль гипертония һәм гипертония алды теләһә ниндәй йәштә лә идеаль түгел. 14-16 йәшлек, физик үҫеше нормаль булған үҫмерҙәр өсөн норманың сиге итеп систолик баҫым 129 мм т.б., диастолик баҫым 69 мм т.б иҫәпләргә кәрәк<ref name=autogenerated1 /> 50 йәштән өлкәндәрҙә систолик ҡан баҫымы 140 мм т.б.-тан юғары булһа, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары өсөн мөһим хәүеф факторы булып тора. Систолик артериаль баҫым 120—139 мм т.б йәки диастолик артериаль баҫым 80-89 мм т.б булған кешеләрҙе «гипертония алдынан» тип иҫәпләргә кәрәк. Ҡан баҫымы 115/75 мм т.б.-тән башлап, ҡан баҫымы 20/10 мм т.б.-ға күтәрелгән һайын йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе арта. Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү өсөн уларға йәшәү рәүешен һаулыҡтарын яҡшыртыу яғына үҙгәртергә кәрәк. Элек диастолик баҫымдың күтәрелеүе йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре үҫеше өсөн иң ҡурҡынысы тип иҫәпләнгән, әммә был хәүеф бөйөрҙәрҙең зарарланыуы менән бәйле булыуы асыҡланған, ә айырымланған систолик гипертония йыш ҡына нормаль вариант, «идеаль баҫым» тип иҫәпләнгән. Был ҡараштан хәҙер баш тарттылар. ==== Тиҙ, тәүлеклек һәм оҙайлы үҙгәрештәр ==== Ҡан баҫымы даими ҡиммәт түгел. Төрлө халыҡ-ара гипертония йәмғиәттәренең эшсе төркөмдәренең хәҙерге позицияһына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡытлы (һуғыуҙан һуғыуға, минуттан минутҡа, сәғәттән сәғәткә), уртаса ваҡытлы (төрлө көндәрҙәге үлсәүҙәр араһында) һәм оҙайлы ваҡытлы (аҙналар, айҙар йәки йылдар дауамында клиникаға йөрөүҙәр араһында) үҙгәреүсәнлек айырыла<ref>{{статья |автор =Stergiou GS, Parati G, Vlachopoulos C, et all. |заглавие =Methodology and technology for peripheral and central blood pressure and blood pressure variability measurement: current status and future directions - Position statement of the European Society of Hypertension Working Group on blood pressure monitoring and cardiovascular variability |издание =J Hypertens. |год =2016 |месяц =Sep |выпуск =34 |номер =9 |страницы =1665—1677 |pmid =27214089 }}</ref>. Оҙайлы үҙгәреүсәнлеккә миҙгел үҙгәреүсәнлеге лә инә. Теләһә ниндәй үҙгәреүсәнлек гомеостазды һаҡлау өсөн адаптив механизмдар менән бәйле. Әммә баҫым үҙгәреүсәнлегенең даими артыуы шулай уҡ прогностик әһәмиәткә эйә булған көйләү үҙгәрештәрен сағылдырырға мөмкин; атап әйткәндә, ул уртаса ҡан баҫымы кимәленән тыш, йөрәк-ҡан тамырҙары ҡатмарлыҡтары хәүефен күҙаллай ала<ref>{{cite web |url = https://terra-medica.ru/wiki/%C2%AB%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%C2%BB:_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%90%D0%94 |title = Вариабельность артериального давления |year = 2019 |access-date = 2019-01-22 }}</ref>. Ҡан баҫымы үҙгәреүсәнлегенең килеп сығышы тураһында гипотезаларҙан береһе Майер тулҡындары менән бәйле, уларҙы 1876 йылда немец физиологы Зигмунд Майер асҡан<ref>{{cite web |url = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |title = Вариабельность ритма сердца: представления о механизмах |author = С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко |year = 2002 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304200018/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |archive-date = 2016-03-04 |url-status = live }}</ref>. Кешелә Майер тулҡындарының йышлығы яҡынса 0,1 Гц, йәғни минутына яҡынса алты тапҡыр. Эттәрҙә һәм бесәйҙәрҙә Майер тулҡындарының йышлығы ла яҡынса 0,1 Гц, ҡуяндарҙа — 0,3 Гц, сысҡандарҙа — 0,4 Гц тәшкил итә. Был йышлыҡтың кеше йәки билдәле бер төр хайуан өсөн даими булыуы асыҡланған. Ул йәшкә, енескә, кәүҙә торошона бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Майер тулҡындарының амплитудаһы симпатик нервы системаһы әүҙемләшеү менән арта. Майер тулҡындарының сәбәбе әлегә асыҡланмаған<ref>{{cite web |url = http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |title = The enigma of Mayer waves: Facts and models |author = Claude Julien |year = 2005 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6FQyIEQ43?url=http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |archive-date = 2013-03-27 }}</ref>. Ҡан баҫымында тәүлек ритмы ла билдәле. Ғәҙәти тормош алып барған кешеләрҙә (көндөҙ уяу һәм төндә йоҡлап) иң түбән ҡан баҫымы 2:00 һәм 4:00 араһында күҙәтелә, сағыштырмаса юғары ҡан баҫымы уянғандан һуң тәүге 2-4 сәғәттә күҙәтелә, ә иң юғары ҡан баҫымы иң йыш киске сәғәттәрҙә күҙәтелә<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. ==== Аҡ халатлы гипертензия ==== Ҡан баҫымын үлсәүҙең теүәллеген «аҡ халат гипертонияһы» йәки «аҡ халат синдромы» тип аталған психологик күренеш кәметергә мөмкин. Был үлсәү ваҡытында ҡан баҫымы күтәрелеүе сәбәпсеһе табипҡа мөрәжәғәт иткәндә йәки шәфҡәт туташы килгәндә кисергән стресс. Һөҙөмтәлә, был кешеләрҙең ҡан баҫымы, автоматик рәүештә 24 сәғәт дауамында күҙәтелгәндә, медицина хеҙмәткәрҙәре булғанға ҡарағанда һиҙелерлек түбәнерәк<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. == Вена баҫымы == '''Вена баҫымы''' — веналар буйлап хәрәкәт иткән ҡан баҫымы<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Венозное давление}}</ref> . Вена баҫымы ҙурлығы. вена системаһына ингән ҡандың күләменә, уң ҡорһаҡта баҫымдың тирбәлеүенә, капиллярҙарҙан үлсәү нөктәһенә тиклем ҡандың еңгән ҡаршылығына һәм бер нисә ҡан тамырынан тыш факторҙар тәьҫиренә бәйле (ҡара: ''Ҡан тамырынан тыш ҡыҫылыу''). Вена тамырҙарының тонус торошо ҙур әһәмиәткә эйә. Гидродинамик һәм гидростатик вена баҫымын айыралар. Вена баҫымы. тамырҙарҙы уратып алған туҡымалар баҫымы менән тиң булғанлыҡтан, «веноз трансмураль баҫым» термины индерелә — веноз тамырҙар эсендәге һәм тышындағы баҫым айырмаһы. Вена баҫымы тын алыу экскурсиялары ваҡытында йөрәк кимәленән өҫтәрәк тамырҙарҙа атмосфера баҫымынан түбәнерәк булыуы һәм ортостаз ваҡытында кешенең аҫҡы ослоҡтарындағы максималь ҡиммәттәргә етеүе мөмкин. Үҙәк вена баҫымы. — ҡыуыш веналар ауыҙындағы баҫым. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тамырҙарҙы ҡыҫыу * Баҫымды үлсәү * Артериаль гипотензия * [[Гипертония]] * Коротков ысулы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Артериальное давление : [арх. 15 июня 2022] / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Дьяконова И. Н., Россельс А. Н. Венозное давление // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — Т. 4 : Валин — Гамбия. — 576 с. : ил. == Һылтанмалар == {{Навигация|Викитека=Правила измерения артериального давления}} * [https://web.archive.org/web/20080526063903/http://www.assomed.ru/artdav.html Методы измерения АД и возрастные нормы у детей]. * [http://athero.ru/jnc7txt.htm Седьмой доклад Объединённого национального комитета по предупреждению, распознаванию, оценке и лечению повышенного артериального давления (США)]. [[Категория:Ҡан]] [[Категория:Йөрәк һәм ҡан тамыры системаһы]] rx713cm50ofndxg8iwooqwo34gg3r1w 1296790 1296789 2026-05-13T16:19:48Z Таңһылыу 14946 /* Вена баҫымы */ 1296790 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан баҫымы''' — [[Ҡан|ҡандың]] [[ҡан тамырҙары]] стенаһына яһаған баҫымы, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ҡан әйләнеше системаһындағы шыйыҡсаның атмосфера баҫымынан артыҡ баҫымы. Был йәшәү өсөн мөһим функцияларҙың һәм биомаркер күрһәткестәренең береһе. Ҡан баҫымы тип йыш ҡына '''артериаль баҫымды''' күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ҡан баҫымының түбәндәге төрҙәре бар: йөрәк эсендәге, капилляр, һәм веноз баҫым. Һәр йөрәк тибеше менән ҡан баҫымы иң түбән, '''диастолик''' ({{Lang-grc|διαστολή}} «һирәкләнеш») һәм иң ҙуры, '''систолик''' ({{Lang-grc|συστολή}} «ҡыҫыу») араһында тирбәлә<ref>{{cite web |url = http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |title = «''Normal Blood Pressure Range Adults''» |publisher = «''Health and Life''» |archive-url = https://www.webcitation.org/65BvCZKxt?url=http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |archive-date = 2012-02-04 }}</ref>. [[Файл:Измерение_кровяного_давления.jpg|мини|Ҡан баҫымын үлсәү]] == Ҡан баҫымы == === Ҡан баҫымының үлсәү параметрҙары физиологияһы === Ҡан баҫымы ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлеген характерлаусы иң мөһим күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Ҡан баҫымы берәмек ваҡыт эсендә йөрәк ҡыуҙырған ҡан күләменә һәм ҡан тамырҙарының ҡаршылығына бәйле. Ҡан тамырҙарҙа йөрәк барлыҡҡа килтергән баҫым градиенты йоғонтоһонда хәрәкәт иткәнгә күрә, иң юғары ҡан баҫымы йөрәктән ҡан сыҡҡан урында (һул ҡорһаҡта) буласаҡ; бер аҙ түбәнерәк баҫым [[Артерия|артерияларҙа]] буласаҡ, хатта түбәнерәк капиллярҙарҙа, һәм иң түбәне [[Вена (анатомия)|веналарҙа]] һәм йөрәк инеү урынында (уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында). Йөрәктән сыҡҡанда, аортала һәм эре артерияларҙа баҫым бер аҙ айырыла (5—10 мм рт. ст.), сөнки был тамырҙар диаметры ҙур булыу сәбәпле, уларҙы гидродинамик ҡаршылыҡ түбән. Шуның кеүек үк ҙур тамырҙарҙа һәм уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында баҫым бер аҙ үҙгәрә. Ҡан баҫымының иң ҙур төшөүе бәләкәй тамырҙарҙа була: артериолаларҙа, капиллярҙарҙа һәм венулалаҙар. Юғары һан ''систолик ҡан баҫымы'', йөрәк ҡыҫылып, ҡанды артерияға этәргән мәлдә артерияларҙағы баҫымды күрһәтә, ул йөрәктең ҡыҫҡартыу көсөнә, ҡан тамырҙары стеналары күрһәткән ҡаршылыҡҡа һәм ваҡыт берәмегендә ҡыҫҡартыуҙар һанына бәйле. Аҫҡы һан — ''диастолик ҡан баҫымы'' — йөрәк мускулы ял иткәндә артерияларҙағы баҫымды аңлата. Был артерияларҙағы минималь баҫым һәм периферик тамырҙар ҡаршылығын сағылдыра. Ҡан ҡан тамырҙары аша хәрәкәт иткәндә ҡан баҫымы тирбәлеүҙәренең амплитудаһы кәмей, веноз һәм капилляр баҫымға йөрәк циклы фазаһы һирәк йоғонто яһай. Һау кешенең типик артериаль ҡан баҫымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм т.б; эре веналарҙа баҫым нулдән бер нисә мм т. б. түбәнерәк (атмосфера баҫымынан түбәнерәк). Систолик һәм диастолик ҡан баҫымы араһындағы айырма пульс баҫымы тип атала һәм ғәҙәттә 30—50 мм т.б. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |title=Пульсовое давление крови: роль в гемодинамике и прикладные возможности в функциональной диагностике |access-date=2021-03-21 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235436/https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |title=Heart Health and Pulse Pressure |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416113224/https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |url-status=unfit }}</ref><ref>[https://archive.today/20121209044646/http://www.medscape.com/viewarticle/552468 Pulse Pressure Important Risk Factor for the Development of New-Onset AF] </ref>. === Үлсәү тәртибе === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [https://ru.wikisource.org/wiki/Правила%20измерения%20артериального%20давления Ҡан баҫымын үлсәү ҡағиҙәләре]'' : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Коротков ысулы'' [[Файл:A_D1.png|мини|Ҡан баҫымын үлсәү: 1 — сфигмоманометр манжетаһы, 2 — фонендоскоп]] Артериаль ҡан баҫымын үлсәү иң еңеле. Уны сфигмоманометр (тонометр) ярҙамында үлсәргә мөмкин. Ғәҙәттә, ҡан баҫымы тип тап ошоно аңлайҙар. Ҡан баҫымын үлсәү өсөн стандарт ысул булып Коротков ысулы тора, ул ҡул менән сфигмоманометр һәм стетоскоп ҡулланып башҡарыла. Хәҙерге заман цифрлы ярым автомат тонометрҙары баҫым йыйылмаһы менән генә сикләнергә мөмкинлек бирә (манжетаға груша ярҙамында һауа тултырыу), артабанғы баҫымды төшөрөү, систолик һәм диастолик баҫымды, ҡайһы берҙә пульс һәм аритмияны теркәүҙе, прибор үҙе башҡара. Автоматик тонометрҙар манжетҡа һауаны үҙҙәре насос менән һурҙыра; ҡайһы берҙә улар [[Компьютер|компьютерға]] йәки башҡа ҡоролмаларға тапшырыу өсөн мәғлүмәттәрҙе һанлы формала сығара ала. Ғалимдарҙың һуңғы уйлап табыуы — ҡан баҫымын реаль ваҡытта үлсәү өсөн тәғәйенләнгән күбәләк формаһындағы имплант. Ҡоролманың ҙурлығы яҡынса 1,5 см. Тикшеренеүҙең авторҙары был ҡоролма дауаханаға эләгеү йышлығын 40 процентҡа кәметәсәк, тип иҫәпләй. Имплант ҡан баҫымын өҙлөкһөҙ үлсәй һәм махсус ҡабул итеүсегә сигнал тапшыра. Ҡабул итеүсе тарафынан теркәлгән мәғлүмәттәр автоматик рәүештә пациенттың табибы өсөн мөмкин булған сайтҡа ебәрелә<ref name="Имплантат">{{Cite web |url=https://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |title=Разработан имплантат для постоянного контроля кровяного давления — МедНовости — MedPortal.ru |access-date=2020-04-30 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171717/http://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |url-status=live }}</ref>. Ҡоролманы имплантациялау өсөн пациенттың ҡаҫығында бәләкәй генә ярсыҡ эшләнә, ә артерияға ҡоролма һалынған катетер һалына. Ҡоролма ҡан тамырҙары системаһы аша үтә, үпкә артерияһына барып етә, һәм ике металл иллюминатор менән нығытылған. Процедура урындағы наркоз аҫтында башҡарыла һәм 20 минут дауам итә<ref name="Имплантат" />. === Төрлө факторҙарҙың йоғонтоһо . === Ҡан баҫымы күп факторҙарға бәйле: тәүлек ваҡытына, кешенең психологик хәленә (баҫым стресс аҫтында арта), төрлө стимуляторҙар ҡулланыуға ([[Ҡәһүә (эсемлек)|кофе]], [[сәй]], амфетаминдар) йәки ҡан баҫымын арттырыусы йәки кәметеүсе [[Дауа саралары|дарыуҙар]]ға. ==== Ғәҙәти һәм патологик шарттарҙа күрһәткестәрҙең үҙгәреүе ==== Ҡан баҫымының даими артыуы 140/90 мм т.б. ([[Гипертония|артериаль гипертония]]) йәки 90/60-тан түбән ҡан баҫымының даими кәмеүе (артериаль гипотензия) төрлө [[Ауырыу|ауырыуҙар]] билдәләре булыуы мөмкин (иң ябай осраҡта, ярашлы рәүештә [[гипертония]] һәм гипотензия). Ҡан баҫымының йәшкә физиологик бәйлелеге 17 йәштән 79 йәшкә тиклемге «СССР шарттарында ғәмәлдә һау кешеләр өсөн» формула рәүешендә түбәндәгесә билдәләнгән: * систолик баҫым = 109 + (0,5 × йәш) + (0,1 × ауырлыҡ); * диастолик баҫым = 63 + (0,1 × йәш) + (0,15 × ауырлыҡ). Был мәғлүмәттәр элек йәшкә бәйле ауырыуҙар йөкләмәһен иҫәпкә алып, «идеаль баҫым» тип характерланған<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |title=Нормативы артериального давления и пограничная артериальная гипертензия |access-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313152928/http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |archive-date=2012-03-13 |url-status=dead }}</ref>. Әммә хәҙерге төшөнсәләр буйынса, 17 йәштән өлкән бөтә йәш төркөмдәрендә лә идеаль баҫым 120/80-дән түбән (оптималь), ә артериаль гипертония һәм гипертония алды теләһә ниндәй йәштә лә идеаль түгел. 14-16 йәшлек, физик үҫеше нормаль булған үҫмерҙәр өсөн норманың сиге итеп систолик баҫым 129 мм т.б., диастолик баҫым 69 мм т.б иҫәпләргә кәрәк<ref name=autogenerated1 /> 50 йәштән өлкәндәрҙә систолик ҡан баҫымы 140 мм т.б.-тан юғары булһа, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары өсөн мөһим хәүеф факторы булып тора. Систолик артериаль баҫым 120—139 мм т.б йәки диастолик артериаль баҫым 80-89 мм т.б булған кешеләрҙе «гипертония алдынан» тип иҫәпләргә кәрәк. Ҡан баҫымы 115/75 мм т.б.-тән башлап, ҡан баҫымы 20/10 мм т.б.-ға күтәрелгән һайын йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе арта. Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү өсөн уларға йәшәү рәүешен һаулыҡтарын яҡшыртыу яғына үҙгәртергә кәрәк. Элек диастолик баҫымдың күтәрелеүе йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре үҫеше өсөн иң ҡурҡынысы тип иҫәпләнгән, әммә был хәүеф бөйөрҙәрҙең зарарланыуы менән бәйле булыуы асыҡланған, ә айырымланған систолик гипертония йыш ҡына нормаль вариант, «идеаль баҫым» тип иҫәпләнгән. Был ҡараштан хәҙер баш тарттылар. ==== Тиҙ, тәүлеклек һәм оҙайлы үҙгәрештәр ==== Ҡан баҫымы даими ҡиммәт түгел. Төрлө халыҡ-ара гипертония йәмғиәттәренең эшсе төркөмдәренең хәҙерге позицияһына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡытлы (һуғыуҙан һуғыуға, минуттан минутҡа, сәғәттән сәғәткә), уртаса ваҡытлы (төрлө көндәрҙәге үлсәүҙәр араһында) һәм оҙайлы ваҡытлы (аҙналар, айҙар йәки йылдар дауамында клиникаға йөрөүҙәр араһында) үҙгәреүсәнлек айырыла<ref>{{статья |автор =Stergiou GS, Parati G, Vlachopoulos C, et all. |заглавие =Methodology and technology for peripheral and central blood pressure and blood pressure variability measurement: current status and future directions - Position statement of the European Society of Hypertension Working Group on blood pressure monitoring and cardiovascular variability |издание =J Hypertens. |год =2016 |месяц =Sep |выпуск =34 |номер =9 |страницы =1665—1677 |pmid =27214089 }}</ref>. Оҙайлы үҙгәреүсәнлеккә миҙгел үҙгәреүсәнлеге лә инә. Теләһә ниндәй үҙгәреүсәнлек гомеостазды һаҡлау өсөн адаптив механизмдар менән бәйле. Әммә баҫым үҙгәреүсәнлегенең даими артыуы шулай уҡ прогностик әһәмиәткә эйә булған көйләү үҙгәрештәрен сағылдырырға мөмкин; атап әйткәндә, ул уртаса ҡан баҫымы кимәленән тыш, йөрәк-ҡан тамырҙары ҡатмарлыҡтары хәүефен күҙаллай ала<ref>{{cite web |url = https://terra-medica.ru/wiki/%C2%AB%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%C2%BB:_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%90%D0%94 |title = Вариабельность артериального давления |year = 2019 |access-date = 2019-01-22 }}</ref>. Ҡан баҫымы үҙгәреүсәнлегенең килеп сығышы тураһында гипотезаларҙан береһе Майер тулҡындары менән бәйле, уларҙы 1876 йылда немец физиологы Зигмунд Майер асҡан<ref>{{cite web |url = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |title = Вариабельность ритма сердца: представления о механизмах |author = С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко |year = 2002 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304200018/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |archive-date = 2016-03-04 |url-status = live }}</ref>. Кешелә Майер тулҡындарының йышлығы яҡынса 0,1 Гц, йәғни минутына яҡынса алты тапҡыр. Эттәрҙә һәм бесәйҙәрҙә Майер тулҡындарының йышлығы ла яҡынса 0,1 Гц, ҡуяндарҙа — 0,3 Гц, сысҡандарҙа — 0,4 Гц тәшкил итә. Был йышлыҡтың кеше йәки билдәле бер төр хайуан өсөн даими булыуы асыҡланған. Ул йәшкә, енескә, кәүҙә торошона бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Майер тулҡындарының амплитудаһы симпатик нервы системаһы әүҙемләшеү менән арта. Майер тулҡындарының сәбәбе әлегә асыҡланмаған<ref>{{cite web |url = http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |title = The enigma of Mayer waves: Facts and models |author = Claude Julien |year = 2005 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6FQyIEQ43?url=http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |archive-date = 2013-03-27 }}</ref>. Ҡан баҫымында тәүлек ритмы ла билдәле. Ғәҙәти тормош алып барған кешеләрҙә (көндөҙ уяу һәм төндә йоҡлап) иң түбән ҡан баҫымы 2:00 һәм 4:00 араһында күҙәтелә, сағыштырмаса юғары ҡан баҫымы уянғандан һуң тәүге 2-4 сәғәттә күҙәтелә, ә иң юғары ҡан баҫымы иң йыш киске сәғәттәрҙә күҙәтелә<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. ==== Аҡ халатлы гипертензия ==== Ҡан баҫымын үлсәүҙең теүәллеген «аҡ халат гипертонияһы» йәки «аҡ халат синдромы» тип аталған психологик күренеш кәметергә мөмкин. Был үлсәү ваҡытында ҡан баҫымы күтәрелеүе сәбәпсеһе табипҡа мөрәжәғәт иткәндә йәки шәфҡәт туташы килгәндә кисергән стресс. Һөҙөмтәлә, был кешеләрҙең ҡан баҫымы, автоматик рәүештә 24 сәғәт дауамында күҙәтелгәндә, медицина хеҙмәткәрҙәре булғанға ҡарағанда һиҙелерлек түбәнерәк<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. == Вена баҫымы == '''Вена баҫымы''' — веналар буйлап хәрәкәт иткән ҡан баҫымы<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Венозное давление}}</ref>. Вена баҫымы ҙурлығы. вена системаһына ингән ҡандың күләменә, уң ҡорһаҡта баҫымдың тирбәлеүенә, капиллярҙарҙан үлсәү нөктәһенә тиклем ҡандың еңгән ҡаршылығына һәм бер нисә ҡан тамырынан тыш факторҙар тәьҫиренә бәйле (ҡара: ''Ҡан тамырынан тыш ҡыҫылыу''). Вена тамырҙарының тонус торошо ҙур әһәмиәткә эйә. Гидродинамик һәм гидростатик вена баҫымын айыралар. Вена баҫымы. тамырҙарҙы уратып алған туҡымалар баҫымы менән тиң булғанлыҡтан, «веноз трансмураль баҫым» термины индерелә — веноз тамырҙар эсендәге һәм тышындағы баҫым айырмаһы. Вена баҫымы тын алыу экскурсиялары ваҡытында йөрәк кимәленән өҫтәрәк тамырҙарҙа атмосфера баҫымынан түбәнерәк булыуы һәм ортостаз ваҡытында кешенең аҫҡы ослоҡтарындағы максималь ҡиммәттәргә етеүе мөмкин. Үҙәк вена баҫымы. — ҡыуыш веналар ауыҙындағы баҫым. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тамырҙарҙы ҡыҫыу * Баҫымды үлсәү * Артериаль гипотензия * [[Гипертония]] * Коротков ысулы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Артериальное давление : [арх. 15 июня 2022] / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Дьяконова И. Н., Россельс А. Н. Венозное давление // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — Т. 4 : Валин — Гамбия. — 576 с. : ил. == Һылтанмалар == {{Навигация|Викитека=Правила измерения артериального давления}} * [https://web.archive.org/web/20080526063903/http://www.assomed.ru/artdav.html Методы измерения АД и возрастные нормы у детей]. * [http://athero.ru/jnc7txt.htm Седьмой доклад Объединённого национального комитета по предупреждению, распознаванию, оценке и лечению повышенного артериального давления (США)]. [[Категория:Ҡан]] [[Категория:Йөрәк һәм ҡан тамыры системаһы]] tglsfqp68dajfomu8gb260qncsanfkd 1296792 1296790 2026-05-13T16:25:08Z Таңһылыу 14946 /* Аҡ халатлы гипертензия */ 1296792 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан баҫымы''' — [[Ҡан|ҡандың]] [[ҡан тамырҙары]] стенаһына яһаған баҫымы, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ҡан әйләнеше системаһындағы шыйыҡсаның атмосфера баҫымынан артыҡ баҫымы. Был йәшәү өсөн мөһим функцияларҙың һәм биомаркер күрһәткестәренең береһе. Ҡан баҫымы тип йыш ҡына '''артериаль баҫымды''' күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ҡан баҫымының түбәндәге төрҙәре бар: йөрәк эсендәге, капилляр, һәм веноз баҫым. Һәр йөрәк тибеше менән ҡан баҫымы иң түбән, '''диастолик''' ({{Lang-grc|διαστολή}} «һирәкләнеш») һәм иң ҙуры, '''систолик''' ({{Lang-grc|συστολή}} «ҡыҫыу») араһында тирбәлә<ref>{{cite web |url = http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |title = «''Normal Blood Pressure Range Adults''» |publisher = «''Health and Life''» |archive-url = https://www.webcitation.org/65BvCZKxt?url=http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |archive-date = 2012-02-04 }}</ref>. [[Файл:Измерение_кровяного_давления.jpg|мини|Ҡан баҫымын үлсәү]] == Ҡан баҫымы == === Ҡан баҫымының үлсәү параметрҙары физиологияһы === Ҡан баҫымы ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлеген характерлаусы иң мөһим күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Ҡан баҫымы берәмек ваҡыт эсендә йөрәк ҡыуҙырған ҡан күләменә һәм ҡан тамырҙарының ҡаршылығына бәйле. Ҡан тамырҙарҙа йөрәк барлыҡҡа килтергән баҫым градиенты йоғонтоһонда хәрәкәт иткәнгә күрә, иң юғары ҡан баҫымы йөрәктән ҡан сыҡҡан урында (һул ҡорһаҡта) буласаҡ; бер аҙ түбәнерәк баҫым [[Артерия|артерияларҙа]] буласаҡ, хатта түбәнерәк капиллярҙарҙа, һәм иң түбәне [[Вена (анатомия)|веналарҙа]] һәм йөрәк инеү урынында (уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында). Йөрәктән сыҡҡанда, аортала һәм эре артерияларҙа баҫым бер аҙ айырыла (5—10 мм рт. ст.), сөнки был тамырҙар диаметры ҙур булыу сәбәпле, уларҙы гидродинамик ҡаршылыҡ түбән. Шуның кеүек үк ҙур тамырҙарҙа һәм уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында баҫым бер аҙ үҙгәрә. Ҡан баҫымының иң ҙур төшөүе бәләкәй тамырҙарҙа була: артериолаларҙа, капиллярҙарҙа һәм венулалаҙар. Юғары һан ''систолик ҡан баҫымы'', йөрәк ҡыҫылып, ҡанды артерияға этәргән мәлдә артерияларҙағы баҫымды күрһәтә, ул йөрәктең ҡыҫҡартыу көсөнә, ҡан тамырҙары стеналары күрһәткән ҡаршылыҡҡа һәм ваҡыт берәмегендә ҡыҫҡартыуҙар һанына бәйле. Аҫҡы һан — ''диастолик ҡан баҫымы'' — йөрәк мускулы ял иткәндә артерияларҙағы баҫымды аңлата. Был артерияларҙағы минималь баҫым һәм периферик тамырҙар ҡаршылығын сағылдыра. Ҡан ҡан тамырҙары аша хәрәкәт иткәндә ҡан баҫымы тирбәлеүҙәренең амплитудаһы кәмей, веноз һәм капилляр баҫымға йөрәк циклы фазаһы һирәк йоғонто яһай. Һау кешенең типик артериаль ҡан баҫымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм т.б; эре веналарҙа баҫым нулдән бер нисә мм т. б. түбәнерәк (атмосфера баҫымынан түбәнерәк). Систолик һәм диастолик ҡан баҫымы араһындағы айырма пульс баҫымы тип атала һәм ғәҙәттә 30—50 мм т.б. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |title=Пульсовое давление крови: роль в гемодинамике и прикладные возможности в функциональной диагностике |access-date=2021-03-21 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235436/https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |title=Heart Health and Pulse Pressure |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416113224/https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |url-status=unfit }}</ref><ref>[https://archive.today/20121209044646/http://www.medscape.com/viewarticle/552468 Pulse Pressure Important Risk Factor for the Development of New-Onset AF] </ref>. === Үлсәү тәртибе === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [https://ru.wikisource.org/wiki/Правила%20измерения%20артериального%20давления Ҡан баҫымын үлсәү ҡағиҙәләре]'' : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Коротков ысулы'' [[Файл:A_D1.png|мини|Ҡан баҫымын үлсәү: 1 — сфигмоманометр манжетаһы, 2 — фонендоскоп]] Артериаль ҡан баҫымын үлсәү иң еңеле. Уны сфигмоманометр (тонометр) ярҙамында үлсәргә мөмкин. Ғәҙәттә, ҡан баҫымы тип тап ошоно аңлайҙар. Ҡан баҫымын үлсәү өсөн стандарт ысул булып Коротков ысулы тора, ул ҡул менән сфигмоманометр һәм стетоскоп ҡулланып башҡарыла. Хәҙерге заман цифрлы ярым автомат тонометрҙары баҫым йыйылмаһы менән генә сикләнергә мөмкинлек бирә (манжетаға груша ярҙамында һауа тултырыу), артабанғы баҫымды төшөрөү, систолик һәм диастолик баҫымды, ҡайһы берҙә пульс һәм аритмияны теркәүҙе, прибор үҙе башҡара. Автоматик тонометрҙар манжетҡа һауаны үҙҙәре насос менән һурҙыра; ҡайһы берҙә улар [[Компьютер|компьютерға]] йәки башҡа ҡоролмаларға тапшырыу өсөн мәғлүмәттәрҙе һанлы формала сығара ала. Ғалимдарҙың һуңғы уйлап табыуы — ҡан баҫымын реаль ваҡытта үлсәү өсөн тәғәйенләнгән күбәләк формаһындағы имплант. Ҡоролманың ҙурлығы яҡынса 1,5 см. Тикшеренеүҙең авторҙары был ҡоролма дауаханаға эләгеү йышлығын 40 процентҡа кәметәсәк, тип иҫәпләй. Имплант ҡан баҫымын өҙлөкһөҙ үлсәй һәм махсус ҡабул итеүсегә сигнал тапшыра. Ҡабул итеүсе тарафынан теркәлгән мәғлүмәттәр автоматик рәүештә пациенттың табибы өсөн мөмкин булған сайтҡа ебәрелә<ref name="Имплантат">{{Cite web |url=https://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |title=Разработан имплантат для постоянного контроля кровяного давления — МедНовости — MedPortal.ru |access-date=2020-04-30 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171717/http://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |url-status=live }}</ref>. Ҡоролманы имплантациялау өсөн пациенттың ҡаҫығында бәләкәй генә ярсыҡ эшләнә, ә артерияға ҡоролма һалынған катетер һалына. Ҡоролма ҡан тамырҙары системаһы аша үтә, үпкә артерияһына барып етә, һәм ике металл иллюминатор менән нығытылған. Процедура урындағы наркоз аҫтында башҡарыла һәм 20 минут дауам итә<ref name="Имплантат" />. === Төрлө факторҙарҙың йоғонтоһо . === Ҡан баҫымы күп факторҙарға бәйле: тәүлек ваҡытына, кешенең психологик хәленә (баҫым стресс аҫтында арта), төрлө стимуляторҙар ҡулланыуға ([[Ҡәһүә (эсемлек)|кофе]], [[сәй]], амфетаминдар) йәки ҡан баҫымын арттырыусы йәки кәметеүсе [[Дауа саралары|дарыуҙар]]ға. ==== Ғәҙәти һәм патологик шарттарҙа күрһәткестәрҙең үҙгәреүе ==== Ҡан баҫымының даими артыуы 140/90 мм т.б. ([[Гипертония|артериаль гипертония]]) йәки 90/60-тан түбән ҡан баҫымының даими кәмеүе (артериаль гипотензия) төрлө [[Ауырыу|ауырыуҙар]] билдәләре булыуы мөмкин (иң ябай осраҡта, ярашлы рәүештә [[гипертония]] һәм гипотензия). Ҡан баҫымының йәшкә физиологик бәйлелеге 17 йәштән 79 йәшкә тиклемге «СССР шарттарында ғәмәлдә һау кешеләр өсөн» формула рәүешендә түбәндәгесә билдәләнгән: * систолик баҫым = 109 + (0,5 × йәш) + (0,1 × ауырлыҡ); * диастолик баҫым = 63 + (0,1 × йәш) + (0,15 × ауырлыҡ). Был мәғлүмәттәр элек йәшкә бәйле ауырыуҙар йөкләмәһен иҫәпкә алып, «идеаль баҫым» тип характерланған<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |title=Нормативы артериального давления и пограничная артериальная гипертензия |access-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313152928/http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |archive-date=2012-03-13 |url-status=dead }}</ref>. Әммә хәҙерге төшөнсәләр буйынса, 17 йәштән өлкән бөтә йәш төркөмдәрендә лә идеаль баҫым 120/80-дән түбән (оптималь), ә артериаль гипертония һәм гипертония алды теләһә ниндәй йәштә лә идеаль түгел. 14-16 йәшлек, физик үҫеше нормаль булған үҫмерҙәр өсөн норманың сиге итеп систолик баҫым 129 мм т.б., диастолик баҫым 69 мм т.б иҫәпләргә кәрәк<ref name=autogenerated1 /> 50 йәштән өлкәндәрҙә систолик ҡан баҫымы 140 мм т.б.-тан юғары булһа, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары өсөн мөһим хәүеф факторы булып тора. Систолик артериаль баҫым 120—139 мм т.б йәки диастолик артериаль баҫым 80-89 мм т.б булған кешеләрҙе «гипертония алдынан» тип иҫәпләргә кәрәк. Ҡан баҫымы 115/75 мм т.б.-тән башлап, ҡан баҫымы 20/10 мм т.б.-ға күтәрелгән һайын йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе арта. Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү өсөн уларға йәшәү рәүешен һаулыҡтарын яҡшыртыу яғына үҙгәртергә кәрәк. Элек диастолик баҫымдың күтәрелеүе йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре үҫеше өсөн иң ҡурҡынысы тип иҫәпләнгән, әммә был хәүеф бөйөрҙәрҙең зарарланыуы менән бәйле булыуы асыҡланған, ә айырымланған систолик гипертония йыш ҡына нормаль вариант, «идеаль баҫым» тип иҫәпләнгән. Был ҡараштан хәҙер баш тарттылар. ==== Тиҙ, тәүлеклек һәм оҙайлы үҙгәрештәр ==== Ҡан баҫымы даими ҡиммәт түгел. Төрлө халыҡ-ара гипертония йәмғиәттәренең эшсе төркөмдәренең хәҙерге позицияһына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡытлы (һуғыуҙан һуғыуға, минуттан минутҡа, сәғәттән сәғәткә), уртаса ваҡытлы (төрлө көндәрҙәге үлсәүҙәр араһында) һәм оҙайлы ваҡытлы (аҙналар, айҙар йәки йылдар дауамында клиникаға йөрөүҙәр араһында) үҙгәреүсәнлек айырыла<ref>{{статья |автор =Stergiou GS, Parati G, Vlachopoulos C, et all. |заглавие =Methodology and technology for peripheral and central blood pressure and blood pressure variability measurement: current status and future directions - Position statement of the European Society of Hypertension Working Group on blood pressure monitoring and cardiovascular variability |издание =J Hypertens. |год =2016 |месяц =Sep |выпуск =34 |номер =9 |страницы =1665—1677 |pmid =27214089 }}</ref>. Оҙайлы үҙгәреүсәнлеккә миҙгел үҙгәреүсәнлеге лә инә. Теләһә ниндәй үҙгәреүсәнлек гомеостазды һаҡлау өсөн адаптив механизмдар менән бәйле. Әммә баҫым үҙгәреүсәнлегенең даими артыуы шулай уҡ прогностик әһәмиәткә эйә булған көйләү үҙгәрештәрен сағылдырырға мөмкин; атап әйткәндә, ул уртаса ҡан баҫымы кимәленән тыш, йөрәк-ҡан тамырҙары ҡатмарлыҡтары хәүефен күҙаллай ала<ref>{{cite web |url = https://terra-medica.ru/wiki/%C2%AB%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%C2%BB:_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%90%D0%94 |title = Вариабельность артериального давления |year = 2019 |access-date = 2019-01-22 }}</ref>. Ҡан баҫымы үҙгәреүсәнлегенең килеп сығышы тураһында гипотезаларҙан береһе Майер тулҡындары менән бәйле, уларҙы 1876 йылда немец физиологы Зигмунд Майер асҡан<ref>{{cite web |url = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |title = Вариабельность ритма сердца: представления о механизмах |author = С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко |year = 2002 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304200018/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |archive-date = 2016-03-04 |url-status = live }}</ref>. Кешелә Майер тулҡындарының йышлығы яҡынса 0,1 Гц, йәғни минутына яҡынса алты тапҡыр. Эттәрҙә һәм бесәйҙәрҙә Майер тулҡындарының йышлығы ла яҡынса 0,1 Гц, ҡуяндарҙа — 0,3 Гц, сысҡандарҙа — 0,4 Гц тәшкил итә. Был йышлыҡтың кеше йәки билдәле бер төр хайуан өсөн даими булыуы асыҡланған. Ул йәшкә, енескә, кәүҙә торошона бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Майер тулҡындарының амплитудаһы симпатик нервы системаһы әүҙемләшеү менән арта. Майер тулҡындарының сәбәбе әлегә асыҡланмаған<ref>{{cite web |url = http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |title = The enigma of Mayer waves: Facts and models |author = Claude Julien |year = 2005 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6FQyIEQ43?url=http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |archive-date = 2013-03-27 }}</ref>. Ҡан баҫымында тәүлек ритмы ла билдәле. Ғәҙәти тормош алып барған кешеләрҙә (көндөҙ уяу һәм төндә йоҡлап) иң түбән ҡан баҫымы 2:00 һәм 4:00 араһында күҙәтелә, сағыштырмаса юғары ҡан баҫымы уянғандан һуң тәүге 2-4 сәғәттә күҙәтелә, ә иң юғары ҡан баҫымы иң йыш киске сәғәттәрҙә күҙәтелә<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. ==== Аҡ халатлы гипертензия ==== Ҡан баҫымын үлсәүҙең теүәллеген «аҡ халат гипертонияһы» йәки «аҡ халат синдромы» тип аталған психологик күренеш кәметергә мөмкин. Был үлсәү ваҡытында ҡан баҫымы күтәрелеүе сәбәпсеһе табипҡа мөрәжәғәт иткәндә йәки шәфҡәт туташы килгәндә кисергән стресс. Һөҙөмтәлә, был кешеләрҙең ҡан баҫымы, автоматик рәүештә 24 сәғәт дауамында күҙәтелгәндә, медицина хеҙмәткәрҙәре булғанға ҡарағанда һиҙелерлек түбәнерәк<ref name="urlHypertension: Overview - eMedicine">{{cite web|url=https://emedicine.medscape.com/article/889877-overview|title=Hypertension: Overview - eMedicine|archive-url=https://www.webcitation.org/6FQyEppjP?url=https://emedicine.medscape.com/article/889877-overview|archive-date=2013-03-27}}</ref><ref name="healthminutes01">{{cite video |people=Swan, Norman |date=2010-06-20 |title=Health Minutes - Hypertension |url=https://www.youtube.com/watch?v=YQC9PYgZ_Zw |access-date=2010-08-27 |archive-date=2011-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110619140212/http://www.youtube.com/watch?v=YQC9PYgZ_Zw |url-status=live }} {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=YQC9PYgZ_Zw |title=Источник |access-date=2017-09-30 |archive-date=2017-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170726190815/https://www.youtube.com/watch?v=YQC9PYgZ_Zw |url-status=unfit }}</ref>. == Вена баҫымы == '''Вена баҫымы''' — веналар буйлап хәрәкәт иткән ҡан баҫымы<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Венозное давление}}</ref>. Вена баҫымы ҙурлығы. вена системаһына ингән ҡандың күләменә, уң ҡорһаҡта баҫымдың тирбәлеүенә, капиллярҙарҙан үлсәү нөктәһенә тиклем ҡандың еңгән ҡаршылығына һәм бер нисә ҡан тамырынан тыш факторҙар тәьҫиренә бәйле (ҡара: ''Ҡан тамырынан тыш ҡыҫылыу''). Вена тамырҙарының тонус торошо ҙур әһәмиәткә эйә. Гидродинамик һәм гидростатик вена баҫымын айыралар. Вена баҫымы. тамырҙарҙы уратып алған туҡымалар баҫымы менән тиң булғанлыҡтан, «веноз трансмураль баҫым» термины индерелә — веноз тамырҙар эсендәге һәм тышындағы баҫым айырмаһы. Вена баҫымы тын алыу экскурсиялары ваҡытында йөрәк кимәленән өҫтәрәк тамырҙарҙа атмосфера баҫымынан түбәнерәк булыуы һәм ортостаз ваҡытында кешенең аҫҡы ослоҡтарындағы максималь ҡиммәттәргә етеүе мөмкин. Үҙәк вена баҫымы. — ҡыуыш веналар ауыҙындағы баҫым. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тамырҙарҙы ҡыҫыу * Баҫымды үлсәү * Артериаль гипотензия * [[Гипертония]] * Коротков ысулы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Артериальное давление : [арх. 15 июня 2022] / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Дьяконова И. Н., Россельс А. Н. Венозное давление // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — Т. 4 : Валин — Гамбия. — 576 с. : ил. == Һылтанмалар == {{Навигация|Викитека=Правила измерения артериального давления}} * [https://web.archive.org/web/20080526063903/http://www.assomed.ru/artdav.html Методы измерения АД и возрастные нормы у детей]. * [http://athero.ru/jnc7txt.htm Седьмой доклад Объединённого национального комитета по предупреждению, распознаванию, оценке и лечению повышенного артериального давления (США)]. [[Категория:Ҡан]] [[Категория:Йөрәк һәм ҡан тамыры системаһы]] j2bj1tqbhtwbaugjktcxe2kbqrjfv8a 1296793 1296792 2026-05-13T16:29:46Z Таңһылыу 14946 /* Аҡ халатлы гипертензия */ 1296793 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан баҫымы''' — [[Ҡан|ҡандың]] [[ҡан тамырҙары]] стенаһына яһаған баҫымы, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ҡан әйләнеше системаһындағы шыйыҡсаның атмосфера баҫымынан артыҡ баҫымы. Был йәшәү өсөн мөһим функцияларҙың һәм биомаркер күрһәткестәренең береһе. Ҡан баҫымы тип йыш ҡына '''артериаль баҫымды''' күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ҡан баҫымының түбәндәге төрҙәре бар: йөрәк эсендәге, капилляр, һәм веноз баҫым. Һәр йөрәк тибеше менән ҡан баҫымы иң түбән, '''диастолик''' ({{Lang-grc|διαστολή}} «һирәкләнеш») һәм иң ҙуры, '''систолик''' ({{Lang-grc|συστολή}} «ҡыҫыу») араһында тирбәлә<ref>{{cite web |url = http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |title = «''Normal Blood Pressure Range Adults''» |publisher = «''Health and Life''» |archive-url = https://www.webcitation.org/65BvCZKxt?url=http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |archive-date = 2012-02-04 }}</ref>. [[Файл:Измерение_кровяного_давления.jpg|мини|Ҡан баҫымын үлсәү]] == Ҡан баҫымы == === Ҡан баҫымының үлсәү параметрҙары физиологияһы === Ҡан баҫымы ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлеген характерлаусы иң мөһим күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Ҡан баҫымы берәмек ваҡыт эсендә йөрәк ҡыуҙырған ҡан күләменә һәм ҡан тамырҙарының ҡаршылығына бәйле. Ҡан тамырҙарҙа йөрәк барлыҡҡа килтергән баҫым градиенты йоғонтоһонда хәрәкәт иткәнгә күрә, иң юғары ҡан баҫымы йөрәктән ҡан сыҡҡан урында (һул ҡорһаҡта) буласаҡ; бер аҙ түбәнерәк баҫым [[Артерия|артерияларҙа]] буласаҡ, хатта түбәнерәк капиллярҙарҙа, һәм иң түбәне [[Вена (анатомия)|веналарҙа]] һәм йөрәк инеү урынында (уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында). Йөрәктән сыҡҡанда, аортала һәм эре артерияларҙа баҫым бер аҙ айырыла (5—10 мм рт. ст.), сөнки был тамырҙар диаметры ҙур булыу сәбәпле, уларҙы гидродинамик ҡаршылыҡ түбән. Шуның кеүек үк ҙур тамырҙарҙа һәм уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында баҫым бер аҙ үҙгәрә. Ҡан баҫымының иң ҙур төшөүе бәләкәй тамырҙарҙа була: артериолаларҙа, капиллярҙарҙа һәм венулалаҙар. Юғары һан ''систолик ҡан баҫымы'', йөрәк ҡыҫылып, ҡанды артерияға этәргән мәлдә артерияларҙағы баҫымды күрһәтә, ул йөрәктең ҡыҫҡартыу көсөнә, ҡан тамырҙары стеналары күрһәткән ҡаршылыҡҡа һәм ваҡыт берәмегендә ҡыҫҡартыуҙар һанына бәйле. Аҫҡы һан — ''диастолик ҡан баҫымы'' — йөрәк мускулы ял иткәндә артерияларҙағы баҫымды аңлата. Был артерияларҙағы минималь баҫым һәм периферик тамырҙар ҡаршылығын сағылдыра. Ҡан ҡан тамырҙары аша хәрәкәт иткәндә ҡан баҫымы тирбәлеүҙәренең амплитудаһы кәмей, веноз һәм капилляр баҫымға йөрәк циклы фазаһы һирәк йоғонто яһай. Һау кешенең типик артериаль ҡан баҫымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм т.б; эре веналарҙа баҫым нулдән бер нисә мм т. б. түбәнерәк (атмосфера баҫымынан түбәнерәк). Систолик һәм диастолик ҡан баҫымы араһындағы айырма пульс баҫымы тип атала һәм ғәҙәттә 30—50 мм т.б. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |title=Пульсовое давление крови: роль в гемодинамике и прикладные возможности в функциональной диагностике |access-date=2021-03-21 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235436/https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |title=Heart Health and Pulse Pressure |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416113224/https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |url-status=unfit }}</ref><ref>[https://archive.today/20121209044646/http://www.medscape.com/viewarticle/552468 Pulse Pressure Important Risk Factor for the Development of New-Onset AF] </ref>. === Үлсәү тәртибе === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [https://ru.wikisource.org/wiki/Правила%20измерения%20артериального%20давления Ҡан баҫымын үлсәү ҡағиҙәләре]'' : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Коротков ысулы'' [[Файл:A_D1.png|мини|Ҡан баҫымын үлсәү: 1 — сфигмоманометр манжетаһы, 2 — фонендоскоп]] Артериаль ҡан баҫымын үлсәү иң еңеле. Уны сфигмоманометр (тонометр) ярҙамында үлсәргә мөмкин. Ғәҙәттә, ҡан баҫымы тип тап ошоно аңлайҙар. Ҡан баҫымын үлсәү өсөн стандарт ысул булып Коротков ысулы тора, ул ҡул менән сфигмоманометр һәм стетоскоп ҡулланып башҡарыла. Хәҙерге заман цифрлы ярым автомат тонометрҙары баҫым йыйылмаһы менән генә сикләнергә мөмкинлек бирә (манжетаға груша ярҙамында һауа тултырыу), артабанғы баҫымды төшөрөү, систолик һәм диастолик баҫымды, ҡайһы берҙә пульс һәм аритмияны теркәүҙе, прибор үҙе башҡара. Автоматик тонометрҙар манжетҡа һауаны үҙҙәре насос менән һурҙыра; ҡайһы берҙә улар [[Компьютер|компьютерға]] йәки башҡа ҡоролмаларға тапшырыу өсөн мәғлүмәттәрҙе һанлы формала сығара ала. Ғалимдарҙың һуңғы уйлап табыуы — ҡан баҫымын реаль ваҡытта үлсәү өсөн тәғәйенләнгән күбәләк формаһындағы имплант. Ҡоролманың ҙурлығы яҡынса 1,5 см. Тикшеренеүҙең авторҙары был ҡоролма дауаханаға эләгеү йышлығын 40 процентҡа кәметәсәк, тип иҫәпләй. Имплант ҡан баҫымын өҙлөкһөҙ үлсәй һәм махсус ҡабул итеүсегә сигнал тапшыра. Ҡабул итеүсе тарафынан теркәлгән мәғлүмәттәр автоматик рәүештә пациенттың табибы өсөн мөмкин булған сайтҡа ебәрелә<ref name="Имплантат">{{Cite web |url=https://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |title=Разработан имплантат для постоянного контроля кровяного давления — МедНовости — MedPortal.ru |access-date=2020-04-30 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171717/http://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |url-status=live }}</ref>. Ҡоролманы имплантациялау өсөн пациенттың ҡаҫығында бәләкәй генә ярсыҡ эшләнә, ә артерияға ҡоролма һалынған катетер һалына. Ҡоролма ҡан тамырҙары системаһы аша үтә, үпкә артерияһына барып етә, һәм ике металл иллюминатор менән нығытылған. Процедура урындағы наркоз аҫтында башҡарыла һәм 20 минут дауам итә<ref name="Имплантат" />. === Төрлө факторҙарҙың йоғонтоһо . === Ҡан баҫымы күп факторҙарға бәйле: тәүлек ваҡытына, кешенең психологик хәленә (баҫым стресс аҫтында арта), төрлө стимуляторҙар ҡулланыуға ([[Ҡәһүә (эсемлек)|кофе]], [[сәй]], амфетаминдар) йәки ҡан баҫымын арттырыусы йәки кәметеүсе [[Дауа саралары|дарыуҙар]]ға. ==== Ғәҙәти һәм патологик шарттарҙа күрһәткестәрҙең үҙгәреүе ==== Ҡан баҫымының даими артыуы 140/90 мм т.б. ([[Гипертония|артериаль гипертония]]) йәки 90/60-тан түбән ҡан баҫымының даими кәмеүе (артериаль гипотензия) төрлө [[Ауырыу|ауырыуҙар]] билдәләре булыуы мөмкин (иң ябай осраҡта, ярашлы рәүештә [[гипертония]] һәм гипотензия). Ҡан баҫымының йәшкә физиологик бәйлелеге 17 йәштән 79 йәшкә тиклемге «СССР шарттарында ғәмәлдә һау кешеләр өсөн» формула рәүешендә түбәндәгесә билдәләнгән: * систолик баҫым = 109 + (0,5 × йәш) + (0,1 × ауырлыҡ); * диастолик баҫым = 63 + (0,1 × йәш) + (0,15 × ауырлыҡ). Был мәғлүмәттәр элек йәшкә бәйле ауырыуҙар йөкләмәһен иҫәпкә алып, «идеаль баҫым» тип характерланған<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |title=Нормативы артериального давления и пограничная артериальная гипертензия |access-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313152928/http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |archive-date=2012-03-13 |url-status=dead }}</ref>. Әммә хәҙерге төшөнсәләр буйынса, 17 йәштән өлкән бөтә йәш төркөмдәрендә лә идеаль баҫым 120/80-дән түбән (оптималь), ә артериаль гипертония һәм гипертония алды теләһә ниндәй йәштә лә идеаль түгел. 14-16 йәшлек, физик үҫеше нормаль булған үҫмерҙәр өсөн норманың сиге итеп систолик баҫым 129 мм т.б., диастолик баҫым 69 мм т.б иҫәпләргә кәрәк<ref name=autogenerated1 /> 50 йәштән өлкәндәрҙә систолик ҡан баҫымы 140 мм т.б.-тан юғары булһа, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары өсөн мөһим хәүеф факторы булып тора. Систолик артериаль баҫым 120—139 мм т.б йәки диастолик артериаль баҫым 80-89 мм т.б булған кешеләрҙе «гипертония алдынан» тип иҫәпләргә кәрәк. Ҡан баҫымы 115/75 мм т.б.-тән башлап, ҡан баҫымы 20/10 мм т.б.-ға күтәрелгән һайын йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе арта. Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү өсөн уларға йәшәү рәүешен һаулыҡтарын яҡшыртыу яғына үҙгәртергә кәрәк. Элек диастолик баҫымдың күтәрелеүе йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре үҫеше өсөн иң ҡурҡынысы тип иҫәпләнгән, әммә был хәүеф бөйөрҙәрҙең зарарланыуы менән бәйле булыуы асыҡланған, ә айырымланған систолик гипертония йыш ҡына нормаль вариант, «идеаль баҫым» тип иҫәпләнгән. Был ҡараштан хәҙер баш тарттылар. ==== Тиҙ, тәүлеклек һәм оҙайлы үҙгәрештәр ==== Ҡан баҫымы даими ҡиммәт түгел. Төрлө халыҡ-ара гипертония йәмғиәттәренең эшсе төркөмдәренең хәҙерге позицияһына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡытлы (һуғыуҙан һуғыуға, минуттан минутҡа, сәғәттән сәғәткә), уртаса ваҡытлы (төрлө көндәрҙәге үлсәүҙәр араһында) һәм оҙайлы ваҡытлы (аҙналар, айҙар йәки йылдар дауамында клиникаға йөрөүҙәр араһында) үҙгәреүсәнлек айырыла<ref>{{статья |автор =Stergiou GS, Parati G, Vlachopoulos C, et all. |заглавие =Methodology and technology for peripheral and central blood pressure and blood pressure variability measurement: current status and future directions - Position statement of the European Society of Hypertension Working Group on blood pressure monitoring and cardiovascular variability |издание =J Hypertens. |год =2016 |месяц =Sep |выпуск =34 |номер =9 |страницы =1665—1677 |pmid =27214089 }}</ref>. Оҙайлы үҙгәреүсәнлеккә миҙгел үҙгәреүсәнлеге лә инә. Теләһә ниндәй үҙгәреүсәнлек гомеостазды һаҡлау өсөн адаптив механизмдар менән бәйле. Әммә баҫым үҙгәреүсәнлегенең даими артыуы шулай уҡ прогностик әһәмиәткә эйә булған көйләү үҙгәрештәрен сағылдырырға мөмкин; атап әйткәндә, ул уртаса ҡан баҫымы кимәленән тыш, йөрәк-ҡан тамырҙары ҡатмарлыҡтары хәүефен күҙаллай ала<ref>{{cite web |url = https://terra-medica.ru/wiki/%C2%AB%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%C2%BB:_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%90%D0%94 |title = Вариабельность артериального давления |year = 2019 |access-date = 2019-01-22 }}</ref>. Ҡан баҫымы үҙгәреүсәнлегенең килеп сығышы тураһында гипотезаларҙан береһе Майер тулҡындары менән бәйле, уларҙы 1876 йылда немец физиологы Зигмунд Майер асҡан<ref>{{cite web |url = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |title = Вариабельность ритма сердца: представления о механизмах |author = С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко |year = 2002 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304200018/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |archive-date = 2016-03-04 |url-status = live }}</ref>. Кешелә Майер тулҡындарының йышлығы яҡынса 0,1 Гц, йәғни минутына яҡынса алты тапҡыр. Эттәрҙә һәм бесәйҙәрҙә Майер тулҡындарының йышлығы ла яҡынса 0,1 Гц, ҡуяндарҙа — 0,3 Гц, сысҡандарҙа — 0,4 Гц тәшкил итә. Был йышлыҡтың кеше йәки билдәле бер төр хайуан өсөн даими булыуы асыҡланған. Ул йәшкә, енескә, кәүҙә торошона бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Майер тулҡындарының амплитудаһы симпатик нервы системаһы әүҙемләшеү менән арта. Майер тулҡындарының сәбәбе әлегә асыҡланмаған<ref>{{cite web |url = http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |title = The enigma of Mayer waves: Facts and models |author = Claude Julien |year = 2005 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6FQyIEQ43?url=http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |archive-date = 2013-03-27 }}</ref>. Ҡан баҫымында тәүлек ритмы ла билдәле. Ғәҙәти тормош алып барған кешеләрҙә (көндөҙ уяу һәм төндә йоҡлап) иң түбән ҡан баҫымы 2:00 һәм 4:00 араһында күҙәтелә, сағыштырмаса юғары ҡан баҫымы уянғандан һуң тәүге 2-4 сәғәттә күҙәтелә, ә иң юғары ҡан баҫымы иң йыш киске сәғәттәрҙә күҙәтелә<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. ==== Аҡ халатлы гипертензия ==== Ҡан баҫымын үлсәүҙең теүәллеген «аҡ халат гипертонияһы» йәки «аҡ халат синдромы» тип аталған психологик күренеш кәметергә мөмкин. Был үлсәү ваҡытында ҡан баҫымы күтәрелеүе сәбәпсеһе табипҡа мөрәжәғәт иткәндә йәки шәфҡәт туташы килгәндә кисергән стресс. Һөҙөмтәлә, был кешеләрҙең ҡан баҫымы, автоматик рәүештә 24 сәғәт дауамында күҙәтелгәндә, медицина хеҙмәткәрҙәре булғанға ҡарағанда һиҙелерлек түбәнерәк<ref name="urlHypertension: Overview - eMedicine">{{cite web|url=https://emedicine.medscape.com/article/889877-overview|title=Hypertension: Overview - eMedicine|archive-url=https://www.webcitation.org/6FQyEppjP?url=https://emedicine.medscape.com/article/889877-overview|archive-date=2013-03-27}}</ref><ref name="healthminutes01">{{cite video |people=Swan, Norman |date=2010-06-20 |title=Health Minutes - Hypertension |url=https://www.youtube.com/watch?v=YQC9PYgZ_Zw |access-date=2010-08-27 |archive-date=2011-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110619140212/http://www.youtube.com/watch?v=YQC9PYgZ_Zw |url-status=live }} </ref>. == Вена баҫымы == '''Вена баҫымы''' — веналар буйлап хәрәкәт иткән ҡан баҫымы<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Венозное давление}}</ref>. Вена баҫымы ҙурлығы. вена системаһына ингән ҡандың күләменә, уң ҡорһаҡта баҫымдың тирбәлеүенә, капиллярҙарҙан үлсәү нөктәһенә тиклем ҡандың еңгән ҡаршылығына һәм бер нисә ҡан тамырынан тыш факторҙар тәьҫиренә бәйле (ҡара: ''Ҡан тамырынан тыш ҡыҫылыу''). Вена тамырҙарының тонус торошо ҙур әһәмиәткә эйә. Гидродинамик һәм гидростатик вена баҫымын айыралар. Вена баҫымы. тамырҙарҙы уратып алған туҡымалар баҫымы менән тиң булғанлыҡтан, «веноз трансмураль баҫым» термины индерелә — веноз тамырҙар эсендәге һәм тышындағы баҫым айырмаһы. Вена баҫымы тын алыу экскурсиялары ваҡытында йөрәк кимәленән өҫтәрәк тамырҙарҙа атмосфера баҫымынан түбәнерәк булыуы һәм ортостаз ваҡытында кешенең аҫҡы ослоҡтарындағы максималь ҡиммәттәргә етеүе мөмкин. Үҙәк вена баҫымы. — ҡыуыш веналар ауыҙындағы баҫым. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тамырҙарҙы ҡыҫыу * Баҫымды үлсәү * Артериаль гипотензия * [[Гипертония]] * Коротков ысулы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Артериальное давление : [арх. 15 июня 2022] / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Дьяконова И. Н., Россельс А. Н. Венозное давление // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — Т. 4 : Валин — Гамбия. — 576 с. : ил. == Һылтанмалар == {{Навигация|Викитека=Правила измерения артериального давления}} * [https://web.archive.org/web/20080526063903/http://www.assomed.ru/artdav.html Методы измерения АД и возрастные нормы у детей]. * [http://athero.ru/jnc7txt.htm Седьмой доклад Объединённого национального комитета по предупреждению, распознаванию, оценке и лечению повышенного артериального давления (США)]. [[Категория:Ҡан]] [[Категория:Йөрәк һәм ҡан тамыры системаһы]] auubcpmyf8bh2lbjrxk1y5yqw7guc2i 1296794 1296793 2026-05-13T16:32:28Z Таңһылыу 14946 /* Аҡ халатлы гипертензия */ 1296794 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡан баҫымы''' — [[Ҡан|ҡандың]] [[ҡан тамырҙары]] стенаһына яһаған баҫымы, йәки, икенсе төрлө әйткәндә, ҡан әйләнеше системаһындағы шыйыҡсаның атмосфера баҫымынан артыҡ баҫымы. Был йәшәү өсөн мөһим функцияларҙың һәм биомаркер күрһәткестәренең береһе. Ҡан баҫымы тип йыш ҡына '''артериаль баҫымды''' күҙ уңында тоталар. Бынан тыш, ҡан баҫымының түбәндәге төрҙәре бар: йөрәк эсендәге, капилляр, һәм веноз баҫым. Һәр йөрәк тибеше менән ҡан баҫымы иң түбән, '''диастолик''' ({{Lang-grc|διαστολή}} «һирәкләнеш») һәм иң ҙуры, '''систолик''' ({{Lang-grc|συστολή}} «ҡыҫыу») араһында тирбәлә<ref>{{cite web |url = http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |title = «''Normal Blood Pressure Range Adults''» |publisher = «''Health and Life''» |archive-url = https://www.webcitation.org/65BvCZKxt?url=http://healthlifeandstuff.com/2010/06/normal-blood-pressure-range-adults/ |archive-date = 2012-02-04 }}</ref>. [[Файл:Измерение_кровяного_давления.jpg|мини|Ҡан баҫымын үлсәү]] == Ҡан баҫымы == === Ҡан баҫымының үлсәү параметрҙары физиологияһы === Ҡан баҫымы ҡан әйләнеше системаһы эшмәкәрлеген характерлаусы иң мөһим күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Ҡан баҫымы берәмек ваҡыт эсендә йөрәк ҡыуҙырған ҡан күләменә һәм ҡан тамырҙарының ҡаршылығына бәйле. Ҡан тамырҙарҙа йөрәк барлыҡҡа килтергән баҫым градиенты йоғонтоһонда хәрәкәт иткәнгә күрә, иң юғары ҡан баҫымы йөрәктән ҡан сыҡҡан урында (һул ҡорһаҡта) буласаҡ; бер аҙ түбәнерәк баҫым [[Артерия|артерияларҙа]] буласаҡ, хатта түбәнерәк капиллярҙарҙа, һәм иң түбәне [[Вена (анатомия)|веналарҙа]] һәм йөрәк инеү урынында (уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында). Йөрәктән сыҡҡанда, аортала һәм эре артерияларҙа баҫым бер аҙ айырыла (5—10 мм рт. ст.), сөнки был тамырҙар диаметры ҙур булыу сәбәпле, уларҙы гидродинамик ҡаршылыҡ түбән. Шуның кеүек үк ҙур тамырҙарҙа һәм уң ҡорһаҡ ҡыуышлығында баҫым бер аҙ үҙгәрә. Ҡан баҫымының иң ҙур төшөүе бәләкәй тамырҙарҙа була: артериолаларҙа, капиллярҙарҙа һәм венулалаҙар. Юғары һан ''систолик ҡан баҫымы'', йөрәк ҡыҫылып, ҡанды артерияға этәргән мәлдә артерияларҙағы баҫымды күрһәтә, ул йөрәктең ҡыҫҡартыу көсөнә, ҡан тамырҙары стеналары күрһәткән ҡаршылыҡҡа һәм ваҡыт берәмегендә ҡыҫҡартыуҙар һанына бәйле. Аҫҡы һан — ''диастолик ҡан баҫымы'' — йөрәк мускулы ял иткәндә артерияларҙағы баҫымды аңлата. Был артерияларҙағы минималь баҫым һәм периферик тамырҙар ҡаршылығын сағылдыра. Ҡан ҡан тамырҙары аша хәрәкәт иткәндә ҡан баҫымы тирбәлеүҙәренең амплитудаһы кәмей, веноз һәм капилляр баҫымға йөрәк циклы фазаһы һирәк йоғонто яһай. Һау кешенең типик артериаль ҡан баҫымы (систолик/диастолик) 120 һәм 80 мм т.б; эре веналарҙа баҫым нулдән бер нисә мм т. б. түбәнерәк (атмосфера баҫымынан түбәнерәк). Систолик һәм диастолик ҡан баҫымы араһындағы айырма пульс баҫымы тип атала һәм ғәҙәттә 30—50 мм т.б. тәшкил итә<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |title=Пульсовое давление крови: роль в гемодинамике и прикладные возможности в функциональной диагностике |access-date=2021-03-21 |archive-date=2022-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403235436/https://cyberleninka.ru/article/n/pulsovoe-davlenie-krovi-rol-v-gemodinamike-i-prikladnye-vozmozhnosti-v-funktsionalnoy-diagnostike |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |title=Heart Health and Pulse Pressure |access-date=2021-03-21 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416113224/https://www.verywellhealth.com/pulse-pressure-1763964 |url-status=unfit }}</ref><ref>[https://archive.today/20121209044646/http://www.medscape.com/viewarticle/552468 Pulse Pressure Important Risk Factor for the Development of New-Onset AF] </ref>. === Үлсәү тәртибе === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [https://ru.wikisource.org/wiki/Правила%20измерения%20артериального%20давления Ҡан баҫымын үлсәү ҡағиҙәләре]'' : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: Коротков ысулы'' [[Файл:A_D1.png|мини|Ҡан баҫымын үлсәү: 1 — сфигмоманометр манжетаһы, 2 — фонендоскоп]] Артериаль ҡан баҫымын үлсәү иң еңеле. Уны сфигмоманометр (тонометр) ярҙамында үлсәргә мөмкин. Ғәҙәттә, ҡан баҫымы тип тап ошоно аңлайҙар. Ҡан баҫымын үлсәү өсөн стандарт ысул булып Коротков ысулы тора, ул ҡул менән сфигмоманометр һәм стетоскоп ҡулланып башҡарыла. Хәҙерге заман цифрлы ярым автомат тонометрҙары баҫым йыйылмаһы менән генә сикләнергә мөмкинлек бирә (манжетаға груша ярҙамында һауа тултырыу), артабанғы баҫымды төшөрөү, систолик һәм диастолик баҫымды, ҡайһы берҙә пульс һәм аритмияны теркәүҙе, прибор үҙе башҡара. Автоматик тонометрҙар манжетҡа һауаны үҙҙәре насос менән һурҙыра; ҡайһы берҙә улар [[Компьютер|компьютерға]] йәки башҡа ҡоролмаларға тапшырыу өсөн мәғлүмәттәрҙе һанлы формала сығара ала. Ғалимдарҙың һуңғы уйлап табыуы — ҡан баҫымын реаль ваҡытта үлсәү өсөн тәғәйенләнгән күбәләк формаһындағы имплант. Ҡоролманың ҙурлығы яҡынса 1,5 см. Тикшеренеүҙең авторҙары был ҡоролма дауаханаға эләгеү йышлығын 40 процентҡа кәметәсәк, тип иҫәпләй. Имплант ҡан баҫымын өҙлөкһөҙ үлсәй һәм махсус ҡабул итеүсегә сигнал тапшыра. Ҡабул итеүсе тарафынан теркәлгән мәғлүмәттәр автоматик рәүештә пациенттың табибы өсөн мөмкин булған сайтҡа ебәрелә<ref name="Имплантат">{{Cite web |url=https://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |title=Разработан имплантат для постоянного контроля кровяного давления — МедНовости — MedPortal.ru |access-date=2020-04-30 |archive-date=2018-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614171717/http://medportal.ru/mednovosti/news/2015/07/20/473butterfly/ |url-status=live }}</ref>. Ҡоролманы имплантациялау өсөн пациенттың ҡаҫығында бәләкәй генә ярсыҡ эшләнә, ә артерияға ҡоролма һалынған катетер һалына. Ҡоролма ҡан тамырҙары системаһы аша үтә, үпкә артерияһына барып етә, һәм ике металл иллюминатор менән нығытылған. Процедура урындағы наркоз аҫтында башҡарыла һәм 20 минут дауам итә<ref name="Имплантат" />. === Төрлө факторҙарҙың йоғонтоһо . === Ҡан баҫымы күп факторҙарға бәйле: тәүлек ваҡытына, кешенең психологик хәленә (баҫым стресс аҫтында арта), төрлө стимуляторҙар ҡулланыуға ([[Ҡәһүә (эсемлек)|кофе]], [[сәй]], амфетаминдар) йәки ҡан баҫымын арттырыусы йәки кәметеүсе [[Дауа саралары|дарыуҙар]]ға. ==== Ғәҙәти һәм патологик шарттарҙа күрһәткестәрҙең үҙгәреүе ==== Ҡан баҫымының даими артыуы 140/90 мм т.б. ([[Гипертония|артериаль гипертония]]) йәки 90/60-тан түбән ҡан баҫымының даими кәмеүе (артериаль гипотензия) төрлө [[Ауырыу|ауырыуҙар]] билдәләре булыуы мөмкин (иң ябай осраҡта, ярашлы рәүештә [[гипертония]] һәм гипотензия). Ҡан баҫымының йәшкә физиологик бәйлелеге 17 йәштән 79 йәшкә тиклемге «СССР шарттарында ғәмәлдә һау кешеләр өсөн» формула рәүешендә түбәндәгесә билдәләнгән: * систолик баҫым = 109 + (0,5 × йәш) + (0,1 × ауырлыҡ); * диастолик баҫым = 63 + (0,1 × йәш) + (0,15 × ауырлыҡ). Был мәғлүмәттәр элек йәшкә бәйле ауырыуҙар йөкләмәһен иҫәпкә алып, «идеаль баҫым» тип характерланған<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |title=Нормативы артериального давления и пограничная артериальная гипертензия |access-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313152928/http://hypertensiveref.ru/hyper_art/normativyi-arterialjnogo-davleniya-i-pogranichnaya.html |archive-date=2012-03-13 |url-status=dead }}</ref>. Әммә хәҙерге төшөнсәләр буйынса, 17 йәштән өлкән бөтә йәш төркөмдәрендә лә идеаль баҫым 120/80-дән түбән (оптималь), ә артериаль гипертония һәм гипертония алды теләһә ниндәй йәштә лә идеаль түгел. 14-16 йәшлек, физик үҫеше нормаль булған үҫмерҙәр өсөн норманың сиге итеп систолик баҫым 129 мм т.б., диастолик баҫым 69 мм т.б иҫәпләргә кәрәк<ref name=autogenerated1 /> 50 йәштән өлкәндәрҙә систолик ҡан баҫымы 140 мм т.б.-тан юғары булһа, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары өсөн мөһим хәүеф факторы булып тора. Систолик артериаль баҫым 120—139 мм т.б йәки диастолик артериаль баҫым 80-89 мм т.б булған кешеләрҙе «гипертония алдынан» тип иҫәпләргә кәрәк. Ҡан баҫымы 115/75 мм т.б.-тән башлап, ҡан баҫымы 20/10 мм т.б.-ға күтәрелгән һайын йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе арта. Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү өсөн уларға йәшәү рәүешен һаулыҡтарын яҡшыртыу яғына үҙгәртергә кәрәк. Элек диастолик баҫымдың күтәрелеүе йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәре үҫеше өсөн иң ҡурҡынысы тип иҫәпләнгән, әммә был хәүеф бөйөрҙәрҙең зарарланыуы менән бәйле булыуы асыҡланған, ә айырымланған систолик гипертония йыш ҡына нормаль вариант, «идеаль баҫым» тип иҫәпләнгән. Был ҡараштан хәҙер баш тарттылар. ==== Тиҙ, тәүлеклек һәм оҙайлы үҙгәрештәр ==== Ҡан баҫымы даими ҡиммәт түгел. Төрлө халыҡ-ара гипертония йәмғиәттәренең эшсе төркөмдәренең хәҙерге позицияһына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡытлы (һуғыуҙан һуғыуға, минуттан минутҡа, сәғәттән сәғәткә), уртаса ваҡытлы (төрлө көндәрҙәге үлсәүҙәр араһында) һәм оҙайлы ваҡытлы (аҙналар, айҙар йәки йылдар дауамында клиникаға йөрөүҙәр араһында) үҙгәреүсәнлек айырыла<ref>{{статья |автор =Stergiou GS, Parati G, Vlachopoulos C, et all. |заглавие =Methodology and technology for peripheral and central blood pressure and blood pressure variability measurement: current status and future directions - Position statement of the European Society of Hypertension Working Group on blood pressure monitoring and cardiovascular variability |издание =J Hypertens. |год =2016 |месяц =Sep |выпуск =34 |номер =9 |страницы =1665—1677 |pmid =27214089 }}</ref>. Оҙайлы үҙгәреүсәнлеккә миҙгел үҙгәреүсәнлеге лә инә. Теләһә ниндәй үҙгәреүсәнлек гомеостазды һаҡлау өсөн адаптив механизмдар менән бәйле. Әммә баҫым үҙгәреүсәнлегенең даими артыуы шулай уҡ прогностик әһәмиәткә эйә булған көйләү үҙгәрештәрен сағылдырырға мөмкин; атап әйткәндә, ул уртаса ҡан баҫымы кимәленән тыш, йөрәк-ҡан тамырҙары ҡатмарлыҡтары хәүефен күҙаллай ала<ref>{{cite web |url = https://terra-medica.ru/wiki/%C2%AB%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%C2%BB:_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%90%D0%94 |title = Вариабельность артериального давления |year = 2019 |access-date = 2019-01-22 }}</ref>. Ҡан баҫымы үҙгәреүсәнлегенең килеп сығышы тураһында гипотезаларҙан береһе Майер тулҡындары менән бәйле, уларҙы 1876 йылда немец физиологы Зигмунд Майер асҡан<ref>{{cite web |url = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |title = Вариабельность ритма сердца: представления о механизмах |author = С.А. Котельников, А.Д. Ноздрачев, М.М. Одинак, Е.Б. Шустов, И.Ю. Коваленко, В.