Күгәрсен районы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Күгәрсен районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9184</id>
    <revision>
      <id>1299192</id>
      <parentid>1251878</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25335" sha1="b6o4mtimvgna1xwpw122nczrf18oqlg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Күгәрсен районы''' ({{lang-ru|Кугарчинский район}}) — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район.
Республиканың көньяғында, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан, [[Ырымбур өлкәһе]] менән сиктәш. 1930 йылда ойошторолған.

Үҙәге — [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылы, Өфөнән 271 км һәм иң яҡын тимер юл станцияһы Мәләүездән 67 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Халыҡ һаны 2010 йылда 32,3 мең кеше (1970 йыл — 42,4 мең; 1989 йыл — 31,6 мең; 1994 йыл 32,2 мең). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 9,6 кеше, шул иҫәптән ауылдарҙа 7,9 кеше тура килә. Райондағы 119 ауылдың иң ҙурҙары: [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] (1989 йылда 7,2 мең кеше), [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] — 5,4 мең кеше), [[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] (1,1 мең), [[Күгәрсен (Күгәрсен районы)|Күгәрсен]] (0,9 мең). [[Башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] күпселекте тәшкил итә.

== Географияһы ==
Райондың төньяҡ, үҙәк һәм көнсығыш өлөштәрен берәм-һәрәм тауҙар һәм һырттар менән Йылайыр яйлаһы (бейеклеге 740 м-ға тиклем), көнбайышта [[Дөйөм Һырт]]тың төньяҡ армыттары биләй (590 м-ға тиклем). Климаты йылы, ҡоро.

Гидрографик селтәре: [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм уның ҡушылдығы [[Иртөбәк]], [[Оло Эйек]] һәм уның ҡушылдығы [[Кесе Эйек]], [[Инәк (Оло Эйек ҡушылдығы)]], [[Наҡаҫ]] йылғалары. Күбеһенсә йыуылған һәм уңдырышлы ҡара һәм ҡара-һоро көлһыуланған тупраҡ.

[[Йүкә]], [[имән]], [[ҡайын]], [[саған]] урмандары район территоряһының 40 % биләй. Һунар-промысла хайуандарын һаҡлау өсөн Оло Эйек һәм Кесе Эйек йылғалары бассейнында [[Эйек дәүләт заказнигы]] ойошторолған.

[[Бәндәбикә кәшәнәһе]] ([[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] ауылы янында) дәүләт тарафынан һаҡлана.

Ер аҫты байлыҡтарынан газ конденсаты (Саратовка, Бөркөт, Исем, Подгорный ятҡылыҡтары), һоро күмер (Ворошиловка), балсыҡ һәм ҡыҙыл балсыҡ (Новопетровка, Йомағужа), төҙөлөш таштары (Бикбулат, Мораҡ), гипс (Подгорный), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Көньяҡ Мораҡ, Йомағужа), агрономик рудалар — эзбизташ һәм карбонат-гипс гажаһы (Ерекле, Мораҡ, Үрген) бар.

== Иҡтисад ==
[[Ауыл хужалығы]] ерҙәре 174,4 мең гектар майҙанды биләй, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 96,9; көтөүлектәр — 56,6; сабынлыҡтар — 20,8 мең гектар.
Район ауылы хужалығы йүнәлешендә үҫешкән. [[Игенселек]], шәкәр сөгөлдөрө һәм [[көнбағыш]] үҫтереү; малсылыҡ — һөт-ит йүнәлешендәге малсылыҡ, [[һарыҡсылыҡ]], сусҡасылыҡ, [[умартасылыҡ]] менән бәйле.

Төбәк әһәмиәтендәге предприятиелар: май заводы, урман пункты, урман хужалығы, нефть ҡыуҙырыу станцияһы (Мораҡ ауылы), ағас әҙерләү һәм эшкәртеү буйынса кооперативтар эшләй.

== Транспорт ==
Район территорияһы аша Өфө—Мораҡ—Йылайыр—Сибай автомобиль юлы үтә.

== Социаль-мәҙәни өлкә ==
Районда 79 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 16 урта; музыка мәктәбе һәм ПУ (Мораҡ ауылы), 32 дөйөм китапхана, 72 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 ауыл участка дауаханаһы бар. Күгәрсен тарих-тыуған яҡты өйрәнеү һәм [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] музейҙары эшләй.

Башҡорт һәм урыҫ телдәрендә «Мораҙым» һәм «Кугарчинские вести» гәзиттәре баҫыла.

== Халыҡ һаны ==
'''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):'''
{{Wikidata/Population}}

== Билдәле шәхестәр ==
=== Хәрбиҙәр ===
* [[:ru: Ерёмин, Михаил Иванович|Ерёмин, Михаил Иванович]] — [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[Шәмғолов Ғәттәх Ғәфүрйән улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[:ru: Жувасин, Павел Алексеевич|Жувасин, Павел Алексеевич]] — [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[:ru: Копылов, Василий Данилович|Копылов, Василий Данилович]] — [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[:ru: Аминов, Миннетдин Гильметдинович|Аминов, Миннетдин Гильметдинович]] — [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[:ru: Климов, Юрий Семёнович|Климов, Юрий Семёнович]] — Рәсәй Геройы.
* [[:ru: Рафиков, Мансур Минибаевич|Мансур Миңлебай улы Рәфиков]] —Рәсәй Геройы.
* [[:ru: Ежов, Николай Герасимович|Ежов, Николай Герасимович]] — [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[Суфиянов Суфый Хажи улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[:ru: Бекетов, Василий Семёнович|Бекетов, Василий Семёнович]] — [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[:ru: Шубин, Георгий Иванович|Шубин Георгий Иванович]], (28.08.1918—4.03.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының айырым разведка ротаһы разведчигы, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры. [[Яңы Петровка (Күгәрсен районы)|Яңы Петровка]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1445-shubin-georgij-ivanovich.html Башкирская энциклопедия — Шубин Георгий Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224061656/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1445-shubin-georgij-ivanovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|26|08|2018}}&lt;/ref&gt;.

=== Дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре ===
* [[Байғусҡаров Зариф Закир улы]] (30.06.1967) — юрист, дәүләт эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]] Дәүләт думаһы депутаты. Федераль суд приставтары хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы. 
* [[Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы]] (7.10.1897—27.09.1937) — [[Башҡорт милли хəрəкəте]]ндә ҡатнашыусы, дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны&lt;ref&gt;[http://kurultay-ufa.ru/ru/2017/06/09/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4/ Всемирный Курултай башкир. Официальный сайт. Курултай утвердил список ста личностей, стоявших у истоков образования Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181212104155/http://kurultay-ufa.ru/ru/2017/06/09/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4/ |date=2018-12-12 }}{{ref-ru}}{{V|28|09|2017}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Богданов Иван Антонович]] (8.12.1926—23.09.2004), партия, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1972—1986 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1998). 
* [[Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе Президенты.
* [[Титов Вячеслав Михайлович]] (11.05.1949—3.05.2010), ғалим-инженер-технолог, хужалыҡ һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1987—2004 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Сода» произодство берекмәһенең генераль директоры, 2006—2010 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] директоры. Техник фәндәр докторы (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1—2‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]  депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1995) һәм Башҡортостан Республикаһының (1991) атҡаҙанған химигы, «Рәсәйҙең иң яҡшы менеджеры» (1999). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) һәм [[Почёт ордены|Почёт]] (2000) ордендары кавалеры. [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14890-titov-vyacheslav-mikhajlovich Башҡорт энциклопедияһы — Титов Вячеслав Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192143/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14890-titov-vyacheslav-mikhajlovich |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы]] — [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] рәйесе, ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, Эске эштәр халыҡ комисcары.
* [[Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы]] — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостан автономияһының тәүге ғәскәренә етәкселек иткән башҡорт офицерҙарының береһе.
* [[Хәсәнов Ғәлиәхмәт Вәлимөхәмәт улы]] — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте тәүге осороның әүҙем эшмәкәрҙәрҙең береһе.
* [[:ru: Ибрагим Кыпсак|Ҡараҡыпсаҡ Ибраһим]] — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте тәүге осороноң әүҙем эшмәкәрҙәрҙең береһе.
* [[:ru: Абдрахимов, Вахит Рахматович|Әбдерәхимов Вәхит Рәхмәт улы]] — [[Стәрлетамаҡ]] мэры (2009—2010).
* Әбдерәхимов Рәйеф Рамаҙан улы — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.

=== Ғалимдәр ===
* Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы — ғалим-анатом, медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). 
* [[Зәйнуллин Марат Вәли улы]] — тюрколог, филология фәндәре докторы, профессор.
* [[Илешева Рәйсә Хәким ҡыҙы]] (27.09.1962) — [[әҙәбиәт]] белгесе, юғары мәктәп педагогы, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Стәрлетамаҡ]] филиалы директорының уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты, доцент. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. [[Түбәнге Сирбай]] ауылынан.
* [[Кәримский Әнүр Муса улы]] (27.09.1932—8.10.1993) — [[СССР|совет]] ғалим-философы, 1967—1993 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1983), профессор (1984). [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7305-k-rimskij-n-r-musa-uly Башҡорт энциклопедияһы —Кәримский Әнүр Муса улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422013127/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7305-k-rimskij-n-r-musa-uly |date=2016-04-22 }}{{V|21|09|2017}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Ҡорбанаева Флора Шәйхи ҡыҙы]] (30.11.1928), табип-офтальмолог. 1956—1994 йылдарҙа Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1971—1990 йылдарҙа директорҙың фән буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1977). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған табибы (1977) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1965). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1966). [[Күгәрсен (Күгәрсен районы)|Күгәрсен]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8413 Башҡорт энциклопедияһы — Ҡорбанаева Флора Шәйхи ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224111932/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8413 |date=2019-12-24 }}{{V|27|11|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы]] — башҡорт тел белгесе-ғалим, төркиәтсе, педагог, филология фәндәре кандидаты, профессор.
* [[Сәйетбатталов Ғәли Ғәли улы]] — филология фәндәре докторы, професср.
* [[Шәһәров Ишбулды Рәжәп улы]] (23.05.1929—2010), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Һаулыҡ һаҡлау отличнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы. [[Тәүәкән]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://vatandash.ru/index.php?article=428 Ими гордится район. Журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920163041/http://vatandash.ru/index.php?article=428 |date=2020-09-20 }}{{ref-ru}} {{V|20|05|2019}}&lt;/ref&gt;.
* Әбдрәхимов Юнир Рәхим улы, техник фәндәре докторы, [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның кафедра мөдире

=== Мәғариф хеҙмәткәрҙәре ===
* [[Баймырҙин Хәмит Хәйербара улы|Баймырҙин Хәмит Хайервара улы]] — педагог.
* [[Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы]] — Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы.
* [[Камалова Лира Шәрип ҡыҙы]] — уҡытыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

=== Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре ===
* [[:ru: Буянов, Иван Фёдорович|Буянов, Иван Фёдорович]] — комбайнёр, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[:ru: Павлов, Фёдор Максимович|Павлов, Фёдор Максимович]] — ауыл хужалығы эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

=== Халыҡ хужалығының башҡа тармаҡ хеҙмәткәрҙәре ===
* [[Мусин Әмир Шәғәли улы]] — нефть эшкәртеү операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[:ru: Мусин, Сафар Гайсарович|Мусин, Сафар Гайсарович]] — ташсылар бригадиры, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
* [[:ru: Бакиров, Мират Самикович|Бакиров, Мират Самикович]] — химик, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* [[Суворова Анна Сергеевна]] (10.02.1938), Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинатының байыҡтырыу фабрикаһы флотаторы (1954—1987), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған металлургы (1986), СССР-ҙың Дәүләт премиияһы лауреаты (1984). Октябрь Революцияһы (1977) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры. [[Сибай]] ҡалаһының почётлы гражданы. [[Һарытау (Күгәрсен районы)|Һарытау]] ауылынан.&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11840-suvorova-anna-sergeevna Башҡорт энциклопедияһы — Суворова Анна Сергеевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073624/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11840-suvorova-anna-sergeevna |date=2016-04-21 }}{{V|8|02|2018}}&lt;/ref&gt;. 
* * [[Сәғитов Наил Абдулла улы]] (21.01.1939), табип-хирург. 1974—1989 йылдарҙа үҙәк район дауаханаһының баш табибы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1987), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, райондың почётлы гражданы. [[Багдашкин]] ауылынан&lt;ref&gt;[https://admkugarchi.bashkortostan.ru/district/honorary/36/ Муниципальный район Кушарчинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Почётные граждане. Сагитов Наиль Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031130215/https://admkugarchi.bashkortostan.ru/district/honorary/36/ |date=2020-10-31 }}{{ref-ru}}{{V|12|01|2019}}&lt;/ref&gt;.

==== Артистар ====
* [[Вәлитов Заһир Суфиян улы]]

==== Йырсылар ====
* [[Ғәзим Ильясов]], Башҡортостандың халыҡ артисы (2012).
* Риф Бикбаев

==== Шағирҙар һәм яҙыусылар ====
* [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы]] (1904—1974)
* [[Ихсанов Әхтәм Сөләймән улы]]
* [[Янбаев Шакир Мәхийән улы]]
* [[Филиппов Александр Павлович]]
* [[:ru: Рәмиев Сәғит Лутфуллович|Рамиев Сагит Лутфуллович]] — татар яҙыусыһы

==== Журналистар ====
* [[Абдрахманова Лена Абдулбарый ҡыҙы]]

==== Рәссамдар ====
* [[Мәзитов Әмир Миңлевәли улы]] (5.06.1968), рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1996 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Профессор (2014). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). [[Үрге Һаҙ]] ауылынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10618-m-zitov-mir-mi-lev-li-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мәзитов Әмир Миңлевәли улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421141257/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10618-m-zitov-mir-mi-lev-li-uly |date=2016-04-21 }}{{V|3|05|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=12 widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Near spring in gorge Muradymsko.jpg|right|thumb|[[Мораҙым тарлауығы]]ндағы йылға
File:Мурадымовское ущелье, Бурзянский район 03.jpg|right|thumb|[[Мораҙым тарлауығы]]ндағы йылға
File:Сосновый лес.jpg|right|thumb|[[Мораҙым тарлауығы]]нда ҡарағас урманы
File:Аккаваз.jpg|right|thumb|[[Башҡортостан (милли парк)|«Башҡортостан» милли паркында]]ғы Әкәүәҙ йылғаһы
File:Bashkiria's mountains.jpg|right|thumb|[[Башҡортостан (милли парк)|«Башҡортостан» милли паркы]]
File:Водопад - карстовый мост Куперля 2.jpg|right|thumb|250px|«Күперле» шарлауығы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/8-statya/7321-k-g-rsen-rajony}} {{V|27|11|2018}}
* [http://www.kugarchi.ru Информационный портал Кугарчинского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220214161347/http://kugarchi.ru/ |date=2022-02-14 }}
* [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2784 На сайте Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130163625/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2784 |date=2011-01-30 }}
* [http://vatandash.ru/index.php?article=428 Ими гордится район. Список известных людей Кугарчинского района. Журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920163041/http://vatandash.ru/index.php?article=428 |date=2020-09-20 }}{{ref-ru}} {{V|20|05|2019}}    
              
{{Күгәрсен районы ауылдары}}
{{Күгәрсен районы муниципаль берәмектәре}}
{{Башҡортостан райондары}}

[[Категория:Башҡортостан райондары]]
[[Категория:Күгәрсен районы]]</text>
      <sha1>b6o4mtimvgna1xwpw122nczrf18oqlg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәримов Марат Нәби улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53302</id>
    <revision>
      <id>1299194</id>
      <parentid>1206033</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6185" sha1="16jmwvs871oyfmqfmrragr9n7elfhqz" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Марат Кәримов
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме = Кәримов Марат Нәби улы
 |Псевдонимдары     = 
 |Тыуыу датаһы      = 9.1.1930
 |Тыуған урыны      = [[БАССР]], [[Йылайыр кантоны]], Сәлих ауыл&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге {{ТУ|Ейәнсура районы}} [[Күгәрсен (Ейәнсура районы)|Күгәрсен]] ауылы&lt;/ref&gt;
 |Вафат булыу датаһы = 
 |Вафат булған урыны = 
 |Гражданлығы       = СССР, Россия
 |Эшмәкәрлек төрө   = шағир, {{тәржемәсе|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат| Башҡортостан}}
 |Әүҙемлек йылдары  = 1950 йылдан
 |Йүнәлеше          = юмор һәм сатира
 |Жанр              = [[шиғриәт]]
 |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле|башҡортса]], [[рус теле|рус]]
 |Дебют             = «Бөрөлөр» (1956)
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2003)
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
 |Викикитапхана          = 
}}
{{Фамилиялаш|Кәримов}}
'''Кәримов Марат Нәби улы''' ([[9 ғинуар]] [[1930 йыл]]) — [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2003). [[Журналистика|Журналист]], [[тәржемә]]се. 1958 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). [[Фәтих Кәрим]] исемендәге премия лауреаты (2001).

== Биографияһы ==
Марат Нәби улы Кәримов 1930 йылдың 9 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Күгәрсен (Ейәнсура районы)|Күгәрсен]] ауылында тыуған.

[[Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһы]]нда уҡыған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|01|2023}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Марат Кәримов = Марат Каримов: биобиблиогр. күрһ. / төҙ. Г. С. Әхмәҙиева, З. Т. Әғзәмова; сығ. өсөн яуаплы А. Д. Моратова; яуаплы мөх А. М. Фәтхетдинова. — Өфө : [НБ РБ], 2014. — 89 б.: фото 8 б. — (Башҡортостан яҙыусылары). — Текст на башк., рус. яз. — 30 экз. — ISBN.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|86218}}{{V|9|02|2021}}   
* [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTA1Mg/0JzQsNGA0LDRgiDQmtCw0YDQuNC80L7Qsg Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан. Марат Каримов: Биобиблиографический указатель]
* [http://libmap.bashnl.ru/node/759 Литературная карта Башкортостана: Марат Каримов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305061511/http://libmap.bashnl.ru/node/759 |date=2016-03-05 }}

{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}
{{Башҡортостандың халыҡ сәсәндәре}}
{{Башҡортостандың халыҡ яҙыусылары}}

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]]
[[Категория:Башҡорт теленә тәржемә итеүселәр]]
[[Категория:Ф. Кәрим исемендәге премия (Бәләбәй районы) лауреаттары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостандың халыҡ шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]]
[[Категория:«Һәнәк» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Аманат» журналы баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:Сатириктар]]
[[Категория:Юмористар]]


{{writer-stub}}</text>
      <sha1>16jmwvs871oyfmqfmrragr9n7elfhqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кейптаун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59195</id>
    <revision>
      <id>1299183</id>
      <parentid>1242673</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T20:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30458" sha1="1qquu9qymseb0xy3g93rsduyxb9kzka" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Кейптаун
 |оригинальное название   = Cape Town&lt;br /&gt;Kaapstad&lt;br /&gt;iKapa &lt;br /&gt;[[Рәсем:Cape Town Montage.png|300px]]
 |подчинение              = 
 |страна                  = КАР
 |герб                    = Capetown coa.jpg
 |флаг                    =
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 33|lat_min = 55|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 18|lon_min = 29|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(2375910)_region:ZA
  |CoordScale             = 
  |размер карты страны     = 
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Провинция
 |регион                  = Көнбайыш Капс провинцияһы
 |регион в таблице        = Көнбайыш Капс провинцияһы{{!}}Көнбайыш Кейп
 |вид района              = Ҡала округы
 |район                   = Кейптаун
 |район в таблице         = Кейптаун (ҡала округы){{!}}Кейптаун
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |карта страны            = 
 |карта региона           = 
 |карта района            = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Патрисия де Лилль
 |дата основания          = 1652
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = Капстад (Капштадт)
 |статус с                = 
 |площадь                 = 2499
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
  |население              = 3 497 097
  |год переписи           = 2007
  |плотность              = 1424,6
  |агломерация            = яҡынса 4 000 000
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +2
 |DST                     = 
 |телефонный код          = +2721
 |почтовый индекс         = 8099
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = 
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = Cape Town
 |сайт                    = http://www.capetown.gov.za/
 |язык сайта              = en
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}

'''Кейпта́ун''' (Ка́пстад, Капста́д) ({{lang-en|Cape Town}}, {{lang-af|Kaapstad}}, {{lang-xh|iKapa}}) — [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]ның халыҡ һаны буйынса икенсе урында ([[Йоханнесбург]]тан һуң) булған ҡалаһы. Илдең көньяҡ-көнбайышында, [[Атлантик океан]] ярында, Өмөт морононан әллә ни алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Көнбайыш Капа провинцияһының баш ҡалаһы, [[Көньяҡ Африка Республикаһы|Көньяҡ Африка Республикаһы]]ның закондар сығарыусы баш ҡалаһы. Көньяҡ Африка Республикаһының Кейптаун ҡала округына инә.

[[Көньяҡ Африка Республикаһы]]ның парламенты һәм күп кенә хөкүмәт учреждениелары Кейптаунда урынлашҡан. Ҡала үҙенең гаване, Яйлаһы (Көньяҡ Африка), Өмөт мороно, [[Кейп-Пойнт]] кеүек бөтә донъяға билдәле күренекле урындары менән дан тота. Кейптаун Көньяҡ Африкала туристар йыш булған ҡала булып тора.

Кейптаун голлад караптары өсөн [[Европа|Европа]]нан Көнсығыш Африкаға, [[Һиндостан|Һиндостан]]ға һәм [[Азия|Азияның]] башҡа өлөштәренә барғанда туҡтап, ял итеп китеү урыны булараҡ үҫешә һәм [[1869 йыл]]да [[Сүәйс (Суэц) каналы]] төҙөлгәнгә тиклем шул сифатында төп ролде башҡара. Ян ван Рибек етәкселегендә колонистар тарафынан 1652 йылдың 6 апрелендә нигеҙ һалынған Кейптаун оҙаҡ ваҡыт Капа колонияһының баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы була.

2011 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Кейптаун халҡы {{num|3740026}} кеше&lt;ref name=&quot;census2011&quot;&gt;[http://census2011.adrianfrith.com/place/199 Перепись населения 2011 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923003554/http://census2011.adrianfrith.com/place/199 |date=2013-09-23 }}&lt;/ref&gt;. Кейптаундың майҙаны 2444,97 км² тәшкил итә: ул Көньяҡ Африка Республикаһының башҡа ҡалаларынан байтаҡҡа ҙур, шуға ла Кейптаунда халыҡтың тығыҙлығы түбәнерәк (1529,68 чел./км²)&lt;ref name=&quot;census2011&quot; /&gt;.

== Тарихы ==
Был урында ҡасан тораҡ пункттары барлыҡҡа килеүе тураһында теүәл генә мәғлүмәттәр юҡ. Иң тәүге археологик табыштар (Фиш-Хук янындағы Пирс-Кейв) 12 000 йыл элек булған дәүергә ҡарай. Төбәктең унан алдағы тарихы билдәле түгел. Тәүге яҙма мәғлүмәттәр Өмөт моронона [[Португалия|португал]] Бартоломеу Диаш аяҡ баҫҡан мәлгә, йәғни 1486 йылға ҡарай.
[[Файл:GrootConstantiaHomestead.jpg|right|thumb|250px|[[Констанция (Кейптаун)|Констанция]] — голланд губернаторы Симон ван дер Стелдың (1639—1712) Капстадтағы йорто]]
[[Васко да Гама]] ла 1497 йылдың 20 ноябрендә морондо урап үтә, ләкин урындағы халыҡ Европа кешеләре менән тик 1652 йылда, Ян ван Рибек экспедицияһы килгәндән һуң ғына аралаша башлай. Уның етәкселегендә шул уҡ йылда  ҡалаға һәм, [[Голландияның Ост-Һиндостан компанияһы]] караптарын сифатлы аҙыҡ-түлек һәм ит менән тәьмин итеүсе база булараҡ, портҡа нигеҙ һалына. Рибек Голландияның Ост-Һиндостан компанияһында эшләй ({{lang-nl|Verenigde Oost-indische Companie}}) һам уның судноларын Европаға барғанда туҡталып китеү урыны менән тәьмин итергә тейеш була. Ул дәүергә Көньяҡ Африканың был морононда иң тәүге сиратта готтентоттар йәшәгән була, көнсығыштан банту халыҡтары ғаиләһенә ҡараған коса халҡы баҫып килә башлай.

Эшсе көстәре аҙ булыу сәбәпле, тәүге осорҙа ҡала бик аҡрын үҫә. Был етешһеҙлекте бөтөрөү өсөн голландтар [[Индонезия|Индонезия]]нан һәм [[Мадагаскар]]ҙан ҡолдар килтереп һата башлай. Ҡолдарҙың күбеһе колониаль йәмғиәт составына инеп китә, ә индонезийҙар, европалылар һәм урындағы халыҡтан барлыҡҡа килгән ҡатнаш никахтарҙан тыуған балалар айырым этник төркөм барлыҡҡа килтерә, уларҙы &quot;төҫлөләр&quot; тип йөрөтәләр. Малайзия һәм Индонезиянан сыҡҡан мосолмандар Кейптаунда архитектура йәһәтенән ғәҙәти булмаған ҡала кварталын (Бо-Каап) төҙөп ҡуя. 

[[1795]] йылда [[Бөйөк Британия]] ғәскәрҙәре Мейзенбергтағы һуғыштан һуң ҡаланы баҫып ала. Һуғыштан һуң [[1814]] йылда төҙөлгән тыныслыҡ тураһындағы килешеү шарттары буйынса Капстад голландтарға кире ҡайтарыла, әммә низағ ҡабаттан башланып китә, һәм  британдар Блауберг янындағы һуғыштан һуң ҡайтанан Каапты баҫып ала. [[1806]] йылдағы тыныслыҡ тураһындағы килешеү буйынса был төбәк Британия империяһының айырылғыһыҙ өлөшөнә әйләнә. Британдарға буйһондоролған территория үҫешә һәм Капа колонияһы барлыҡҡа килә. Кейптаун уның баш ҡалаһы тип таныла.

[[Файл:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|left|250px|Ян ван Рибектың Кейптаунға килеүен һүрәтләгән картина.]]

[[1869]] йылда Көнбайыш Гриквалендта [[алмаз]] һәм Витватерсрандта (хәҙерге [[Йоханнесбург]] янында) [[алтын]] ятҡылыҡтарының табылыуы &quot;алтын сирен&quot; барлыҡҡа килтерә һәм иммигранттар иҫәбенә Йоханнесбург юғары тиҙлектә үҫешә башлай. Голлад колонистары(бурстар) Көньяҡ Африканың үҙәк райондарына күсенә башлай (Бөйөк Трек), шуға ла колонистарҙың дәүләте һәм Британия колониаль хакимиәте араһында аңлашылмаусанлыҡтар хасил була. Инглиз-бурс һуғышы (1899—1902) был низеғтың кульминацияһы була. Инглиздар бурс дәүләттәрен еңеп, алтын һәм алмаз сығарыуҙы үҙҙәренең контроле аҫтына ала һәм бурс республикаларын Капа колонияһына һәм британдарға ҡараған Наталь биләмәһенә ҡушып, Көньяҡ Африка Берлеген барлыҡҡа килтерә. Көньяҡ Африка Берлеге [[1910]] йылда иғлан ителә һәм Кейптаун уның закондар сығарыусы баш ҡалаһына әйләнә; был функцияһын ул [[1961]] йылда [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] барлыҡҡа килгәнгә тиклем һаҡлай.

[[1948]] йылда һайлауҙарҙа расаға ҡарап кешеләрҙе сортҡа айырыу законын (апартеид) ҡулланасағын вәғәҙә иткән Көньяҡ Африка республикаһының Милли партияһы еңә. Төркөмдәр тураһындағы законға ярашлы ҡала сите &quot;законһыҙ рәүештә йәшәгән&quot; кешеләрҙән таҙартылырға тейеш. Ошо кампанияға бәйле Кейптаундың нигеҙенә тиклем емертелгән Алтынсы округ ҙур танылыу алы. Был район тик аҡ тәнлеләр генә йәшәйәсәк район тип иғлан ителеүгә бәйле {{num|60}} меңдән ашыу ҡара тәнле унан мәжбүри рәүештә ҡыуып сығарыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.southafrica.info/ess_info/sa_glance/history/districtsix.htm|deadlink=yes|publisher=SouthAfrica.info|title=Recalling District Six|archiveurl=https://www.webcitation.org/65NcXVPzP?url=http://www.southafrica.info/ess_info/sa_glance/history/districtsix.htm|archivedate=2012-02-11}}&lt;/ref&gt;. [[Апартеид]] осоронда Кейптаунда эшкә алғанда ҡара тәнлеләргә ҡарағанда &quot;төҫлөләргә&quot; өҫтөнлөк бирелә.

[[1966 йыл]]да Кейптаундың Алтынсы округы [[1950 йыл]]да ҡабул ителгән Төркөмдәр өлкәләре тураһындағы законға ярашлы рәсми рәүештә &quot;аҡ тәнлеләр зонаһы&quot; тип иғлан ителә, һәм тик  [[1982 йыл]]да ғына ер йөҙөнән юҡ ителә. Ошо хәлгә тиклем был округта {{num|66000}} тирәһе азат ителгән ҡолдар, һөнәрмәндәр, кибит тотоусылар һәм эшселәр йәшәгән була. Ҡыуып сығарылғандарҙың береһе стенаға сарказм менән: &quot;Алиһәләр иленә рәхим итегеҙ&quot; тип яҙып китә&lt;ref&gt;Ph. Rivière. Quatorze ans de démocratie et une longue attente — Quand les Sud-Africains réclament un toit — L’apartheid au musée // Avril 2008 — Le Monde diplomatique — С. 9. — 28 с — T 02136 — 649 — F: 4,50 €{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;.

Кейптаунда апардеид менән көрәшеүселәр күп була; уларҙың бер өлөшө төрмәләргә ябыла (шул иҫәптән [[Нельсон Мандела]] ла).  [[1990 йыл]]дың 11 февралендә бер нисә сәғәт элек кенә төрмәнән сыҡҡан Мандела Кейптаун ратушаһы балконында тороп үҙенең киң билдәле телмәрен халыҡҡа еткерә. Шулай итеп, 1994 году апартеид бөтөрөлә, әммә Кейптаунға [[ВИЧ]] һәм [[СПИД]], [[туберкулёз]] һәм [[енәйәтселек]] кеүек проблемалар менән осрашырға тура килә.

2018 йылдың 15 ғиуарында урындағы властар, оҙайлы ҡоролоҡ арҡаһында 90 көндән һуң ҡалала һыу запастары бөтәсәк, тип иғлан итә. Һыу запасы 13,8 процентҡа тиклем төшкәс, ҡалаға һыу биреү туҡтатыла, тик госпиталдәр генә аласаҡ һыуҙы, тигән ҡарар ҡабул ителә. Ә ҡала халҡы өсөн 200 урынла һәр кешегә 25 литр иҫәбенән һыу таратыласаҡ, тип әйтелә.&lt;ref&gt;[https://x32.dotogo.ru/?p=6365 Кейптаун в 90 днях от водного голодания // Онлайн-журнал «x32». — 19.01.2018]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Физик-географик характеристикаһы ==
[[Файл:Satellite image of Cape peninsula.jpg|thumb|250px|right|Кейптаундың тирә-яғының Landsat юлдашы төшөргөн һүрәттәр нигеҙендә эшләнгән  моделе]]
Кейптаудың үҙәге Капа ярымутрауының төньяҡ ситендә урынлашҡан. Яйла (Көньяҡ Африка), диңгеҙ кимәленән 1000 метрҙан ашыу бейеклектә урынлашып,  бик матур күренеш барлыҡҡа килтерә. Ул Шайтан сусағы һәм Арыҫлан башы кеүек текә ҡаялар менән уратып алынған. Ҡайһы берҙә тау өҫтөндә йоҡа ғына болот хасил була.

Ярымутрау ҙур булмаған тау теҙмәһенән ғибәрәт (700-ҙән ашыу түбәнең бейеклеге 300 метрҙан ашыуға етә), артабан Кейп-Пойнт мороно менән тамамлана. Кейптаун ситендәге ерҙәр ҡитғаны ярымутрау менән тотташтырған Кейп-Флэтс тигеҙлегендә урынлаша. Кейп-Флэтс ҡомло тупраҡтан тора: элек Яйла утрау булған.

Ярымутрауҙың көнсығышында Фалсбай бухтаһында Саймонстаун хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан, унда Кәньяҡ Африка Республикаһының хәрби-диңгеҙ музейы урынлашҡан.

== Климаты ==
Ҡала климаты Урта диңгеҙ төбәгенә хас булғанса субтропик.
{{Климат города
|Город_род=Кейптауна
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/68816.htm Погода и Климат], [http://svali.ru/catalog~103~68816~index.htm Туристический портал]
| Янв_ср=23.3          | Янв_ср_осад=12
| Фев_ср=20.8          | Фев_ср_осад=12
| Мар_ср=19.5          | Мар_ср_осад=18
| Апр_ср=17.1          | Апр_ср_осад=46
| Май_ср=14.8          | Май_ср_осад=69
| Июн_ср=12.7          | Июн_ср_осад=93
| Июл_ср=12.0          | Июл_ср_осад=90
| Авг_ср=12.7          | Авг_ср_осад=77
| Сен_ср=14.2          | Сен_ср_осад=47
| Окт_ср=16.9          | Окт_ср_осад=31
| Ноя_ср=19.2          | Ноя_ср_осад=21
| Дек_ср=20.0          | Дек_ср_осад=16
| Год_ср=16.6          | Год_ср_осад=537
| Янв_ср_мин=16.7      | Янв_ср_макс=28.0
| Фев_ср_мин=15.9      | Фев_ср_макс=27.1
| Мар_ср_мин=15.1      | Мар_ср_макс=25.6
| Апр_ср_мин=12.8      | Апр_ср_макс=23.2
| Май_ср_мин=10.7      | Май_ср_макс=20.5
| Июн_ср_мин=8.4       | Июн_ср_макс=18.2
| Июл_ср_мин=7.6       | Июл_ср_макс=17.6
| Авг_ср_мин=8.5       | Авг_ср_макс=18.0
| Сен_ср_мин=10.9      | Сен_ср_макс=19.4
| Окт_ср_мин=11.9      | Окт_ср_макс=21.8
| Ноя_ср_мин=13.9      | Ноя_ср_макс=23.5
| Дек_ср_мин=15.8      | Дек_ср_макс=26.9
| Год_ср_мин=12.4      | Год_ср_макс=22.2
| Янв_а_макс=38.0      | Янв_а_мин=10.8
| Фев_а_макс=37.0      | Фев_а_мин=7.9
| Мар_а_макс=33.0      | Мар_а_мин=5.5
| Апр_а_макс=31.3      | Апр_а_мин=3.4
| Май_а_макс=30.3      | Май_а_мин=1.0
| Июн_а_макс=29.9      | Июн_а_мин=-0.8
| Июл_а_макс=28.3      | Июл_а_мин=-1.5
| Авг_а_макс=29.7      | Авг_а_мин=-0.7
| Сен_а_макс=30.5      | Сен_а_мин=1.0
| Окт_а_макс=33.9      | Окт_а_мин=3.0
| Ноя_а_макс=35.4      | Ноя_а_мин=4.0
| Дек_а_макс=36.7      | Дек_а_мин=6.2
| Год_а_макс=38.0      | Год_а_мин=-1.5
| Янв_вода=19
| Фев_вода=18
| Мар_вода=17
| Апр_вода=16
| Май_вода=16
| Июн_вода=14
| Июл_вода=12
| Авг_вода=14
| Сен_вода=16
| Окт_вода=16
| Ноя_вода=17
| Дек_вода=18
| Год_вода=16
|}}

&lt;gallery&gt;
Изображение:Cape_Town_and_Robben_Island_seen_from_Table_Mountain.jpg|Ҡала панорамаһы
Изображение:Central Cape Town.jpg|Ҡаланың үҙәк өлөшө
Изображение:Greater Cape Town.jpg|Яйланан ҡарағанда Кейптаун күренеше
Изображение:CapeTown CityHall.jpg|Кейптаун ратушаһы
&lt;/gallery&gt;

== Транспорты ==
Кейптаунн халыҡ-ара аэропорты пассажир әйләнеше буйынса Көньяҡ Африкала икенсе урынды биләй. Аэропорт ил эсендәге күпселек йүнәлештәрҙе һәм ҡайһы бер халыҡ-ара рейстарҙы хеҙмәтләндерә.
Ҡалала бер нисә порт һәм пристань бар, Яйла бухтаһында урынлашҡан Кейптаун порты — иң ҙур порт. Был порт ҙурлығы буйынса [[Дурбан]] портынан ғына ҡалыша. 2008 йылда Кейптаун порты аша контейнерға тейәлмәгән {{num|330000}} тонна йөк үтә. 2006 йылда контейнер терминалы {{num|782878}} [егерме футлы эквивалент тейәп оҙата&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ports.co.za/port-operations.php|title=South African Port Operations|lang=en|accessdate=2010-11-03|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928032052/http://www.ports.co.za/port-operations.php|archivedate=2007-09-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110801011548/http://ports.co.za/port-operations.php |date=2011-08-01 }}&lt;/ref&gt;.

Тимер юл транспорты Кейптаунды Малмсбери (КАР), Парл һәм Стелленбос, Йоханнесбург һәм Ист-Лондон  менән тоташтыра.

Ҡала йәмәғәт транспорты автобустарҙан ғибәрәт. Ҡала автобустарынан тыш бында микроавтобустар ҙа киң һорау менән файҙалана., шулай уҡ юғары тиҙлектәге автобус трансопорты ла бар.

Автомобиль — төп транспорт сараһы. Кейптаун халҡы транспорт тығындарынан ыҙалай. 1, 2, 7-се милли автомобиль трассалары  Кейптаунда башлана.

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Table Мountain harbour view 2011.jpg|thumb|250px|right|Кейптаун гаваненән Яйла күренеше]]
[[Файл:Foreshore Freeway Bridge.jpg|right|250px|thumb| Форшор шоссеһы күпере]]
Кейптаундың символы булған Яйланың бейеклеге 1087 метр. Йөҙәрләгән йылдар буйына Яйланың ҡабатланмаҫ силуэты алыҫ илдәрҙән диңгеҙ сәйәхәтенә сыҡҡан диңгеҙҙә йөрөүселәрҙе ҡаршы алып тора, бында улар һыу һәм аҙыҡ-түлек запастарын тулыландыра.  

Элекке гавандең яр буйҙары заманса төҫ алған: бында хәҙерге заманса 200-ҙән ашыу магазин, галерея, кино залдары, отелдәр, ресторандар һәм кафеларҙы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур, уңайлы сауҙа үҙәге урынлашҡан. Яр буйы — ҡалала йәшәүселәрҙең һәм ҡала ҡунаҡтарының яратҡан ял итеү урыны. 

Ике океан аквариумы — Көньяҡ ярымшарҙағы иң ҙур аквариум ({{lang-en|Two Oceans Aquarium}}). Бейеклеге 11 метрға еткән быяла артында Атлантик һәм Һинд океаныдары фаунаһының бик күп төрөн күрергә була.

Африканың көньяғында үҫкән флораны һаҡлап ҡалыу маҡсатында 1913 йылда Яйланың көнсығыш битләүендә Кирстенбош ботаника баҡсаһына (''Kirstenbosch Botanical Gardens'') нигеҙ һалына. Ул донъялағы иң танылған 7 ботаника баҡсаларының береһе. Территорияһы — 528 гектар. Йәйгеһен бында даими рәүештә классик музыка концерттары ҡуйыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sanbi.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=28&amp;Itemid=510&amp;limitstart|title=История Кирстенбош|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65NcYG2Gj?url=http://www.sanbi.org/index.php?option=com_content|archivedate=2012-02-11}}&lt;/ref&gt;.

Яҡты Өмөт ҡәлғәһе — Көньяҡ Африкалағы иң иҫке биналарҙың береһе, уны төҙөү 1679 йылда тамамлана, һәм Һиндостанға табан сауҙа юлында урынлашанға күрә ул Голладияның Ост-Һиндостан компанияһының базаһына әйләнә, шулай уҡ урындағы халыҡҡа оборона форты булып та хеҙмәт итә. 1936 йылда форт музейға әйләндерелә һәм ошоға тиклем Көнбайыш Капа провинцияһында Көньяҡ Африка хәрби Көстәренең төбәк үҙәге булып тора. 

Көньяҡ Африка Милли галереяһы — [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]ның иң ҙур музейҙарының береһе.

Изико — милли музейында зоология, палеонтология һәм археология буйынса Африкала иң эре экспозиция урынлашҡан.

Йәшелсә баҙары ({{lang-en|Greenmarket Square}}) — тирә-яҡтан Көньяҡ Африкаға ғына хас үҙенсәлекле арт-деко архитектура стилендә төҙөлгән йорттар менән уратып алынған ғәйәт ҙур баҙар. Бынан тыш уның майҙанында боронғо ҡала йыйылышы бинаһы ла ({{lang-en|Old Town House}}) урынлашҡан, унда XVII быуаттағы голлад рәссамдарының һынлы сәнғәт буйынса картиналары күргәҙмәһе, шул иҫәптән Рембранд гравюралары ла ҡуйылған.

На части улицы Лонг стрит урамының бер өлөшөндә (Орандж стрит менән Вэйл стрит араһында) королева Виктгория дәүерендәге йорттар урынлашҡан, улар тулыһынса реставрацияланған. Уларҙың балкондары сүкелгән тимер менән көпләнгән, ә фасадында — балсыҡты әүәләп эшләнгән һүрәттәр шуға ла был урам Яңы Орлеандағы француз кврталын хәтерләтеп тора. Лонг стриттың был өлөшөндә бик күп бутиктар, антиквар һәм букинист магазиндары урынлашҡан.

Форшор шоссеһы күпере. 1970 йылдар урталарында төҙөлә башлай, ләкин, финанстар етешмәү сәбәпле, төҙөлөп бөтмәй ҡала, әммә үҙенсәлекле иҫәлекле урынға әйләнә: уның фонында байтаҡ фильмдар эпизодтары, реклама роликтары төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.southafricaweb.co.za/article/cape-town%E2%80%99s-unfinished-highway |title = Cape Town’s unfinished highway |lang = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160204040554/http://www.southafricaweb.co.za/article/cape-town%E2%80%99s-unfinished-highway |archivedate = 2016-02-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204040554/http://www.southafricaweb.co.za/article/cape-town%E2%80%99s-unfinished-highway |date=2016-02-04 }} на сайте ''southafricaweb.co.za'', 12 октября 2012&lt;/ref&gt;.

== Ҡәрҙәш ҡалалар ==
* {{Рәсәй}} [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй]] ([[2001]])
* {{Франция}} [[Ницца]], [[Франция]]
* {{Германия}} [[Берлин]], [[Германия]]

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Хәҙерге заман сәнғәте музейы (Кейптаун)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}} 

== Һылтанмалар ==
* [http://capetownru.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140829122043/http://capetownru.com/ |date=2014-08-29 }} Туристар өсөн мәғлүмәт
* [http://weatherandtime.net/ru/Africa/South-Africa/Cape-Town-time.html Кейптаундағы ваҡыт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305211119/http://weatherandtime.net/ru/Africa/South-Africa/Cape-Town-time.html |date=2012-03-05 }}
* [http://ikapa.ru Сахаров Дмитрий блогы] — Кейптаун тураһында {{ref-ru}}

{{әҙерләмә}}
[[Категория:Кейптаун]]
[[Категория:Атлантик океан порттары]]
[[Категория:Көньяҡ Африка Республикаһының миллионер ҡалалары]]</text>
      <sha1>1qquu9qymseb0xy3g93rsduyxb9kzka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Spain-geo-stub</title>
    <ns>10</ns>
    <id>59287</id>
    <revision>
      <id>1299186</id>
      <parentid>485567</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lopezsuarez</username>
        <id>43593</id>
      </contributor>
      <origin>1299186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="406" sha1="4tp5d0gupvc6hbnr1iycus634txxa0i" xml:space="preserve">{{Stub-meta
| article   =  [[Испания]] географияһы тураһында
| category  =  Испания географияһы буйынса
| image     = Silhouette Spain with Flag.svg
| size      = 30px
| alt       = Испания
}}&lt;noinclude&gt;[[Категория:Ҡалыптар:География буйынса тамамланмаған мәҡәләләр|{{PAGENAME}}]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4tp5d0gupvc6hbnr1iycus634txxa0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лилиә Һаҡмар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98062</id>
    <revision>
      <id>1299202</id>
      <parentid>1284234</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29611" sha1="tar7zlrx7qebyroi9bzoq9l5ht5bghk" xml:space="preserve">{{ФШ|Ҡәйепов}}
{{Ук}}
'''Лилиә Һаҡмар''' (тулы исеме — ''Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы''; [[3 октябрь]] [[1962 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Драма (жанр)|драматург]], [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан Республикаһы]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яҙыусылар (2000), Журналистар (1998) союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022).
== Биографияһы ==
Лилиә Зәйнулла ҡыҙы Ҡәйепова (псевдонимы «Лилиә Һаҡмар» ([[әҙәбиәт]]тә), «К. Зәйнуллина» ([[журналистика]]ла); 1962 йылдың 3 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Баймаҡ районы]]ның [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш ауылында]] тыуған.

1979—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегендә уҡый.

1984 йылда үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Хәйбулла районы]]ның [[Иҫәнгилде]] урта мәктәбендә [[рус теле]] һәм [[әҙәбиәт]]е уҡытыусыһы булып башлай.

1985 йылда ВЛКСМ-дың Хәйбулла район комитеты секретары итеп һайлана. Мәктәп комсомол ойошмалары комсоргы вазифаһын башҡара.

1987—1989 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Байғусҡар]] ауылында өлкән китапханасы булып эшләй.

1989 йылда [[Өфө]]гә күсә һәм хеҙмәтен [[журналистика]] өлкәһендә дауам итә:
* 1990—1992 йылдарҙа [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзитенең]] әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге хәбәрсеһе;
* 1992—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы» журналының]] әҙәбиәт һәм сәнғәт, хаттар менән эшләү, йәштәр бүлектәренең мөхәррире һәм бүлек мөдире;
* 2010—2015 йылдарҙа [[Тамаша (журнал)|«Тамаша» журналында]] бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары вазифаһын башҡара.
== Наградалары ==
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022).
* Мәжит Ғафури исемендәге Халыҡ-ара фонд премияһы лауреаты (2022).
== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Йомаш ауылы урта мәктәбендә уҡығанда пионер, комсомол ойошмаларын етәкләй, стена газеталарының мөхәррире (1975-1979);
* Башҡорт дәүләт университетында уҡыу йылдарындағы йәмәғәт эшмәкәрлеге: «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгенең стена газетаһы мөхәррире (1980-1984); Университеттың Йәмғиәти эштәр факультетында (Факультет общественных профессий) вокаль ансамблдә йырлай (түңәрәк етәксеһе Венер Мостафин)(1981-1984). «Вокаль түңәрәк етәксеһе» таныҡлығын ала (1984);
* Мөмкинлектәре сикләнгән балаларҙың республика ижади конкурсының эксперт комиссияһы рәйесе (2007-2018)&lt;ref&gt;[http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=20303 Сайт Культурный мир Башкортостана]{{ref-ru}}{{V|23|01|2016}}&lt;/ref&gt;.
* &quot;Беҙ М.Ғафурины уҡыйбыҙ&quot; V халыҡ-ара әҙәби-ижад конкурсының эксперт комиссияһы ағзаһы [https://vk.com/wall53757103_4403 ] (2012-2018)
* [[Хәйбулла районы]] Иҫәнгилде ауылы мәктәбендә уҡытҡан осорҙа мәктәптәге комсомол ойошмаһы эшен йәнләндереп ебәрә: үҙе етәкләгән синыф уҡыусылары менән төрлө ҡыҙыҡлы саралар ойоштора, был эшлекле саралар тураһында Хәйбулла район газетаһында йыш яҙалар (1984-1985).
* [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр ауылында]] эшләгән осорҙа «Хеҙмәт байрағы» район газетаһы янына ижади йәштәрҙе туплап «Ләйсән» әҙәби-ижад түңәрәген ойоштора. Уларҙың ижад емештәрен матбуғатҡа һайлап алып әҙерләп, айына бер тапҡыр  район газетаһында бер бит итеп баҫтырыуға ирешә (1986-1987). 
* Хәйбулла район музыка мәктәбе янында ойошторолған махсус Район партия комитеты оркестры эшмәкәрлегендә ҡатнаша: домра, балалайкала уйнай, район кимәлендәге концерттарҙа сығыш яһай (1987). 
* [[Байғусҡар|Байғусҡар ауылында]] китапханала «Иҡдисади ликбез»  мәктәбен аса, йәштәр менән аҡса һәм уның мөмкинлектәре тураһында фекер алышалар. Колхоздың агитбригадаһы эшендә, ауыл советы ойошторған сараларҙа әүҙем ҡатнаша (1988). 
* [[Башҡортостан ҡыҙы|«Башҡортостан ҡыҙы» журналында]] коллективтың профком рәйесе итеп һайлана. Башҡортостан республикаһының Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә эшләүселәр профсоюзының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән (1998). 
* [[Тамаша (журнал)|«Тамаша»]] журналында эшләү осоронда Халыҡ-ара, Республика, [[Өфө]] кимәлендә уҙғарылған әҙәби-ижад конкурстарында жюри, баһалама комиссияһы ағзаһы, рәйесе була;[https://gafuri.ucoz.ru/news/itogi_mezhdunarodnogo_detskogo_konkursa_stupeni/2013-04-07-254] 
* Бөгөнгө көндә лә конкурстар эшендә ҡатнаша, китапхана, мәктәптәрҙә уҙғарылған «шиғыр кисәләре»ндә сығыш яһауын дауам [http://mishkan.ru/news/11378 итә]
* &quot;Йәш яҙыусылар һәм шағирҙар&quot; Республика [https://bash.news/bst/intervyu/106888-balalar-izhady-detskoe-tvorchestvo-liliya-kaipova Клубында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015203536/https://bash.news/bst/intervyu/106888-balalar-izhady-detskoe-tvorchestvo-liliya-kaipova |date=2022-10-15 }} (Өфө районы, Михайловка ауылы, Өфө районы Балалар ижады йорто) Башҡортостан Яҙыусылар Союзы менән берлектә ойошторолған &quot;Лукоморье&quot; әкиәт яҙыусылар конкурсы сиктәрендә &quot;Әкиәт яҙырға өйрәнәм&quot; интер-актив яҙыусы оҫталығы [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2021-03-12/ki-t-ya-yr-a-yr-n-m-2324955 курстарының] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015203521/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2021-03-12/ki-t-ya-yr-a-yr-n-m-2324955 |date=2022-10-15 }} авторы һәм алып барыусыһы. (2020-2021)
== Ижады ==
====Шиғриәте====
* 1975 йылда Йомаш урта мәктәбендә уҡығанда [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионере»]] республика балалар [[гәзит]]ендә уның тәүге шиғыры, ә 1976 йылда беренсе мәҡәләһе баҫыла. Артабан Баймаҡ район гәзите &quot;Октябрь байрағы&quot;нда, республика баҫмалары [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] һәм [[Йәшлек (гәзит)|«Ленинсы»]] гәзиттәрендә, [[Аманат (журнал)|«Пионер»]] журналында мәҡәлә һәм шиғырҙары даими донъя күрә килә.
* 1979—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡығанда «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә. Студент йылдары шиғырҙары «Йәш көстәр» альманахтарында (1981, 1982, 1984) баҫыла.
* 1993 йылда «Йондоҙ ҡыҙы» тип аталған тәүге китабы («Шарлама» тупланмаһында) донъя күрә.