Ю. Давыденко |year = 2002 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304200018/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=7234 |archive-date = 2016-03-04 |url-status = live }}</ref>. Кешелә Майер тулҡындарының йышлығы яҡынса 0,1 Гц, йәғни минутына яҡынса алты тапҡыр. Эттәрҙә һәм бесәйҙәрҙә Майер тулҡындарының йышлығы ла яҡынса 0,1 Гц, ҡуяндарҙа — 0,3 Гц, сысҡандарҙа — 0,4 Гц тәшкил итә. Был йышлыҡтың кеше йәки билдәле бер төр хайуан өсөн даими булыуы асыҡланған. Ул йәшкә, енескә, кәүҙә торошона бәйле түгел. Эксперименталь тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Майер тулҡындарының амплитудаһы симпатик нервы системаһы әүҙемләшеү менән арта. Майер тулҡындарының сәбәбе әлегә асыҡланмаған<ref>{{cite web |url = http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |title = The enigma of Mayer waves: Facts and models |author = Claude Julien |year = 2005 |access-date = 2013-03-23 |archive-url = https://www.webcitation.org/6FQyIEQ43?url=http://cardiovascres.oxfordjournals.org/content/70/1/12.full.pdf+html |archive-date = 2013-03-27 }}</ref>. Ҡан баҫымында тәүлек ритмы ла билдәле. Ғәҙәти тормош алып барған кешеләрҙә (көндөҙ уяу һәм төндә йоҡлап) иң түбән ҡан баҫымы 2:00 һәм 4:00 араһында күҙәтелә, сағыштырмаса юғары ҡан баҫымы уянғандан һуң тәүге 2-4 сәғәттә күҙәтелә, ә иң юғары ҡан баҫымы иң йыш киске сәғәттәрҙә күҙәтелә<ref>{{Cite web |url=http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |title=''Цфасман А. З., Алпаев Д. В.'' Циркардная ритмика артериального давления при изменённом суточном ритме жизни — Издание 2-е — М., Издательство «Репроцентр М», 2011. — 144 с. — С. 26, 28—30. — ISBN 978-5-94939-059-7 |access-date=2018-09-29 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155945/http://www.miit.ru/content/670870.pdf?id_wm=670870 |url-status=live }}</ref>. ==== Аҡ халатлы гипертензия ==== Ҡан баҫымын үлсәүҙең теүәллеген «аҡ халат гипертонияһы» йәки «аҡ халат синдромы» тип аталған психологик күренеш кәметергә мөмкин. Был үлсәү ваҡытында ҡан баҫымы күтәрелеүе сәбәпсеһе табипҡа мөрәжәғәт иткәндә йәки шәфҡәт туташы килгәндә кисергән стресс. Һөҙөмтәлә, был кешеләрҙең ҡан баҫымы, автоматик рәүештә 24 сәғәт дауамында күҙәтелгәндә, медицина хеҙмәткәрҙәре булғанға ҡарағанда һиҙелерлек түбәнерәк<ref name="urlHypertension: Overview - eMedicine">{{cite web|url=https://emedicine.medscape.com/article/889877-overview|title=Hypertension: Overview - eMedicine|archive-url=https://www.webcitation.org/6FQyEppjP?url=https://emedicine.medscape.com/article/889877-overview|archive-date=2013-03-27}}</ref> == Вена баҫымы == '''Вена баҫымы''' — веналар буйлап хәрәкәт иткән ҡан баҫымы<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Венозное давление}}</ref>. Вена баҫымы ҙурлығы. вена системаһына ингән ҡандың күләменә, уң ҡорһаҡта баҫымдың тирбәлеүенә, капиллярҙарҙан үлсәү нөктәһенә тиклем ҡандың еңгән ҡаршылығына һәм бер нисә ҡан тамырынан тыш факторҙар тәьҫиренә бәйле (ҡара: ''Ҡан тамырынан тыш ҡыҫылыу''). Вена тамырҙарының тонус торошо ҙур әһәмиәткә эйә. Гидродинамик һәм гидростатик вена баҫымын айыралар. Вена баҫымы. тамырҙарҙы уратып алған туҡымалар баҫымы менән тиң булғанлыҡтан, «веноз трансмураль баҫым» термины индерелә — веноз тамырҙар эсендәге һәм тышындағы баҫым айырмаһы. Вена баҫымы тын алыу экскурсиялары ваҡытында йөрәк кимәленән өҫтәрәк тамырҙарҙа атмосфера баҫымынан түбәнерәк булыуы һәм ортостаз ваҡытында кешенең аҫҡы ослоҡтарындағы максималь ҡиммәттәргә етеүе мөмкин. Үҙәк вена баҫымы. — ҡыуыш веналар ауыҙындағы баҫым. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тамырҙарҙы ҡыҫыу * Баҫымды үлсәү * Артериаль гипотензия * [[Гипертония]] * Коротков ысулы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Артериальное давление : [арх. 15 июня 2022] / В. Б. Кошелев // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. * Дьяконова И. Н., Россельс А. Н. Венозное давление // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — Т. 4 : Валин — Гамбия. — 576 с. : ил. == Һылтанмалар == {{Навигация|Викитека=Правила измерения артериального давления}} * [https://web.archive.org/web/20080526063903/http://www.assomed.ru/artdav.html Методы измерения АД и возрастные нормы у детей]. * [http://athero.ru/jnc7txt.htm Седьмой доклад Объединённого национального комитета по предупреждению, распознаванию, оценке и лечению повышенного артериального давления (США)]. [[Категория:Ҡан]] [[Категория:Йөрәк һәм ҡан тамыры системаһы]] r5feyxub4d5cv1j52w0xiycejasz1g1 Элһам Кәшәфи 0 200847 1296773 2026-05-13T15:14:40Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/149050028|Кашефи, Эльхам]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296773 wikitext text/x-wiki '''Элһам Кәшәфи''' — Иран компьютер фәндәре профессоры һәм Эдинбург университетының Информатика мәктәбендә квант иҫәпләүҙәре кафедраһы мөдире, шулай уҡ Сорбон университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1">Professor Elham Kashefi - Networks of evidence and expertise for public policy.&#x20;''csap.cam.ac.uk''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Ул һуҡыр квант иҫәпләмәләрен уйлап табыусыларҙың береһе булараҡ билдәле<ref>Podcast with David Shaw, Chief Analyst at Global Quantum Intelligence.&#x20;''Quantum computing Report''.&#x20;Global Quantum Intelligence, LLC&#x20;(30 июля 2024).&#x20;— «A very strong crossover into the world of quantum communications and distributed quantum networks. It’s led by Elham Kashefi and she was one of the inventors of blind quantum computing, which is a very important...application between..early quantum computing and early quantum security.»&#x20;Дата обращения: 30 сентября 2024.</ref>. Уның эштәре квант криптографияһына, квант иҫәпләүҙәрен тикшерергә һәм болот квант иҫәпләүҙәренә индергән өлөшөн үҙ эсенә ала. == Тәүге йылдары һәм белеме == Кәшәфи [[Тәһран|Тәһрандағы]] Әбурәйхан урта мәктәбендә уҡый. Ул Шәриф исемендәге Технология университетында ғәмәли математиканы өйрәнә, 1996 йылда бакалавр, 1998 йылда магистр дәрәжәһен ала. Кәшәфи Лондондың Империя колледжы докторанты булып торған һәм 2003 йылда Влатко Ведрал һәм Стеффен ван Бакель етәкселегендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған<ref>''Kashefi, Elham (2003). Complexity analysis and semantics for quantum computation. imperial.ac.uk (PhD thesis). Imperial College London.'' hdl'':''10044/1/11786''.'' OCLC''&#x20;''1001162468</ref><ref>Elham Kashefi - Edinburgh Research Explorer.&#x20;''research.ed.ac.uk''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref> == Карьераһы һәм тикшеренеүҙәре == Докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, Кәшәфи Крайст-черчта кесе ғилми хеҙмәткәр итеп һайлана. Унда квант иҫәпләүҙәренең төп структуралары өҫтөндә эшләй<ref name=":0">Informatics News: Elham Kashefi&#x20;(англ.).&#x20;''homepages.inf.ed.ac.uk''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. 2005 йылда Кәшәфи Квант иҫәпләүҙәр институтында ғилми хеҙмәткәр була, һуңынан Массачусетс технологик институтына саҡырылған тикшеренеүсе сифатында күсә<ref name=":0" /> . Бында ул тәрән ҡатмарлылыҡ һәм параллель иҫәпләүҙәр өҫтөндә эшләй<ref name=":0" />. 2007 йылда Кәшәфи Эдинбург университетында уҡытыусы итеп тәғәйенләнә<ref name=":0" />. Ул квант иҫәпләүҙәре өлкәһендә инженерлыҡ һәм физика фәндәре буйынса ғилми-тикшеренеү советы ағзаһы булып тора<ref name=":2">EPSRC's Fellows to lead UK's Quantum Tech quest - EPSRC website.&#x20;''epsrc.ukri.org''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref><ref>{{Cite web|author=Anon|access-date=2019-08-31}}</ref>, Эдинбург университеты профессоры, Сорбонна университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге (CNRS) ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1" />. Уның тикшеренеүҙәренең байтаҡ өлөшө квант криптографияһына һәм квант протоколдарын верификациялауға арналған. Уның тикшеренеүҙәре компьютерҙарҙан алып тренажерҙарға һәм гаджеттарға тиклем квант технологияларын раҫлау һәм тикшереүгә йүнәлтелгән<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|first=Elham|access-date=2019-08-31}}</ref> . Атап әйткәндә, ул универсаль һуҡыр иҫәпләүҙәрҙе ижад итеүселәрҙең береһе була, дөйөм маҡсатлы квант иҫәпләүҙәре ваҡытында хосусилыҡты һаҡлауҙы тәьмин иткән тәүге протокол <ref name="sites">{{Cite web|access-date=2019-08-31|accessdate=2019-08-31|url-status=dead}}</ref> . Ул фекеренсә, мәғлүмәттәргә бәйле йәмғиәттә хәүефһеҙ бәйләнештәрҙе тәьмин итеү өсөн классик һәм квант криптографияһының берләшмәһе кәрәк буласаҡ <ref>{{Cite journal|last3=Kashefi|title=Best of both worlds|pmc=en|journal=1|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/33297926/2017_NatPhys_13_3_1.pdf}}</ref> . == Иҫкәрмәләр == == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Эдинбург короллеге йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] t95ndp3b76rcvfhq06fjwt2rpw7n2bp 1296774 1296773 2026-05-13T15:30:37Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/149050028|Кашефи, Эльхам]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296774 wikitext text/x-wiki '''Элһам Кәшәфи''' — Иран компьютер фәндәре профессоры һәм Эдинбург университетының Информатика мәктәбендә квант иҫәпләүҙәре кафедраһы мөдире, шулай уҡ Сорбон университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1">Professor Elham Kashefi - Networks of evidence and expertise for public policy.&#x20;''csap.cam.ac.uk''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Ул һуҡыр квант иҫәпләмәләрен уйлап табыусыларҙың береһе булараҡ билдәле<ref>Podcast with David Shaw, Chief Analyst at Global Quantum Intelligence.&#x20;''Quantum computing Report''.&#x20;Global Quantum Intelligence, LLC&#x20;(30 июля 2024).&#x20;— «A very strong crossover into the world of quantum communications and distributed quantum networks. It’s led by Elham Kashefi and she was one of the inventors of blind quantum computing, which is a very important...application between..early quantum computing and early quantum security.»&#x20;Дата обращения: 30 сентября 2024.</ref>. Уның эштәре квант криптографияһына, квант иҫәпләүҙәрен тикшерергә һәм болот квант иҫәпләүҙәренә индергән өлөшөн үҙ эсенә ала. == Тәүге йылдары һәм белеме == Кәшәфи [[Тәһран|Тәһрандағы]] Әбурәйхан урта мәктәбендә уҡый. Ул Шәриф исемендәге Технология университетында ғәмәли математиканы өйрәнә, 1996 йылда бакалавр, 1998 йылда магистр дәрәжәһен ала. Кәшәфи Лондондың Империя колледжы докторанты булып торған һәм 2003 йылда Влатко Ведрал һәм Стеффен ван Бакель етәкселегендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған<ref>''Kashefi, Elham (2003). Complexity analysis and semantics for quantum computation. imperial.ac.uk (PhD thesis). Imperial College London.'' hdl'':''10044/1/11786''.'' OCLC''&#x20;''1001162468</ref><ref>Elham Kashefi - Edinburgh Research Explorer.&#x20;''research.ed.ac.uk''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. == Карьераһы һәм тикшеренеүҙәре == Докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, Кәшәфи Крайст-черчта кесе ғилми хеҙмәткәр итеп һайлана. Унда квант иҫәпләүҙәренең төп структуралары өҫтөндә эшләй<ref name=":0">Informatics News: Elham Kashefi&#x20;(англ.).&#x20;''homepages.inf.ed.ac.uk''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. 2005 йылда Кәшәфи Квант иҫәпләүҙәр институтында ғилми хеҙмәткәр була, һуңынан Массачусетс технологик институтына саҡырылған тикшеренеүсе сифатында күсә<ref name=":0" /> . Бында ул тәрән ҡатмарлылыҡ һәм параллель иҫәпләүҙәр өҫтөндә эшләй<ref name=":0" />. 2007 йылда Кәшәфи Эдинбург университетында уҡытыусы итеп тәғәйенләнә<ref name=":0" />. Ул квант иҫәпләүҙәре өлкәһендә инженерлыҡ һәм физика фәндәре буйынса ғилми-тикшеренеү советы ағзаһы булып тора<ref name=":2">EPSRC's Fellows to lead UK's Quantum Tech quest - EPSRC website.&#x20;''epsrc.ukri.org''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref><ref>''Anon.''&#x20;UK Quantum Technology Hub: NQIT - Networked Quantum Information Technologies&#x20;(англ.).&#x20;''gow.epsrc.ukri.org''&#x20;(2019).&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>, Эдинбург университеты профессоры, Сорбонна университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге (CNRS) ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1" />. Уның тикшеренеүҙәренең байтаҡ өлөшө квант криптографияһына һәм квант протоколдарын верификациялауға арналған. Уның тикшеренеүҙәре компьютерҙарҙан алып тренажерҙарға һәм гаджеттарға тиклем квант технологияларын раҫлау һәм тикшереүгә йүнәлтелгән<ref name=":2" /><ref>''Kashefi, Elham.''&#x20;Verification of Quantum Technology.&#x20;''gtr.ukri.org''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Атап әйткәндә, ул универсаль һуҡыр иҫәпләү, дөйөм тәғәйенләнештәге квант иҫәпләүҙәре ваҡытында йәшеренлекте һаҡлауҙы тәьмин итеүсе беренсе протокол төҙөүселәрҙең береһе була <ref name=":3">Elham Kashefi&#x20;(амер. англ.).&#x20;''sites.eca.ed.ac.uk''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.&#x20;Архивировано из оригинала 31 августа 2019 года.</ref>. Ул фекеренсә, мәғлүмәттәргә бәйле булған йәмғиәттә хәүефһеҙ бәйләнеште тәьмин итеү өсөн классик һәм квант криптографияһын берләштереү талап ителәсәк<ref>{{Cite journal|last3=Kashefi|title=Best of both worlds|pmc=en|journal=1|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/33297926/2017_NatPhys_13_3_1.pdf}}</ref> . Кәшәфи шулай уҡ квант болот иҫәпләүҙәрен үҫтереүгә өлөш индерә <ref>Elham Kashefi.&#x20;''simons.berkeley.edu''.&#x20;Simons Institute for the Theory of Computing.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. 2017 йылда ул квант селтәрҙәрен программа тәьмин итеүсе VeriQloud компанияһының ҡушма ойоштороусы була<ref>VeriQloud&#x20;(брит. англ.).&#x20;''veriqloud.com''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Квант иҫәпләүҙәре берләшмәһе ағзалары менән эшләгәндә, Кашефи милли квант ''QUantum OXford Imperial College'' (QuOxIC) һәм ''Quantum Information Scotland Network'' (QUISCO) селтәрҙәренең ҡушма ойоштороусыға әүерелә<ref>Professor Elham Kashefi.&#x20;''nqit.ox.ac.uk''.&#x20;NQIT.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.&#x20;Архивировано из оригинала 31 августа 2019 года.</ref><ref>University of Edinburgh&#x20;(амер. англ.).&#x20;''quisco.org.uk''.&#x20;Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>''.'' Был үҙәктәр физиктарҙы һәм информатиктарҙы квант фәндәре буйынса хеҙмәттәшлек итеү өсөн берләштерә<ref name=":3" /> 2022 йылдың ноябрендә Кәшәфи Бөйөк Британияның Милли квант иҫәпләү үҙәгенең (NQCC) баш ғалимы итеп тәғәйенләнә . 2023 йылдың апрелендә Кәшәфи Эдинбург университетында урынлашҡан NQCC квант программа тәьминәте лабораторияһы директоры итеп тәғәйенләнә . == Наградалары һәм ҡаҙаныштары == 2024 йылда Кәшәфи Эдинбург король йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана<ref>Professor Elham Kashefi.&#x20;''Royal Society of Edinburgh''.&#x20;Дата обращения: 19 сентября 2024.</ref>. Быға тиклем, 2011 йылда, ул Шотландияның йәш академияһына һайлана. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Эдинбург короллеге йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 2ywsgtf2fcxr56tnglqybliygykqdpc 1296777 1296774 2026-05-13T15:34:56Z Юлдашева Луиза 18980 1296777 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Элһам Кәшәфи''' — ({{lang-fa|شیرین عابدینی‌راد}}) Иран компьютер фәндәре профессоры һәм Эдинбург университетының Информатика мәктәбендә квант иҫәпләүҙәре кафедраһы мөдире, шулай уҡ Сорбон университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1">Professor Elham Kashefi — Networks of evidence and expertise for public policy. ''csap.cam.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Ул һуҡыр квант иҫәпләмәләрен уйлап табыусыларҙың береһе булараҡ билдәле<ref>Podcast with David Shaw, Chief Analyst at Global Quantum Intelligence. ''Quantum computing Report''. Global Quantum Intelligence, LLC (30 июля 2024). — «A very strong crossover into the world of quantum communications and distributed quantum networks. It’s led by Elham Kashefi and she was one of the inventors of blind quantum computing, which is a very important…application between..early quantum computing and early quantum security.» Дата обращения: 30 сентября 2024.</ref>. Уның эштәре квант криптографияһына, квант иҫәпләүҙәрен тикшерергә һәм болот квант иҫәпләүҙәренә индергән өлөшөн үҙ эсенә ала. == Тәүге йылдары һәм белеме == Кәшәфи [[Тәһран]]дағы Әбурәйхан урта мәктәбендә уҡый. Ул Шәриф исемендәге Технология университетында ғәмәли математиканы өйрәнә, [[1996 йыл]]да бакалавр, [[1998 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала. Кәшәфи Лондондың Империя колледжы докторанты булып торған һәм [[2003 йыл]]да Влатко Ведрал һәм Стеффен ван Бакель етәкселегендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған<ref>''Kashefi, Elham (2003). Complexity analysis and semantics for quantum computation. imperial.ac.uk (PhD thesis). Imperial College London.'' hdl'':''10044/1/11786''.'' OCLC'' ''1001162468</ref><ref>Elham Kashefi — Edinburgh Research Explorer. ''research.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. == Карьераһы һәм тикшеренеүҙәре == Докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, Кәшәфи Крайст-черчта кесе ғилми хеҙмәткәр итеп һайлана. Унда квант иҫәпләүҙәренең төп структуралары өҫтөндә эшләй<ref name=":0">Informatics News: Elham Kashefi (англ.). ''homepages.inf.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. [[2005 йыл]]да Кәшәфи Квант иҫәпләүҙәр институтында ғилми хеҙмәткәр була, һуңынан Массачусетс технологик институтына саҡырылған тикшеренеүсе сифатында күсә<ref name=":0" /> . Бында ул тәрән ҡатмарлылыҡ һәм параллель иҫәпләүҙәр өҫтөндә эшләй<ref name=":0" />. 2007 йылда Кәшәфи Эдинбург университетында уҡытыусы итеп тәғәйенләнә<ref name=":0" />. Ул квант иҫәпләүҙәре өлкәһендә инженерлыҡ һәм физика фәндәре буйынса ғилми-тикшеренеү советы ағзаһы булып тора<ref name=":2">EPSRC’s Fellows to lead UK’s Quantum Tech quest — EPSRC website. ''epsrc.ukri.org''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref><ref>''Anon.'' UK Quantum Technology Hub: NQIT — Networked Quantum Information Technologies (англ.). ''gow.epsrc.ukri.org'' (2019). Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>, Эдинбург университеты профессоры, Сорбонна университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге (CNRS) ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1" />. Уның тикшеренеүҙәренең байтаҡ өлөшө квант криптографияһына һәм квант протоколдарын верификациялауға арналған. Уның тикшеренеүҙәре компьютерҙарҙан алып тренажерҙарға һәм гаджеттарға тиклем квант технологияларын раҫлау һәм тикшереүгә йүнәлтелгән<ref name=":2" /><ref>''Kashefi, Elham.'' Verification of Quantum Technology. ''gtr.ukri.org''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Атап әйткәндә, ул универсаль һуҡыр иҫәпләү, дөйөм тәғәйенләнештәге квант иҫәпләүҙәре ваҡытында йәшеренлекте һаҡлауҙы тәьмин итеүсе беренсе протокол төҙөүселәрҙең береһе була<ref name=":3">Elham Kashefi (амер. англ.). ''sites.eca.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019. Архивировано из оригинала 31 августа 2019 года.</ref>. Ул фекеренсә, мәғлүмәттәргә бәйле булған йәмғиәттә хәүефһеҙ бәйләнеште тәьмин итеү өсөн классик һәм квант криптографияһын берләштереү талап ителәсәк<ref>{{Cite journal|last3=Kashefi|title=Best of both worlds|pmc=en|journal=1|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/33297926/2017_NatPhys_13_3_1.pdf}}</ref> . Кәшәфи шулай уҡ квант болот иҫәпләүҙәрен үҫтереүгә өлөш индерә<ref>Elham Kashefi. ''simons.berkeley.edu''. Simons Institute for the Theory of Computing. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. [[2017 йыл]]да ул квант селтәрҙәрен программа тәьмин итеүсе VeriQloud компанияһының ҡушма ойоштороусы була<ref>VeriQloud (брит. англ.). ''veriqloud.com''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Квант иҫәпләүҙәре берләшмәһе ағзалары менән эшләгәндә, Кашефи милли квант ''QUantum OXford Imperial College'' (QuOxIC) һәм ''Quantum Information Scotland Network'' (QUISCO) селтәрҙәренең ҡушма ойоштороусыға әүерелә<ref>Professor Elham Kashefi. ''nqit.ox.ac.uk''. NQIT. Дата обращения: 31 августа 2019. Архивировано из оригинала 31 августа 2019 года.</ref><ref>University of Edinburgh (амер. англ.). ''quisco.org.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>''.'' Был үҙәктәр физиктарҙы һәм информатиктарҙы квант фәндәре буйынса хеҙмәттәшлек итеү өсөн берләштерә<ref name=":3" /> [[2022 йыл]]дың ноябрендә Кәшәфи [[Бөйөк Британия]]ның Милли квант иҫәпләү үҙәгенең (NQCC) баш ғалимы итеп тәғәйенләнә. [[2023 йыл]]дың апрелендә Кәшәфи Эдинбург университетында урынлашҡан NQCC квант программа тәьминәте лабораторияһы директоры итеп тәғәйенләнә . == Наградалары һәм ҡаҙаныштары == 2024 йылда Кәшәфи Эдинбург король йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана<ref>Professor Elham Kashefi. ''Royal Society of Edinburgh''. Дата обращения: 19 сентября 2024.</ref>. Быға тиклем, 2011 йылда, ул Шотландияның йәш академияһына һайлана. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Эдинбург короллеге йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] k3fb1vtyb7r0crb4ucmnwh5ao4qyei6 1296778 1296777 2026-05-13T15:35:19Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Профессорҙар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296778 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Элһам Кәшәфи''' — ({{lang-fa|شیرین عابدینی‌راد}}) Иран компьютер фәндәре профессоры һәм Эдинбург университетының Информатика мәктәбендә квант иҫәпләүҙәре кафедраһы мөдире, шулай уҡ Сорбон университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1">Professor Elham Kashefi — Networks of evidence and expertise for public policy. ''csap.cam.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Ул һуҡыр квант иҫәпләмәләрен уйлап табыусыларҙың береһе булараҡ билдәле<ref>Podcast with David Shaw, Chief Analyst at Global Quantum Intelligence. ''Quantum computing Report''. Global Quantum Intelligence, LLC (30 июля 2024). — «A very strong crossover into the world of quantum communications and distributed quantum networks. It’s led by Elham Kashefi and she was one of the inventors of blind quantum computing, which is a very important…application between..early quantum computing and early quantum security.» Дата обращения: 30 сентября 2024.</ref>. Уның эштәре квант криптографияһына, квант иҫәпләүҙәрен тикшерергә һәм болот квант иҫәпләүҙәренә индергән өлөшөн үҙ эсенә ала. == Тәүге йылдары һәм белеме == Кәшәфи [[Тәһран]]дағы Әбурәйхан урта мәктәбендә уҡый. Ул Шәриф исемендәге Технология университетында ғәмәли математиканы өйрәнә, [[1996 йыл]]да бакалавр, [[1998 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала. Кәшәфи Лондондың Империя колледжы докторанты булып торған һәм [[2003 йыл]]да Влатко Ведрал һәм Стеффен ван Бакель етәкселегендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған<ref>''Kashefi, Elham (2003). Complexity analysis and semantics for quantum computation. imperial.ac.uk (PhD thesis). Imperial College London.'' hdl'':''10044/1/11786''.'' OCLC'' ''1001162468</ref><ref>Elham Kashefi — Edinburgh Research Explorer. ''research.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. == Карьераһы һәм тикшеренеүҙәре == Докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, Кәшәфи Крайст-черчта кесе ғилми хеҙмәткәр итеп һайлана. Унда квант иҫәпләүҙәренең төп структуралары өҫтөндә эшләй<ref name=":0">Informatics News: Elham Kashefi (англ.). ''homepages.inf.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. [[2005 йыл]]да Кәшәфи Квант иҫәпләүҙәр институтында ғилми хеҙмәткәр була, һуңынан Массачусетс технологик институтына саҡырылған тикшеренеүсе сифатында күсә<ref name=":0" /> . Бында ул тәрән ҡатмарлылыҡ һәм параллель иҫәпләүҙәр өҫтөндә эшләй<ref name=":0" />. 2007 йылда Кәшәфи Эдинбург университетында уҡытыусы итеп тәғәйенләнә<ref name=":0" />. Ул квант иҫәпләүҙәре өлкәһендә инженерлыҡ һәм физика фәндәре буйынса ғилми-тикшеренеү советы ағзаһы булып тора<ref name=":2">EPSRC’s Fellows to lead UK’s Quantum Tech quest — EPSRC website. ''epsrc.ukri.org''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref><ref>''Anon.'' UK Quantum Technology Hub: NQIT — Networked Quantum Information Technologies (англ.). ''gow.epsrc.ukri.org'' (2019). Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>, Эдинбург университеты профессоры, Сорбонна университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге (CNRS) ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1" />. Уның тикшеренеүҙәренең байтаҡ өлөшө квант криптографияһына һәм квант протоколдарын верификациялауға арналған. Уның тикшеренеүҙәре компьютерҙарҙан алып тренажерҙарға һәм гаджеттарға тиклем квант технологияларын раҫлау һәм тикшереүгә йүнәлтелгән<ref name=":2" /><ref>''Kashefi, Elham.'' Verification of Quantum Technology. ''gtr.ukri.org''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Атап әйткәндә, ул универсаль һуҡыр иҫәпләү, дөйөм тәғәйенләнештәге квант иҫәпләүҙәре ваҡытында йәшеренлекте һаҡлауҙы тәьмин итеүсе беренсе протокол төҙөүселәрҙең береһе була<ref name=":3">Elham Kashefi (амер. англ.). ''sites.eca.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019. Архивировано из оригинала 31 августа 2019 года.</ref>. Ул фекеренсә, мәғлүмәттәргә бәйле булған йәмғиәттә хәүефһеҙ бәйләнеште тәьмин итеү өсөн классик һәм квант криптографияһын берләштереү талап ителәсәк<ref>{{Cite journal|last3=Kashefi|title=Best of both worlds|pmc=en|journal=1|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/33297926/2017_NatPhys_13_3_1.pdf}}</ref> . Кәшәфи шулай уҡ квант болот иҫәпләүҙәрен үҫтереүгә өлөш индерә<ref>Elham Kashefi. ''simons.berkeley.edu''. Simons Institute for the Theory of Computing. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. [[2017 йыл]]да ул квант селтәрҙәрен программа тәьмин итеүсе VeriQloud компанияһының ҡушма ойоштороусы була<ref>VeriQloud (брит. англ.). ''veriqloud.com''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Квант иҫәпләүҙәре берләшмәһе ағзалары менән эшләгәндә, Кашефи милли квант ''QUantum OXford Imperial College'' (QuOxIC) һәм ''Quantum Information Scotland Network'' (QUISCO) селтәрҙәренең ҡушма ойоштороусыға әүерелә<ref>Professor Elham Kashefi. ''nqit.ox.ac.uk''. NQIT. Дата обращения: 31 августа 2019. Архивировано из оригинала 31 августа 2019 года.</ref><ref>University of Edinburgh (амер. англ.). ''quisco.org.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>''.'' Был үҙәктәр физиктарҙы һәм информатиктарҙы квант фәндәре буйынса хеҙмәттәшлек итеү өсөн берләштерә<ref name=":3" /> [[2022 йыл]]дың ноябрендә Кәшәфи [[Бөйөк Британия]]ның Милли квант иҫәпләү үҙәгенең (NQCC) баш ғалимы итеп тәғәйенләнә. [[2023 йыл]]дың апрелендә Кәшәфи Эдинбург университетында урынлашҡан NQCC квант программа тәьминәте лабораторияһы директоры итеп тәғәйенләнә . == Наградалары һәм ҡаҙаныштары == 2024 йылда Кәшәфи Эдинбург король йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана<ref>Professor Elham Kashefi. ''Royal Society of Edinburgh''. Дата обращения: 19 сентября 2024.</ref>. Быға тиклем, 2011 йылда, ул Шотландияның йәш академияһына һайлана. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Эдинбург короллеге йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Профессорҙар]] qiocscsd9hwpo2tvg9p2lnymcxc16ya 1296779 1296778 2026-05-13T15:35:43Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Алфавит буйынса шәхестәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296779 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Элһам Кәшәфи''' — ({{lang-fa|شیرین عابدینی‌راد}}) Иран компьютер фәндәре профессоры һәм Эдинбург университетының Информатика мәктәбендә квант иҫәпләүҙәре кафедраһы мөдире, шулай уҡ Сорбон университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1">Professor Elham Kashefi — Networks of evidence and expertise for public policy. ''csap.cam.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Ул һуҡыр квант иҫәпләмәләрен уйлап табыусыларҙың береһе булараҡ билдәле<ref>Podcast with David Shaw, Chief Analyst at Global Quantum Intelligence. ''Quantum computing Report''. Global Quantum Intelligence, LLC (30 июля 2024). — «A very strong crossover into the world of quantum communications and distributed quantum networks. It’s led by Elham Kashefi and she was one of the inventors of blind quantum computing, which is a very important…application between..early quantum computing and early quantum security.» Дата обращения: 30 сентября 2024.</ref>. Уның эштәре квант криптографияһына, квант иҫәпләүҙәрен тикшерергә һәм болот квант иҫәпләүҙәренә индергән өлөшөн үҙ эсенә ала. == Тәүге йылдары һәм белеме == Кәшәфи [[Тәһран]]дағы Әбурәйхан урта мәктәбендә уҡый. Ул Шәриф исемендәге Технология университетында ғәмәли математиканы өйрәнә, [[1996 йыл]]да бакалавр, [[1998 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала. Кәшәфи Лондондың Империя колледжы докторанты булып торған һәм [[2003 йыл]]да Влатко Ведрал һәм Стеффен ван Бакель етәкселегендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған<ref>''Kashefi, Elham (2003). Complexity analysis and semantics for quantum computation. imperial.ac.uk (PhD thesis). Imperial College London.'' hdl'':''10044/1/11786''.'' OCLC'' ''1001162468</ref><ref>Elham Kashefi — Edinburgh Research Explorer. ''research.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. == Карьераһы һәм тикшеренеүҙәре == Докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, Кәшәфи Крайст-черчта кесе ғилми хеҙмәткәр итеп һайлана. Унда квант иҫәпләүҙәренең төп структуралары өҫтөндә эшләй<ref name=":0">Informatics News: Elham Kashefi (англ.). ''homepages.inf.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. [[2005 йыл]]да Кәшәфи Квант иҫәпләүҙәр институтында ғилми хеҙмәткәр була, һуңынан Массачусетс технологик институтына саҡырылған тикшеренеүсе сифатында күсә<ref name=":0" /> . Бында ул тәрән ҡатмарлылыҡ һәм параллель иҫәпләүҙәр өҫтөндә эшләй<ref name=":0" />. 2007 йылда Кәшәфи Эдинбург университетында уҡытыусы итеп тәғәйенләнә<ref name=":0" />. Ул квант иҫәпләүҙәре өлкәһендә инженерлыҡ һәм физика фәндәре буйынса ғилми-тикшеренеү советы ағзаһы булып тора<ref name=":2">EPSRC’s Fellows to lead UK’s Quantum Tech quest — EPSRC website. ''epsrc.ukri.org''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref><ref>''Anon.'' UK Quantum Technology Hub: NQIT — Networked Quantum Information Technologies (англ.). ''gow.epsrc.ukri.org'' (2019). Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>, Эдинбург университеты профессоры, Сорбонна университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге (CNRS) ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1" />. Уның тикшеренеүҙәренең байтаҡ өлөшө квант криптографияһына һәм квант протоколдарын верификациялауға арналған. Уның тикшеренеүҙәре компьютерҙарҙан алып тренажерҙарға һәм гаджеттарға тиклем квант технологияларын раҫлау һәм тикшереүгә йүнәлтелгән<ref name=":2" /><ref>''Kashefi, Elham.'' Verification of Quantum Technology. ''gtr.ukri.org''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Атап әйткәндә, ул универсаль һуҡыр иҫәпләү, дөйөм тәғәйенләнештәге квант иҫәпләүҙәре ваҡытында йәшеренлекте һаҡлауҙы тәьмин итеүсе беренсе протокол төҙөүселәрҙең береһе була<ref name=":3">Elham Kashefi (амер. англ.). ''sites.eca.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019. Архивировано из оригинала 31 августа 2019 года.</ref>. Ул фекеренсә, мәғлүмәттәргә бәйле булған йәмғиәттә хәүефһеҙ бәйләнеште тәьмин итеү өсөн классик һәм квант криптографияһын берләштереү талап ителәсәк<ref>{{Cite journal|last3=Kashefi|title=Best of both worlds|pmc=en|journal=1|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/33297926/2017_NatPhys_13_3_1.pdf}}</ref> . Кәшәфи шулай уҡ квант болот иҫәпләүҙәрен үҫтереүгә өлөш индерә<ref>Elham Kashefi. ''simons.berkeley.edu''. Simons Institute for the Theory of Computing. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. [[2017 йыл]]да ул квант селтәрҙәрен программа тәьмин итеүсе VeriQloud компанияһының ҡушма ойоштороусы була<ref>VeriQloud (брит. англ.). ''veriqloud.com''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Квант иҫәпләүҙәре берләшмәһе ағзалары менән эшләгәндә, Кашефи милли квант ''QUantum OXford Imperial College'' (QuOxIC) һәм ''Quantum Information Scotland Network'' (QUISCO) селтәрҙәренең ҡушма ойоштороусыға әүерелә<ref>Professor Elham Kashefi. ''nqit.ox.ac.uk''. NQIT. Дата обращения: 31 августа 2019. Архивировано из оригинала 31 августа 2019 года.</ref><ref>University of Edinburgh (амер. англ.). ''quisco.org.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>''.'' Был үҙәктәр физиктарҙы һәм информатиктарҙы квант фәндәре буйынса хеҙмәттәшлек итеү өсөн берләштерә<ref name=":3" /> [[2022 йыл]]дың ноябрендә Кәшәфи [[Бөйөк Британия]]ның Милли квант иҫәпләү үҙәгенең (NQCC) баш ғалимы итеп тәғәйенләнә. [[2023 йыл]]дың апрелендә Кәшәфи Эдинбург университетында урынлашҡан NQCC квант программа тәьминәте лабораторияһы директоры итеп тәғәйенләнә . == Наградалары һәм ҡаҙаныштары == 2024 йылда Кәшәфи Эдинбург король йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана<ref>Professor Elham Kashefi. ''Royal Society of Edinburgh''. Дата обращения: 19 сентября 2024.</ref>. Быға тиклем, 2011 йылда, ул Шотландияның йәш академияһына һайлана. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Эдинбург короллеге йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 52xwxm3heok1yu9ghmlkjl2m5rtaw4r 1296780 1296779 2026-05-13T15:36:00Z Юлдашева Луиза 18980 added [[Category:Алфавит буйынса ғалимдар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296780 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Элһам Кәшәфи''' — ({{lang-fa|شیرین عابدینی‌راد}}) Иран компьютер фәндәре профессоры һәм Эдинбург университетының Информатика мәктәбендә квант иҫәпләүҙәре кафедраһы мөдире, шулай уҡ Сорбон университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1">Professor Elham Kashefi — Networks of evidence and expertise for public policy. ''csap.cam.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Ул һуҡыр квант иҫәпләмәләрен уйлап табыусыларҙың береһе булараҡ билдәле<ref>Podcast with David Shaw, Chief Analyst at Global Quantum Intelligence. ''Quantum computing Report''. Global Quantum Intelligence, LLC (30 июля 2024). — «A very strong crossover into the world of quantum communications and distributed quantum networks. It’s led by Elham Kashefi and she was one of the inventors of blind quantum computing, which is a very important…application between..early quantum computing and early quantum security.» Дата обращения: 30 сентября 2024.</ref>. Уның эштәре квант криптографияһына, квант иҫәпләүҙәрен тикшерергә һәм болот квант иҫәпләүҙәренә индергән өлөшөн үҙ эсенә ала. == Тәүге йылдары һәм белеме == Кәшәфи [[Тәһран]]дағы Әбурәйхан урта мәктәбендә уҡый. Ул Шәриф исемендәге Технология университетында ғәмәли математиканы өйрәнә, [[1996 йыл]]да бакалавр, [[1998 йыл]]да магистр дәрәжәһен ала. Кәшәфи Лондондың Империя колледжы докторанты булып торған һәм [[2003 йыл]]да Влатко Ведрал һәм Стеффен ван Бакель етәкселегендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған<ref>''Kashefi, Elham (2003). Complexity analysis and semantics for quantum computation. imperial.ac.uk (PhD thesis). Imperial College London.'' hdl'':''10044/1/11786''.'' OCLC'' ''1001162468</ref><ref>Elham Kashefi — Edinburgh Research Explorer. ''research.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. == Карьераһы һәм тикшеренеүҙәре == Докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, Кәшәфи Крайст-черчта кесе ғилми хеҙмәткәр итеп һайлана. Унда квант иҫәпләүҙәренең төп структуралары өҫтөндә эшләй<ref name=":0">Informatics News: Elham Kashefi (англ.). ''homepages.inf.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. [[2005 йыл]]да Кәшәфи Квант иҫәпләүҙәр институтында ғилми хеҙмәткәр була, һуңынан Массачусетс технологик институтына саҡырылған тикшеренеүсе сифатында күсә<ref name=":0" /> . Бында ул тәрән ҡатмарлылыҡ һәм параллель иҫәпләүҙәр өҫтөндә эшләй<ref name=":0" />. 2007 йылда Кәшәфи Эдинбург университетында уҡытыусы итеп тәғәйенләнә<ref name=":0" />. Ул квант иҫәпләүҙәре өлкәһендә инженерлыҡ һәм физика фәндәре буйынса ғилми-тикшеренеү советы ағзаһы булып тора<ref name=":2">EPSRC’s Fellows to lead UK’s Quantum Tech quest — EPSRC website. ''epsrc.ukri.org''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref><ref>''Anon.'' UK Quantum Technology Hub: NQIT — Networked Quantum Information Technologies (англ.). ''gow.epsrc.ukri.org'' (2019). Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>, Эдинбург университеты профессоры, Сорбонна университетында Милли ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге (CNRS) ғилми хеҙмәткәре<ref name=":1" />. Уның тикшеренеүҙәренең байтаҡ өлөшө квант криптографияһына һәм квант протоколдарын верификациялауға арналған. Уның тикшеренеүҙәре компьютерҙарҙан алып тренажерҙарға һәм гаджеттарға тиклем квант технологияларын раҫлау һәм тикшереүгә йүнәлтелгән<ref name=":2" /><ref>''Kashefi, Elham.'' Verification of Quantum Technology. ''gtr.ukri.org''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Атап әйткәндә, ул универсаль һуҡыр иҫәпләү, дөйөм тәғәйенләнештәге квант иҫәпләүҙәре ваҡытында йәшеренлекте һаҡлауҙы тәьмин итеүсе беренсе протокол төҙөүселәрҙең береһе була<ref name=":3">Elham Kashefi (амер. англ.). ''sites.eca.ed.ac.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019. Архивировано из оригинала 31 августа 2019 года.</ref>. Ул фекеренсә, мәғлүмәттәргә бәйле булған йәмғиәттә хәүефһеҙ бәйләнеште тәьмин итеү өсөн классик һәм квант криптографияһын берләштереү талап ителәсәк<ref>{{Cite journal|last3=Kashefi|title=Best of both worlds|pmc=en|journal=1|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/33297926/2017_NatPhys_13_3_1.pdf}}</ref> . Кәшәфи шулай уҡ квант болот иҫәпләүҙәрен үҫтереүгә өлөш индерә<ref>Elham Kashefi. ''simons.berkeley.edu''. Simons Institute for the Theory of Computing. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. [[2017 йыл]]да ул квант селтәрҙәрен программа тәьмин итеүсе VeriQloud компанияһының ҡушма ойоштороусы була<ref>VeriQloud (брит. англ.). ''veriqloud.com''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>. Квант иҫәпләүҙәре берләшмәһе ағзалары менән эшләгәндә, Кашефи милли квант ''QUantum OXford Imperial College'' (QuOxIC) һәм ''Quantum Information Scotland Network'' (QUISCO) селтәрҙәренең ҡушма ойоштороусыға әүерелә<ref>Professor Elham Kashefi. ''nqit.ox.ac.uk''. NQIT. Дата обращения: 31 августа 2019. Архивировано из оригинала 31 августа 2019 года.</ref><ref>University of Edinburgh (амер. англ.). ''quisco.org.uk''. Дата обращения: 31 августа 2019.</ref>''.'' Был үҙәктәр физиктарҙы һәм информатиктарҙы квант фәндәре буйынса хеҙмәттәшлек итеү өсөн берләштерә<ref name=":3" /> [[2022 йыл]]дың ноябрендә Кәшәфи [[Бөйөк Британия]]ның Милли квант иҫәпләү үҙәгенең (NQCC) баш ғалимы итеп тәғәйенләнә. [[2023 йыл]]дың апрелендә Кәшәфи Эдинбург университетында урынлашҡан NQCC квант программа тәьминәте лабораторияһы директоры итеп тәғәйенләнә . == Наградалары һәм ҡаҙаныштары == 2024 йылда Кәшәфи Эдинбург король йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана<ref>Professor Elham Kashefi. ''Royal Society of Edinburgh''. Дата обращения: 19 сентября 2024.</ref>. Быға тиклем, 2011 йылда, ул Шотландияның йәш академияһына һайлана. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Эдинбург короллеге йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] a70w7jk2a4fdz0mbh5sae57dpbyzohb Фекерләшеү:Элһам Кәшәфи 1 200848 1296781 2026-05-13T15:40:13Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Кашефи, Эльхам|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=Шәхес|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 15:39, 13 май 2026 (UTC) 1296781 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Кашефи, Эльхам|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=Шәхес|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 15:39, 13 май 2026 (UTC) damw9r3av5euj9k9wgt7k4s1ign32gc Фекерләшеү:Ҡан баҫымы 1 200849 1296797 2026-05-13T16:51:23Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Кровяное давление|13 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1296797 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Кровяное давление|13 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=медицина|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} r4mgyt2sfsywqdf0yae5xuamjr4884p Фекерләшеү:Алутагузе (милли парк) 1 200850 1296800 2026-05-13T17:06:45Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Алутагузе (национальный парк)||12 май 2026}} ~~~~ 1296800 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Алутагузе (национальный парк)||12 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:06, 13 май 2026 (UTC) ojiv48h1kjw0zfi3q6fzv5dg3k55702 1296803 1296800 2026-05-13T17:09:20Z Akkashka 14326 1296803 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Алутагузе (национальный парк)||12 май 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka|тема=География|тема2= |тема3= |ил=Эстония |ил2= |ил3= }} ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 17:06, 13 май 2026 (UTC) abn109lh89kf4arsxdjhabixd6ue6fq Ҡалып:Субъект РФ в родительном падеже 10 200851 1296804 2026-05-13T17:09:30Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{#switch:{{без кв. скобок|{{{1|}}}}}<!-- Республики--> |79|AD|Республика Адыгея|Адыгея={{#if:{{{2|}}}|Республика Адыгея|Республики Адыгея}} |84|AL|Республика Алтай|Горный Алтай|Алтай={{#if:{{{2|}}}|Республика Алтай|Республики Алтай}} |80|BA|Республика Башкортостан|Башкортостан|РБ|Башки... 1296804 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch:{{без кв. скобок|{{{1|}}}}}<!-- Республики--> |79|AD|Республика Адыгея|Адыгея={{#if:{{{2|}}}|Республика Адыгея|Республики Адыгея}} |84|AL|Республика Алтай|Горный Алтай|Алтай={{#if:{{{2|}}}|Республика Алтай|Республики Алтай}} |80|BA|Республика Башкортостан|Башкортостан|РБ|Башкирия={{#if:{{{2|}}}|Республика Башкортостан|Республики Башкортостан}} |81|BU|Республика Бурятия|Бурятия={{#if:{{{2|}}}|Республика Бурятия|Республики Бурятия}} |82|DA|Республика Дагестан|Дагестан={{#if:{{{2|}}}|Республика Дагестан|Республики Дагестан}} |21|Донецкая Народная Республика|ДНР|Донецкая={{#if:{{{2|}}}|Донецкая Народная Республика|Донецкой Народной Республики}} |26|IN|Республика Ингушетия|Дагестан={{#if:{{{2|}}}|Республика Ингушетия|Республики Ингушетия}} |83|KB|Кабардино-Балкарская Республика|Республика Кабардино-Балкария|Кабардино-Балкария={{#if:{{{2|}}}|Кабардино-Балкарская Республика|Кабардино-Балкарской Республики}} |85|KL|Республика Калмыкия|Калмыкия={{#if:{{{2|}}}|Республика Калмыкия|Республики Калмыкия}} |91|KC|Карачаево-Черкесская Республика|Республика Карачаево-Черкесия|Карачаево-Черкесия={{#if:{{{2|}}}|Карачаево-Черкесская Республика|Карачаево-Черкесской Республики}} |86|KR|Республика Карелия|Карелия|Карьяла={{#if:{{{2|}}}|Республика Карелия|Республики Карелия}} |87|KO|Республика Коми|Коми={{#if:{{{2|}}}|Республика Коми|Республики Коми}} |35|CR|Республика Крым|Крым={{#if:{{{2|}}}|Республика Крым|Республики Крым}} |43|Луганская Народная Республика|ЛНР|Луганская={{#if:{{{2|}}}|Луганская Народная Республика|Луганской Народной Республики}} |88|ME|Республика Марий Эл|Марий Эл={{#if:{{{2|}}}|Республика Марий Эл|Республики Марий Эл}} |89|MO|Республика Мордовия|Мордовия={{#if:{{{2|}}}|Республика Мордовия|Республики Мордовия}} |98|SA|Республика Саха (Якутия)|Саха (Якутия)|Якутия|Саха={{#if:{{{2|}}}|Республика Саха (Якутия)|Республики Саха (Якутия)}} |90|SE|Республика Северная Осетия — Алания|Северная Осетия={{#if:{{{2|}}}|Республика Северная Осетия — Алания|Республики Северная Осетия — Алания}} |92|TA|Республика Татарстан|Татарстан|Татария={{#if:{{{2|}}}|Республика Татарстан|Республики Татарстан}} |93|TY|Республика Тыва|Республика Тува|Тыва|Тува={{#if:{{{2|}}}|Республика Тыва|Республики Тыва}} |94|UD|Удмуртская Республика|Республика Удмуртия|Удмуртия={{#if:{{{2|}}}|Удмуртская Республика|Удмуртской Республики}} |95|KK|Республика Хакасия|Хакасия={{#if:{{{2|}}}|Республика Хакасия|Республики Хакасия}} |96|CE|Чеченская Республика|Республика Чечня|Чечня={{#if:{{{2|}}}|Чеченская Республика|Чеченской Республики}} |97|CU|Чувашская Республика — Чувашия|Чувашская Республика|Республика Чувашия|Чувашия={{#if:{{{2|}}}|Чувашская Республика — Чувашия|Чувашской Республики — Чувашия}}<!-- Края--> |01|ALT|Алтайский край|Алтайский={{#if:{{{2|}}}|Алтайский край|Алтайского края}} |76|ZAB|Забайкальский край|Забайкальский|Забайкалье={{#if:{{{2|}}}|Забайкальский край|Забайкальского края}} |30|KAM|Камчатский край|Камчатский|Камчатка={{#if:{{{2|}}}|Камчатский край|Камчатского края}} |03|KDA|Краснодарский край|Краснодарский|Кубань|Кубанский край={{#if:{{{2|}}}|Краснодарский край|Краснодарского края}} |04|KYA|Красноярский край|Красноярский={{#if:{{{2|}}}|Красноярский край|Красноярского края}} |57|PER|Пермский край|Пермский={{#if:{{{2|}}}|Пермский край|Пермского края}} |05|PRI|Приморский край|Приморский|Приморье={{#if:{{{2|}}}|Приморский край|Приморского края}} |07|STA|Ставропольский край|Ставропольский|Ставрополье={{#if:{{{2|}}}|Ставропольский край|Ставропольского края}} |08|KHA|Хабаровский край|Хабаровский={{#if:{{{2|}}}|Хабаровский край|Хабаровского края}}<!-- Области--> |10|AMU|Амурская область|Амурская={{#if:{{{2|}}}|Амурская область|Амурской области}} |11|ARK|Архангельская область|Архангельская={{#if:{{{2|}}}|Архангельская область|Архангельской области}} |12|AST|Астраханская область|Астраханская={{#if:{{{2|}}}|Астраханская область|Астраханской области}} |14|BEL|Белгородская область|Белгородская|Белогорье|Белгородчина|Белгородщина={{#if:{{{2|}}}|Белгородская область|Белгородской области}} |15|BRY|Брянская область|Брянская={{#if:{{{2|}}}|Брянская область|Брянской области}} |17|VLA|Владимирская область|Владимирская={{#if:{{{2|}}}|Владимирская область|Владимирской области}} |18|VGG|Волгоградская область|Волгоградская={{#if:{{{2|}}}|Волгоградская область|Волгоградской области}} |19|VLG|Вологодская область|Вологодская={{#if:{{{2|}}}|Вологодская область|Вологодской области}} |20|VOR|Воронежская область|Воронежская={{#if:{{{2|}}}|Воронежская область|Воронежской области}} |23|Запорожская область|Запорожская={{#if:{{{2|}}}|Запорожская область|Запорожской области}} |24|IVA|Ивановская область|Ивановская={{#if:{{{2|}}}|Ивановская область|Ивановской области}} |25|IRK|Иркутская область|Иркутская|Прибайкалье|Приангарье={{#if:{{{2|}}}|Иркутская область|Иркутской области}} |27|KGD|Калининградская область|Калининградская={{#if:{{{2|}}}|Калининградская область|Калининградской области}} |29|KAL|Калужская область|Калужская={{#if:{{{2|}}}|Калужская область|Калужской области}} |32|KEM|Кемеровская область|Кемеровская={{#if:{{{2|}}}|Кемеровская область|Кемеровской области}} |33|KIR|Кировская область|Кировская={{#if:{{{2|}}}|Кировская область|Кировской области}} |34|KOS|Костромская область|Костромская={{#if:{{{2|}}}|Костромская область|Костромской области}} |37|KGN|Курганская область|Курганская={{#if:{{{2|}}}|Курганская область|Курганской области}} |38|KRS|Курская область|Курская={{#if:{{{2|}}}|Курская область|Курской области}} |41|LEN|Ленинградская область|Ленинградская={{#if:{{{2|}}}|Ленинградская область|Ленинградской области}} |42|LIP|Липецкая область|Липецкая={{#if:{{{2|}}}|Липецкая область|Липецкой области}} |44|MAG|Магаданская область|Магаданская={{#if:{{{2|}}}|Магаданская область|Магаданской области}} |46|MOS|Московская область|Московская|Подмосковье={{#if:{{{2|}}}|Московская область|Московской области}} |47|MUR|Мурманская область|Мурманская={{#if:{{{2|}}}|Мурманская область|Мурманской области}} |22|NIZ|Нижегородская область|Нижегородская={{#if:{{{2|}}}|Нижегородская область|Нижегородской области}} |49|NGR|Новгородская область|Новгородская={{#if:{{{2|}}}|Новгородская область|Новгородской области}} |50|NVS|Новосибирская область|Новосибирская={{#if:{{{2|}}}|Новосибирская область|Новосибирской области}} |52|OMS|Омская область|Омская={{#if:{{{2|}}}|Омская область|Омской области}} |53|ORE|Оренбургская область|Оренбургская={{#if:{{{2|}}}|Оренбургская область|Оренбургской области}} |54|ORL|Орловская область|Орловская={{#if:{{{2|}}}|Орловская область|Орловской области}} |56|PNZ|Пензенская область|Пензенская={{#if:{{{2|}}}|Пензенская область|Пензенской области}} |58|PSK|Псковская область|Псковская={{#if:{{{2|}}}|Псковская область|Псковской области}} |60|ROS|Ростовская область|Ростовская={{#if:{{{2|}}}|Ростовская область|Ростовской области}} |61|RYA|Рязанская область|Рязанская={{#if:{{{2|}}}|Рязанская область|Рязанской области}} |36|SAM|Самарская область|Самарская={{#if:{{{2|}}}|Самарская область|Самарской области}} |63|SAR|Саратовская область|Саратовская ={{#if:{{{2|}}}|Саратовская область|Саратовской области}} |64|SAK|Сахалинская область|Сахалинская|Сахалин={{#if:{{{2|}}}|Сахалинская область|Сахалинской области}} |65|SVE|Свердловская область|Свердловская={{#if:{{{2|}}}|Свердловская область|Свердловской области}} |66|SMO|Смоленская область|Смоленская|Смоленщина={{#if:{{{2|}}}|Смоленская область|Смоленской области}} |68|TAM|Тамбовская область|Тамбовская|Тамбовщина={{#if:{{{2|}}}|Тамбовская область|Тамбовской области}} |28|TVE|Тверская область|Тверская={{#if:{{{2|}}}|Тверская область|Тверской области}} |69|TOM|Томская область|Томская={{#if:{{{2|}}}|Томская область|Томской области}} |70|TUL|Тульская область|Тульская={{#if:{{{2|}}}|Тульская область|Тульской области}} |71|TYU|Тюменская область|Тюменская={{#if:{{{2|}}}|Тюменская область|Тюменской области}} |73|ULY|Ульяновская область|Ульяновская={{#if:{{{2|}}}|Ульяновская область|Ульяновской области}} |74|Херсонская область|Херсонская={{#if:{{{2|}}}|Херсонская область|Херсонской области}} |75|CHE|Челябинская область|Челябинская={{#if:{{{2|}}}|Челябинская область|Челябинской области}} |78|YAR|Ярославская область|Ярославская={{#if:{{{2|}}}|Ярославская область|Ярославской области}}<!-- Города федерального значения--> |45|MOW|Москва={{#if:{{{2|}}}|Москва|Москвы}} |40|SPE|SPB|Санкт-Петербург|Петербург|Петроград|Ленинград|Питер|СПб={{#if:{{{2|}}}|Санкт-Петербург|Санкт-Петербурга}} |67|SEV|Севастополь={{#if:{{{2|}}}|Севастополь|Севастополя}}<!-- Автономные округа--> |111|118|NEN|Ненецкий автономный округ|Ненецкий|Ненецкий АО|НАО={{#if:{{{2|}}}|Ненецкий автономный округ|Ненецкого автономного округа}} |7110|718|KHM|Ханты-Мансийский автономный округ — Югра|Ханты-Мансийский автономный округ|Ханты-Мансийский|Ханты-Мансийский АО|ХМАО|Югра|ХМАОЮ={{#if:{{{2|}}}|Ханты-Мансийский автономный округ — Югра|Ханты-Мансийского автономного округа — Югры}} |77|CHU|Чукотский автономный округ|Чукотский|Чукотский АО|ЧАО|Чукотка={{#if:{{{2|}}}|Чукотский автономный округ|Чукотского автономного округа}} |7114|719|YAN|Ямало-Ненецкий автономный округ|Ямало-Ненецкий|Ямало-Ненецкий АО|ЯНАО={{#if:{{{2|}}}|Ямало-Ненецкий автономный округ|Ямало-Ненецкого автономного округа}}<!-- Автономная область--> |99|YEV|Еврейская автономная область|Еврейская|Еврейская АО|ЕАО={{#if:{{{2|}}}|Еврейская автономная область|Еврейской автономной области}}<!-- --> | }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> g73pj7176g3nlr14kexu44onc8ki6q6 Фекерләшеү:Узон 1 200852 1296811 2026-05-13T17:43:24Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Узон|13 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=вулкан |тема2= |тема3= |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 1296811 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Узон|13 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=вулкан |тема2= |тема3= |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} m2hvylsttvflimfuo0cbew84e92vktk Гимры автомобиль юлы туннеле 0 200853 1296812 2026-05-13T17:55:51Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры тоннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Южный портал тоннеля |Официальное название = Гимринский автодорожный тоннель |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пр... 1296812 wikitext text/x-wiki {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры тоннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Южный портал тоннеля |Официальное название = Гимринский автодорожный тоннель |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пролегает под = [[Гимринский хребет|Гимринским хребтом]] горной системы [[Восточный Кавказ]] |Место = {{Флаг России}} [[Российская Федерация]]<br>{{Флаг Дагестана}} [[Республика Дагестан]]<br>[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|23px]] [[Буйнакский район]] |Тип = [[Тау|таулы]] |Конструкция = [[Арка|аркалы]] |Общая длина = 4303 м (4,3 км) |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1991 йыл]] |Дата закрытия = |Вставка = }} '''Гимры автомобиль юлы туннеле''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] территорияһында иң оҙон автомобиль юлы туннеле[<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Wayback|url=http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e |date=20200313115658 }}, beta.tvc.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>. pdu1waoagthq9rpitwsca5m4x154s6v 1296842 1296812 2026-05-14T01:52:41Z Вәхит 24644 1296842 wikitext text/x-wiki {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры туннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Туннелдың көньяҡ порталы |Официальное название = Гимры автоюл туннеле |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пролегает под = Көнсығыш Кавказ тау системаһының Гимрин һырты |Место = {{Флаг России}} [[Российская Федерация]]<br>{{Флаг Дагестана}} [[Дағстан|Дағстан Республикаһы]]<br>[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|23px]] [[Буйнаҡ районы]] |Тип = [[Тау|таулы]] |Конструкция = [[Арка|аркалы]] |Общая длина = 4303 м (4,3 км) |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1991 йыл]] |Дата закрытия = |Вставка = }} '''Гимры автомобиль юлы туннеле''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] территорияһында иң оҙон автомобиль юлы туннеле[<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Wayback|url=http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e |date=20200313115658 }}, beta.tvc.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>. [[Дағстан]]да урынлашҡан; [[Буйнаҡ]] калаһын Һәм Гимры ауылын тоташтырып, тоннель Таулы Дағстандың 9 районының тимер юл һәм республика үҙәге менән иң ҡыҫҡа һәм һауа шарттарына бәйле булмаған транспорт бәйләнешен тәьмин итә. Оҙонлоғо — 4303 м. Гимра тоннеленең Үткәреү һәләте сәғәтенә — 4 мең автомобиль. Юл өлөшө киңлеге — 7, габарит бейеклеге — 5 метр. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{навигация}} == Һылтанмалар == * [https://archive.today/20130416191555/http://www.dagpravda.ru/article/3339 «Гимринский тоннель нужен. Ещё как!»], dagpravda.ru {{проверено|20|4|2009}} elefvo9grs5me10ghllzkdd7mkv4ggv 1296843 1296842 2026-05-14T02:00:51Z Вәхит 24644 1296843 wikitext text/x-wiki {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры туннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Туннелдың көньяҡ порталы |Официальное название = Гимры автоюл туннеле |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пролегает под = Көнсығыш Кавказ тау системаһының Гимрин һырты |Место = {{Флаг России}} [[Российская Федерация]]<br>{{Флаг Дагестана}} [[Дағстан|Дағстан Республикаһы]]<br>[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|23px]] [[Буйнаҡ районы]] |Тип = [[Тау|таулы]] |Конструкция = [[Арка|аркалы]] |Общая длина = 4303 м (4,3 км) |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1991 йыл]] |Дата закрытия = |Вставка = }} '''Гимры автомобиль юлы туннеле''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] территорияһында иң оҙон автомобиль юлы туннеле[<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Wayback|url=http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e |date=20200313115658 }}, beta.tvc.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>. [[Дағстан]]да урынлашҡан; [[Буйнаҡ]] ҡалаһын Һәм Гимры ауылын тоташтырып, тоннель Таулы Дағстандың 9 районының тимер юл һәм республика үҙәге менән иң ҡыҫҡа һәм һауа шарттарына бәйле булмаған транспорт бәйләнешен тәьмин итә. Оҙонлоғо — 4303 м. Гимры туннеленең Үткәреү һәләте сәғәтенә — 4 мең автомобиль. Юл өлөшө киңлеге — 7, габарит бейеклеге — 5 метр. Туннель [[эзбизташ]]тар, ҡомташтар, алевролиттар һәм аргиллиттар ҡатламында ер өҫтөнән 900 м тәрәнлектә урынлашҡан. Уның киҫелеш диаметры — 9 м, хәрәкәт итеү өлөшөнөң киңлеге — 7 м<ref>''Тагират Гасанова''. [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 Гимринский тоннель: слухи и реальность. Интервью с генеральным директором ООО «Дорстройхолдинг» Р. Г.КУШИЕВЫМ] {{Wayback|url=http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 |date=20111121013525 }} // Дагестанская правда, 21.04.2009 {{проверено|10|9|2010}}</ref>. Туннель менән параллель рәүештә сервис дренаж-вентиляция штольняһы урынлашҡан<ref name="riadag">[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 В 2011 году на строительство Гимринского тоннеля направят более 1,7 млрд рублей] {{Wayback|url=http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 |date=20101230160544 }} // riadagestan.ru {{проверено|23|2|2011}}</ref>. Тоннель яҡтыртылған, автомат янғын, һаҡ сигнализацияһы, тауыш биреү системаһы, [[телефон]] бәйләнеше, телевизион күҙәтеү, эксплуатация вентиляцияһы, үҙәк диспетчер идаралығы бар<ref name="риа_даг_2012"/>. == Тарихы == <gallery mode=packed> Gimry tunnel 2.jpg|Туннелгә инеү урынындағы яҙыу Gimry tunnel 1.JPG|Буйнаҡ яғынан күренеш (төньяҡ портал) Gimry tunnel 3.jpg|Туннель эсе Gimry tunnel (Управление).jpg|Туннель менән идара итеү кабинеты Gimry tunnel 7.jpg|Эстән күренеш </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{навигация}} == Һылтанмалар == * [https://archive.today/20130416191555/http://www.dagpravda.ru/article/3339 «Гимринский тоннель нужен. Ещё как!»], dagpravda.ru {{проверено|20|4|2009}} 3aulawax70jbbr4pnle4oezkfpz7rsv 1296845 1296843 2026-05-14T02:04:23Z Вәхит 24644 1296845 wikitext text/x-wiki {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры туннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Туннелдың көньяҡ порталы |Официальное название = Гимры автоюл туннеле |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пролегает под = Көнсығыш Кавказ тау системаһының Гимрин һырты |Место = {{Флаг России}} [[Рәсәй Федерацияһы]]<br>{{Флаг Дагестана}} [[Дағстан|Дағстан Республикаһы]]<br>[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|23px]] [[Буйнаҡ районы]] |Тип = [[Тау|таулы]] |Конструкция = [[Арка|аркалы]] |Общая длина = 4303 м (4,3 км) |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1991 йыл]] |Дата закрытия = |Вставка = }} '''Гимры автомобиль юлы туннеле''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] территорияһында иң оҙон автомобиль юлы туннеле[<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Wayback|url=http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e |date=20200313115658 }}, beta.tvc.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>. [[Дағстан]]да урынлашҡан; [[Буйнаҡ]] ҡалаһын Һәм Гимры ауылын тоташтырып, тоннель Таулы Дағстандың 9 районының тимер юл һәм республика үҙәге менән иң ҡыҫҡа һәм һауа шарттарына бәйле булмаған транспорт бәйләнешен тәьмин итә. Оҙонлоғо — 4303 м. Гимры туннеленең Үткәреү һәләте сәғәтенә — 4 мең автомобиль. Юл өлөшө киңлеге — 7, габарит бейеклеге — 5 метр. Туннель [[эзбизташ]]тар, ҡомташтар, алевролиттар һәм аргиллиттар ҡатламында ер өҫтөнән 900 м тәрәнлектә урынлашҡан. Уның киҫелеш диаметры — 9 м, хәрәкәт итеү өлөшөнөң киңлеге — 7 м<ref>''Тагират Гасанова''. [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 Гимринский тоннель: слухи и реальность. Интервью с генеральным директором ООО «Дорстройхолдинг» Р. Г.КУШИЕВЫМ] {{Wayback|url=http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 |date=20111121013525 }} // Дагестанская правда, 21.04.2009 {{проверено|10|9|2010}}</ref>. Туннель менән параллель рәүештә сервис дренаж-вентиляция штольняһы урынлашҡан<ref name="riadag">[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 В 2011 году на строительство Гимринского тоннеля направят более 1,7 млрд рублей] {{Wayback|url=http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 |date=20101230160544 }} // riadagestan.ru {{проверено|23|2|2011}}</ref>. Тоннель яҡтыртылған, автомат янғын, һаҡ сигнализацияһы, тауыш биреү системаһы, [[телефон]] бәйләнеше, телевизион күҙәтеү, эксплуатация вентиляцияһы, үҙәк диспетчер идаралығы бар<ref name="риа_даг_2012"/>. == Тарихы == <gallery mode=packed> Gimry tunnel 2.jpg|Туннелгә инеү урынындағы яҙыу Gimry tunnel 1.JPG|Буйнаҡ яғынан күренеш (төньяҡ портал) Gimry tunnel 3.jpg|Туннель эсе Gimry tunnel (Управление).jpg|Туннель менән идара итеү кабинеты Gimry tunnel 7.jpg|Эстән күренеш </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{навигация}} == Һылтанмалар == * [https://archive.today/20130416191555/http://www.dagpravda.ru/article/3339 «Гимринский тоннель нужен. Ещё как!»], dagpravda.ru {{проверено|20|4|2009}} i9eb3k2jyzyuhliblwyvvl4mvg34e07 1296848 1296845 2026-05-14T02:09:00Z Вәхит 24644 added [[Category:Юл ҡоролмалары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296848 wikitext text/x-wiki {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры туннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Туннелдың көньяҡ порталы |Официальное название = Гимры автоюл туннеле |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пролегает под = Көнсығыш Кавказ тау системаһының Гимрин һырты |Место = {{Флаг России}} [[Рәсәй Федерацияһы]]<br>{{Флаг Дагестана}} [[Дағстан|Дағстан Республикаһы]]<br>[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|23px]] [[Буйнаҡ районы]] |Тип = [[Тау|таулы]] |Конструкция = [[Арка|аркалы]] |Общая длина = 4303 м (4,3 км) |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1991 йыл]] |Дата закрытия = |Вставка = }} '''Гимры автомобиль юлы туннеле''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] территорияһында иң оҙон автомобиль юлы туннеле[<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Wayback|url=http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e |date=20200313115658 }}, beta.tvc.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>. [[Дағстан]]да урынлашҡан; [[Буйнаҡ]] ҡалаһын Һәм Гимры ауылын тоташтырып, тоннель Таулы Дағстандың 9 районының тимер юл һәм республика үҙәге менән иң ҡыҫҡа һәм һауа шарттарына бәйле булмаған транспорт бәйләнешен тәьмин итә. Оҙонлоғо — 4303 м. Гимры туннеленең Үткәреү һәләте сәғәтенә — 4 мең автомобиль. Юл өлөшө киңлеге — 7, габарит бейеклеге — 5 метр. Туннель [[эзбизташ]]тар, ҡомташтар, алевролиттар һәм аргиллиттар ҡатламында ер өҫтөнән 900 м тәрәнлектә урынлашҡан. Уның киҫелеш диаметры — 9 м, хәрәкәт итеү өлөшөнөң киңлеге — 7 м<ref>''Тагират Гасанова''. [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 Гимринский тоннель: слухи и реальность. Интервью с генеральным директором ООО «Дорстройхолдинг» Р. Г.