''&lt;u&gt;Шағир тыуҙырған әҙәби әҫәрҙәр тураһында&lt;/u&gt;'':
''Лилиә Һаҡмарҙың лирик геройы — хисле, уйлы, тынғыһыҙ, гел алға, еңеүҙәргә ашҡыныусан. Ул һәр шиғырында тиерлек кешеләрҙең күңел матурлығын данлай, изге хисле һәм ғәҙел булырға саҡыра. Донъяла, үҙенең илендә барған һәр үҙгәреш поэтик геройҙарҙың йөрәге аша үтә. Шағир әҫәрҙәрендә һәр күренешкә хис-тойғолар аша анализ яһай белә. Уның геройҙарына Тыуған илгә һәм үҙ төбәгенә оло һөйөү хас, улар ерҙе матурлау, үҙ мөхитенә күберәк файҙа килтереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Шағирәнең бөтә әҫәрҙәре лә халыҡ аҡылы менән һуғарылған. Теленең халыҡсанлығы, ябайлығы, фекерҙәренең тәрәнлеге, әҫәрҙәренең әлеге йәшәйеш проблемалары менән һуғарылыуы Лилиә Һаҡмар ижадын халыҡҡа яҡын һәм уҡымлы итә. «Башҡорт йыры — тере шишмә», «Ҡара һәм аҡ араһында» эпик шиғырҙары, «Йондоҙ ҡыҙы», «Ҡар өҫтөндәге сабый» поэмалары Лилиә Һаҡмарҙың эпик һәм философик фекерләү оҫтаһы икәнен асыҡ күрһәтә. «Ҡар өҫтөндәге сабый» поэмаһы буйынса республика мәктәптәрендә тәрбиәүи темаға конференциялар үткәрелә. «Эстафета» китабындағы шиғырҙарында сабыр, нәзәкәтле, тормош ауырлыҡтарына бирешмәгән, күңелендә балҡыған мең төрлө хис-тойғоларҙың иң сағыуҙарын ғына башҡалар менән бүлешеүсе ҡыҙ, ҡатын, әсә образы һүрәтләнә.''

* Лилиә Һаҡмар йәш ижадсыларға иғтибарлы ҡәләмдәш. Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр ауылында]] эшләгән осорҙа (1985—1987) «Хеҙмәт байрағы» район гәзите редакцияһында «Ләйсән» әҙәби-ижад түңәрәге ойоштора, уның тәүге етәксеһе булып, ҡулдарына яңы ҡәләм алыусыларға файҙалы кәңәштәр менән ярҙам итә. Әҙәби ижадта үҙҙәрен һынап ҡараусыларҙың шиғыр һәм хикәйәләрен мөхәррирләп, ай һайын сыҡҡан «Ләйсән» махсус битендә баҫтырыуға ирешә.
* Өфө ҡалаһында иһә төрлө әҙәби ижад конкурстарында жюри, баһалама комиссиялары ағзаһы булып йәш ижадсыларға ярҙам итә: 
**2007—2012 йылдарҙа Мөмкинлектәре сикләнгән балаларҙың йыл һайын уҙғарылған Республика ижади конкурсының эксперт комиссияһы рәйесе була;
**2013 йылдан алып Өфө ҡала китапханалары ойошторған ҡала, район кимәлендәге конкурстарҙа, М.Ғафури исемендәге мәҙәниәт фонды ойошторған «Беҙ Ғафуриҙы уҡыйбыҙ» Халыҡ-ара шиғыр уҡыусылар конкурсында эксперт комиссияһы ағзаһы.
====Драматургияһы==== 
* «Йондоҙло күпер» мелодрамаһы буйынса [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында]] [[мюзикл]] (реж. А. Ҡыуатова) ҡуйылған; 
*«Ысыҡтағы ҡояш» мелодрамаһы буйынса Нефтекама дәүләт филармонияһында спектакль (реж. З. Аҙнабаева) ҡуйылған; 
*«Балапан» драмаһы (2004), «Марс 500 йәки Марста йәшәү бармы?» сатирик драмаһы (2009) Драма әҫәрҙәре буйынса республика конкурстарында Икенсе дәрәжәләге Диплом яулаған.
====Көйлө шиғриәте====
Күп шиғырҙарына композиторҙар көйҙәр ижад иткән. Улар араһында [[Салауат Низаметдинов]], Урал Иҙелбаев, Рәил Өмөтбаев, Флера Шарипова, Шәүрә Ҡаҙаҡбаева, Резеда Мөхәмәтйәновалар бар. Уның шиғырына яҙылған йырҙарҙы [[Әлфиә Юлсурина]] (&quot;Илгенәм, бегенәм, Башҡортостан&quot;, &quot;Һин&quot;), Сәғиҙулла Байегет (&quot;Уйнаһын, ҡурайҡайым&quot;), Рәил Өмөтбаев (&quot;Ҡыйыуһыҙ егет йыры&quot;), Флера Шарипова (&quot;Кем һуң әйтте?&quot;) һәм башҡа йырсылар башҡара.
* «Уйнаһын ғына ҡурайым!» (комп. С.Низаметдинов) (2002), «Ҡабатлайым исемеңде» ([[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|комп. С.Низаметдинов]]) (2003) йырҙары «Йыл йыры» конкурстарында Дипломдар яулаған. 
* «Ҡара һәм аҡ араһында» хор циклы (комп. Ш.Ҡаҙаҡбаева) Башҡортостан дәүләт хор капеллаһы репертуарында.
====Тәржемәләре==== 
Лилиә Һаҡмарҙың рус һәм төрөк телендәге поэтик текстарҙы башҡорт теленә тәржемә итеүе билдәле. Тәүге тәржемә шиғырҙары (рус, төрөк телдәренән) &quot;Балапан&quot; электрон китабында (&quot;Китап&quot; нәшриәте, 2013) баҫылған. Тәржемә ителгән шиғырҙарҙың авторҙары: Манира Фәрәхетдинова,Римма Шәйәхмәтова (рус), Орхан Вәли, Ғәли Аҡбаш,Унал Кар, Ибраһим Терзиоглы, Несрин Өсжан (төрөк). 
* Халыҡ-ара шиғриәт фестивале ҡатнашыусыһы (2011, Ришадие ҡалаһы, [[Төркиә]]); 
* Төрөк теленән тәржемә итеүселәрҙең II Халыҡ-ара симпозиумы делегаты (2011, Бурса ҡалаһы, Төркиә). 
* Төрки халыҡтарҙың мәҙәни үҫешенә индергән өлөшө өсөн [[ТЮРКСОЙ]] ойошмаһының дәрәжәле бүләгенә лайыҡ булған (2012).
====Журналистикаһы====
* [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналында эшләү осоронда республиканың төрлө мөйөшөнән ҡыҙыҡлы мәҡәләләр яҙып ҡына ҡалмай, журналды уҡымлы итеү өсөн төрлө-төрлө темаға ижади конкурстар уйлап сығара, башлаусыһы була һәм ойоштора. («Ҡулъяулығым — бүләгем»(ҡулъялыҡтар сигеү), «Шәл бәйләнем»(шәл ситтәре бәйләү), «Һыйлы көнөң һыйырҙа»(һөт ризыҡтарын әҙерләү)). Яңы рубрикалар аса: «Ҡотло ҡура»(һыйыр малдарын дөрөҫ тәрбиәләү), «Хәмер ҡоло булыуың — ырыуыңдың ҡороуы», «Намаҙ уҡыу дәрестәре» һ.б.
* «Тамаша» журналында сценарийҙар, пьесалар яҙыу, Башҡорт академия драма театры менән берлектә «Тамаша биҙәге» конкурстарын башлап ебәрә. 
* Журналистик әҫәрҙәре менән Республика конкурсында (2010), Өфө ҡала конкурсында (2010) еңеүсе Дипломдарын яулай.
====Махсус баҫмалары====
* Республика насар күреүселәр китапханаһында Брайл ысулы менән махсус баҫылған — «Счастливая женщина — Бәхетле ҡатын» (рус, башҡорт телендә) юмористик хикәйәләр китабы донъя күргән (2012)
* Шағирә шиғырҙарын үҙе уҡыған, шиғырҙарына яҙылған йырҙар mp3 форматында яҙылған CD-дисктар бар (Күҙҙәре насар күреүселәрҙең Республика махсус китапханаһы, Өфө, 2012). 
{{Викикитапхана|Author:Лилиә Һаҡмар}}
== Китаптары ==
* Йондоҙ ҡыҙы: Шиғырҙар/ &quot;Шарлама&quot;йыйынтығында. Өфө: Китап,1993.123 — 152 бб.
* Тере шишмә: Шиғырҙар, поэма / «Көмөш йөҙөк» йыйынтығында. — Өфө, Китап. 1998. 159—226 бб.
* Эстафета: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2006. — 176 б.
* Счастливая женщина — Бәхетле ҡатын: Мәҙәк хикәйәләр. Юмористические рассказы. — Уфа: БРСБС, 2012. −100 б..Башҡ, рус.
* Балапан: драмалар, сценарийҙар, поэмалар, хикәйәләр, тәржемәләр. — Өфө: Китап, 2013. — 304б. (электрон баҫма)
* Матур йәшәй белеү — батырлыҡ! :шиғырҙар, поэмалар/Лилиә Һаҡмар. — Өфө: Китап, 2017. - 200 бит.
* Королевство &quot;Я сама&quot;: стихотворения.На русском языке.(Книга из цикла &quot;йәйғор*радуга&quot;) — Уфа: НМЦ &quot;Педкнига&quot;,2022.— 52 стр.
== Медиа-баҫмалары ==
* Күңелем бишеге — колыбель моей души: шиғырҙар-стихи. — Уфа: БРСБС, 2012. — (CD-ROM,mp3): 2с.45 м. Башк, русск. (автор үҙе уҡый)
* Йондоҙло күпер: мюзикл. М.Гафури ис. БДАДТ. — Өфө: БТВ-медиа, 2012. — (DVD-video): 2с.35 м.
* Уйнаһын ғына ҡурайым: Лилиә Һаҡмар шиғырҙарына йырҙар. — Өфө:БТВ-медиа, 2012. — (CD-ROM,mp3): 20 йыр.
== Ваҡытлы матбуғат, йыйынтыҡтарҙа баҫылған әҫәрҙәре ==
* Балапан (Йәш бөркөт): Драма // [[Тамаша (журнал)|Тамаша]] (журнал) 2005.№ 4. 45 — 53 бб.
* Башҡортостан композиторҙарының хор циклдары. Нота баҫмаһы. – Өфө:Китап, 2006. /(167-191б.б.- “Ҡара һәм аҡ араһында”).
* Ысыҡтағы ҡояш: Мелодрама// Пьесалар. — Өфө,2008. 63 — 86 бб. (Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы. Республика халыҡ ижады үҙәге).
* Йондоҙло күпер: Мелодрама// [[Тамаша (журнал)|Тамаша]] (журнал) 2012. № 5.
* Сакмар Л. Курчалар идем аны... - [[Өмөт (гәзит)|Өмет]] газетасы, 2009 ел, 21 февраль; (Яҙыусы Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина ижады тураһында).

= Иҫкәрмәләр =
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (c.343). Рус.{{ref-ru}}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/457 Литературная карта Республики Башкортостан. Лилия Каипова — Каипова Лилия Зайнулловна — литературный псевдоним (Лилия Сакмар.)Втр, 04/24/2012 — 11:07] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240131183536/http://libmap.bashnl.ru/node/457 |date=2024-01-31 }}
* Зарипов Ғ. Шиғырҙар менән һөйләшеү.//[[Шоңҡар (журнал)]]. № 2,1999. 30-35 бб. Башҡ.
* Ханнанова З. Көмөш йөҙөк балҡышы. Әҙәби байҡау.// [[Шоңҡар (журнал)]]. - № 3, 2001.Башҡ.
* Кәримова А. Мөғжизәләр тулы Талҡаҫ буйы.//[[Тамаша (журнал)|Тамаша]] (журнал) № 4, 2005.
* Ҡотоева Г. Гүзәллекте тойоп йыуанһаң. //[[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)]] № 7, 2006. 19-21бб.
* Аҡбулатова Ф. Тере шишмә тамсылары. // [[Башҡортостан (гәзит)]]. № 193, 2012.
* Материалы региональной студенческой научно-практической конференции (25-29 марта 2013г.), г.[[Сибай]]. В 4-х частях: Ч.IV / отв. ред. И.С. Хамитов. – Сибай: Издательство ГУП РБ &quot;СГТ&quot;, 2013. – 276 с.
* Бүләкова Ғ. Лилиә Һаҡмар ижады тураһында. [[Ағиҙел (журнал)]], 2017.

== Һылтанмалар ==
* [https://kulturarb.ru/ba/news/k%D2%AFrenekle-bash%D2%A1ort-sha%D2%93ir%D3%99%D2%BBe-dramaturg-t%D3%99rzhem%D3%99se-%D2%BB%D3%99m-zhurnalist-lili%D3%99-%D2%BBa%D2%A1mar-%D2%93%D2%AFmer-bajramyn-bild%D3%99l%D3%99ne?highlight=WyJcdTA0MzRcdTA0ZDlcdTA0YWZcdTA0M2JcdTA0ZDlcdTA0NDIiLCJcdTA0MzBcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0MzRcdTA0MzVcdTA0M2NcdTA0MzhcdTA0NGYiLCJcdTA0NDVcdTA0M2VcdTA0NDAiLCJcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0M2ZcdTA0MzVcdTA0M2JcdTA0M2JcdTA0MzBcdTA0YmJcdTA0NGIiLCJcdTA0MzRcdTA0ZDlcdTA0YWZcdTA0M2JcdTA0ZDlcdTA0NDIgXHUwNDMwXHUwNDNhXHUwNDMwXHUwNDM0XHUwNDM1XHUwNDNjXHUwNDM4XHUwNDRmIiwiXHUwNDM0XHUwNGQ5XHUwNGFmXHUwNDNiXHUwNGQ5XHUwNDQyIFx1MDQzMFx1MDQzYVx1MDQzMFx1MDQzNFx1MDQzNVx1MDQzY1x1MDQzOFx1MDQ0ZiBcdTA0NDVcdTA0M2VcdTA0NDAiLCJcdTA0MzBcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0MzRcdTA0MzVcdTA0M2NcdTA0MzhcdTA0NGYgXHUwNDQ1XHUwNDNlXHUwNDQwIiwiXHUwNDMwXHUwNDNhXHUwNDMwXHUwNDM0XHUwNDM1XHUwNDNjXHUwNDM4XHUwNDRmIFx1MDQ0NVx1MDQzZVx1MDQ0MCBcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0M2ZcdTA0MzVcdTA0M2JcdTA0M2JcdTA0MzBcdTA0YmJcdTA0NGIiLCJcdTA0NDVcdTA0M2VcdTA0NDAgXHUwNDNhXHUwNDMwXHUwNDNmXHUwNDM1XHUwNDNiXHUwNDNiXHUwNDMwXHUwNGJiXHUwNDRiIl0= Күренекле башҡорт шағирәһе, драматург, тәржемәсе һәм журналист Лилиә Һаҡмар ғүмер байрамын билдәләне. «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» интернет-порталы, 04 октябрь 2017 йыл]{{V|09|11|2018}}
* [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=5076 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Официальный сайт. Главная &gt; Наши авторы: Лилия Каипова (Лилия Сакмар)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015856/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=5076 |date=2016-03-05 }}
* [http://kuglib.ru/load/interesnoe/literaturnye_imena/lilija_sakmar_poehtessa_dramaturg_zhurnalist_k_50_letiju_so_dnja_rozhdenija/10-1-0-968 Кугарчинская ЦБС. Официальный сайт. Главная &quot; Файлы &quot; Интересное &quot; Литературные имена: Лилия Сакмар — поэтесса, драматург, журналист (к 50-летию со дня рождения)]
* [http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=20303 Сайт Культурный мир Башкортостана. Главная. Новости: В библиотеке для слепых пройдет встреча с Лилией Сакмар]
* [https://www.facebook.com/281818125240399/videos/439846376087994/ Лилиә Һаҡмарҙы Халыҡ-ара төрки халыҡтар мәҙәниәте һәм сәнғәте ойошмаһы (ТӨРКСОЙ) вәкилдәре бүләкләй. БСТ каналы]
* [https://archive.today/20160308101152/http://www.newstatar.ru/archives/13745 международный конкурс “Читаем М.Гафури”]
* [http://mishkan.ru/news/11378/ с.Мишкино, открытие памятной доски драматургу Ф.Булякову. Лицей № 1]
* [http://ukrainka.org.ua/node/7933/ Стихи Лилии Сакмар на украинском языке]
* [http://medya.trt.net.tr/medya1/ses/2011/06/19/16388bd1-44a0-4b80-83c7-56c6ce33cae7.mp3/ &quot;Төркиә ауазы&quot; радиоканалы.Анкара,Төркиә. Шағирә Лилиә Һаҡмар менән әңгәмә.2011 йыл яҙып алынған. Сәғит Хәйри алып бара]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ashkadarfm.ru/programms/be%D2%99%D2%99e%D2%A3-donya-5?page=67/ &quot;Ашҡаҙар &quot; радиоканалы. Башҡортостан, Өфө. 07.06.2016. &quot;Беҙҙең донъя&quot;. Әҙәбиәт. Шағирә, журналист, тәржемәсе Лилиә Һаҡмар. Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина алып бара]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ashkadarfm.ru/programms/be%D2%99%D2%99e%D2%A3-donya-5?page=28/ &quot;Ашҡаҙар&quot; радиоканалы. &quot;Беҙҙең донъя&quot; тапшырыуы. 10.10.2017. Шағирә Лилиә Кәипова. &quot;Шиғриәттә асылы&quot;. Фәрзәнә Аҡбулатова алып бара]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/category-29/1279-kelem-trk-tgry-tgry-oyasha-yatya-sayra.html - / &quot;Башҡортостан ҡыҙы&quot; журналы. Шиғырҙар. 2017]   

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]]
[[Категория:«Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Тамаша» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>tar7zlrx7qebyroi9bzoq9l5ht5bghk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Братислава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103468</id>
    <revision>
      <id>1299206</id>
      <parentid>1277351</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Bratislava-bratislava-flag.svg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Bratislava.svg|Flag_of_Bratislava.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:</comment>
      <origin>1299206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25320" sha1="g8u99sq5pd4he2nfysiymmjk6fdv447" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Братислава
 |оригинальное название   = {{lang-sk|Bratislava}}
 |страна                  = Словакия
 |изображение             = Bratislava Montage.jpg
 |герб                    = Coat of Arms of Bratislava.svg
 |флаг                    = Flag of Bratislava.svg{{!}}bordered
 |описание герба        = Братислава гербы
 |ширина герба            =    
 |ширина флага            = 
 |lat_deg= 48|lat_min= 8|lat_sec=41
 |lon_deg= 17|lon_min= 6|lon_sec=46
 |CoordAddon              = type:city(447000)_region:SK
 |CoordScale              = 
 |карта страны            = 
 |размер карты страны     = 
 |размер карты региона    = 0
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Край
 |регион                  = Братислава крайы
 |регион в таблице        = Братислава крайы
 |вид района              =
 |район                   =
 |район в таблице         =
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      =
 |вид главы               = 
 |глава                   =
 |дата основания          =
 |первое упоминание       = 907
 |прежние имена           = Пожонь, Пресбург, Прешпорок
 |статус с                =
 |площадь                 = 368
 |вид высоты              = Диңгеҙ кимәленән бейеклеге
 |высота центра НП        = 140
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{рост}} 462 603
 |год переписи            = 2012
 |плотность               = 1171
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = словактар (91,4%), [[венгрҙар]] (3,8%), чехтар (1,9%), немецтар (0,3%), поляктар, украиндар
 |конфессиональный состав = [[католиктар]] 56,7%, [[атеистар]] 29,3%, [[лютерандар]] 6 %, башҡалар 4,7 %
 |этнохороним             = братисла́вец, братисла́вка, братисла́вцы
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = бар
 |телефонный код          = +421 02
 |почтовый индекс         =
 |почтовые индексы        = 8XX XX
 |автомобильный код       = BA,BL
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://www.bratislava.sk/
 |язык сайта              = sk
 |язык сайта 2            = en
 |язык сайта 3            = de
 |язык сайта 4            = 
 |язык сайта 5            = 
}}
'''Братислава''' ({{lang-sk|Bratislava}}) 1919 йылға тиклем '''Пурешок''' йәки '''Проек''' (''Prešporok, Prešporek''), '''Прессбург''' ({{lang-de|Pressburg}}), '''Пож''' ({{lang-hu|Pozsony}}), урта быуаттарҙа '''Истрополис''' ({{lang-lat|Posonium}}, {{lang-lat|Istropolis}}) — Үҙәк Европалағы ҡала, [[Словакия]]ның, 1541—1684 йылдарҙа — [[Венгрия]]ның баш ҡалаһы. Ҡала халҡы яҡынса 460 мең кеше тәшкил итә, [[Ҡала агломерацияһы|агломерацияла]] — яҡынса 700 мең кеше&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772|title=Districts|publisher=Statistical Office of the Slovak Republic|lang=en|accessdate=2011-04-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/61AlW1TG5|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811043230/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772 |date=2011-08-11 }}&lt;/ref&gt;. Ҡаланың майҙаны — 368 квадрат километр.

Братислава менән [[Вена]] [[Европа]]лағы бер-береһенә иң яҡын урынлашҡан [[баш ҡала]]лар (аралары 55 километр һәм бер-береһенә ниндәй транспорт менән булһа ла иң оҙағы бер сәғәттә барып етергә була). Братислава донъяла ике икенсе дәүләт — [[Австрия]] һәм [[Венгрия]] менән сиктәш берҙән-бер баш ҡала. Братиславаның Купчинская урамы күрше Австрияның Китзея ауылының Альте-Нордзюд-Ландесштрассе урамына, ә Вена юлы Австрияның Вольта коммунаһы аша үткән Прессбург-штрассеға күсә. [[1936 йыл]]ға тиклем Братиславанан Венаға ҡала трамвайы йөрөгән.
[[Файл:Bratislava_SPOT_1027.jpg|right|thumb|Братиславаның спутниктан төшөрөлгән күренеше]]

== Географияһы һәм климаты ==
Братислава Кесе Карпат тауҙары итәгендә, [[Дунай]]ҙың ике һәм Мораваның һул ярында урынлашҡан. Дунай аръяғында Петржалка ҡалаһының аҙ өлөшө ҡала. Ҡала [[Австрия]] ([[2007 йыл|2007 йылдың]] 21 декабренә тиклем Петржалка-Берг һәм Яров-Китзея сик буйы үткәүеле була) һәм [[Венгрия]] ([[2007 йыл|2007 йылдың]] 21 декабренә тиклем Русовце-Райка сик буйы үткәүеле) менән сиктәш.

Климаты — континенталь, уртаса йыллыҡ температура +10,5 °C, йыллыҡ уртаса яуым-төшөм — 565 мм. Ғинуарҙың уртаса температураһы — яҡынса −0,4 °C, ә июлдеке — 21,3 °C. Ҡышын һыуыҡ һәм епшек ҡарлы. Йәйгеһен йылы, йыш ҡына көслө елле.

{{Климат города
|Ширина = auto
|Город_род=Братислава (норма 1981—2010)
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/11816.htm Көн һәм климат]
| Янв_ср=-0.4          | Янв_ср_осад=39
| Фев_ср=1.2           | Фев_ср_осад=37
| Мар_ср=5.5           | Мар_ср_осад=38
| Апр_ср=11.0          | Апр_ср_осад=34
| Май_ср=16.0          | Май_ср_осад=55
| Июн_ср=19.1          | Июн_ср_осад=57
| Июл_ср=21.3          | Июл_ср_осад=53
| Авг_ср=20.7          | Авг_ср_осад=59
| Сен_ср=15.9          | Сен_ср_осад=55
| Окт_ср=10.4          | Окт_ср_осад=38
| Ноя_ср=4.9           | Ноя_ср_осад=54
| Дек_ср=0.7           | Дек_ср_осад=46
| Год_ср=10.5          | Год_ср_осад=565
| Янв_ср_мин=-3.4     | Янв_ср_макс=2.7
| Фев_ср_мин=-2.3     | Фев_ср_макс=5.1
| Мар_ср_мин=1.3      | Мар_ср_макс=10.3
| Апр_ср_мин=5.4      | Апр_ср_макс=16.7
| Май_ср_мин=10.2     | Май_ср_макс=21.8
| Июн_ср_мин=13.4     | Июн_ср_макс=24.9
| Июл_ср_мин=15.4     | Июл_ср_макс=27.5
| Авг_ср_мин=15.0     | Авг_ср_макс=27.0
| Сен_ср_мин=11.0     | Сен_ср_макс=21.7
| Окт_ср_мин=6.1      | Окт_ср_макс=15.6
| Ноя_ср_мин=1.8      | Ноя_ср_макс=8.2
| Дек_ср_мин=-1.9     | Дек_ср_макс=3.3
| Год_ср_мин=6.0      | Год_ср_макс=15.4
| Янв_а_макс=19.8      | Янв_а_мин=-24.6
| Фев_а_макс=19.1      | Фев_а_мин=-20.0
| Мар_а_макс=25.0      | Мар_а_мин=-15.1
| Апр_а_макс=30.3      | Апр_а_мин=-4.4
| Май_а_макс=33.4      | Май_а_мин=-2.0
| Июн_а_макс=36.3      | Июн_а_мин=3.0
| Июл_а_макс=38.2      | Июл_а_мин=7.0
| Авг_а_макс=39.3      | Авг_а_мин=5.0
| Сен_а_макс=34.0      | Сен_а_мин=-2.0
| Окт_а_макс=30.0      | Окт_а_мин=-8.0
| Ноя_а_макс=21.3      | Ноя_а_мин=-12.0
| Дек_а_макс=17.9      | Дек_а_мин=-20.0
| Год_а_макс=39.3      | Год_а_мин=-24.6
|}}

== Халҡы ==
2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, словактар халыҡтың — 91,4, [[венгрҙар]] — 3,8, чехтар — 1,9, [[немецтар]] — 0,3, башҡалар 2,6 % тәшкил итә.

[[Католицизм|Католиктар]] — 56,7, [[Атеизм|атеистар]] — 29,3, лютерандар — 6, ҡалғандар 4,7 %.

== Административ бүленеш ==
Административ бүленеш — 5 район (okres), 17 ''ҡала өлөшө'' (Mestská časť).
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;clear: left; margin-bottom: 10px;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Братислава өлөштәре
| rowspan=&quot;19&quot; | [[Файл:Bratislava boroughs color map.svg|centre|500px|Братислава административ бүленеше]]
|-
! Район
! Ҡала өлөшө
|-
|Братислава I
| Старе-Место
|-
| rowspan=&quot;3&quot; valign=&quot;top&quot; | Братислава II
| Ружинов
|-
|Вракуня
|-
|Подунайске Бискупице
|-
| rowspan=&quot;3&quot; valign=&quot;top&quot; | Братислава III
| Нове-Место
|-
|Рача
|-
|Вайноры
|-
| rowspan=&quot;6&quot; valign=&quot;top&quot; | Братислава IV
| Карелова Вес
|-
|Дубравка
|-
|Ламач
|-
|Девин
|-
|Девинска Нова Вес
|-
|Загорска Быстрица
|-
| rowspan=&quot;4&quot; valign=&quot;top&quot; | Братислава V
| Петржалка
|-
|Яровце
|-
|Русовце
|-
|Чуново
|}

== Тарих ==
[[Файл:Bratislava_Squared.JPG|right|thumb|Иҫке ҡала]]
* Беренсе даими йәшәүселәр [[неолит]] (һыҙат-таҫма керамика мәҙәниәте) дәүеренә ҡарай.
* беҙҙең эраға тиклем 400 — б. э. т. 50-се йыл — Буребиста етәкселегендә 50-се йылдар тирәһендә дактар тарафынан емерелгән кельт биләмәһе.
* б. э. т. 50-се йылдар тирәһе — Братислава территорияһына герман ҡәбиләләре инә.
* б. э. т. 50-се йылдар тирәһе — Братислава территорияһында рим легиондары күренә башлай.
* 70-се йылдар тирәһе — Герулата рим биләмәһе.
* Беҙҙең эраның V быуаты — [[Рим империяһы]] сиге (лимес) Дунай буйлап үтә, рим һәм герман биләмәләре күп. Братислава Дунай оборона һыҙатының Рим императоры [[Тиберий]]ҙың хәрби етәксеһе Пизон бойороғо буйынса терәк пункты булып тора, тип иҫәпләнә. Әммә хәҙерге Братислава районында римлеләрҙең булыуын аныҡ раҫлаусы мәғлүмәт юҡ.
* 375 йыл — римлеләр территорияны ҡалдырып китә.
* V быуат — [[славяндар]] килә.
* 560 йыл — [[аварҙар]] килә.
* 623—658 йылдар — Само кенәзлеге.
* VIII быуат һуңы — 833 йыл — Нитран кенәзлеге.
* 833—907 йылдар — [[Бөйөк Моравия]] өлөшө.
* 907 йыл — венгрҙарҙың Бавария армияһын еңеүе менән тамамланған Прессбург эргәһендәге алыш хроникларында (Brezalauspurc) беренсе тапҡыр Братислава тураһында иҫкә алына.
* 907—[[1918 йыл]]дар (ҙур булмаған тәнәфестәр менән) — [[Венгрия]] өлөшө.
* 1541—1684 йылдар — (Буданы төрөктәр баҫып алғандан һуң) — [[Габсбургтар]]ҙың Австрия монархияһына буйһонған Венгрияның ваҡытлыса баш ҡалаһы.
* [[1805 йыл|1805 йылдың]] 26 декабре — Австрия Аустерлиц бәрелешендә тар-мар ителгәндән һәм Өсөнсө коалиция һуғышында (Пресбург солохо) тулыһынса еңелгәндән һуң [[Франция]] менән Австрия араһында Пресбургта тыныслыҡ килешеүе төҙөү.
* [[1919 йыл|1919]]—[[1939 йыл]]дар — [[Чехословакия]] өлөшө; ''Prešporek/Pressburg/Pozsony урынына рәсми атамаһын Братислава тип үҙгәртә''.
* 1939—[[1945 йыл]] Беренсе Словак республикаһы баш ҡалаһы, уның хәҙерге Братислава V районы [[Өсөнсө рейх|Германия]] тарафынан аннексиялана.
* 1945 йылдың 4 апрелендә Братислава-Брновск операцияһы барышында 2-се Украина фронты ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә.
* 1945—1992 йылдар — Чехословакия өлөшө.
* 1969—1992 йылдар — Чехословакияның Словак социалистик республикаһы баш ҡалаһы (1990 йылдан — Словак республикаһы).
* 1993 йылдан — бойондороҡһоҙ [[Словакия]] баш ҡалаһы.

== Транспорт ==
[[Файл:Bratislava_Airport_new_terminal_BTS.jpg|right|thumb|Братислава аэропорты]]

1848 йылдан ҡала уртаһында Братислава-Главная тимер юл вокзалы эшләй. Братислава-Петржалка вокзалы бар. Ҡаланан алты йүнәлештә тимер юлы сыға. Братиславаның Штефаника исемендәге Иванка аэропорты ҡаланан бер нисә саҡырымда урынлашҡан һәм 1951 йылдан алып эшләй. Аэропорт хужаһы — «OneTwo» консорциумы уны [[Вена]]лағы Швехат аэропорты менән бер комплексҡа берләштереп, Братислава—Швехат—Вена тиҙ йөрөшлө тимер юлы һалырға ниәтләй. Дунай буйлап суднолар йөрөүен тәьмин итеү өсөн вокзалы булған йылға порты бар. Ҡаланың автомобиль юлы селтәренә 5 күпер, 3 йүнәлештәге юл инә. Ҡалала Млинские Нивы автовокзалы һәм автостанциялар бар.

[[Файл:Škoda-30T.JPG|thumb|right|Братислава трамвайы]]

Братиславала 1868 йылда беренсе ҡала йәмәғәт транспорты омнибус була. Братислава трамвайы 1895 йылда йөрөй башлай һәм тәп транспорт булып тора, бөгөн 8 тармағы бар. Братислава троллейбусы беренсе тапҡыр 1909 йылда ебәрелә, әммә тиҙҙән ябыла һәм ни бары 1941 йылда ғына ҡабаттан асылып, бөгөн 14 маршрут буйынса хәрәкәт итә. Шулай уҡ ҡалала көндөҙ — 60, төнөн 20 автобус йөрөй. Бында шуны ла билдәләп китергә кәрәк — автобус ҡаланың Дунай аръяғына — Петржалкаға йөрөүсе берҙән-бер транспорт төрө. Ҡала транспорты менән Dopravný podnik Bratislava компанияһы идара итә. 1985 йылда Братислава метрополитены төҙөлә башлай һәм тиҙҙән эш туҡтатыла. 2002 йылдан киләсәктә метрополитенға әүереләсәк тиҙ йөрөшлө трамвай линияһы эшләү планлаштырылған.

== Фән һәм мәҙәниәт ==
[[Файл:Bratyslawa Teatr Narodowy.jpg|thumb|Словак милли театры ]]
* Халыҡ-ара Братислава кинофестивале ([[:en:International Film Festival Bratislava|инг.]])

=== Мәғариф ===
* [[Коменский университеты]]
* Словак медицина университеты
* Братиславалағы Иҡтисад университеты
* Братиславалағы словак техник университеты

=== Музейҙар ===
* Словакияның милли галереяһы

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Bratislava,_Hrad,_Slovensko.jpg|right|thumb|Братислава ҡалаһы]]
[[Файл:Prezidentsky_palac.jpg|right|thumb|Грассалковичтар һарайы — президент резиденцияһы]]
[[Файл:Primate's_Palace_Bratislava.jpg|right|thumb|Приматорский һарайы — мэрия]]
[[Файл:Slovak_Radio_Pyramid1.jpg|right|thumb| Словакия радиоһы офисы]]
[[Файл:Bratislava,_Staré_Mesto,_Slavín,_pohled_na_vysílač_Kamzík.jpg|right|thumb|247x247px|Камзик телебашняһы]]
* Братислава ҡалаһы
* Братиславай зоопаркы
* Град Девин
* Грассалковитар һарайы
* [[Истрополитан академияһы]]
* Хатама Софера мавзолейы
* Михальск ҡапҡалары
* Аполлон күпере
* Словакияның милли театры
* Яңы күпер (Братислава)
* Балыҡсылар ҡапҡаһы
* Изге Мартин соборы (Братислава)
* Иҫке ратуша (Братислава)
* Иҫке күпер (Братислава)
* Францисканск сиркәүе (Братислава)
* Изге Елизавета сиркәүе (Братислава) йәки ''«Зәңгәр сиркәү»'' ([[1907]]—[[1913]]) [[модерн]] стилендә, [[Венгрия|венгр]] архитекторы Эдён Лехнерҙың билдәле ҡоролмаларының береһе.
* Изге Николай сиркәүе (Братислава, Старе Место) ([[1661]]) [[барокко]] стилендә, элек — католик, хәҙер автокефаль Чех ерҙәре һәм Словакияның православие сиркәүе
* Изге Иаков часовняһы (Братислава) — Оссуарий һәм Братиславаның урта быуаттағы иң боронғо дини бинаның ҡалдыҡтары
* Изге рух сиркәүе (Братислава)
* Кларистар сиркәүе

== Спорт ==
Ҡалала «Слован» спорт йәмғиәте бар. Футбол клубы экстралигала сығыш яһай . Ә хоккей клубы — Европала иң уңышлыһы. 2012 йылда «Слован» ХК-һы КХЛ-ға инде.

== Туғандаш ҡалалар ==
{{кол}}
* {{Флаг|Египет}} [[Александрия]] ({{lang-ar|الإسكندريه}}), [[Мысыр]]
* {{Флаг|Германия}} [[Бремен]] ({{lang-de|Bremen}}), [[Германия]]
* {{Флаг|Австрия}} [[Вена]] ({{lang-de|Wien}}), [[Австрия]]
* {{Флаг|Армения}} [[Ереван]] ({{lang-hy|Երևան}}), [[Әрмәнстан]]
* {{Флаг|Украина}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Флаг|США}} [[Кливленд (Огайо)|Кливленд]] ({{lang-en|Cleveland}}), [[Огайо]], [[АҠШ]]
* {{Флаг|Польша}} [[Краков]] ({{lang-pl|Kraków}}), [[Польша]]
* {{Флаг|Словения}} [[Любляна]] ({{lang-sl|Ljubljana}}), [[Словения]]
* {{Флаг|Россия}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]]
* {{Флаг|Италия}} [[Перуджия]] ({{lang-it|Perugia}}), [[Италия]]
* {{Флаг|Чехия}} [[Прага]] ({{lang-cs|Praha}}), [[Чехия]]
* {{Флаг|Нидерланды}} [[Роттердам]] ({{lang-nl|Rotterdam}}), [[Нидерланд]]
* {{Флаг|Германия}} [[Ульм]] ({{lang-de|Ulm}}), [[Германия]]
* {{Флаг|Финляндия}} [[Турку]] ({{lang-fi|Turku}}, {{lang-sv|Åbo}}), [[Финляндия]]
* {{Флаг|Россия}} [[Һарытау]], [[Рәсәй]]
{{конец кол}}

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
Братислава һәм рус-словак дуҫлығы хөрмәтенә [[1996 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә урам, метро станцияһы һәм мәктәпкә исем бирелә. Был ваҡиға ике таҡтаташта мәңгеләштерелә, уның беренсеһе ошо урамдағы йортҡа ҡуйылһа, икенсеһе [[Мәскәү метрополитены|метрополитен]] вестибюленә ҡуйыла.

Братислава урамы шулай уҡ [[Рязань|Рязандә]] лә бар, ул хатта Мәскәүҙәге «аҙашынан» алдараҡ, ХХ быуат уртаһында барлыҡҡа килә.
Күренештәр ярым емерек совет хәрби ҡалаһы Миловице ([[Чехия]]) территорияһында төшөрөлһә лә, Братислава билдәле америка фильмы «Евротур»ҙа ла иҫкә алына. Геройҙарҙың береһе ҡунаҡханала официантҡа ун [[цент (тимер аҡса)|цент]] биргәс, официант үҙенең етәксеһенә килеп, эштән китәсәге һәм ошо аҡсаға үҙ ҡунаҡханаһын асасағы тураһында белдерә.

== Братислава киң мәҙәниәттә ==

=== Фильмдар ===
* '''«Евротур»''' — 2004 йылда сыҡҡан америка мажаралы комедияһы. Фильмдың Братислава тип күрһәтелгән өлөшө [[Чехия]]ның Миловице ҡалаһында төшөрөлә. Был ҡалала 1968—1991 йылдарҙа совет Үҙәк Ғәскәр төркөмө урынлаша. Хәҙер ул ярым емерек. Фильмда күрһәтелгән ғәмәлдәге Братислава менән уртаҡ бер нәмәһе лә юҡ — фильм төшөрөүселәр бары тик коммунизм ҡолағандан һуң емереклектә булған көнсығыш Европа ҡалаһын ғына күрһәтергә теләгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://maps.google.com/maps?ll=48.141403,17.128029&amp;spn=0.086517,0.124626&amp;t=k&amp;hl=en Спутниковая фотография Братиславы (март 2002, Google Maps)]
* [http://journeying.ru/dostoprimechatelnosti-bratislavi-chto-posmotret-i-kuda-schodit-v-bratislave.html Достопримечательности Братиславы]
* [http://www.bratislava.sk/ru Официальный веб-сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050430211707/http://www.bratislava.sk/ru/ |date=2005-04-30 }}
* [http://www.petrzalka.sk Официальный сайт Братиславы-Петржалки]
* [http://photohunt.org.ua/Bratislava.html Фотографии и достопримечательности Братиславы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120116161358/http://photohunt.org.ua/Bratislava.html |date=2012-01-16 }}
* [http://www.bratislavaguide.com Братислава]

{{Европа баш ҡалалары}}
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Европа баш ҡалалары]]
[[Категория:Дунай буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Братислава]]
[[Категория:Словакия ҡалалары]]</text>
      <sha1>g8u99sq5pd4he2nfysiymmjk6fdv447</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слован (хоккей клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117303</id>
    <revision>
      <id>1299207</id>
      <parentid>1277352</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Bratislava-bratislava-flag.svg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:Flag_of_Bratislava.svg|Flag_of_Bratislava.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:</comment>
      <origin>1299207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13590" sha1="lgp7ifi6epv9yagpnmrn115hfgze3wc" xml:space="preserve">&lt;!-- {{другие значения|Слован}}--&gt;
{{Карточка ХК2
|Исем     = «Слован» Братислава
|фон = #003366
|текст = white|
|Эмблема       = [[Файл:Slovan HC logo.gif|180px]]
|Ил = {{Флагификация|Словакия}}
|Ҡала = [[Файл:Flag of Bratislava.svg|22px|border|Флаг Братиславы]] [[Братислава]]
|Нигеҙләнгән =[[1921]]
|Таратылған =
|Элекке исемдәре  =
|Арена =Словнафт арена
|Төҫтәр =
|Лига          = [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]]
|Дивизион      = [[Бобров дивизионы|Бобров]]
|Конференция   = Көнбайыш
|Тренер = {{Словакия флагы}} [[Владимир Орсаг]]
|Эйә = 
|Президент = 
|Менеджер = {{флаг Словакии|20px}} Марош Крайчи
|Капитан ={{Словакия флагы}} [[Михал Серсен]]
|Спонсор = 
|Фарм-клубтары =ХК 36 (Словакия экстралигаһы)
|Трофейҙар = 
|Конференцияла еңеүҙәр =
|Сезонда еңеүҙәр =
|Дивизионда еңеүҙәр =
|Сайт =[http://www.hcslovan.sk/ hcslovan.sk]
|КМС = 
|Форма1 =
|Форма2 =
| &lt;!-- Форма --&gt;
}}
'''«Сло́ван» Братисла́ва''' (''HC Slovan Bratislava'') — [[Словакия]]ның баш ҡалаһы [[Братислава]]ла урынлашҡан профессиональ хоккей клубы. 2012 йылдан [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһай.

== Тарихы ==
Клуб 1921 йылда ''CSK Bratislava'' исеме аҫтында нигеҙләнә. ''«Слован»'' атамаһы 1939 йылда бирелә. 1949—1952 йылдарҙа клуб ''Sokol NV'' тигән исемде йөрөтә, аҙаҡ йәнә «Слован» атамаһы ҡайтарыла. Иң әһәмиәтле уңыш командаға 1978/79 миҙгелдә килә, был ваҡытта клуб [[Чехословакия]] чемпионатында еңеү яулай.

Команда күп тапҡыр еврокубоктарҙа ҡатнаша: Европа чемпиондары кубогында 1979/80, Евролигала (1996/97 — 1999/2000), Континенталь кубокта (2000/01, 2002/03, 2003/04), Европа чемпиондары кубогында (2006, 2008), Чемпиондар лигаһында (2008/09), European Trophy (2011—2013).

2008 йылдың 30 сентябрендә «Слован» тәүге тапҡыр НХЛ клубы «Тампа Бэй Лайтнинг» менән осраша һәм буллиттар буйынса 2:3 иҫәбе менән еңелә&lt;ref name=&quot;SE&quot;&gt;{{cite web
| title = НХЛ. Контрольные матчи
| url = http://www.sport-express.ru/art.shtml?167282
| publisher = Спорт-Экспресс
| accessdate = 27 октября 2008
| archiveurl = http://www.webcitation.org/66J2cnbQG
| archivedate = 2012-03-20
}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120910061025/http://www.sport-express.ru/newspaper/2008-10-02/7_6/ |date=2012-09-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SB&quot;&gt;
{{cite web
| title = НХЛ. Выставочные матчи. «Рейнджерс» разгромили «Берн», «Слован» уступил «Тампа-Бэй» по буллитам
| url = http://www.sports.ru/hockey/5848890.html
| publisher = Sports.ru
| accessdate = 27 октября 2008
| archiveurl = http://www.webcitation.org/66J2gIxtl
| archivedate = 2012-03-20
}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 29 мартында «Слован» 2012—13 миҙгелдә [[Континенталь Хоккей Лигаһы]]на инеү өсөн рәсми ғариза бирә&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2012/03/29/42760.html Братиславский связной]&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 19 майында клуб КХЛ-ға ҡабул ителә һәм унда 2012—2013 миҙгеленән алып ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.championat.com/hockey/news-1185176-lev-slovan-i-donbass-poluchili-razreshenie-igrat-v-kkhl.html «Лев», «Слован» и «Донбасс» получили разрешение играть в КХЛ]&lt;/ref&gt;.

== КХЛ-да сығыш яһау һөҙөмтәләре ==
&lt;small&gt;У — үткәргән уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр һаны, ЕО — овертаймда еңеүҙәр, ЕБ — буллиттарҙа еңеүҙәр, БО — буллиттарҙа отолоуҙар, ОО — овертаймдарҙа отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар һаны, М — йыйылған мәрәйҙәр һаны, Ш — кереткән һәм үткәргән шайбалар нисбәте, ДМ — даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса урыны&lt;/small&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!Миҙгел !! У !! Е !! ЕО !! ЕБ !! БО !! ОО !! О !! М !! Ш !! ДМ !! Плей-офф
|- align=&quot;center&quot;
|'''[[КХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012-2013]]'''||52||17||3||8||5||0||19||78||124-127||13||Беренсе раундта еңелә: 0-4 ([[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]])
|- align=&quot;center&quot;
|'''[[КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013-2014]]'''||54||15||3||6||3||1||26||67||120-160||21||Плей-оффта уйнамай
|- align=&quot;center&quot;
|'''[[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014-2015]]'''||60||15||0||5||6||2||32||63||136-188||26||Плей-оффта уйнамай
|- align=&quot;center&quot;
|'''[[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015-2016]]'''||60||21||3||8||1||3||24||89||154-148||15||Беренсе раундта еңелә: 0-4 ([[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]])
|- align=&quot;center&quot;
|'''[[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016-2017]]'''||60||22||4||3||3||2||26||85||144-166||17||Плей-оффта уйнамай
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!Бөтәһе!!106!!32!!6!!14!!8!!1!!45!!145!!244-287!!colspan=2|
|}

== Ҡаҙаныштары ==

=== Милли ===
;Словакия экстралигаһы
* {{1}} Чемпион (8 тапҡыр): 1998, 2000, 2002, 2003, 2005, 2007, 2008, 2012
* {{2}} Көмөш миҙалы (2 тапҡыр): 1999, 2010
* {{3}} Бронза миҙалы (5 тапҡыр): 1995, 1996, 2001, 2004, 2009

;Чехословакия хоккей лигаһы
* {{1}} Чемпион (1 тапҡыр): 1979
* {{2}} Көмөш миҙалы (8 тапҡыр): 1949, 1960, 1961, 1962, 1964, 1965, 1970, 1972
* {{3}} Бронза миҙалы (9 тапҡыр): 1946, 1947, 1948, 1963, 1966, 1969, 1971, 1973, 1980

;Словакия хоккей лигаһы
* {{1}} Чемпион (2 тапҡыр): 1941, 1942
* {{2}} Көмөш миҙалы (2 тапҡыр): 1943, 1944

;Словакияның беренсе милли хоккей лигаһы
* {{1}} Чемпион (2 тапҡыр): 1982, 1990

=== Халыҡ-ара ===
;Европа чемпиондары кубогы
* {{3}} Бронза миҙалы (1 тапҡыр): 1980

;Шайбалы хоккей буйынса континенталь кубогы
* {{1}} Чемпион (1 тапҡыр): 2004
* {{3}} Бронза миҙалы (1 тапҡыр): 2001

;[[Шпенглер кубогы]]
;* {{1}} Чемпион (3 тапҡыр): 1972, 1973, 1974

;Basel Summer Ice Hockey
* {{1}} Чемпион (1 тапҡыр): 2010

;Steel Cup
* {{1}} Чемпион (1 тапҡыр): 2016

== Етәкселек ==
* Президент — Юрай Широки
* Башҡарма вице-президент — кесе Юрай Широки.
* Генераль менеджер — Марош Крайчи
* Спорт директоры — Олдржих Штефл

== Тренер штабы ==
* Баш тренер — {{Словакия флагы}} [[Владимир Орсаг]]
* Тренер — Роман Стантиен
* Ҡапҡасылар тренеры — Том Баррассо

== Составы ==
2016 йылдың 30 авгусына ҡарата хоккей клубының составы
{| width=75%
|-
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Ҡапҡасылар'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!width=10%|№
!width=10%|Ил
!width=40%|Исем
!width=40%|Тыуыу датаһы
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|33
|{{Флаг Канады|20px}}
|align=left|Барри Браст
|8 август 1983
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|49
|{{Флаг Канады|20px}}
|align=left| Джастин Погги
|22 апрель 1986
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|-
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Һаҡсылар'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!№
!Ил
!Исеме
!Тыуыу датаһы
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|4
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Патрик Лужа
|27 сентябрь 1994
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|5
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Патрик Бачич
|7 февраль 1995
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|7
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Марек Дялога
|10 март 1989
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|8
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Михал Серсен
|28 декабрь 1985
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|16
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Андрей Месарош {{Капитан спорт}}
|23 октябрь 1985
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|23
|{{Флаг Канады|20px}} {{Флаг Италии|20px}}
|align=left|Ник Пластино
|20 февраль 1986
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|44
|{{Флаг Хорватии|20px}} {{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Мислав Росандич
|26 февраль 1995
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|51
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Иван Шварни
|30 октябрь 1984
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|84
|{{Флаг Чехии|20px}}
|align=left|Томаш Кундратек
|26 декабрь 1989
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|97
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Томаш Староста
|20 май 1981
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|align=center colspan=4|&lt;big&gt;'''Һөжүмселәр'''
|- bgcolor=&quot;#dddddd&quot;
!№
!Ил
!Исем
!Тыуыу датаһы
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|6
|{{Флаг Чехии}}
|align=left|Лукаш Вопелка
|2 март 1996
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|13
|{{Флаг Чехии|20px}}
|align=left|Вацлав Недорост
|16 март 1982
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|14
|{{Флаг Словении|20px}}
|align=left|Жига Еглич
|24 февраль 1988
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|18
|{{Флаг Канады|20px}}
|align=left|Джонатан Чичу
|15 июль 1980
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|20
|{{Флаг США|20px}}
|align=left|Джефф Таффе
|19 февраль 1981
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|24
|{{Флаг Канады|20px}}
|align=left|Каил Чипчура
|19 февраль 1986
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|25
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Марек Веденски
|18 август 1990
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|27
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Томаш Зиго
|11 апрель 1992
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|28
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Павол Скалицки
|9 октябрь 1995
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|29
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Михел Миклик
|31 июль 1982
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|39
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Юрай Шишка
|17 май 1996
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|41
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Патрик Лушняк
|6 ноябрь 1988
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|59
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Андрей Штясны
|24 ғинуар 1991
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|70
|{{Флаг Чехии|20px}}
|align=left|Радек Смоленяк
|3 декабрь 1986
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|81
|{{Флаг Чехии|20px}}
|align=left|Томаш Кубалик
|1 май 1990
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|83
|{{Флаг Словакии|20px}}
|align=left|Михал Члинка
|18 июнь 1993
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; align=center
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* [http://www.hcslovan.sk Хоккей клубының рәсми сайты]
* {{cite web|url=http://www.championat.com/hockey/article-133352-narodnaja-komanda.html|title=Народная команда|author=Фарид Бектемиров|date=10.08.2012|work=|publisher=Чемпионат.com|accessdate=2012-08-17|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6A1LF7ZI8|archivedate=2012-08-19}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816055103/http://www.championat.com/hockey/article-133352-narodnaja-komanda.html |date=2012-08-16 }}

&lt;!-- {{Состав ХК Слован}} --&gt;
{{Континентальная хоккейная лига}}

[[Категория:КХЛ клубтары]]
[[Категория:Слован (хоккей клубы, Братислава)]]
[[Категория:Словакияның хоккей клубтары]]</text>
      <sha1>lgp7ifi6epv9yagpnmrn115hfgze3wc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119051</id>
    <revision>
      <id>1299185</id>
      <parentid>1290770</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T22:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8220" sha1="9i92ygio4z7z2d7krvga7f5u2zcx180" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы''' ([[1 ғинуар]] [[1957 йыл]]) — [[башҡорт]] [[журналистика|журналисы]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[Драма (жанр)|драматург]]. 2020 йылдан [[«Һәнәк» журналы]]ның баш мөхәррире. 1990 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2003). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2021).