КУШИЕВЫМ] {{Wayback|url=http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 |date=20111121013525 }} // Дагестанская правда, 21.04.2009 {{проверено|10|9|2010}}</ref>. Туннель менән параллель рәүештә сервис дренаж-вентиляция штольняһы урынлашҡан<ref name="riadag">[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 В 2011 году на строительство Гимринского тоннеля направят более 1,7 млрд рублей] {{Wayback|url=http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 |date=20101230160544 }} // riadagestan.ru {{проверено|23|2|2011}}</ref>. Тоннель яҡтыртылған, автомат янғын, һаҡ сигнализацияһы, тауыш биреү системаһы, [[телефон]] бәйләнеше, телевизион күҙәтеү, эксплуатация вентиляцияһы, үҙәк диспетчер идаралығы бар<ref name="риа_даг_2012"/>. == Тарихы == <gallery mode=packed> Gimry tunnel 2.jpg|Туннелгә инеү урынындағы яҙыу Gimry tunnel 1.JPG|Буйнаҡ яғынан күренеш (төньяҡ портал) Gimry tunnel 3.jpg|Туннель эсе Gimry tunnel (Управление).jpg|Туннель менән идара итеү кабинеты Gimry tunnel 7.jpg|Эстән күренеш </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{навигация}} == Һылтанмалар == * [https://archive.today/20130416191555/http://www.dagpravda.ru/article/3339 «Гимринский тоннель нужен. Ещё как!»], dagpravda.ru {{проверено|20|4|2009}} [[Категория:Юл ҡоролмалары]] ki78ch4ruc5s7pxcju174gvmefwwibu 1296849 1296848 2026-05-14T02:09:18Z Вәхит 24644 added [[Category:Ер аҫты ҡоролмалары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296849 wikitext text/x-wiki {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры туннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Туннелдың көньяҡ порталы |Официальное название = Гимры автоюл туннеле |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пролегает под = Көнсығыш Кавказ тау системаһының Гимрин һырты |Место = {{Флаг России}} [[Рәсәй Федерацияһы]]<br>{{Флаг Дагестана}} [[Дағстан|Дағстан Республикаһы]]<br>[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|23px]] [[Буйнаҡ районы]] |Тип = [[Тау|таулы]] |Конструкция = [[Арка|аркалы]] |Общая длина = 4303 м (4,3 км) |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1991 йыл]] |Дата закрытия = |Вставка = }} '''Гимры автомобиль юлы туннеле''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] территорияһында иң оҙон автомобиль юлы туннеле[<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Wayback|url=http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e |date=20200313115658 }}, beta.tvc.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>. [[Дағстан]]да урынлашҡан; [[Буйнаҡ]] ҡалаһын Һәм Гимры ауылын тоташтырып, тоннель Таулы Дағстандың 9 районының тимер юл һәм республика үҙәге менән иң ҡыҫҡа һәм һауа шарттарына бәйле булмаған транспорт бәйләнешен тәьмин итә. Оҙонлоғо — 4303 м. Гимры туннеленең Үткәреү һәләте сәғәтенә — 4 мең автомобиль. Юл өлөшө киңлеге — 7, габарит бейеклеге — 5 метр. Туннель [[эзбизташ]]тар, ҡомташтар, алевролиттар һәм аргиллиттар ҡатламында ер өҫтөнән 900 м тәрәнлектә урынлашҡан. Уның киҫелеш диаметры — 9 м, хәрәкәт итеү өлөшөнөң киңлеге — 7 м<ref>''Тагират Гасанова''. [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 Гимринский тоннель: слухи и реальность. Интервью с генеральным директором ООО «Дорстройхолдинг» Р. Г.КУШИЕВЫМ] {{Wayback|url=http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 |date=20111121013525 }} // Дагестанская правда, 21.04.2009 {{проверено|10|9|2010}}</ref>. Туннель менән параллель рәүештә сервис дренаж-вентиляция штольняһы урынлашҡан<ref name="riadag">[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 В 2011 году на строительство Гимринского тоннеля направят более 1,7 млрд рублей] {{Wayback|url=http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 |date=20101230160544 }} // riadagestan.ru {{проверено|23|2|2011}}</ref>. Тоннель яҡтыртылған, автомат янғын, һаҡ сигнализацияһы, тауыш биреү системаһы, [[телефон]] бәйләнеше, телевизион күҙәтеү, эксплуатация вентиляцияһы, үҙәк диспетчер идаралығы бар<ref name="риа_даг_2012"/>. == Тарихы == <gallery mode=packed> Gimry tunnel 2.jpg|Туннелгә инеү урынындағы яҙыу Gimry tunnel 1.JPG|Буйнаҡ яғынан күренеш (төньяҡ портал) Gimry tunnel 3.jpg|Туннель эсе Gimry tunnel (Управление).jpg|Туннель менән идара итеү кабинеты Gimry tunnel 7.jpg|Эстән күренеш </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{навигация}} == Һылтанмалар == * [https://archive.today/20130416191555/http://www.dagpravda.ru/article/3339 «Гимринский тоннель нужен. Ещё как!»], dagpravda.ru {{проверено|20|4|2009}} [[Категория:Юл ҡоролмалары]] [[Категория:Ер аҫты ҡоролмалары]] 7i6e0j10fk03tmuoy3hxp4lu61ermrw 1296895 1296849 2026-05-14T07:46:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1296895 wikitext text/x-wiki {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры туннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Туннелдың көньяҡ порталы |Официальное название = Гимры автоюл туннеле |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пролегает под = Көнсығыш Кавказ тау системаһының Гимрин һырты |Место = {{Флаг России}} [[Рәсәй Федерацияһы]]<br>{{Флаг Дагестана}} [[Дағстан|Дағстан Республикаһы]]<br>[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|23px]] [[Буйнаҡ районы]] |Тип = [[Тау|таулы]] |Конструкция = [[Арка|аркалы]] |Общая длина = 4303 м (4,3 км) |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1991 йыл]] |Дата закрытия = |Вставка = }} '''Гимры автомобиль юлы туннеле''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] территорияһында иң оҙон автомобиль юлы туннеле[<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313115658/http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e |date=2020-03-13 }}, beta.tvc.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>. [[Дағстан]]да урынлашҡан; [[Буйнаҡ]] ҡалаһын Һәм Гимры ауылын тоташтырып, тоннель Таулы Дағстандың 9 районының тимер юл һәм республика үҙәге менән иң ҡыҫҡа һәм һауа шарттарына бәйле булмаған транспорт бәйләнешен тәьмин итә. Оҙонлоғо — 4303 м. Гимры туннеленең Үткәреү һәләте сәғәтенә — 4 мең автомобиль. Юл өлөшө киңлеге — 7, габарит бейеклеге — 5 метр. Туннель [[эзбизташ]]тар, ҡомташтар, алевролиттар һәм аргиллиттар ҡатламында ер өҫтөнән 900 м тәрәнлектә урынлашҡан. Уның киҫелеш диаметры — 9 м, хәрәкәт итеү өлөшөнөң киңлеге — 7 м<ref>''Тагират Гасанова''. [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 Гимринский тоннель: слухи и реальность. Интервью с генеральным директором ООО «Дорстройхолдинг» Р. Г.КУШИЕВЫМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121013525/http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 |date=2011-11-21 }} // Дагестанская правда, 21.04.2009 {{проверено|10|9|2010}}</ref>. Туннель менән параллель рәүештә сервис дренаж-вентиляция штольняһы урынлашҡан<ref name="riadag">[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 В 2011 году на строительство Гимринского тоннеля направят более 1,7 млрд рублей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230160544/http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 |date=2010-12-30 }} // riadagestan.ru {{проверено|23|2|2011}}</ref>. Тоннель яҡтыртылған, автомат янғын, һаҡ сигнализацияһы, тауыш биреү системаһы, [[телефон]] бәйләнеше, телевизион күҙәтеү, эксплуатация вентиляцияһы, үҙәк диспетчер идаралығы бар<ref name="риа_даг_2012"/>. == Тарихы == <gallery mode=packed> Gimry tunnel 2.jpg|Туннелгә инеү урынындағы яҙыу Gimry tunnel 1.JPG|Буйнаҡ яғынан күренеш (төньяҡ портал) Gimry tunnel 3.jpg|Туннель эсе Gimry tunnel (Управление).jpg|Туннель менән идара итеү кабинеты Gimry tunnel 7.jpg|Эстән күренеш </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{навигация}} == Һылтанмалар == * [https://archive.today/20130416191555/http://www.dagpravda.ru/article/3339 «Гимринский тоннель нужен. Ещё как!»], dagpravda.ru {{проверено|20|4|2009}} [[Категория:Юл ҡоролмалары]] [[Категория:Ер аҫты ҡоролмалары]] qlwln1q3ii9cbm0ioj4ha0mjgcc7ejl 1296896 1296895 2026-05-14T07:51:59Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1296896 wikitext text/x-wiki {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры туннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Туннелдың көньяҡ порталы |Официальное название = Гимры автоюл туннеле |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пролегает под = Көнсығыш Кавказ тау системаһының Гимрин һырты |Место = {{Флаг России}} [[Рәсәй Федерацияһы]]<br>{{Флаг Дагестана}} [[Дағстан|Дағстан Республикаһы]]<br>[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|23px]] [[Буйнаҡ районы]] |Тип = [[Тау|таулы]] |Конструкция = [[Арка|аркалы]] |Общая длина = 4303 м (4,3 км) |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1991 йыл]] |Дата закрытия = |Вставка = }} '''Гимры автомобиль юлы туннеле''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] территорияһында иң оҙон автомобиль юлы туннеле[<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313115658/http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e |date=2020-03-13 }}, beta.tvc.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>. [[Дағстан]]да урынлашҡан; [[Буйнаҡ]] ҡалаһын Һәм Гимры ауылын тоташтырып, тоннель Таулы Дағстандың 9 районының тимер юл һәм республика үҙәге менән иң ҡыҫҡа һәм һауа шарттарына бәйле булмаған транспорт бәйләнешен тәьмин итә. Оҙонлоғо — 4303 м. Гимры туннеленең Үткәреү һәләте сәғәтенә — 4 мең автомобиль. Юл өлөшө киңлеге — 7, габарит бейеклеге — 5 метр. Туннель [[эзбизташ]]тар, ҡомташтар, алевролиттар һәм аргиллиттар ҡатламында ер өҫтөнән 900 м тәрәнлектә урынлашҡан. Уның киҫелеш диаметры — 9 м, хәрәкәт итеү өлөшөнөң киңлеге — 7 м<ref>''Тагират Гасанова''. [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 Гимринский тоннель: слухи и реальность. Интервью с генеральным директором ООО «Дорстройхолдинг» Р. Г.КУШИЕВЫМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121013525/http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 |date=2011-11-21 }} // Дагестанская правда, 21.04.2009 {{проверено|10|9|2010}}</ref>. Туннель менән параллель рәүештә сервис дренаж-вентиляция штольняһы урынлашҡан<ref name="riadag">[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 В 2011 году на строительство Гимринского тоннеля направят более 1,7 млрд рублей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230160544/http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 |date=2010-12-30 }} // riadagestan.ru {{проверено|23|2|2011}}</ref>. Тоннель яҡтыртылған, автомат янғын, һаҡ сигнализацияһы, тауыш биреү системаһы, [[телефон]] бәйләнеше, телевизион күҙәтеү, эксплуатация вентиляцияһы, үҙәк диспетчер идаралығы бар<ref name="риа_даг_2012"/>. == Тарихы == Тоннель Иргәнәй гидроузелын төҙөү өсөн йөк ташыу маҡсатында төҙөләref name="риа_даг_2012">{{cite web| author=Венера Гамзатова.| datepublished=| url=http://www.riadagestan.ru/news/2012/10/2/143431/| title=Магомедсалам Магомедов: «Мы с гордостью можем сказать, что теперь в Дагестане есть лучший тоннель во всей стране»| publisher=// riadagestan.ru| access-date=2012-10-03| archive-url=https://www.webcitation.org/6BU1iUAQD?url=http://www.riadagestan.ru/news/2012/10/2/143431/| archive-date=2012-10-17}}</ref>. Туннелде ҡаҙыу төньяҡ портал яғынан 1979 йылдың 31 декабрендә<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://dgss.ru/history.php|title=ООО "ДАГГИДРОСПЕЦСТРОЙ" - ИСТОРИЯ|publisher=// dgss.ru|access-date=2011-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902105304/http://dgss.ru/history.php|archive-date=2013-09-02|url-status=dead}}</ref>, ә көньяҡ портал яғынан 1983 йылда башлана. Төҙөлөш ҡатмарлы климат һәм геологик шарттарҙа алып барыла; көньяҡ портал өсөн йөктәрҙең күп өлөшө һыу транспорты менән Чиркәү ГЭС-ы һыуһаҡлағысы һәм артабан автотранспорт менән килтерелә<ref name="nv">[http://gazeta-nv.ru/content/view/3767/210/ Мрак в конце тоннеля] {{Wayback|url=http://gazeta-nv.ru/content/view/3767/210/ |date=20230721112740 }} // gazeta-nv.ru {{проверено|10|9|2010}}</ref>. 2007 йылдың декабрендә, Гимры ауылында контртеррористик операция режимы индерелгәс, туннель юл йөрөү өсөн ябыла<ref name="nv"/>. Туннелде реконструкциялау буйынса эштәр 2000 йылдар уртаһынан башлана<ref name="tvc"/>. Тулыһынса файҙаланыуға тапшырыу тәүҙә 2010 йылға билдәләнә<ref>[http://www.regnum.ru/news/958139.html «Гимринский тоннель в Дагестане будет сдан через полтора года — Новости России — ИА REGNUM»] {{Wayback|url=http://www.regnum.ru/news/958139.html |date=20080523070358 }}, regnum.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>, һуңынан 2011 йылға күсерелә (шул уҡ ваҡытта 2011 йылда ғына туннелдә төҙөлөш эштәренә 1,7 миллиард һум тотоноу планлаштырыла)<ref name="riadag"/>, ә һуңынан — 2012 йылдың сентябренә<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=318679&sec=1679| title=Дагестан в 2011г направил почти 3,7 млрд руб на развитие дорожной отрасли| publisher=// interfax-russia.ru| access-date=2012-09-06| archive-date=2016-03-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125440/http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=318679&sec=1679| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.stavropolye.tv/sfdnews/view/39971| title=Гимринский тоннель в Дагестане откроют в следующем году| publisher=// stavropolye.tv| access-date=2012-01-31| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195319/http://www.stavropolye.tv/sfdnews/view/39971| archive-date=2016-03-04| url-status=live}}</ref>. <gallery mode=packed> Gimry tunnel 2.jpg|Туннелгә инеү урынындағы яҙыу Gimry tunnel 1.JPG|Буйнаҡ яғынан күренеш (төньяҡ портал) Gimry tunnel 3.jpg|Туннель эсе Gimry tunnel (Управление).jpg|Туннель менән идара итеү кабинеты Gimry tunnel 7.jpg|Эстән күренеш </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{навигация}} == Һылтанмалар == * [https://archive.today/20130416191555/http://www.dagpravda.ru/article/3339 «Гимринский тоннель нужен. Ещё как!»], dagpravda.ru {{проверено|20|4|2009}} [[Категория:Юл ҡоролмалары]] [[Категория:Ер аҫты ҡоролмалары]] l0mwuxjjezfmjl66f6bdt4yltce0m4c 1296897 1296896 2026-05-14T07:52:38Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1296897 wikitext text/x-wiki {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры туннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Туннелдың көньяҡ порталы |Официальное название = Гимры автоюл туннеле |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пролегает под = Көнсығыш Кавказ тау системаһының Гимрин һырты |Место = {{Флаг России}} [[Рәсәй Федерацияһы]]<br>{{Флаг Дагестана}} [[Дағстан|Дағстан Республикаһы]]<br>[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|23px]] [[Буйнаҡ районы]] |Тип = [[Тау|таулы]] |Конструкция = [[Арка|аркалы]] |Общая длина = 4303 м (4,3 км) |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1991 йыл]] |Дата закрытия = |Вставка = }} '''Гимры автомобиль юлы туннеле''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] территорияһында иң оҙон автомобиль юлы туннеле[<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313115658/http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e |date=2020-03-13 }}, beta.tvc.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>. [[Дағстан]]да урынлашҡан; [[Буйнаҡ]] ҡалаһын Һәм Гимры ауылын тоташтырып, тоннель Таулы Дағстандың 9 районының тимер юл һәм республика үҙәге менән иң ҡыҫҡа һәм һауа шарттарына бәйле булмаған транспорт бәйләнешен тәьмин итә. Оҙонлоғо — 4303 м. Гимры туннеленең Үткәреү һәләте сәғәтенә — 4 мең автомобиль. Юл өлөшө киңлеге — 7, габарит бейеклеге — 5 метр. Туннель [[эзбизташ]]тар, ҡомташтар, алевролиттар һәм аргиллиттар ҡатламында ер өҫтөнән 900 м тәрәнлектә урынлашҡан. Уның киҫелеш диаметры — 9 м, хәрәкәт итеү өлөшөнөң киңлеге — 7 м<ref>''Тагират Гасанова''. [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 Гимринский тоннель: слухи и реальность. Интервью с генеральным директором ООО «Дорстройхолдинг» Р. Г.КУШИЕВЫМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121013525/http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 |date=2011-11-21 }} // Дагестанская правда, 21.04.2009 {{проверено|10|9|2010}}</ref>. Туннель менән параллель рәүештә сервис дренаж-вентиляция штольняһы урынлашҡан<ref name="riadag">[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 В 2011 году на строительство Гимринского тоннеля направят более 1,7 млрд рублей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230160544/http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 |date=2010-12-30 }} // riadagestan.ru {{проверено|23|2|2011}}</ref>. Тоннель яҡтыртылған, автомат янғын, һаҡ сигнализацияһы, тауыш биреү системаһы, [[телефон]] бәйләнеше, телевизион күҙәтеү, эксплуатация вентиляцияһы, үҙәк диспетчер идаралығы бар<ref name="риа_даг_2012"/>. == Тарихы == Тоннель Иргәнәй гидроузелын төҙөү өсөн йөк ташыу маҡсатында төҙөлә<ref name="риа_даг_2012">{{cite web| author=Венера Гамзатова.| datepublished=| url=http://www.riadagestan.ru/news/2012/10/2/143431/| title=Магомедсалам Магомедов: «Мы с гордостью можем сказать, что теперь в Дагестане есть лучший тоннель во всей стране»| publisher=// riadagestan.ru| access-date=2012-10-03| archive-url=https://www.webcitation.org/6BU1iUAQD?url=http://www.riadagestan.ru/news/2012/10/2/143431/| archive-date=2012-10-17}}</ref>. Туннелде ҡаҙыу төньяҡ портал яғынан 1979 йылдың 31 декабрендә<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://dgss.ru/history.php|title=ООО "ДАГГИДРОСПЕЦСТРОЙ" - ИСТОРИЯ|publisher=// dgss.ru|access-date=2011-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902105304/http://dgss.ru/history.php|archive-date=2013-09-02|url-status=dead}}</ref>, ә көньяҡ портал яғынан 1983 йылда башлана. Төҙөлөш ҡатмарлы климат һәм геологик шарттарҙа алып барыла; көньяҡ портал өсөн йөктәрҙең күп өлөшө һыу транспорты менән Чиркәү ГЭС-ы һыуһаҡлағысы һәм артабан автотранспорт менән килтерелә<ref name="nv">[http://gazeta-nv.ru/content/view/3767/210/ Мрак в конце тоннеля] {{Wayback|url=http://gazeta-nv.ru/content/view/3767/210/ |date=20230721112740 }} // gazeta-nv.ru {{проверено|10|9|2010}}</ref>. 2007 йылдың декабрендә, Гимры ауылында контртеррористик операция режимы индерелгәс, туннель юл йөрөү өсөн ябыла<ref name="nv"/>. Туннелде реконструкциялау буйынса эштәр 2000 йылдар уртаһынан башлана<ref name="tvc"/>. Тулыһынса файҙаланыуға тапшырыу тәүҙә 2010 йылға билдәләнә<ref>[http://www.regnum.ru/news/958139.html «Гимринский тоннель в Дагестане будет сдан через полтора года — Новости России — ИА REGNUM»] {{Wayback|url=http://www.regnum.ru/news/958139.html |date=20080523070358 }}, regnum.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>, һуңынан 2011 йылға күсерелә (шул уҡ ваҡытта 2011 йылда ғына туннелдә төҙөлөш эштәренә 1,7 миллиард һум тотоноу планлаштырыла)<ref name="riadag"/>, ә һуңынан — 2012 йылдың сентябренә<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=318679&sec=1679| title=Дагестан в 2011г направил почти 3,7 млрд руб на развитие дорожной отрасли| publisher=// interfax-russia.ru| access-date=2012-09-06| archive-date=2016-03-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125440/http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=318679&sec=1679| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.stavropolye.tv/sfdnews/view/39971| title=Гимринский тоннель в Дагестане откроют в следующем году| publisher=// stavropolye.tv| access-date=2012-01-31| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195319/http://www.stavropolye.tv/sfdnews/view/39971| archive-date=2016-03-04| url-status=live}}</ref>. <gallery mode=packed> Gimry tunnel 2.jpg|Туннелгә инеү урынындағы яҙыу Gimry tunnel 1.JPG|Буйнаҡ яғынан күренеш (төньяҡ портал) Gimry tunnel 3.jpg|Туннель эсе Gimry tunnel (Управление).jpg|Туннель менән идара итеү кабинеты Gimry tunnel 7.jpg|Эстән күренеш </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{навигация}} == Һылтанмалар == * [https://archive.today/20130416191555/http://www.dagpravda.ru/article/3339 «Гимринский тоннель нужен. Ещё как!»], dagpravda.ru {{проверено|20|4|2009}} [[Категория:Юл ҡоролмалары]] [[Категория:Ер аҫты ҡоролмалары]] jrns1bnynvinqf4y7xnds4kc4svokk1 1296901 1296897 2026-05-14T08:03:14Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1296901 wikitext text/x-wiki {{coord|42|45|17|N|46|55|21|E|display=title}} {{Тоннель |Название тоннеля = Гимры туннеле |Изображение = Gimry tunnel.JPG |Ширина изображения = 300px |Подпись = Туннелдың көньяҡ порталы |Официальное название = Гимры автоюл туннеле |Область применения = [[Автомобиль юлы]] |Пролегает под = Көнсығыш Кавказ тау системаһының Гимрин һырты |Место = {{Флаг России}} [[Рәсәй Федерацияһы]]<br>{{Флаг Дагестана}} [[Дағстан|Дағстан Республикаһы]]<br>[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|23px]] [[Буйнаҡ районы]] |Тип = [[Тау|таулы]] |Конструкция = [[Арка|аркалы]] |Общая длина = 4303 м (4,3 км) |Диаметр тоннеля = |Дата открытия = [[1991 йыл]] |Дата закрытия = |Вставка = }} '''Гимры автомобиль юлы туннеле''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] территорияһында иң оҙон автомобиль юлы туннеле[<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313115658/http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e |date=2020-03-13 }}, beta.tvc.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>. [[Дағстан]]да урынлашҡан; [[Буйнаҡ]] ҡалаһын Һәм Гимры ауылын тоташтырып, тоннель Таулы Дағстандың 9 районының тимер юл һәм республика үҙәге менән иң ҡыҫҡа һәм һауа шарттарына бәйле булмаған транспорт бәйләнешен тәьмин итә. Оҙонлоғо — 4303 м. Гимры туннеленең Үткәреү һәләте сәғәтенә — 4 мең автомобиль. Юл өлөшө киңлеге — 7, габарит бейеклеге — 5 метр. Туннель [[эзбизташ]]тар, ҡомташтар, алевролиттар һәм аргиллиттар ҡатламында ер өҫтөнән 900 м тәрәнлектә урынлашҡан. Уның киҫелеш диаметры — 9 м, хәрәкәт итеү өлөшөнөң киңлеге — 7 м<ref>''Тагират Гасанова''. [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 Гимринский тоннель: слухи и реальность. Интервью с генеральным директором ООО «Дорстройхолдинг» Р. Г.КУШИЕВЫМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121013525/http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=6090 |date=2011-11-21 }} // Дагестанская правда, 21.04.2009 {{проверено|10|9|2010}}</ref>. Туннель менән параллель рәүештә сервис дренаж-вентиляция штольняһы урынлашҡан<ref name="riadag">[http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 В 2011 году на строительство Гимринского тоннеля направят более 1,7 млрд рублей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230160544/http://www.riadagestan.ru/news/2010/12/18/107318 |date=2010-12-30 }} // riadagestan.ru {{проверено|23|2|2011}}</ref>. Тоннель яҡтыртылған, автомат янғын, һаҡ сигнализацияһы, тауыш биреү системаһы, [[телефон]] бәйләнеше, телевизион күҙәтеү, эксплуатация вентиляцияһы, үҙәк диспетчер идаралығы бар<ref name="риа_даг_2012"/>. == Тарихы == Тоннель Иргәнәй гидроузелын төҙөү өсөн йөк ташыу маҡсатында төҙөлә<ref name="риа_даг_2012">{{cite web| author=Венера Гамзатова.| datepublished=| url=http://www.riadagestan.ru/news/2012/10/2/143431/| title=Магомедсалам Магомедов: «Мы с гордостью можем сказать, что теперь в Дагестане есть лучший тоннель во всей стране»| publisher=// riadagestan.ru| access-date=2012-10-03| archive-url=https://www.webcitation.org/6BU1iUAQD?url=http://www.riadagestan.ru/news/2012/10/2/143431/| archive-date=2012-10-17}}</ref>. Туннелде ҡаҙыу төньяҡ портал яғынан 1979 йылдың 31 декабрендә<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://dgss.ru/history.php|title=ООО "ДАГГИДРОСПЕЦСТРОЙ" - ИСТОРИЯ|publisher=// dgss.ru|access-date=2011-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902105304/http://dgss.ru/history.php|archive-date=2013-09-02|url-status=dead}}</ref>, ә көньяҡ портал яғынан 1983 йылда башлана. Төҙөлөш ҡатмарлы климат һәм геологик шарттарҙа алып барыла; көньяҡ портал өсөн йөктәрҙең күп өлөшө һыу транспорты менән Чиркәү ГЭС-ы һыуһаҡлағысы һәм артабан автотранспорт менән килтерелә<ref name="nv">[http://gazeta-nv.ru/content/view/3767/210/ Мрак в конце тоннеля] {{Wayback|url=http://gazeta-nv.ru/content/view/3767/210/ |date=20230721112740 }} // gazeta-nv.ru {{проверено|10|9|2010}}</ref>. 2007 йылдың декабрендә, Гимры ауылында контртеррористик операция режимы индерелгәс, туннель юл йөрөү өсөн ябыла<ref name="nv"/>. Туннелде реконструкциялау буйынса эштәр 2000 йылдар уртаһынан башлана<ref name="tvc"/>. Тулыһынса файҙаланыуға тапшырыу тәүҙә 2010 йылға билдәләнә<ref>[http://www.regnum.ru/news/958139.html «Гимринский тоннель в Дагестане будет сдан через полтора года — Новости России — ИА REGNUM»] {{Wayback|url=http://www.regnum.ru/news/958139.html |date=20080523070358 }}, regnum.ru {{проверено|20|4|2009}}</ref>, һуңынан 2011 йылға күсерелә (шул уҡ ваҡытта 2011 йылда ғына туннелдә төҙөлөш эштәренә 1,7 миллиард һум тотоноу планлаштырыла)<ref name="riadag"/>, ә һуңынан — 2012 йылдың сентябренә<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=318679&sec=1679| title=Дагестан в 2011г направил почти 3,7 млрд руб на развитие дорожной отрасли| publisher=// interfax-russia.ru| access-date=2012-09-06| archive-date=2016-03-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125440/http://www.interfax-russia.ru/South/news.asp?id=318679&sec=1679| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.stavropolye.tv/sfdnews/view/39971| title=Гимринский тоннель в Дагестане откроют в следующем году| publisher=// stavropolye.tv| access-date=2012-01-31| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195319/http://www.stavropolye.tv/sfdnews/view/39971| archive-date=2016-03-04| url-status=live}}</ref>. Реконструкциянан һуң Гимры автомобиль юлы тоннеле 2012 йылдың 2 октябрендә асыла<ref name="риа_даг_2012"/>. [[Махачҡала]]ны таулы райондар менән бәйләүсе стратегик юл булараҡ, Гимры туннеле террорсыларҙың иғтибарын йәлеп итә. Атап әйткәндә, 2005 йылдың октябрендә туннель эргәһендә ҙур теракт булдырылмай<ref>''Юлия Рыбина''. [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=616911 Милиционеры зачистили тоннель] // Коммерсантъ, № 192 (3276) от 12.10.2005 {{проверено|10|9|2010}}</ref>. <gallery mode=packed> Gimry tunnel 2.jpg|Туннелгә инеү урынындағы яҙыу Gimry tunnel 1.JPG|Буйнаҡ яғынан күренеш (төньяҡ портал) Gimry tunnel 3.jpg|Туннель эсе Gimry tunnel (Управление).jpg|Туннель менән идара итеү кабинеты Gimry tunnel 7.jpg|Эстән күренеш </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{навигация}} == Һылтанмалар == * [https://archive.today/20130416191555/http://www.dagpravda.ru/article/3339 «Гимринский тоннель нужен. Ещё как!»], dagpravda.ru {{проверено|20|4|2009}} [[Категория:Юл ҡоролмалары]] [[Категория:Ер аҫты ҡоролмалары]] pp34watvf41h0sj4tp0b4523nuel0dt Фекерләшеү:Гимры автомобиль юлы туннеле 1 200854 1296815 2026-05-13T17:58:17Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Гимринский автодорожный тоннель|16 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=юл |тема2=автомобиль юлы |тема3= |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 1296815 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Гимринский автодорожный тоннель|16 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=юл |тема2=автомобиль юлы |тема3= |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 343rp8nas6tndbm09lde8n2vwdv0vs1 Ҡалып:Potd/2026-05-14 10 200855 1296817 2026-05-13T18:20:38Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: LeMansAscension 1.jpg 1296817 wikitext text/x-wiki LeMansAscension 1.jpg jqhmbepdlqtsmwfqqjlno41azcjzvy3 Ҡалып:Флаг Дагестана 10 200856 1296844 2026-05-14T02:03:04Z Вәхит 24644 Яңы бит: [[Изображение:Flag of Dagestan.svg|border|{{{1|22px}}}|Дағстан флагы]]<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:РФ субъекттары флагтары|Дағстан]] [[Категория:Ҡалыптар:Дағстан флагтары]] </noinclude> 1296844 wikitext text/x-wiki [[Изображение:Flag of Dagestan.svg|border|{{{1|22px}}}|Дағстан флагы]]<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:РФ субъекттары флагтары|Дағстан]] [[Категория:Ҡалыптар:Дағстан флагтары]] </noinclude> 4eyg19be69y2p3u1hk0zw2z6u9j1p1c Категория:Алфавит буйынса тоннелдәр 14 200857 1296846 2026-05-14T02:06:22Z Вәхит 24644 Яңы бит: : ''Категория проставляется шаблонами {{tl|Тоннель}} и {{tl|Дорожное сооружение}}.'' {{Индекс категории}} [[Категория:Алфавит буйынса биналар һәм ҡоролмалар категориялары]] [[Категория:Туннелдәр|*]] 1296846 wikitext text/x-wiki : ''Категория проставляется шаблонами {{tl|Тоннель}} и {{tl|Дорожное сооружение}}.'' {{Индекс категории}} [[Категория:Алфавит буйынса биналар һәм ҡоролмалар категориялары]] [[Категория:Туннелдәр|*]] 71ie1wm51l7hvhqzti13x9ksrfrbeuc 1296847 1296846 2026-05-14T02:06:53Z Вәхит 24644 1296847 wikitext text/x-wiki : ''Категория проставляется шаблонами {{tl|Тоннель}} и {{tl|Дорожное сооружение}}.'' {{Индекс категории}} [[Категория:Алфавит буйынса биналар һәм ҡоролмалар категориялары]] [[Категория:Тоннелдәр|*]] juszv4pbnuojzv20ztzi2ktn88a19g6 Материя (физика) 0 200858 1296870 2026-05-14T06:20:26Z Таңһылыу 14946 "[[:ru:Special:Redirect/revision/152020795|Материя (физика)]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296870 wikitext text/x-wiki '''Материя''' (от {{Lang-la|māteria}} ( матдә ) — [[Физика|физиканың]] төп төшөнсәләренең береһе, киңлек-ваҡыттың бөтә йөкмәткеһе йыйылмаһы менән билдәләнгән һәм уның үҙенсәлектәренә йоғонто яһаған дөйөм термин . == Физиканың төрлө өлкәләрендә материя тураһында төшөнсә == Фәндең төрлө өлкәләре үҫешеү менән материяға билдәләмә киңәйә. Элек материя классик үҙенсәлектәр (масса, температура, бүленеүсәнлек һ. б.) менән тасуирлап булған объекттар була, һәм Ньютондың арауыҡ һәм [[Ваҡыт|ваҡыттың]] абсолютлығы тураһындағы күҙаллауҙарында, улар үҙаллы ҡарала. Оптика, ә һуңынан [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы|махсус]] һәм [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм]] сағыштырмалыҡ теориялары үҫеше менән, был төшөнсә уның [[гравитация]] һәм тулҡындар менән бәйләнештәре менән тулыландырыла; һәм хәҙерге квант физикаһы, астрофизика һәм юғары энергиялар физикаһы был төшөнсәне хәҙерге мәғәнәлә билдәләй һәм материяның яңы төрҙәрен эҙләү менән әүҙем шөғөлләнә. == Материяның төп төрҙәре == === Матдә === '''Классик матдә бер нисә агрегат хәленең береһендә булырға мөмкин:''' '''[[газ]]''', '''[[Шыйыҡса|шыйыҡ]]''', '''[[Ҡаты есем|ҡаты кристалл]]''', ҡаты '''аморф''' йәки '''шыйыҡ кристалл''' . Бынан тыш, '''[[плазма]]''' тип аталған матдәнең юғары ионлаштырылған торошо (ғәҙәттә газ формаһында, әммә киң мәғәнәлә матдәнең теләһә ниндәй торошо) айырыла. Материяның башҡа билдәле хәлдәре — '''Бозе-Эйнштейн конденсаты''' һәм '''кварк-глюон плазмаһы''' . * '''Адро́н матдәһе —уның структураһы күп составлы өлөшсөләрҙән:''' [[:ru:Адрон|адрондарҙан]] тора. ** '''Барион матдәһе (барион материя) —''' [[:ru:Барион|бариондарҙан]] торған матдә. *** '''[[:ru:Вещество|Матдә]]''' классик мәғәнәлә. Башлыса фермиондарҙан тора. Был материя формаһы Ҡояш системаһында һәм яҡын йондоҙҙар системаларында өҫтөнлөк итә. * <nowiki><b id="mwRQ"><a href="./Антивещество" rel="mw:WikiLink" data-linkid="54" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Антивещество&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4.svg/120px-%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4.svg.png&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:85},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;вещество, состоящее из античастиц, реально стабильно не образующееся в природе&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q83197&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwRg" title="Антивещество">Антиматдә</a></nowiki><nowiki></b></nowiki> — антикиҫәксәләрҙән тора.. * '''Нейтрон матдә''' — башлыса нейтрондарҙан тора һәм атом төҙөлөшөнән мәхрүм. [[:ru:Нейтронная_звезда|Нейтрон йондоҙҙарҙың]] төп компоненты, ғәҙәти матдәгә ҡарағанда күпкә тығыҙраҡ, әммә кварк-глюон плазмаһына ҡарағанда тығыҙлығы кәмерәк. * Атомға оҡшаш төҙөлөшлө матдәләрҙең башҡа төрҙәре (мәҫәлән, мюонлы мезоатомдар барлыҡҡа килтергән матдә). * '''Кварк-глюон плазма''' — кварктарҙың классик элементар өлөшсәләргә берләшеүенә тиклем (конфайнментҡа тиклем), Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған матдәнең үтә тығыҙ формаһы. * Гипотетик '''кваркҡа тиклемге үтә тығыҙ матди формациялар''', уларҙың компоненттары — [[:ru:Теория_всего|бөйөк берләштереү теорияларында]] ҡулланылған '''[[:ru:Струна_(физика)|ҡылдар]]''' (ҡылдар теорияһында гипотетик фундаменталь бер үлсәмле сикһеҙ нәҙек объект, оҙонлоғо 10<sup>−35</sup> м) һәм башҡа объекттар (ҡарағыҙ: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD][[:ru:Теория_струн|теория струн]], теория суперструн). Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған тип фаразланған материяның төп формалары. Хәҙерге физика теорияһында ҡылға оҡшаш объекттар иң фундаменталь матди формалар роленә дәғүә итә, уларға бөтә элементар өлөшсәләрҙе, йәғни ахыр сиктә, материяның бөтә билдәле формаларын индерергә мөмкин. Материяны анализлауҙың был кимәле, бәлки, төрлө элементар өлөшсәләрҙең үҙенсәлектәрен берҙәм позицияларҙан аңлатырға мөмкинлек бирер. «Матдә» гә ҡарауҙы бында шартлы аңларға кәрәк, сөнки материяның матди һәм ҡыр формалары араһындағы айырма был кимәлдә юйыла. === Ҡыр === Яландың, материянан айырмалы рәүештә, эске бушлыҡтары юҡ, абсолют тығыҙлыҡҡа эйә. * '''Электромагнит ҡыры''' . * '''Гравитацион ҡыр''' . * Төрлө тәбиғәттәге '''квант ҡырҙары''' . Хәҙерге төшөнсәләр буйынса квант ҡыры — материяның универсаль формаһы, уға матдәләрҙе лә, классик ҡырҙарҙы ла индерергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта матди ҡырҙар ( фермион тәбиғәтендәге лептон һәм кварк ҡырҙары) һәм үҙ-ара тәьҫир итешеү ҡырҙары ( глюонлы көслө ҡырҙар, аралыҡ бозонлы көсһөҙ ҡырҙар һәм бозонлы тәбиғәтле фотон электромагнит ҡырҙары, бында әлегә гравитондарҙың гипотетик ҡырын да индерәләр) араһында аныҡ булмаған айырма бар. Хиггс ҡыры улар араһында айырылып тора, сөнки был категорияларҙан береһенә лә бер һүҙһеҙ индереү ҡыйын. === Аңлашылмаған физик характерҙағы материаль объекттар === * <nowiki><b><a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%91%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Тёмная материя" class="cx-link" data-linkid="98">Ҡара материя</a></nowiki><nowiki></b></nowiki>. * '''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%91%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Тёмная энергия" class="cx-link" data-linkid="100">Ҡара энергия</a>''' . Был объекттар бер нисә астрофизик һәм космологик күренештәрҙе аңлатыу өсөн фәнни ҡулланыуға индерелгән. == Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя . == {{Цитата башы}}Материя и излучение, согласно специальной теории относительности, являются только особыми формами энергии, распределенной в пространстве; таким образом, весомая масса теряет своё особое положение и является лишь особой формой энергии. {{Цитата аҙағы|[[Альберт Эйнштейн]], 1920 г.<ref>''Эйнштейн А.'' [http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 Эфир и теория относительности]. Собрание научных трудов. В четырёх томах (1965—1967) Том 1, С. 685. {{Wayback|url=http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 |date=20151125133235 }}</ref>}} Тамырланған терминологияға ярашлы, [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында]] гравитацион ҡырҙарҙан башҡа бөтә ҡырҙар ҙа материаль ҡырҙар тип атала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Материя (фәлсәфә) * [[Элементар киҫәксә]] * [[Масса|Ауырлыҡ]] * [[Энергия]] * Антиматдә * Фундаменталь үҙ-ара бәйләнештәр * [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы .]] * [[Альберт Эйнштейн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}}<templatestyles src="Шаблон:Родственные_проекты/styles.css"></templatestyles>{{Навигация | Портал = Физика | Викисловарь = материя | Викиучебник = | Викицитатник = Материя | Викитека = | Викивиды = | Викисклад = | Метавики = }} == Һылтанмалар == <templatestyles src="Шаблон:Rq/styles.css" /><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> [[Категория:Фундаменталь физика төшөнсәләре]] [[Категория:Материя]] guxiudyw4yifqv1dhooqgz7iasm0krl 1296871 1296870 2026-05-14T06:21:08Z Таңһылыу 14946 /* Иҫкәрмәләр */ 1296871 wikitext text/x-wiki '''Материя''' (от {{Lang-la|māteria}} ( матдә ) — [[Физика|физиканың]] төп төшөнсәләренең береһе, киңлек-ваҡыттың бөтә йөкмәткеһе йыйылмаһы менән билдәләнгән һәм уның үҙенсәлектәренә йоғонто яһаған дөйөм термин . == Физиканың төрлө өлкәләрендә материя тураһында төшөнсә == Фәндең төрлө өлкәләре үҫешеү менән материяға билдәләмә киңәйә. Элек материя классик үҙенсәлектәр (масса, температура, бүленеүсәнлек һ. б.) менән тасуирлап булған объекттар була, һәм Ньютондың арауыҡ һәм [[Ваҡыт|ваҡыттың]] абсолютлығы тураһындағы күҙаллауҙарында, улар үҙаллы ҡарала. Оптика, ә һуңынан [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы|махсус]] һәм [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм]] сағыштырмалыҡ теориялары үҫеше менән, был төшөнсә уның [[гравитация]] һәм тулҡындар менән бәйләнештәре менән тулыландырыла; һәм хәҙерге квант физикаһы, астрофизика һәм юғары энергиялар физикаһы был төшөнсәне хәҙерге мәғәнәлә билдәләй һәм материяның яңы төрҙәрен эҙләү менән әүҙем шөғөлләнә. == Материяның төп төрҙәре == === Матдә === '''Классик матдә бер нисә агрегат хәленең береһендә булырға мөмкин:''' '''[[газ]]''', '''[[Шыйыҡса|шыйыҡ]]''', '''[[Ҡаты есем|ҡаты кристалл]]''', ҡаты '''аморф''' йәки '''шыйыҡ кристалл''' . Бынан тыш, '''[[плазма]]''' тип аталған матдәнең юғары ионлаштырылған торошо (ғәҙәттә газ формаһында, әммә киң мәғәнәлә матдәнең теләһә ниндәй торошо) айырыла. Материяның башҡа билдәле хәлдәре — '''Бозе-Эйнштейн конденсаты''' һәм '''кварк-глюон плазмаһы''' . * '''Адро́н матдәһе —уның структураһы күп составлы өлөшсөләрҙән:''' [[:ru:Адрон|адрондарҙан]] тора. ** '''Барион матдәһе (барион материя) —''' [[:ru:Барион|бариондарҙан]] торған матдә. *** '''[[:ru:Вещество|Матдә]]''' классик мәғәнәлә. Башлыса фермиондарҙан тора. Был материя формаһы Ҡояш системаһында һәм яҡын йондоҙҙар системаларында өҫтөнлөк итә. * <nowiki><b id="mwRQ"><a href="./Антивещество" rel="mw:WikiLink" data-linkid="54" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Антивещество&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4.svg/120px-%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4.svg.png&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:85},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;вещество, состоящее из античастиц, реально стабильно не образующееся в природе&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q83197&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwRg" title="Антивещество">Антиматдә</a></nowiki><nowiki></b></nowiki> — антикиҫәксәләрҙән тора.. * '''Нейтрон матдә''' — башлыса нейтрондарҙан тора һәм атом төҙөлөшөнән мәхрүм. [[:ru:Нейтронная_звезда|Нейтрон йондоҙҙарҙың]] төп компоненты, ғәҙәти матдәгә ҡарағанда күпкә тығыҙраҡ, әммә кварк-глюон плазмаһына ҡарағанда тығыҙлығы кәмерәк. * Атомға оҡшаш төҙөлөшлө матдәләрҙең башҡа төрҙәре (мәҫәлән, мюонлы мезоатомдар барлыҡҡа килтергән матдә). * '''Кварк-глюон плазма''' — кварктарҙың классик элементар өлөшсәләргә берләшеүенә тиклем (конфайнментҡа тиклем), Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған матдәнең үтә тығыҙ формаһы. * Гипотетик '''кваркҡа тиклемге үтә тығыҙ матди формациялар''', уларҙың компоненттары — [[:ru:Теория_всего|бөйөк берләштереү теорияларында]] ҡулланылған '''[[:ru:Струна_(физика)|ҡылдар]]''' (ҡылдар теорияһында гипотетик фундаменталь бер үлсәмле сикһеҙ нәҙек объект, оҙонлоғо 10<sup>−35</sup> м) һәм башҡа объекттар (ҡарағыҙ: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD][[:ru:Теория_струн|теория струн]], теория суперструн). Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған тип фаразланған материяның төп формалары. Хәҙерге физика теорияһында ҡылға оҡшаш объекттар иң фундаменталь матди формалар роленә дәғүә итә, уларға бөтә элементар өлөшсәләрҙе, йәғни ахыр сиктә, материяның бөтә билдәле формаларын индерергә мөмкин. Материяны анализлауҙың был кимәле, бәлки, төрлө элементар өлөшсәләрҙең үҙенсәлектәрен берҙәм позицияларҙан аңлатырға мөмкинлек бирер. «Матдә» гә ҡарауҙы бында шартлы аңларға кәрәк, сөнки материяның матди һәм ҡыр формалары араһындағы айырма был кимәлдә юйыла. === Ҡыр === Яландың, материянан айырмалы рәүештә, эске бушлыҡтары юҡ, абсолют тығыҙлыҡҡа эйә. * '''Электромагнит ҡыры''' . * '''Гравитацион ҡыр''' . * Төрлө тәбиғәттәге '''квант ҡырҙары''' . Хәҙерге төшөнсәләр буйынса квант ҡыры — материяның универсаль формаһы, уға матдәләрҙе лә, классик ҡырҙарҙы ла индерергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта матди ҡырҙар ( фермион тәбиғәтендәге лептон һәм кварк ҡырҙары) һәм үҙ-ара тәьҫир итешеү ҡырҙары ( глюонлы көслө ҡырҙар, аралыҡ бозонлы көсһөҙ ҡырҙар һәм бозонлы тәбиғәтле фотон электромагнит ҡырҙары, бында әлегә гравитондарҙың гипотетик ҡырын да индерәләр) араһында аныҡ булмаған айырма бар. Хиггс ҡыры улар араһында айырылып тора, сөнки был категорияларҙан береһенә лә бер һүҙһеҙ индереү ҡыйын. === Аңлашылмаған физик характерҙағы материаль объекттар === * <nowiki><b><a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%91%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Тёмная материя" class="cx-link" data-linkid="98">Ҡара материя</a></nowiki><nowiki></b></nowiki>. * '''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%91%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Тёмная энергия" class="cx-link" data-linkid="100">Ҡара энергия</a>''' . Был объекттар бер нисә астрофизик һәм космологик күренештәрҙе аңлатыу өсөн фәнни ҡулланыуға индерелгән. == Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя . == {{Цитата башы}}Материя и излучение, согласно специальной теории относительности, являются только особыми формами энергии, распределенной в пространстве; таким образом, весомая масса теряет своё особое положение и является лишь особой формой энергии. {{Цитата аҙағы|[[Альберт Эйнштейн]], 1920 г.<ref>''Эйнштейн А.'' [http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 Эфир и теория относительности]. Собрание научных трудов. В четырёх томах (1965—1967) Том 1, С. 685. {{Wayback|url=http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 |date=20151125133235 }}</ref>}} Тамырланған терминологияға ярашлы, [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында]] гравитацион ҡырҙарҙан башҡа бөтә ҡырҙар ҙа материаль ҡырҙар тип атала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Материя (фәлсәфә) * [[Элементар киҫәксә]] * [[Масса|Ауырлыҡ]] * [[Энергия]] * Антиматдә * Фундаменталь үҙ-ара бәйләнештәр * [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы .]] * [[Альберт Эйнштейн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == <templatestyles src="Шаблон:Rq/styles.css" /><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> [[Категория:Фундаменталь физика төшөнсәләре]] [[Категория:Материя]] ppqbgiuf4mthgkjqdqp1koodt6g3rtp 1296872 1296871 2026-05-14T06:21:31Z Таңһылыу 14946 /* Һылтанмалар */ 1296872 wikitext text/x-wiki '''Материя''' (от {{Lang-la|māteria}} ( матдә ) — [[Физика|физиканың]] төп төшөнсәләренең береһе, киңлек-ваҡыттың бөтә йөкмәткеһе йыйылмаһы менән билдәләнгән һәм уның үҙенсәлектәренә йоғонто яһаған дөйөм термин . == Физиканың төрлө өлкәләрендә материя тураһында төшөнсә == Фәндең төрлө өлкәләре үҫешеү менән материяға билдәләмә киңәйә. Элек материя классик үҙенсәлектәр (масса, температура, бүленеүсәнлек һ. б.) менән тасуирлап булған объекттар була, һәм Ньютондың арауыҡ һәм [[Ваҡыт|ваҡыттың]] абсолютлығы тураһындағы күҙаллауҙарында, улар үҙаллы ҡарала. Оптика, ә һуңынан [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы|махсус]] һәм [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм]] сағыштырмалыҡ теориялары үҫеше менән, был төшөнсә уның [[гравитация]] һәм тулҡындар менән бәйләнештәре менән тулыландырыла; һәм хәҙерге квант физикаһы, астрофизика һәм юғары энергиялар физикаһы был төшөнсәне хәҙерге мәғәнәлә билдәләй һәм материяның яңы төрҙәрен эҙләү менән әүҙем шөғөлләнә. == Материяның төп төрҙәре == === Матдә === '''Классик матдә бер нисә агрегат хәленең береһендә булырға мөмкин:''' '''[[газ]]''', '''[[Шыйыҡса|шыйыҡ]]''', '''[[Ҡаты есем|ҡаты кристалл]]''', ҡаты '''аморф''' йәки '''шыйыҡ кристалл''' . Бынан тыш, '''[[плазма]]''' тип аталған матдәнең юғары ионлаштырылған торошо (ғәҙәттә газ формаһында, әммә киң мәғәнәлә матдәнең теләһә ниндәй торошо) айырыла. Материяның башҡа билдәле хәлдәре — '''Бозе-Эйнштейн конденсаты''' һәм '''кварк-глюон плазмаһы''' . * '''Адро́н матдәһе —уның структураһы күп составлы өлөшсөләрҙән:''' [[:ru:Адрон|адрондарҙан]] тора. ** '''Барион матдәһе (барион материя) —''' [[:ru:Барион|бариондарҙан]] торған матдә. *** '''[[:ru:Вещество|Матдә]]''' классик мәғәнәлә. Башлыса фермиондарҙан тора. Был материя формаһы Ҡояш системаһында һәм яҡын йондоҙҙар системаларында өҫтөнлөк итә. * <nowiki><b id="mwRQ"><a href="./Антивещество" rel="mw:WikiLink" data-linkid="54" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Антивещество&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4.svg/120px-%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4.svg.png&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:85},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;вещество, состоящее из античастиц, реально стабильно не образующееся в природе&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q83197&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;source&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwRg" title="Антивещество">Антиматдә</a></nowiki><nowiki></b></nowiki> — антикиҫәксәләрҙән тора.. * '''Нейтрон матдә''' — башлыса нейтрондарҙан тора һәм атом төҙөлөшөнән мәхрүм. [[:ru:Нейтронная_звезда|Нейтрон йондоҙҙарҙың]] төп компоненты, ғәҙәти матдәгә ҡарағанда күпкә тығыҙраҡ, әммә кварк-глюон плазмаһына ҡарағанда тығыҙлығы кәмерәк. * Атомға оҡшаш төҙөлөшлө матдәләрҙең башҡа төрҙәре (мәҫәлән, мюонлы мезоатомдар барлыҡҡа килтергән матдә). * '''Кварк-глюон плазма''' — кварктарҙың классик элементар өлөшсәләргә берләшеүенә тиклем (конфайнментҡа тиклем), Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған матдәнең үтә тығыҙ формаһы. * Гипотетик '''кваркҡа тиклемге үтә тығыҙ матди формациялар''', уларҙың компоненттары — [[:ru:Теория_всего|бөйөк берләштереү теорияларында]] ҡулланылған '''[[:ru:Струна_(физика)|ҡылдар]]''' (ҡылдар теорияһында гипотетик фундаменталь бер үлсәмле сикһеҙ нәҙек объект, оҙонлоғо 10<sup>−35</sup> м) һәм башҡа объекттар (ҡарағыҙ: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD][[:ru:Теория_струн|теория струн]], теория суперструн). Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған тип фаразланған материяның төп формалары. Хәҙерге физика теорияһында ҡылға оҡшаш объекттар иң фундаменталь матди формалар роленә дәғүә итә, уларға бөтә элементар өлөшсәләрҙе, йәғни ахыр сиктә, материяның бөтә билдәле формаларын индерергә мөмкин. Материяны анализлауҙың был кимәле, бәлки, төрлө элементар өлөшсәләрҙең үҙенсәлектәрен берҙәм позицияларҙан аңлатырға мөмкинлек бирер. «Матдә» гә ҡарауҙы бында шартлы аңларға кәрәк, сөнки материяның матди һәм ҡыр формалары араһындағы айырма был кимәлдә юйыла. === Ҡыр === Яландың, материянан айырмалы рәүештә, эске бушлыҡтары юҡ, абсолют тығыҙлыҡҡа эйә. * '''Электромагнит ҡыры''' . * '''Гравитацион ҡыр''' . * Төрлө тәбиғәттәге '''квант ҡырҙары''' . Хәҙерге төшөнсәләр буйынса квант ҡыры — материяның универсаль формаһы, уға матдәләрҙе лә, классик ҡырҙарҙы ла индерергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта матди ҡырҙар ( фермион тәбиғәтендәге лептон һәм кварк ҡырҙары) һәм үҙ-ара тәьҫир итешеү ҡырҙары ( глюонлы көслө ҡырҙар, аралыҡ бозонлы көсһөҙ ҡырҙар һәм бозонлы тәбиғәтле фотон электромагнит ҡырҙары, бында әлегә гравитондарҙың гипотетик ҡырын да индерәләр) араһында аныҡ булмаған айырма бар. Хиггс ҡыры улар араһында айырылып тора, сөнки был категорияларҙан береһенә лә бер һүҙһеҙ индереү ҡыйын. === Аңлашылмаған физик характерҙағы материаль объекттар === * <nowiki><b><a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%91%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Тёмная материя" class="cx-link" data-linkid="98">Ҡара материя</a></nowiki><nowiki></b></nowiki>. * '''<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%91%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F" rel="mw:ExtLink" title="Тёмная энергия" class="cx-link" data-linkid="100">Ҡара энергия</a>''' . Был объекттар бер нисә астрофизик һәм космологик күренештәрҙе аңлатыу өсөн фәнни ҡулланыуға индерелгән. == Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя . == {{Цитата башы}}Материя и излучение, согласно специальной теории относительности, являются только особыми формами энергии, распределенной в пространстве; таким образом, весомая масса теряет своё особое положение и является лишь особой формой энергии. {{Цитата аҙағы|[[Альберт Эйнштейн]], 1920 г.<ref>''Эйнштейн А.'' [http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 Эфир и теория относительности]. Собрание научных трудов. В четырёх томах (1965—1967) Том 1, С. 685. {{Wayback|url=http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 |date=20151125133235 }}</ref>}} Тамырланған терминологияға ярашлы, [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында]] гравитацион ҡырҙарҙан башҡа бөтә ҡырҙар ҙа материаль ҡырҙар тип атала. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Материя (фәлсәфә) * [[Элементар киҫәксә]] * [[Масса|Ауырлыҡ]] * [[Энергия]] * Антиматдә * Фундаменталь үҙ-ара бәйләнештәр * [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы .]] * [[Альберт Эйнштейн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Фундаменталь физика төшөнсәләре]] [[Категория:Материя]] hh4s5f8x5027azrh0jznuoc0x34sfnd 1296880 1296872 2026-05-14T06:40:29Z Таңһылыу 14946 1296880 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Материя''' (от {{Lang-la|māteria}} (матдә) — [[Физика|физиканың]] төп төшөнсәләренең береһе, киңлек-ваҡыттың бөтә йөкмәткеһе йыйылмаһы менән билдәләнгән һәм уның үҙенсәлектәренә йоғонто яһаған дөйөм термин. == Физиканың төрлө өлкәләрендә материя тураһында төшөнсә == Фәндең төрлө өлкәләре үҫешеү менән материяға билдәләмә киңәйә. Элек материя классик үҙенсәлектәр (масса, температура, бүленеүсәнлек һ. б.) менән тасуирлап булған объекттар була, һәм Ньютондың арауыҡ һәм [[Ваҡыт|ваҡыттың]] абсолютлығы тураһындағы күҙаллауҙарында, улар үҙаллы ҡарала. Оптика, ә һуңынан [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы|махсус]] һәм [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теориялары]] үҫеше менән, был төшөнсә уның [[гравитация]] һәм тулҡындар менән бәйләнештәре менән тулыландырыла; һәм хәҙерге квант физикаһы, астрофизика һәм юғары энергиялар физикаһы был төшөнсәне хәҙерге мәғәнәлә билдәләй һәм материяның яңы төрҙәрен эҙләү менән әүҙем шөғөлләнә. == Материяның төп төрҙәре == === Матдә === '''Классик матдә''' бер нисә агрегат хәленең береһендә булырға мөмкин: '''[[газ]]''', '''[[Шыйыҡса|шыйыҡ]]''', '''[[Ҡаты есем|ҡаты кристалл]]''', ҡаты '''аморф''' йәки '''шыйыҡ кристалл''' . Бынан тыш, '''[[плазма]]''' тип аталған матдәнең юғары ионлаштырылған торошо (ғәҙәттә газ формаһында, әммә киң мәғәнәлә матдәнең теләһә ниндәй торошо) айырыла. Материяның башҡа билдәле хәлдәре — '''Бозе-Эйнштейн конденсаты''' һәм '''кварк-глюон плазмаһы'''. * '''Адро́н матдәһе''' —уның структураһы күп составлы өлөшсөләрҙән: [[:ru:Адрон|адрондарҙан]] тора. ** '''Барион матдәһе''' (барион материя) — [[:ru:Барион|бариондарҙан]] торған матдә. *** '''[[:ru:Вещество|Матдә]]''' классик мәғәнәлә. Башлыса фермиондарҙан тора. Был материя формаһы Ҡояш системаһында һәм яҡын йондоҙҙар системаларында өҫтөнлөк итә. * '''Антиматдә''' — [[антикиҫәксә]]ләрҙән тора. * '''Нейтрон матдә''' — башлыса нейтрондарҙан тора һәм атом төҙөлөшөнән мәхрүм. [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтрон йондоҙҙарҙың]] төп компоненты, ғәҙәти матдәгә ҡарағанда күпкә тығыҙраҡ, әммә кварк-глюон плазмаһына ҡарағанда тығыҙлығы кәмерәк. * Атомға оҡшаш төҙөлөшлө матдәләрҙең башҡа төрҙәре (мәҫәлән, мюонлы мезоатомдар барлыҡҡа килтергән матдә). * '''Кварк-глюон плазма''' — кварктарҙың классик элементар өлөшсәләргә берләшеүенә тиклемге (конфайнментҡа тиклем), Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған матдәнең үтә тығыҙ формаһы. * Гипотетик '''кваркҡа тиклемге үтә тығыҙ матди формациялар''', уларҙың компоненттары — [[:ru:Теория всего|бөйөк берләштереү теорияларында]] ҡулланылған '''[[:ru:Струна (физика)|ҡылдар]]''' (ҡылдар теорияһында гипотетик фундаменталь бер үлсәмле сикһеҙ нәҙек объект, оҙонлоғо 10<sup>−35</sup> м) һәм башҡа объекттар (ҡарағыҙ: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD][[Теория струн]], [[Теория суперструн]]). Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған тип фаразланған материяның төп формалары. Хәҙерге физика теорияһында ҡылға оҡшаш объекттар иң фундаменталь матди формалар роленә дәғүә итә, уларға бөтә элементар өлөшсәләрҙе, йәғни ахыр сиктә, материяның бөтә билдәле формаларын индерергә мөмкин. Материяны анализлауҙың был кимәле, бәлки, төрлө элементар өлөшсәләрҙең үҙенсәлектәрен берҙәм позицияларҙан аңлатырға мөмкинлек бирер. «Матдә» гә ҡарауҙы бында шартлы аңларға кәрәк, сөнки материяның матди һәм ҡыр формалары араһындағы айырма был кимәлдә юйыла. === Ҡыр === Яландың, материянан айырмалы рәүештә, эске бушлыҡтары юҡ, абсолют тығыҙлыҡҡа эйә. * '''Электромагнит ҡыры''' . * '''Гравитацион ҡыр''' . * Төрлө тәбиғәттәге '''квант ҡырҙары'''. Хәҙерге төшөнсәләр буйынса квант ҡыры — материяның универсаль формаһы, уға матдәләрҙе лә, классик ҡырҙарҙы ла индерергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта матди ҡырҙар (фермион тәбиғәтендәге лептон һәм кварк ҡырҙары) һәм үҙ-ара тәьҫир итешеү ҡырҙары (глюонлы көслө ҡырҙар, аралыҡ бозонлы көсһөҙ ҡырҙар һәм бозонлы тәбиғәтле фотон электромагнит ҡырҙары, бында әлегә гравитондарҙың гипотетик ҡырын да индерәләр) араһында аныҡ булмаған айырма бар. Хиггс ҡыры улар араһында айырылып тора, сөнки был категорияларҙан береһенә лә бер һүҙһеҙ индереү ҡыйын. === Аңлашылмаған физик характерҙағы материаль объекттар === * '''Тёмная материя''' * '''Тёмная энергия'''. Был объекттар бер нисә астрофизик һәм космологик күренештәрҙе аңлатыу өсөн фәнни ҡулланыуға индерелгән. == Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя == {{Цитата башы}Материя һәм нурланыш, махсус сағыштырмалыҡ теорияһына ярашлы, арауыҡта таралған энергияның айырым формалары ғына булып тора; шулай итеп, ауыр масса үҙенең айырым урынын юғалта һәм энергияның айырым формаһы ғына булып тора. {{Цитата аҙағы|[[Альберт Эйнштейн]], 1920 г.<ref>''Эйнштейн А.'' [http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 Эфир и теория относительности]. Собрание научных трудов. В четырёх томах (1965—1967) Том 1, С. 685. {{Wayback|url=http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 |date=20151125133235 }}</ref>}} Практикаға ингән терминологияға ярашлы, [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]нда гравитацион ҡырҙарҙан башҡа бөтә ҡырҙар ҙа материаль ҡырҙар тип аталалар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Материя (фәлсәфә) * [[Элементар киҫәксә]] * [[Масса|Ауырлыҡ]] * [[Энергия]] * Антиматдә * Фундаменталь үҙ-ара бәйләнештәр * [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] * [[Альберт Эйнштейн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Фундаменталь физика төшөнсәләре]] [[Категория:Материя]] fzor4euwdmirxh80amsx5ueyv9ml0vm 1296881 1296880 2026-05-14T06:41:28Z Таңһылыу 14946 /* Матдә */ 1296881 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Материя''' (от {{Lang-la|māteria}} (матдә) — [[Физика|физиканың]] төп төшөнсәләренең береһе, киңлек-ваҡыттың бөтә йөкмәткеһе йыйылмаһы менән билдәләнгән һәм уның үҙенсәлектәренә йоғонто яһаған дөйөм термин. == Физиканың төрлө өлкәләрендә материя тураһында төшөнсә == Фәндең төрлө өлкәләре үҫешеү менән материяға билдәләмә киңәйә. Элек материя классик үҙенсәлектәр (масса, температура, бүленеүсәнлек һ. б.) менән тасуирлап булған объекттар була, һәм Ньютондың арауыҡ һәм [[Ваҡыт|ваҡыттың]] абсолютлығы тураһындағы күҙаллауҙарында, улар үҙаллы ҡарала. Оптика, ә һуңынан [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы|махсус]] һәм [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теориялары]] үҫеше менән, был төшөнсә уның [[гравитация]] һәм тулҡындар менән бәйләнештәре менән тулыландырыла; һәм хәҙерге квант физикаһы, астрофизика һәм юғары энергиялар физикаһы был төшөнсәне хәҙерге мәғәнәлә билдәләй һәм материяның яңы төрҙәрен эҙләү менән әүҙем шөғөлләнә. == Материяның төп төрҙәре == === Матдә === '''Классик матдә''' бер нисә агрегат хәленең береһендә булырға мөмкин: '''[[газ]]''', '''[[Шыйыҡса|шыйыҡ]]''', '''[[Ҡаты есем|ҡаты кристалл]]''', ҡаты '''аморф''' йәки '''шыйыҡ кристалл''' . Бынан тыш, '''[[плазма]]''' тип аталған матдәнең юғары ионлаштырылған торошо (ғәҙәттә газ формаһында, әммә киң мәғәнәлә матдәнең теләһә ниндәй торошо) айырыла. Материяның башҡа билдәле хәлдәре — '''Бозе-Эйнштейн конденсаты''' һәм '''кварк-глюон плазмаһы'''. * '''Адро́н матдәһе''' —уның структураһы күп составлы өлөшсөләрҙән: [[:ru:Адрон|адрондарҙан]] тора. ** '''Барион матдәһе''' (барион материя) — [[:ru:Барион|бариондарҙан]] торған матдә. *** '''[[:ru:Вещество|Матдә]]''' классик мәғәнәлә. Башлыса фермиондарҙан тора. Был материя формаһы Ҡояш системаһында һәм яҡын йондоҙҙар системаларында өҫтөнлөк итә. * '''Антиматдә''' — [[антикиҫәксә]]ләрҙән тора. * '''Нейтрон матдә''' — башлыса нейтрондарҙан тора һәм атом төҙөлөшөнән мәхрүм. [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтрон йондоҙҙарҙың]] төп компоненты, ғәҙәти матдәгә ҡарағанда күпкә тығыҙраҡ, әммә кварк-глюон плазмаһына ҡарағанда тығыҙлығы кәмерәк. * Атомға оҡшаш төҙөлөшлө матдәләрҙең башҡа төрҙәре (мәҫәлән, мюонлы мезоатомдар барлыҡҡа килтергән матдә). * '''Кварк-глюон плазма''' — кварктарҙың классик элементар өлөшсәләргә берләшеүенә тиклемге (конфайнментҡа тиклем), Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған матдәнең үтә тығыҙ формаһы. * Гипотетик '''кваркҡа тиклемге үтә тығыҙ матди формациялар''', уларҙың компоненттары — [[:ru:Теория всего|бөйөк берләштереү теорияларында]] ҡулланылған '''[[:ru:Струна (физика)|ҡылдар]]''' (ҡылдар теорияһында гипотетик фундаменталь бер үлсәмле сикһеҙ нәҙек объект, оҙонлоғо 10<sup>−35</sup> м) һәм башҡа объекттар (ҡарағыҙ: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD] Теория струн, Теория суперструн). Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған тип фаразланған материяның төп формалары. Хәҙерге физика теорияһында ҡылға оҡшаш объекттар иң фундаменталь матди формалар роленә дәғүә итә, уларға бөтә элементар өлөшсәләрҙе, йәғни ахыр сиктә, материяның бөтә билдәле формаларын индерергә мөмкин. Материяны анализлауҙың был кимәле, бәлки, төрлө элементар өлөшсәләрҙең үҙенсәлектәрен берҙәм позицияларҙан аңлатырға мөмкинлек бирер. «Матдә» гә ҡарауҙы бында шартлы аңларға кәрәк, сөнки материяның матди һәм ҡыр формалары араһындағы айырма был кимәлдә юйыла. === Ҡыр === Яландың, материянан айырмалы рәүештә, эске бушлыҡтары юҡ, абсолют тығыҙлыҡҡа эйә. * '''Электромагнит ҡыры''' . * '''Гравитацион ҡыр''' . * Төрлө тәбиғәттәге '''квант ҡырҙары'''. Хәҙерге төшөнсәләр буйынса квант ҡыры — материяның универсаль формаһы, уға матдәләрҙе лә, классик ҡырҙарҙы ла индерергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта матди ҡырҙар (фермион тәбиғәтендәге лептон һәм кварк ҡырҙары) һәм үҙ-ара тәьҫир итешеү ҡырҙары (глюонлы көслө ҡырҙар, аралыҡ бозонлы көсһөҙ ҡырҙар һәм бозонлы тәбиғәтле фотон электромагнит ҡырҙары, бында әлегә гравитондарҙың гипотетик ҡырын да индерәләр) араһында аныҡ булмаған айырма бар. Хиггс ҡыры улар араһында айырылып тора, сөнки был категорияларҙан береһенә лә бер һүҙһеҙ индереү ҡыйын. === Аңлашылмаған физик характерҙағы материаль объекттар === * '''Тёмная материя''' * '''Тёмная энергия'''. Был объекттар бер нисә астрофизик һәм космологик күренештәрҙе аңлатыу өсөн фәнни ҡулланыуға индерелгән. == Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя == {{Цитата башы}Материя һәм нурланыш, махсус сағыштырмалыҡ теорияһына ярашлы, арауыҡта таралған энергияның айырым формалары ғына булып тора; шулай итеп, ауыр масса үҙенең айырым урынын юғалта һәм энергияның айырым формаһы ғына булып тора. {{Цитата аҙағы|[[Альберт Эйнштейн]], 1920 г.<ref>''Эйнштейн А.'' [http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 Эфир и теория относительности]. Собрание научных трудов. В четырёх томах (1965—1967) Том 1, С. 685. {{Wayback|url=http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 |date=20151125133235 }}</ref>}} Практикаға ингән терминологияға ярашлы, [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]нда гравитацион ҡырҙарҙан башҡа бөтә ҡырҙар ҙа материаль ҡырҙар тип аталалар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Материя (фәлсәфә) * [[Элементар киҫәксә]] * [[Масса|Ауырлыҡ]] * [[Энергия]] * Антиматдә * Фундаменталь үҙ-ара бәйләнештәр * [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] * [[Альберт Эйнштейн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Фундаменталь физика төшөнсәләре]] [[Категория:Материя]] k1hw1eb8z7ryl60nn6fo98veri0rftc 1296883 1296881 2026-05-14T06:43:55Z Таңһылыу 14946 /* Материяның төп төрҙәре */ 1296883 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Материя''' (от {{Lang-la|māteria}} (матдә) — [[Физика|физиканың]] төп төшөнсәләренең береһе, киңлек-ваҡыттың бөтә йөкмәткеһе йыйылмаһы менән билдәләнгән һәм уның үҙенсәлектәренә йоғонто яһаған дөйөм термин. == Физиканың төрлө өлкәләрендә материя тураһында төшөнсә == Фәндең төрлө өлкәләре үҫешеү менән материяға билдәләмә киңәйә. Элек материя классик үҙенсәлектәр (масса, температура, бүленеүсәнлек һ. б.) менән тасуирлап булған объекттар була, һәм Ньютондың арауыҡ һәм [[Ваҡыт|ваҡыттың]] абсолютлығы тураһындағы күҙаллауҙарында, улар үҙаллы ҡарала. Оптика, ә һуңынан [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы|махсус]] һәм [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теориялары]] үҫеше менән, был төшөнсә уның [[гравитация]] һәм тулҡындар менән бәйләнештәре менән тулыландырыла; һәм хәҙерге квант физикаһы, астрофизика һәм юғары энергиялар физикаһы был төшөнсәне хәҙерге мәғәнәлә билдәләй һәм материяның яңы төрҙәрен эҙләү менән әүҙем шөғөлләнә. == Материяның төп төрҙәре == === Матдә === '''Классик матдә''' бер нисә агрегат хәленең береһендә булырға мөмкин: '''[[газ]]''', '''[[Шыйыҡса|шыйыҡ]]''', '''[[Ҡаты есем|ҡаты кристалл]]''', ҡаты '''аморф''' йәки '''шыйыҡ кристалл''' . Бынан тыш, '''[[плазма]]''' тип аталған матдәнең юғары ионлаштырылған торошо (ғәҙәттә газ формаһында, әммә киң мәғәнәлә матдәнең теләһә ниндәй торошо) айырыла. Материяның башҡа билдәле хәлдәре — '''Бозе-Эйнштейн конденсаты''' һәм '''кварк-глюон плазмаһы'''. * '''Адро́н матдәһе''' —уның структураһы күп составлы өлөшсөләрҙән: [[:ru:Адрон|адрондарҙан]] тора. ** '''Барион матдәһе''' (барион материя) — [[:ru:Барион|бариондарҙан]] торған матдә. *** '''[[:ru:Вещество|Матдә]]''' классик мәғәнәлә. Башлыса фермиондарҙан тора. Был материя формаһы Ҡояш системаһында һәм яҡын йондоҙҙар системаларында өҫтөнлөк итә. * '''Антиматдә''' — [[антикиҫәксә]]ләрҙән тора. * '''Нейтрон матдә''' — башлыса нейтрондарҙан тора һәм атом төҙөлөшөнән мәхрүм. [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтрон йондоҙҙарҙың]] төп компоненты, ғәҙәти матдәгә ҡарағанда күпкә тығыҙраҡ, әммә кварк-глюон плазмаһына ҡарағанда тығыҙлығы кәмерәк. * Атомға оҡшаш төҙөлөшлө матдәләрҙең башҡа төрҙәре (мәҫәлән, мюонлы мезоатомдар барлыҡҡа килтергән матдә). * '''Кварк-глюон плазма''' — кварктарҙың классик элементар өлөшсәләргә берләшеүенә тиклемге (конфайнментҡа тиклем), Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған матдәнең үтә тығыҙ формаһы. * Гипотетик '''кваркҡа тиклемге үтә тығыҙ матди формациялар''', уларҙың компоненттары — [[:ru:Теория всего|бөйөк берләштереү теорияларында]] ҡулланылған '''[[:ru:Струна (физика)|ҡылдар]]''' (ҡылдар теорияһында гипотетик фундаменталь бер үлсәмле сикһеҙ нәҙек объект, оҙонлоғо 10<sup>−35</sup> м) (ҡарағыҙ: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD] Теория струн, Теория суперструн) һәм башҡа объекттар. Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған тип фаразланған материяның төп формалары. Хәҙерге физика теорияһында ҡылға оҡшаш объекттар иң фундаменталь матди формалар роленә дәғүә итә, уларға бөтә элементар өлөшсәләрҙе, йәғни ахыр сиктә, материяның бөтә билдәле формаларын индерергә мөмкин. Материяны анализлауҙың был кимәле, бәлки, төрлө элементар өлөшсәләрҙең үҙенсәлектәрен берҙәм позицияларҙан аңлатырға мөмкинлек бирер. «Матдә» гә ҡарауҙы бында шартлы аңларға кәрәк, сөнки материяның матди һәм ҡыр формалары араһындағы айырма был кимәлдә юйыла. === Ҡыр === Ҡырҙың, материянан айырмалы рәүештә, эске бушлыҡтары юҡ, абсолют тығыҙлыҡҡа эйә. * '''Электромагнит ҡыры''' . * '''Гравитацион ҡыр''' . * Төрлө тәбиғәттәге '''квант ҡырҙары'''. Хәҙерге төшөнсәләр буйынса квант ҡыры — материяның универсаль формаһы, уға матдәләрҙе лә, классик ҡырҙарҙы ла индерергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта матди ҡырҙар (фермион тәбиғәтендәге лептон һәм кварк ҡырҙары) һәм үҙ-ара тәьҫир итешеү ҡырҙары (глюонлы көслө ҡырҙар, аралыҡ бозонлы көсһөҙ ҡырҙар һәм бозонлы тәбиғәтле фотон электромагнит ҡырҙары, бында әлегә гравитондарҙың гипотетик ҡырын да индерәләр) араһында аныҡ булмаған айырма бар. Хиггс ҡыры улар араһында айырылып тора, сөнки был категорияларҙан береһенә лә бер һүҙһеҙ индереү ҡыйын. === Аңлашылмаған физик характерҙағы материаль объекттар === * '''Тёмная материя''' * '''Тёмная энергия'''. Был объекттар бер нисә астрофизик һәм космологик күренештәрҙе аңлатыу өсөн фәнни ҡулланыуға индерелгән. == Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя == {{Цитата башы}Материя һәм нурланыш, махсус сағыштырмалыҡ теорияһына ярашлы, арауыҡта таралған энергияның айырым формалары ғына булып тора; шулай итеп, ауыр масса үҙенең айырым урынын юғалта һәм энергияның айырым формаһы ғына булып тора. {{Цитата аҙағы|[[Альберт Эйнштейн]], 1920 г.<ref>''Эйнштейн А.'' [http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 Эфир и теория относительности]. Собрание научных трудов. В четырёх томах (1965—1967) Том 1, С. 685. {{Wayback|url=http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 |date=20151125133235 }}</ref>}} Практикаға ингән терминологияға ярашлы, [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]нда гравитацион ҡырҙарҙан башҡа бөтә ҡырҙар ҙа материаль ҡырҙар тип аталалар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Материя (фәлсәфә) * [[Элементар киҫәксә]] * [[Масса|Ауырлыҡ]] * [[Энергия]] * Антиматдә * Фундаменталь үҙ-ара бәйләнештәр * [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] * [[Альберт Эйнштейн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Фундаменталь физика төшөнсәләре]] [[Категория:Материя]] dnrbyvtk6fxk69jbcussdep8mfsy3tp 1296884 1296883 2026-05-14T06:45:44Z Таңһылыу 14946 /* Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя */ 1296884 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Материя''' (от {{Lang-la|māteria}} (матдә) — [[Физика|физиканың]] төп төшөнсәләренең береһе, киңлек-ваҡыттың бөтә йөкмәткеһе йыйылмаһы менән билдәләнгән һәм уның үҙенсәлектәренә йоғонто яһаған дөйөм термин. == Физиканың төрлө өлкәләрендә материя тураһында төшөнсә == Фәндең төрлө өлкәләре үҫешеү менән материяға билдәләмә киңәйә. Элек материя классик үҙенсәлектәр (масса, температура, бүленеүсәнлек һ. б.) менән тасуирлап булған объекттар була, һәм Ньютондың арауыҡ һәм [[Ваҡыт|ваҡыттың]] абсолютлығы тураһындағы күҙаллауҙарында, улар үҙаллы ҡарала. Оптика, ә һуңынан [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы|махсус]] һәм [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теориялары]] үҫеше менән, был төшөнсә уның [[гравитация]] һәм тулҡындар менән бәйләнештәре менән тулыландырыла; һәм хәҙерге квант физикаһы, астрофизика һәм юғары энергиялар физикаһы был төшөнсәне хәҙерге мәғәнәлә билдәләй һәм материяның яңы төрҙәрен эҙләү менән әүҙем шөғөлләнә. == Материяның төп төрҙәре == === Матдә === '''Классик матдә''' бер нисә агрегат хәленең береһендә булырға мөмкин: '''[[газ]]''', '''[[Шыйыҡса|шыйыҡ]]''', '''[[Ҡаты есем|ҡаты кристалл]]''', ҡаты '''аморф''' йәки '''шыйыҡ кристалл''' . Бынан тыш, '''[[плазма]]''' тип аталған матдәнең юғары ионлаштырылған торошо (ғәҙәттә газ формаһында, әммә киң мәғәнәлә матдәнең теләһә ниндәй торошо) айырыла. Материяның башҡа билдәле хәлдәре — '''Бозе-Эйнштейн конденсаты''' һәм '''кварк-глюон плазмаһы'''. * '''Адро́н матдәһе''' —уның структураһы күп составлы өлөшсөләрҙән: [[:ru:Адрон|адрондарҙан]] тора. ** '''Барион матдәһе''' (барион материя) — [[:ru:Барион|бариондарҙан]] торған матдә. *** '''[[:ru:Вещество|Матдә]]''' классик мәғәнәлә. Башлыса фермиондарҙан тора. Был материя формаһы Ҡояш системаһында һәм яҡын йондоҙҙар системаларында өҫтөнлөк итә. * '''Антиматдә''' — [[антикиҫәксә]]ләрҙән тора. * '''Нейтрон матдә''' — башлыса нейтрондарҙан тора һәм атом төҙөлөшөнән мәхрүм. [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтрон йондоҙҙарҙың]] төп компоненты, ғәҙәти матдәгә ҡарағанда күпкә тығыҙраҡ, әммә кварк-глюон плазмаһына ҡарағанда тығыҙлығы кәмерәк. * Атомға оҡшаш төҙөлөшлө матдәләрҙең башҡа төрҙәре (мәҫәлән, мюонлы мезоатомдар барлыҡҡа килтергән матдә). * '''Кварк-глюон плазма''' — кварктарҙың классик элементар өлөшсәләргә берләшеүенә тиклемге (конфайнментҡа тиклем), Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған матдәнең үтә тығыҙ формаһы. * Гипотетик '''кваркҡа тиклемге үтә тығыҙ матди формациялар''', уларҙың компоненттары — [[:ru:Теория всего|бөйөк берләштереү теорияларында]] ҡулланылған '''[[:ru:Струна (физика)|ҡылдар]]''' (ҡылдар теорияһында гипотетик фундаменталь бер үлсәмле сикһеҙ нәҙек объект, оҙонлоғо 10<sup>−35</sup> м) (ҡарағыҙ: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD] Теория струн, Теория суперструн) һәм башҡа объекттар. Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған тип фаразланған материяның төп формалары. Хәҙерге физика теорияһында ҡылға оҡшаш объекттар иң фундаменталь матди формалар роленә дәғүә итә, уларға бөтә элементар өлөшсәләрҙе, йәғни ахыр сиктә, материяның бөтә билдәле формаларын индерергә мөмкин. Материяны анализлауҙың был кимәле, бәлки, төрлө элементар өлөшсәләрҙең үҙенсәлектәрен берҙәм позицияларҙан аңлатырға мөмкинлек бирер. «Матдә» гә ҡарауҙы бында шартлы аңларға кәрәк, сөнки материяның матди һәм ҡыр формалары араһындағы айырма был кимәлдә юйыла. === Ҡыр === Ҡырҙың, материянан айырмалы рәүештә, эске бушлыҡтары юҡ, абсолют тығыҙлыҡҡа эйә. * '''Электромагнит ҡыры''' . * '''Гравитацион ҡыр''' . * Төрлө тәбиғәттәге '''квант ҡырҙары'''. Хәҙерге төшөнсәләр буйынса квант ҡыры — материяның универсаль формаһы, уға матдәләрҙе лә, классик ҡырҙарҙы ла индерергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта матди ҡырҙар (фермион тәбиғәтендәге лептон һәм кварк ҡырҙары) һәм үҙ-ара тәьҫир итешеү ҡырҙары (глюонлы көслө ҡырҙар, аралыҡ бозонлы көсһөҙ ҡырҙар һәм бозонлы тәбиғәтле фотон электромагнит ҡырҙары, бында әлегә гравитондарҙың гипотетик ҡырын да индерәләр) араһында аныҡ булмаған айырма бар. Хиггс ҡыры улар араһында айырылып тора, сөнки был категорияларҙан береһенә лә бер һүҙһеҙ индереү ҡыйын. === Аңлашылмаған физик характерҙағы материаль объекттар === * '''Тёмная материя''' * '''Тёмная энергия'''. Был объекттар бер нисә астрофизик һәм космологик күренештәрҙе аңлатыу өсөн фәнни ҡулланыуға индерелгән. == Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя == {{начало цитаты}}Материя һәм нурланыш, махсус сағыштырмалыҡ теорияһына ярашлы, арауыҡта таралған энергияның айырым формалары ғына булып тора; шулай итеп, ауыр масса үҙенең айырым урынын юғалта һәм энергияның айырым формаһы ғына булып тора. {{Цитата аҙағы|[[Альберт Эйнштейн]], 1920 г.<ref>''Эйнштейн А.'' [http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 Эфир и теория относительности]. Собрание научных трудов. В четырёх томах (1965—1967) Том 1, С. 685. {{Wayback|url=http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 |date=20151125133235 }}</ref>}} Практикаға ингән терминологияға ярашлы, [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]нда гравитацион ҡырҙарҙан башҡа бөтә ҡырҙар ҙа материаль ҡырҙар тип аталалар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Материя (фәлсәфә) * [[Элементар киҫәксә]] * [[Масса|Ауырлыҡ]] * [[Энергия]] * Антиматдә * Фундаменталь үҙ-ара бәйләнештәр * [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] * [[Альберт Эйнштейн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Фундаменталь физика төшөнсәләре]] [[Категория:Материя]] t4gkzdh4sxvz161jczegxdspa8vx7x4 1296885 1296884 2026-05-14T06:46:24Z Таңһылыу 14946 /* Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя */ 1296885 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Материя''' (от {{Lang-la|māteria}} (матдә) — [[Физика|физиканың]] төп төшөнсәләренең береһе, киңлек-ваҡыттың бөтә йөкмәткеһе йыйылмаһы менән билдәләнгән һәм уның үҙенсәлектәренә йоғонто яһаған дөйөм термин. == Физиканың төрлө өлкәләрендә материя тураһында төшөнсә == Фәндең төрлө өлкәләре үҫешеү менән материяға билдәләмә киңәйә. Элек материя классик үҙенсәлектәр (масса, температура, бүленеүсәнлек һ. б.) менән тасуирлап булған объекттар була, һәм Ньютондың арауыҡ һәм [[Ваҡыт|ваҡыттың]] абсолютлығы тураһындағы күҙаллауҙарында, улар үҙаллы ҡарала. Оптика, ә һуңынан [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы|махсус]] һәм [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теориялары]] үҫеше менән, был төшөнсә уның [[гравитация]] һәм тулҡындар менән бәйләнештәре менән тулыландырыла; һәм хәҙерге квант физикаһы, астрофизика һәм юғары энергиялар физикаһы был төшөнсәне хәҙерге мәғәнәлә билдәләй һәм материяның яңы төрҙәрен эҙләү менән әүҙем шөғөлләнә. == Материяның төп төрҙәре == === Матдә === '''Классик матдә''' бер нисә агрегат хәленең береһендә булырға мөмкин: '''[[газ]]''', '''[[Шыйыҡса|шыйыҡ]]''', '''[[Ҡаты есем|ҡаты кристалл]]''', ҡаты '''аморф''' йәки '''шыйыҡ кристалл''' . Бынан тыш, '''[[плазма]]''' тип аталған матдәнең юғары ионлаштырылған торошо (ғәҙәттә газ формаһында, әммә киң мәғәнәлә матдәнең теләһә ниндәй торошо) айырыла. Материяның башҡа билдәле хәлдәре — '''Бозе-Эйнштейн конденсаты''' һәм '''кварк-глюон плазмаһы'''. * '''Адро́н матдәһе''' —уның структураһы күп составлы өлөшсөләрҙән: [[:ru:Адрон|адрондарҙан]] тора. ** '''Барион матдәһе''' (барион материя) — [[:ru:Барион|бариондарҙан]] торған матдә. *** '''[[:ru:Вещество|Матдә]]''' классик мәғәнәлә. Башлыса фермиондарҙан тора. Был материя формаһы Ҡояш системаһында һәм яҡын йондоҙҙар системаларында өҫтөнлөк итә. * '''Антиматдә''' — [[антикиҫәксә]]ләрҙән тора. * '''Нейтрон матдә''' — башлыса нейтрондарҙан тора һәм атом төҙөлөшөнән мәхрүм. [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтрон йондоҙҙарҙың]] төп компоненты, ғәҙәти матдәгә ҡарағанда күпкә тығыҙраҡ, әммә кварк-глюон плазмаһына ҡарағанда тығыҙлығы кәмерәк. * Атомға оҡшаш төҙөлөшлө матдәләрҙең башҡа төрҙәре (мәҫәлән, мюонлы мезоатомдар барлыҡҡа килтергән матдә). * '''Кварк-глюон плазма''' — кварктарҙың классик элементар өлөшсәләргә берләшеүенә тиклемге (конфайнментҡа тиклем), Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған матдәнең үтә тығыҙ формаһы. * Гипотетик '''кваркҡа тиклемге үтә тығыҙ матди формациялар''', уларҙың компоненттары — [[:ru:Теория всего|бөйөк берләштереү теорияларында]] ҡулланылған '''[[:ru:Струна (физика)|ҡылдар]]''' (ҡылдар теорияһында гипотетик фундаменталь бер үлсәмле сикһеҙ нәҙек объект, оҙонлоғо 10<sup>−35</sup> м) (ҡарағыҙ: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD] Теория струн, Теория суперструн) һәм башҡа объекттар. Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған тип фаразланған материяның төп формалары. Хәҙерге физика теорияһында ҡылға оҡшаш объекттар иң фундаменталь матди формалар роленә дәғүә итә, уларға бөтә элементар өлөшсәләрҙе, йәғни ахыр сиктә, материяның бөтә билдәле формаларын индерергә мөмкин. Материяны анализлауҙың был кимәле, бәлки, төрлө элементар өлөшсәләрҙең үҙенсәлектәрен берҙәм позицияларҙан аңлатырға мөмкинлек бирер. «Матдә» гә ҡарауҙы бында шартлы аңларға кәрәк, сөнки материяның матди һәм ҡыр формалары араһындағы айырма был кимәлдә юйыла. === Ҡыр === Ҡырҙың, материянан айырмалы рәүештә, эске бушлыҡтары юҡ, абсолют тығыҙлыҡҡа эйә. * '''Электромагнит ҡыры''' . * '''Гравитацион ҡыр''' . * Төрлө тәбиғәттәге '''квант ҡырҙары'''. Хәҙерге төшөнсәләр буйынса квант ҡыры — материяның универсаль формаһы, уға матдәләрҙе лә, классик ҡырҙарҙы ла индерергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта матди ҡырҙар (фермион тәбиғәтендәге лептон һәм кварк ҡырҙары) һәм үҙ-ара тәьҫир итешеү ҡырҙары (глюонлы көслө ҡырҙар, аралыҡ бозонлы көсһөҙ ҡырҙар һәм бозонлы тәбиғәтле фотон электромагнит ҡырҙары, бында әлегә гравитондарҙың гипотетик ҡырын да индерәләр) араһында аныҡ булмаған айырма бар. Хиггс ҡыры улар араһында айырылып тора, сөнки был категорияларҙан береһенә лә бер һүҙһеҙ индереү ҡыйын. === Аңлашылмаған физик характерҙағы материаль объекттар === * '''Тёмная материя''' * '''Тёмная энергия'''. Был объекттар бер нисә астрофизик һәм космологик күренештәрҙе аңлатыу өсөн фәнни ҡулланыуға индерелгән. == Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя == {{начало цитаты}}Материя һәм нурланыш, махсус сағыштырмалыҡ теорияһына ярашлы, арауыҡта таралған энергияның айырым формалары ғына булып торалар; шулай итеп, ауыр масса үҙенең айырым урынын юғалта һәм энергияның айырым формаһы ғына булып тора. {{Цитата аҙағы|[[Альберт Эйнштейн]], 1920 г.<ref>''Эйнштейн А.'' [http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 Эфир и теория относительности]. Собрание научных трудов. В четырёх томах (1965—1967) Том 1, С. 685. {{Wayback|url=http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 |date=20151125133235 }}</ref>}} Практикаға ингән терминологияға ярашлы, [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]нда гравитацион ҡырҙарҙан башҡа бөтә ҡырҙар ҙа материаль ҡырҙар тип аталалар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Материя (фәлсәфә) * [[Элементар киҫәксә]] * [[Масса|Ауырлыҡ]] * [[Энергия]] * Антиматдә * Фундаменталь үҙ-ара бәйләнештәр * [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] * [[Альберт Эйнштейн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Фундаменталь физика төшөнсәләре]] [[Категория:Материя]] 8emp5khwd0363anwlqtbyypruepu8cy 1296886 1296885 2026-05-14T06:47:22Z Таңһылыу 14946 /* Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя */ 1296886 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Материя''' (от {{Lang-la|māteria}} (матдә) — [[Физика|физиканың]] төп төшөнсәләренең береһе, киңлек-ваҡыттың бөтә йөкмәткеһе йыйылмаһы менән билдәләнгән һәм уның үҙенсәлектәренә йоғонто яһаған дөйөм термин. == Физиканың төрлө өлкәләрендә материя тураһында төшөнсә == Фәндең төрлө өлкәләре үҫешеү менән материяға билдәләмә киңәйә. Элек материя классик үҙенсәлектәр (масса, температура, бүленеүсәнлек һ. б.) менән тасуирлап булған объекттар була, һәм Ньютондың арауыҡ һәм [[Ваҡыт|ваҡыттың]] абсолютлығы тураһындағы күҙаллауҙарында, улар үҙаллы ҡарала. Оптика, ә һуңынан [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы|махсус]] һәм [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теориялары]] үҫеше менән, был төшөнсә уның [[гравитация]] һәм тулҡындар менән бәйләнештәре менән тулыландырыла; һәм хәҙерге квант физикаһы, астрофизика һәм юғары энергиялар физикаһы был төшөнсәне хәҙерге мәғәнәлә билдәләй һәм материяның яңы төрҙәрен эҙләү менән әүҙем шөғөлләнә. == Материяның төп төрҙәре == === Матдә === '''Классик матдә''' бер нисә агрегат хәленең береһендә булырға мөмкин: '''[[газ]]''', '''[[Шыйыҡса|шыйыҡ]]''', '''[[Ҡаты есем|ҡаты кристалл]]''', ҡаты '''аморф''' йәки '''шыйыҡ кристалл''' . Бынан тыш, '''[[плазма]]''' тип аталған матдәнең юғары ионлаштырылған торошо (ғәҙәттә газ формаһында, әммә киң мәғәнәлә матдәнең теләһә ниндәй торошо) айырыла. Материяның башҡа билдәле хәлдәре — '''Бозе-Эйнштейн конденсаты''' һәм '''кварк-глюон плазмаһы'''. * '''Адро́н матдәһе''' —уның структураһы күп составлы өлөшсөләрҙән: [[:ru:Адрон|адрондарҙан]] тора. ** '''Барион матдәһе''' (барион материя) — [[:ru:Барион|бариондарҙан]] торған матдә. *** '''[[:ru:Вещество|Матдә]]''' классик мәғәнәлә. Башлыса фермиондарҙан тора. Был материя формаһы Ҡояш системаһында һәм яҡын йондоҙҙар системаларында өҫтөнлөк итә. * '''Антиматдә''' — [[антикиҫәксә]]ләрҙән тора. * '''Нейтрон матдә''' — башлыса нейтрондарҙан тора һәм атом төҙөлөшөнән мәхрүм. [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтрон йондоҙҙарҙың]] төп компоненты, ғәҙәти матдәгә ҡарағанда күпкә тығыҙраҡ, әммә кварк-глюон плазмаһына ҡарағанда тығыҙлығы кәмерәк. * Атомға оҡшаш төҙөлөшлө матдәләрҙең башҡа төрҙәре (мәҫәлән, мюонлы мезоатомдар барлыҡҡа килтергән матдә). * '''Кварк-глюон плазма''' — кварктарҙың классик элементар өлөшсәләргә берләшеүенә тиклемге (конфайнментҡа тиклем), Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған матдәнең үтә тығыҙ формаһы. * Гипотетик '''кваркҡа тиклемге үтә тығыҙ матди формациялар''', уларҙың компоненттары — [[:ru:Теория всего|бөйөк берләштереү теорияларында]] ҡулланылған '''[[:ru:Струна (физика)|ҡылдар]]''' (ҡылдар теорияһында гипотетик фундаменталь бер үлсәмле сикһеҙ нәҙек объект, оҙонлоғо 10<sup>−35</sup> м) (ҡарағыҙ: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD] Теория струн, Теория суперструн) һәм башҡа объекттар. Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған тип фаразланған материяның төп формалары. Хәҙерге физика теорияһында ҡылға оҡшаш объекттар иң фундаменталь матди формалар роленә дәғүә итә, уларға бөтә элементар өлөшсәләрҙе, йәғни ахыр сиктә, материяның бөтә билдәле формаларын индерергә мөмкин. Материяны анализлауҙың был кимәле, бәлки, төрлө элементар өлөшсәләрҙең үҙенсәлектәрен берҙәм позицияларҙан аңлатырға мөмкинлек бирер. «Матдә» гә ҡарауҙы бында шартлы аңларға кәрәк, сөнки материяның матди һәм ҡыр формалары араһындағы айырма был кимәлдә юйыла. === Ҡыр === Ҡырҙың, материянан айырмалы рәүештә, эске бушлыҡтары юҡ, абсолют тығыҙлыҡҡа эйә. * '''Электромагнит ҡыры''' . * '''Гравитацион ҡыр''' . * Төрлө тәбиғәттәге '''квант ҡырҙары'''. Хәҙерге төшөнсәләр буйынса квант ҡыры — материяның универсаль формаһы, уға матдәләрҙе лә, классик ҡырҙарҙы ла индерергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта матди ҡырҙар (фермион тәбиғәтендәге лептон һәм кварк ҡырҙары) һәм үҙ-ара тәьҫир итешеү ҡырҙары (глюонлы көслө ҡырҙар, аралыҡ бозонлы көсһөҙ ҡырҙар һәм бозонлы тәбиғәтле фотон электромагнит ҡырҙары, бында әлегә гравитондарҙың гипотетик ҡырын да индерәләр) араһында аныҡ булмаған айырма бар. Хиггс ҡыры улар араһында айырылып тора, сөнки был категорияларҙан береһенә лә бер һүҙһеҙ индереү ҡыйын. === Аңлашылмаған физик характерҙағы материаль объекттар === * '''Тёмная материя''' * '''Тёмная энергия'''. Был объекттар бер нисә астрофизик һәм космологик күренештәрҙе аңлатыу өсөн фәнни ҡулланыуға индерелгән. == Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя == {{начало цитаты}}Материя һәм нурланыш, махсус сағыштырмалыҡ теорияһына ярашлы, арауыҡта таралған энергияның айырым формалары ғына булып торалар; шулай итеп, ауыр масса үҙенең айырым урынын юғалта һәм энергияның айырым формаһы ғына булып тора. {{конец цитаты|источник= [[Альберт Эйнштейн]], 1920 г.<ref>''Эйнштейн А.'' [http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 Эфир и теория относительности]. Собрание научных трудов. В четырёх томах (1965—1967) Том 1, С. 685. {{Wayback|url=http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 |date=20151125133235 }}</ref>}} Практикаға ингән терминологияға ярашлы, [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]нда гравитацион ҡырҙарҙан башҡа бөтә ҡырҙар ҙа материаль ҡырҙар тип аталалар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Материя (фәлсәфә) * [[Элементар киҫәксә]] * [[Масса|Ауырлыҡ]] * [[Энергия]] * Антиматдә * Фундаменталь үҙ-ара бәйләнештәр * [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] * [[Альберт Эйнштейн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Фундаменталь физика төшөнсәләре]] [[Категория:Материя]] pm99r948j2vedu6v46l1mpbtteppkp2 1296887 1296886 2026-05-14T06:47:47Z Таңһылыу 14946 /* Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя */ 1296887 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Материя''' (от {{Lang-la|māteria}} (матдә) — [[Физика|физиканың]] төп төшөнсәләренең береһе, киңлек-ваҡыттың бөтә йөкмәткеһе йыйылмаһы менән билдәләнгән һәм уның үҙенсәлектәренә йоғонто яһаған дөйөм термин. == Физиканың төрлө өлкәләрендә материя тураһында төшөнсә == Фәндең төрлө өлкәләре үҫешеү менән материяға билдәләмә киңәйә. Элек материя классик үҙенсәлектәр (масса, температура, бүленеүсәнлек һ. б.) менән тасуирлап булған объекттар була, һәм Ньютондың арауыҡ һәм [[Ваҡыт|ваҡыттың]] абсолютлығы тураһындағы күҙаллауҙарында, улар үҙаллы ҡарала. Оптика, ә һуңынан [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы|махсус]] һәм [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы|дөйөм сағыштырмалыҡ теориялары]] үҫеше менән, был төшөнсә уның [[гравитация]] һәм тулҡындар менән бәйләнештәре менән тулыландырыла; һәм хәҙерге квант физикаһы, астрофизика һәм юғары энергиялар физикаһы был төшөнсәне хәҙерге мәғәнәлә билдәләй һәм материяның яңы төрҙәрен эҙләү менән әүҙем шөғөлләнә. == Материяның төп төрҙәре == === Матдә === '''Классик матдә''' бер нисә агрегат хәленең береһендә булырға мөмкин: '''[[газ]]''', '''[[Шыйыҡса|шыйыҡ]]''', '''[[Ҡаты есем|ҡаты кристалл]]''', ҡаты '''аморф''' йәки '''шыйыҡ кристалл''' . Бынан тыш, '''[[плазма]]''' тип аталған матдәнең юғары ионлаштырылған торошо (ғәҙәттә газ формаһында, әммә киң мәғәнәлә матдәнең теләһә ниндәй торошо) айырыла. Материяның башҡа билдәле хәлдәре — '''Бозе-Эйнштейн конденсаты''' һәм '''кварк-глюон плазмаһы'''. * '''Адро́н матдәһе''' —уның структураһы күп составлы өлөшсөләрҙән: [[:ru:Адрон|адрондарҙан]] тора. ** '''Барион матдәһе''' (барион материя) — [[:ru:Барион|бариондарҙан]] торған матдә. *** '''[[:ru:Вещество|Матдә]]''' классик мәғәнәлә. Башлыса фермиондарҙан тора. Был материя формаһы Ҡояш системаһында һәм яҡын йондоҙҙар системаларында өҫтөнлөк итә. * '''Антиматдә''' — [[антикиҫәксә]]ләрҙән тора. * '''Нейтрон матдә''' — башлыса нейтрондарҙан тора һәм атом төҙөлөшөнән мәхрүм. [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтрон йондоҙҙарҙың]] төп компоненты, ғәҙәти матдәгә ҡарағанда күпкә тығыҙраҡ, әммә кварк-глюон плазмаһына ҡарағанда тығыҙлығы кәмерәк. * Атомға оҡшаш төҙөлөшлө матдәләрҙең башҡа төрҙәре (мәҫәлән, мюонлы мезоатомдар барлыҡҡа килтергән матдә). * '''Кварк-глюон плазма''' — кварктарҙың классик элементар өлөшсәләргә берләшеүенә тиклемге (конфайнментҡа тиклем), Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған матдәнең үтә тығыҙ формаһы. * Гипотетик '''кваркҡа тиклемге үтә тығыҙ матди формациялар''', уларҙың компоненттары — [[:ru:Теория всего|бөйөк берләштереү теорияларында]] ҡулланылған '''[[:ru:Струна (физика)|ҡылдар]]''' (ҡылдар теорияһында гипотетик фундаменталь бер үлсәмле сикһеҙ нәҙек объект, оҙонлоғо 10<sup>−35</sup> м) (ҡарағыҙ: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BD] Теория струн, Теория суперструн) һәм башҡа объекттар. Ғаләм эволюцияһының иртә стадияһында булған тип фаразланған материяның төп формалары. Хәҙерге физика теорияһында ҡылға оҡшаш объекттар иң фундаменталь матди формалар роленә дәғүә итә, уларға бөтә элементар өлөшсәләрҙе, йәғни ахыр сиктә, материяның бөтә билдәле формаларын индерергә мөмкин. Материяны анализлауҙың был кимәле, бәлки, төрлө элементар өлөшсәләрҙең үҙенсәлектәрен берҙәм позицияларҙан аңлатырға мөмкинлек бирер. «Матдә» гә ҡарауҙы бында шартлы аңларға кәрәк, сөнки материяның матди һәм ҡыр формалары араһындағы айырма был кимәлдә юйыла. === Ҡыр === Ҡырҙың, материянан айырмалы рәүештә, эске бушлыҡтары юҡ, абсолют тығыҙлыҡҡа эйә. * '''Электромагнит ҡыры''' . * '''Гравитацион ҡыр''' . * Төрлө тәбиғәттәге '''квант ҡырҙары'''. Хәҙерге төшөнсәләр буйынса квант ҡыры — материяның универсаль формаһы, уға матдәләрҙе лә, классик ҡырҙарҙы ла индерергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта матди ҡырҙар (фермион тәбиғәтендәге лептон һәм кварк ҡырҙары) һәм үҙ-ара тәьҫир итешеү ҡырҙары (глюонлы көслө ҡырҙар, аралыҡ бозонлы көсһөҙ ҡырҙар һәм бозонлы тәбиғәтле фотон электромагнит ҡырҙары, бында әлегә гравитондарҙың гипотетик ҡырын да индерәләр) араһында аныҡ булмаған айырма бар. Хиггс ҡыры улар араһында айырылып тора, сөнки был категорияларҙан береһенә лә бер һүҙһеҙ индереү ҡыйын. === Аңлашылмаған физик характерҙағы материаль объекттар === * '''Тёмная материя''' * '''Тёмная энергия'''. Был объекттар бер нисә астрофизик һәм космологик күренештәрҙе аңлатыу өсөн фәнни ҡулланыуға индерелгән. == Махсус һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында материя == {{начало цитаты}}Материя һәм нурланыш, махсус сағыштырмалыҡ теорияһына ярашлы, арауыҡта таралған энергияның айырым формалары ғына булып торалар; шулай итеп, ауыр масса үҙенең айырым урынын юғалта һәм энергияның айырым формаһы ғына булып тора. {{конец цитаты|источник= [[Альберт Эйнштейн]], 1920 й.<ref>''Эйнштейн А.'' [http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 Эфир и теория относительности]. Собрание научных трудов. В четырёх томах (1965—1967) Том 1, С. 685. {{Wayback|url=http://booksshare.net/index.php?id1=4&category=physics&author=eynshteyn-a&book=1965 |date=20151125133235 }}</ref>}} Практикаға ингән терминологияға ярашлы, [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]нда гравитацион ҡырҙарҙан башҡа бөтә ҡырҙар ҙа материаль ҡырҙар тип аталалар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Материя (фәлсәфә) * [[Элементар киҫәксә]] * [[Масса|Ауырлыҡ]] * [[Энергия]] * Антиматдә * Фундаменталь үҙ-ара бәйләнештәр * [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] * [[Альберт Эйнштейн]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [[Категория:Фундаменталь физика төшөнсәләре]] [[Категория:Материя]] ay063b2l7t4erg47ujbnqafmrfc2hkd Фекерләшеү:Материя (физика) 1 200859 1296888 2026-05-14T06:50:40Z Таңһылыу 14946 Яңы бит: {{10000}} {{ТИМ|ru|Материя (физика)|14 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=физика|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} 1296888 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Материя (физика)|14 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=физика|тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} fxhfqkfeoa66z83zxt10uvns8xq6a7b Әхмәт Шамлу 0 200860 1296894 2026-05-14T07:35:30Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/147507630|Шамлу, Ахмад]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296894 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы|әүҙемлек йылдары=|Жанр=[[Белый стих]]|Викитека=}}'''Әхмәт Шамлу''' ( перс. Әхмәт Шамлу [[12 декабрь]] [[1925 йыл|1925]], [[Тәһран]] — [[24 июль]] [[2000 йыл|2000]], Ҡарадж ) — [[Фарсы теле|фарсы]] шағиры, [[Әҙип|яҙыусыһы]], әҙәби тәнҡитсеһе һәм тәржемәсеһе . Шамлу — күренекле Иран шағиры, [[Нобель премияһы|Нобель премияһына]] дәғүә итеүсе. Ул классик һәм хәҙерге шиғриәт йыйынтыҡтары авторы. Уның стиле — аҡ шиғыр (рифмаһыҙ шиғриәт). Тыуған төйәгендә ул хәҙерге әҙәбиәт шедеврҙарының күбеһен фарсы теленә тәржемә итеүсе булараҡ билдәле. == Ижады == Әхмәт Шамлу — хәҙерге [[Фарсы әҙәбиәте|фарсы әҙәбиәтенең]] иң күренекле шағирҙарының береһе. Ул ике псевдоним ҡабул иткән: А.Собх һәм А.Бамдад. «Онотолған моңдар» тигән тәүге йыйынтығын 22 йәшендә баҫтырып сығара; ул тәү сиратта хәҙерге иран шиғриәтенә нигеҙ һалыусы Нима Юшидж стилендәге шиғырҙарҙан һәм аҡ шиғырҙан айырмалы рәүештә үлсәме булмаған ирекле шиғыр тип аталған шиғырҙарҙан тора<ref name=":0">https://sanaei.livejournal.com/229264.html</ref>. Был йыйынтыҡта бик традицион өлгөләрҙән алып "Нима шиғырҙары" тип аталғандарына тиклем төрлө шиғырҙар тупланған, ә ҡайһы бер шиғырҙарҙың моңо ла, ритмы ла юҡ. Шиғырҙарҙың тап һуңғы төрө һуңынан «аҡ шиғыр» булараҡ билдәле була. Был йыйынтыҡ шағир өсөн айырыуса әһәмиәтле булмай, шуға күрә ошондай исем һайлаған да инде. Әммә әҙәбиәт тарихы өсөн уның «аҡ шиғырҙар» өлгөләрендә әһәмиәте ҙур. Ун йылдан һуң, 1957 йылда, Әхмәт Шәмлуға киң дан килтергән «Саф һауа» йыйынтығы донъя күрә. Тап ошо китап Иран уҡыусыларын тәүге тапҡыр аҡ шиғыр менән таныштыра<ref name=":0" />. Шамлуның ижади шәхесенә хәҙерге көнбайыш һәм совет поэзияһы ҙур йоғонто яһай. Уның яратҡан шағирҙары булып испан шағиры [[Федерико Гарсиа Лорка|Федерико Гарсия Лорка]] һәм үҙенең идеялары менән илһамландырған рус шағиры [[Маяковский Владимир Владимирович|Владимир Маяковский]] тора. Шамлу классиканы бик яҡшы белгән, шул уҡ ваҡытта Ним Юшидждың новаторлыҡ эҙләнеүҙәре менән мауыҡҡан һәм үҙенең шиғри индивидуаллеген сағылдырыу өсөн яңы юлдар табырға тырышҡан. Шамлу поэтиканы тамырынан үҙгәртергә тырыша. Иранолог Кляшторина фекеренсә, «ул силлабик шиғырға мөрәжәғәт итә, ул, саджды — рифма рәүешендәге прозаны үҙ эсенә алған, үлсәмһеҙ шиғыр ҡуллана башлай; Ним Юшидждан шиғырҙың яңы яҙмаһын ала — шиғри юлдар буйынса түгел, ә фразаның интонацион яңғырашы, тауышы буйынса. Уның шиғыр динамикаһы тап баҫым көсө менән тәьмин ителгән. Әхмәт Шамлу шиғырға урам телен һәм ғәҙәти булмаған шиғри лексиканы индерә һәм уны юғары төшөнсәләр менән ҡаршы ҡуйып, көтөлмәгән контрастҡа өлгәшә. Уның шиғри телмәренең логикаһы, шиғырҙың яңғырашы тураһында әйтеп тораһы ла түгел, үҙенсәлекле ине»<ref>Творчество Ахмада Шамлу.&#x20;Дата обращения: 7 марта 2022.&#x20;Архивировано 4 ноября 2018 года.</ref>. Шамлуның «аҡ шиғыры» йәки «ирекле шиғыры» классик рифма һәм аруз метрҙарынан ситкә китә. Уның шиғырында шиғыр төҙөлөшөн һәм гармонияһын һаҡлау өсөн мөһим булған эске ҡанундар бар, улар ғына шиғырҙы шиғриәт яһай. Шамлу ҡануни ритмға һәм рифмаға алмаш эҙләй һәм уны музыкаллектә таба. Уның шиғриәтендә музыкаллек — шиғырҙың эске гармонияһын һаҡлауҙың төп элементы. Уның шиғриәтендә музыкаллек — шиғырҙың эске гармонияһын һаҡлауҙың төп элементы. 1950 йылдарҙа Шамлуның шиғри үҫеше башлана. Шул ваҡытта уның «23» һәм «Поэма-ода» ( перс. шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. , "Яңы һулыш" ( перс. هوای تازه . Түбәндәге йыйынтыҡтар 60-сы йылдарға ҡарай : “Көҙгө баҡса” ( перс. باغ آیینه , «Көҙгөлә Аида» ( перс. آیدا در آیینه , "Мәлдәр һәм мәңгелек" ( перс. لحظه ها و هميشه , «Аида, ағас, кинжал һәм хәтер» ( перс. آیدا و درخت و حنجر و خاطره , “Һауанан һәм көҙгөләрҙән” перс. (از هوا و آیینه ها &#x200E;, “Ямғыр аҫтында Феникс” ( перс. ققنوس دران , "Ер тураһында ҡайғырыу" ( перс. مرسیه ی خاک . 