== Биографияһы ==
Рәлиф Мөстәҡим улы Кинйәбаев 1957 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Ҡабыҡҡыуыш]] ауылында тыуған. 1980 йылда [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетын тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1981 йылда [[Күгәрсен районы]]ның [[Теләүембәт]] урта мәктәбендә башлай. Мәктәп директоры урынбаҫары вазифаһын башҡара.

1981—1985 йылдарҙа [[Стәрлебаш районы]]нда [[Иҫке Ҡалҡаш]] урта мәктәбе директоры булып эшләй.

1985 йылдан — [[Башҡортостан (гәзит)|«Совет Башҡортостаны» гәзите]]нең үҙ хәбәрсеһе, 1999 йылдан — баҫманың баш мөхәррире.

2011 йылдан — «Һәнәк» журналының, 2016 йылдан — [[&quot;Ағиҙел&quot; журналы|«Ағиҙел» журналы]]ның, 2020 йылдың февраленән тағы ла «Һәнәк» журналының баш мөхәррире&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1414323-v-trekh-bashkirskikh-smi-menyayutsya-glavnye-redaktora-/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com&amp;utm_campaign=dbr В трех башкирских журналах меняются главные редакторы. ИА «Башинформ», 2020, 14 февраля]{{ref-ru}}{{V|15|02|2020}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың апрелендә Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнде&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/140976.html Радий Хабиров: «У национальных СМИ Башкортостана есть уникальный потенциал развития». Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. 17.04.2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420144752/https://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/140976.html |date=2021-04-20 }}{{ref-ru}}{{V|20|04|2021}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/upload/medialibrary/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2021.04.17).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Республики Башкортостан. 1. Орден Дружбы народов. КИНЗЯБАЕВ Ралиф Мустакимович - главный редактор редакции журнала «Һәнәк» Республиканского информационного центра – филиала ГУП РБ Издательский дом «Республика Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419052143/https://glavarb.ru/upload/medialibrary/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2021.04.17).pdf |date=2021-04-19 }}{{ref-ru}}{{V|20|04|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Ижади эшмәкәрлеге үткән быуаттың 80-се йылдарынан башлана. Гәзит һәм журналдарҙа [[хикәйә]]ләре һәм повестары баҫыла.
1988 йылда «Һыу юлында һылыу ҡыҙ» исемле тәүге китабы донъя күрә.

1990 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителә.

1992 йылда сыҡҡан «Йәйҙең һуңғы көндәре» (1992) китабындағы повесть һәм хикәйәләре, шунда уҡ, уҡыусыларының күңеленә хуш килә.

Һуңғы йылдарҙа Рәлиф Мөстәҡим улы күберәк драматургия өлкәһен үҙ итә. «Эх, Байтимер дуҫ!», «Айғырыңды үтескә бир!..», «Гүргә инер сер ине…» һ.б. пьесаларында хәҙерге замандың әхлаҡ мәсьәләләре күтәрелә.

Пьесалары Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре театрҙарында ҡуйыла. Әлеге көндә әҙип ике китап һәм 12 пьеса авторы.

== Әҙип ваҡытлы матбуғатта ==
* Романов В. Видные деятели культуры Башкортостана: Ралиф Кинзябаев. (К 60-летию журналиста, писателя и драматурга). «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 1 ғинуар&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/940117-vidnye-deyateli-kultury-bashkortostana-ralif-kinzyabaev-k-60-letiyu-zhurnalista-pisatelya-i-dramatur/ Видные деятели культуры Башкортостана: Ралиф Кинзябаев. (К 60-летию журналиста, писателя и драматурга). ИА «Башинформ», 2017 год, 1 января]{{ref-ru}}{{V|17|04|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа күрһәткән хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «2002 йылда Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙемлеге өсөн» билгеһе
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|86255}}{{V|28|12|2021}}
* [http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=956601  Кинзябаев Ралиф Мустакимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317041033/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&amp;nomer=956601 |date=2016-03-17 }}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/509  Кинзябаев Ралиф Мустакимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804003326/http://libmap.bashnl.ru/node/509 |date=2021-08-04 }}
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/54361/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 Большая биографическая энциклопедия]

[[Категория:«Башҡортостан» гәзите баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:«Һәнәк» журналы баш мөхәррирҙәре]]
[[Категория:«Ағиҙел» журналы баш мөхәррирҙәре]]</text>
      <sha1>9i92ygio4z7z2d7krvga7f5u2zcx180</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куликов Павел Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129033</id>
    <revision>
      <id>1299189</id>
      <parentid>925589</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5827" sha1="3xb6dionpbv3084jehz770gkqk8mbme" xml:space="preserve">{{Персона
|имя              = Куликов Павел Александрович
|изображение          = 
|размер           = 150 px
|описание         = 
|имя при рождении = 
|род деятельности = шағир, яҙыусы
|дата рождения    = 23.12.1904
|место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Краснокама районы]] Николо-Берёзовка ауылы
|гражданство      = {{USSR}} 
|религия          =
|дата смерти      = 1970 
|место смерти     = 
|отец             =
|мать             =
|дети             =
|награды и премии = {{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
|сайт             =
}}

'''Куликов Павел Александрович''' ([[23 декабрь]] [[1904]] — [[1970]]) — шағир, журналист. 1930—1943 йылдарҙа [[Советская Башкирия|«Советская Башкирия»]] (хәҙер [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]]) гәзите хеҙмәткәре. 1942 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.

== Биографияһы ==
Павел Александрович Куликов 1904 йылдың 23 декабрендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] ауылында бурлак ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;ru.calameo.com&quot;&gt;[http://ru.calameo.com/read/00334771041240c29e9d5]&lt;/ref&gt;.

10 йәшенән шәхси һөнәрселек оҫтаханаларында эшләй башлай, 15 йәшендә ([[1919]]) үҙ теләге менән [[РККА|Ҡыҙыл Армияға]]на китә. Хеҙмәт иткән саҡта полк элемтә мәктәбен, артабан комсостав һәм хәрби-сәйәси курстарын тамамлай&lt;ref name=&quot;libmap.bashnl.ru&quot;&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/842]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[1923 йыл]]да һаулығы насарайыуы айҡанлы демобилизациялана. Ҡайтҡандан һуң тегеүселәр коллективында актив эш алып бара (хәҙер 8-се Март исемендәге фабрика)&lt;ref name=&quot;ru.calameo.com&quot;/&gt;.

[[1930 йыл]]да әүҙем рабкор булараҡ «Красная Башкирия» республика гәзите аппаратына эшкә алына, [[1943 йыл]]ға тиклем төрлө вазифаларҙы биләй, ҡайҙа эшләһә лә көнүҙәк очерктар яҙа. Бер үк ваҡытта [[Мәскәү]]ҙә журналистика юғары курсында уҡый. Рәсәй телеграф агентлығының Башҡортостан бүлегендә корреспондент булып эшләй.

Һуңғы йылдарында БАССР-ҙың Яҙыусылар союзында әҙәби фондтың уполномоченныйы була, рус яҙыусылары секцияһы менән етәкселек итә.
1931 йылдан КПСС ағзаһы&lt;ref name=&quot;libmap.bashnl.ru&quot;/&gt;.

== Ижады ==
[[1930 йыл]]дарҙа шиғырҙар, очерктар һәм хикәйәләр яҙа башлай, тәүге шиғырҙар йыйынтығы «Инеш» («Вступление») 1939 йылда баҫылып сыға. 1942 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.

Куликовтың ижады [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда әүҙемләшә. 40-сы йылдарҙа төрлө республика гәзиттәрендә баҫылған шиғырҙары «Ватан һулышы»(«Дыхание Родины» (1949) йыйынтығында берләштереп сығарыла. [[1951 йыл]]да балалар өсөн «Ныҡ балалар» («Крепыши») поэмаһын яҙа.
Шулай уҡ ул «Күтәрелештә» («На подъеме»), «Костер янында» («У костра») пьесалары, «Балалар» («Дети»), «Тельняшка», «Түҙмәне» («Не выдержал»), «Кеше урамдан килде» («Человек пришел с улицы»)хикәйәләре авторы, был әҫәрҙәре «Советская Башкирия» гәзитендә һәм әҙәби альманахта нәшер ителә.
П. Куликовтың айырым шиғырҙары башҡорт теленә тәржемә ителгән, шулай уҡ ул үҙе лә башҡорт шағирҙарын рус теленә тәржемә иткән&lt;ref name=&quot;libmap.bashnl.ru&quot;/&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы 
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://libmap.bashnl.ru/node/842] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119201405/http://libmap.bashnl.ru/node/842 |date=2025-01-19 }} Куликов Павел Александрович
* [http://ru.calameo.com/read/00334771041240c29e9d5] Павел Куликов</text>
      <sha1>3xb6dionpbv3084jehz770gkqk8mbme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латипов Урал Рамдраҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139484</id>
    <revision>
      <id>1299197</id>
      <parentid>1280889</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13653" sha1="q422crzd9t7fnkcbeklbu1rtokr9vjv" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Латипов}}
'''Латипов Урал Рамдраҡ улы''' ({{Lang-be|Урал Рамдракавіч Латыпаў}}&lt;ref&gt;[http://kamunikat.org/download.php?item=10697-17.pdf&amp;pubref=10697 АНІ ЖАЛІФ. Беларуская прыгода, с.19] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327080309/http://kamunikat.org/download.php?item=10697-17.pdf&amp;pubref=10697 |date=2020-03-27 }}{{ref-be}}(белор.)&lt;/ref&gt;; [[28 февраль]] [[1951 йыл]]) — юрист, хәрби хеҙмәткәр, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (1993), профессор (1994). Полковник (1991). [[Беларусь|Белоруссияның]] дәүләт һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2021).

== Биографияһы ==
* Урал Рамдраҡ улы Латипов [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баҡалы районы]] Ҡатай (хәҙер [[Яңы Ҡатай]]) ауылында тыуған.&lt;ref&gt;http://www.belgazeta.by/ru/2001_08_06/politika/2890/{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} УРАЛЬСКИЙ ХРЕБЕТ ломаться не спешит // БелГазета № 30 (296) 06 августа 2001 г.&lt;/ref&gt;
* [[1973 йыл]] — Ҡаҙан дәүләт университетының юридик факультетын отличие менән тамамлай.
* [[1974 йыл]] — [[Минск]]иҙа СССР Дәүләт именлеге комитетының Юғары курсын тамамлай.
* 1974—[[1989 йыл]]дарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты органдарында хеҙмәт итә.
* [[1988 йыл]]дан — юридик фәндәр кандидаты. Диссертацияһының темаһы: «Дәүләт терроризмы менән халыҡ-ара хоҡуҡи көрәш».
* 1989—[[1994 йыл]]дарҙа Беларусь Республикаһы Милли именлек институтының махсус дисциплиналар кафедраһы начальнигы, институт начальнигының ғилми эш буйынса урынбаҫары вазифаларын биләй.
* [[1992 йыл]]дан — юридик фәндәр докторы.
* 1994 йылдан — профессор.
* 1994 йылда — [[Беларусь Республикаһы Президенты]] ярҙамсыһы.
* [[1995 йыл]]дың 15 июленән — Беларусь Республикаһы Президенты секретариаты етәксеһе — Беларусь Республикаһы Президентының беренсе ярҙамсыһы&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time78/lav78553.htm Указ Президента Республики Беларусь от 15 июля 1995 г. № 273 «О назначении У. Р. Латыпова руководителем секретариата Президента Республики Беларусь — первым помощником Президента Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527155707/http://old.bankzakonov.com/d2008/time78/lav78553.htm |date=2012-05-27 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.
* 1998 йылдың 4 декабренән [[2000 йыл]]дың 27 ноябренә тиклем — Беларусь Республикаһы сит ил эштәре министры&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time78/lav78553.htm Указ Президента Республики Беларусь от 15 июля 1995 г. № 273 «О назначении У. Р. Латыпова руководителем секретариата Президента Республики Беларусь — первым помощником Президента Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527155707/http://old.bankzakonov.com/d2008/time78/lav78553.htm |date=2012-05-27 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time63/lav63855.htm Указ Президента Республики Беларусь от 4 декабря 1998 г. № 590 «О назначении У. Р. Латыпова Министром иностранных дел Республики Беларусь — Заместителем Премьер-министра Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628064841/http://old.bankzakonov.com/d2008/time63/lav63855.htm |date=2012-06-28 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time52/lav52954.htm Указ Президента Республики Беларусь от 27 ноября 2000 г. № 622 «Об освобождении У. Р. Латыпова от должности Заместителя Премьер-министра Республики Беларусь — Министра иностранных дел Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530174443/http://old.bankzakonov.com/d2008/time52/lav52954.htm |date=2012-05-30 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt; — Беларусь Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары.
* 2000 йылдың 27 ноябренән — Беларусь Республикаһы Именлек Советының дәүләт секретары — Беларусь Республикаһы Президентының милли хәүефһеҙлек буйынса ярҙамсыһы&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time4/lavz3843.htm Указ Президента Республики Беларусь от 27 ноября 2000 г. № 623 «О назначении У. Р. Латыпова Государственным секретарем Совета Безопасности Республики Беларусь — помощником Президента Республики Беларусь по национальной безопасности»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.
* [[2001 йыл]]дың 12 сентябренән [[2004 йыл]]дың 29 ноябренә тиклем — Беларусь Республикаһы Президенты Хакимиәте башлығы&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time48/lav48589.htm Указ Президента Республики Беларусь от 12 сентября 2001 г. № 491 «О назначении У. Р. Латыпова Главой Администрации Президента Республики Беларусь»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time2/lavz1380.htm Указ Президента Республики Беларусь от 29 ноября 2004 г. № 585 «Об освобождении У. Р. Латыпова от должности Главы Администрации Президента Республики Беларусь»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time48/lav48589.htm Указ Президента Республики Беларусь от 12 сентября 2001 г. № 491 «О назначении У. Р. Латыпова Главой Администрации Президента Республики Беларусь»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time2/lavz1380.htm Указ Президента Республики Беларусь от 29 ноября 2004 г. № 585 «Об освобождении У. Р. Латыпова от должности Главы Администрации Президента Республики Беларусь»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.
* [[2006 йыл]]дың ғинуарынан — «Лукойл-Беларусь» ИП-һының консультация советы рәйесе.
* [[2009 йыл]]да «Директ Менеджмент» компанияһына етәкселек итә башлай.
* 2021 йылдың 7 декабрендә Беларусь Республикаһына рәсми визит барышында [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] [[Радий Хәбиров]] Урал Латиповҡа Халыҡтар дуҫлығы ордены тапшырҙы&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2021-12-07/glava-bashkirii-nagradil-eks-pomoschnika-prezidenta-belarusi-urala-latypova-ordenom-druzhby-narodov-2610413 Глава Башкирии наградил экс-помощника президента Беларуси Урала Латыпова орденом Дружбы народов. ИА «Башинформ», 7 декабря 2021 года]{{ref-ru}}{{V|7|12|2021}}&lt;/ref&gt;. 

Оттавкалағы полковник.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2021). 
* Беларусь Республикаһының Халыҡтар Дуҫлығы ордены (2004 йылдың 22 ноябре) — ''дәүләт идараһы органдарында намыҫлы эшләгәне, әүҙем ижтимағи эшмәкәрлеге, дәүләттәр араһында дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға тос өлөш индергәне өсөн. ''
* Беларусь Республикаһы Министрҙар Советының Почёт грамотаһы (1997 йылдың 22 сентябре)&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time70/lav70577.htm Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 22 сентября 1997 г. № 1249 «О награждении А. З. Латыпова Почетной грамотой Совета Министров Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527032928/http://old.bankzakonov.com/d2008/time70/lav70577.htm |date=2012-05-27 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.
* Беларусь Республикаһының Милли Йыйылышының Почёт грамотаһы (2000 йылдың 23 октябре)&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/d2008/time53/lav53360.htm Постановление Президиума Совета Республики Национального собрания Республики Беларусь от 23 октября 2000 г. № 344-ПСР «О награждении А. З. Латыпова Почетной грамотой Национального собрания Республики Беларусь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607190339/http://old.bankzakonov.com/d2008/time53/lav53360.htm |date=2012-06-07 }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;
* Беларусь Республикаһының Милли Йыйылышының Почёт грамотаһы (2001 йылдың 26 феврале)&lt;ref&gt;[http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel199/time1/lavz0798.htm Постановление Президиума Совета Республики Национального собрания Республики Беларусь от 26 февраля 2001 г. № 26-ПСР2 «О награждении У. Р. Латыпова Почетной грамотой Национального собрания Республики Беларусь»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}(рус.)&lt;/ref&gt;.

== Өҫтәмә мәғлүмәт ==
[[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә яҡшы һөйләшә.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|88192}}{{V|24|02|2021}}
* [http://bdg.by/who/obj.php?kod=132 Урал Латиповтың ҡыҫҡаса биографияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]]
[[Категория:Полковниктар (СССР)]]
[[Категория:28 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Баҡалы районында тыуғандар]]
[[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары]]</text>
      <sha1>q422crzd9t7fnkcbeklbu1rtokr9vjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куопио</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146049</id>
    <revision>
      <id>1299190</id>
      <parentid>1182671</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12522" sha1="o1k4an16w845ckzxenx292bcomciod5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Куопио'''&lt;ref&gt;{{Словарь географических названий зарубежных стран}}&lt;/ref&gt; (фин. &lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kuopio&lt;/span&gt;) — Финляндияла порт ҡалаһы,  Каллавеси күле  (фин.&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kallavesi&lt;/span&gt;, [[Сайма]] күлдәр системаһында) буйында урынлашҡан.  Төньяҡ Саво провинцияһының административ үҙәге. Ҙурлығы буйынса [[Финляндия]]ла һигеҙенсе ҡала, халҡы 111.3 мең кеше ([[2015 йыл|2015]]) тәшкил итә. Ағас эшкәртеү сәнәғәте үҙәге;  химия, машиналар эшләү, аҙыҡ-түлек сәнәғәте үҫешкән.

Бөгөн Куопио — илдең мәҙәни тормошонда  мөһим ҡала, ул үҙенең бейеү һәм музыка ваҡиғалары менән билдәле, туризм һәм  ҡышҡы спорт төрҙәре үҙәге.

Һорау алыуҙа йәмәғәт фекере буйынса  [[2012 йыл]]да фин  граждандары араһында йәшәү  кимәле буйынса  Куопио  алтынсы урында тора.&lt;ref&gt;{{YLE-N|3386348|Опрос: Тампере – лучший город Финляндии для проживания|4|4|2012|6|4|2012}}&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
Ҡала Каллавеси күле менән уратып алынған, һәм уның бер нисә өлөшө утрауҙа төҙөлгән.

== Тарихы ==
Куопиоға [[1775 йыл]]да нигеҙ һалына.

[[1856 йыл]]да Саймен каналы төҙөлөп бөтә, был  Куопио үҫешендә мөһим мәл була— канал [[Балтик диңгеҙе]]нең Фин ҡултығына һыу юлын  тәьмин итә.

[[1889 йыл]]да тимер юл тармағы һалына. Уңайлы тарнспорт бәйләнеше Куопионы йәнле сауҙа ҡалаһына әйләндерә.

== Халҡы ==

=== Дине ===

; Лютеранлыҡ

[[Файл:Cathedral_of_Kuopio_in_Finland.ojp.jpg|мини|200x200пкс|Куопиола лютеран кафедраль собор]]
Куопионың кафедраль соборында Финляндияның Инжил-лютеран сиркәүе  Куопио епархияһы епискобының кафедраһы бар  (әлеге ваҡытта — епископ Вилле Риеккинен.

; Православие

Куопиола  собор Святитель Николай хөрмәтенәФинляндия архиепископлығы Карел епархияһының кафедраль ғибәҙәтханаһы була.  Собор янында Карел һәм бөтә Финляндияның архиепискобының  (әлеге ваҡытта — архиепископ Лев (Макконен)) кафедраһы, архиепископ һәм Сиркәү Идаралығы канцелярияһы, сиркәү сәнғәте музейы, тегеү оҫтаханалары, нәшриәт советы һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса православие үҙәге урынлашҡан.

== Иҡтисады ==
Фин Finnpulp компанияһы ҡалала  ылыҫлы целлюлоза етештереү буйынса донъяла иң ҙур завод төҙөргә ниәтләй.  Проекттың бюджеты 1,4 миллиард евро тәшкил итәсәк&lt;ref&gt;{{YLE-N|7777154|В Куопио планируют открыть крупнейший в мире целлюлозный завод – он создаст 1500 новых рабочих мест.|2|2|2015|4|2|2015}}&lt;/ref&gt;.

=== Туризм ===
Куопио —  популяр туристик маршруттарҙың береһе&lt;ref&gt;{{YLE-N|6903246|Туристов завлекали в Куопио горбольницей|27|10|2013|28|10|2013}}&lt;/ref&gt;,  әлеге ваҡытта илдә  ял итеүҙең  популярлығы  буйынса икенсе урында тора. Муниципаль базаһы —  5100 йәйге коттедждар

== Транспорты ==
Һауа, тимер юл һәм автобус бәйләнеше бар.

== Мәҙәниәте ==
[[1970 йыл]]дан ҡалала  халыҡ-ара бейеү фестивале үтә&lt;ref&gt;5&lt;/ref&gt;

== Иҫтәлекле урындары ==
Куопиола  «Пуййо башняһы» урынлашҡан.  Был төҙөлөштөң бейеклеге 75 метрға етә.  Бында уҡ — ҡала үҙәгендә —  Православие архиепискобы резиденцияһы урынлашҡан. Куопиола төҙөлгән  күп ғибәҙәтханалар  эшләй. Мәҫәлән, Кафедраль собор, Изге Йоханнес сиркәүе һәм Изге Николай сиркәүе.  Куопионың «Раухалахти» термаль үҙәгендә һаулыҡты нығытырға мөмкин&lt;ref name=&quot;Tyr74&quot;&gt;&lt;div&gt;[http://www.tyr74.ru/kurort/kurort1746.html Курорт тасуирлама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109045305/http://www.tyr74.ru/kurort/kurort1746.html |date=2011-11-09 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Йәмғиәте ==

=== Мәғариф һәм фән ===
Куопиола 32 башланғыс мәктәп, 6  лицей (шул иҫәптән өлкәндәр өсөн лицей), профессиональ училищелар, халыҡ училищелары, институт һәм политехник университет эшләй.

==== Урта белем ====
'''Лицей''':

* Kallaveden lukio
* Kuopion klassillinen lukio
* Kuopion Lyseon lukio
* Куопионың   музыка һәм бейеү лицейы (фин. &lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kuopion  Yhteiskoulun&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Musiikkilukio&lt;/span&gt;)
* Minna Canthin lukio
* Өлкәндәр өсөн лицей (фин. &lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kuopion aikuislukio&lt;/span&gt;)

'''Техникум''':

* Саво профессиональ училищеһы (фин. &lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Savon ammatti - ja aikuisopisto&lt;/span&gt;)

'''Өҫтәмә белем биреү''':

* Куопио граждандар академияһы  (фин.&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kuopion kansalaisopisto&lt;/span&gt;)

==== Юғары белем ====

* Савония ҡулланма фәндәр университеты (фин.&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Savonia Ammattikorkeakoulu&lt;/span&gt;).
* Куопио университеты (фин.&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kuopion yliopisto&lt;/span&gt;), шул иҫәптән Йәйге университет (фин.&lt;span lang=&quot;fi&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kuopion kesäyliopisto&lt;/span&gt;).

=== Спорты ===
Ҡала [[2012 йыл]]да  үҫмерҙәрҙең  I ҡышҡы Олимпия уйындарын ҡабул итеү хоҡуғына  көрәштәрҙә ҡатнаша.  [[2008 йыл]]дың ноябрендә ул финалға сыға, әммә һөҙөмтәлә австрия [[Инсбрук|Инсбругынан]] ҡалыша.   Бынан тыш, ҡалала Финляндияның юғары футбол дивизионында сығыш яһаусы «КуПС» футбол клубы бар,  ул  күп тапҡыр Финляндия чемпионтаында еңеү яулай, шулай уҡ Финляндия Кубогы трофейҙарына һәм Лига Кубогына эйә була. 2012/2013 УЕФА Европа Лигаһының өсөнсө квалификациялы раундында төрөк «Бурсаспоры»  менән осраша, уны  1:0 иҫәбе менән еңә, әммә Бурсала яуап уйында унан 6:0 иҫәбе  менән еңелә.

Ҡалала «КалПа» хоккей командаһы бар.

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Cathedral of Kuopio in Finland.ojp.jpg|[[Финляндия]]ның инжил-лютеран сиркәүенең кафедраль соборы 
Файл:Kuopio City Hall.JPG|Куопио ратушаһы
Файл:Puijo Tower Kuopio Finland.png|[[Башня Пуйонторни|Пуйонторня]] башняһы
Файл:Savilahti.jpg|Куопио университеты
Файл:Kuopio aerial 6.jpg|Куопио &amp; Каллавеси
Файл:Kuopio-halli.jpg|Куопио  
Файл:Pyhän Nikolaoksen katedraali 3.jpg| Никольский православие кафедраль соборы
&lt;/gallery&gt;

== Туғандаш ҡалалар ==

* {{Флагификация|Франция}}: [[Безансон]]
* {{Флагификация|Норвегия}}: Будё
* {{Флагификация|Германия}}: Кастроп-Рауксель, [[Гера (город, Германия)|Гера]]
* {{Флагификация|Румыния}}: Крайова
* {{Флагификация|Венгрия}}: Дьёр
* {{Флагификация|Швеция}}: Йёнчёпинг
* {{Флагификация|США}}: Миннеаполис (Миннесота)
* {{Флагификация|Польша}}: [[Ополе]]
* {{Флагификация|Россия}}: [[Псков]]
* {{Флагификация|Латвия}}: Алуксне
* {{Флагификация|Дания}}: Свеннборг
* {{Флагификация|Канада}}: Виннипег
* {{Флагификация|Турция}}: [[Трабзон]]

== Билдәле кешеләре ==
Финляндияның  күп кенә күренекле шәхестәренең — дәүләт эшмәкәрҙәренең, яҙыусы һәм рәссамдарҙың тормошо һәм ижады  Куопио менән бәйле.

* Минна Кант (1844—1897) — яҙыусы.
* Ахо Юхани (1861—1921) — яҙыусы.
* Пекка Халонен  (1865—1933) — рәссам.
* Эдвард Гюллинг (1881—1938) — совет сәйәси эшмәкәре, Автономиялы Карел ССР-ының Халыҡ Комиссарҙары советы рәйесе  (1923—1935).
* Мартти Ахтисаари (1937) — 1994—2000 йылдарҙа Финляндия президенты, дипломат, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы  хеҙмәткәре. 2008 йылда Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты.
* Сакари Хиетала (1962) — Tarot төркөмөндә гитарасы, музыкант 
* Марко Хиетала (1966) — Nightwish төркөмөнөң  бас-гитарасыһы һәм икенсе вокалисы, музыкант. 
* Пааво Лётьёнен (1968) — фин  Apocalyptica  метал-төркөмөнөң  виолончелисы, музыкант
* Вильхо Ненонен (1883-1960) — фин дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, генерал. Финляндия хәрби министры.
* [[Теему Хартикайнен]] (1990) — профессиональ фин хоккейсыһы, КалПа хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе .

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Саво
* Голубая дорога ({{Lang-fi|Sininen tie}}) — туристский маршрут (Норвегия-Швеция-Финляндия-Россия)

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.kuopio.fi/ Официальный сайт Куопио]
* [https://web.archive.org/web/20080323082741/http://www.kuopioinfo.fi/russian/index.php Туристическая служба Куопио]

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Финляндия ҡалалары]]</text>
      <sha1>o1k4an16w845ckzxenx292bcomciod5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курапат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146308</id>
    <revision>
      <id>1299191</id>
      <parentid>1225150</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T05:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30936" sha1="ct420uf0l722mcwxunjih73rjb9r5c1" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Историко-культурная ценность Республики Беларусь|1а1Е400001}}

'''Курапат''' ({{lang-be|Курапаты}}) — [[Минск]]иҙың төньяҡ-көнсығыш сигендәге урман ыҙаны, унда 1930 йылдар аҙағында — 1940 йылдар башында күпләп атылған кешеләрҙең ҡәберлектәре табыла. [[Беларусь|Белоруссия]] прокуратураһы мәғлүмәттәренә ярашлы, урман — НКВД органдары тарафынан репрессияланғандарҙы атыу һәм күмеү урыны.

Бөгөнгө көнгә ҡорбандарҙың теүәл һаны асыҡланмаған һәм, төрлө баһалар буйынса, 7 мең кешенән (Беларусь республикаһы прокуроры О. Бажелко мәғлүмәттәренә ярашлы)&lt;ref name=&quot;helkam&quot;&gt;[http://www.hrights.ru/text/belorus/b6/Chapter16.htm Пресс-релиз Беларусского Хельсинкского комитета № 19 от 27.10.98 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031011728/http://hrights.ru/text/belorus/b6/Chapter16.htm |date=2010-10-31 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, 30 меңдән дә кәм түгел (БССР-ҙың Генераль прокуроры Г. Тарнавскийҙың фекеренсә)&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2018-04-10| url =http://bdg.by/news/society/lukashenko-vyskazalsya-po-povodu-kuropat-i-bnr | title =Лукашенко высказался по поводу Куропат и БНР|publisher =Белорусская деловая газета| accessdate  = 2018-10-16}}&lt;/ref&gt;, 100 мең кеше «Беларусь» белешмәһенә ярашлы)&lt;ref name=&quot;bielarus&quot;&gt;Даведнік «Беларусь». — Мн.: «Беларуская энцыкляпэдыя», 1995.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda-daviednik&quot;&gt;[http://www.svaboda.org/content/transcript/1863328.html Памяць і забыцьцё Курапатаў] // [[Радио Свобода]], 28 октября 2009 г.&lt;/ref&gt;, 102 меңдән 250 меңгә тиклем («Літаратура і мастацтва» гәзитендә сыҡҡан Зенон Позняктың мәҡәләһе мәғлүмәттәренән&lt;ref name=&quot;pazniak&quot;&gt;З. Пазьняк, Я. Шмыгалёў, М. Крывальцэвіч, А. Іоў. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1865 Курапаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319023245/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1865 |date=2017-03-19 }}. — Мн.: Тэхналогія, 1994.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kurapaty // Zaprudnik, Jan. Historical Dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998. P. 139.&lt;/ref&gt;, 250 мең кеше (Вроцлав Университеты профессоры Здислав Винницкий мәғлүмәттәре буйынса)&lt;ref name=&quot;winnicki&quot;&gt;Zdzisław J. Winnicki. ''Szkice kojdanowskie.'' — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. ISBN 83-88178-26-1. — С. 77—78.&lt;/ref&gt; һәм унан да ашыу (Британия тарихсыһы Норман Дэвистың мәғлүмәттәренә ярашлы)&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;Norman Davies. ''Powstanie '44''. — Kraków: Wydawnictwo Znak, 2004. ISBN 83-240-0459-9. — С. 195&lt;/ref&gt;.

1993 йылдан Курапат ыҙаны Беларусь Республикаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә [[Сталин репрессиялары|1930-1940 йылдарҙағы сәйәси репрессиялары]] ҡорбандары ерләнгән урыны булараҡ индерелгән. Курапат беренсе категориялы тарихи-мәҙәни ҡиммәттәр статусына эйә&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;Павел Якубович. [http://sb.by/post/93010/ Куропаты: мир под соснами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208060954/http://www.sb.by/post/93010/ |date=2013-12-08 }} // «[[Советская Белоруссия]]», 29 октября 2009 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archis-by.narod.ru/norma/zakon1.html Закон Рэспублікі Беларусь «Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны»]&lt;/ref&gt;.

Курапат [[Минск]] территорияһында НКВД тарафынан үткәрелгән күпләп атып үлтереү урындарҙың береһе була&lt;ref name=&quot;kuzniacou&quot;&gt;[http://news.tut.by/120163.html Молодые белорусы думают, что Куропаты — это в России]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «Завтра твоей страны», 28 октября 2008 г.&lt;/ref&gt;

2018 йылдың 6 ноябрендә Курапатта иҫтәлекле билдә ҡуйыла. 

== Исеме ==
Курапат һүҙенең килеп сығышы аныҡ билдәле түгел, сөнки [[1988 йыл]]ға тиклем топографик карталарҙа күрһәтелмәй. Курапат тип урындағы халыҡ ялан сәскәләрен исемләгән тигән фараз бар&lt;ref&gt;{{cite web|last=Якубович|first=Павел|authorlink=|coauthors=|datepublished=|url=http://news.tut.by/society/151147.html|title=Павел Якубович о месте Куропат в общественном сознании|work=|publisher=Советская Белоруссия|accessdate=[[30 октября]]   [[2009]]|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VKabbEt|archivedate=2012-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203092107/http://news.tut.by/society/151147.html |date=2010-02-03 }}&lt;/ref&gt;

== Атып үлтереүҙәр тарихын тикшереү ==
Беренселәр булып Курапаттағы атып үлтереүҙәр тураһында Евгений Шмыгалов һәм Зенон Позняк '' Літаратура і'' мастацтва {{lang-ba|Әҙәбиәт һәм сәнғәт}}гәзитендә 1988 йылдың 3 июнендә сыҡҡан «Курапат: үлем юлы» мәҡәләһендә белдерәләр, мәҡәләгә инеш һүҙҙе билдәле яҙыусы [[Быков Василь Владимирович|Василь Быков]] яҙа&lt;ref&gt;{{Китап|автор=З.Пазьняк, Я.Шмыгалёў, М.Крывальцэвіч, А.Іоў|заглавие=Курапаты|ссылка=http://www.zianonpazniak.de/publications/creation/kurapaty.htm|место=Мн.|издательство=Тэхналогія|год=1994|страницы=180|isbn=5-85700-149-8}}&lt;/ref&gt;. Шаһиттар күрһәтмәләренә нигеҙләнгән мәҡәләлә Минскиҙағы Зеленый Луг микрорайонынан төньяҡҡараҡ бер нисә километр алыҫлыҡта 1937—1941 йылдарҙа язалауҙар үткәрелгән тип раҫлана. Көн һайын — таңда, көндөҙ һәм ҡояш байығанда кеше башына бер атыу менән язалауҙар үткәрелә, кәүҙәләр бер нисә ҡат итеп алдан әҙерләнгән тәрән соҡорҙарға һалына, һәр рәт һайын ҡом ҡойола, ә соҡорҙар өҫтөнә ҡарағайҙар ултыртыла; 1937 йылдың уртаһында атып үлтереү урыны 10-15 гектар ерҙе биләп алған өс метр бейеклектәге ҡойма менән уратыла, ә юл ҡапламаһы «ҡара воронкаларҙың» даими рәүештә йөрөүҙәренән ҡыйратылған була. Ҡәберлектәр соҡорҙарының дөйөм һаны 500 тип баһалана, һәр береһендә 50-60 ҡорбан. Позняк һүҙҙәренсә, ул ҡәберлектәр урыны тураһында 1970 йылдарҙа уҡ белгән, әммә «ул ваҡытта дөрөҫлөктө донъяға белдереү мөмкинлеге булмай» (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, газ торбалары һалған саҡта осраҡлы рәүештә 1988 йылдың апрель-май айында билдәле булып ҡала); Белоруссия территорияһында репрессиялар ҡорбандарының массауи ерләнеүҙәре тураһында мәҡәлә авторҙарына 1957 йылда уҡ билдәле була (Минск-Заславль трассаһын төҙөгән ваҡытта осраҡлы рәүештә кеше һөйәктәре табыла). 1989 йылда Позняк шулай уҡ мәҡәләһендә атып үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанын (150—200 меңдән 500 мең кешеә тиклем) күрһәтә алмауын һәм Курапатта атып үлтереүҙәр Көнбайыш Белоруссияның 1939 йылда Советтар Союзына ҡушылғанынан һуң йышайыуын билдәләй&lt;ref name=&quot;marples&quot;&gt;[http://8b.kz/3PS6 David R. Marples. Kuropaty: The Investigation of a Stalinist Historical Controversy]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Slavic Review. — Vol. 53. — No. 2 (Summer 1994). — PP. 513—523.&lt;/ref&gt;.

Позняктың һәм Шмыгаловтың мәҡәләһе 1988 йылдың 14 июнендә БССР-ҙың Прокуратураһы тарафынан енәйәт эше ҡуҙғатыуға булышлыҡ итә. Мәҡәлә сыҡҡандан һуң алты аҙна үткәс, БССР-ҙың Министрҙар Советы тикшереү комиссияһын булдыра, уны Совмин рәйесенең урынбаҫары Н. Н. Мазай етәкләй (Позняк һәм Шмыгалов комиссияға индерелмәй, әммә [[Быков Василь Владимирович|Быковты]] һәм рәссам М. Савицкийҙы индерәләр).

Тикшереү барышында яҡынса 30 гектарлыҡ территорияла 510 ҡәберлек табыла. Һайланма эксгумация үткәргән саҡта 356-нан да кәм түгел кеше ҡалдыҡтары (313 баш һөйәге, кеше һөлдәләре, һары һәм аҡ металдан эшләнгән 340 теш протезы), шәхси әйберҙәр (тараҡтар, теш щёткалары, һабын һауыттары, аҡса янсыҡтары, аяҡ кейеме, кейем ҡалдыҡтары), шулай уҡ 177 гильза һәм 28 пуля, 164 револьвер гильзаһы һәм «Наган» системаһы револьверынан атылған 21 пуля, 1 гильза — «ТТ» пистолетынан табыла. Шулай уҡ «Браунинг» һәм «Вальтер» системаһы пистолеттарының бер нисә гильзаһы табыла, әлеге системалар ҡоралы 1941 йылға тиклем дә сығарылған булған. Цна-Иодков, Подболотье ауылдарынан 55 шаһит, 1937—1941 йылдарҙа НКВД хеҙмәткәрҙәре урман массивына ябыҡ автомашиналарҙа кешеләрҙе алып килеүен һәм уларҙы атыуын, күрһәтәләр. Шулай уҡ улар 1937—1938 йылдарҙан ҡәберлектәр урыны ҡойма менән уратылғанын раҫлай; һуңынан Гитлер баҫҡынсылары ҡойманы алып ташлайҙар һәм урманды ҡырҡалар. Комиссияға НКВД архивы менән танышыу рөхсәт ителмәй&lt;ref&gt;''Кузнецов, Игорь'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20050421174001/http://bdg.press.net.by/2004/04/2004_04_16.1420/1420_12_1.shtml Забыть значит предать]&lt;/span&gt;''' (неопр.)'''.  Белорусская деловая газета (16 апреля 2004). — автор — член Международного историко-просветительского, благотворительного и правозащитного общества «Мемориал». &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/6_%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F 6 февраля] [//ru.wikipedia.org/wiki/2013 2013].&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ НКВД хеҙмәткәрҙәренең дә ыҙанда атып үлтереүҙәр башҡарылыуы тураһында күрһәтмәләр бар&lt;ref name=&quot;Кузнецов&quot;&gt;''Кузнецов, Игорь'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://news.tut.by/society/111490.html Куропатское дело: 20 лет спустя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200608/http://news.tut.by/society/111490.html |date=2014-10-15 }}&lt;/span&gt;''' (неопр.)''' (21 июня 2008). &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/23_%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8F 23 июня] [//ru.wikipedia.org/wiki/2008 2008].&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 3 июня 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Массауи атып үлтереүҙәр факты буйынса [[1988 йыл]]дың ноябрендә тамамланған беренсе тикшереү ҡорбандарҙың һаны 30 мең кеше тип билдәләй ([[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]]-ҙың Генераль прокуроры Тарнавский). Тикшереү ғәмәлдәренең тамаланыуы менән Генпрокуратура Курапатта енәйәт эше тамамланыуы тураһында ҡарар сығара: «…хөкөм ителгәндәрҙе атып үлтереү БССР-ҙың НКВД комендатураһы хеҙмәткәрҙәре башҡарғаны ныҡлап дәлилләнде… әлеге репрессияларҙа ғәйепле БССР-ҙың НКВД етәкселәре һәм башҡа кешеләр үлем язаһына тарттырылыуын йәки бөгөнгө көнгә вафат булыуын иҫәпкә алып, БССР-ҙың УПК-һы 208 статьяһының 1 пунктына һәм 5 статьяның 8 пунктына таянып, Курапат урман массивында табылған ҡәберлектәр факты буйынса ҡуҙғатылған эш ябыла. Эксгумация ваҡытында табылған аяҡ кейеме һәм башҡаларҙы әһәмиәте юҡлығы сәбәпле юҡ итергә».

=== Властар позицияһы ===
1990-сы йылдар дауамында әлеге эш буйынса тикшереү бер нисә тапҡыр яңыртыла. Атып үлтереүҙәр немецтар тарафынан башҡарылған тигән раҫлауҙар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://scripts.online.ru/misc/news/99/05/27_085.htm Куропаты: фальшивка националистов трещит по швам] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120714074325/http://scripts.online.ru/misc/news/99/05/27_085.htm |date=2012-07-14 }}&lt;/span&gt;''' (неопр.)'''.  Газета Правда. &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/7_%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 7 октября] [//ru.wikipedia.org/wiki/2006 2006].&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 3 июня 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Корзун етәкселегендәге Курапатта енәйәттәрҙе тикшереү буйынса йәмәғәт комиссияһы 1991 йылдың июнендә СССР-ҙың прокуратураһына йыйылған материалды ебәрә. Комиссия ағзалары Курапатта немец нацистары (Курапаттан алыҫ булмаған ерҙә һуғыш ваҡытында нацист концентрацион лагеры урынлашҡан була) тарафынан башҡарылған, тип дәлилләй. Ошондай һығымталарға Советтар Союзы Геройы М. Б. Осипова етәкселегендәге бойондороҡһоҙ комиссия ла килә һәм рәсми комиссияны дәлилдәрҙе йәшереүҙә ғәйепләй. Рәсми версияға ҡаршы килтерелгән дәлилдәр араһында ерләү үҙенсәлектәре һәм археологтарҙың уларҙың урындары тураһында шикле хәбәрҙар булыуы; ҡайһы бер гильзаларҙың һуңғараҡ эшләнеүе (1939 йыл); урмандың ултыртыу ваҡыты; шәхси гигиена әйберҙәре (комиссия ағзаларының фекере буйынса, совет дәүләт именлеге органдары кешегә үҙе менән шәхси әйберҙәрҙе алырға рөхсәт итмәгән); НКВД органдарында «ҡара воронкалары» булмауы (ҡайһы бер тәнҡитселәр, улар һоро төҫтә булған, башҡалары — НКВД транспорты — ат көсө булған тип раҫлаған); КГБ сығанаҡтары кеүек дәлилдәр килтерелә. Әммә Корзун комиссияһының мәғлүмәттәрен дөрөҫләүсе дәлилдәр табылмай.

Йәмәғәт комиссияһы талабы буйынса 1992 йылдың февралендә тикшереү ҡабатлана, әммә үткәрелгән тикшереү һөҙөмтәһендә дәүләт комиссияһының һығымталары дөрөҫ тип табыла.

1993 йылда йәмәғәт комиссияһы сираттағы мәртәбә Белоруссия Юғары Советы дәүләт комиссияһының Курапат ваҡиғалары буйынса һығымталарын юҡҡа сығарырға тәҡдим итә. Яңы тикшереү үткәрелә. Башҡалар араһында немец баҫҡынсылары тарафынан йәһүдтәрҙе атып үлтереүҙәр версияһы ҡарала. Әлеге версияны тикшереү маҡсатында Иерусалимдағы Холокост институтына запростар ебәрелә, был институтта йәһүдтәргә ҡарата репрессиялар тураһында иң тулы мәғлүмәт тупланған. Йәһүдтәрҙең атып үлтереү урындары араһында Минск, Дрозды, Масюковщина, Курапаты, Цна-Иодково, Зелёный Луг булмай сыға. Немец архивтарында ла Курапаттағы атып үлтереүҙәр тураһында мәғлүмәттәр табылмай. Немец эксперттары иҫбатлауынса, Курапаттағы ерләү ысулы — гитлерса түгел: тегеләр ғәҙәттә бик ҙур ҡәберлектәр ҡаҙыған — оҙонлоғо буйынса яҡынса 50-60 метр, ҡорбандарҙың шәхси әйберҙәре һәм кейемдәре, алтын теш коронкалары тартып алынған. Бөтә документтарҙы тикшергәндән һуң Курапатта тикшереүҙе яңыртыу өсөн дәлилдәр юҡлығы тураһында ҡарар сығарыла. Енәйәт эшендәге мәғлүмәттәрҙең анализы Курапат урман ыҙанында 1937—1941 йылдарҙа БССР-ҙың НКВД органдары тарафынан граждандарҙың массауи атып үлтереүҙәре башҡарылған тигән һығымта эшләнә. 

Аҙаҡҡы тикшереү барышында Курапатта иң ҙур ҡәберлек табыла, унда 300-ҙән ашыу кеше һөлдәһе табыла. Курапаттағы ҡаҙыныу тарихында тәүге тапҡыр конкрет даталары һәм исемдәре менән әйберләтә дәлилдәр табыла, улар атып үлтереүҙәр һуғышҡа тиклем башҡарылғанын дәлилләй. 30-сы һанлы ҡәберлектә ҡулға алыныу ваҡытында тартып алынған затлы әйберҙәр тураһында 1940 йылдың 10 июлендәге төрмә квитанциялары табыла, улар Мовша Крамерға һәм Мордыхай Шулескесҡа бирелгән.

2008 йылға ҡарата Курапат тураһында эш 15 том тәшкил итә.

[[1990 йыл|1990]]-сы йылдар уртаһында Белоруссияның генераль прокуроры О. Божелко яңы тикшереү һөҙөмтәһендә Куропатта 7 мең кеше һәләк ителгән тип белдерә.

=== Йәмғиәттәге резонанс ===
Курапат темаһы Белоруссияның сәйәси тормошонда бик әүҙем ҡуллана. [[1988 йыл]]дың майында ҡәберлектәр урынына белорус йәмәғәт ойошмалары вәкилдәренең сталинизм енәйәттәрен ғәйепләүсе лозунгылар аҫтында тәүге йөрөш ойошторола. Йөрөш эске эштәр ғәскәрҙәре тарафынан махсус ысулдар ҡулланып ҡыуыла. 

Шул көндән алып йөрөштәр йыл һайын үткәрелә, әммә ҡатнашыусылар һаны ҡырҡа кәмегән.

Ҡорбандар хөрмәтенә Зенон Позняк һәм уның иптәштәре 1988 йылдың октябрендә «Белоруссия мартирологы» исемле ойошма ойошторалар; бер үк ваҡытта улар илдең буласаҡ төп сәйәси көстәренең — Белоруссия халыҡ фронтының ойоштороу съезын үткәрәләр (етәксеһе Позняк үҙе). 
[[Файл:Kurapaty_1989_meeting.jpg|мини|Курапаттағы митинг, 1989 йыл]]
Деды исемле урында Курапатта [[1989 йыл|1989]] йылда ете метр бейеклектәге «Крыж Пакуты» ({{lang-ba|Яфалар тәреһе}}) ҡуйыла.

Ыҙан үҙенә күрә Белоруссияның бойондороһоҙлоғо өсөн һәм коммунистик идеологияға ҡаршы көрәш символы булып тора. 1994 йылда ыҙанда АҠШ-тың Президенты Билл Клинтон булып китә, уның визиты ваҡытында иҫтәлекле билдә урынлаштырыла — «Клинтон эскәмйәһе». Әлеге билдә бер нисә тапҡыр билдәһеҙ кешеләр тарафынан емерелә, әммә шундуҡ тергеҙелә.

[[2007 йыл]]дың 7 октябрендә вандалдар «Яфалар тәреһе» емерә&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/95800.html В урочище Куропаты неизвестными уничтожен Крест страданий, установленный осенью 1989 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112221732/http://news.tut.by/society/95800.html |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

== МКАД-тың реконструкцияһы ==
[[Файл:MKAD_reconstruction.jpg|мини|Куропат урманында МКАД төҙөлөшө, 2001 йыл]]
[[2000 йыл|2000]]-се йылдар башында бер нисә ойошма вәкиле ыҙанда автотрассаны төҙөүгә ҡаршы митингылар һәм дежурҙар ойоштора. 

Курапатта [[1987 йыл|1987]], [[1992 йыл|1992]] һәм [[1998 йыл|1998 йылдарҙа]] үткәрелгән археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә планлаштырылған эш урынында ҡәберлектәр юҡлығын дәлилләй&lt;ref&gt;''Фадеев, А.'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/040/02.shtml Кто раздувает пламя в Куропатах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060622071335/http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/040/02.shtml |date=2006-06-22 }}&lt;/span&gt;''' (неопр.)'''.  Информационно-аналитический бюллетень Института стран СНГ. &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/1_%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 1 ноября] [//ru.wikipedia.org/wiki/2001 2001].&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Акцияларҙа ҡатнашыусылар Курапат темаһын сәйәси яҡтан файҙаланыуҙа ғәйепләнә һәм уларға ҡаршы милиция һәм ОМОН көстәре ҡулланыла. Демократик активистар һәм милиция араһында ҡапма-ҡаршылыҡ бер нисә йыл дауамында бара. 

Айырыуса ОМОН менән көслө бәрелештәр  [[2001 йыл]]дың 8 — 9 октябрендә күҙәтелә. Омон-дар демонстранттарға ҡаршы күҙҙән йәш ағыҙа торған газдар ҡулланыла. Һөҙөмтәлә 40-45 ҡулға алына, 25 кеше административ яуалылыҡҡа тарттырыла. Ҡатнашыусыларҙың күпселегенә штрафтар бирелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Обзор-Хроника нарушений прав человека в Беларуси в 2001 году|страницы=11|страниц=217}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Адамушка У.I Палітычныя рэпрэсіі 20-50-х гадоу на Беларусі. Мінск, 1994. С. 12
* Костырко В. Кто же расстреливал в Куропатах // Гласность 16.12.1994.
* Куропаты: фальсификация века? // Военно-исторический журнал 1991, № 6, с. 50.
* [http://katyn-books.ru/library/kuropaty-sledstvie-prodolzhaetsa.html Тарнавский Г., Соболев В., Горелик Е. Куропаты: следствие продолжается. — М.: Юридическая литература. 1990 г. ISBN 5-7260-0305-5]

== Һылтанмалар ==
* [http://telegraf.by/in_belarus/22063.html Мингорисполком планирует поставить памятник жертвам сталинизма в Куропатах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110080136/http://telegraf.by/in_belarus/22063.html |date=2010-01-10 }}
* ''Ростиков, Евгений'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/00/351/61.html По кому стреляют Куропаты (Еще раз о том, как жертвы немецких фашистов превратили в жертвы «сталинских репрессий»)] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121222031535/zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/00/351/61.html |date=2012-12-22 }}&lt;/span&gt;''' &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''.  Завтра ([[22 август]]а [[2000 йыл|2000]]). &lt;small&gt;Проверено [[7 октябрь|7 октября]] [[2006 йыл|2006]].&lt;/small&gt;
* ''Горелик, Евгений'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://supol.narod.ru/archive/2002/SU0831A.HTM Пляски вокруг куропатских могил]&lt;/span&gt;''' &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''.  БДГ ([[12 июнь|12 июня]] [[2002 йыл|2002]]). &lt;small&gt;Проверено [[7 октябрь|7 октября]] [[2006 йыл|2006]].&lt;/small&gt;
* [http://katyn.ru/index.php?go=Pages&amp;in=cat&amp;id=110 Материалы о Куропатах на Katyn.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510090306/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&amp;in=cat&amp;id=110 |date=2012-05-10 }}
* [http://www.radzima.org/pub/pomnik.php?lang=ru&amp;nazva_id=mememens11 Фотографии на Radzima.org]
* [http://naviny.by/rubrics/society/2006/10/30/ic_articles_116_148514/ Шествие в Куропаты: концентрация света] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107133257/https://naviny.by/rubrics/society/2006/10/30/ic_articles_116_148514 |date=2019-01-07 }}
* [http://rosagr.natm.ru/monumentsf.php?country=30_belarus Памятники жертвам политических репрессий за рубежом: Белоруссия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181231153752/http://rosagr.natm.ru/monumentsf.php?country=30_belarus |date=2018-12-31 }}
* [http://txt.knihi.com/kurapaty/index-eng.html Kurapaty — The Road Of Death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104121705/http://txt.knihi.com/kurapaty/index-eng.html |date=2006-11-04 }}
* [http://wikimapia.org/#y=53968457&amp;x=27607827&amp;z=16&amp;l=0&amp;m=s Kurapaty forest] on Wikimapia
* [http://users.erols.com/mwhite28/battles.htm#Kuropaty Twentieth Century Atlas — Death Tolls — Kuropaty]
[[Категория:Беларусь географияһы]]
[[Категория:Белоруссияның тарихи-мәҙәни хазиналары]]
[[Категория:Күпләп язалау]]
[[Категория:Язалау урындары]]
[[Категория:Беларусь сәйәсәте]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]</text>
      <sha1>ct420uf0l722mcwxunjih73rjb9r5c1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленинград эше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146448</id>
    <revision>
      <id>1299199</id>
      <parentid>1282738</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30209" sha1="68uu6ahrth5md8g4qgoz8imaspqdph5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Ленинград эше»''' — 1940-сы йылдар аҙағындағы — 1950-сы йылдар башындағы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] партия һәм дәүләт етәкселәренә ҡаршы суд процестары серияһы. ВКП(б)-ның [[Санкт-Петербург|Ленинград]] өлкә, ҡала һәм район ойошмалары етәкселәре, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Ленинградтан Мәскәүгә һәм башҡа өлкә партия ойошмаларына эшкә ебәрелгән барлыҡ тиерлек совет һәм дәүләт эшмәкәрҙәре репрессия ҡорбандарыбулалар. ,Ҡулға алыуҙар [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] ла, шулай уҡ бөтә ил буйынса үткәрелә: [[Мәскәү]], [[Түбәнге Новгород|Горький]], [[Мурманск]], [[Симферополь]], [[Бөйөк Новгород|Новгород]], [[Рязань]], [[Псков]], [[Петрозаводск]], [[Таллин]] ҡалаларында.

Процестарҙың беренсеһендә ғәйепләнеүселәр иҫәбендә булалар:

* Кузнецов Алексей Александрович — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары ;
* Попков Петр Сергеевич — ВКП(б)-ның Ленинград ҡала өлкә комитеты беренсе секретары ;
* Вознесенский Николай Алексеевич — СССР Госпланы рәйесе;
* Капустин Яков Федорович — ВКП(б)-ның Ленинград ҡала комитеты икенсе секретары;
* Лазутин Петр Георгиевич — Ленгорисполком рәйесе;
* Родионов Михаил Иванович — РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе;
* Турко Иосиф Михайлович — ВКП(б)-ның Ярославль өлкә комитетының беренсе секретары;
* Михеев Филипп Егорович — ВКП(б)-ның Ленинград өлкә һәм ҡала комитетының эштәр идаралығы начальнигы;
* Закржевская Таисия Владимировна — ВКП(б)-ның Ленининград өлкә комитетының партия, профсоюз һәм комсомол органдары бүлеге мөдире.

== Тикшереү барышы ==
ВКП(б)-ның Ленинград өлкә комитеты етәкселәрен Бөтә Союз коммунистик партияһына ҡаршы тороусы Рәсәй коммуниистик партияһын төҙөргәһәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән ҡаршы тороуға маташыуҙа ғәйепләйҙәр.

{{начало цитаты}} «[[Сталин И. В.]] РКП(б)-ны булдырыуға ҡырҡа ҡаршы була. Күрәһең, ул Рәсәй компартияһы, башҡа союздаш компартияларҙан айырмалы рәүештә, үҙәк партия етәкселегенә ҡурҡыныс тыуҙырыуынан ҡурҡҡан. Бер нисә көндән Политбюро Ленинград коммунистарын вазифаларынан бушатыу һәм Ленинград партойошмаһы сафтарында тәртип булдырыу буйынса ҡарар ҡабул итә»&lt;ref&gt;«Д. Л. Браденбергер Национал-Большевизм. Сталинская массовая культура и формирование русского национального самосознания (1931—1956)»: Академический проект, Издательство ДНК; СПб; 2009; ISBN 978-5-7331-0369-3 (Академический проект), ISBN 978-5-901562-88-8 (ДНК).&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе үткәрелеүе ''Ленинград эшен'' асыу өсөн һылтау ғына була. Йәрминкә тураһындағы белдереү йыйылған компроматҡа өҫтәмә генә була. Ленинград партия ойошмаһын 1948 йылдың декабрендәге конференцияла яңы етәкселәрҙе һайлау барышында боҙоп күрһәтеүҙә ғәйепләйҙәр&lt;ref&gt;Хлевнюк О., Горлицкий Й. Холодный мир Сталин и завершение сталинской диктатуры М., 2011&lt;/ref&gt;

ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары Г. М. Маленков А. А. Кузнецовты һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионовты, ВКП(б)-ның Ленинград өлкә һәм ҡала комитеты секретарҙары П С. Попковты һәм Я Ф. Капустинды йәрминкәне Үҙәк Комитеты һәм хөкүмәттең рөхсәтенән тыш үткәреүҙә ғәйепләй.

СССР-ҙың Министрҙар советы бюроһы Г. М. Маленков рәйеслеге аҫтында «Сауҙаны яҡшыртыу буйынса саралар тураһында» ҡарар ҡабул итә. Ҡарарҙа әйтелә: «1948 йылдың ноябрь-декабрендә өлкә-ара күмәртә йәрминкәләрен үткәрергә, йәрминкәләрҙә артыҡ тауаҙы һатыу ҡарала, йәрминкәлә сәнәғәт тауарҙарын бер өлкәнән икенсе өлкәгә ирекле рәүештә индереҙе рөхсәт итергә». Ҡарарҙы үтәү маҡсатында СССР-ҙың Сауҙа министрлығы һәм РСФСР-ҙың Министрҙар советы Ленинградта декабрҙең 10-нан 20-нә тиклем Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһен үткәрергә ҡарар итәләр һәм Ленинград ҡала башҡарма комитетын а уны ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә практик ярҙам күрһәтеүҙе йөкмәтәләр. 1949 йылдың 13 ғинуарында йәрминкә ваҡытында РСФСР-ҙың Министрҙар советы рәйесе М. И. Родионов Г. М. Маленков исеменә Ленинградта союздаш республикаларҙың сауҙа ойошмалары ҡатнашлығында Бөтә Рәсәй күмәртә йәрминкәһе асылыуы тураһында хәбәр итә.

1949 йылдың 15 февралендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы иптәш А. А. Кузнецовтың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидаттары М. И. Родионовтың һәм П. С. Попковтың партияға ҡаршы ғәмәлдәре тураһында» ҡарар ҡабул итә. Өсөһө лә биләгән вазифаларынан бушатыла.

Н. А. Вознесенскийҙы ғәйепләү өсөн СССР-ҙың Госснабы рәйесе урынбаҫары М. Т. Помазневтың СССР-ҙың Госпланы 1949 йылдың беренсе кварталына сәнәғәт етештереүе планын түбәнәйтеү тураһында докладной яҙыуы һылтау була.

1949 йылдың 22 февралендә Ленинград партия өлкә һәм ҡала берләшкән пленумы үткәрелә, унда Г. М. Маленков 1949 йылдың 15 февралендәге ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары тураһында хәбәр итә. Сығыш яһаусыларҙың береһе лә партияға ҡаршы төркөмө тураһында бер ниндәй ҙә факт килтермәй, тик П. С. Попков һәм Я Ф. Капустин ғына уларҙың эшмәкәрлеге партияға ҡаршы характерҙа булғанын таный. Уларҙың артынса башҡа сығыш яһаусылар ҙа булмаған хаталарын таный башлай. Өлкә һәм ҡала комитеттарының берләшкән пленумы ҡарарында А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин партияға ҡаршы төркөмдә булыуында ғәйепләнәләр.

1949 йылдың йәйендә «Ленинград эше» тип исемләнгән эштең яңы этабы башлана. Абакумов һәм ул етәкләгән СССР МГБ-ы ның хеҙмәткәрҙәре А. А. Кузнецовты, М. И.. Родионовты һәм ВКП(б)-ның Ленинград өлкә ойошмаһы етәкселәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләйҙәр. Ҡулға алыуҙар тураһында күрһәтмәләр бирелә, улар 1949 йылдың июленән башлана.

Эштән бушатыу, партия һәм енәйәт яуаплылығына йәлеп итеү, суд процестары тураһында матбуғатта хәбәр ителмәй.

Йылдан ашыу ҡулға алынғандарҙы допростарға һәм язаларға дусар итәләр. Бөтә хөкөм ителгәндәр Ленинград партия ойошмаһын партияның Үҙәк Комитетына ҡаршы ҡуйыуға һәм айырыуға, уны ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәшеү өсөн терәккә әүерелдереүгә йүнәлтелгән партияға ҡаршы төркөм төҙөүҙә һәм ҡоротҡос эште алып барыуҙа ғәйепләнә&lt;ref&gt;Известия ЦК КПСС. 1989 г. № 2. Стр.126.&lt;/ref&gt;. Физик юҡҡа сығарыу буйынса мәсьәлә процесҡа тиклем үк хәл ителгән була, суд Ленинградтағы Офицерҙар йортонда 1950 йылдың 29-30 сентябрендә уҙғарыла. Нәҡ «ленинградсылар» өсөн СССР-ҙа ҡабаттан үлем язаһы тергеҙелә&lt;ref&gt;{{cite book|title=Курс уголовного права. Том 1. Общая часть. Учение о преступлении|publisher=I.F. Zertsalo|page=2002|url=http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html|editor=N.F. Kuznetsova and I.F. Tyazhkova|language=Russian|chapter=7 Военное и послевоенное уголовное законодательство (1941-1945 гг. и 1945-1953 гг.)|ISBN=5-94373-034-6|accessdate=2014-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207083827/http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html|archivedate=2013-12-07|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207083827/http://www.pravo.vuzlib.org/book_z1123_page_14.html |date=2013-12-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=«Ленинградское» дело (политический процесс 40-50 гг. XX века)|url=http://www.memorial.krsk.ru/Work/Konkurs/14/Drushka/0.htm|publisher=Memorial}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222002942/http://www.memorial.krsk.ru/Work/Konkurs/14/Drushka/0.htm |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pazin|first=Mikhail|title=«Страсти по власти: от Ленина до Путина»|date=2012|isbn=978-5-459-01201-9|url=http://www.e-reading.co.uk/chapter.php/1020454/14/Pazin_-_Strasti_po_vlasti_ot_Lenina_do_Putina.html|language=Russian|chapter=«Ленинградское дело»}}&lt;/ref&gt;.
[[1947 йыл]]да [[үлем язаһы]] илдә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы бөтөрөлә. Әммә Ленинград эшен тикшереү барышында 1950 йылдың 12 ғинуарында «Ватан хыянатсыларына, шпиондарға һәм ҡоротҡос-диверсанттарға» ҡарата үлем язаһының тергеҙеүе башлана. Үлем язаһы ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарары («Партияға ҡаршы ғәмәлдәр тураһында…») сығыуынан өс көн алда индерелә, шулай итеп, ике факт араһында бәйләнеш булыуы күҙаллана.

1950 йылдың 1 октябрендә, төнгө сәғәт 2:00-лә, хөкөм ҡарары иғлан ителгәндән һуң, А. Вознесенский, А А. Кузнецов, М. И. Родионов, П. С. Попков, Я Ф. Капустин, П. Г. Лазутин атып үлтерелә. Уларҙың кәүҙәләре йәшерен рәүештә Ленинград тирәһендәге Левашов ташландыҡ ерендә ерләнә. И. М. Турко, Т. В. Закржевская һәм Ф. Е. Михеев оҙайлы ваҡытҡа төрмәгә ултыртыла.

«Үҙәк төркөмөн» баҫтырғандан һуң «Ленинград эше» буйынса суд процестарында ҡалған кешеләргә хөкөм сығарыла. Мәскәүҙә 20 кеше атып үлтерелә. Г. Ф. Бадаев, М.. В. Басов, В О. Белопольский, А А. Бубнов, А И. Бурилин, А Д. Вербицкий, М.. А. Вознесенский, А А. Вознесенский, В П. Галкин, В Н. Иванов, П. Н. Кубаткина, П. И. Левин, М.. Н. Никитин, М.. И. Соловьев, Н. В. Соловьев, П. Т. Талюш, И. С. Харитонов Дон монасытыры зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;[http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf ''Смирнов А. П.'' «Ленинградское дело». Портрет поколения // История Петербурга. 2006, № 6(34). С. 18-23.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114084110/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf |date=2012-01-14 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Музей_обороны_Ленинграда.jpg|справа|мини|Музейға инеү урыны (2007 йылдың йәйе)]]
[[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университетында]], Ленин музейының Ленинград филиалында&lt;ref name=&quot;сжс&quot;&gt;[http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx ''Петров В. А.'' Страх, или Жизнь в Стране Советов. — Спб.: Юридический центр Пресс. — 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141619/http://www.vozvr.ru/tabid/269/language/ru-RU/Default.aspx |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, Ленинградском музее революции&lt;ref&gt;''Глезеров С.'' Горели костры «Ленинградского дела»/ «Санкт-Петербургские ведомости» от 31.10.2011&lt;/ref&gt; һәм Ленинградты обороналау музейында ла тулыһынса ҡыйралыш үткәрелә.

Шулай уҡ репрессияларға профсоюз, комсомол һәм хәрби хеҙмәткәрҙәре, ғалимдар, ижади интеллигенция вәкилдәре (Ленинград ғалимдары һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре ''Ленинград эше'' менән бәйле булмаған, айырым эштәр буйынса хөкөм ителгән). Ленинградсыларҙан тыш, репрессияларға [[Жданов Андрей Александрович|А. А. Ждановтың]] командаһында булыусы тип иҫәпләнгәндәр, Карелия етәкселәре Г. Н. Куприянова һәм В М. Виролайнен дусар ителә.

Ҡулға алыуҙар артабан да дауам итә. 1952 йылдың август айында оҙайлы сроктарға ҡаланың Смольный, Дзержинский һәм башҡа райондарынан фальсификацияланған «эш» буйынса блокада осорондағы партия райкомдары секретарҙары һәм райисполком рәйестәре булған 50-нән ашыу кеше иркенән мәхрүм ителә.

СССР-ҙың эске эштәр министрлығы министры С. Н. Кругловтың һәм уның урынбаҫары И. А. Серовтың докладной яҙмаһынан:
{{Цитата башы}}«Барыһы 214 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән төп ғәйепләнеүселәрҙән 69 кеше һәм уларҙың яҡын һәм алыҫ туғандары араһынан 145 кеше. Бынан тыш, 2 кеше судҡа тиклем төрмәлә вафат була. 23 кеше хәрби коллегияһы тарафынан юғары үлем язаһына (атып үлтереүгә) хөкөм ителә»&lt;ref&gt;[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 ЛЕНИНГРАДСКОЕ ДЕЛО &quot;И ДРУГИЕ ДЕЛА ГЕНЕРАЛА АБАКУМОВА&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}&lt;/ref&gt;.{{Цитата аҙағы}}

Эште ҡайтанан ҡарау ваҡытында «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең туғандарын аҡлау тураһында тәҡдим яһала. 1953 йылдың 10 декабрендәге СССР-ҙың МВД етәкселәре С. Н. Кругловтың һәм И. А. Серовтың докладной яҙыуында «абсолют күпселегендә уларҙы енәйәт яуаплығына тарттырыу йәки Себерҙең алыҫ райондарына һөргөнгә ебәреү өсөн етди нигеҙ булмаған», тип раҫлана.

Мәҫәлән, СССР МГБ-һы Ленинград өлкә комитеты секретары Г. Ф. Бадаевтың 67-йәшлек әсәһе һәм үҙ аллы йәшәгән йәшәгән ике апа-һеңлеләре 5 йылға һөргөнгә ебәрелә. Ленинград ҡала башҡарма комитеты секретары А. А. Бубновтың 72-йәшлек атаһы, 66-йәшлек әсәһе, ике ағаһы һәм ике апаһы һөргөнгә ебәрелә.

1949—1952 йылдарҙа Ленинградта һәм Ленинград өлкәһендә генә 2000-дән ашыу кеше партиянан сығарыла һәм эштән бушатыла&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/leningrad_betrayal_04.shtml World War Two: Stalin and the Betrayal of Leningrad], John Barber, [[BBC]], 2001-08-01&lt;/ref&gt;.

== Эште ҡайтанан ҡарау ==
[[1954 йыл]]дың 30 апрелендә СССР-ҙың Юғары суды «Ленинград эшен» ҡабаттан ҡарай һәм уның буйынса хөкөм ителгән кешеләрҙе реабилитациялай, ә 3 майҙа КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы «Кузнецов, Попков, Вознесенский һәм башҡалар эше тураһында» ҡарарын ҡабул итә:&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55699], Постановление президиума ЦК КПСС о «Ленинградском деле», 03.05.1954, № 63. п. 53&lt;/ref&gt;.

{{начало цитаты}}…Абакумов һәм уны яҡлаусылар яһалма рәүештә был ғәмәлдәрҙе ойошторолған советтарға ҡаршы хыянатсыл төркөмөң ғәмәлдәре тип күрһәтәләр һәм туҡмауҙар һәм язалауҙар аша ҡулға алынғандарҙан уйҙырма күрһәтмәләр биреүгә өлгәшәләр…
{{конец цитаты}}

1997 йылдың 17 декабрендә Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Президиумы РФ&lt;ref&gt;[http://www.mishadiana.euro.ru/mypolitics3.html POLITICS — ПОЛИТИКА&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526032212/http://www.mishadiana.euro.ru/mypolitics3.html |date=2010-05-26 }}&lt;/ref&gt; ҡарар итә:{{начало цитаты}}
Абакумов һәм уның хеҙмәткәрҙәре […] Ленинград эше тип исемләнгән эште булдыралар. 1950 году Абакумов «Ленинград эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаилә ағзаларын репрессиялай.
{{конец цитаты}}

== Фекерҙәр ==
Серго Берия&lt;ref&gt;[http://artevik.narod.ru/knigi/3WW/glava2.html Glava2&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, Феликс Чуев&lt;ref name=&quot;Чуев&quot;&gt;Ф. Чуев Сто сорок бесед с Молотовым. // М.1991. стр. 434.&lt;/ref&gt; һәм М. Е. Червяков&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Червяков М. Е. По «хозяйственному делу» // «Ленинградское дело». 1989 г. Стр. 280.&lt;/ref&gt; «Ленинград эшенең» сәйәсләштереүе тураһында фекер йөрөтәләр.

Үҙ сиратында, Георгий Маленков, «эш» буйынса ғәмәлдәр «Сталиндың шәүси күрһәтмәләре буйынса» үткәрелде, тип раҫлай&lt;ref&gt;Хлевнюк О., Горлицкий Й. Холодный мир М., 2011; из выступления на пленуме ЦК КПСС в июне 1957 года&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
2017 йылдың беренсе октябрендә Левашов мемориаль ҡәберлегендә Н. Вознесенский, Я Капустин, А Кузнецов, П. Лазутин, П. Попков М. Родионов исемдәре менән иҫтәлекле таҡтаташ асыла&lt;ref&gt;[https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/posleslovie_k_nbsp_leningradskomu_nbsp_delu/ Сергей Глезеров//Послесловие к «ленинградскому делу». «Санкт-петербургские ведомости». 03.10.2017].&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Шахта эше
* Табиптар эше
* [[Сталин репрессиялары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Материалы КПК о Ленинградском деле / ''Никанорова Т. Н.''. Документы Комиссии партийного контроля при ЦК ВКП(б) как источник изучения экономической преступности в среде партийной номенклатуры. Москва, РГГУ, дисс, 2018, 224 стр.
* ''Костырченко Г. В.'' [http://www.akhmatova.org/articles/kostyrchenko.htm «Маленков против Жданова»] // Родина. — 2000. — № 9. — С. 85-92.
* [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=558051 Письмо заместителя председателя Госснаба СССР Михаила Помазнева]
* ''Кутузов В. А.'' «Ленинградское дело»: реабилитация //Университетские Петербургские чтения: 300 лет Северной столице. Сб. статей. СПб., 2003.
* «Ленинградское дело». Л., 1990.
* ''Пыжиков А. В.'' Ленинградская группа: путь во власть (1946—1949) // Свободная мысль — XXI. 2001. № 3.
* Реабилитация: как это было. Документы Президиума ЦК КПСС и другие материалы. Март 1953-февраль 1956. М., 2000.
* ''Смирнов А. П.'' [http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114084110/http://www.mirpeterburga.ru/online/history/archive/34/history_spb_34_18-26.pdf |date=2012-01-14 }} «Ленинградское дело». Портрет поколения] // История Петербурга. 2006, № 6(34). С. 18-23.
* ''Смирнов А. П.'' [http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711025946/http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf |date=2019-07-11 }} «Ленинградское дело» в судьбах детей]] // История Петербурга. 2013 № 2. С. 49—60.
* {{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Судьбы людей. «Ленинградское дело»|ссылка=|ответственный=Сост. А. П. Смирнов; [[Государственный музей политической истории России]]|издание=|место=СПб.|издательство=Норма|год=2009|страницы=|страниц=208, [16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711025946/http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/2f4/2f428cc11682d51b341d9ff059291357.pdf |date=2019-07-11 }}|серия=|isbn=978-5-87857-158-6|тираж=2&amp;nbsp;000}} (в пер.)
* ''Никитин С.'' Процесс над городом // Петербургский дневник. 2010, № 39 (303). С. 12.
* Шульгина Н. И. «Ленинградское дело»: пора ли снимать кавычки? Мнение архивиста. http://andrei-ershov.narod.ru/Leningrad.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Бардин С.'' [http://scepsis.net/library/id_3647.html «Ленинградское дело» глазами очевидцев] // ''Факел''. — 1990.
* {{Китап|автор=[[Рыбас, Святослав Юрьевич|Рыбас С.Ю.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Московские против питерских: Ленинградское дело Сталина|ссылка=|место=М|издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]]|год=2013|страницы=|страниц=256|серия=Трагедии советской истории|isbn=978-5-4438-0218-3|тираж=3000}}

* ''Сушков А.'' «Ленинградское дело». Привилегированная жизнь «ленинградских вождей» в первые послевоенные годы // Свободная мысль. 2018. № 4. С. 41—58. [http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/a-v-sushkov-leningradskoe-delo-privel-jizn-leningr-vojdey.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105032313/http://www.cdooso.ru/phocadownload/userupload/editions/a-v-sushkov-leningradskoe-delo-privel-jizn-leningr-vojdey.pdf |date=2020-11-05 }}
* ''Сушков А. В.'' «Ленинградское дело»: генеральная чистка «колыбели революции». Екатеринбург: Альфа Принт, 2018. 182 с. [https://alfaprint24.ru/media/book/pdf/da19f5fc977940e58346309013e605e9/stranitsy.na.sait.suschkow.monografiya.2018.pdf]

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=NEIlXvlvXMA Stalin and the Betrayal of Leningrad] — документальный фильм Би-Би-Си
* [http://www.pravda-pravo.ru/forum/index.php?topic=489.0 Ленинградское дело. Независимое исследование]
* [http://www.hrono.info/sobyt/1900sob/19500930len.html Хронос «Ленинградское дело»]
* Левашовская Пустошь Мемориалы жертвам репрессий
* [http://konkir.ru/spb_history_club/leningradskoe-delo Петербургский исторический клуб: «Ленинградское дело».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203030736/http://konkir.ru/spb_history_club/leningradskoe-delo |date=2019-02-03 }}
{{Сталин репрессиялары}}
[[Категория:Санкт-Петербург тарихы]]
[[Категория:Советтар Союзы Коммунистар партияһы]]
[[Категория:Сталин репрессиялары осорондағы суд процестары]]</text>
      <sha1>68uu6ahrth5md8g4qgoz8imaspqdph5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Проект:Мириада/Ҙурлығы/Тәбиғи фәндәр</title>
    <ns>102</ns>
    <id>149776</id>
    <revision>
      <id>1299179</id>
      <parentid>1297129</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тәбиғи фәндәр */</comment>
      <origin>1299179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226345" sha1="34z61h3a5sf5262g3kmyqrh3gdthbbq" xml:space="preserve">== Тәбиғи фәндәр ==

Һуңғы яңыртыу: 13.02.2022.

* &lt;span style=&quot;background-color:#FFE0E0&quot;&gt;мәҡәлә юҡ&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFFBB3&quot;&gt;ҡыҫҡа (күләме &lt; 8 000 символ)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#FFDAB9&quot;&gt;уртаса (8 000 &lt; күләме &lt; 16 000)&lt;/span&gt;
* &lt;span style=&quot;background-color:#E0FFE0&quot;&gt;оҙон (күләме &gt; 16 000)&lt;/span&gt;.

Барлығы: 407, оҙон: 92, уртаса: 89, ҡыҫҡа: 226, булмаған: 943.

Һайланған: 5, яҡшы: 7, сифатлы: 0.

{| class=&quot;sortable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#F9EED9&quot; align=&quot;center&quot;
!№ !! Мәҡәлә !! Урыҫ телендә !! Ҙурлығы !! Викидата !! Статус