70-80-се йылдарҙа « Томанда сәскә атҡан» ( перс. شکفتن در مه , “Ибраһим ут өҫтөндә” ( перс. ابراهیم در آتش , “Хоршидзад - үлемде яулаусы” ( перс. خرشیدزاد فاطحه ی مرگ . Ижади ҡаҙаныштары өсөн Шамлу Иран әҙәби йәмәғәтселеге тарафынан [[1972 йыл|1972]] йылда ойошторолған Форух Фәррохзад премияһына (Иран шағирәһе) тәҡдим ителә. == Китаптары == * Сад зеркал * Айда в зеркале * Айда, деревья, воспоминания и кинжал * Свежий воздух * Плач Земли * Книга просторечья (Kucheh) === Тәржемәләр === <references responsive="1"></references> * Бехранги, Самад — Әхмәт Шамлуның шиғырҙарын әзербайжан теленә тәржемә итеүсе. * Юлтан Садыҡова – Шамлуның шиғриәтен рус теленә тәржемә итеүсе. == Библиография == * Әхмәт Шамлу, Айда Саркисян, нәшриәт: Негах, Тегеран, 2002. == Иҫкәрмәләр == == Һылтанмалар == * [http://www.shamlu.com/ 2005] {{Wayback|url=http://www.shamlu.com/|date=20050121103707}} * [http://www.shamlou.org 2012] {{Wayback|url=http://www.shamlou.org/|date=20121103012345}} * [http://shamlu.com/faMajor.htm Wayback] да {{Wayback|url=http://shamlu.com/faMajor.htm|date=20061208041304}} * [https://web.archive.org/web/20061215065734/http://www.bonyadeshamlou.com/ 20061215065734.] * [http://www.youltan.com/category/ahmad-shamlou/ Әхмәт Шамлуның урыҫ теленә тәржемә ителгән шиғриәте.] аша {{Wayback|url=http://www.youltan.com/category/ahmad-shamlou/|date=20170806142453}} . [[Категория:Иран шағирҙары]] [[Категория:Фарсы шағирҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:23 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:2000 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 декабрҙә тыуғандар]] 4dtefq3l0wfs6u5spspijpkv0npje2s 1296899 1296894 2026-05-14T07:56:07Z Юлдашева Луиза 18980 1296899 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Әхмәт Шамлу''' ({{lang-fa|احمد شاملو}} — [[12 декабрь]] [[1925 йыл]], [[Тәһран]] — [[24 июль]] [[2000 йыл]], Ҡарадж) — [[Фарсы теле|фарсы]] шағиры, [[Әҙип|яҙыусыһы]], әҙәби тәнҡитсеһе һәм тәржемәсеһе. Шамлу — күренекле Иран шағиры, [[Нобель премияһы]]на дәғүә итеүсе. Ул классик һәм хәҙерге шиғриәт йыйынтыҡтары авторы. Уның стиле — аҡ шиғыр (рифмаһыҙ шиғриәт). Тыуған төйәгендә ул хәҙерге әҙәбиәт шедеврҙарының күбеһен фарсы теленә тәржемә итеүсе булараҡ билдәле. == Ижады == Әхмәт Шамлу — хәҙерге [[фарсы әҙәбиәте]]нең иң күренекле шағирҙарының береһе. Ул ике псевдоним ҡабул иткән: А.Собх һәм А.Бамдад. «Онотолған моңдар» тигән тәүге йыйынтығын 22 йәшендә баҫтырып сығара; ул тәү сиратта хәҙерге иран шиғриәтенә нигеҙ һалыусы Нима Юшидж стилендәге шиғырҙарҙан һәм аҡ шиғырҙан айырмалы рәүештә үлсәме булмаған ирекле шиғыр тип аталған шиғырҙарҙан тора<ref name=":0">https://sanaei.livejournal.com/229264.html</ref>. Был йыйынтыҡта бик традицион өлгөләрҙән алып «Нима шиғырҙары» тип аталғандарына тиклем төрлө шиғырҙар тупланған, ә ҡайһы бер шиғырҙарҙың моңо ла, ритмы ла юҡ. Шиғырҙарҙың тап һуңғы төрө һуңынан «аҡ шиғыр» булараҡ билдәле була. Был йыйынтыҡ шағир өсөн айырыуса әһәмиәтле булмай, шуға күрә ошондай исем һайлаған да инде. Әммә әҙәбиәт тарихы өсөн уның «аҡ шиғырҙар» өлгөләрендә әһәмиәте ҙур. Ун йылдан һуң, 1957 йылда, Әхмәт Шәмлуға киң дан килтергән «Саф һауа» йыйынтығы донъя күрә. Тап ошо китап Иран уҡыусыларын тәүге тапҡыр аҡ шиғыр менән таныштыра<ref name=":0" />. Шамлуның ижади шәхесенә хәҙерге көнбайыш һәм совет поэзияһы ҙур йоғонто яһай. Уның яратҡан шағирҙары булып испан шағиры [[Федерико Гарсиа Лорка]] һәм үҙенең идеялары менән илһамландырған рус шағиры [[Маяковский Владимир Владимирович|Владимир Маяковский]] тора. Шамлу классиканы бик яҡшы белгән, шул уҡ ваҡытта Ним Юшидждың новаторлыҡ эҙләнеүҙәре менән мауыҡҡан һәм үҙенең шиғри индивидуаллеген сағылдырыу өсөн яңы юлдар табырға тырышҡан. Шамлу поэтиканы тамырынан үҙгәртергә тырыша. Иранолог Кляшторина фекеренсә, «ул силлабик шиғырға мөрәжәғәт итә, ул, саджды — рифма рәүешендәге прозаны үҙ эсенә алған, үлсәмһеҙ шиғыр ҡуллана башлай; Ним Юшидждан шиғырҙың яңы яҙмаһын ала — шиғри юлдар буйынса түгел, ә фразаның интонацион яңғырашы, тауышы буйынса. Уның шиғыр динамикаһы тап баҫым көсө менән тәьмин ителгән. Әхмәт Шамлу шиғырға урам телен һәм ғәҙәти булмаған шиғри лексиканы индерә һәм уны юғары төшөнсәләр менән ҡаршы ҡуйып, көтөлмәгән контрастҡа өлгәшә. Уның шиғри телмәренең логикаһы, шиғырҙың яңғырашы тураһында әйтеп тораһы ла түгел, үҙенсәлекле ине»<ref>Творчество Ахмада Шамлу. Дата обращения: 7 марта 2022. Архивировано 4 ноября 2018 года.</ref>. Шамлуның «аҡ шиғыры» йәки «ирекле шиғыры» классик рифма һәм аруз метрҙарынан ситкә китә. Уның шиғырында шиғыр төҙөлөшөн һәм гармонияһын һаҡлау өсөн мөһим булған эске ҡанундар бар, улар ғына шиғырҙы шиғриәт яһай. Шамлу ҡануни ритмға һәм рифмаға алмаш эҙләй һәм уны музыкаллектә таба. Уның шиғриәтендә музыкаллек — шиғырҙың эске гармонияһын һаҡлауҙың төп элементы. Уның шиғриәтендә музыкаллек — шиғырҙың эске гармонияһын һаҡлауҙың төп элементы. 1950 йылдарҙа Шамлуның шиғри үҫеше башлана. Шул ваҡытта уның «23» һәм «Поэма-ода» ({{lang-fa|قطعه ی نامه}}), «Яңы һулыш» ({{lang-fa|هوای تازه}}) шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. Түбәндәге йыйынтыҡтары: «Көҙгө баҡса» ({{lang-fa|باغ آیینه}}), «Көҙгөлә Аида» ({{lang-fa|آیدا در آیینه}}), «Мәлдәр һәм мәңгелек» ({{lang-fa|لحظه ها و همیشه}}), «Аида, ағас, кинжал һәм хәтер» ({{lang-fa|آیدا و درخت و حنجر و خاطره}}), «Һауанан һәм көҙгөләрҙән» ({{lang-fa|(از هوا و آیینه ها}}), «Ямғыр аҫтында Феникс» ({{lang-fa|ققنوس در باران}}), «Ер тураһында ҡайғырыу» ({{lang-fa|مرسیه ی خاک}}) 60-сы йылдарға ҡарай. 70-80-се йылдарҙа «Томанда сәскә атҡан» ({{lang-fa|شکفتن در مه}}), «Ибраһим ут өҫтөндә» ({{lang-fa|ابراهیم در آتش}}), «Хоршидзад — үлемде яулаусы» ({{lang-fa|ابراهیم در آتش}}) йыйынтыҡтары донъя күрә. Ижади ҡаҙаныштары өсөн Шамлу Иран әҙәби йәмәғәтселеге тарафынан [[1972 йыл]]да ойошторолған Форух Фәррохзад премияһына (Иран шағирәһе) тәҡдим ителә. == Китаптары == * Сад зеркал * Айда в зеркале * Айда, деревья, воспоминания и кинжал * Свежий воздух * Плач Земли * Книга просторечья (Kucheh) === Тәржемәләр === * Бехранги, Самад — Әхмәт Шамлуның шиғырҙарын әзербайжан теленә тәржемә итеүсе. * Юлтан Садыҡова — Шамлуның шиғриәтен рус теленә тәржемә итеүсе. == Библиография == * Әхмәт Шамлу, Айда Саркисян, нәшриәт: Негах, Тегеран, 2002. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.shamlu.com/ 2005] {{Wayback|url=http://www.shamlu.com/|date=20050121103707}} * [http://www.shamlou.org 2012] {{Wayback|url=http://www.shamlou.org/|date=20121103012345}} * [http://shamlu.com/faMajor.htm Wayback] да {{Wayback|url=http://shamlu.com/faMajor.htm|date=20061208041304}} * [https://web.archive.org/web/20061215065734/http://www.bonyadeshamlou.com/ 20061215065734.] * [http://www.youltan.com/category/ahmad-shamlou/ Әхмәт Шамлуның урыҫ теленә тәржемә ителгән шиғриәте.] аша {{Wayback|url=http://www.youltan.com/category/ahmad-shamlou/|date=20170806142453}} . [[Категория:Иран шағирҙары]] [[Категория:Фарсы шағирҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:23 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:2000 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 декабрҙә тыуғандар]] alx19h4fpphvdvgzk5c77j0v0xktu8n Фекерләшеү:Әхмәт Шамлу 1 200861 1296900 2026-05-14T07:58:06Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Шамлу, Ахмад|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=Шәхес|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:57, 15 май 2026 (UTC) 1296900 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Шамлу, Ахмад|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=Шәхес|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:57, 15 май 2026 (UTC) 7buf8kcipn5lxq2xor8trvj6dx4amii 1296919 1296900 2026-05-14T09:13:31Z Юлдашева Луиза 18980 1296919 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Шамлу, Ахмад|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=Шәхес|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 07:57, 14 май 2026 (UTC) hckke984uq6cm52mkwgeexgxajeahmc Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск) 0 200862 1296902 2026-05-14T08:10:36Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Мост |Название моста = Красноярский железнодорожный мост |Изображение = Bridge over Yenisei.jpg |Ширина изображения = 300 |Подпись = Мост в конце XIX − начале XX века |Официальное название = |Область применения = тимер юл |Пересекает = [[Йәнәсәй]] йылғаһын |Ме... 1296902 wikitext text/x-wiki {{Мост |Название моста = Красноярский железнодорожный мост |Изображение = Bridge over Yenisei.jpg |Ширина изображения = 300 |Подпись = Мост в конце XIX − начале XX века |Официальное название = |Область применения = тимер юл |Пересекает = [[Йәнәсәй]] йылғаһын |Место = [[Красноярск]], Рәсәй |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 59|lat_sec = 19 |lon_dir = E|lon_deg = 92|lon_min = 48|lon_sec = 44 |region = RU |CoordScale = |Тип конструкции = однопутевая фермовая конструкция |Основной пролёт = 140 метр |Общая длина = 1 км |Ширина моста = |Нагрузка = |Дата открытия = [[28 март]] [[1899 йыл]] |Дата закрытия = [[30 ғинуар]] [[1999 йыл]] |на карте яндекс = <!-- в полном формате, начиная с http:// --> |на карте гугл = <!-- в полном формате, начиная с http:// -->}} '''Енисей йылғаһы аша тәүге тимер юл күпере''' Красноярскиҙа 1895—1899 йылдарҙа һалына һәм 2007 йылға тиклем, һүтелгәнгә тиклем була. 4b24jb2hv0qzcz01c2ub000x34fbti8 1296904 1296902 2026-05-14T08:14:38Z Вәхит 24644 1296904 wikitext text/x-wiki {{Мост |Название моста = Красноярск тимер юл күпере |Изображение = Bridge over Yenisei.jpg |Ширина изображения = 300 |Подпись = Күпер XIX быуат аҙағында−XX быуат башында |Официальное название = |Область применения = тимер юл |Пересекает = [[Йәнәсәй]] йылғаһын |Место = [[Красноярск]], Рәсәй |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 59|lat_sec = 19 |lon_dir = E|lon_deg = 92|lon_min = 48|lon_sec = 44 |region = RU |CoordScale = |Тип конструкции = бер юллы фермалы конструкция |Основной пролёт = 140 метр |Общая длина = 1 км |Ширина моста = |Нагрузка = |Дата открытия = [[28 март]] [[1899 йыл]] |Дата закрытия = [[30 ғинуар]] [[1999 йыл]] |на карте яндекс = <!-- в полном формате, начиная с http:// --> |на карте гугл = <!-- в полном формате, начиная с http:// -->}} '''Йәнәсәй йылғаһы аша тәүге тимер юл күпере''' ({{lang-ru|Железнодорожный мост через Енисей (Красноярск)}}) [[Красноярск]]иҙа 1895—1899 йылдарҙа һалына һәм 2007 йылға тиклем, һүтелгәнгә тиклем була. e9i5vucy57d7itgqbxxtjlpxuti92nj 1296907 1296904 2026-05-14T08:39:22Z Вәхит 24644 1296907 wikitext text/x-wiki {{Мост |Название моста = Красноярск тимер юл күпере |Изображение = Bridge over Yenisei.jpg |Ширина изображения = 300 |Подпись = Күпер XIX быуат аҙағында−XX быуат башында |Официальное название = |Область применения = тимер юл |Пересекает = [[Йәнәсәй]] йылғаһын |Место = [[Красноярск]], Рәсәй |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 59|lat_sec = 19 |lon_dir = E|lon_deg = 92|lon_min = 48|lon_sec = 44 |region = RU |CoordScale = |Тип конструкции = бер юллы фермалы конструкция |Основной пролёт = 140 метр |Общая длина = 1 км |Ширина моста = |Нагрузка = |Дата открытия = [[28 март]] [[1899 йыл]] |Дата закрытия = [[30 ғинуар]] [[1999 йыл]] |на карте яндекс = <!-- в полном формате, начиная с http:// --> |на карте гугл = <!-- в полном формате, начиная с http:// -->}} '''Йәнәсәй йылғаһы аша тәүге тимер юл күпере''' ({{lang-ru|Железнодорожный мост через Енисей (Красноярск)}}) [[Красноярск]]иҙа 1895—1899 йылдарҙа һалына һәм 2007 йылға тиклем, һүтелгәнгә тиклем була. Бер юллы ферма конструкцияһынан торған. Оҙонлоғо — 1 км, арауыҡтарының киңлеге 140 метрға тиклем, металл фермаларҙың бейеклеге — 20 метр. == Тарихы == [[Файл:117 Молебен при закладке моста через р Енисей (cropped).jpg|thumb|left|Күпер һалғанда ғибәҙәт ҡылыу]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Архив сығанаҡтары == * РГИА, ф. 446, оп. 30, д. 11. Доклад № 111 от 2 апреля 1899 г. «Об открытии сквозного движения по Енисейскому мосту». == Һылтанмалар == * [http://region.krasu.ru/article/323 История строительства ] * [http://www.gen-volga.ru/biblio/n1899-14.htm Статья из журнала «Нива» № 14 1899 год] * [http://www.krasplace.ru/most-cherez-enisej Мост через Енисей] df6wk9ckp1ua57xd4zh61m1hc6bytmt 1296908 1296907 2026-05-14T08:40:47Z Вәхит 24644 added [[Category:1899 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296908 wikitext text/x-wiki {{Мост |Название моста = Красноярск тимер юл күпере |Изображение = Bridge over Yenisei.jpg |Ширина изображения = 300 |Подпись = Күпер XIX быуат аҙағында−XX быуат башында |Официальное название = |Область применения = тимер юл |Пересекает = [[Йәнәсәй]] йылғаһын |Место = [[Красноярск]], Рәсәй |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 59|lat_sec = 19 |lon_dir = E|lon_deg = 92|lon_min = 48|lon_sec = 44 |region = RU |CoordScale = |Тип конструкции = бер юллы фермалы конструкция |Основной пролёт = 140 метр |Общая длина = 1 км |Ширина моста = |Нагрузка = |Дата открытия = [[28 март]] [[1899 йыл]] |Дата закрытия = [[30 ғинуар]] [[1999 йыл]] |на карте яндекс = <!-- в полном формате, начиная с http:// --> |на карте гугл = <!-- в полном формате, начиная с http:// -->}} '''Йәнәсәй йылғаһы аша тәүге тимер юл күпере''' ({{lang-ru|Железнодорожный мост через Енисей (Красноярск)}}) [[Красноярск]]иҙа 1895—1899 йылдарҙа һалына һәм 2007 йылға тиклем, һүтелгәнгә тиклем була. Бер юллы ферма конструкцияһынан торған. Оҙонлоғо — 1 км, арауыҡтарының киңлеге 140 метрға тиклем, металл фермаларҙың бейеклеге — 20 метр. == Тарихы == [[Файл:117 Молебен при закладке моста через р Енисей (cropped).jpg|thumb|left|Күпер һалғанда ғибәҙәт ҡылыу]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Архив сығанаҡтары == * РГИА, ф. 446, оп. 30, д. 11. Доклад № 111 от 2 апреля 1899 г. «Об открытии сквозного движения по Енисейскому мосту». == Һылтанмалар == * [http://region.krasu.ru/article/323 История строительства ] * [http://www.gen-volga.ru/biblio/n1899-14.htm Статья из журнала «Нива» № 14 1899 год] * [http://www.krasplace.ru/most-cherez-enisej Мост через Енисей] [[Категория:1899 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] nsrahl0srzg0qow9eqgfv7blf892gxh 1296911 1296908 2026-05-14T08:44:16Z Вәхит 24644 added [[Category:1899 йылда төҙөлгән күперҙәр]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1296911 wikitext text/x-wiki {{Мост |Название моста = Красноярск тимер юл күпере |Изображение = Bridge over Yenisei.jpg |Ширина изображения = 300 |Подпись = Күпер XIX быуат аҙағында−XX быуат башында |Официальное название = |Область применения = тимер юл |Пересекает = [[Йәнәсәй]] йылғаһын |Место = [[Красноярск]], Рәсәй |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 59|lat_sec = 19 |lon_dir = E|lon_deg = 92|lon_min = 48|lon_sec = 44 |region = RU |CoordScale = |Тип конструкции = бер юллы фермалы конструкция |Основной пролёт = 140 метр |Общая длина = 1 км |Ширина моста = |Нагрузка = |Дата открытия = [[28 март]] [[1899 йыл]] |Дата закрытия = [[30 ғинуар]] [[1999 йыл]] |на карте яндекс = <!-- в полном формате, начиная с http:// --> |на карте гугл = <!-- в полном формате, начиная с http:// -->}} '''Йәнәсәй йылғаһы аша тәүге тимер юл күпере''' ({{lang-ru|Железнодорожный мост через Енисей (Красноярск)}}) [[Красноярск]]иҙа 1895—1899 йылдарҙа һалына һәм 2007 йылға тиклем, һүтелгәнгә тиклем була. Бер юллы ферма конструкцияһынан торған. Оҙонлоғо — 1 км, арауыҡтарының киңлеге 140 метрға тиклем, металл фермаларҙың бейеклеге — 20 метр. == Тарихы == [[Файл:117 Молебен при закладке моста через р Енисей (cropped).jpg|thumb|left|Күпер һалғанда ғибәҙәт ҡылыу]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Архив сығанаҡтары == * РГИА, ф. 446, оп. 30, д. 11. Доклад № 111 от 2 апреля 1899 г. «Об открытии сквозного движения по Енисейскому мосту». == Һылтанмалар == * [http://region.krasu.ru/article/323 История строительства ] * [http://www.gen-volga.ru/biblio/n1899-14.htm Статья из журнала «Нива» № 14 1899 год] * [http://www.krasplace.ru/most-cherez-enisej Мост через Енисей] [[Категория:1899 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:1899 йылда төҙөлгән күперҙәр]] i6pgva7efpp93v65mpow2kz9tz2ek3c 1296915 1296911 2026-05-14T08:58:09Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1296915 wikitext text/x-wiki {{Мост |Название моста = Красноярск тимер юл күпере |Изображение = Bridge over Yenisei.jpg |Ширина изображения = 300 |Подпись = Күпер XIX быуат аҙағында−XX быуат башында |Официальное название = |Область применения = тимер юл |Пересекает = [[Йәнәсәй]] йылғаһын |Место = [[Красноярск]], Рәсәй |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 59|lat_sec = 19 |lon_dir = E|lon_deg = 92|lon_min = 48|lon_sec = 44 |region = RU |CoordScale = |Тип конструкции = бер юллы фермалы конструкция |Основной пролёт = 140 метр |Общая длина = 1 км |Ширина моста = |Нагрузка = |Дата открытия = [[28 март]] [[1899 йыл]] |Дата закрытия = [[30 ғинуар]] [[1999 йыл]] |на карте яндекс = <!-- в полном формате, начиная с http:// --> |на карте гугл = <!-- в полном формате, начиная с http:// -->}} '''Йәнәсәй йылғаһы аша тәүге тимер юл күпере''' ({{lang-ru|Железнодорожный мост через Енисей (Красноярск)}}) [[Красноярск]]иҙа 1895—1899 йылдарҙа һалына һәм 2007 йылға тиклем, һүтелгәнгә тиклем була. Бер юллы ферма конструкцияһынан торған. Оҙонлоғо — 1 км, арауыҡтарының киңлеге 140 метрға тиклем, металл фермаларҙың бейеклеге — 20 метр. == Тарихы == [[Файл:117 Молебен при закладке моста через р Енисей (cropped).jpg|thumb|left|Күпер ]] [[Күпер]]ҙе инженер [[Кнорре Евгений Карлович|Евгений Карлович Кнорре]] етәкселегендә Император Мәскәү техник училищеһы профессоры [[Проскуряков Лавр Дмитриевич|Лавр Проскуряков]] проекты буйынса Рәсәй эшселәре һәм техникаһы һала. Төҙөлөш 1895 йылда башлана<ref>Йыш ҡына сығанаҡтарҙа Шухов Владимир Григорьевич|В. Г. Шухов]]ты күпере проектының авторы итеп хаталы күрһәтелә</ref>. 1896 йылдың 30 авгусында яңы күпер һалына. Күпергә нигеҙ һалғанда ғибәҙәт ҡылыуҙа Йәнәсәй губернаторы П. М. Прейн, [Кнорре Евгений Карлович|Е. К. Кнорре]], тимер юл етәкселеге һәм ҡала халҡы ҡатнаша. Доғаны Йәнәсәй һәм Красноярс епискобы Акакий ҡыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Архив сығанаҡтары == * РГИА, ф. 446, оп. 30, д. 11. Доклад № 111 от 2 апреля 1899 г. «Об открытии сквозного движения по Енисейскому мосту». == Һылтанмалар == * [http://region.krasu.ru/article/323 История строительства ] * [http://www.gen-volga.ru/biblio/n1899-14.htm Статья из журнала «Нива» № 14 1899 год] * [http://www.krasplace.ru/most-cherez-enisej Мост через Енисей] [[Категория:1899 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:1899 йылда төҙөлгән күперҙәр]] fd5t18rgyr0y5mf4ary71ul68h7hxch 1296917 1296915 2026-05-14T09:00:58Z Вәхит 24644 /* Тарихы */ 1296917 wikitext text/x-wiki {{Мост |Название моста = Красноярск тимер юл күпере |Изображение = Bridge over Yenisei.jpg |Ширина изображения = 300 |Подпись = Күпер XIX быуат аҙағында−XX быуат башында |Официальное название = |Область применения = тимер юл |Пересекает = [[Йәнәсәй]] йылғаһын |Место = [[Красноярск]], Рәсәй |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 59|lat_sec = 19 |lon_dir = E|lon_deg = 92|lon_min = 48|lon_sec = 44 |region = RU |CoordScale = |Тип конструкции = бер юллы фермалы конструкция |Основной пролёт = 140 метр |Общая длина = 1 км |Ширина моста = |Нагрузка = |Дата открытия = [[28 март]] [[1899 йыл]] |Дата закрытия = [[30 ғинуар]] [[1999 йыл]] |на карте яндекс = <!-- в полном формате, начиная с http:// --> |на карте гугл = <!-- в полном формате, начиная с http:// -->}} '''Йәнәсәй йылғаһы аша тәүге тимер юл күпере''' ({{lang-ru|Железнодорожный мост через Енисей (Красноярск)}}) [[Красноярск]]иҙа 1895—1899 йылдарҙа һалына һәм 2007 йылға тиклем, һүтелгәнгә тиклем була. Бер юллы ферма конструкцияһынан торған. Оҙонлоғо — 1 км, арауыҡтарының киңлеге 140 метрға тиклем, металл фермаларҙың бейеклеге — 20 метр. == Тарихы == [[Файл:117 Молебен при закладке моста через р Енисей (cropped).jpg|thumb|left|Күпер ]] [[Күпер]]ҙе инженер [[Кнорре Евгений Карлович|Евгений Карлович Кнорре]] етәкселегендә Император Мәскәү техник училищеһы профессоры [[Проскуряков Лавр Дмитриевич|Лавр Проскуряков]] проекты буйынса Рәсәй эшселәре һәм техникаһы һала. Төҙөлөш 1895 йылда башлана<ref>Йыш ҡына сығанаҡтарҙа Шухов Владимир Григорьевич|В. Г. Шухов]]ты күпере проектының авторы итеп хаталы күрһәтелә</ref>. 1896 йылдың 30 авгусында яңы күпер һалына. Күпергә нигеҙ һалғанда ғибәҙәт ҡылыуҙа Йәнәсәй губернаторы П. М. Прейн, [[Кнорре Евгений Карлович|Е. К. Кнорре]], тимер юл етәкселеге һәм ҡала халҡы ҡатнаша. Доғаны Йәнәсәй һәм Красноярс епискобы Акакий ҡыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Архив сығанаҡтары == * РГИА, ф. 446, оп. 30, д. 11. Доклад № 111 от 2 апреля 1899 г. «Об открытии сквозного движения по Енисейскому мосту». == Һылтанмалар == * [http://region.krasu.ru/article/323 История строительства ] * [http://www.gen-volga.ru/biblio/n1899-14.htm Статья из журнала «Нива» № 14 1899 год] * [http://www.krasplace.ru/most-cherez-enisej Мост через Енисей] [[Категория:1899 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар]] [[Категория:1899 йылда төҙөлгән күперҙәр]] 5v5qcnfp8kirsklp2aw1idmljo09dsb Фекерләшеү:Йәнәсәй аша тимер юл күпере (Красноярск) 1 200863 1296905 2026-05-14T08:16:25Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Железнодорожный мост через Енисей (Красноярск)|14 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=төҙөлөш |тема2=күпер |тема3тиер юл |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} 1296905 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Железнодорожный мост через Енисей (Красноярск)|14 май 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Вәхит|тема=төҙөлөш |тема2=күпер |тема3тиер юл |ил=Рәсәй |ил2= |ил3= }} hq1glyzd83khuvzc8jh3sp9x7jd1jub Категория:1899 йылда Рәсәйҙә төҙөлгән биналар һәм ҡоролмалар 14 200864 1296909 2026-05-14T08:41:08Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{здания и сооружения, построенные по годам в стране}} 1296909 wikitext text/x-wiki {{здания и сооружения, построенные по годам в стране}} njoe4f52mahjghhvnndipsssmyo862d Ҡалып:Здания и сооружения, построенные по годам в стране 10 200865 1296910 2026-05-14T08:42:07Z Вәхит 24644 [[Ҡалып:Здания и сооружения страны по годам постройки]] битенә йүнәлтелгән 1296910 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҡалып:Здания и сооружения страны по годам постройки]] nz0zxc3zk2989g8mgezpin9xc1w68rs Категория:1899 йылда төҙөлгән күперҙәр 14 200866 1296912 2026-05-14T08:44:29Z Вәхит 24644 Яңы бит: {{Мосты по годам постройки}} 1296912 wikitext text/x-wiki {{Мосты по годам постройки}} 4fu9hmk70qw7div7ni69sd988sxrjs2 Ҡалып:Мосты по годам постройки 10 200867 1296913 2026-05-14T08:47:19Z Вәхит 24644 Яңы бит: <includeonly>{{Родственные проекты|Портал=Транспорт|Портал2=Архитектура}}</includeonly> [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Күперҙәр]] </noinclude> 1296913 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Родственные проекты|Портал=Транспорт|Портал2=Архитектура}}</includeonly> [[Категория:Категориялар өсөн ҡалыптар:Күперҙәр]] </noinclude> f2qrixjpueb8f6bpeoahqmhi0oc9r0q Фекерләшеү:Тәбриз 1 200868 1296923 2026-05-14T10:24:55Z Akkashka 14326 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Тебриз||14 май 2026}} ~~~~ 1296923 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Тебриз||14 май 2026}} [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:24, 14 май 2026 (UTC) eisudlpyxzaoxpybdcfnol4lxqs97mq 1296924 1296923 2026-05-14T10:26:51Z Akkashka 14326 1296924 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Тебриз||14 май 2026}} {{Вики-яҙ 2026 |ҡатнашыусы=Akkashka |тема=География |тема2= |тема3= |ил=Иран |ил2= |ил3= }} ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 10:24, 14 май 2026 (UTC) io7o6ahvgnfsnciznur5mbyhbki3k8i Севрюгин Антон Васильевич 0 200869 1296925 2026-05-14T10:36:53Z Юлдашева Луиза 18980 "[[:ru:Special:Redirect/revision/141896408|Севрюгин, Антон Васильевич]]" битен тәржемә итеп төҙөлгән 1296925 wikitext text/x-wiki {{Карточка фотографа|род деятельности={{фотограф|Ирана|XIX века|XX века}}}}'''Антон Васильевич Севрюгин''' (француз телендә '''Antoin Sevruguin'''; () — 1851 йыл, Тәһран — 1933 йыл, Тәһран — Ҡаджарҙар династияһының Һарай фотографы һәм Тәһранда иң уңышлы фотостудияларҙың береһенең хужаһы. Уның Ҡаджар һәм [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] тәүге идара итеү осорондағы фарсы йәмғиәтен документлаштырыуы хәҙерге Фарсыстандың тарихын, мәҙәниәтен һәм ижтимағи мөнәсәбәттәрен өйрәнеү өсөн мөһим сығанаҡ булып тора. == Биографияһы == Антон Севрюгин Тәһрандағы Рәсәй илселегендә илсе Василий Севрюгиндың ([[Әрмәндәр|әрмән]] нәҫеленән, фамилияһы билдәһеҙ) һәм уның ҡатыны Ачин Ханумдың (Ағулистан әрмән ҡыҙы) ғаиләһендә тыуа. Атаһы һыбай йөрөгәндә бәхетһеҙ осраҡ арҡаһында иртә вафат була, шунан һуң ғаилә Тифлис ҡалаһына күсеп килә. Артабан улар Ағулисҡа күсеп, әсәһенең туғандары янына йәшәй башлай. Унда Антон юғары мәктәпте тамамлай, унда уның уҡытыусыһы билдәле әрмән яҙыусыһы Перч Прошян була. Артабан улар Тифлисҡа ҡайта, унда Антон рәсем сәнғәтен өйрәнә башлай. Ошо осорҙа фотографияға ҡыҙыҡһыныу уяна. Фарсы, [[Урта Азия]], [[Кавказ]] һәм [[Ҡырым]] аша үткән фотограф Дмитрий Ермаков (1845—1916) йоғонтоһонда Антон Севрюгин Фарсыға ҡайтып, шул дәүләттең тормошо һәм көнкүреше тураһында киң фотодокументация төҙөү өсөн Фарсыға ҡайтырға ҡарар итә. Ағаһы Коля менән Иран Әзербайжанына йүнәлә, унан [[Курдистан|Курдистанға]] һәм Луристанға сәйәхәтен дауам итә. [[1883 йыл|1883]] йылда ул ағаһы менән Тәһранда Рашттың конституционалист губернаторы Заһирал Дәүләнең йорто эргәһендә урынлашҡан фотостудия ойоштора. Севрюгин иранлы әрмән ҡыҙы Луиза Гургенянға өйләнә, никахта ете бала тыуа. Севрюгиндың үҫешкән уңыштары аристократияның ҡыҙыҡһыныуын йәлеп итә, һәм уны, ахыр сиктә , Насреддин шаһ һарайына саҡыралар. Севрюгиндың ижады халыҡ-ара иғтибарҙы ла йәлеп итә. Европаның күп кенә этнология музейҙары үҙҙәренең коллекцияларын киңәйтеү өсөн Севрюгиндың портреттарын үҙләштерә. Немец тарихсыһы Фридрих Сарр Севрюгинға Фарсыстандың көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайышы буйлап сәйәхәт итеп, [[Әһәмәниҙәр]] һәм [[Сәсәниҙәр]] ҡая рельефтарын һәм Нәҡше Рөстәм ҡәберҙәрен фотоға төшөрөргә ҡуша. [[1908 йыл|1908 йылғы]] Конституцион революция ваҡытында Севрюгиндың студияһында тентеүҙәр үткәрелә һәм юҡ ителә. 7 мең фотоһүрәттән торған ҙур коллекцияның 2 меңе генә һаҡланып ҡалған, уларҙың ҡайһы берҙәрен һуңыраҡ Реза Пәһләүи тартып ала. Антондың ҡыҙы Мария һуңыраҡ уларҙың ҡайһы берҙәрен яңынан үҙләштереүгә өлгәшә. 696 негатив иҫән ҡалған, хәҙер улар Смитсониан институтына ҡуйылған. [[1933 йыл|1933]] йылда Антон Севрюгин бөйөр ауырыуынан вафат була. Ул Тәһрандың Дулаб районындағы урыҫ зыяратында ерләнгән.<gallery caption="Фотоэштәре өлгөһө"> Файл:Brooklyn_Museum_-_A_Family_of_Dervishes.jpg|альт=Семья дервишей| Дәрүиштәр ғаиләһе . Файл:Antoin_Sevruguin_23_woman.jpg|альт=Персидские женщины| Фарсы ҡатын-ҡыҙҙары . Файл:Nasseraldinshah3.png|альт=Насреддин-шах| Насреддин шаһ Файл:Antoin_Sevruguin_Bettler_in_Teheran_01.jpg|альт=Бедняк| Ярлы. </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * ''Ульрик Красберг,'' [http://aniv.ru/archive/41/antuan-sevrjugin-obraz-epohi-kadzharov-ulrike-krasberg/ «Антуан Севрюгин: Ҡаджар дәүере образы».] * {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/sevruguin-antoin-1|заглавие=Sevruguin, Antoin|автор=Aphrodite Désirée Navab}} - [[Категория:Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1933 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1851 йылда тыуғандар]] kphk17y2p2mfthn7tn2tdmxjq1svxkb 1296926 1296925 2026-05-14T10:42:15Z Юлдашева Луиза 18980 1296926 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Антон Васильевич Севрюгин''' (француз телендә '''Antoin Sevruguin'''; — [[1851 йыл]], [[Тәһран]] — [[1933 йыл]], Тәһран — Ҡаджарҙар династияһының Һарай фотографы һәм Тәһранда иң уңышлы фотостудияларҙың береһенең хужаһы. Уның Ҡаджар һәм [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] тәүге идара итеү осорондағы фарсы йәмғиәтен документлаштырыуы хәҙерге Фарсыстандың тарихын, мәҙәниәтен һәм ижтимағи мөнәсәбәттәрен өйрәнеү өсөн мөһим сығанаҡ булып тора. == Биографияһы == Антон Севрюгин Тәһрандағы [[Рәсәй]] илселегендә илсе Василий Севрюгиндың ([[Әрмәндәр|әрмән]] нәҫеленән, фамилияһы билдәһеҙ) һәм уның ҡатыны Ачин Ханумдың (Ағулистан әрмән ҡыҙы) ғаиләһендә тыуа. Атаһы һыбай йөрөгәндә бәхетһеҙ осраҡ арҡаһында иртә вафат була, шунан һуң ғаилә [[Тифлис]] ҡалаһына күсеп килә. Артабан улар Ағулисҡа күсеп, әсәһенең туғандары янына йәшәй башлай. Унда Антон юғары мәктәпте тамамлай, унда уның уҡытыусыһы билдәле әрмән яҙыусыһы Перч Прошян була. Артабан улар Тифлисҡа ҡайта, унда Антон рәсем сәнғәтен өйрәнә башлай. Ошо осорҙа фотографияға ҡыҙыҡһыныу уяна. Фарсы, [[Урта Азия]], [[Кавказ]] һәм [[Ҡырым]] аша үткән фотограф Дмитрий Ермаков (1845—1916) йоғонтоһонда Антон Севрюгин Фарсыға ҡайтып, шул дәүләттең тормошо һәм көнкүреше тураһында киң фотодокументация төҙөү өсөн Фарсыға ҡайтырға ҡарар итә. Ағаһы Коля менән Иран Әзербайжанына йүнәлә, унан [[Курдистан]]ға һәм Луристанға сәйәхәтен дауам итә. [[1883 йыл]]да ул ағаһы менән Тәһранда Рашттың конституционалист губернаторы Заһирал Дәүләнең йорто эргәһендә урынлашҡан фотостудия ойоштора. Севрюгин иранлы әрмән ҡыҙы Луиза Гургенянға өйләнә, никахта ете бала тыуа. Севрюгиндың үҫешкән уңыштары аристократияның ҡыҙыҡһыныуын йәлеп итә, һәм уны, ахыр сиктә , Насреддин шаһ һарайына саҡыралар. Севрюгиндың ижады халыҡ-ара иғтибарҙы ла йәлеп итә. Европаның күп кенә этнология музейҙары үҙҙәренең коллекцияларын киңәйтеү өсөн Севрюгиндың портреттарын үҙләштерә. Немец тарихсыһы Фридрих Сарр Севрюгинға Фарсыстандың көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайышы буйлап сәйәхәт итеп, [[әһәмәниҙәр]] һәм [[сәсәниҙәр]] ҡая рельефтарын һәм Нәҡше Рөстәм ҡәберҙәрен фотоға төшөрөргә ҡуша. [[1908 йыл]]ғы Конституцион революция ваҡытында Севрюгиндың студияһында тентеүҙәр үткәрелә һәм юҡ ителә. 7 мең фотоһүрәттән торған ҙур коллекцияның 2 меңе генә һаҡланып ҡалған, уларҙың ҡайһы берҙәрен һуңыраҡ Реза Пәһләүи тартып ала. Антондың ҡыҙы Мария һуңыраҡ уларҙың ҡайһы берҙәрен яңынан үҙләштереүгә өлгәшә. 696 негатив иҫән ҡалған, хәҙер улар Смитсониан институтына ҡуйылған. [[1933 йыл]]да Антон Севрюгин бөйөр ауырыуынан вафат була. Ул Тәһрандың Дулаб районындағы урыҫ зыяратында ерләнгән.<gallery caption="Фотоэштәре өлгөһө"> Файл:Brooklyn_Museum_-_A_Family_of_Dervishes.jpg|альт=Семья дервишей| Дәрүиштәр ғаиләһе . Файл:Antoin_Sevruguin_23_woman.jpg|альт=Персидские женщины| Фарсы ҡатын-ҡыҙҙары . Файл:Nasseraldinshah3.png|альт=Насреддин-шах| Насреддин шаһ Файл:Antoin_Sevruguin_Bettler_in_Teheran_01.jpg|альт=Бедняк| Ярлы. </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * ''Ульрик Красберг,'' [http://aniv.ru/archive/41/antuan-sevrjugin-obraz-epohi-kadzharov-ulrike-krasberg/ «Антуан Севрюгин: Ҡаджар дәүере образы».] * {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/sevruguin-antoin-1|заглавие=Sevruguin, Antoin|автор=Aphrodite Désirée Navab}} - [[Категория:Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1933 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1851 йылда тыуғандар]] qtu0csl307ap4z6hk6hl9czmcwwjxh0 Фекерләшеү:Севрюгин Антон Васильевич 1 200870 1296927 2026-05-14T10:43:41Z Юлдашева Луиза 18980 Яңы бит: {{ТИМ|ru|Севрюгин, Антон Васильевич|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=Шәхес|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:43, 14 май 2026 (UTC) 1296927 wikitext text/x-wiki {{ТИМ|ru|Севрюгин, Антон Васильевич|}}{{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Юлдашева Луиза|тема=һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре|тема2=|тема3=Шәхес|ил=Иран|ил2=|ил3=}} [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Юлдашева Луиза|фекер алышыу]]) 10:43, 14 май 2026 (UTC) qnalw02l53zkinz0e4fn9utfzxckfke