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1
| [[Фән]]
| [[:ru:Наука|Наука]]
| align=right| 34128
| align=right| [[d:Q336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 2
| [[Эксперимент]]
| [[:ru:Эксперимент|Эксперимент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 3
| [[Лаборатория]]
| [[:ru:Лаборатория|Лаборатория]]
| align=right| 1729
| align=right| [[d:Q483242]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 4
| [[Лаборатор йыһаз]]
| [[:ru:Лабораторное оборудование|Лабораторное оборудование]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q834028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 5
| [[Тәбиғәт]]
| [[:ru:Природа|Природа]]
| align=right| 22105
| align=right| [[d:Q7860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 6
| [[]]
| [[:ru:Наблюдение (психология)|Наблюдение (психология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193181]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 7
| [[Тикшеренеү]]
| [[:ru:Исследование|Исследование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42240]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 8
| [[Фәнни ысул]]
| [[:ru:Научный метод|Научный метод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 9
| [[Фәнни теория]]
| [[:ru:Научная теория|Научная теория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3239681]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 10
| [[Ғалим]]
| [[:ru:Учёный|Учёный]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 11
| [[Астрономия]]
| [[:ru:Астрономия|Астрономия]]
| align=right| 44131
| align=right| [[d:Q333]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 12
| [[Астробиология]]
| [[:ru:Астробиология|Астробиология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q411]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 13
| [[]]
| [[:ru:Межзвёздное поглощение|Межзвёздное поглощение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q943247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 14
| [[Ерҙән ситтәге тереклек]]
| [[:ru:Внеземная жизнь|Внеземная жизнь]]
| align=right| 12117
| align=right| [[d:Q181508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 15
| [[]]
| [[:ru:Звёздная величина|Звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2028919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 16
| [[Астрометрия]]
| [[:ru:Астрометрия|Астрометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 17
| [[]]
| [[:ru:Разрешение (оптика)|Разрешение (оптика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q740898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 18
| [[Астрономияла алыҫлыҡ шкалаһы]]
| [[:ru:Шкала расстояний в астрономии|Шкала расстояний в астрономии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q618164]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 19
| [[Параллакс]]
| [[:ru:Параллакс|Параллакс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 20
| [[Фотометрия (астрономия)]]
| [[:ru:Фотометрия (астрономия)|Фотометрия (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1073340]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 21
| [[Күк координаталары системаһы]]
| [[:ru:Система небесных координат|Система небесных координат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q86394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 22
| [[Ауышлыҡ (астрономия)]]
| [[:ru:Склонение (астрономия)|Склонение (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76287]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 23
| [[Тура күтәрелеш]]
| [[:ru:Прямое восхождение|Прямое восхождение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 24
| [[Күк экваторы]]
| [[:ru:Небесный экватор|Небесный экватор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187646]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 25
| [[Күк сфераһы]]
| [[:ru:Небесная сфера|Небесная сфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 26
| [[Көн менән төн тигеҙләнеше]]
| [[:ru:Равноденствие|Равноденствие]]
| align=right| 5285
| align=right| [[d:Q1315]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 27
| [[Эклиптика]]
| [[:ru:Эклиптика|Эклиптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79852]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 28
| [[Офоҡ]]
| [[:ru:Горизонт|Горизонт]]
| align=right| 12754
| align=right| [[d:Q43261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 29
| [[Надир]]
| [[:ru:Надир|Надир]]
| align=right| 3375
| align=right| [[d:Q145825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 30
| [[Ҡояш торошо]]
| [[:ru:Солнцестояние|Солнцестояние]]
| align=right| 10940
| align=right| [[d:Q123524]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 31
| [[Йондоҙҙар картаһы]]
| [[:ru:Звёздная карта|Звёздная карта]]
| align=right| 17477
| align=right| [[d:Q842617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 32
| [[Зенит]]
| [[:ru:Зенит|Зенит]]
| align=right| 4404
| align=right| [[d:Q82806]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 33
| [[Зодиак]]
| [[:ru:Зодиак|Зодиак]]
| align=right| 20292
| align=right| [[d:Q40540]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 34
| [[Йондоҙлоҡ]]
| [[:ru:Созвездие|Созвездие]]
| align=right| 1624
| align=right| [[d:Q8928]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 35
| [[Андромеда (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Андромеда (созвездие)|Андромеда (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q9256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 36
| [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Водолей (созвездие)|Водолей (созвездие)]]
| align=right| 1491
| align=right| [[d:Q10576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 37
| [[Бөркөт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Орёл (созвездие)|Орёл (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q10586]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 38
| [[Ҡорбан салыу урыны (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Жертвенник (созвездие)|Жертвенник (созвездие)]]
| align=right| 1559
| align=right| [[d:Q9253]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 39
| [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Овен (созвездие)|Овен (созвездие)]]
| align=right| 1500
| align=right| [[d:Q10584]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 40
| [[Йөксө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Возничий|Возничий]]
| align=right| 1517
| align=right| [[d:Q10476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 41
| [[Үгеҙкөтөүсө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волопас|Волопас]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q8667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 42
| [[Жираф (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Жираф (созвездие)|Жираф (созвездие)]]
| align=right| 1574
| align=right| [[d:Q8832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 43
| [[Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рак (созвездие)|Рак (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q8849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 44
| [[Таҙылар (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Гончие Псы|Гончие Псы]]
| align=right| 1560
| align=right| [[d:Q10452]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 45
| [[Ҙур эт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Большой Пёс|Большой Пёс]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q10538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 46
| [[Бәләкәй эт (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Пёс|Малый Пёс]]
| align=right| 1582
| align=right| [[d:Q9305]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 47
| [[Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Козерог (созвездие)|Козерог (созвездие)]]
| align=right| 1574
| align=right| [[d:Q10535]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 48
| [[Киль (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Киль (созвездие)|Киль (созвездие)]]
| align=right| 1490
| align=right| [[d:Q10470]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 49
| [[Кассиопея (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Кассиопея (созвездие)|Кассиопея (созвездие)]]
| align=right| 1551
| align=right| [[d:Q10464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 50
| [[Центавр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Центавр (созвездие)|Центавр (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q8844]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 51
| [[Цефей (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Цефей (созвездие)|Цефей (созвездие)]]
| align=right| 1529
| align=right| [[d:Q10468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 52
| [[Кит (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Кит (созвездие)|Кит (созвездие)]]
| align=right| 1433
| align=right| [[d:Q8839]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 53
| [[Күгәрсен (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Голубь (созвездие)|Голубь (созвездие)]]
| align=right| 1576
| align=right| [[d:Q10425]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 54
| [[Вероника сәс (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волосы Вероники|Волосы Вероники]]
| align=right| 1577
| align=right| [[d:Q9285]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 55
| [[Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южная Корона|Южная Корона]]
| align=right| 1602
| align=right| [[d:Q10413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 56
| [[Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Северная Корона|Северная Корона]]
| align=right| 1581
| align=right| [[d:Q10406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 57
| [[Ҡарға (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Ворон (созвездие)|Ворон (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q10517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 58
| [[Сеүәтә (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Чаша (созвездие)|Чаша (созвездие)]]
| align=right| 1512
| align=right| [[d:Q9282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 59
| [[Көньяҡ Тәре (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южный Крест|Южный Крест]]
| align=right| 1547
| align=right| [[d:Q10542]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 60
| [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лебедь (созвездие)|Лебедь (созвездие)]]
| align=right| 1544
| align=right| [[d:Q8921]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 61
| [[Дельфин (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дельфин (созвездие)|Дельфин (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q9302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 62
| [[Аждаһа (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дракон (созвездие)|Дракон (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 63
| [[Бәләкәй Ат (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Конь|Малый Конь]]
| align=right| 1557
| align=right| [[d:Q10438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 64
| [[Эридан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Эридан (созвездие)|Эридан (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q10433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 65
| [[Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Близнецы (созвездие)|Близнецы (созвездие)]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q8923]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 66
| [[Геркулес (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Геркулес (созвездие)|Геркулес (созвездие)]]
| align=right| 1546
| align=right| [[d:Q10448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 67
| [[Гидра (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Гидра (созвездие)|Гидра (созвездие)]]
| align=right| 1455
| align=right| [[d:Q10578]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 68
| [[Кеҫәртке (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Ящерица (созвездие)|Ящерица (созвездие)]]
| align=right| 1541
| align=right| [[d:Q10430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 69
| [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лев (созвездие)|Лев (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8853]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 70
| [[Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малый Лев|Малый Лев]]
| align=right| 1583
| align=right| [[d:Q10403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 71
| [[Ҡуян (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Заяц (созвездие)|Заяц (созвездие)]]
| align=right| 1498
| align=right| [[d:Q10446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 72
| [[Үлсәү (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Весы (созвездие)|Весы (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q10580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 73
| [[Бүре (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Волк (созвездие)|Волк (созвездие)]]
| align=right| 1486
| align=right| [[d:Q10571]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 74
| [[Һеләүһен (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рысь (созвездие)|Рысь (созвездие)]]
| align=right| 1507
| align=right| [[d:Q10443]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 75
| [[Лира (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лира (созвездие)|Лира (созвездие)]]
| align=right| 1490
| align=right| [[d:Q10484]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 76
| [[Һыңармөгөҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Единорог (созвездие)|Единорог (созвездие)]]
| align=right| 1539
| align=right| [[d:Q10428]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 77
| [[Змееносец (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Змееносец|Змееносец]]
| align=right| 1547
| align=right| [[d:Q8906]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 78
| [[Орион (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Орион (созвездие)|Орион (созвездие)]]
| align=right| 1537
| align=right| [[d:Q8860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 79
| [[Пегас (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Пегас (созвездие)|Пегас (созвездие)]]
| align=right| 1526
| align=right| [[d:Q8864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 80
| [[Персей (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Персей (созвездие)|Персей (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q10511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 81
| [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Рыбы (созвездие)|Рыбы (созвездие)]]
| align=right| 1534
| align=right| [[d:Q8679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 82
| [[Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южная Рыба|Южная Рыба]]
| align=right| 1612
| align=right| [[d:Q10409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 83
| [[Корма (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Корма (созвездие)|Корма (созвездие)]]
| align=right| 1504
| align=right| [[d:Q9251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 84
| [[Ҡибланма (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Компас (созвездие)|Компас (созвездие)]]
| align=right| 1518
| align=right| [[d:Q10473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 85
| [[Уҡ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Стрела (созвездие)|Стрела (созвездие)]]
| align=right| 1492
| align=right| [[d:Q10513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 86
| [[Уҡсы (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Стрелец (созвездие)|Стрелец (созвездие)]]
| align=right| 1538
| align=right| [[d:Q8866]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 87
| [[Саян (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Скорпион (созвездие)|Скорпион (созвездие)]]
| align=right| 1513
| align=right| [[d:Q8865]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 88
| [[Ҡалҡан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Щит (созвездие)|Щит (созвездие)]]
| align=right| 1503
| align=right| [[d:Q10529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 89
| [[Йылан (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Змея (созвездие)|Змея (созвездие)]]
| align=right| 1520
| align=right| [[d:Q8910]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 90
| [[Секстант (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Секстант (созвездие)|Секстант (созвездие)]]
| align=right| 3576
| align=right| [[d:Q10525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 91
| [[Буға (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Телец (созвездие)|Телец (созвездие)]]
| align=right| 1525
| align=right| [[d:Q10570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 92
| [[Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Треугольник (созвездие)|Треугольник (созвездие)]]
| align=right| 1521
| align=right| [[d:Q10565]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 93
| [[Көньяҡ Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Южный Треугольник|Южный Треугольник]]
| align=right| 1534
| align=right| [[d:Q10422]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 94
| [[Оло Етегән (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Большая Медведица|Большая Медведица]]
| align=right| 1543
| align=right| [[d:Q8918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 95
| [[Бәләкәй Һүмес (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Малая Медведица|Малая Медведица]]
| align=right| 1598
| align=right| [[d:Q10478]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 96
| [[Елкәндәр (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Паруса (созвездие)|Паруса (созвездие)]]
| align=right| 1517
| align=right| [[d:Q10521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 97
| [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Дева (созвездие)|Дева (созвездие)]]
| align=right| 1427
| align=right| [[d:Q8842]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 98
| [[Бала төлкө (йондоҙлоҡ)]]
| [[:ru:Лисичка (созвездие)|Лисичка (созвездие)]]
| align=right| 1567
| align=right| [[d:Q10519]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 99
| [[Ҡытай йондоҙлоҡтары]]
| [[:ru:Китайские созвездия|Китайские созвездия]]
| align=right| 19408
| align=right| [[d:Q1074076]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 100
| [[]]
| [[:ru:Красная птица|Красная птица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1059392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 101
| [[]]
| [[:ru:Белый тигр (китайское созвездие)|Белый тигр (китайское созвездие)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1072455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 102
| [[]]
| [[:ru:Чёрная черепаха|Чёрная черепаха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125696]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 103
| [[]]
| [[:ru:Лазурный дракон|Лазурный дракон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q515882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 104
| [[]]
| [[:ru:Астрономический объект|Астрономический объект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 105
| [[]]
| [[:ru:Центавр A|Центавр A]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q487255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 106
| [[]]
| [[:ru:Лебедь X-1|Лебедь X-1]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q332674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 107
| [[]]
| [[:ru:Эта Киля|Эта Киля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 108
| [[Галлей кометаһы]]
| [[:ru:Комета Галлея|Комета Галлея]]
| align=right| 33332
| align=right| [[d:Q23054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 109
| [[]]
| [[:ru:Гиады (звёздное скопление)|Гиады (звёздное скопление)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13511]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 110
| [[Оло Магеллан Болото]]
| [[:ru:Большое Магелланово Облако|Большое Магелланово Облако]]
| align=right| 22924
| align=right| [[d:Q49957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 111
| [[]]
| [[:ru:M 87 (галактика)|M 87 (галактика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 112
| [[]]
| [[:ru:Мира (звезда)|Мира (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12965]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 113
| [[]]
| [[:ru:Омега Центавра|Омега Центавра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14275]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 114
| [[]]
| [[:ru:Туманность Ориона|Туманность Ориона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 115
| [[]]
| [[:ru:Плеяды (звёздное скопление)|Плеяды (звёздное скопление)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13423]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 116
| [[]]
| [[:ru:Стрелец A*|Стрелец A*]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237284]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 117
| [[]]
| [[:ru:Местная группа|Местная группа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 118
| [[]]
| [[:ru:Магеллановы Облака|Магеллановы Облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 119
| [[Ҡош юлы]]
| [[:ru:Млечный Путь|Млечный Путь]]
| align=right| 13949
| align=right| [[d:Q321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 120
| [[Андромеда галактикаһы]]
| [[:ru:Галактика Андромеды|Галактика Андромеды]]
| align=right| 30070
| align=right| [[d:Q2469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 121
| [[Өсмөйөш галактикаһы]]
| [[:ru:Галактика Треугольника|Галактика Треугольника]]
| align=right| 15335
| align=right| [[d:Q13724]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 122
| [[Ҡояш системаһы]]
| [[:ru:Солнечная система|Солнечная система]]
| align=right| 90225
| align=right| [[d:Q544]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 123
| [[Ҡояш]]
| [[:ru:Солнце|Солнце]]
| align=right| 15406
| align=right| [[d:Q525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 124
| [[Меркурий]]
| [[:ru:Меркурий|Меркурий]]
| align=right| 32822
| align=right| [[d:Q308]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 125
| [[Сулпан]]
| [[:ru:Венера|Венера]]
| align=right| 12126
| align=right| [[d:Q313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 126
| [[Ер]]
| [[:ru:Земля|Земля]]
| align=right| 12997
| align=right| [[d:Q2]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 127
| [[Ай (юлдаш)]]
| [[:ru:Луна|Луна]]
| align=right| 9802
| align=right| [[d:Q405]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 128
| [[Марс]]
| [[:ru:Марс|Марс]]
| align=right| 16684
| align=right| [[d:Q111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 129
| [[Деймос]]
| [[:ru:Деймос|Деймос]]
| align=right| 11931
| align=right| [[d:Q7548]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 130
| [[Фобос]]
| [[:ru:Фобос|Фобос]]
| align=right| 23478
| align=right| [[d:Q7547]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 131
| [[Астероидтар билбауы]]
| [[:ru:Пояс астероидов|Пояс астероидов]]
| align=right| 121960
| align=right| [[d:Q2179]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 132
| [[Церера (кәрлә планета)]]
| [[:ru:Церера|Церера]]
| align=right| 41677
| align=right| [[d:Q596]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 133
| [[Юпитер]]
| [[:ru:Юпитер|Юпитер]]
| align=right| 29548
| align=right| [[d:Q319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 134
| [[Ио (юлдаш)]]
| [[:ru:Ио (спутник)|Ио (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3123]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 135
| [[]]
| [[:ru:Европа (спутник)|Европа (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 136
| [[Ганимед (юлдаш)]]
| [[:ru:Ганимед (спутник)|Ганимед (спутник)]]
| align=right| 39858
| align=right| [[d:Q3169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 137
| [[Каллисто(юлдаш)]]
| [[:ru:Каллисто (спутник)|Каллисто (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3134]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 138
| [[Сатурн (планета)]]
| [[:ru:Сатурн|Сатурн]]
| align=right| 39905
| align=right| [[d:Q193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 139
| [[Энцелад (юлдаш)]]
| [[:ru:Энцелад (спутник)|Энцелад (спутник)]]
| align=right| 48608
| align=right| [[d:Q3303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 140
| [[Титан (юлдаш)]]
| [[:ru:Титан (спутник)|Титан (спутник)]]
| align=right| 28007
| align=right| [[d:Q2565]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#E0FFE0
| 141
| [[Уран (планета)]]
| [[:ru:Уран (планета)|Уран (планета)]]
| align=right| 50512
| align=right| [[d:Q324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 142
| [[Нептун]]
| [[:ru:Нептун|Нептун]]
| align=right| 15790
| align=right| [[d:Q332]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 143
| [[Тритон (юлдаш)]]
| [[:ru:Тритон (спутник)|Тритон (спутник)]]
| align=right| 31353
| align=right| [[d:Q3359]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 144
| [[Плутон]]
| [[:ru:Плутон|Плутон]]
| align=right| 11326
| align=right| [[d:Q339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 145
| [[]]
| [[:ru:Харон (спутник)|Харон (спутник)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 146
| [[]]
| [[:ru:Эрида|Эрида]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 147
| [[]]
| [[:ru:Макемаке|Макемаке]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 148
| [[]]
| [[:ru:Хаумеа|Хаумеа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q601]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 149
| [[Койпер билбауы]]
| [[:ru:Пояс Койпера|Пояс Койпера]]
| align=right| 33177
| align=right| [[d:Q427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 150
| [[]]
| [[:ru:Облако Оорта|Облако Оорта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40864]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 151
| [[]]
| [[:ru:PSR B1257+12 c|PSR B1257+12 c]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q73561]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 152
| [[]]
| [[:ru:51 Пегаса b|51 Пегаса b]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q242309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 153
| [[Сириус]]
| [[:ru:Сириус|Сириус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 154
| [[]]
| [[:ru:Канопус|Канопус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 155
| [[]]
| [[:ru:Арктур|Арктур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12985]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 156
| [[]]
| [[:ru:Альфа Центавра|Альфа Центавра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12176]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 157
| [[]]
| [[:ru:Вега|Вега]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 158
| [[Ригель (йондоҙ)]]
| [[:ru:Ригель (звезда)|Ригель (звезда)]]
| align=right| 7466
| align=right| [[d:Q12126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 159
| [[]]
| [[:ru:Процион|Процион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13034]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 160
| [[]]
| [[:ru:Ахернар|Ахернар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12183]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 161
| [[]]
| [[:ru:Бетельгейзе|Бетельгейзе]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12124]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 162
| [[]]
| [[:ru:Капелла (звезда)|Капелла (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12970]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 163
| [[]]
| [[:ru:Альтаир|Альтаир]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12975]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 164
| [[]]
| [[:ru:Альдебаран|Альдебаран]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q88540091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 165
| [[]]
| [[:ru:Спика|Спика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13008]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 166
| [[]]
| [[:ru:Антарес|Антарес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12166]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 167
| [[]]
| [[:ru:Поллукс (звезда)|Поллукс (звезда)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13028]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 168
| [[]]
| [[:ru:Фомальгаут|Фомальгаут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 169
| [[Денеб (йондоҙ)]]
| [[:ru:Денеб|Денеб]]
| align=right| 4876
| align=right| [[d:Q12179]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 170
| [[]]
| [[:ru:RR Лиры|RR Лиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q370994]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 171
| [[]]
| [[:ru:Акрукс|Акрукс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 172
| [[]]
| [[:ru:Хадар|Хадар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 173
| [[Алголь (йондоҙ)]]
| [[:ru:Алголь|Алголь]]
| align=right| 4928
| align=right| [[d:Q13080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 174
| [[]]
| [[:ru:Дельта Цефея|Дельта Цефея]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13024]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 175
| [[]]
| [[:ru:Полярная звезда|Полярная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 176
| [[]]
| [[:ru:3C 273|3C 273]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q229318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 177
| [[]]
| [[:ru:Крабовидная туманность|Крабовидная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q10934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 178
| [[Күк механикаһы]]
| [[:ru:Небесная механика|Небесная механика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184274]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 179
| [[Тотолоу (астрономия)]]
| [[:ru:Затмение|Затмение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 180
| [[Ай тотолоу]]
| [[:ru:Лунное затмение|Лунное затмение]]
| align=right| 1810
| align=right| [[d:Q44235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 181
| [[Ҡояш тотолоу]]
| [[:ru:Солнечное затмение|Солнечное затмение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 182
| [[Эфемерида]]
| [[:ru:Эфемерида|Эфемерида]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120200]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 183
| [[Дәүер (астрономия)]]
| [[:ru:Эпоха (астрономия)|Эпоха (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2703]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 184
| [[Икенсе йыһан тиҙлеге]]
| [[:ru:Вторая космическая скорость|Вторая космическая скорость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166530]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 185
| [[]]
| [[:ru:Экваториальная система координат|Экваториальная система координат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 186
| [[]]
| [[:ru:Гравитационный манёвр|Гравитационный манёвр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 187
| [[кеплер закондары]]
| [[:ru:Законы Кеплера|Законы Кеплера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 188
| [[Лагранж нөктәһе]]
| [[:ru:Точки Лагранжа|Точки Лагранжа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 189
| [[Тәбиғи юлдаш]]
| [[:ru:Естественный спутник|Естественный спутник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 190
| [[Орбита]]
| [[:ru:Орбита|Орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4130]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 191
| [[]]
| [[:ru:Геостационарная орбита|Геостационарная орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192316]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 192
| [[]]
| [[:ru:Низкая околоземная орбита|Низкая околоземная орбита]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q663611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 193
| [[]]
| [[:ru:Элементы орбиты|Элементы орбиты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 194
| [[]]
| [[:ru:Эксцентриситет орбиты|Эксцентриситет орбиты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208474]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 195
| [[Астродинамика]]
| [[:ru:Астродинамика|Астродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q842433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 196
| [[]]
| [[:ru:Покрытие (астрономия)|Покрытие (астрономия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 197
| [[]]
| [[:ru:Задача двух тел|Задача двух тел]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232976]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 198
| [[Ҡара упҡын]]
| [[:ru:Чёрная дыра|Чёрная дыра]]
| align=right| 49990
| align=right| [[d:Q589]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 199
| [[]]
| [[:ru:Гравитационный радиус|Гравитационный радиус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q72755]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 200
| [[]]
| [[:ru:Сверхмассивная чёрная дыра|Сверхмассивная чёрная дыра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 201
| [[Йыһан нурҙары]]
| [[:ru:Космические лучи|Космические лучи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 202
| [[]]
| [[:ru:Тёмная туманность|Тёмная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 203
| [[Галактика]]
| [[:ru:Галактика|Галактика]]
| align=right| 11655
| align=right| [[d:Q318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 204
| [[Галактикалар тупланмаһы]]
| [[:ru:Скопление галактик|Скопление галактик]]
| align=right| 2816
| align=right| [[d:Q204107]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 205
| [[Галактикалар төркөмө]]
| [[:ru:Группа галактик|Группа галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1491746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 206
| [[]]
| [[:ru:Сверхскопление галактик|Сверхскопление галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 207
| [[]]
| [[:ru:Великий аттрактор|Великий аттрактор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q656857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 208
| [[]]
| [[:ru:Область H II|Область H II]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 209
| [[]]
| [[:ru:Межзвёздная среда|Межзвёздная среда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 210
| [[]]
| [[:ru:Молекулярное облако|Молекулярное облако]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q272447]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 211
| [[]]
| [[:ru:Туманность|Туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42372]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 212
| [[]]
| [[:ru:Космическое пространство|Космическое пространство]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 213
| [[Ҡояш еле]]
| [[:ru:Солнечный ветер|Солнечный ветер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 214
| [[Йондоҙҙар тупланмаһы]]
| [[:ru:Звёздное скопление|Звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q168845]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 215
| [[]]
| [[:ru:Шаровое звёздное скопление|Шаровое звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 216
| [[]]
| [[:ru:Рассеянное звёздное скопление|Рассеянное звёздное скопление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 217
| [[]]
| [[:ru:Звёздные ассоциации|Звёздные ассоциации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 218
| [[Галактикаларҙың морфологик классификацияһы]]
| [[:ru:Морфологическая классификация галактик|Морфологическая классификация галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1648748]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 219
| [[Кәрлә галактика]]
| [[:ru:Карликовая галактика|Карликовая галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 220
| [[Эллиптик галактика]]
| [[:ru:Эллиптическая галактика|Эллиптическая галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 221
| [[]]
| [[:ru:Неправильная галактика|Неправильная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 222
| [[Линза формаһындағы галактика]]
| [[:ru:Линзовидная галактика|Линзовидная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 223
| [[Спираль галактика]]
| [[:ru:Спиральная галактика|Спиральная галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2488]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 224
| [[]]
| [[:ru:Активные ядра галактик|Активные ядра галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 225
| [[]]
| [[:ru:Блазар|Блазар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 226
| [[]]
| [[:ru:Квазар|Квазар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 227
| [[]]
| [[:ru:Радиогалактика|Радиогалактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217012]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 228
| [[]]
| [[:ru:Сейфертовская галактика|Сейфертовская галактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213930]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 229
| [[]]
| [[:ru:Галактика со вспышкой звездообразования|Галактика со вспышкой звездообразования]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q726611]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 230
| [[]]
| [[:ru:Абсолютная звёздная величина|Абсолютная звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159653]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 231
| [[]]
| [[:ru:Видимая звёздная величина|Видимая звёздная величина]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 232
| [[Обсерватория]]
| [[:ru:Обсерватория|Обсерватория]]
| align=right| 2896
| align=right| [[d:Q62832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 233
| [[]]
| [[:ru:Космология|Космология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 234
| [[]]
| [[:ru:Возраст Вселенной|Возраст Вселенной]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q500699]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 235
| [[Ҙур шартлау]]
| [[:ru:Большой взрыв|Большой взрыв]]
| align=right| 28821
| align=right| [[d:Q323]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFE0E0
| 236
| [[]]
| [[:ru:Реликтовое излучение|Реликтовое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 237
| [[]]
| [[:ru:Тёмная энергия|Тёмная энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 238
| [[]]
| [[:ru:Тёмная материя|Тёмная материя]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 239
| [[]]
| [[:ru:Формирование и эволюция Солнечной системы|Формирование и эволюция Солнечной системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3535]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 240
| [[]]
| [[:ru:Эволюция галактик|Эволюция галактик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1995140]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 241
| [[]]
| [[:ru:Закон Хаббла|Закон Хаббла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179916]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 242
| [[]]
| [[:ru:Солнечная туманность|Солнечная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3400]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 243
| [[]]
| [[:ru:Небулярная гипотеза|Небулярная гипотеза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13599969]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 244
| [[]]
| [[:ru:Красное смещение|Красное смещение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 245
| [[Ғаләм]]
| [[:ru:Вселенная|Вселенная]]
| align=right| 20440
| align=right| [[d:Q1]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 246
| [[]]
| [[:ru:Метагалактика|Метагалактика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 247
| [[Астероид]]
| [[:ru:Астероид|Астероид]]
| align=right| 15440
| align=right| [[d:Q3863]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFDAB9
| 248
| [[Комета]]
| [[:ru:Комета|Комета]]
| align=right| 15157
| align=right| [[d:Q3559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 249
| [[]]
| [[:ru:Экзопланета|Экзопланета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44559]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 250
| [[]]
| [[:ru:Малая планета|Малая планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1022867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 251
| [[Планета]]
| [[:ru:Планета|Планета]]
| align=right| 20679
| align=right| [[d:Q634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 252
| [[]]
| [[:ru:Карликовая планета|Карликовая планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2199]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 253
| [[]]
| [[:ru:Газовые гиганты|Газовые гиганты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q121750]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 254
| [[]]
| [[:ru:Землеподобная планета|Землеподобная планета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 255
| [[Йондоҙҙар]]
| [[:ru:Звезда|Звезда]]
| align=right| 20445
| align=right| [[d:Q523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 256
| [[]]
| [[:ru:Коричневый карлик|Коричневый карлик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 257
| [[Тереклек булыу зонаһы]]
| [[:ru:Зона обитаемости|Зона обитаемости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215913]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 258
| [[]]
| [[:ru:Гамма-всплеск|Гамма-всплеск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q22247]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 259
| [[]]
| [[:ru:Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Диаграмма Герцшпрунга — Рассела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3270143]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 260
| [[]]
| [[:ru:Металличность|Металличность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q217030]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 261
| [[Планета системаһы]]
| [[:ru:Планетная система|Планетная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206717]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 262
| [[]]
| [[:ru:Спектральные классы звёзд|Спектральные классы звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 263
| [[]]
| [[:ru:Эволюция звёзд|Эволюция звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 264
| [[]]
| [[:ru:Планетарная туманность|Планетарная туманность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13632]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 265
| [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе]]
| [[:ru:Формирование звезды|Формирование звезды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q16744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 266
| [[]]
| [[:ru:Главная последовательность|Главная последовательность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3450]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 267
| [[]]
| [[:ru:Протозвезда|Протозвезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q204903]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 268
| [[]]
| [[:ru:Красный гигант|Красный гигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50081]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 269
| [[]]
| [[:ru:Звезда-гигант|Звезда-гигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 270
| [[]]
| [[:ru:Сверхгигант|Сверхгигант]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193599]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 271
| [[]]
| [[:ru:Звезда Вольфа — Райе|Звезда Вольфа — Райе]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 272
| [[]]
| [[:ru:Компактная звезда|Компактная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q368442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 273
| [[]]
| [[:ru:Белый карлик|Белый карлик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 274
| [[]]
| [[:ru:Нейтронная звезда|Нейтронная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 275
| [[]]
| [[:ru:Чёрная дыра звёздной массы|Чёрная дыра звёздной массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1047034]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 276
| [[]]
| [[:ru:Звёздная кинематика|Звёздная кинематика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6440]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 277
| [[Йондоҙҙарҙың магнит ҡыры]]
| [[:ru:Магнитное поле звёзд|Магнитное поле звёзд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6449]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 278
| [[]]
| [[:ru:Ядерные реакции в звёздах|Ядерные реакции в звёздах]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1057093]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 279
| [[]]
| [[:ru:Вращение звезды|Вращение звезды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 280
| [[]]
| [[:ru:Звёздная система|Звёздная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q595871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 281
| [[]]
| [[:ru:Двойная звезда|Двойная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 282
| [[]]
| [[:ru:Околозвёздный диск|Околозвёздный диск]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3235978]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 283
| [[]]
| [[:ru:Переменная звезда|Переменная звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 284
| [[]]
| [[:ru:Цефеиды|Цефеиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 285
| [[]]
| [[:ru:Новая звезда|Новая звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 286
| [[]]
| [[:ru:Пульсар|Пульсар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 287
| [[]]
| [[:ru:Сверхновая звезда|Сверхновая звезда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 288
| [[]]
| [[:ru:Антиоксиданты|Антиоксиданты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 289
| [[]]
| [[:ru:Цикл трикарбоновых кислот|Цикл трикарбоновых кислот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 290
| [[]]
| [[:ru:Концентрация смеси|Концентрация смеси]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3686031]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 291
| [[]]
| [[:ru:Дистилляция|Дистилляция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101017]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 292
| [[Электр тиҫкәрелек]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Электроотрицательность|Электроотрицательность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q78974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 293
| [[]]
| [[:ru:Функциональная группа|Функциональная группа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 294
| [[]]
| [[:ru:Флуоресценция|Флуоресценция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191807]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 295
| [[]]
| [[:ru:Гликолиз|Гликолиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162643]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 296
| [[]]
| [[:ru:Гидроксиды|Гидроксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q425597]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 297
| [[]]
| [[:ru:Гидрофобность|Гидрофобность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q219567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 298
| [[]]
| [[:ru:Моносахариды|Моносахариды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 299
| [[]]
| [[:ru:Полимеризация|Полимеризация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 300
| [[]]
| [[:ru:Полимеразная цепная реакция|Полимеразная цепная реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176996]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 301
| [[Флогистон]]
| [[:ru:Флогистон|Флогистон]]
| align=right| 2003
| align=right| [[d:Q193353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 302
| [[]]
| [[:ru:Полисахариды|Полисахариды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 303
| [[Стехиометрия]]
| [[:ru:Стехиометрия|Стехиометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 304
| [[]]
| [[:ru:Тритий|Тритий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54389]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 305
| [[]]
| [[:ru:Радиоактивные изотопы|Радиоактивные изотопы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 306
| [[]]
| [[:ru:Растворитель|Растворитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 307
| [[]]
| [[:ru:Ковалентный радиус|Ковалентный радиус]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q485360]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 308
| [[Окисланыу дәрәжәһе]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} 
| [[:ru:Степень окисления|Степень окисления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 309
| [[]]
| [[:ru:Вулканизация|Вулканизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 310
| [[]]
| [[:ru:Геохимия|Геохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161764]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 311
| [[]]
| [[:ru:Геохимический цикл углерода|Геохимический цикл углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 312
| [[]]
| [[:ru:Эвтрофикация|Эвтрофикация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 313
| [[]]
| [[:ru:Фазовая диаграмма|Фазовая диаграмма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 314
| [[]]
| [[:ru:Радиус Ван-дер-Ваальса|Радиус Ван-дер-Ваальса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 315
| [[]]
| [[:ru:Макромолекула|Макромолекула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 316
| [[]]
| [[:ru:Поверхностно-активное вещество|Поверхностно-активное вещество]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 317
| [[]]
| [[:ru:Миллионная доля|Миллионная доля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q21006887]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 318
| [[]]
| [[:ru:Гликопротеины|Гликопротеины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 319
| [[]]
| [[:ru:Окислитель|Окислитель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187689]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 320
| [[]]
| [[:ru:Коэффициент Пуассона|Коэффициент Пуассона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 321
| [[]]
| [[:ru:Пиролиз|Пиролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176848]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 322
| [[]]
| [[:ru:Электрофорез|Электрофорез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185098]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 323
| [[Валент электрондар]]
| [[:ru:Валентный электрон|Валентный электрон]]
| align=right| 4414
| align=right| [[d:Q107414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 324
| [[]]
| [[:ru:Адгезия|Адгезия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 325
| [[]]
| [[:ru:Слезоточивый газ|Слезоточивый газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 326
| [[Валентлыҡ]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Валентность|Валентность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171407]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 327
| [[Космос саңы]]
| [[:ru:Космическая пыль|Космическая пыль]]
| align=right| 2929
| align=right| [[d:Q193384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 328
| [[]]
| [[:ru:Номенклатура ИЮПАК|Номенклатура ИЮПАК]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q20826683]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 329
| [[]]
| [[:ru:Свободные радикалы|Свободные радикалы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 330
| [[]]
| [[:ru:Изомер|Изомер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127950]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 331
| [[Химия]]
| [[:ru:Химия|Химия]]
| align=right| 11099
| align=right| [[d:Q2329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 332
| [[]]
| [[:ru:Агрохимия|Агрохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q397334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 333
| [[Биохимия]]
| [[:ru:Биохимия|Биохимия]]
| align=right| 28932
| align=right| [[d:Q7094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 334
| [[]]
| [[:ru:Вычислительная химия|Вычислительная химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q369472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 335
| [[]]
| [[:ru:Электрохимия|Электрохимия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 336
| [[]]
| [[:ru:Электролиз|Электролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q64403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 337
| [[]]
| [[:ru:Химия окружающей среды|Химия окружающей среды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q321355]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 338
| [[]]
| [[:ru:Криминалистическая экспертиза|Криминалистическая экспертиза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q495304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 339
| [[Органик булмаған химия]]
| [[:ru:Неорганическая химия|Неорганическая химия]]
| align=right| 10010
| align=right| [[d:Q11165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 340
| [[Материалдар өйрәнеү]]
| [[:ru:Материаловедение|Материаловедение]]
| align=right| 5529
| align=right| [[d:Q228736]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 341
| [[]]
| [[:ru:Медицинская химия|Медицинская химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 342
| [[Ядро химияһы]]{{Эш өҫтөндө|ZUFAr}}
| [[:ru:Ядерная химия|Ядерная химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243545]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 343
| [[]]
| [[:ru:Таблица изотопов|Таблица изотопов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130399]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 344
| [[Органик химия]]
| [[:ru:Органическая химия|Органическая химия]]
| align=right| 10899
| align=right| [[d:Q11351]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 345
| [[]]
| [[:ru:Металлоорганическая химия|Металлоорганическая химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237200]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 346
| [[Фотохимия]]
| [[:ru:Фотохимия|Фотохимия]]
| align=right| 3526
| align=right| [[d:Q188651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 347
| [[Физик химия]]
| [[:ru:Физическая химия|Физическая химия]]
| align=right| 9858
| align=right| [[d:Q11372]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 348
| [[]]
| [[:ru:Химия полимеров|Химия полимеров]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q750446]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 349
| [[]]
| [[:ru:Квантовая химия|Квантовая химия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188403]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 350
| [[Алхимия]]
| [[:ru:Алхимия|Алхимия]]
| align=right| 1364
| align=right| [[d:Q39689]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 351
| [[]]
| [[:ru:Химическая связь|Химическая связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 352
| [[]]
| [[:ru:Ионная связь|Ионная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q62500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 353
| [[]]
| [[:ru:Ковалентная связь|Ковалентная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127920]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 354
| [[]]
| [[:ru:Металлическая связь|Металлическая связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 355
| [[]]
| [[:ru:Водородная связь|Водородная связь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 356
| [[]]
| [[:ru:Межмолекулярное взаимодействие|Межмолекулярное взаимодействие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q245031]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 357
| [[Молекула]]
| [[:ru:Молекула|Молекула]]
| align=right| 13165
| align=right| [[d:Q11369]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 358
| [[]]
| [[:ru:Химическая технология|Химическая технология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 359
| [[]]
| [[:ru:Химическая промышленность|Химическая промышленность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207652]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 360
| [[]]
| [[:ru:Химическая реакция|Химическая реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36534]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 361
| [[]]
| [[:ru:Кислотно-основные реакции|Кислотно-основные реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q378751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 362
| [[]]
| [[:ru:Катализ|Катализ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82264]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 363
| [[Химик тигеҙләмә]] {{эш өҫтөндә|Баныу}} 
| [[:ru:Химическое уравнение|Химическое уравнение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 364
| [[]]
| [[:ru:Химическое равновесие|Химическое равновесие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 365
| [[]]
| [[:ru:Химическая формула|Химическая формула]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 366
| [[]]
| [[:ru:Химическая кинетика|Химическая кинетика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 367
| [[]]
| [[:ru:Горение|Горение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 368
| [[Ут]]
| [[:ru:Огонь|Огонь]]
| align=right| 9682
| align=right| [[d:Q3196]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 369
| [[Алмашыу реакцияһы]]
| [[:ru:Реакция обмена|Реакция обмена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13533728]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 370
| [[]]
| [[:ru:Механизм реакции|Механизм реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q373406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 371
| [[Окисланыу-ҡайтарылыу реакциялары]]
| [[:ru:Окислительно-восстановительные реакции|Окислительно-восстановительные реакции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82682]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 372
| [[]]
| [[:ru:Коррозия|Коррозия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q137056]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 373
| [[Алмаштырыу реакциялары]]
| [[:ru:Реакции замещения|Реакции замещения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q503396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 374
| [[]]
| [[:ru:Вещество (химия)|Вещество (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79529]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 375
| [[]]
| [[:ru:Химический синтез|Химический синтез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q273499]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 376
| [[]]
| [[:ru:Химик|Химик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q593644]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 377
| [[]]
| [[:ru:Закон сохранения массы|Закон сохранения массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 378
| [[]]
| [[:ru:Пиротехника|Пиротехника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q474100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 379
| [[]]
| [[:ru:Фейерверк|Фейерверк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127933]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 380
| [[Аналитик химия]]
| [[:ru:Аналитическая химия|Аналитическая химия]]
| align=right| 11866
| align=right| [[d:Q2346]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 381
| [[]]
| [[:ru:Хроматография|Хроматография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 382
| [[]]
| [[:ru:Масс-спектрометрия|Масс-спектрометрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 383
| [[]]
| [[:ru:Спектроскопия|Спектроскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 384
| [[]]
| [[:ru:Спектр поглощения|Спектр поглощения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q865545]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 385
| [[]]
| [[:ru:Абсорбционная спектроскопия|Абсорбционная спектроскопия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13553575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 386
| [[]]
| [[:ru:Материал|Материал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 387
| [[Балсыҡ]]
| [[:ru:Глина|Глина]]
| align=right| 4125
| align=right| [[d:Q42302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 388
| [[Быяла]]
| [[:ru:Стекло|Стекло]]
| align=right| 10303
| align=right| [[d:Q11469]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 389
| [[]]
| [[:ru:Масло|Масло]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 390
| [[]]
| [[:ru:Полимеры|Полимеры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81163]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 391
| [[Минерал]]
| [[:ru:Минерал|Минерал]]
| align=right| 10145
| align=right| [[d:Q7946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 392
| [[Гипс]]
| [[:ru:Гипс|Гипс]]
| align=right| 4982
| align=right| [[d:Q82658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 393
| [[Аш тоҙо]]
| [[:ru:Поваренная соль|Поваренная соль]]
| align=right| 3021
| align=right| [[d:Q11254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 394
| [[]]
| [[:ru:Силикаты (соли)|Силикаты (соли)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7130787]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 395
| [[Алмас (минерал)]]
| [[:ru:Алмаз|Алмаз]]
| align=right| 49384
| align=right| [[d:Q5283]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 396
| [[Графит]]
| [[:ru:Графит|Графит]]
| align=right| 17984
| align=right| [[d:Q5309]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 397
| [[]]
| [[:ru:Кварц|Кварц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43010]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 398
| [[Оксидтар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Оксиды|Оксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q50690]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 399
| [[]]
| [[:ru:Пероксиды|Пероксиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 400
| [[Озон]]{{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Озон|Озон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36933]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 401
| [[]]
| [[:ru:Карбонаты|Карбонаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181699]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 402
| [[]]
| [[:ru:Хлориды|Хлориды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44791900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 403
| [[]]
| [[:ru:Нитраты|Нитраты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182168]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 404
| [[]]
| [[:ru:Сульфаты|Сульфаты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172290]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 405
| [[]]
| [[:ru:Фосфорорганические соединения|Фосфорорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2182492]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 406
| [[]]
| [[:ru:Кремнийорганические соединения|Кремнийорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q422789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 407
| [[]]
| [[:ru:Силиконы|Силиконы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146439]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 408
| [[]]
| [[:ru:Сераорганические соединения|Сераорганические соединения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q422785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 409
| [[]]
| [[:ru:Тиолы|Тиолы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q220410]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 410
| [[]]
| [[:ru:Сложные эфиры|Сложные эфиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101487]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 411
| [[]]
| [[:ru:Простые эфиры|Простые эфиры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103230]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 412
| [[]]
| [[:ru:Углеводороды|Углеводороды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43648]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 413
| [[Ароматик берләшмәләр]]
| [[:ru:Ароматические соединения|Ароматические соединения]]
| align=right| 4859
| align=right| [[d:Q19834818]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 414
| [[]]
| [[:ru:Алкины|Алкины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159226]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 415
| [[Химик элемент]]
| [[:ru:Химический элемент|Химический элемент]]
| align=right| 18092
| align=right| [[d:Q11344]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 416
| [[Химик элементтар исемлеге]]
| [[:ru:Список химических элементов|Список химических элементов]]
| align=right| 27290
| align=right| [[d:Q6102450]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 417
| [[]]
| [[:ru:Зарядовое число|Зарядовое число]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 418
| [[Атом массаһы]]
| [[:ru:Атомная масса|Атомная масса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3840065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 419
| [[Химик элементтарҙың периодик системаһы]]
| [[:ru:Периодическая система химических элементов|Периодическая система химических элементов]]
| align=right| 19913
| align=right| [[d:Q10693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 420
| [[]]
| [[:ru:Период (химия)|Период (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101843]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 421
| [[Металдар]]
| [[:ru:Металлы|Металлы]]
| align=right| 16221
| align=right| [[d:Q11426]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 422
| [[]]
| [[:ru:Щелочные металлы|Щелочные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19557]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 423
| [[]]
| [[:ru:Щёлочноземельные металлы|Щёлочноземельные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19563]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 424
| [[Лантаноидтар]]
| [[:ru:Лантаноиды|Лантаноиды]]
| align=right| 3302
| align=right| [[d:Q19569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 425
| [[]]
| [[:ru:Актиноиды|Актиноиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 426
| [[]]
| [[:ru:Переходные металлы|Переходные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 427
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа скандия|Подгруппа скандия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 428
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа титана|Подгруппа титана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 429
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа ванадия|Подгруппа ванадия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 430
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа хрома|Подгруппа хрома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 431
| [[Затлы металдар]]
| [[:ru:Благородные металлы|Благородные металлы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q585302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 432
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа меди|Подгруппа меди]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185870]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 433
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа цинка|Подгруппа цинка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 434
| [[]]
| [[:ru:Полуметаллы|Полуметаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19596]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 435
| [[]]
| [[:ru:Неметаллы|Неметаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 436
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа бора|Подгруппа бора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q189294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 437
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа углерода|Подгруппа углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106693]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 438
| [[]]
| [[:ru:Подгруппа азота|Подгруппа азота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 439
| [[]]
| [[:ru:Халькогены|Халькогены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 440
| [[Галогендар]]
| [[:ru:Галогены|Галогены]]
| align=right| 3921
| align=right| [[d:Q19605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 441
| [[Затлы газдар]] {{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Благородные газы|Благородные газы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 442
| [[Периодик системаның беренсе периоды]]
| [[:ru:Первый период периодической системы|Первый период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 443
| [[]]
| [[:ru:Второй период периодической системы|Второй период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207712]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 444
| [[]]
| [[:ru:Третий период периодической системы|Третий период периодической системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211331]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 445
| [[Водород]]
| [[:ru:Водород|Водород]]
| align=right| 14174
| align=right| [[d:Q556]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 446
| [[Гелий]]
| [[:ru:Гелий|Гелий]]
| align=right| 6243
| align=right| [[d:Q560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 447
| [[Литий]]
| [[:ru:Литий|Литий]]
| align=right| 4137
| align=right| [[d:Q568]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 448
| [[]]
| [[:ru:Бериллий|Бериллий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 449
| [[]]
| [[:ru:Бор (элемент)|Бор (элемент)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q618]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 450
| [[Углерод]]
| [[:ru:Углерод|Углерод]]
| align=right| 15084
| align=right| [[d:Q623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 451
| [[Азот]]
| [[:ru:Азот|Азот]]
| align=right| 9809
| align=right| [[d:Q627]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 452
| [[Кислород]]
| [[:ru:Кислород|Кислород]]
| align=right| 16931
| align=right| [[d:Q629]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 453
| [[Фтор]]
| [[:ru:Фтор|Фтор]]
| align=right| 3725
| align=right| [[d:Q650]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 454
| [[Неон]]
| [[:ru:Неон|Неон]]
| align=right| 6613
| align=right| [[d:Q654]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 455
| [[]]
| [[:ru:Натрий|Натрий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q658]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 456
| [[Магний]]
| [[:ru:Магний|Магний]]
| align=right| 3920
| align=right| [[d:Q660]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 457
| [[Алюмин]]
| [[:ru:Алюминий|Алюминий]]
| align=right| 11592
| align=right| [[d:Q663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 458
| [[Кремний]]
| [[:ru:Кремний|Кремний]]
| align=right| 2725
| align=right| [[d:Q670]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 459
| [[Фосфор]]
| [[:ru:Фосфор|Фосфор]]
| align=right| 3780
| align=right| [[d:Q674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 460
| [[Көкөрт]]
| [[:ru:Сера|Сера]]
| align=right| 2907
| align=right| [[d:Q682]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 461
| [[Хлор]]
| [[:ru:Хлор|Хлор]]
| align=right| 5171
| align=right| [[d:Q688]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 462
| [[Аргон]]
| [[:ru:Аргон|Аргон]]
| align=right| 2902
| align=right| [[d:Q696]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 463
| [[Калий]]
| [[:ru:Калий|Калий]]
| align=right| 915
| align=right| [[d:Q703]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 464
| [[Кальций]]
| [[:ru:Кальций|Кальций]]
| align=right| 3658
| align=right| [[d:Q706]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 465
| [[]]
| [[:ru:Скандий|Скандий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q713]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 466
| [[Титан (элемент)]]
| [[:ru:Титан (элемент)|Титан (элемент)]]
| align=right| 3462
| align=right| [[d:Q716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 467
| [[Ванадий]]
| [[:ru:Ванадий|Ванадий]]
| align=right| 858
| align=right| [[d:Q722]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 468
| [[]]
| [[:ru:Хром|Хром]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 469
| [[Марганец]]
| [[:ru:Марганец|Марганец]]
| align=right| 6458
| align=right| [[d:Q731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 470
| [[Тимер]]
| [[:ru:Железо|Железо]]
| align=right| 12420
| align=right| [[d:Q677]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 471
| [[Кобальт]]
| [[:ru:Кобальт|Кобальт]]
| align=right| 4248
| align=right| [[d:Q740]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 472
| [[]]
| [[:ru:Никель|Никель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 473
| [[Баҡыр]]
| [[:ru:Медь|Медь]]
| align=right| 12061
| align=right| [[d:Q753]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 474
| [[Цинк]]
| [[:ru:Цинк|Цинк]]
| align=right| 1760
| align=right| [[d:Q758]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 475
| [[Галлий]]
| [[:ru:Галлий|Галлий]]
| align=right| 7497
| align=right| [[d:Q861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 476
| [[Германий]]
| [[:ru:Германий|Германий]]
| align=right| 10859
| align=right| [[d:Q867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 477
| [[]]
| [[:ru:Мышьяк|Мышьяк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 478
| [[Селен]]
| [[:ru:Селен|Селен]]
| align=right| 6605
| align=right| [[d:Q876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 479
| [[Бром]]
| [[:ru:Бром|Бром]]
| align=right| 3137
| align=right| [[d:Q879]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 480
| [[Криптон]]
| [[:ru:Криптон|Криптон]]
| align=right| 6631
| align=right| [[d:Q888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 481
| [[Рубидий]]
| [[:ru:Рубидий|Рубидий]]
| align=right| 5013
| align=right| [[d:Q895]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 482
| [[Стронций]]
| [[:ru:Стронций|Стронций]]
| align=right| 8516
| align=right| [[d:Q938]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 483
| [[Иттрий]]
| [[:ru:Иттрий|Иттрий]]
| align=right| 5013
| align=right| [[d:Q941]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 484
| [[]]
| [[:ru:Цирконий|Цирконий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 485
| [[]]
| [[:ru:Ниобий|Ниобий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1046]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 486
| [[]]
| [[:ru:Молибден|Молибден]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 487
| [[Технеций]]
| [[:ru:Технеций|Технеций]]
| align=right| 5106
| align=right| [[d:Q1054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 488
| [[Рутений]]
| [[:ru:Рутений|Рутений]]
| align=right| 9945
| align=right| [[d:Q1086]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 489
| [[]]
| [[:ru:Родий|Родий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 490
| [[]]
| [[:ru:Палладий|Палладий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 491
| [[Көмөш]]
| [[:ru:Серебро|Серебро]]
| align=right| 11331
| align=right| [[d:Q1090]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 492
| [[Кадмий]]
| [[:ru:Кадмий|Кадмий]]
| align=right| 7833
| align=right| [[d:Q1091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 493
| [[Индий]]
| [[:ru:Индий|Индий]]
| align=right| 6449
| align=right| [[d:Q1094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 494
| [[Аҡ ҡурғаш]]
| [[:ru:Олово|Олово]]
| align=right| 10486
| align=right| [[d:Q1096]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 495
| [[Һөрмә]]
| [[:ru:Сурьма|Сурьма]]
| align=right| 5480
| align=right| [[d:Q1099]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 496
| [[Теллур]]
| [[:ru:Теллур|Теллур]]
| align=right| 6336
| align=right| [[d:Q1100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 497
| [[Иод]]
| [[:ru:Иод|Иод]]
| align=right| 2076
| align=right| [[d:Q1103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 498
| [[]]
| [[:ru:Ксенон|Ксенон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1106]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 499
| [[Цезий]]
| [[:ru:Цезий|Цезий]]
| align=right| 8817
| align=right| [[d:Q1108]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 500
| [[Барий]]
| [[:ru:Барий|Барий]]
| align=right| 3262
| align=right| [[d:Q1112]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 501
| [[]]
| [[:ru:Лантан|Лантан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1801]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 502
| [[Церий]]
| [[:ru:Церий|Церий]]
| align=right| 2638
| align=right| [[d:Q1385]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 503
| [[Празеодим]]
| [[:ru:Празеодим|Празеодим]]
| align=right| 3104
| align=right| [[d:Q1386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 504
| [[Неодим]]
| [[:ru:Неодим|Неодим]]
| align=right| 3426
| align=right| [[d:Q1388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 505
| [[Прометий]]
| [[:ru:Прометий|Прометий]]
| align=right| 3379
| align=right| [[d:Q1809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 506
| [[Самарий]]
| [[:ru:Самарий|Самарий]]
| align=right| 4627
| align=right| [[d:Q1819]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 507
| [[Европий]]
| [[:ru:Европий|Европий]]
| align=right| 4468
| align=right| [[d:Q1396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 508
| [[Гадолиний]]
| [[:ru:Гадолиний|Гадолиний]]
| align=right| 1957
| align=right| [[d:Q1832]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 509
| [[Тербий]]
| [[:ru:Тербий|Тербий]]
| align=right| 4131
| align=right| [[d:Q1838]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 510
| [[Диспрозий]]
| [[:ru:Диспрозий|Диспрозий]]
| align=right| 6397
| align=right| [[d:Q1843]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 511
| [[]]
| [[:ru:Гольмий|Гольмий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1846]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 512
| [[Эрбий]]
| [[:ru:Эрбий|Эрбий]]
| align=right| 3881
| align=right| [[d:Q1849]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 513
| [[]]
| [[:ru:Тулий|Тулий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1853]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 514
| [[]]
| [[:ru:Иттербий|Иттербий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1855]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 515
| [[]]
| [[:ru:Лютеций|Лютеций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1857]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 516
| [[Гафний]]
| [[:ru:Гафний|Гафний]]
| align=right| 2809
| align=right| [[d:Q1119]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 517
| [[]]
| [[:ru:Тантал (элемент)|Тантал (элемент)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1123]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 518
| [[Вольфрам]]
| [[:ru:Вольфрам|Вольфрам]]
| align=right| 5993
| align=right| [[d:Q743]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 519
| [[Рений]]
| [[:ru:Рений|Рений]]
| align=right| 5459
| align=right| [[d:Q737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 520
| [[Осмий]]
| [[:ru:Осмий|Осмий]]
| align=right| 5766
| align=right| [[d:Q751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 521
| [[Иридий]]
| [[:ru:Иридий|Иридий]]
| align=right| 8572
| align=right| [[d:Q877]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 522
| [[Аҡ алтын]]
| [[:ru:Платина|Платина]]
| align=right| 8255
| align=right| [[d:Q880]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 523
| [[Алтын]]
| [[:ru:Золото|Золото]]
| align=right| 10348
| align=right| [[d:Q897]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 524
| [[Терегөмөш]]
| [[:ru:Ртуть|Ртуть]]
| align=right| 7444
| align=right| [[d:Q925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 525
| [[Таллий]]
| [[:ru:Таллий|Таллий]]
| align=right| 4755
| align=right| [[d:Q932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 526
| [[Ҡурғаш]]
| [[:ru:Свинец|Свинец]]
| align=right| 7547
| align=right| [[d:Q708]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 527
| [[Висмут]]
| [[:ru:Висмут|Висмут]]
| align=right| 5073
| align=right| [[d:Q942]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 528
| [[Полоний]]
| [[:ru:Полоний|Полоний]]
| align=right| 7488
| align=right| [[d:Q979]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 529
| [[Астат]]
| [[:ru:Астат|Астат]]
| align=right| 2601
| align=right| [[d:Q999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 530
| [[Радон]]
| [[:ru:Радон|Радон]]
| align=right| 6895
| align=right| [[d:Q1133]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 531
| [[]]
| [[:ru:Франций|Франций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q671]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 532
| [[Радий]]
| [[:ru:Радий|Радий]]
| align=right| 23851
| align=right| [[d:Q1128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 533
| [[]]
| [[:ru:Актиний|Актиний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 534
| [[]]
| [[:ru:Торий|Торий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1115]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 535
| [[]]
| [[:ru:Протактиний|Протактиний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 536
| [[Уран (элемент)]]
| [[:ru:Уран (элемент)|Уран (элемент)]]
| align=right| 9019
| align=right| [[d:Q1098]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 537
| [[Нептуний]]
| [[:ru:Нептуний|Нептуний]]
| align=right| 5078
| align=right| [[d:Q1105]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 538
| [[Плутоний]]
| [[:ru:Плутоний|Плутоний]]
| align=right| 11340
| align=right| [[d:Q1102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 539
| [[]]
| [[:ru:Америций|Америций]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 540
| [[Кюрий]]
| [[:ru:Кюрий|Кюрий]]
| align=right| 3891
| align=right| [[d:Q1876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 541
| [[]]
| [[:ru:Берклий|Берклий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1882]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 542
| [[Калифорний]]
| [[:ru:Калифорний|Калифорний]]
| align=right| 4445
| align=right| [[d:Q1888]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 543
| [[]]
| [[:ru:Эйнштейний|Эйнштейний]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1892]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 544
| [[Фермий]]
| [[:ru:Фермий|Фермий]]
| align=right| 3462
| align=right| [[d:Q1896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 545
| [[]]
| [[:ru:Менделевий|Менделевий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1898]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 546
| [[Нобелий]]
| [[:ru:Нобелий|Нобелий]]
| align=right| 4645
| align=right| [[d:Q1901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 547
| [[]]
| [[:ru:Лоуренсий|Лоуренсий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1905]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 548
| [[Резерфордий]]
| [[:ru:Резерфордий|Резерфордий]]
| align=right| 3736
| align=right| [[d:Q1226]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 549
| [[Дубний]]
| [[:ru:Дубний|Дубний]]
| align=right| 7591
| align=right| [[d:Q1232]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 550
| [[Сиборгий]]
| [[:ru:Сиборгий|Сиборгий]]
| align=right| 7450
| align=right| [[d:Q1234]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 551
| [[Борий]]
| [[:ru:Борий|Борий]]
| align=right| 9221
| align=right| [[d:Q1249]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 552
| [[]]
| [[:ru:Хассий|Хассий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1252]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 553
| [[Мейтнерий]]
| [[:ru:Мейтнерий|Мейтнерий]]
| align=right| 4342
| align=right| [[d:Q1258]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 554
| [[Дармштадтий]]
| [[:ru:Дармштадтий|Дармштадтий]]
| align=right| 5944
| align=right| [[d:Q1266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 555
| [[Рентгений]]
| [[:ru:Рентгений|Рентгений]]
| align=right| 4230
| align=right| [[d:Q1272]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 556
| [[Коперниций]]
| [[:ru:Коперниций|Коперниций]]
| align=right| 7821
| align=right| [[d:Q1278]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 557
| [[Ниһоний]]
| [[:ru:Нихоний|Нихоний]]
| align=right| 8142
| align=right| [[d:Q1301]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 558
| [[]]
| [[:ru:Флеровий|Флеровий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1302]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 559
| [[Московий]]
| [[:ru:Московий|Московий]]
| align=right| 5988
| align=right| [[d:Q1303]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 560
| [[]]
| [[:ru:Ливерморий|Ливерморий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1304]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 561
| [[]]
| [[:ru:Теннессин|Теннессин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1306]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 562
| [[]]
| [[:ru:Оганесон|Оганесон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1307]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 563
| [[Химик ҡушылмалар]]
| [[:ru:Химическое соединение|Химическое соединение]]
| align=right| 13663
| align=right| [[d:Q11173]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 564
| [[Кислоталар]]
| [[:ru:Кислоты|Кислоты]]
| align=right| 29985
| align=right| [[d:Q11158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 565
| [[]]
| [[:ru:Уксусная кислота|Уксусная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 566
| [[]]
| [[:ru:Борная кислота|Борная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 567
| [[]]
| [[:ru:Лимонная кислота|Лимонная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159683]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 568
| [[]]
| [[:ru:Соляная кислота|Соляная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 569
| [[]]
| [[:ru:Плавиковая кислота|Плавиковая кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q209569]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 570
| [[]]
| [[:ru:Молочная кислота|Молочная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161249]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 571
| [[]]
| [[:ru:Азотная кислота|Азотная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 572
| [[]]
| [[:ru:Ортофосфорная кислота|Ортофосфорная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 573
| [[]]
| [[:ru:Серная кислота|Серная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 574
| [[]]
| [[:ru:Дубильная кислота|Дубильная кислота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q427956]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 575
| [[Һелтеләр]]{{эш өҫтөндә|Баныу}}
| [[:ru:Щёлочи|Щёлочи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q485742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 576
| [[Нигеҙ (химия)]]
| [[:ru:Основание (химия)|Основание (химия)]]
| align=right| 33938
| align=right| [[d:Q11193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 577
| [[]]
| [[:ru:Неорганические вещества|Неорганические вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 578
| [[]]
| [[:ru:Аммиак|Аммиак]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 579
| [[]]
| [[:ru:Диоксид углерода|Диоксид углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1997]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 580
| [[]]
| [[:ru:Монооксид углерода|Монооксид углерода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2025]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 581
| [[Һыу]]
| [[:ru:Вода|Вода]]
| align=right| 16735
| align=right| [[d:Q283]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 582
| [[]]
| [[:ru:Органические вещества|Органические вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174211]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 583
| [[]]
| [[:ru:Ацетон|Ацетон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49546]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 584
| [[Спирт]]
| [[:ru:Спирты|Спирты]]
| align=right| 13426
| align=right| [[d:Q156]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 585
| [[]]
| [[:ru:Альдегиды|Альдегиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101497]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 586
| [[]]
| [[:ru:Алканы|Алканы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41581]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 587
| [[]]
| [[:ru:Алкены|Алкены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 588
| [[]]
| [[:ru:Амиды|Амиды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 589
| [[]]
| [[:ru:Амины|Амины]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 590
| [[Бензол]]
| [[:ru:Бензол|Бензол]]
| align=right| 4423
| align=right| [[d:Q2270]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 591
| [[]]
| [[:ru:Бутан (вещество)|Бутан (вещество)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134192]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 592
| [[]]
| [[:ru:Этан|Этан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 593
| [[]]
| [[:ru:Кофеин|Кофеин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q60235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 594
| [[]]
| [[:ru:Карбоновые кислоты|Карбоновые кислоты]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 595
| [[]]
| [[:ru:Хлорфторуглероды|Хлорфторуглероды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q960800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 596
| [[]]
| [[:ru:Кокаин|Кокаин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41576]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 597
| [[Этанол]]
| [[:ru:Этанол|Этанол]]
| align=right| 18963
| align=right| [[d:Q153]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 598
| [[]]
| [[:ru:Этилен|Этилен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 599
| [[]]
| [[:ru:Формальдегид|Формальдегид]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161210]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 600
| [[]]
| [[:ru:Фруктоза|Фруктоза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q122043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 601
| [[]]
| [[:ru:Глюкоза|Глюкоза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37525]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 602
| [[]]
| [[:ru:Галогеналканы|Галогеналканы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q271026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 603
| [[]]
| [[:ru:Кетоны|Кетоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 604
| [[Метан]]
| [[:ru:Метан|Метан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 605
| [[]]
| [[:ru:Метанол|Метанол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 606
| [[Никотин]]
| [[:ru:Никотин|Никотин]]
| align=right| 7580
| align=right| [[d:Q28086552]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 607
| [[Фенол]]
| [[:ru:Фенол|Фенол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 608
| [[]]
| [[:ru:Пропан|Пропан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 609
| [[]]
| [[:ru:Пропилен|Пропилен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151324]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 610
| [[]]
| [[:ru:Синтез-газ|Синтез-газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3273339]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 611
| [[Тоҙҙар]]
| [[:ru:Соли|Соли]]
| align=right| 28649
| align=right| [[d:Q12370]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 612
| [[]]
| [[:ru:Квасцы|Квасцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 613
| [[]]
| [[:ru:Нитрат аммония|Нитрат аммония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 614
| [[]]
| [[:ru:Сульфат аммония|Сульфат аммония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 615
| [[Кальций карбонаты]]
| [[:ru:Карбонат кальция|Карбонат кальция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23767]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 616
| [[Кальций хлориды]]
| [[:ru:Хлорид кальция|Хлорид кальция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 617
| [[]]
| [[:ru:Сульфат магния|Сульфат магния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q288266]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 618
| [[]]
| [[:ru:Гидроксид калия|Гидроксид калия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132298]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 619
| [[]]
| [[:ru:Нитрат калия|Нитрат калия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177836]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 620
| [[]]
| [[:ru:Гидрокарбонат натрия|Гидрокарбонат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 621
| [[Натрий карбонаты]]
| [[:ru:Карбонат натрия|Карбонат натрия]]
| align=right| 35 321 
| align=right| [[d:Q190227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 622
| [[]]
| [[:ru:Хлорид натрия|Хлорид натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 623
| [[]]
| [[:ru:Гидроксид натрия|Гидроксид натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102769]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 624
| [[]]
| [[:ru:Нитрат натрия|Нитрат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 625
| [[]]
| [[:ru:Метасиликат натрия|Метасиликат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q425397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 626
| [[]]
| [[:ru:Сульфат натрия|Сульфат натрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211737]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 627
| [[]]
| [[:ru:Оксид титана(IV)|Оксид титана(IV)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 628
| [[]]
| [[:ru:Смесь (химия)|Смесь (химия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 629
| [[]]
| [[:ru:Аэрозоль|Аэрозоль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104541]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 630
| [[]]
| [[:ru:Коллоидные системы|Коллоидные системы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 631
| [[]]
| [[:ru:Дисперсная система|Дисперсная система]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178697]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 632
| [[]]
| [[:ru:Эмульсия|Эмульсия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 633
| [[]]
| [[:ru:Пена|Пена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 634
| [[]]
| [[:ru:Гели|Гели]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185744]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 635
| [[]]
| [[:ru:Раствор|Раствор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5447188]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 636
| [[]]
| [[:ru:Суспензия|Суспензия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 637
| [[]]
| [[:ru:Пар|Пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q255722]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 638
| [[]]
| [[:ru:Сплав|Сплав]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 639
| [[]]
| [[:ru:Амальгама|Амальгама]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 640
| [[]]
| [[:ru:Латунь|Латунь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 641
| [[Бронза]]
| [[:ru:Бронза|Бронза]]
| align=right| 4696
| align=right| [[d:Q34095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 642
| [[]]
| [[:ru:Керамика|Керамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45621]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 643
| [[]]
| [[:ru:Чугун|Чугун]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 644
| [[]]
| [[:ru:Дюралюминий|Дюралюминий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q243558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 645
| [[Ҡорос]]
| [[:ru:Сталь|Сталь]]
| align=right| 32240
| align=right| [[d:Q11427]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 646
| [[]]
| [[:ru:Нержавеющая сталь|Нержавеющая сталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172587]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 647
| [[]]
| [[:ru:Таблетки|Таблетки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206077]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 648
| [[Плацебо]]
| [[:ru:Плацебо|Плацебо]]
| align=right| 15506
| align=right| [[d:Q269829]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 649
| [[Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр]]
| [[:ru:Науки о Земле|Науки о Земле]]
| align=right| 5092
| align=right| [[d:Q8008]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 650
| [[Картография]]
| [[:ru:Картография|Картография]]
| align=right| 659
| align=right| [[d:Q42515]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 651
| [[Географик карта]]
| [[:ru:Географическая карта|Географическая карта]]
| align=right| 6516
| align=right| [[d:Q4006]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 652
| [[Тәбиғәт һәләкәте]]
| [[:ru:Стихийное бедствие|Стихийное бедствие]]
| align=right| 32419
| align=right| [[d:Q8065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 653
| [[Ҡар ишелмәһе]]
| [[:ru:Лавина|Лавина]]
| align=right| 10960
| align=right| [[d:Q7935]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 654
| [[Ҡоролоҡ]]
| [[:ru:Засуха|Засуха]]
| align=right| 4207
| align=right| [[d:Q43059]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 655
| [[Һыу баҫыу]]
| [[:ru:Наводнение|Наводнение]]
| align=right| 10154
| align=right| [[d:Q8068]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 656
| [[Ер тетрәү]]
| [[:ru:Землетрясение|Землетрясение]]
| align=right| 20106
| align=right| [[d:Q7944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 657
| [[Цунами]]
| [[:ru:Цунами|Цунами]]
| align=right| 19521
| align=right| [[d:Q8070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 658
| [[Ер төҙөлөшө]]
| [[:ru:Строение Земли|Строение Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1664027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 659
| [[]]
| [[:ru:Складчатая дислокация|Складчатая дислокация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81659]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 660
| [[]]
| [[:ru:Формация (стратиграфическое подразделение)|Формация (стратиграфическое подразделение)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736917]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 661
| [[]]
| [[:ru:Фоссилии|Фоссилии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40614]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 662
| [[Геология]]
| [[:ru:Геология|Геология]]
| align=right| 28314
| align=right| [[d:Q1069]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 663
| [[]]
| [[:ru:Ударный кратер|Ударный кратер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55818]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 664
| [[Литосфера]]
| [[:ru:Литосфера|Литосфера]]
| align=right| 2301
| align=right| [[d:Q83296]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 665
| [[Ер ҡабығы]]
| [[:ru:Земная кора|Земная кора]]
| align=right| 3845
| align=right| [[d:Q15316]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 666
| [[]]
| [[:ru:Разлом|Разлом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 667
| [[Тау тоҡомо]]
| [[:ru:Горная порода|Горная порода]]
| align=right| 27984
| align=right| [[d:Q8063]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 668
| [[Базальт]]
| [[:ru:Базальт|Базальт]]
| align=right| 3071
| align=right| [[d:Q43338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 669
| [[Саҡматаш]]
| [[:ru:Кремень|Кремень]]
| align=right| 4047
| align=right| [[d:Q83087]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 670
| [[Магмалы тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Магматические горные породы|Магматические горные породы]]
| align=right| 1964
| align=right| [[d:Q42045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 671
| [[Эзбизташ]]
| [[:ru:Известняк|Известняк]]
| align=right| 4757
| align=right| [[d:Q23757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 672
| [[Магма]]
| [[:ru:Магма|Магма]]
| align=right| 2950
| align=right| [[d:Q42278]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 673
| [[Метаморфик тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Метаморфические горные породы|Метаморфические горные породы]]
| align=right| 1047
| align=right| [[d:Q47069]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 674
| [[Ултырма тау тоҡомдары]]
| [[:ru:Осадочные горные породы|Осадочные горные породы]]
| align=right| 1149
| align=right| [[d:Q82480]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 675
| [[]]
| [[:ru:Минералогия|Минералогия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 676
| [[Плиталар тектоникаһы]]
| [[:ru:Тектоника плит|Тектоника плит]]
| align=right| 12055
| align=right| [[d:Q7950]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 677
| [[]]
| [[:ru:Стратиграфия|Стратиграфия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134783]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 678
| [[]]
| [[:ru:Пласт (геология)|Пласт (геология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12758989]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 679
| [[]]
| [[:ru:Надвиг|Надвиг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q496325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 680
| [[]]
| [[:ru:Пироксены|Пироксены]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192880]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 681
| [[]]
| [[:ru:Силикаты (минералы)|Силикаты (минералы)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178977]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 682
| [[Ҡыр шпаты]]
| [[:ru:Полевые шпаты|Полевые шпаты]]
| align=right| 12905
| align=right| [[d:Q170258]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 683
| [[]]
| [[:ru:Каолинит|Каолинит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q223197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 684
| [[Тальк]]
| [[:ru:Тальк|Тальк]]
| align=right| 4326
| align=right| [[d:Q134583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 685
| [[]]
| [[:ru:Слюды|Слюды]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q114675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 686
| [[]]
| [[:ru:Асбест|Асбест]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104085]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 687
| [[]]
| [[:ru:Берилл|Берилл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103480]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 688
| [[Зөбәржәт]]
| [[:ru:Изумруд|Изумруд]]
| align=right| 1723
| align=right| [[d:Q43513]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 689
| [[Сапфир]]
| [[:ru:Сапфир|Сапфир]]
| align=right| 1048
| align=right| [[d:Q127583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 690
| [[]]
| [[:ru:Рубин|Рубин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43088]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 691
| [[]]
| [[:ru:Топаз|Топаз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134985]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 692
| [[Гәрәбә]]
| [[:ru:Янтарь|Янтарь]]
| align=right| 38796
| align=right| [[d:Q25381]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 693
| [[]]
| [[:ru:Слоновая кость|Слоновая кость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82001]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 694
| [[]]
| [[:ru:Жемчуг|Жемчуг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 695
| [[Петрология]]
| [[:ru:Петрология|Петрология]]
| align=right| 3515
| align=right| [[d:Q163082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 696
| [[]]
| [[:ru:Конгломерат (порода)|Конгломерат (порода)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191704]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 697
| [[]]
| [[:ru:Гравий|Гравий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133833]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 698
| [[]]
| [[:ru:Гранит|Гранит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41177]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 699
| [[]]
| [[:ru:Вулканический туф|Вулканический туф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484924]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 700
| [[]]
| [[:ru:Кристаллические сланцы|Кристаллические сланцы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15315]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 701
| [[]]
| [[:ru:Мрамор|Мрамор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 702
| [[Гнейс]]
| [[:ru:Гнейс|Гнейс]]
| align=right| 1825
| align=right| [[d:Q166409]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 703
| [[Тупраҡ]]
| [[:ru:Почва|Почва]]
| align=right| 8576
| align=right| [[d:Q36133]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 704
| [[Ҡом]]
| [[:ru:Песок|Песок]]
| align=right| 5299
| align=right| [[d:Q34679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 705
| [[]]
| [[:ru:Песчаник|Песчаник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13085]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 706
| [[]]
| [[:ru:Боксит|Боксит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102078]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 707
| [[Торф]]
| [[:ru:Торф|Торф]]
| align=right| 6022
| align=right| [[d:Q184624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 708
| [[]]
| [[:ru:Кварцит|Кварцит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q237883]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 709
| [[]]
| [[:ru:Аспидный сланец|Аспидный сланец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q207079]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 710
| [[]]
| [[:ru:Горючий сланец|Горючий сланец]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q221378]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 711
| [[Геодезия]]
| [[:ru:Геодезия|Геодезия]]
| align=right| 4540
| align=right| [[d:Q131089]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 712
| [[]]
| [[:ru:Геофизика|Геофизика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 713
| [[]]
| [[:ru:Магнитное поле Земли|Магнитное поле Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6500960]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 714
| [[]]
| [[:ru:Внутреннее ядро Земли|Внутреннее ядро Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q394352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 715
| [[]]
| [[:ru:Внешнее ядро|Внешнее ядро]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q857867]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 716
| [[]]
| [[:ru:Мантия Земли|Мантия Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101949]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 717
| [[]]
| [[:ru:Сейсмология|Сейсмология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83371]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 718
| [[Геохронологик шкала]]
| [[:ru:Геохронологическая шкала|Геохронологическая шкала]]
| align=right| 9090
| align=right| [[d:Q43521]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 719
| [[Пангея]]
| [[:ru:Пангея|Пангея]]
| align=right| 2293
| align=right| [[d:Q4398]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 720
| [[]]
| [[:ru:Массовое вымирание|Массовое вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55814]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 721
| [[]]
| [[:ru:Массовое пермское вымирание|Массовое пермское вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 722
| [[]]
| [[:ru:Мел-палеогеновое вымирание|Мел-палеогеновое вымирание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 723
| [[]]
| [[:ru:Ледниковый период|Ледниковый период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q49367]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 724
| [[]]
| [[:ru:Докембрий|Докембрий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103910]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 725
| [[]]
| [[:ru:Фанерозой|Фанерозой]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 726
| [[]]
| [[:ru:Палеозой|Палеозой]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q75507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 727
| [[]]
| [[:ru:Кембрийский период|Кембрийский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 728
| [[]]
| [[:ru:Пермский период|Пермский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 729
| [[Мезозой]]
| [[:ru:Мезозой|Мезозой]]
| align=right| 4755
| align=right| [[d:Q83222]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 730
| [[]]
| [[:ru:Триасовый период|Триасовый период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47158]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 731
| [[]]
| [[:ru:Юрский период|Юрский период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 732
| [[Аҡбур осоро]]
| [[:ru:Меловой период|Меловой период]]
| align=right| 5682
| align=right| [[d:Q44626]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 733
| [[Кайнозой]]
| [[:ru:Кайнозой|Кайнозой]]
| align=right| 2961
| align=right| [[d:Q102416]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 734
| [[Дүртенсел осор]]
| [[:ru:Четвертичный период|Четвертичный период]]
| align=right| 3271
| align=right| [[d:Q26185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 735
| [[Голоцен]]
| [[:ru:Голоцен|Голоцен]]
| align=right| 1769
| align=right| [[d:Q25445]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 736
| [[]]
| [[:ru:Геоморфология|Геоморфология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 737
| [[]]
| [[:ru:Эрозия|Эрозия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q80026]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 738
| [[]]
| [[:ru:Столовая гора|Столовая гора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q623319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 739
| [[]]
| [[:ru:Кекур|Кекур]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q747957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 740
| [[]]
| [[:ru:Выветривание|Выветривание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179177]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 741
| [[Рельеф формаһы]]
| [[:ru:Форма рельефа|Форма рельефа]]
| align=right| 2804
| align=right| [[d:Q271669]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 742
| [[Тау]]
| [[:ru:Гора|Гора]]
| align=right| 12035
| align=right| [[d:Q8502]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 743
| [[Тау һырты]]
| [[:ru:Горный хребет|Горный хребет]]
| align=right| 686
| align=right| [[d:Q46831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 744
| [[Яйла]]
| [[:ru:Плато|Плато]]
| align=right| 5304
| align=right| [[d:Q75520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 745
| [[]]
| [[:ru:Холм|Холм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54050]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 746
| [[Үҙән]]
| [[:ru:Долина|Долина]]
| align=right| 3955
| align=right| [[d:Q39816]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 747
| [[Тигеҙлектәр]]
| [[:ru:Равнина|Равнина]]
| align=right| 4599
| align=right| [[d:Q160091]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 748
| [[]]
| [[:ru:Конус выноса|Конус выноса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q465088]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 749
| [[]]
| [[:ru:Пляж|Пляж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 750
| [[]]
| [[:ru:Каньон|Каньон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q150784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 751
| [[]]
| [[:ru:Клиф|Клиф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107679]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 752
| [[Һыубаҫар туғай]]
| [[:ru:Пойма|Пойма]]
| align=right| 4316
| align=right| [[d:Q193110]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 753
| [[]]
| [[:ru:Меандр|Меандр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180537]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 754
| [[]]
| [[:ru:Оазис|Оазис]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 755
| [[Йылға һикәлтәһе]]
| [[:ru:Речной порог|Речной порог]]
| align=right| 4090
| align=right| [[d:Q695793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 756
| [[Шарлауыҡ]]
| [[:ru:Водопад|Водопад]]
| align=right| 2886
| align=right| [[d:Q34038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 757
| [[]]
| [[:ru:Кар (форма рельефа)|Кар (форма рельефа)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 758
| [[]]
| [[:ru:Озы|Озы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q332784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 759
| [[]]
| [[:ru:Фьорд|Фьорд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45776]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 760
| [[]]
| [[:ru:Спелеология|Спелеология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179132]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 761
| [[Мәмерйә]]
| [[:ru:Пещера|Пещера]]
| align=right| 1708
| align=right| [[d:Q35509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 762
| [[Карст]]
| [[:ru:Карст|Карст]]
| align=right| 13677
| align=right| [[d:Q16817]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 763
| [[]]
| [[:ru:Атолл|Атолл]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 764
| [[Ҡултыҡ]]
| [[:ru:Залив|Залив]]
| align=right| 1283
| align=right| [[d:Q39594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 765
| [[]]
| [[:ru:Побережье|Побережье]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 766
| [[]]
| [[:ru:Шельф|Шельф]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134851]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 767
| [[Мәрйен рифтары]]
| [[:ru:Коралловые рифы|Коралловые рифы]]
| align=right| 3091
| align=right| [[d:Q11292]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 768
| [[Лагуна]]
| [[:ru:Лагуна|Лагуна]]
| align=right| 1446
| align=right| [[d:Q187223]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 769
| [[]]
| [[:ru:Глубоководный жёлоб|Глубоководный жёлоб]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q119253]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 770
| [[Ярымутрау]]
| [[:ru:Полуостров|Полуостров]]
| align=right| 1096
| align=right| [[d:Q34763]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 771
| [[]]
| [[:ru:Перешеек|Перешеек]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 772
| [[Утрау]]
| [[:ru:Остров|Остров]]
| align=right| 6310
| align=right| [[d:Q23442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 773
| [[]]
| [[:ru:Подводная гора|Подводная гора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q503269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 774
| [[Вулкан]]
| [[:ru:Вулкан|Вулкан]]
| align=right| 19254
| align=right| [[d:Q8072]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 775
| [[]]
| [[:ru:Кальдера|Кальдера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159954]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 776
| [[]]
| [[:ru:Гейзер|Гейзер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83471]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 777
| [[]]
| [[:ru:Горячая точка (геология)|Горячая точка (геология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105131]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 778
| [[]]
| [[:ru:Срединно-океанический хребет|Срединно-океанический хребет]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104698]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 779
| [[]]
| [[:ru:Вулканический кратер|Вулканический кратер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q109391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 780
| [[]]
| [[:ru:Некк|Некк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q653139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 781
| [[]]
| [[:ru:Вулканический купол|Вулканический купол]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q534282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 782
| [[]]
| [[:ru:Подводный вулкан|Подводный вулкан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q674775]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 783
| [[]]
| [[:ru:Гайот|Гайот]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q151957]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 784
| [[]]
| [[:ru:Эоловые процессы|Эоловые процессы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215839]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 785
| [[]]
| [[:ru:Дюна|Дюна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 786
| [[Һыу каналы]]
| [[:ru:Канал (гидрография)|Канал (гидрография)]]
| align=right| 10542
| align=right| [[d:Q12284]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 787
| [[]]
| [[:ru:Водохранилище|Водохранилище]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131681]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 788
| [[]]
| [[:ru:Польдер|Польдер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106259]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 789
| [[]]
| [[:ru:Искусственный остров|Искусственный остров]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13691]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 790
| [[]]
| [[:ru:Дамба|Дамба]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 791
| [[]]
| [[:ru:Карьер|Карьер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188040]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 792
| [[]]
| [[:ru:Канава|Канава]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2048319]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 793
| [[]]
| [[:ru:Намывные территории|Намывные территории]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1130322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 794
| [[Сүл]]
| [[:ru:Пустыня|Пустыня]]
| align=right| 15496
| align=right| [[d:Q8514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 795
| [[Тундра]] Kuzgaul
| [[:ru:Тундра|Тундра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43262]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 796
| [[]]
| [[:ru:Пустошь (рельеф)|Пустошь (рельеф)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q27590]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 797
| [[Урман]]
| [[:ru:Лес|Лес]]
| align=right| 16546
| align=right| [[d:Q4421]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 798
| [[]]
| [[:ru:Джунгли|Джунгли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191086]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 799
| [[]]
| [[:ru:Мангры|Мангры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q19756]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 800
| [[]]
| [[:ru:Тайга|Тайга]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q69564]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 801
| [[]]
| [[:ru:Тропический лес|Тропический лес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1048194]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 802
| [[Ямғыр урманы]]
| [[:ru:Дождевой лес|Дождевой лес]]
| align=right| 3670
| align=right| [[d:Q9444]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 803
| [[]]
| [[:ru:Дождевые леса Амазонии|Дождевые леса Амазонии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177567]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 804
| [[]]
| [[:ru:Лес умеренной зоны|Лес умеренной зоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q622896]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 805
| [[]]
| [[:ru:Травянистые сообщества|Травянистые сообщества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1006733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 806
| [[]]
| [[:ru:Серраду|Серраду]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q278512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 807
| [[]]
| [[:ru:Поле (сельское хозяйство)|Поле (сельское хозяйство)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188869]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 808
| [[]]
| [[:ru:Льянос|Льянос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q141501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 809
| [[]]
| [[:ru:Луг|Луг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7777019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 810
| [[]]
| [[:ru:Пампа|Пампа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 811
| [[]]
| [[:ru:Пастбище|Пастбище]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q30121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 812
| [[]]
| [[:ru:Прерия|Прерия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q194281]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 813
| [[]]
| [[:ru:Сахель|Сахель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q66065]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 814
| [[]]
| [[:ru:Саванна|Саванна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 815
| [[Дала]]
| [[:ru:Степь|Степь]]
| align=right| 6681
| align=right| [[d:Q123991]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 816
| [[]]
| [[:ru:Водно-болотные угодья|Водно-болотные угодья]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 817
| [[]]
| [[:ru:Болото|Болото]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166735]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 818
| [[Һаҙлыҡ]]
| [[:ru:Торфяное болото|Торфяное болото]]
| align=right| 8338
| align=right| [[d:Q1681353]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 819
| [[]]
| [[:ru:Верховое болото|Верховое болото]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3240227]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 820
| [[]]
| [[:ru:Педосфера|Педосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q941094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 821
| [[]]
| [[:ru:Почвообразование|Почвообразование]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q282070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 822
| [[]]
| [[:ru:Почвоведение|Почвоведение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q9161265]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 823
| [[Ер атмосфераһы]]
| [[:ru:Атмосфера Земли|Атмосфера Земли]]
| align=right| 10384
| align=right| [[d:Q3230]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 824
| [[Атмосфера химияһы]]
| [[:ru:Химия атмосферы|Химия атмосферы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q287919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 825
| [[Һауа массаһы]]
| [[:ru:Воздушная масса|Воздушная масса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216823]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 826
| [[Атмосфера баҫымы]]
| [[:ru:Атмосферное давление|Атмосферное давление]]
| align=right| 2423
| align=right| [[d:Q81809]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 827
| [[Һаҙағай]]
| [[:ru:Полярное сияние|Полярное сияние]]
| align=right| 2977
| align=right| [[d:Q40609]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 828
| [[]]
| [[:ru:Гало|Гало]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186310]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 829
| [[]]
| [[:ru:Мираж|Мираж]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q308762]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 830
| [[Йәйғор]]
| [[:ru:Радуга|Радуга]]
| align=right| 9000
| align=right| [[d:Q1052]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 831
| [[]]
| [[:ru:Небо|Небо]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q527]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 832
| [[]]
| [[:ru:Климатология|Климатология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 833
| [[Климат]]
| [[:ru:Климат|Климат]]
| align=right| 27988
| align=right| [[d:Q7937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 834
| [[Эль-Ниньо]]
| [[:ru:Эль-Ниньо|Эль-Ниньо]]
| align=right| 34583
| align=right| [[d:Q7939]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#FFDAB9
| 835
| [[Глобаль йылыныу]]
| [[:ru:Глобальное потепление|Глобальное потепление]]
| align=right| 9562
| align=right| [[d:Q7942]]
| align=right| Яҡшы

|- bgcolor=#FFE0E0
| 836
| [[]]
| [[:ru:Классификация климатов Кёппена|Классификация климатов Кёппена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 837
| [[]]
| [[:ru:Умеренный климат|Умеренный климат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 838
| [[]]
| [[:ru:Тропический климат|Тропический климат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q135712]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 839
| [[Метеорология]]
| [[:ru:Метеорология|Метеорология]]
| align=right| 33216
| align=right| [[d:Q25261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 840
| [[]]
| [[:ru:Барометр|Барометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79757]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 841
| [[Дымлылыҡ]]
| [[:ru:Влажность|Влажность]]
| align=right| 290
| align=right| [[d:Q180600]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 842
| [[Атмосфера фронттары]]
| [[:ru:Атмосферный фронт|Атмосферный фронт]]
| align=right| 1815
| align=right| [[d:Q189796]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 843
| [[Һауа торошо]]
| [[:ru:Погода|Погода]]
| align=right| 13265
| align=right| [[d:Q11663]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 844
| [[Болот]]
| [[:ru:Облака|Облака]]
| align=right| 37379
| align=right| [[d:Q8074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 845
| [[]]
| [[:ru:Перистые облака|Перистые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185638]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 846
| [[]]
| [[:ru:Кучево-дождевые облака|Кучево-дождевые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 847
| [[]]
| [[:ru:Кучевые облака|Кучевые облака]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14189]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 848
| [[]]
| [[:ru:Туман|Туман]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37477]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 849
| [[]]
| [[:ru:Атмосферные осадки|Атмосферные осадки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25257]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 850
| [[]]
| [[:ru:Кислотный дождь|Кислотный дождь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40178]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 851
| [[]]
| [[:ru:Гололедица|Гололедица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q220604]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 852
| [[]]
| [[:ru:Роса|Роса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41097]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 853
| [[]]
| [[:ru:Иней|Иней]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4590598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 854
| [[Ер аҫты һыуҙары]]
| [[:ru:Подземные воды|Подземные воды]]
| align=right| 6265
| align=right| [[d:Q161598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 855
| [[Боҙборсаҡ]]
| [[:ru:Град|Град]]
| align=right| 9295
| align=right| [[d:Q37602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 856
| [[Ямғыр]]
| [[:ru:Дождь|Дождь]]
| align=right| 36332
| align=right| [[d:Q7925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 857
| [[Ҡар]]
| [[:ru:Снег|Снег]]
| align=right| 32855
| align=right| [[d:Q7561]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 858
| [[]]
| [[:ru:Времена года|Времена года]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q24384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 859
| [[Яҙ]]
| [[:ru:Весна|Весна]]
| align=right| 3894
| align=right| [[d:Q1312]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 860
| [[Йәй]]
| [[:ru:Лето|Лето]]
| align=right| 611
| align=right| [[d:Q1313]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 861
| [[Көҙ]]
| [[:ru:Осень|Осень]]
| align=right| 4076
| align=right| [[d:Q1314]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 862
| [[Ҡыш]]
| [[:ru:Зима|Зима]]
| align=right| 790
| align=right| [[d:Q1311]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 863
| [[]]
| [[:ru:Сезон дождей|Сезон дождей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3117517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 864
| [[]]
| [[:ru:Сухой сезон|Сухой сезон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q146575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 865
| [[]]
| [[:ru:Циркуляция атмосферы|Циркуляция атмосферы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2615451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 866
| [[]]
| [[:ru:Антициклон|Антициклон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177414]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 867
| [[]]
| [[:ru:Циклон|Циклон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79602]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 868
| [[]]
| [[:ru:Ячейка Хэдли|Ячейка Хэдли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q338589]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 869
| [[]]
| [[:ru:Полярная ячейка|Полярная ячейка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1197111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 870
| [[Дауыл]]
| [[:ru:Буря|Буря]]
| align=right| 3042
| align=right| [[d:Q81054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 871
| [[]]
| [[:ru:Метель|Метель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 872
| [[]]
| [[:ru:Пыльная буря|Пыльная буря]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182878]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 873
| [[Йәшен һәм ялағай]]
| [[:ru:Молния|Молния]]
| align=right| 9692
| align=right| [[d:Q33741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 874
| [[]]
| [[:ru:Шкала ураганов Саффира — Симпсона|Шкала ураганов Саффира — Симпсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q205801]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 875
| [[Күк күкрәү]]
| [[:ru:Гроза|Гроза]]
| align=right| 8718
| align=right| [[d:Q2857578]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 876
| [[Ҡойон]]
| [[:ru:Смерч|Смерч]]
| align=right| 10765
| align=right| [[d:Q8081]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 877
| [[Тропик циклон]]
| [[:ru:Тропический циклон|Тропический циклон]]
| align=right| 44231
| align=right| [[d:Q8092]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 878
| [[Ел]]
| [[:ru:Ветер|Ветер]]
| align=right| 33506
| align=right| [[d:Q8094]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 879
| [[]]
| [[:ru:Шкала Бофорта|Шкала Бофорта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170464]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 880
| [[]]
| [[:ru:Высотное струйное течение|Высотное струйное течение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 881
| [[]]
| [[:ru:Муссон|Муссон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42967]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 882
| [[Бриз]]
| [[:ru:Бриз|Бриз]]
| align=right| 2786
| align=right| [[d:Q81242]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 883
| [[]]
| [[:ru:Пассат|Пассат]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160603]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 884
| [[Гидросфера]]
| [[:ru:Гидросфера|Гидросфера]]
| align=right| 3927
| align=right| [[d:Q83169]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 885
| [[]]
| [[:ru:Криосфера|Криосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q493109]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 886
| [[]]
| [[:ru:Гляциология|Гляциология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q52120]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 887
| [[]]
| [[:ru:Фирн|Фирн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q828861]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 888
| [[]]
| [[:ru:Ледник|Ледник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35666]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 889
| [[]]
| [[:ru:Лёд|Лёд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 890
| [[]]
| [[:ru:Ледяной щит|Ледяной щит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12599]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 891
| [[]]
| [[:ru:Шельфовый ледник|Шельфовый ледник]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46966]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 892
| [[]]
| [[:ru:Айсберг|Айсберг]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47568]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 893
| [[]]
| [[:ru:Морской лёд|Морской лёд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q213926]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 894
| [[]]
| [[:ru:Многолетняя мерзлота|Многолетняя мерзлота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179918]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 895
| [[Гидрология]]
| [[:ru:Гидрология|Гидрология]]
| align=right| 3917
| align=right| [[d:Q42250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 896
| [[Тәбиғәттә һыу әйләнеше]]
| [[:ru:Круговорот воды в природе|Круговорот воды в природе]]
| align=right| 13490
| align=right| [[d:Q81041]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 897
| [[]]
| [[:ru:Гидрография|Гидрография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182468]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 898
| [[Йылға]]
| [[:ru:Река|Река]]
| align=right| 13508
| align=right| [[d:Q4022]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 899
| [[]]
| [[:ru:Эстуарий|Эстуарий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47053]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 900
| [[]]
| [[:ru:Дельта реки|Дельта реки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 901
| [[Лимнология]]
| [[:ru:Лимнология|Лимнология]]
| align=right| 6209
| align=right| [[d:Q165838]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 902
| [[Күл]]
| [[:ru:Озеро|Озеро]]
| align=right| 663
| align=right| [[d:Q23397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 903
| [[]]
| [[:ru:Пруд|Пруд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3253281]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 904
| [[]]
| [[:ru:Прилив и отлив|Прилив и отлив]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q23384]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 905
| [[]]
| [[:ru:Океанография|Океанография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43518]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 906
| [[Океан]]
| [[:ru:Океан|Океан]]
| align=right| 28168
| align=right| [[d:Q9430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 907
| [[Диңгеҙ]]
| [[:ru:Море|Море]]
| align=right| 66879
| align=right| [[d:Q165]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 908
| [[]]
| [[:ru:Морские течения|Морские течения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q129558]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 909
| [[Диңгеҙ кимәле]]
| [[:ru:Уровень моря|Уровень моря]]
| align=right| 6248
| align=right| [[d:Q125465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 910
| [[]]
| [[:ru:Термохалинная циркуляция|Термохалинная циркуляция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q463223]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 911
| [[Физика]]
| [[:ru:Физика|Физика]]
| align=right| 32075
| align=right| [[d:Q413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 912
| [[]]
| [[:ru:Аллотропия|Аллотропия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81915]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 913
| [[]]
| [[:ru:Эксперимент Гейгера — Марсдена|Эксперимент Гейгера — Марсдена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1648751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 914
| [[]]
| [[:ru:Осмос|Осмос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54237]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 915
| [[]]
| [[:ru:Квантовая теория поля|Квантовая теория поля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q54505]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 916
| [[]]
| [[:ru:Дистанционное зондирование Земли|Дистанционное зондирование Земли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q199687]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 917
| [[]]
| [[:ru:Альфа-распад|Альфа-распад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179856]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 918
| [[]]
| [[:ru:Абсолютный нуль температуры|Абсолютный нуль температуры]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81182]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 919
| [[]]
| [[:ru:Адиабатический процесс|Адиабатический процесс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 920
| [[]]
| [[:ru:Эффект бабочки|Эффект бабочки]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187536]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 921
| [[]]
| [[:ru:Броуновское движение|Броуновское движение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178036]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 922
| [[]]
| [[:ru:Бета-распад|Бета-распад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q306786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 923
| [[]]
| [[:ru:Стихии (философия)|Стихии (философия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188520]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 924
| [[]]
| [[:ru:Солнечная корона|Солнечная корона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 925
| [[]]
| [[:ru:Плотность|Плотность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q29539]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 926
| [[]]
| [[:ru:Электронвольт|Электронвольт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 927
| [[]]
| [[:ru:Электронный микроскоп|Электронный микроскоп]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132560]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 928
| [[]]
| [[:ru:Фундаментальные взаимодействия|Фундаментальные взаимодействия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104934]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 929
| [[]]
| [[:ru:Фундаментальная частица|Фундаментальная частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 930
| [[]]
| [[:ru:Ферромагнетизм|Ферромагнетизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184207]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 931
| [[]]
| [[:ru:Гравитон|Гравитон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103585]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 932
| [[]]
| [[:ru:Тепловой двигатель|Тепловой двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178185]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 933
| [[]]
| [[:ru:Тяжёлая вода|Тяжёлая вода]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155890]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 934
| [[]]
| [[:ru:Гидролиз|Гидролиз]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103135]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 935
| [[]]
| [[:ru:Изоляция (электротехника)|Изоляция (электротехника)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178150]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 936
| [[]]
| [[:ru:Ионосфера|Ионосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162219]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 937
| [[]]
| [[:ru:Число Маха|Число Маха]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160669]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 938
| [[]]
| [[:ru:Шкала Мооса|Шкала Мооса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41472]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 939
| [[]]
| [[:ru:Магнитосфера|Магнитосфера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6915]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 940
| [[]]
| [[:ru:Обсидиан|Обсидиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 941
| [[]]
| [[:ru:Физическая величина (метрология)|Физическая величина (метрология)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 942
| [[]]
| [[:ru:Насос|Насос]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 943
| [[]]
| [[:ru:Водородный показатель|Водородный показатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40936]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 944
| [[]]
| [[:ru:Прецессия|Прецессия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104225]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 945
| [[]]
| [[:ru:Квантовый компьютер|Квантовый компьютер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q176555]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 946
| [[]]
| [[:ru:Преломление|Преломление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q72277]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 947
| [[]]
| [[:ru:Стандартные условия|Стандартные условия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102145]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 948
| [[]]
| [[:ru:Кот Шрёдингера|Кот Шрёдингера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8588]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 949
| [[]]
| [[:ru:Тунгусский метеорит|Тунгусский метеорит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q125953]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 950
| [[]]
| [[:ru:Путешествие во времени|Путешествие во времени]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182154]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 951
| [[]]
| [[:ru:Электрическое напряжение|Электрическое напряжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25428]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 952
| [[]]
| [[:ru:Длина волны|Длина волны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41364]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 953
| [[]]
| [[:ru:Кротовая нора|Кротовая нора]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q7544]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 954
| [[]]
| [[:ru:Удельная теплота парообразования и конденсации|Удельная теплота парообразования и конденсации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483538]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 955
| [[]]
| [[:ru:Баллистическая ракета|Баллистическая ракета]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 956
| [[]]
| [[:ru:Гравитационная постоянная|Гравитационная постоянная]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18373]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 957
| [[]]
| [[:ru:Насыщенный пар|Насыщенный пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2661322]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 958
| [[]]
| [[:ru:Абсолютно чёрное тело|Абсолютно чёрное тело]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 959
| [[]]
| [[:ru:Электролит|Электролит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162908]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 960
| [[]]
| [[:ru:Гравитационная линза|Гравитационная линза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185243]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 961
| [[]]
| [[:ru:Радиус атома|Радиус атома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483788]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 962
| [[]]
| [[:ru:Постоянная Больцмана|Постоянная Больцмана]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5962]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 963
| [[Биофизика]]
| [[:ru:Биофизика|Биофизика]]
| align=right| 16198
| align=right| [[d:Q7100]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 964
| [[]]
| [[:ru:Вечный двигатель|Вечный двигатель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12623]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 965
| [[]]
| [[:ru:Точка росы|Точка росы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178828]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 966
| [[]]
| [[:ru:Эффект Комптона|Эффект Комптона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171516]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 967
| [[]]
| [[:ru:Теплопроводность|Теплопроводность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q487005]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 968
| [[]]
| [[:ru:Растворимость|Растворимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 969
| [[]]
| [[:ru:Энергия ионизации|Энергия ионизации]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483769]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 970
| [[]]
| [[:ru:Радиационный пояс|Радиационный пояс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 971
| [[]]
| [[:ru:Гидравлика|Гидравлика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177784]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 972
| [[]]
| [[:ru:Магнитный поток|Магнитный поток]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177831]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 973
| [[]]
| [[:ru:Закон Бойля — Мариотта|Закон Бойля — Мариотта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 974
| [[]]
| [[:ru:Идеальный газ|Идеальный газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172280]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 975
| [[]]
| [[:ru:Угловая скорость|Угловая скорость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 976
| [[]]
| [[:ru:Маятник Фуко|Маятник Фуко]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178841]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 977
| [[Геоцентризм]]
| [[:ru:Геоцентрическая система мира|Геоцентрическая система мира]]
| align=right| 720
| align=right| [[d:Q165800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 978
| [[]]
| [[:ru:Апоцентр и перицентр|Апоцентр и перицентр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83481]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 979
| [[]]
| [[:ru:Метроном|Метроном]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 980
| [[]]
| [[:ru:Водяной пар|Водяной пар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190120]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 981
| [[]]
| [[:ru:Электромагнит|Электромагнит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178032]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 982
| [[]]
| [[:ru:Второе начало термодинамики|Второе начало термодинамики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177045]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 983
| [[]]
| [[:ru:Орбитальный период|Орбитальный период]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37640]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 984
| [[]]
| [[:ru:Люминесцентная лампа|Люминесцентная лампа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182925]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 985
| [[]]
| [[:ru:Первое начало термодинамики|Первое начало термодинамики]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179380]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 986
| [[]]
| [[:ru:Теплопередача|Теплопередача]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179635]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 987
| [[]]
| [[:ru:Теплоёмкость|Теплоёмкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 988
| [[]]
| [[:ru:Проводник (физика)|Проводник (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124291]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 989
| [[]]
| [[:ru:Адсорбция|Адсорбция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 990
| [[Гелиоцентризм]]
| [[:ru:Гелиоцентрическая система мира|Гелиоцентрическая система мира]]
| align=right| 2139
| align=right| [[d:Q103983]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 991
| [[]]
| [[:ru:Огни святого Эльма|Огни святого Эльма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q120688]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 992
| [[]]
| [[:ru:Закон Архимеда|Закон Архимеда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181404]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 993
| [[]]
| [[:ru:Внутренняя энергия|Внутренняя энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q180241]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 994
| [[]]
| [[:ru:Астрофизика|Астрофизика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37547]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 995
| [[]]
| [[:ru:Отражение (физика)|Отражение (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165939]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 996
| [[]]
| [[:ru:Ветровые волны|Ветровые волны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165848]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 997
| [[]]
| [[:ru:Магнитная проницаемость|Магнитная проницаемость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28352]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 998
| [[]]
| [[:ru:Твёрдость|Твёрдость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3236003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 999
| [[]]
| [[:ru:Атомизм|Атомизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178668]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1000
| [[]]
| [[:ru:Спин|Спин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133673]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1001
| [[]]
| [[:ru:Теоретическая физика|Теоретическая физика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18362]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1002
| [[]]
| [[:ru:Большая полуось|Большая полуось]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q171594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1003
| [[]]
| [[:ru:Горизонт событий|Горизонт событий]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181741]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1004
| [[]]
| [[:ru:Амплитуда|Амплитуда]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159190]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1005
| [[Атом]]
| [[:ru:Атом|Атом]]
| align=right| 29086
| align=right| [[d:Q9121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1006
| [[Энергия]]
| [[:ru:Энергия|Энергия]]
| align=right| 10394
| align=right| [[d:Q11379]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1007
| [[]]
| [[:ru:Эквивалентность массы и энергии|Эквивалентность массы и энергии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1008
| [[Энергия һаҡланыу законы]]
| [[:ru:Закон сохранения энергии|Закон сохранения энергии]]
| align=right| 10056
| align=right| [[d:Q11382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1009
| [[]]
| [[:ru:Поле (физика)|Поле (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185674]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1010
| [[Көс]]
| [[:ru:Сила|Сила]]
| align=right| 29614
| align=right| [[d:Q11402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1011
| [[Гравитация]]
| [[:ru:Гравитация|Гравитация]]
| align=right| 14208
| align=right| [[d:Q11412]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1012
| [[Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү]]
| [[:ru:Сильное взаимодействие|Сильное взаимодействие]]
| align=right| 18580
| align=right| [[d:Q11415]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1013
| [[Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү]]
| [[:ru:Слабое взаимодействие|Слабое взаимодействие]]
| align=right| 12502
| align=right| [[d:Q11418]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1014
| [[]]
| [[:ru:Материя (физика)|Материя (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35758]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1015
| [[]]
| [[:ru:Мощность|Мощность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25342]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1016
| [[]]
| [[:ru:Излучение|Излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18335]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1017
| [[]]
| [[:ru:Ионизирующее излучение|Ионизирующее излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q186161]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1018
| [[]]
| [[:ru:Пространство в физике|Пространство в физике]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1019
| [[]]
| [[:ru:Пространство-время|Пространство-время]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133327]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1020
| [[Ваҡыт]]
| [[:ru:Время|Время]]
| align=right| 29518
| align=right| [[d:Q11471]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1021
| [[]]
| [[:ru:Планковское время|Планковское время]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q202642]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1022
| [[]]
| [[:ru:Планковские единицы|Планковские единицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q468999]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1023
| [[Вакуум]]
| [[:ru:Вакуум|Вакуум]]
| align=right| 17791
| align=right| [[d:Q11475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1024
| [[]]
| [[:ru:Атомная физика|Атомная физика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26383]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1025
| [[]]
| [[:ru:Атомное ядро|Атомное ядро]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37147]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1026
| [[]]
| [[:ru:Атомная орбиталь|Атомная орбиталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53860]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1027
| [[]]
| [[:ru:Атомная теория|Атомная теория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q210553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1028
| [[]]
| [[:ru:Эффект Оже|Эффект Оже]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q719512]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1029
| [[]]
| [[:ru:Энергия связи|Энергия связи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q420754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1030
| [[]]
| [[:ru:Боровская модель атома|Боровская модель атома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172948]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1031
| [[]]
| [[:ru:Тормозное излучение|Тормозное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q655904]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1032
| [[]]
| [[:ru:Электронная конфигурация|Электронная конфигурация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q53859]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1033
| [[]]
| [[:ru:Электронная оболочка|Электронная оболочка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193793]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1034
| [[]]
| [[:ru:Возбуждение (физика)|Возбуждение (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1035
| [[]]
| [[:ru:Водородоподобный атом|Водородоподобный атом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2333783]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1036
| [[]]
| [[:ru:Сверхтонкая структура|Сверхтонкая структура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1413102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1037
| [[]]
| [[:ru:Ион|Ион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q36496]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1038
| [[]]
| [[:ru:Модель атома Томсона|Модель атома Томсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q274116]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1039
| [[]]
| [[:ru:Главное квантовое число|Главное квантовое число]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q867448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1040
| [[]]
| [[:ru:Вынужденное излучение|Вынужденное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q853656]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1041
| [[]]
| [[:ru:Молекулярная орбиталь|Молекулярная орбиталь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q725417]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1042
| [[]]
| [[:ru:Теория молекулярных орбиталей|Теория молекулярных орбиталей]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q898432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1043
| [[]]
| [[:ru:Оптика|Оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q14620]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1044
| [[]]
| [[:ru:Лазер на свободных электронах|Лазер на свободных электронах]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q586386]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1045
| [[]]
| [[:ru:Эффект Керра|Эффект Керра]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q883038]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1046
| [[]]
| [[:ru:Светимость|Светимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105902]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1047
| [[]]
| [[:ru:Нелинейная оптика|Нелинейная оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q756033]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1048
| [[]]
| [[:ru:Фотоника|Фотоника]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q467054]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1049
| [[]]
| [[:ru:Волновая оптика|Волновая оптика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q942347]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1050
| [[]]
| [[:ru:Поляризация волн|Поляризация волн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193760]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1051
| [[]]
| [[:ru:Показатель преломления|Показатель преломления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q174102]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1052
| [[]]
| [[:ru:Физика конденсированного состояния|Физика конденсированного состояния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214781]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1053
| [[]]
| [[:ru:Аморфные тела|Аморфные тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1054
| [[]]
| [[:ru:Физика твёрдого тела|Физика твёрдого тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q715396]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1055
| [[]]
| [[:ru:Кристаллография|Кристаллография]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160398]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1056
| [[]]
| [[:ru:Кристаллы|Кристаллы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1057
| [[]]
| [[:ru:Кристаллическая структура|Кристаллическая структура]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q895901]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1058
| [[]]
| [[:ru:Сингония|Сингония]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q898786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1059
| [[]]
| [[:ru:Кристаллизация|Кристаллизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q284256]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1060
| [[]]
| [[:ru:Фазовый переход|Фазовый переход]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185357]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1061
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическая фаза|Термодинамическая фаза]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104837]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1062
| [[]]
| [[:ru:Кипение|Кипение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1063
| [[]]
| [[:ru:Температура кипения|Температура кипения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1003183]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1064
| [[]]
| [[:ru:Критическая точка (термодинамика)|Критическая точка (термодинамика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q111059]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1065
| [[]]
| [[:ru:Конденсация|Конденсация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q166583]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1066
| [[]]
| [[:ru:Испарение|Испарение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132814]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1067
| [[]]
| [[:ru:Отвердевание|Отвердевание]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108000]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1068
| [[]]
| [[:ru:Ионизация|Ионизация]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190382]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1069
| [[]]
| [[:ru:Плавление|Плавление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106080]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1070
| [[]]
| [[:ru:Температура плавления|Температура плавления]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q15318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1071
| [[]]
| [[:ru:Сублимация (физика)|Сублимация (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131800]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1072
| [[]]
| [[:ru:Тройная точка|Тройная точка]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106410]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1073
| [[Агрегат хәл]]
| [[:ru:Агрегатное состояние|Агрегатное состояние]]
| align=right| 17768
| align=right| [[d:Q11430]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1074
| [[]]
| [[:ru:Конденсат Бозе — Эйнштейна|Конденсат Бозе — Эйнштейна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46202]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1075
| [[]]
| [[:ru:Вырожденный газ|Вырожденный газ]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51368]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1076
| [[Газ]]
| [[:ru:Газ|Газ]]
| align=right| 31571
| align=right| [[d:Q11432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1077
| [[Шыйыҡлыҡ]]
| [[:ru:Жидкость|Жидкость]]
| align=right| 27966
| align=right| [[d:Q11435]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1078
| [[Плазма]]
| [[:ru:Плазма|Плазма]]
| align=right| 17255
| align=right| [[d:Q10251]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1079
| [[]]
| [[:ru:Кварк-глюонная плазма|Кварк-глюонная плазма]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q733096]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1080
| [[Ҡаты есем]]
| [[:ru:Твёрдое тело|Твёрдое тело]]
| align=right| 10375
| align=right| [[d:Q11438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1081
| [[]]
| [[:ru:Сверхтекучесть|Сверхтекучесть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q106667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1082
| [[Электромагнит тәьҫир итешеүе]]
| [[:ru:Электромагнитное взаимодействие|Электромагнитное взаимодействие]]
| align=right| 11458
| align=right| [[d:Q849919]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1083
| [[]]
| [[:ru:Диэлектрик|Диэлектрик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184996]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1084
| [[]]
| [[:ru:Опыт Милликена|Опыт Милликена]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q649803]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1085
| [[Электр]]
| [[:ru:Электричество|Электричество]]
| align=right| 10777
| align=right| [[d:Q12725]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1086
| [[Магнит]]
| [[:ru:Магнит|Магнит]]
| align=right| 23435
| align=right| [[d:Q11421]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1087
| [[]]
| [[:ru:Магнетизм|Магнетизм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3294789]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1088
| [[]]
| [[:ru:Метаматериал|Метаматериал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q497166]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1089
| [[]]
| [[:ru:Фотоэффект|Фотоэффект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1090
| [[]]
| [[:ru:Сверхпроводимость|Сверхпроводимость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124131]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1091
| [[]]
| [[:ru:Электростатика|Электростатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q26336]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1092
| [[]]
| [[:ru:Электрический заряд|Электрический заряд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1093
| [[]]
| [[:ru:Закон Кулона|Закон Кулона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83152]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1094
| [[]]
| [[:ru:Электрическое поле|Электрическое поле]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46221]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1095
| [[]]
| [[:ru:Теорема Гаусса|Теорема Гаусса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q173356]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1096
| [[]]
| [[:ru:Электростатический потенциал|Электростатический потенциал]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q55451]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1097
| [[]]
| [[:ru:Сила Лоренца|Сила Лоренца]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172137]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1098
| [[]]
| [[:ru:Электродвижущая сила|Электродвижущая сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q185329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1099
| [[]]
| [[:ru:Магнитодвижущая сила|Магнитодвижущая сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1266982]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1100
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитная индукция|Электромагнитная индукция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q988780]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1101
| [[]]
| [[:ru:Закон электромагнитной индукции Фарадея|Закон электромагнитной индукции Фарадея]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1102
| [[]]
| [[:ru:Уравнения Максвелла|Уравнения Максвелла]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51501]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1103
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитное поле|Электромагнитное поле]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177625]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1104
| [[Электромагнит нурланыш]]
| [[:ru:Электромагнитное излучение|Электромагнитное излучение]]
| align=right| 22868
| align=right| [[d:Q12969754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1105
| [[]]
| [[:ru:Электромагнитный спектр|Электромагнитный спектр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133139]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1106
| [[]]
| [[:ru:Радиоволны|Радиоволны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q4262]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1107
| [[]]
| [[:ru:Микроволновое излучение|Микроволновое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q127995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1108
| [[Инфраҡыҙыл нурланыш]]
| [[:ru:Инфракрасное излучение|Инфракрасное излучение]]
| align=right| 30650
| align=right| [[d:Q11388]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1109
| [[]]
| [[:ru:Видимое излучение|Видимое излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1110
| [[Ультрафиолет нурланыш]]
| [[:ru:Ультрафиолетовое излучение|Ультрафиолетовое излучение]]
| align=right| 9322
| align=right| [[d:Q11391]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1111
| [[]]
| [[:ru:Рентгеновское излучение|Рентгеновское излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q34777]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1112
| [[]]
| [[:ru:Гамма-излучение|Гамма-излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11523]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1113
| [[]]
| [[:ru:Вихревые токи|Вихревые токи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q208598]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1114
| [[]]
| [[:ru:Магнитостатика|Магнитостатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q665093]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1115
| [[Электр тогы]]
| [[:ru:Электрический ток|Электрический ток]]
| align=right| 9788
| align=right| [[d:Q11651]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1116
| [[]]
| [[:ru:Теорема о циркуляции магнитного поля|Теорема о циркуляции магнитного поля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q51500]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1117
| [[Магнит ҡыры]]
| [[:ru:Магнитное поле|Магнитное поле]]
| align=right| 10422
| align=right| [[d:Q11408]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1118
| [[]]
| [[:ru:Магнитный момент|Магнитный момент]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q242657]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1119
| [[]]
| [[:ru:Электрическая цепь|Электрическая цепь]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q132629]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1120
| [[]]
| [[:ru:Удельное электрическое сопротивление|Удельное электрическое сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q108193]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1121
| [[]]
| [[:ru:Электрическое сопротивление|Электрическое сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25358]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1122
| [[]]
| [[:ru:Закон Ома|Закон Ома]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41591]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1123
| [[]]
| [[:ru:Коэффициент передачи|Коэффициент передачи]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q854659]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1124
| [[]]
| [[:ru:Электрическая ёмкость|Электрическая ёмкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q164399]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1125
| [[]]
| [[:ru:Индуктивность|Индуктивность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177897]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1126
| [[]]
| [[:ru:Электрический импеданс|Электрический импеданс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179043]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1127
| [[]]
| [[:ru:Реактивное сопротивление|Реактивное сопротивление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193972]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1128
| [[]]
| [[:ru:Правила Кирхгофа|Правила Кирхгофа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q187672]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1129
| [[Механика]]
| [[:ru:Механика|Механика]]
| align=right| 8195
| align=right| [[d:Q41217]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1130
| [[]]
| [[:ru:Аэродинамика|Аэродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8424]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1131
| [[]]
| [[:ru:Механика сплошных сред|Механика сплошных сред]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1132
| [[]]
| [[:ru:Динамика (физика)|Динамика (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128030]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1133
| [[]]
| [[:ru:Кинематика|Кинематика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11476]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1134
| [[]]
| [[:ru:Механика грунтов|Механика грунтов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q471872]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1135
| [[]]
| [[:ru:Статика|Статика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169019]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1136
| [[]]
| [[:ru:Реология|Реология]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q271707]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1137
| [[Тирбәлеү]]
| [[:ru:Колебания|Колебания]]
| align=right| 2915
| align=right| [[d:Q170475]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1138
| [[]]
| [[:ru:Гармонический осциллятор|Гармонический осциллятор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190070]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1139
| [[Классик механика]]
| [[:ru:Классическая механика|Классическая механика]]
| align=right| 28882
| align=right| [[d:Q11397]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1140
| [[]]
| [[:ru:Система отсчёта|Система отсчёта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q184876]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1141
| [[]]
| [[:ru:Трение|Трение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1142
| [[]]
| [[:ru:Импульс силы|Импульс силы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q837940]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1143
| [[]]
| [[:ru:Инерция|Инерция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q122508]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1144
| [[]]
| [[:ru:Кинетическая энергия|Кинетическая энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q46276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1145
| [[Масса]]
| [[:ru:Масса|Масса]]
| align=right| 12503
| align=right| [[d:Q11423]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1146
| [[]]
| [[:ru:Момент инерции|Момент инерции]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165618]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1147
| [[]]
| [[:ru:Импульс|Импульс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41273]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1148
| [[]]
| [[:ru:Механическое движение|Механическое движение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q79782]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1149
| [[Тиҙләнеш]]
| [[:ru:Ускорение|Ускорение]]
| align=right| 31469
| align=right| [[d:Q11376]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1150
| [[]]
| [[:ru:Законы Ньютона|Законы Ньютона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q38433]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1151
| [[]]
| [[:ru:Скорость движения|Скорость движения]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3711325]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1152
| [[Тиҙлек]]
| [[:ru:Скорость|Скорость]]
| align=right| 28698
| align=right| [[d:Q11465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1153
| [[]]
| [[:ru:Потенциальная энергия|Потенциальная энергия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q155640]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1154
| [[]]
| [[:ru:Вращение|Вращение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107617]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1155
| [[]]
| [[:ru:Момент импульса|Момент импульса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161254]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1156
| [[]]
| [[:ru:Центробежная сила|Центробежная сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178733]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1157
| [[]]
| [[:ru:Центростремительная сила|Центростремительная сила]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1158
| [[]]
| [[:ru:Сила Кориолиса|Сила Кориолиса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q169973]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1159
| [[]]
| [[:ru:Классическая теория тяготения Ньютона|Классическая теория тяготения Ньютона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134465]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1160
| [[]]
| [[:ru:Момент силы|Момент силы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48103]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1161
| [[]]
| [[:ru:Вес|Вес]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25288]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1162
| [[]]
| [[:ru:Механическая работа|Механическая работа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42213]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1163
| [[]]
| [[:ru:Механика твёрдого деформируемого тела|Механика твёрдого деформируемого тела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1080293]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1164
| [[]]
| [[:ru:Модуль упругости|Модуль упругости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192005]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1165
| [[]]
| [[:ru:Усталость материала|Усталость материала]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q507234]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1166
| [[]]
| [[:ru:Упругость|Упругость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q62932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1167
| [[]]
| [[:ru:Закон Гука|Закон Гука]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170282]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1168
| [[]]
| [[:ru:Пластичность (физика)|Пластичность (физика)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q472074]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1169
| [[]]
| [[:ru:Жёсткость|Жёсткость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q569057]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1170
| [[]]
| [[:ru:Сопротивление материалов|Сопротивление материалов]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q240553]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1171
| [[]]
| [[:ru:Механическое напряжение|Механическое напряжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q206175]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1172
| [[]]
| [[:ru:Гидроаэромеханика|Гидроаэромеханика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172145]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1173
| [[]]
| [[:ru:Закон Бернулли|Закон Бернулли]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181328]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1174
| [[]]
| [[:ru:Плавучесть|Плавучесть]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6497624]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1175
| [[]]
| [[:ru:Конвекция|Конвекция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q160329]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1176
| [[]]
| [[:ru:Диффузия|Диффузия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163214]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1177
| [[]]
| [[:ru:Гидроаэродинамика|Гидроаэродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216320]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1178
| [[]]
| [[:ru:Гидростатика|Гидростатика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177807]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1179
| [[]]
| [[:ru:Уравнения Навье — Стокса|Уравнения Навье — Стокса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q201321]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1180
| [[]]
| [[:ru:Число Рейнольдса|Число Рейнольдса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178932]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1181
| [[]]
| [[:ru:Поверхностное натяжение|Поверхностное натяжение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170749]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1182
| [[]]
| [[:ru:Турбулентность|Турбулентность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190132]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1183
| [[]]
| [[:ru:Вязкость|Вязкость]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128709]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1184
| [[Квант механикаһы]]
| [[:ru:Квантовая механика|Квантовая механика]]
| align=right| 12026
| align=right| [[d:Q944]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1185
| [[]]
| [[:ru:Квантовая хромодинамика|Квантовая хромодинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q238170]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1186
| [[]]
| [[:ru:Квантовая электродинамика|Квантовая электродинамика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q234881]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1187
| [[]]
| [[:ru:Квантовая запутанность|Квантовая запутанность]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q215675]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1188
| [[]]
| [[:ru:Туннельный эффект|Туннельный эффект]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q175751]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1189
| [[]]
| [[:ru:Принцип неопределённости|Принцип неопределённости]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44746]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1190
| [[]]
| [[:ru:Принцип Паули|Принцип Паули]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131594]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1191
| [[]]
| [[:ru:Уравнение Шрёдингера|Уравнение Шрёдингера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q165498]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1192
| [[]]
| [[:ru:Волновая функция|Волновая функция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2362761]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1193
| [[]]
| [[:ru:Корпускулярно-волновой дуализм|Корпускулярно-волновой дуализм]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193068]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1194
| [[]]
| [[:ru:Статистическая механика|Статистическая механика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188715]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1195
| [[Ядро физикаһы]]
| [[:ru:Ядерная физика|Ядерная физика]]
| align=right| 6276
| align=right| [[d:Q81197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1196
| [[]]
| [[:ru:Изотопы|Изотопы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1197
| [[Ядро бүленеше]]
| [[:ru:Деление ядра|Деление ядра]]
| align=right| 11306
| align=right| [[d:Q11429]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1198
| [[]]
| [[:ru:Термоядерная реакция|Термоядерная реакция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q13082]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1199
| [[Токамак]]
| [[:ru:Токамак|Токамак]]
| align=right| 13628
| align=right| [[d:Q188589]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1200
| [[]]
| [[:ru:Управляемый термоядерный синтез|Управляемый термоядерный синтез]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q641442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1201
| [[Радиоактив тарҡалыу]]
| [[:ru:Радиоактивный распад|Радиоактивный распад]]
| align=right| 28737
| align=right| [[d:Q11448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1202
| [[]]
| [[:ru:Альфа-частица|Альфа-частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1203
| [[]]
| [[:ru:Бета-частица|Бета-частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1204
| [[]]
| [[:ru:Физика элементарных частиц|Физика элементарных частиц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18334]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1205
| [[]]
| [[:ru:Частица|Частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1621273]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1206
| [[]]
| [[:ru:Камера Вильсона|Камера Вильсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q214634]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1207
| [[]]
| [[:ru:Стандартная модель|Стандартная модель]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q18338]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1208
| [[]]
| [[:ru:Теория струн|Теория струн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1209
| [[]]
| [[:ru:Спонтанное нарушение симметрии|Спонтанное нарушение симметрии]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q736716]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1210
| [[]]
| [[:ru:Суперсимметрия|Суперсимметрия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q193442]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1211
| [[]]
| [[:ru:Ускоритель заряженных частиц|Ускоритель заряженных частиц]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130825]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1212
| [[]]
| [[:ru:Большой адронный коллайдер|Большой адронный коллайдер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q40605]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1213
| [[]]
| [[:ru:Синхротрон|Синхротрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q689863]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1214
| [[]]
| [[:ru:Синхротронное излучение|Синхротронное излучение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q212871]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1215
| [[]]
| [[:ru:Тэватрон|Тэватрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q944533]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1216
| [[]]
| [[:ru:Субатомная частица|Субатомная частица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1217
| [[]]
| [[:ru:Фермион|Фермион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44363]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1218
| [[]]
| [[:ru:Лептоны|Лептоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82586]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1219
| [[Электрон]]
| [[:ru:Электрон|Электрон]]
| align=right| 24924
| align=right| [[d:Q2225]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1220
| [[]]
| [[:ru:Мюон|Мюон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3151]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1221
| [[]]
| [[:ru:Тау-лептон|Тау-лептон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188392]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1222
| [[]]
| [[:ru:Нейтрино|Нейтрино]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2126]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1223
| [[]]
| [[:ru:Кварк|Кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6718]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1224
| [[]]
| [[:ru:U-кварк|U-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6732]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1225
| [[]]
| [[:ru:D-кварк|D-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6745]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1226
| [[]]
| [[:ru:C-кварк|C-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6754]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1227
| [[]]
| [[:ru:S-кварк|S-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6763]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1228
| [[]]
| [[:ru:T-кварк|T-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6778]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1229
| [[]]
| [[:ru:B-кварк|B-кварк]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q6786]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1230
| [[]]
| [[:ru:Адрон|Адрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q101667]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1231
| [[]]
| [[:ru:Барион|Барион]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q159731]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1232
| [[]]
| [[:ru:Нейтрон|Нейтрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2348]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1233
| [[]]
| [[:ru:Протон|Протон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2294]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1234
| [[]]
| [[:ru:Мезон|Мезон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102742]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1235
| [[]]
| [[:ru:Бозон|Бозон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q43101]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1236
| [[]]
| [[:ru:Калибровочные бозоны|Калибровочные бозоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q105580]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1237
| [[]]
| [[:ru:Глюон|Глюон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3299]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1238
| [[]]
| [[:ru:Фотон|Фотон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3198]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1239
| [[]]
| [[:ru:Бозон Хиггса|Бозон Хиггса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q402]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1240
| [[]]
| [[:ru:W- и Z-бозоны|W- и Z-бозоны]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q211922]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1241
| [[]]
| [[:ru:Антивещество|Антивещество]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1242
| [[]]
| [[:ru:Античастицы|Античастицы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q182717]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1243
| [[]]
| [[:ru:Позитрон|Позитрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3229]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1244
| [[]]
| [[:ru:Антиводород|Антиводород]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216121]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1245
| [[]]
| [[:ru:Антипротон|Антипротон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q107575]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1246
| [[]]
| [[:ru:Антинейтрон|Антинейтрон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q156530]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1247
| [[Сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Теория относительности|Теория относительности]]
| align=right| 13329
| align=right| [[d:Q43514]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1248
| [[Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Общая теория относительности|Общая теория относительности]]
| align=right| 88152
| align=right| [[d:Q11452]]
| align=right| Һайланған

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1249
| [[Махсус сағыштырмалыҡ теорияһы]]
| [[:ru:Специальная теория относительности|Специальная теория относительности]]
| align=right| 30282
| align=right| [[d:Q11455]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1250
| [[]]
| [[:ru:Лоренцево сокращение|Лоренцево сокращение]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q836595]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1251
| [[]]
| [[:ru:Опыт Майкельсона|Опыт Майкельсона]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q154844]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1252
| [[]]
| [[:ru:Теплота|Теплота]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44432]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1253
| [[Температура]]
| [[:ru:Температура|Температура]]
| align=right| 29702
| align=right| [[d:Q11466]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1254
| [[Термодинамика]]
| [[:ru:Термодинамика|Термодинамика]]
| align=right| 33541
| align=right| [[d:Q11473]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1255
| [[]]
| [[:ru:Энтальпия|Энтальпия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q161064]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1256
| [[]]
| [[:ru:Энтропия|Энтропия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q45003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1257
| [[]]
| [[:ru:Уравнение состояния идеального газа|Уравнение состояния идеального газа]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191785]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1258
| [[]]
| [[:ru:Давление|Давление]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39552]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1259
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическая функция состояния|Термодинамическая функция состояния]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230937]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1260
| [[]]
| [[:ru:Энергия Гиббса|Энергия Гиббса]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q334631]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1261
| [[]]
| [[:ru:Термодинамическое состояние|Термодинамическое состояние]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q230875]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1262
| [[]]
| [[:ru:Волна|Волна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q37172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1263
| [[]]
| [[:ru:Акустика|Акустика]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q82811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1264
| [[Тауыш]]
| [[:ru:Звук|Звук]]
| align=right| 13391
| align=right| [[d:Q11461]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1265
| [[]]
| [[:ru:Скорость звука|Скорость звука]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q124003]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1266
| [[]]
| [[:ru:Ультразвук|Ультразвук]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q162564]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1267
| [[]]
| [[:ru:Дифракция|Дифракция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q133900]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1268
| [[Йышлыҡ]]
| [[:ru:Частота|Частота]]
| align=right| 12596
| align=right| [[d:Q11652]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1269
| [[]]
| [[:ru:Интерференция волн|Интерференция волн]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q136980]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1270
| [[Яҡтылыҡ]]
| [[:ru:Свет|Свет]]
| align=right| 32087
| align=right| [[d:Q9128]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1271
| [[Яҡтылыҡ тиҙлеге]]
| [[:ru:Скорость света|Скорость света]]
| align=right| 9417
| align=right| [[d:Q2111]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1272
| [[]]
| [[:ru:Шум|Шум]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179448]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1273
| [[]]
| [[:ru:Резонанс|Резонанс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q172858]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1274
| [[]]
| [[:ru:Эффект Доплера|Эффект Доплера]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q76436]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1275
| [[Үлсәү]]
| [[:ru:Измерение|Измерение]]
| align=right| 28698
| align=right| [[d:Q12453]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1276
| [[]]
| [[:ru:Измерительный прибор|Измерительный прибор]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q2041172]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1277
| [[]]
| [[:ru:Высотомер|Высотомер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q216197]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1278
| [[]]
| [[:ru:Микрометр (измерительный прибор)|Микрометр (измерительный прибор)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12458]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1279
| [[]]
| [[:ru:Датчик|Датчик]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q167676]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1280
| [[]]
| [[:ru:Спектрометр|Спектрометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q188463]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1281
| [[]]
| [[:ru:Теодолит|Теодолит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q181517]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1282
| [[]]
| [[:ru:Термометр|Термометр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q646]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1283
| [[]]
| [[:ru:Весы|Весы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q134566]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1284
| [[]]
| [[:ru:Единицы физических величин|Единицы физических величин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1285
| [[]]
| [[:ru:Метрическая система мер|Метрическая система мер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q232405]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1286
| [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]]
| [[:ru:Международная система единиц|Международная система единиц]]
| align=right| 19525
| align=right| [[d:Q12457]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1287
| [[Метрология]]
| [[:ru:Метрология|Метрология]]
| align=right| 8715
| align=right| [[d:Q394]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1288
| [[]]
| [[:ru:Градус (геометрия)|Градус (геометрия)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q28390]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1289
| [[]]
| [[:ru:Радиан|Радиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q33680]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1290
| [[]]
| [[:ru:Стерадиан|Стерадиан]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177612]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1291
| [[]]
| [[:ru:Квадратный метр|Квадратный метр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1292
| [[]]
| [[:ru:Акр|Акр]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81292]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1293
| [[]]
| [[:ru:Гектар|Гектар]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q35852]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1294
| [[]]
| [[:ru:Ангстрем|Ангстрем]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q81454]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1295
| [[]]
| [[:ru:Астрономическая единица|Астрономическая единица]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q1811]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1296
| [[]]
| [[:ru:Фут|Фут]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q3710]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1297
| [[Дюйм]]
| [[:ru:Дюйм|Дюйм]]
| align=right| 1489
| align=right| [[d:Q218593]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1298
| [[]]
| [[:ru:Световой год|Световой год]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q531]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1299
| [[Метр]]
| [[:ru:Метр|Метр]]
| align=right| 36981
| align=right| [[d:Q11573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1300
| [[Миль]]
| [[:ru:Миля|Миля]]
| align=right| 1024
| align=right| [[d:Q253276]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1301
| [[]]
| [[:ru:Морская миля|Морская миля]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q93318]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1302
| [[]]
| [[:ru:Парсек|Парсек]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12129]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1303
| [[]]
| [[:ru:Ярд|Ярд]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q482798]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1304
| [[Секунд]]
| [[:ru:Секунда|Секунда]]
| align=right| 28876
| align=right| [[d:Q11574]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1305
| [[Минут]]
| [[:ru:Минута|Минута]]
| align=right| 764
| align=right| [[d:Q7727]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1306
| [[]]
| [[:ru:Час|Час]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25235]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1307
| [[Тәүлек]]
| [[:ru:Сутки|Сутки]]
| align=right| 34408
| align=right| [[d:Q573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1308
| [[Аҙна]]
| [[:ru:Неделя|Неделя]]
| align=right| 4471
| align=right| [[d:Q23387]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1309
| [[Ай (ваҡыт)]]
| [[:ru:Месяц|Месяц]]
| align=right| 3985
| align=right| [[d:Q5151]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1310
| [[Йыл]]
| [[:ru:Год|Год]]
| align=right| 38398
| align=right| [[d:Q577]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1311
| [[]]
| [[:ru:Десятилетие|Десятилетие]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39911]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1312
| [[Мең йыллыҡ]]
| [[:ru:Тысячелетие|Тысячелетие]]
| align=right| 130
| align=right| [[d:Q36507]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1313
| [[]]
| [[:ru:Галлон|Галлон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q178413]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1314
| [[Литр]]
| [[:ru:Литр|Литр]]
| align=right| 10007
| align=right| [[d:Q11582]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1315
| [[]]
| [[:ru:Вольт|Вольт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25250]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1316
| [[]]
| [[:ru:Ом|Ом]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q47083]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1317
| [[]]
| [[:ru:Герц (единица измерения)|Герц (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q39369]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1318
| [[]]
| [[:ru:Фарад|Фарад]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q131255]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1319
| [[]]
| [[:ru:Кулон|Кулон]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25406]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1320
| [[]]
| [[:ru:Генри (единица измерения)|Генри (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163354]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1321
| [[]]
| [[:ru:Тесла (единица измерения)|Тесла (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q163343]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1322
| [[]]
| [[:ru:Вебер (единица измерения)|Вебер (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q170804]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFDAB9
| 1323
| [[Ватт]]
| [[:ru:Ватт|Ватт]]
| align=right| 8548
| align=right| [[d:Q25236]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1324
| [[]]
| [[:ru:Ампер|Ампер]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25272]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1325
| [[]]
| [[:ru:Кандела|Кандела]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q83216]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1326
| [[]]
| [[:ru:Люмен|Люмен]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q484092]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1327
| [[]]
| [[:ru:Люкс|Люкс]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q179836]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1328
| [[]]
| [[:ru:Атмосфера (единица измерения)|Атмосфера (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q177974]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1329
| [[]]
| [[:ru:Джоуль|Джоуль]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25269]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1330
| [[]]
| [[:ru:Ньютон (единица измерения)|Ньютон (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q12438]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1331
| [[]]
| [[:ru:Калория|Калория]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q130964]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1332
| [[]]
| [[:ru:Паскаль (единица измерения)|Паскаль (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q44395]]
| align=right| 

|- bgcolor=#E0FFE0
| 1333
| [[Килограмм]]
| [[:ru:Килограмм|Килограмм]]
| align=right| 16003
| align=right| [[d:Q11570]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1334
| [[]]
| [[:ru:Тонна|Тонна]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q191118]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1335
| [[]]
| [[:ru:Фунт (единица измерения)|Фунт (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q100995]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1336
| [[]]
| [[:ru:Унция|Унция]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q48013]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1337
| [[]]
| [[:ru:Атомная единица массы|Атомная единица массы]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q483261]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1338
| [[]]
| [[:ru:Узел (единица измерения)|Узел (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q128822]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1339
| [[]]
| [[:ru:Количество вещества|Количество вещества]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q104946]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1340
| [[]]
| [[:ru:Моль (единица измерения)|Моль (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q41509]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFFBB3
| 1341
| [[Байт]]
| [[:ru:Байт|Байт]]
| align=right| 758
| align=right| [[d:Q8799]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1342
| [[]]
| [[:ru:Бит|Бит]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q8805]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1343
| [[]]
| [[:ru:Бод|Бод]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q192027]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1344
| [[]]
| [[:ru:Беккерель (единица измерения)|Беккерель (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q102573]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1345
| [[]]
| [[:ru:Грей (единица измерения)|Грей (единица измерения)]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q190095]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1346
| [[]]
| [[:ru:Зиверт|Зиверт]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q103246]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1347
| [[]]
| [[:ru:Градус Цельсия|Градус Цельсия]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q25267]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1348
| [[]]
| [[:ru:Градус Фаренгейта|Градус Фаренгейта]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q42289]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1349
| [[]]
| [[:ru:Кельвин|Кельвин]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q11579]]
| align=right| 

|- bgcolor=#FFE0E0
| 1350
| [[]]
| [[:ru:Децибел|Децибел]]
| align=right| 0
| align=right| [[d:Q5329]]
| align=right| 
|}

[[Категория:Проект:Мириада:Статистика]]</text>
      <sha1>34z61h3a5sf5262g3kmyqrh3gdthbbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латвия тимер юлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151090</id>
    <revision>
      <id>1299196</id>
      <parentid>1196063</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23895" sha1="a9v69w2924ztmv5pi9kwjkad8a86n2e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Латвия тимер юлы''' (лат. &lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Latvijas dzelzceļš&lt;/span&gt;) — [[Латвия]]ның милли дәүләт тимер юл компанияһы  

Тулы исеме — ''«Latvijas dzelzceļš» дәүләт акционерҙар йәмғиәте  (лат. &lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Sabiedrība Valsts akciju «Latvijas dzelzceļš»&lt;/span&gt;)''

[[1919 йыл]]да нигеҙ һалынған&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/?object_id=2587 «Государственное предприятие Латвийской Республики „Латвийские железные дороги“ 1919—1940»]&lt;/ref&gt;  һәм [[1994 йыл]]да&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/?object_id=2594 «Восстановление независимого железнодорожного предприятия Латвии и основание ГАО „Латвийская железная дорога“ 1991—1994»]&lt;/ref&gt; Балтика буйы тимер юлдарының Латвия өлөшө базаһында тергеҙелгән 

Компания илдең бөтә тимер юл селтәрҙәрен хеҙмәтләндерә: 1520 мм киң колеялы 2263,3 км оҙонлоҡта  (уның  258,8 км электрлаштырылған)&lt;ref&gt;http://www.ldz.lv/texts_files/2010_tikla_parskats.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812181901/http://www.ldz.lv/texts_files/2010_tikla_parskats.pdf |date=2011-08-12 }}, стр. 10{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.banitis.lv/rus/railway.htm Узкоколейка Гулбене — Алуксне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810152104/http://www.banitis.lv/rus/railway.htm |date=2012-08-10 }}&lt;/ref&gt;.

Төп офисы — [[Рига]]ла  Гоголь урамы, 3а адресы буйынса урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/?object_id=1316 Контакты LDz]&lt;/ref&gt;.

== Предприятие структураһы ==
Компания составына алты бүлендек предприятие   инә:

* «LDz Cargo»
* «LDz Infrastruktūra»
* «LDz Ritošā sastāva serviss»
* «LDz Apsardze» — ведомстволы һаҡлау структураһы
* «LDz Loģistika»
* «LatRailNet»

== Хәрәкәт итеү составы  ==

* Тепловоздар: M62, 2М62, 2М62УМ, 2М62У, 2ТЭ10М, 2ТЭ10У, ТЭП70, ЧМЭ3, ЧМЭ3М, ТЭМ2, ТЭМ2У, ТГК2, ТГК2-1, ТГМ3, ТГМ4, 2ТЭ116, ТГМ6Ә, ТГМ40, ТГМ23, NITEQ7000E
* Рельслы автобус  (автомотриса): АР2 

=== Элек файҙаланған локомотивтар ===

* Тепловоздар — ТЭП60, 2ТЭП60, ТЭ3, ТЭМ18, ТЭМ15.
* Электровоздар — ВЛ26, ЕЛ2.

=== Дизель поездар  һәм электропоездар ===

* Электропоезд — йөрөй — Ср3, ЭР2&lt;nowiki&gt;&lt;sup id=&quot;mwTA&quot;&gt;ҺӘМ&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;, йөрөй — ЭР2, ЭР2Т, ЭР2М
* Дизель-поезд — йөрөй — ДУҒА (шестивагонный), Юл, Д&lt;nowiki&gt;&lt;sub id=&quot;mwVA&quot;&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;, йөрөй — ДР1П, ДР1А, ДР1АМ, ДР1АЦ.

== Тимер юл тармағы ==

=== Ғәмәлдәге ===
Линия исемлеге, 2016-2017 йылдарҙағы миҙгелдә сығыш яһай, улар индекс хеҙмәт күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/sites/default/files/2016-2017%20tikla_parskats_2.pdf Publiskās lietošanas dzelzceļa infrastruktūras pārvaldītājs. Publiskās lietošanas dzelzceļa infrastruktūras pārskats 2016/2017. Lp. 11.]{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;:{{Колонки|2}}
* 01 [[Железнодорожная линия Вентспилс — Тукумс II|Вентспилс — Тукумс II]]
* 02 [[Железнодорожная линия Тукумс II — Елгава|Тукумс II — Елгава]]
* 03 [[Железнодорожная линия Елгава — Крустпилс|Елгава — Крустпилс]]
* 04 Крустпилс — Даугавпилс
* 05 [[Железнодорожная линия Даугавпилс — Индра|Даугавпилс — Индра — Дәүләт сиге.]]
* 06 [[Железнодорожная линия Рига — Крустпилс|Рига — Крустпилс]]
* 07 [[Железнодорожная линия Крустпилс — Резекне II|Крустпилс — Резекне II]]
* 08 [[Железнодорожная линия Резекне II — Зилупе|Резекне II — Зилупе — Дәүләт  сиге]]
* 09 [[Железнодорожная линия Карсава — Резекне I|Дәүләт сиге — Карсава — Резекне I]]
* 10 [[Железнодорожная линия Резекне — Даугавпилс|Резекне — Даугавпилс]]
* 11 [[Железнодорожная линия Даугавпилс сортировочная — Курцумс|Даугавпилс сорт. — Курцумс — Дәүләт сиге]]
* 12 [[Железнодорожная линия Эглайне — Даугавпилс|Дәүләт сиге — Эглайне — Даугавпилс]]
* 13 [[Железнодорожная линия Путевой пост 524 км — Путевой пост 401 км|Путевой пост 524 км — Путевой пост 401 км]]
* 14 [[Железнодорожная линия Рига — Елгава|Рига — Елгава]]
* 15 [[Железнодорожная линия Елгава — Лиепая|Елгава — Лиепая]]
* 16 [[Железнодорожная линия Елгава — Мейтене|Елгава — Мейтене — Дәүләт сиге]]
* 17 [[Железнодорожная линия Рига — Лугажи|Рига — Лугажи — Дәүләт сиге]]
* 18 [[Железнодорожная линия Торнякалнс — Тукумс II|Торнякалнс — Тукумс II]]
* 19 [[Железнодорожная линия Земитаны — Скулте|Земитаны — Скулте]]
* 20 [[Железнодорожная линия Чиекуркалнс — Рига Краста|Чиекуркалнс — Рига Краста]]
* 21 [[Железнодорожная линия Глуда — Реньге|Глуда — Реньге — Дәүләт сиге]]
* 22 [[Железнодорожная линия Засулаукс — Болдерая|Засулаукс — Болдерая]]
* 24 [[Железнодорожная линия Рига Пречу — Сауриеши|Рига Пречу — Сауриеши]]&lt;ref&gt;Открыта только для движения маневровых составов&lt;/ref&gt;
* 25 [[Железнодорожная линия Земитаны — Шкиротава|Земитаны — Шкиротава]]
* 26 [[Железнодорожная линия Путевой пост 191 км — Путевой пост 524 км|Путевой пост 191 км — Путевой пост 524 км]]&lt;ref&gt;Движение открыто только на участке от поста 191 км до поста 383 км&lt;/ref&gt;
* 27 [[Железнодорожная линия Плявиняс — Гулбене|Плявиняс — Гулбене]]
* 36 [[Железнодорожная линия Яункалснава — Весета|Яункалснава — Весета]]&lt;ref&gt;Открыта только для служебных поездов&lt;/ref&gt;
* 37 Ответвления узла Даугавпилс
* 38 Ответвления узла Резекне
&lt;br&gt;
* 32 [[Тар колеялы тимер юлы Гулбене — Алуксне|Тар колеялы тимер юлы '''Гулбене — Алуксне''']]
{{Конец кол}}

=== Ябылғандар ===
{{Колонки|2}}
* [[Железнодорожная линия Айзпуте — Салдус|Айзпуте — Салдус]]
* [[Узкоколейная железная дорога Айнажи — Валмиера — Смилтене|Айнажи — Валмиера — Смилтене и Пале — Стайцеле (тар колеялы)]]
* [[Тар колеялы тимер юлы (Виесите)|Виеситс ялан тимер юлы]]
* [[Железнодорожная линия Гулбене — Пыталово|Гулбене — Пыталово]]
* [[Железнодорожная линия Иерики — Гулбене|Иерики — Гулбене]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Айзпуте|Лиепая — Айзпуте]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Вайнёде|Лиепая — Вайнёде]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Вентспилс|Лиепая — Вентспилс]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Кулдига|Лиепая — Кулдига]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Руцава|Лиепая — Руцава]]
* [[Железнодорожная линия Приекуле — Калети|Приекуле — Калети]]
* [[Железнодорожная линия Мадона — Лубана|Мадона — Лубана]]
* [[Железнодорожная линия Мейтене — Бауска (тар колеялы)|Мейтене — Бауска]] (тар колеялы)
* [[Стендско-Вентспилс ялан тимер юлы]]
* [[Железнодорожная линия Пакалниеши — Кудупе|Пакалниеши — Кудупе]]
* [[Железнодорожная линия Рига — Эргли|Рига — Эргли]] (Сауриешиға тиклем йөк хәрәкәте, артабан ябылған)
* [[Железнодорожная линия Рига — Руиена|Рига — Руйиена]] (Скулте станцияһына тиклем йөрөй)
* [[Железнодорожная линия Рига — Мангали|Рига — Мангали]]
{{Конец кол}}

== Электрлаштырылған һыҙыҡтар ==
[[Файл:Latvian_railway_electrification_osm_2016.svg|мини|2017 йылда латвия тимер юлдарҙы электрлаштырыу схемаларҙа.]]
Латвия  электрлаштырылған тимер юлдары — Балтика буйында  иң оҙоно, уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 249 км (тағы 12 км ҡулланылмай). Даими  3 кВ токта электрлаштырылған.&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/sites/default/files/2016-2017%20tikla_parskats_2.pdf Publiskās lietošanas dzelzceļa infrastruktūras pārskats 2016/2017. — Lpp. 13-14.]{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;

Электрлаштырыуҙы юл бәйләнеше Министрлығының Төньяҡ-Көнбайыш округы начальнигы Нил Иванович Краснобаев башлай.   1950 йылда   электричкалар Рига-Дубулты һыҙығында йөрөй башлай,   ә һуңынан (Айзкраукле) Скулте, Елгава һыҙығына тиклем    электрлаштырыла. 

2014 йылға  ҡарата 4 электрлаштырылған һыҙыҡ бар, улар буйынса  ЭР2/ЭР2Т/ЭР2М электропоездары йөрөй

* '''1 һыҙыҡ:''' Торнякалнс — II Тукумс оҙонлоғо 65 км.  Бөгөнгө көнгә  —   электропоездарҙың иң тығыҙ  маршруты, йәйге осорҙа хәрәкәт интервалы  10-15 минут, сөнки   был маршрут күп туристарҙы йәлеп иткән Юрмала аша үтә. Ошо уҡ тармаҡ  буйынса элек Вентспилсҡа дизель-поезд йөрөгән. '''''Һыҙыҡ''''' '''''1966 йылда электрлаштырылған'''''.

Станциялар ҙәм туҡталыш пункттары:Торнякалнс, Засулаукс, Депо, Золитуде, Иманта, Бабите, Приедайне, Лиелупе, Булдури, Дзинтари, Майори, Дубулта, Яундубулты, Пумпури, Меллужи, Асари, Вайвари, Слока, Кудра, Кемери, Смарде, Милзкалне, Тукумс I, II Тукумс.

* '''2 һыҙыҡ:'''  Рига — Елгава,  оҙонлоғо 43 км. Эдектропоездың иң ҡыҫҡа тармағы. Олайне ҡалаһы аша үтә. Был тармаҡ аша Лиепаяға дизель-поезд йөрөй, элегерәк Рига — Реньге рейсы булған. '''''1972 йылда һыҙыҡ электрлаштырыла'''''

Станциялар  һәм туҡталыш пункттары (13): Рига, Торнякалнс, Атгазене, Бизнеса  Аугстскола Туриба, Тирайне, Баложи, Яунолайне, Олайне, Далбе,Цена  Озолниеки, Цукурфабрика, Елгава.

* '''3-сө һыҙыҡ:''' Земитан — Скулте   52 км оҙонлоҡта, ҙур булмаған, ләкин курорт миҙгелендә ныҡ ҡына арта.   Царникава, Гауя, Гарциемс, Лиласте, Саулкрасты, Звейниекциемс ауылдары аша үтә. Элек был тармаҡ аша Лимбажиға, Алоя һәм Руинеуға  дизель-поездар йөрөй.  1957 йылда Мангали станцияһына тиклем, 1971 йылда — Звейниекциемсҡа тиклем электрлаштырылған. '''''1991 йылда тотош электрлаштырыла'''''.

Станция  һәм туҡталыш пункттары (20): Рига, Земитаны, Браса, Саркандаугава, Мангали, Зиемельблазма, Вецдаугава, Вецаки, Калнгале, Гарциемс, Гарупе, Царникава, Гауя, Лиласте, Инчупе, Пабажи, Саулкрасты, Кишупе, Звейниекциемс, Скулте.

* '''4-се һыҙыҡ:''' Рига — Айзкраукле. Иң оҙон  электрлаштырылған тармаҡ (82,5 км).   Саласпилс, Огре,   артабан Лиелварде һәм Айзкраукле ҡалалары аша үтә. Был тармаҡ буйынса  Гулбене, Крустпилс, Резекне, Зилупе һәм [[Даугавпилс]]ҡа дизель-поездар, шулай уҡ  [[Мәскәү]]гә, [[Санкт-Петербург]]ҡа һәм [[Минск]]ҡа халыҡ-ара поездар йөрөй.  '''''1972 йылда һыҙыҡ  электрлаштырыла'''''

Станциялар  һәм туҡталыш пункттары (24): Рига, Вагону Паркс, Янявартаы, Даугмале, Шкиротава, Гайсма, Румбула, Дарзини, Доле, Саласпилс, Саулкалне, Икшкиле, Яуногре, Огре, Парогре, Циемупе, Кегумс, Лиелварде, Кайбала, Юмправа, Дендрарий, Скривери, Мулдакменс, Айзкраукле.

'''Төҙөлмәгән'''

Үрҙәге дүрт тармаҡтан тағы ике һыҙыҡты   электрлаштырыу планлаштырыла:

* Рига — Сигулда, 53 км оҙонлоҡта.  План буйынса, был бөтә тармаҡтарҙа электрлаштырыу  1991 йылда тамамланырға тейеш була. Әммә Латвияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү мәленә   электрлаштырыуҙы Ропажа станцияһына (хәҙер Гаркалне) тиклем генә еткереп өлгөрәләр . 1980—90 йылдарҙа  электропоездар был  маршрут  буйынса Ропажи  станцияһына тиклем йөрөй. Эксперименталь тәртиптә  контакт -аккумулятор поездары ебәрелә, улар Ропажиға электр менән  тиклем йөрөй, ә Сигулдаға тиклем  автономиялы хәрәкәт итә, шундай уҡ принцип Лимбажи тармағында ла ҡулланыла. 90-сы йылдар уртаһында электрлаштырылған участканы Юглаға тиклем ҡыҫҡарталар  (10,2 км оҙонлоҡта). Әлеге ваҡытта  Гаркалне станцияһына тиклем ҡасандыр контакт селтәрен  тотоп торған бағаналарҙы күрергә мөмкин. 

: Станция   һәм туҡталыш пункттары (12): Рига, Земитаны, Чиекуркалнс, Югла, Балтэзерс, Гаркалне, Криевупе, Вангажи, Инчукалнс, Эгльупе, Силциемс, Сигулда. Хәҙер  Сигулдаға  һәм артабан  (Цесисаға, Валмиера Валкаға тиклем) дизель-поездар йөрөй

* 97,5  км оҙонлоҡтағы Рига — Эргли.   Әлеге ваҡытта был тимер юл һыҙығы  тулыһынса тиерлек һүтеп алынған.

: Станция   һәм туҡталыш пункттары (24): Рига, Вагону Паркс, Яняварты, Рига-Пречу, Ацоне, Сауриеши, Цекуле, Кивули, Баяряи, Кангари, Ремине, Аугшциемс, Кардае, Сидгунда, Сунтажи, Кастране, Ватране, Кейпенье, Платере, Таурупе, Личупе, Балтава, Роплайни, Эргли.

=== Электрлаштырыу планы ===
2015—2020 йылдарҙа  тимер юлдарҙы электрлаштырыу проекты:

* Айзкраукле — Крустпилс
* Крустпилс — Резекне
* Крустпилс — Даугавпилс
* Крустпилс — Елгава
* Елгава — 2 Тукумс
* 2 Тукумс — Вентспилс

== Дизель-поездар хәрәкәте ==
[[Файл:Latvia_railways_frequency_of_commuter_trains_2016.svg|справа|мини|400x400пкс|ҡала яны поездарының хәрәкәте]]
«Pasažieru vilciens » акционерҙар йәмғиәте дизель-поездар менән  пассажирҙарҙы түбәндәге маршруттар буйлап ташый:

* Рига — Даугавпилс
* Рига — Мадона
* Рига — Крустпилс
* Рига — Сигулда — Валга (Эстония)
* Рига — Резекне — Зилупе
* Рига — Добеле — Лиепая

'''Элекке маршруттары (1990—2009 йй.)'''

# Рига — Ипики, Руиена, Алоя, Лимбажи: 2005 йылда  Скулте — Пярну һыҙығы һүтеп алына. 
# Рига — Реньге:  тик йөк ташыу 
# Рига — Мейтене: тие йөк ташыу
# Рига — Эргли: Сауриешҡа  тиклем йөк ташыу; пассажирҙар хәрәкәте  2007 йылда ябыла, 2009 йылдың сентябрендә һыҙы һүтеп алына
# Рига — Вентспилс: тик йөк ташыу 
# Даугавпилс  — Бигосово (Беларусь)
# Рига — Бигосово (Беларусь)
# Даугавпилс  — Крустпилс
# Крустпилс — Зилупе
# Пыталово (Рәсәй) — Резекне — Даугавпилс  — Вильнюс (Литва) (Вильнюс  һәм Даугавпилс хәрәкәте 2018 йылдың 13 ғинуарында  Литва  тимер юлдары тарафынан яңыртыла)

=== Халыҡ-ара пассажирҙар ташыу ===
Халыҡ-ара пассажирҙар ташыу өсөн ТЭП70 тепловозы ла  ҡулланыла

# Рига — Мәскәү
# Рига — Санкт-Петербург — 2017 йылдан үҙ статусына эйә түгел, таҡма вагон Рига—Мәскәү поезы Новосокольники станцияһына тиклем бара, унда Белорус тимер юлы ойошторған [[Гомель]] —Санкт-Петербург поезына тағыла. Утрау һәм [[Псков]] аша хәрәкәт бер йыл элек  ябылған.
# Рига — Валга (Эстония): [[Эстония]]ла сик буйы станцияһы,   унда [[Тарту]] һәм [[Таллин]] поезына күсеп ултырырға мөмкин
# Рига — Минск: 2011 йылда тергеҙелә, шуның менән Бигосово — Даугавпилс участкаһында пассажир хәрәкәте яңыртыла

'''Башҡа пассажирҙар ташыу маршруты'''

# Рига — Вильнюс — Минск — Овруч — Киев  

'''Элекке маршруттар'''

# [[Вильнюс]] — Санкт-Петербург (LG)&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: Латвия биләмәһендә Даугавпилс, Резекне, Карсава станцияларында туҡталыштар менән; Даугавпилс станцияһында  Рига — Санкт-Петербург поезд составы  менән берләшә. [[2015 йыл]]да юҡҡа сығарыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Железнодорожная линия Лиепая&amp;amp;nbsp;— Вентспилс
* Даугавпилсский железнодорожный узел
* Музей истории Латвийской железной дороги
* Автомобильные дороги Латвии
* Кубок Латвийской железной дороги

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.ldz.lv/ Сайт предприятия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725000138/https://www.ldz.lv/ |date=2019-07-25 }}
* [http://trainpix.org.ua/railway/37/ Латвийская железная дорога и база данных ПС на Трейнпиксе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008003450/https://trainpix.org.ua/railway/37/ |date=2011-10-08 }}
* [http://railwayz.info/photolines/main.php?rw_id=9 Фотолинии Латвийской железной дороги на сайте Railwayz.info]
* [http://www.ldzb.lv/rus/dzc_tikla_vesture_kriev_imper.htm Хронология истории железных дорог Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530103401/http://www.ldzb.lv/rus/dzc_tikla_vesture_kriev_imper.htm |date=2019-05-30 }} Общество железнодорожников Латвии
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Латвия]]
[[Категория:Тимер юлдар]]</text>
      <sha1>a9v69w2924ztmv5pi9kwjkad8a86n2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лексингтон (Массачусетс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151837</id>
    <revision>
      <id>1299198</id>
      <parentid>1282018</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9641" sha1="az74uly1m4e1kr07smju50atnr7nh5c" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Лексингтон''' ([[Английский язык|ингл.]]  &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Lexington&lt;/span&gt;) — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] [[Массачусетс]] штатындағы Мидлсекс округына ҡараған ҡалаһы. [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш|Америка бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш]] нәҡ Лексингтон ҡалаһында башланып киткән. Ҡаланың ҡушаматы — ''Америка азатлығы тыуған урын''.

Ҡаланың девизы — ''Америка өсөн ниндәй матур иртә!''

== Географияһы ==
Лексингтон ҡалаһы Массачусетс штатының көнсығыш өлөшөндә, [[Бостон|Массачусетс]] баш ҡалаһынан һәм океандан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала майҙаны 42,8 км² тәшкил итә, шуның 0,3 км² — асыҡ һыу биләмәһе. Ҡала аша {{Тәржемәһеҙ 3|Вайн-Брук|||Vine Brook}} ҙур {{En|Massachusetts Route 128}} автомобиль юлы үтә

== Тарих ==
[[Файл:Lexington_Minute_Man_relief_(Basha_Paeff)_-_Lexington,_MA.JPG|слева|мини|150x150пкс|Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыштың беренсе һалдаттарына барельеф]]
[[Файл:Minuteman_Bikeway_at_the_site_of_Pierces_Bridge,_Lexington_MA.jpg|слева|мини|150x150пкс|Велосипед юлы {{En|Minuteman Bikeway}}]]
1642 йылдар тирәһендә Лексингтонға Кембридж ҡалаһының ауыл хужалығы өлөшө булараҡ нигеҙ һалына. 1691йылда ул мәхәллә булып тора, уға ''Кембридж-Фармс исеме бирелә''. Кембридж- Фармста сиркәү барлыҡҡа килә, ә 1713 йылда уға ҡала статусы бирелә. Ҡала тиҙҙән үҙенең хәҙерге исемен ала. Ҡала исемдәренең килеп сығышы тураһында ике версия бар: уның ьеренсеһе буйынса, ҡала барон Лексинтон хөрмәтенә аталған, икенсеһе буйынса, инглиз {{Тәржемәһеҙ 3|Лэкстон (Ноттингемшир)|Лэкстон||Laxton, Nottinghamshire}}

Лексингтонда 1775 йылдың 19 апрелендә [[Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш|Америка бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштың]] тәүге атышы яңғырай, һәр йыл һайын апрелдең өсөнсө дүшәмбеһендә ҡалала Патриоттар көнө({{Тәржемәһеҙ 3|День патриотов|||Patriots' Day}}

Лексингтон барлыҡҡа килгән сағынан уҡ [[Бостон]]ды продукция менән тәьмин итеү өсөн хеҙмәт итә. 1846 йылда ул баш ҡала менән {{En|Lexington and West Cambridge Railroad}} тимер юлы менән бәйләнә, юлдың был тармағы күптәндән бирле эшләмәй, уның буйынса 16 км оҙонлоғондағы {{En|Minuteman Bikeway}} велосипед юлы һалынған.

== Демография ==
; Халыҡ

* [[1850 йыл]] — 1893 кеше
* [[1860 йыл|1860]] — 2329
* [[1870 йыл|1870]] — 2277
* [[1880 йыл|1880]] — 2460
* [[1890 йыл|1890]] — 3197
* [[1900 йыл|1900]] — 3831
* [[1910 йыл|1910]] — 4918
* [[1920 йыл|1920]] — 6350
* [[1930 йыл|1930]] — 9467
* [[1940 йыл|1940]] — 13 187
* [[1950 йыл|1950]] — 17 335
* [[1960 йыл|1960]] — 27 691
* [[1970 йыл|1970]] — 31 886
* [[1980 йыл|1980]] — 29 479
* [[1990 йыл|1990]] — 28 974
* [[2000 йыл|2000]] — 30 355
* [[2005 йыл|2005]] — 30 800
* [[2010 йыл|2010]] — 31 394

; Раса составы

* аҡ тәнлеләр— 75,5 процент
* [[азиаттар]] — 19,8 %
* афроамерикандар — 1,5 %
* аҫаба американдар — 0,1 %
* башҡа раса — 0,5 %
* ҡатнаш расы — 2,6 %
* латин американдар (төрлө раса) — 2,3 %

; Ата-бабаларының килеп сығышы

* ирландтар — 18,0 процент
* инглиздәр — 14,7 %
* итальяндар — 11,6 %
* [[Немецтар|немец]] — 9,1 %
* [[Урыҫтар|рус]] — 4,9 %
* поляктар — 4,4 %&lt;ref&gt;[http://www.city-data.com/city/Lexington-Massachusetts.html Лексингтон: демография, экономика, преступность, здравоохранение и пр.] на сайте ''city-data.com''&lt;/ref&gt;

== Иҫтәлекле урын ==
[[Файл:Old_North_Bridge,_Concord,_Massachusetts,_July_2005.JPG|мини|200x200пкс|{{Тәржемәһеҙ 3|Старый северный мост|||Old North Bridge}}]]
[[Файл:Buckman_Tavern.jpg|мини|299x299пкс|Бакмен тавернаһы ({{En|Buckman Tavern}}) (1690-сы йылдар тирәһендә төҙөлгән)]]

* Милли тарихи парк ''Minute Man'' ({{En|Minute Man National Historical Park}}) (1959 йылда асылған)&lt;ref&gt;[http://www.nps.gov/mima/index.htm Национальный исторический парк ''Minute Man''] на сайте ''nps.gov''&lt;/ref&gt;
** {{Тәржемәһеҙ 3|Старый северный мост|||Old North Bridge}}
** Лексингтон үҙәге ({{En|Lexington Centre}})
*** Лексингтон Грин
**** Капитан Джон Паркер һәйкәле (1900 йылда асылған)
* Бакмен тавернаһы ({{En|Buckman Tavern}}) (1690-сы йылдар тирәһендә төҙөлгән)
* Манро тавернаһы (''[[:en:Munroe Tavern (Lexington, Massachusetts)|Tavern Munroe]]'') (1731 йылда төҙөлгән)
* Кларк һәм Хэнкук йорто ({{En|Hancock-Clarke House}}) (1737 йылда төҙөлгән)
* Сиркәү {{En|Follen Church Society-Unitarian Universalist}} (1841 йылда төҙөлгән)
* ''Memorial Cary китапханаһы'' ({{En|Cary Memorial Library}}) (1869 йылдан алып эшләй)
* Лексингтонда 200 йәшлек имән үҫә&lt;ref&gt;Нелл Уокер. [http://www.lexington300.org/oldest-tree.html ''The Oldest Tree in Lexington?''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120519161838/http://www.lexington300.org/oldest-tree.html|date=2012-05-19}} на сайте ''lexington300.org''&lt;/ref&gt;.
* ''Уиллард-Вудста''&lt;ref&gt;[http://www.lexingtonma.org/conservation/Lands/Willards.html Willards Woods Conservation Area in Lexington, MA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224135802/http://www.lexingtonma.org/conservation/Lands/Willards.html |date=2008-02-24 }} на сайте ''lexingtonma.org''&lt;/ref&gt; тәбиғәт зоналары.

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
* Антони {{FRA}}
* {{Тәржемәһеҙ 3|Васпам|||Waspam}} {{NIC}} &lt;small&gt;(Васпам не проявляет активности в отношениях с 2004 года)&lt;/small&gt;
* Долорес-Идальго {{MEX}} (с 1966 года)
* [[Гатчина]] {{RUS}}
* Павловск {{RUS}} &lt;small&gt;(Павловск не проявляет активности в отношениях с 2002 года)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lexingtonma.gov/selectmen/sistercity.cfm Города-побратимы Лексингтона] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124091819/http://www.lexingtonma.gov/selectmen/sistercity.cfm|date=2015-11-24}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.lexingtonma.gov/ Официальный сайт города]
* [http://lhsoc.weebly.com/ Историческое общество Лексингтона]
* [https://web.archive.org/web/20120513231809/http://www.creativecitieslexington.com/history-of-lexington-massachusetts/ История Лексингтона] на сайте ''creativecitieslexington.com''
* [http://www.lexingtonchamber.org/ Торговая палата Лексингтона]
* [http://lps.lexingtonma.org/site/default.aspx?PageID=1 Школы Лексингтона]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20130326064638/http://www.libertyride.us/historic.html Достопримечательности Лексингтона] на сайте ''libertyride.us''
* [http://www.lexmedia.org/ Кабельное телевидение Лексингтона] формы ''[[:en:Public-access television|Public-access]]''
* [http://lex-wiki.org/pmwiki.php Лексингтон-вики]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://yourtown.boston.com/lexington Новости Лексингтона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523112140/http://yourtown.boston.com/lexington |date=2015-05-23 }} на сайте ''yourtown.boston.com''

[[Категория:Массачусетс ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>az74uly1m4e1kr07smju50atnr7nh5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калоев Борис Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155044</id>
    <revision>
      <id>1299180</id>
      <parentid>1282668</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T17:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10283" sha1="3dofv6zmqnnnyjv3rphxm5hfk9t944n" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Борис Александрович Калоев
 |оригинал имени       = 
 |имя при рождении     = 
 |изображение          = Борис Александрович Калоев.png
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |дата рождения        = 15.02.1916 
 |место рождения       = [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Төньяҡ Осетия]] Байком ауылы
 |гражданство          = {{s|{{USSR}} → {{RUS}}}} 
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 23.10.2006
 |место смерти         = [[Мәскәү]]
 |отец                 = Александр Борисович Калоев
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |род деятельности     = [[этнограф]]
 |награды и премии     = 
{{{!}} style=&quot;background:transparent;&quot;
{{!}}{{Орден Отечественной войны I степени}} {{!!}} {{Орден Отечественной войны II степени}} {{!!}} {{Медаль «За боевые заслуги»}} {{!!}} {{Медаль «За отвагу»}} {{!!}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent;&quot;
{{!}} 
{{!}}}
 |автограф             = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
'''Калоев Борис Александрович''' ([[15 февраль]]&lt;ref name=&quot;БРЭ. А. М. Решетов: Калоев Борис Александрович&quot;&gt;[https://bigenc.ru/ethnology/text/2036707 БРЭ. А. М. Решетов: Калоев Борис Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105115156/https://bigenc.ru/ethnology/text/2036707 |date=2019-11-05 }}&lt;/ref&gt; [[1916 йыл]], Рәсәй Федерацияһы, Төньяҡ Осетия Байком ауылы  — [[23 октябрь]]&lt;ref name=&quot;БРЭ. А. М. Решетов: Калоев Борис Александрович&quot;/&gt; [[2006 йыл]], Мәскәү) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] этнографы&lt;ref name=&quot;БРЭ. А. М. Решетов: Калоев Борис Александрович&quot;/&gt;, тарих фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһының Кавказ бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[http://photo.iea.ras.ru/kaloev.html Калоев Борис Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191124235451/http://photo.iea.ras.ru/kaloev.html |date=2019-11-24 }}&lt;/ref&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, орден һәм миҙалдар менән бүләкләнеүсе.

== Биографияһы ==
1916 йылдың 15 февралендә  Байк Закин тарлауығы Байком ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;Калоев Борис Александрович&quot;&gt;[http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Калоев Борис Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201140025/http://ethnographica.kunstkamera.ru/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-12-01 }}&lt;/ref&gt;. Коста ауылында Борис Александрович ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;&gt;[http://sevosetia.ru/Article/Index/276317 Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108103747/http://sevosetia.ru/Article/Index/276317 |date=2019-11-08 }}&lt;/ref&gt;. 1931 йылда рабфакка уҡырға инә ([[Дондағы Ростов]]), 1936 йылда рабфакты уңышлы тамамлап  [[Ростов дәүләт университеты|Ростов дәүләт университетының тарих  факультетына уҡырға инә]]&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;/&gt;. 1937 йылда Төньяҡ-Осетия дәүләт педагогия институтының тарих факультетына күсә. 1940 йылда уңышлы тамамлай&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;/&gt;. Институтты тамамлағандан һуң армия сафына алына, 1941 йылдың февралдә — Кавказ аръяғы хәрби-сәйәси училище курсанты була. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында  ҡатнаша, ауыр һуғыш йылдарында Дондағы Ростов, Таганрог, Донбассты азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышта яралана. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары һәм 15 миҙал менә наградлана&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;/&gt;.

1945 йылдың 24 июнендә Борис Александрович  Мәскәү ҡалаһында Еңеү Парадында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;/&gt;.

1948 йылда [[Мәскәү]]ҙә аспирантурала уҡый (СССР ФА этнография институты)&lt;ref name=&quot;Газета «Северная Осетия»: Лаура Касимова «Братья Калоевы из Закинского ущелья»&quot;/&gt;. Диссертация яҡлап: 1951 йылда  «Моздок осетиндары (тарихи-этнографик тикшеренеүҙәр)» тигән темаға кандидат диссертацияһы, 1969 йылда  «Осетиндар. Этнографик характеристикаларын һәм этногенез проблемалары» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;Калоев Борис Александрович&quot;/&gt;.

1950-2006 йылдарҙа А. Калоев СССР Фәндәр академияһының этнография институтының Кавказ секторында кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, әйҙәүсе һәм төп ғилми хеҙмәткәр вазифаларын башҡара&lt;ref name=&quot;Калоев Борис Александрович&quot;/&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]];
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]];
* Осетия даны һәм башҡа миҙалдар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01002099270 РГБ. Калоев, Борис Александрович — Записки кавказоведа]
* [http://unis.shpl.ru/Pages/Search/CatalogsSearch/Rubric.aspx?RubricId=952460 	Государственная публичная историческая библиотека России Калоев, Борис Александрович (1916—2006)]
* [http://izvestia-soigsi.ru/ru/archive/-25-64-2017/506-chibirov25 Л. А. Чибиров. Б. А. КАЛОЕВ КАК НАРТОВЕД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108092923/http://izvestia-soigsi.ru/ru/archive/-25-64-2017/506-chibirov25 |date=2019-11-08 }}
* [http://soigsi.com/index.php/604-07-02-2017-patriarkh-etnograficheskogo-kavkazovedeniya Патриарх этнографического кавказоведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191108095725/http://soigsi.com/index.php/604-07-02-2017-patriarkh-etnograficheskogo-kavkazovedeniya |date=2019-11-08 }}

[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:ХХ быуат этнографтары]]
[[Категория:Рәсәй этнографтары]]
[[Категория:СССР этнографтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса этнографтар]]
[[Категория:Рәсәй ғалимдары]]
[[Категория:СССР ғалимдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2006 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1916 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>3dofv6zmqnnnyjv3rphxm5hfk9t944n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Липатова Татьяна Эсперовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156695</id>
    <revision>
      <id>1299204</id>
      <parentid>1205672</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8353" sha1="19p91pab4lnf5vxnemlct3198ldk02e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Татьяна Эсперовна Липатова''' ({{Lang-uk|Тетяна Есперівна Ліпатова}}, тыумыштан Соснина; [[1924 йыл]]) — совет һәм украин  ғалимы, [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]] (1968), профессор (1969), Ижад академияһының мөхбир ағзаһы (1992).&lt;ref name=&quot;persona&quot;&gt;[https://persona.rin.ru/view/f/0/20662/lipatova-tatjana-esperovna Липатова Татьяна Эсперовна]&lt;/ref&gt;

юғары молекуляр ҡушылмалары өлкәһендә  белгес. СССР-ҙа яңы фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусы — медицина өсөн полимерҙар, атап әйткәндә, эндопротезлау өсөн биологик яҡтан үҙ-ара ярашҡан полимер материалдар булдырыу. 400-ҙән ашыу хеҙмәт  авторы, шулай уҡ 12 патент һәм авторлыҡ танытмалары бар&lt;ref&gt;[https://findpatent.ru/byauthors/841100/ Патенты автора ЛИПАТОВА ТАТЬЯНА ЭСПЕРОВНА]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/841100 Изобретатель ЛИПАТОВА ТАТЬЯНА ЭСПЕРОВНА]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Татьяна Эсперовна Липатова 1924 йылдың 23 апрелендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған.

[[1949 йыл]]да Мәскәү нефть институтын  (хәҙер [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты]]) «нефть һәм газ технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай.&lt;ref&gt;[http://grads.gubkin.ru/graduates_database/lipatova-tatyana-esperovna/ Липатова Татьяна Эсперовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212073013/http://grads.gubkin.ru/graduates_database/lipatova-tatyana-esperovna/ |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt; Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң   1949—1955 йылда СССР Химия сәнәғәте министрлығының тармаҡ институттарында эшләй, 1955—1956 йылдарҙа Ленин-Сталин мавзолейы эргәһендә Ғилми-тикшеренеү институтында,  1957—1959 йылдарҙа СССР Фәндәре академияһының химик физика институтында эшләй. 1960—1965  йылдарҙа  Татьяна Липатова БССР Фәндәре академияһының органик булмаған һәм дөйөм химия институтында эшләй.  1954 йылда «Исследование совместной карбониевой полимеризации ненасыщенных соединений»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005830175 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата хим. наук]&lt;/ref&gt;

[[1965 йыл]]дан [[Украина]]ла эшләй. 1965—1976 йылдар дауамында — УССР Фәндәре академияһының юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы институтында, 1976—1984 йылдарҙа УССР ФА органик химияһы институтында эшләй. 1986—1987 йылдарҙа  Липатова Богомолец исемендәге Киев медицина институтында (хәҙер А.А. Богомолец исемендәге Милли медицина университеты).   1968 йылда юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы өлкәһендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1969 йылдан — профессор.

Үҙенең  фәнни-педагогик эшмәкәрлеге осоронда  30 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләй. Һамар ҡалаһының Рәсәй дәүләт архивында Т.Э. Липатоваға ҡараған  документтары бар&lt;ref&gt;[http://samara.rgantd.ru/searchvdnt/1710/ РГА в г. Самаре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212091531/http://samara.rgantd.ru/searchvdnt/1710/ |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt;

Украина ССР-ының  Дәүләт премияһы лауреаты (1982, эше өсөн «Теоретическая разработка новых биодеструктивных полимеров медицинского назначения, их экспериментальная проверка, создание технологии производства и внедрения в клинику», авторҙашлыҡта&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180411104924/http://www.kdpu-nt.gov.ua/content/teoretichna-rozrobka-novikh-biodestruktuyuchikh-polimeriv-medichnogo-priznachennya-yikh-eksp Теоретична розробка нових біодеструктуючих полімерів медичного призначення, їх експериментальна перевірка, створення технології виробництва та впровадження в клініку]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;),  Украина ССР-ы Фәндәр академияһының Л.В.  Писаржевский исемендәге премия (1974), шулай уҡ СССР һәм Чехословакия Фәндәр академияларының иң яҡшы берлектәге эше өсөн премиялары (1972).

=== Шәхси тормошо ===
УССР ФА академигы  Липатов Юрий Сергеевич менән никахта булған. Уларҙың улы Сергей  (1949).&lt;ref name=&quot;persona&quot;/&gt;

Татьяна Эсперовна әлеге ваҡытта хаҡлы ялда, [[Киев]]та йәшәй. Шиғырҙар яҙа&lt;ref name=&quot;persona&quot;/&gt;  «Минең тормошом ғаиләлә һәм фәндә» хәтирәләр авторы (Киев&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: Феникс, 2005, ISBN 966-651-195-9).&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01002675179 Моя жизнь в семье и науке]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.mathnet.ru/rus/person131161 Профиль на Mathnet.ru]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=55566 ЛІПА́ТОВА Тетяна Есперівна]{{ref-uk}}
* [http://leksika.com.ua/15770321/ure/lipatova ЛІПАТОВА Тетяна Есперівна]{{ref-uk}}
* [http://halatyn.blogspot.com/2014/11/blog-post_18.html Цікава хімія. Блог учителя хімії Галатин Ольги Петрівни]{{ref-uk}}
* [http://arhistratig.in.ua/2014/05/07/koli-nauka-pidnimetsya-na-svoyu-golovnu-vershinu-vona-znajde-tam-religiyu/ КОЛИ НАУКА ПІДНІМЕТЬСЯ НА СВОЮ ГОЛОВНУ ВЕРШИНУ, ВОНА ЗНАЙДЕ ТАМ РЕЛІГІЮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212073432/http://arhistratig.in.ua/2014/05/07/koli-nauka-pidnimetsya-na-svoyu-golovnu-vershinu-vona-znajde-tam-religiyu/ |date=2019-12-12 }}{{ref-uk}}
* [http://cerkovnaya.blogspot.com/2014/05/blog-post.html КОГДА НАУКА ВЗОЙДЕТ НА СВОЮ ГЛАВНУЮ ВЕРШИНУ, ОНА НАЙДЕТ ТАМ РЕЛИГИЮ]
[[Категория:Химия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1924 йылда тыуғандар]]
[[Категория:23 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>19p91pab4lnf5vxnemlct3198ldk02e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Костенко Тамара Николаевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158563</id>
    <revision>
      <id>1299187</id>
      <parentid>1271346</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T02:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6611" sha1="t9sv4ey50cnpi2qn06gbn1wys2ore4j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Костенко Тамара Николаевна''' ([[17 март]] [[1937 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976).

== Биографияһы ==
Тамара Николаевна Костенко 1937 йылдың 17 мартында [[Краснодар крайы]] Апшерон районының Хадыженский ҡасабаһында тыуған, хәҙер Хадыженск ҡалаһы.

Ете синыфты тамамлағас, Ейск ауыл хужалығы техникумын «зоотехния» һөнәре буйынса тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген 1955 йылда Кущёвский районы «Еңеү» колхозының 2-се һөт-тауар фермаһында мөдир булып башлай. Ферманы тарҡау торошта ҡабул итеп, ул ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә хеҙмәт ойоштороу культураһы һәм һауым буйынса алдынғылар рәтенә сығара. 1976 йылда һәр һыйырҙан уртаса 4120 килограмм һөт алына, был үткән йыл күрһәткестәренә ҡарағанда 20 килограмға артыҡ була. Дәүләткә һөт һатыуҙың йыллыҡ йөкләмәһе 1067 тонна урынына 1090 тонна сифатлы һөт продукцияһы һатыла.

[[СССР Юғары Советы]] Президиумының 1976 йылдың 23 декабрендәге Указы менән, Бөтә Союз социалистик ярышында планды һәм социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә күрһәткән фиҙаҡәр хеҙмәте, дәүләткә бойҙай һәм башҡа ауыл хужалығы продукттарын әҙерләүҙә һәм һатыуҙа өлгәшкән ҡаҙаныштары өсөн Костенко Тамара Николевнаға [[Ленин ордены]] менән [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

КПСС ағзаһы булараҡ, КПСС-тың XXVII съезына делегат итеп һайлана. Бер нисә хеҙмәттең, шул иҫәптән «Беҙҙең ферма бөгөн һәм иртәгә» авторы була ([[Краснодар]], Китап нәшриәте, 1979 йыл).&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01007633667 Костенко Тамара Николаевна — Наша ферма сегодня и завтра]&lt;/ref&gt;

1992 йылдан Тамара Николаевна хаҡлы ялда, Среднечубурск ауыл биләмәһендә йәшәй&lt;ref&gt;[https://kdc-chuburki.ru/index.php/ob-uchrezhdenii/istoriya-uchrezhdeniya История Дома Культуры Среднечубуркского сельского поселения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200723105915/https://kdc-chuburki.ru/index.php/ob-uchrezhdenii/istoriya-uchrezhdeniya |date=2020-07-23 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Социалистик Хеҙмәт Геройы 
* Ике Ленин ордены (1973)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1971)
* [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] (1986)
* миҙалдар, шул иҫәптән СССР ВДНХ-ның көмөш миҙалы.
* Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996).&lt;ref&gt;[https://zakon-region2.ru/2/188902/ Постановление Главы администрации Краснодарского края от 09.01.1996 N 8 «О присвоении почетного звания „Заслуженный работник сельского хозяйства Кубани“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412182917/https://zakon-region2.ru/2/188902/ |date=2021-04-12 }}&lt;/ref&gt;
* Краснодар крайы хакимиәтенең Почёт грамотаһы (2002)&lt;ref&gt;[http://docs.pravo.ru/document/view/3190346/ О награждении почетной грамотой администрации Краснодарского края / Постановление от 04 ноября 2002 года № 1268] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320202355/http://docs.pravo.ru/document/view/3190346/ |date=2020-03-20 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Трудовая слава Кубани: люди немеркнущей славы |оригинал= |язык=ru |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01003073171 |викитека= |ответственный=под ред. Н. Л. Заздравных, Л. Д. Мурзиной |издание=2-е изд |место=[[Краснодар]] |издательство=Диапазон–В |год=2006 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=188 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=25972 Костенко Тамара Николаевна]
* [http://kushmuseum.ru/index.php/en/istoriya-v-litsakh Кущёвский музей — История в лицах]

[[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>t9sv4ey50cnpi2qn06gbn1wys2ore4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көҙйылға</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172411</id>
    <revision>
      <id>1299195</id>
      <parentid>1291437</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15712" sha1="nkim0mk1ogkyxmcblzujfvr3pxd7376" xml:space="preserve">{{Ук}} &lt;!-- был уң яҡта ҡалып-карточка ҡуя. Ҡалып-карточка күренһен өсөн Викидатала мәғлүмәт булырға тейеш --&gt;


'''Көҙ-Йылға''' — элекке ауыл, [[Межгорье (ҡала)|Межгорье]] ҡалаһының бер өлөшө&lt;ref&gt;{{БЭ|88442|}}&lt;/ref&gt;. 
&lt;!-- Преамбула башы --&gt;&lt;!-- Бына ошо арауыҡҡа преамбула яҙығыҙ --&gt;
== Географияһы ==
Көҙйылға ҡасабаһы, Өфө ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышта 140 км алыҫлыҡта, Белорет юлының 40 километрында, Көньяҡ-Урал ҡурсаулығындағы Ямантау тауы итәгендә урынлашҡан.

== Тарихы == 
Көҙйылға – махсус барлыҡҡа килгән ҡасаба – 1930 йылда шундай уҡ статус менән Нура (Сосновка), Ермотай (Туҡан янында), Урта Төлмәй, Капкалка (Инйәр зонаһына ҡарайҙар) ҡасабаларҙың береһе булып һанала.
Ошо ҡасабаларҙың барлыҡҡа килеүе һәм урынлашыуы Белорет металлург комбинатының артабан үҫеүенә, иң мөһиме Туҡанда руда ятҡылыҡтарын киңәйтеү һәм Инйәр зонаһында ағас күмерен, яғыулыҡ материалдарын  етештереүгә булышлыҡ итә . 
Башҡортостандың төрлө райондарынан махсус ебәрелгән, ул ваҡытта кулак булып һаналған халыҡ Көҙйылға аулына  беренсе күсеп килеүсе булып һанала.
Улар НЭП заманында яҡшы донъя көтөүселәр, икмәк үҫтереүселәр, аҙаҡ аяуһыҙ  рәүештә тыуған ерҙәренән һөрөлгән, йәшәгән йорттарынан, хужалыҡ милектәренән, малдарынын – аттар менән һыйырҙарынан һәм башҡа ваҡ малдарынан яҙған кешеләр, шул уҡ ваҡытта граждан һәм политик хоҡуҡтарынан мәхрүм ителгән, үҙҙәренең тырышлыҡтарын һәм кешелек дәрәжәһен юғалтмаған халыҡ була. 
Ул заманда уларҙы классик дошман, социаль хәүефле элемент йә ябайса элемент тип кенә атайҙар. Һөрөлөп (ҡыуылып) килгән кешеләрҙең шул хәтлем ҡыйын шарттарҙа көн итеүҙәре, коменданттарҙың аяуһыҙ ҡыланыуҙары тураһында (иң ныҡ аяуыҙ Городецкий була) күп мәҡәләләр, китаптар яҙылған.
Көн һайын иртән Көҙйылға урамдары буйлап шығырҙап ҙур арба үтә, мәйеттәрҙе йыйып йөрөйҙәр (көнөнә уларҙың һаны 30-40 кешегә етә). Ҡайһы ваҡыттарҙа бер төн эсендә тотош ғаилә һәләк була. (02.11.2004 йылғы «Урал» гәзитенән алынған) Үлгән кешеләрҙәң ерләнгән зыяраты эргәһендә (1930 – 1932 йылдарҙа уларҙың һаны 8000 кешегә етә)  2013 йылда мемориаль таҡта ташы асылған.
Махсус ҡасаба  тирә- яҡтан сәнскеле тимер сым менән уратып алынған, 50-се йылдарҙа ла уйнап йөрөгән балалар, шул тимер сымдарға эләгеп, аяҡтарын имгәтәләр.
Күсеп килгән халыҡтың төп шөгөлө урман ҡырҡыу була. Элекке игенселәр, ашнаҡсылар,  икмәк  бешереүселәр ағас ҡырҡыусыларға әйләнеп китәләр һәм уларҙың төп эш ҡоралдары булып ағас ҡырҡа торған балта, арҡыры бысҡы, ауыр ҡалун балта, ағас туҡмаҡ һәм шына һанала – был уларҙың төп эш ҡоралына әйләнә. Эш ваҡытында физик көс кенә түгел, ә тырышлыҡ, таҫыллыҡ, сослоҡ та кәрәк була. Әҙер ағас продукцияһын аттарҙа Нәре, кесе Инйәр йылғалары ярҙарына сығаралар. Унан инде ташҡын ваҡытында ағасты һал менән Инйәр гаваненә ағыҙғандар.  Ә эшлекле ағасты, утынды, ағас күмерен (Инйәрҙә, Биләғошта, Рәүәттә күп күмер эшкәртеү мейестәр була) БМК-аға ебәрәләр.
Көҙйылға леспромхозына Ҡайлыш, Машаҡ, Капкалка урман бүлексәләре ҡарай. Тәүҙә Ҡайлыш урманында репрессияға эләккән кешеләр эшләй. Ямантауҙың һул яҡ биләмәһе ҡасабаһынан 5-6 саҡырым алыҫлығында була. Һуғыштан һуң Ҡайлышҡа үҙ  иленә күсеп ҡайтыусылар һәм ауыр енәйәттәре өсөн ултырып сыҡҡан кешеләрҙе ебәрәләр. Унда десятник булып Якупов Ҡөтләхмәт эшләгән. 1956 йылда урман бүлексәһен ябалар, халык Көҙйылғаға  йәшәргә күсә. Леспромхоздың директоры булып Коновалов, Кирпичев, Лисовский эшләйҙәр.
Ул ваҡыттарҙа Көҙйылғала артель дә була, ундағы халыҡ картуф, йәшелсә, һоло үҫтерәләр, саналар, дуғалар эшләйҙәр,йүкәнән бауҙар, йүгәндәр, сабаталар үрәләр. Сабата төп эш аяҡ кейемебула ул заманда. Көн һайын тимер сетка үрәләр, шунан уларҙы төрлө ойошмаларға һәм урындағы халыҡҡа һаталар.  Беренсе күсеп килгән, унарлаған милләттән һәм төрлө диндән булған кешеләрҙе еңел булмаған  тормош берләштерә, туплай, интернационал ойошмаға әйләндерә. Уларҙың Тыуған илгә, халыҡҡа нәфрәте лә,яуызлығы ла булмай. 
Ваҡыт үтә, тормош яйға һалына. Халыҡ барактар, контора, балалар баҡсаһы, мәктәп, клуб (яңы клуб 1952 йылда һалынған), дауахана,ат аҙбары төҙөйҙәр. 1931 йылда мәктәп төҙөлә (беренсе мөдирҙәре Чиряев, Тверсков, Кириллов булалар). 1941 йылда һуғышҡа китер алдынан Кириллов мәктәп эргәһенә өс тирәк үҫентеләрен ултыртҡан, хәҙер шул ағастар янында 2009 йылда сквер яһайҙар һәм политик репрессия ҡорбандарына иҫтәлек мемориалы асалар (был Башҡортостанда беренсе ҡаласыҡ була). Һуғыштан һуң мәктәп директорҙары булып Котельников, Руденко, Володин, Ю,В. Кириллов – В.Т. Кирилловтың улы, Ф.Ф. Рахматуллин, Нафиҡов, Р.И.Ғәлиуллина эшләйҙәр (Хәҙерге ваҡытта Р.И.Ғәлиуллина Межгорье ҡалаһының 3-се һанлы мәктәбендә эшләй, ул ҡаланың почётлы гражданины).
Һуғыш башланғанда, элекке репрессияға эләккән кешеләр һәм уларҙың улдары (91 кешенән 30 һуғыштан ҡайтҡандар), граждан һәм  сәйәси хоҡуғын алыусылар, Тыуған  илде һаҡларға һуғышҡа китәләр һәм еңеү өсөн тос  өлөш индерҙеләр. Шатлыҡлы еңеү көнөн бөтәһе лә күрә алмай. Һуғыштан әйләнеп ҡайтыусыларҙың исемдәре “Улар еңеү менән ҡайттылар», ә яуҙа һәләкбулғандарҙың исемдәре “Хәтер» китаптарына индерелде. Еңеүгә махсус ҡасабаның халҡы ҙа ҙур өлөшөн индерҙе. Бөйөк Ватан Һуғышы  ваҡытында данлыҡлы хеҙмәттәре өсөн Көҙйылға леспромхозынан 171 кеше бүләккә лайыҡ булған.
1950 йылдарҙан һуң күп һөрөлгән кешеләр граждан хоҡуҡтарына әйә булғас, паспорт алғас, үҙҙәренең тыуған яҡтарына ҡайтып китәләр. Көҙйылға Татлы ауыл советына индерелә.
Көҙйылға урынына  Белорецк – 16, йәғни Солнечный ҡасабаһы,   1995 йылдан  Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы төҙөлә.

== Халыҡ иҫәбе ==
1959 йыл — 759 кеше; 1989 йыл — 332 кеше.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Сәлихов Әмир Йосоп улы]] Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаған һәм 1982 йылдан бирле офтальмолог булып эшләй. Медицина буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, юғары табип категорияһын раҫлай. Әлеге ваҡытта Мәскәүҙә клиникала — Веерная урамында, 24а-се йортта «клиникалар Прайм» эшләй.
* [[Ғәлиев Урал Мостафа улы]] — 1953 йылда Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Ҡөҙйылға ҡасабаһында тыуған. Һөнәре буйынса табип. Башҡортостан медицина институтын тамамлаған, шифахана директоры — БМК профилакторийы директоры, «Башҡортостандың атҡаҙанған табибы» исеменә лайыҡ булған.
М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында «Йәшәрбеҙ» китабы авторы радиоспектакль ҡуйған. Яныбай Хамматов исемендәге премия лауреаты. 2 том «Мин Көҙйылғаға ҡайтам».
* [[Халиҡов Марат Ишбулды улы]], 1956 йылдың 25 ноябрендә Көҙйылға ҡасабаһында тыуған, Өфөлә йәшәй. Башҡорт дәүләт университетында белем алған, һөнәре — «тарих», квалификация — «тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы», Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының дәүләт һәм муниципаль идара итеү кафедраһы доценты.
* [[Яҡупов Ҡотой Яҡуп улы]] Ассы ауылында тыуған, Көҙйылғала йәшәгән һәм эшләгән. Хеҙмәт итеү урыны: 148-се гвардия артиллерия миномёт 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының полкы, байраҡсы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
* [[Сәхийәров Зиннәт Сәхиәр улы]] 1902 тыуған, Берҙоғол аулында тыуған. Ғаиләһе менән Көҙйылғала йәшәгән. Хеҙмәт итеү урыны: 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы. Ҡыҙылармеец. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Бик күп наградалары бар.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ == 
[[Межгорье (ҡала)|Межгорье]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 
== Сығанаҡтар == 
Газеты
*Межгорье №5 за 19 марта 2021 «Наши земляки – герои»
*Урал от 02.11.2004
*Межгорье №14 (517) за 8 апреля 2005 «Сильна память в человеке – не забыть нам и во веки…
*Межгорье 19.11.2004 «Московская сага»…
*Межгорье 25.10.2013 №43 «О городских топонимах и новом памятнике»
*Наше время №49 за 1 ноября 2013 “Место памяти и скорби”
*Белорецкий рабочий от 14 января  2020 “Мы будем знать и помнить о них”
*Белорецкий рабочий от 21 января 2020 “Мы будем знать и помнить о них
*Белорецкий рабочий от 4 февраля 2020 “Мы будем знать и помнить о них”
*Белорецкий рабочий от 14 февраля 2020 “Мы будем знать и помнить о них”
*Белорецкий рабочий от 25 февраля 2020 “Мы будем знать и помнить о них”
*Белорецкий рабочий от 27 марта 2020 “Мы будем знать и помнить о них”
*Белорецкий рабочий от 15 мая 2020 “Мы будем знать и помнить о них”
*Металлург от 26 10. 2019 “За чёрной пропастью колючей”
*Металлург от 16.05.2020 стр. 7

== Һылтанмалар ==
&lt;!-- Һылтанмаларға текст эсендә ҡуйылған төшөрмәле һылтанмаларҙың бер квадрат йәйә эсендә булған өлөшөн алып ҡуйырға --&gt;
{{БЭ|88442|}}

&lt;!-- {{Портал}} --&gt;
&lt;!--
[[Категория:Темаға тура килгән категориялар ҡуйыла]] --&gt;
https://pamyat-naroda.su/awards/33645102
https://1418museum.ru/heroes/18010368/{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[http://%5Bhttp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519173408/http://http/ |date=2011-05-19 }}:////salikhov.me/salixov-amir/%20//salikhov.me/salixov-amir// [http:////salikhov.me/salixov-amir/ //salikhov.me/salixov-amir//] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519173408/http://http/ |date=2011-05-19 }}

[[Категория:Белорет районының бөткән ауылдары]]
[[Категория:Межгорье составына ингән тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>nkim0mk1ogkyxmcblzujfvr3pxd7376</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киев Русе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175134</id>
    <revision>
      <id>1299184</id>
      <parentid>1287417</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T21:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236871" sha1="f0qoobqs43a8ywwn04fp7bywhz7t92d" xml:space="preserve">{{Историческое государство
|название = Киев Русе&lt;br&gt;
ru/Киевская Русь&lt;br&gt;Древнерусское государство&lt;br&gt;Древняя Русь
|самоназвание = {{lang-orv2|рѹсьскаѧ землѧ}}
|статус = Тарихи дәүләт
|карта = Rus-1015-1113.png
|герб = -
|флаг = -
|размер = 300px
|p1 = 
|столица = [[Бөйөк Новгород|Новгород]] &lt;!-- Д. А. Гутнов Популярный обзор русской истории. VI—XVI вв; Введенский А. М. [http://slovene.ru/2014_1_Vvedenskiy.pdf Стольный город в древнерусских и фольклорных источниках] // Slověne = Словѣне.- № 1. — 2014. — С. 207.--&gt;(862—882),&lt;br&gt;[[Киев]] (882—1240)
|города = [[Киев]], [[Великий Новгород|Новгород]], [[Чернигов]], [[Переяславль Киевский|Переяславль]], [[Полоцк]], [[Туров]], [[Владимир-Волынский]], [[Смоленск]], [[Псков]], [[Новгород-Северский]], [[Пшемысль|Перемышль]], [[Теребовля|Теребовль]], [[Галич (Ивано-Франковская область)|Галич]], [[Ростов]], [[Суздаль]], [[Владимир (ҡала)|Владимир-на-Клязьме]], [[Муром]], [[Старая Рязань|Рязань]]
|образовано = [[862]]/[[882]]
|ликвидировано = [[1132]]/[[1240]]
|династия = [[Рюриковичтар]]
|язык = [[Древнерусский язык|древнерусский]] &lt;small&gt;(разговорный, деловой, язык государственного управления, права)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt;[[Древнерусский извод церковнославянского языка|древнерусский извод церковнославянского]] &lt;small&gt;(язык книжной культуры)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Крысько&quot;&gt;{{БРЭ|автор=[[Крысько, Вадим Борисович|Крысько В. Б.]]|заглавие=Древнерусский язык|том=9|страницы=339—340|год=2007|id=2631460|ref=БРЭ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Калугин&quot;&gt;{{БРЭ|автор=Калугин В. В.|заглавие=Древнерусская литература|том=Россия|страницы=703—712|год=2004|id=5061392|ref=БРЭ}}&lt;/ref&gt;
|площадь = ок. {{num|1330000|км²}} (к 1000 году){{sfn|Урланис|1941|с=85}}
|население = 5,4 млн чел. (1000){{sfn|Урланис|1941|с=86}}
|валюта = [[Куна (аҡса берәмеге)|куна]], [[Гривна (аҡса берәмеге)|гривна]], [[Ногата (монета)|ногата]]
|до = Көнсығыш славяндарҙың ҡәбилә союзы
&lt;!-- |д2 = Новгород Русе
|д3 =
--&gt;
|после = Рус кенәзлектәре
|форма_правления=[[Иртә феодаль монархия]]}}{{Историческое государство
|название = Киев Русе&lt;br&gt;Боронғо Русь дәүләте&lt;br&gt;Боронғо Русь
|самоназвание = {{lang-orv2|рѹсьскаѧ землѧ}}
|статус = Тарихи дәүләт
|карта = Rus-1015-1113.png
|герб = -
|флаг = -
|размер = 300px
|p1 = 
|столица = [[Бөйөк Новгород|Новгород]] &lt;!-- Д. А. Гутнов Популярный обзор русской истории. VI—XVI вв; Введенский А. М. [http://slovene.ru/2014_1_Vvedenskiy.pdf Стольный город в древнерусских и фольклорных источниках] // Slověne = Словѣне.- № 1. — 2014. — С. 207.--&gt;(862—882),&lt;br&gt;[[Киев]] (882—1240)
|города = [[Киев]], [[Бөйөк Новгород|Новгород]], [[Чернигов]], [[Переяславль Киевский|Переяславль]], [[Полоцк]], [[Туров]], [[Владимир-Волынский]], [[Смоленск]], [[Псков]], [[Новгород-Северский]], [[Пшемысль|Перемышль]], [[Теребовля|Теребовль]], [[Галич (Ивано-Франков өлкәһе)|Галич]], [[Ростов]], [[Суздаль]], [[Владимир (ҡала)|Владимир-на-Клязьме]], [[Муром]], [[Старая Рязань|Рязань]]
|образовано = [[862]]/[[882]]
|ликвидировано = [[1132]]/[[1240]]
|династия = [[Рюриковичтар]]
|язык = [[Древнерусский язык|древнерусский]] &lt;small&gt;(разговорный, деловой, язык государственного управления, права)&lt;/small&gt;,&lt;br&gt;[[Древнерусский извод церковнославянского языка|древнерусский извод церковнославянского]] &lt;small&gt;(язык книжной культуры)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Крысько&quot;&gt;{{БРЭ|автор=[[Крысько, Вадим Борисович|Крысько В. Б.]]|заглавие=Древнерусский язык|том=9|страницы=339—340|год=2007|id=2631460|ref=БРЭ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Калугин&quot;&gt;{{БРЭ|автор=Калугин В. В.|заглавие=Древнерусская литература|том=Россия|страницы=703—712|год=2004|id=5061392|ref=БРЭ}}&lt;/ref&gt;
|площадь = ок. {{num|1330000|км²}} (к 1000 году){{sfn|Урланис|1941|с=85}}
|население = 5,4 млн кеше. (1000){{sfn|Урланис|1941|с=86}}
|валюта = [[Куна (денежная единица Древней Руси)|куна]], [[Гривна (денежная и весовая единица Древней Руси)|гривна]], [[Ногата (монета)|ногата]]
|до = Көнсығыш славяндарҙың ҡәбилә союзы
&lt;!-- |д2 = Новгород Русе
|д3 =
--&gt;
|после = Рус кенәзлектәре
|форма_правления=Иртә феодаль монархия}}
'''Ки́ев Русе''', йәки '''Боронғо Рус дәүләте''', йәки '''Боронғо Русь''' ({{lang2|orv|chu|[[Русь (название)|рѹсь]], {{s|рѹсьскаѧ землѧ}}}}&lt;ref name=&quot;Комм1&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;[[Киевская Русь#Название|§ Название]], а также [[Наименования Российского государства#Употребление «Русь», «Русия», «Россия» в исторических документах|Наименования Российского государства § Употребление «Русь», «Русия», «Россия» в исторических документах]], показ изображений должен был включён.&lt;/ref&gt;, ''{{lang-el|Ῥωσία}}''&lt;ref name=&quot;Комм2&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Впервые использовано [[Константин Багрянородный|Константином Багрянородным]] в трактате «[[Об управлении империей]]» (948—952 годы). — {{статья|автор=Соловьёв А. В.|заглавие=Византийское имя России|издание=«[[Византийский временник]]»|ссылка=http://www.hist.msu.ru/Byzantine/BB%2012%20(1957)/BB%2012%20(1957)%20136.pdf|год=1957|номер=12|страницы=134—155}}&lt;/ref&gt;, {{lang-la|Russia, Rossia, Рутения|Ruthenia, Ruscia, Ruzzia}}&lt;ref name=&quot;Комм3&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Написание ''Ruscia'' характерно для латинских текстов из Северной Германии и Центральной Европы, ''Ruzzia'' — для Южной Германии, различные вариации ''Rus(s)i, Rus(s)ia'' — для романоязычных стран, Англии и Скандинавии. Наряду с этими формами с начала XII века в Европе начинает использоваться книжный термин ''Rut(h)enia'', образованный по созвучию от имени античного племени [[рутены (кельтское племя)|рутенов]]. — {{sfn0|Назаренко|2001|loc=С. 49—50.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Комм4&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Форма ''Rossia'' встречается с XII века в немецких, итальянских, венгерских и французских текстах и возникла под влиянием переводов из греческого. — {{статья|автор=Соловьёв А. В.|заглавие=Византийское имя России|издание=«[[Византийский временник]]»|ссылка=http://www.hist.msu.ru/Byzantine/BB%2012%20(1957)/BB%2012%20(1957)%20136.pdf|год=1957|номер=12|страницы=139}}&lt;/ref&gt;, [[Древнескандинавский язык|др.-сканд.]] ''Garðar, позже [[Гардарики|Garðaríki]]''&lt;ref name=&quot;Комм5&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Обозначение Руси в шведских, норвежских и исландских источниках, включая рунические надписи, скальды и саги. Впервые встречается в висе Халльфреда Трудного скальда (996 год). В основе топонима лежит корень ''garđ-'' со значением «город», «укреплённое поселение». С XII века вытесняется формой ''Garðaríki'' — букв. «Страна городов» — {{sfn0|ДРСЗИ|1999|loc=С. 464—465.}}&lt;/ref&gt;) — IX быуатта бер нисә көнсығыш славян&lt;ref name=&quot;Комм6&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Среди славянских племён в призвании варягов участвовали [[ильменские словене]] и балто-славянское племя [[кривичи|кривичей]]; в 882 году Олег Вещий захватил землю [[Поляне|полян]] с Киевом и в 883—885 годах подчинил также [[древляне|древлян]], [[северяне|северян]] и [[радимичи|радимичей]].&lt;/ref&gt; һәм фин-уғыр&lt;ref name=&quot;Комм7&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Среди финно-угорских племён в [[Призвание варягов|призвании варягов]] участвовали [[чудь]], [[меря]] и [[Весь (племя)|весь]]; среди подвластных Рюрику племён названа также [[мурома]]&lt;/ref&gt; ҡәбиләләрен [[Рюриковичтар|Рюрикович]] кенәз династияһы власы аҫтында берләштереү һөҙөмтәһендә формалашҡан [[Көнсығыш Европа]] [[Урта быуаттар|урта быуат]] дәүләте.

Киев Русе үҙенең юғары үҫеше ваҡытында көньяҡта Тамань ярымутрауы, көнбайышта [[Днестр]] һәм [[Висла]] үренә, төньяҡта [[Төньяҡ Двина]] үренә һәм көнсығышта [[Волга]] ҡушылдыҡтарына тиклем территорияларҙы биләй. XII быуат урталарында феодаль тарҡаулыҡ хәленә килә һәм ысынбарлыҡта Рюриковичтар династияһының төрлө тармаҡтары идара иткән тиҫтә ярым кенәзлектәргә тарҡала. Яңы көс үҙәктәре файҙаһына йоғонтоһон юғалтҡан Киев монгол ябырылыуына (1237—1240) тиклем формаль рәүештә Рустең төп «баш ҡалаһы» тип һаналған, ә Киев кенәзлеге рус кенәздәренең коллектив биләмәһендә ҡала. Этномәҙәни үҙәк булараҡ, сәйәси дезинтеграциянан һуң да Русь йәшәүен дауам итә, һәм был артабан рус ерҙәренең берләшеүе&lt;ref&gt;''Флоря Б. Н.'' Древнерусские традиции и борьба восточнославянских народов за воссоединение // {{Sfn0|Пашуто и др.|1982|}}&lt;/ref&gt; процесында мөһим роль уйнай.

== Исеме ==
Дәүләт исеменең төрлө дәүер әҙәбиәтендә — «Боронғо Русь дәүләте», «Боронғо Русь», «Киев Русе», «Киев дәүләте» тип өҫтөнлөк алған бер нисә [[Тарихнамә|тарихнамәһе]] бар.

«Боронғо Русь» билдәләмәһе боронғолоҡто һәм [[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙы]] [[Көнбайыш Европа|Көнбайыш]] һәм [[Үҙәк Европа]] тарихнамәһендә дөйөм ҡабул ителгән һәм уға ярашлы, боронғолоҡ традицион антик мәҙәниәт һүнеүгә, б. э. т. 1-се мең йыллыҡ уртаһына тамамлана, тигән мәғәнә менән бәйле түгел. Ғәҙәттә Рускә ҡарата боронғо тип ''монголғаса'' йәғни IX—XIII быуат уртаһы осоро ҡулланыла.

«Киев Русе» термины, үҙенең ҡулланыу тарихында ҙур эволюция үтеп, XIX быуаттың тәүге яртыһында барлыҡҡа килгән{{Sfn|Толочко|1999}},. Уны тәүгеләрҙән беренсе булып М. А. Максимович үҙенең «Рус ере ҡайҙан килә» (1837) тигән хеҙмәтендә «Червонная Русь», «Суздальская Русь» һ. б.һүҙбәйләнештәре менән бер рәттән Киев кенәзлеген тар географик мәғәнәлә билдәләү маҡсатында ғына ҡулланған. Терминды ошо уҡ мәғәнәлә С. М. Соловьёв («Киев Русе», «Русь Черниговская», «Русь Ростовская или Суздальская»){{Sfn|Соловьёв|1851—1879}}, Костомаров һәм Д. Иловайский ҡулланған. XIX быуаттың икенсе яртыһында термин өҫтәмә, хронологик — рус тарихы һәм дәүләтселеге стадияһын үлсәү берәмеге булараҡ ҡулланылды. Был осраҡта, ғәҙәттә, революцияға тиклемге осорҙаынды тарихнамәлә алынғанса, Русь баш ҡалаһының Киевтан Владимирға күсереүеүе йәки 1169 йыл менән тамамлана&lt;ref name=&quot;Комм8&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;«''„Киевская Русь“ — термин происхождения книжного и учёного и ведёт своё начало не из источников, а со страниц исторических трудов первой половины XIX века — именно тогда история, окончательно освободившись из объятий изящной словесности и любительских упражнений, превратилась в академическую науку. Понятие „Киевская Русь“ возникло в российской науке как элемент более общих представлений об исторических судьбах России, как необходимое звено в периодизации её бытия''» — цит. по: {{Sfn0|Толочко|1999}}&lt;/ref&gt;. В.Ключевская был терминды, ҡайһы берҙә тар географик һәм хронологик сиктәрҙе берләштереп һәм &quot;Боронғо Киев Русе&quot;н менән &quot;Үрге Волга Яңы Русе&quot;нән айырып, ҡай саҡта шуға ярашлы осор Русенең бөтә ерҙәрен күҙ уңында тотоп&lt;ref name=&quot;Комм9&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;{{Китап|автор=Ключевский В. О.|заглавие=Боярская дума древней Руси|год=1882}} ''Сознание или, скорее, чувство народного единства Русской земли — не новый факт XV—XVI вв.: это дело Киевской Руси XI—XII вв.'', «''Старая Киевская Русь представляла собой цельную страну, части которой были тесно связаны между собой многообразными нитями''» — цит. по:{{Sfn0|Ключевский|1904—1922}}&lt;/ref&gt;, системалы рәүештә түгел, һирәк ҡулланған. С.Ф.Платонов, А.Е.Пресняков һ. б. XX быуат башы авторҙарында термин дәүләт- сәйәсәт мәғәнәһендә Киев көнсығыш славяндарҙың уртаҡ сәйәси үҙәге булған осорҙа бөтә көнсығыш славяндарының дәүләте атамаһы булараҡ ҡулланылған. Шул ваҡыттың украин милләтсе тарихнамәһендә «Киев Русе» тигән аныҡлаусы термин айырыуса популяр булмаған, сөнки Русь тарихында башҡа үҙәктәр һәм осорҙар барлығын күҙ уңында тотҡан. Украин тарихи мәктәбенә нигеҙ һалыусы М.С. Грушевский уны файҙаланмаған тиерлек, «Киев дәүләте» йәки «Руська держава» (ул фаразлағанса, Мәскәү дәүләтен &quot;Урыҫ дәүләте&quot;нә ҡаршы ҡуйған). Ул үҙе был тарихтың дауамы Грушевский буйынса, был дәүләт Бөйөк Владимир кенәзлегендә түгел, ә XIII быуатта Галиция-Волынь кенәзлегегендә һәм ХIV—ХV быуаттарҙа литва-поляк осоронда дауам иткән тип һанайҙар. Хәҙерге заман украин тарихсылары Грушевский схемаһын, &quot;Киев Русе&quot;н фәҡәт украин этносы тыуҙырған һәм уның ғына дәүләте, тип ябайлаштыралар&lt;ref&gt;''Долгова В. Н.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/kievskaya-rus-v-rabotah-sovremennyh-ukrainskih-i-rossiyskih-istorikov Киевская Русь в работах современных украинских и российских историков] // Учёные записки Орловского государственного университета. № 4 (73) 2016.&lt;/ref&gt;{{Sfn|Толочко|1999}}.

«Киев Русе» төшөнсәһен дәүләт-сәйәси мәғәнәлә совет осоронда академик Д. Б Грековтың хрестоматия дәреслегенә әйләнгән төп хеҙмәттәре: «Киевская Русь» (1939) һәм «Культура Киевской Руси» (1944)&lt;ref&gt;''Гайда Ф.'' [http://ostkraft.ru/ru/articles/514 Кто придумал Киевскую Русь и чьим учеником является Филарет Денисенко? // Сайт «OSTKRAFT. Восточное агентство» (ostkraft.ru) 15.04.2013]. [http://medievalrus.csu.ru/sborniks/SR_2014_V.11.shtml ''Горский А. А.'' Политическое развитие Средневековой Руси: проблемы терминологии // Средневековая Русь. Вып. 14. — М., 2014. — С. 9.] «Эпитет „Киевская“ по отношению к Руси появился только в историографии XIX столетия (а популярность обрёл и вовсе в веке двадцатом) […] С 1930-х годов это словосочетание начинает выноситься в заголовки обобщающих монографий по домонгольской эпохе». (там же, С.9, прим.9).&lt;/ref&gt;нәшер ителгәндән һуң ахырғы раҫланды. Терминының мәғәнәһен аныҡлап, Греков түбәндәгене билдәләй{{Sfn|Греков|1953|loc=Киевская Русь}}:&lt;blockquote&gt;
Тағы бер ҡабат күрһәтеп үткем килә: хеҙмәтем Киев Русенә мөнәсәбтле, тик был терминды тар территориаль мәғәнәлә (Украина) генә түгел, ә тап Бөйөк Карлдың көнбайыш европа империяһы менән сағыштырырлыҡ — артабан бер нисә үҙ аллы дәүләт берәмектәре барлыҡҡа килгән бик ҙур территорияны һыйҙырған «Рюриковичтар империяһы» мәғәнәһендә, ҡарайым.
&lt;/blockquote&gt;Шул уҡ йылдарҙа совет тарихсыларының икенсе өлөшө (М. И. Артамонов&lt;ref&gt;История СССР. Т. 1. С древнейших времен до образования древнерусского государства. Макет / Под общей редакцией М. И. Артамонова. — Кн. 1−2. — М.−Л.: Изд-во АН СССР, 1939.&lt;/ref&gt;, В. В. Мавродин&lt;ref&gt;''Мавродин В. В.'' Образование древнерусского государства — Л., 1945.&lt;/ref&gt;, А. Н. Насонов&lt;ref&gt;''Насонов А. Н.'' «Русская земля» и образование территории древнерусского государства: историко-географическое исследование. — М., 1951.&lt;/ref&gt;) «Боронғо урыҫ дәүләте» (тәүҙә сифат бәләкәй хәреф менән яҙыла, тиҙ арала яңғыҙлыҡ исемгә әйләнә) терминын фәнни әйләнешкә индерә. Совет тарихсылары араһында был терминды В. Т. Пашуто һәм уның мәктәбе вәкилдәре{{Sfn|ДГМЗ|1965}} әүҙем файҙалана. Әлеге ваҡытта «Киев Русе» термины аҡрынлап ҡулланыуҙан сыға&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Чубарьян, Александр Оганович|Чубарьян А.&amp;nbsp;О.]]|заглавие=«Норманская теория» в законе. Российские и украинские историки решили, кто будет отмечать юбилей Древнерусского государства|ссылка=http://www.rg.ru/2011/11/02/rus.html|издание=[[Российская газета]]|тип=|год=2011-11-02|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Котышев Д. М.'' Киевская Русь, Древняя Русь, Русская земля (из истории становления восточнославянской государственности) // Преподавание истории в школе. — 2013. — № 3. — С. 27.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;voy&quot;&gt;''Войтович Л. В.'' [http://mykolaiv.info/statti-ta-naukovi-pratsi/seredni-viki-v-ukrayini-hronologiya-problemi-periodizatsiyi.html Середни віки в Украінi: хронологія, проблеми періодізацii] // «[[Украинский исторический журнал|Український історичний журнал]]&lt;nowiki/&gt;». — 2003. — № 4 — С.134−139.&lt;/ref&gt;.

Рустә йәшәгән халыҡтың эндоэтнонимы йылъяҙмаларҙа ''русин'' һүҙе менән, шул уҡ ваҡытта күплек формаһы ''русь'' йә ''[https://ru.wiktionary.org/wiki/русьскъ русьскыи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027024232/https://ru.wiktionary.org/wiki/%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%8A |date=2015-10-27 }} (кешеләре)''&lt;ref name=&quot;gerovsky&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Геровский, Георгий Юлианович|Геровский Г. Ю.]]|заглавие=О слове «Русин»|ссылка=http://www.ukrstor.com/ukrstor/gerovskij_osloverusin.htm1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707093552/http://www.ukrstor.com/ukrstor/gerovskij_osloverusin.htm1|archivedate=2015-07-07}}&lt;/ref&gt; тип билдәләнә.

== Боронғо Русь дәүләтенең барлыҡҡа килеүе ==
Боронғо урыҫ дәүләте «варягтарҙан гректарға» сауҙа юлында, көнсығыш славян ҡәбиләләре — [[Словендар|ильмен словендары]], [[кривичтар]], поляндар һәм фин-уғыр ҡәбиләләре — [[Чудь|чуди]], мери һәм [[Весь (ҡәүем)|веси]] ерҙәрендә, һуңынан башҡа көнсығыш славян ҡәбиләләре ерҙәрен — древляндар, дреговичтар, полочандар, радимичтар, северяндар һәм вятичтар&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Новосельцев, Анатолий Петрович|Новосельцев А. П.]]|заглавие=Образование древнерусского государства и первый его правитель|ссылка=|издание=[[Вопросы истории]]|тип=|год=1991|том=|номер=2—3|страницы=3—17|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt;ерҙәрендә барлыҡҡа килгән.

=== Варягтарҙы саҡырғанға тиклем ===
Русь һәм рустар дәүләте тураһында беренсе датаһы күрһәтелгән ышаныслы хәбәр IX быуаттың тәүге өстән бер өлөшөнә тура килә: Бертинский анналдарында 839 йылдар тирәһендә башта Константинополгә, ә унан франк императоры Людовик Тәҡүәле Диндар һарайына рос халҡы ҡағаны (rhos) илсеһе килеүе хаҡында әйтелә. Император уларҙың килеү маҡсатын белә һәм уларҙың свей (шведтар, йәғни скандинавтар)&lt;ref&gt;[[Бертинские анналы|Анналы Сен-Бертенского монастыря]], год 839. Древняя Русь в свете зарубежных источников. Хрестоматия. Т. 4. Западноевропейские источники. Сост., пер. и комм. [[Назаренко, Александр Васильевич|А. В. Назаренко]]. М., 2010. — С. 19—20.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Горский, Антон Анатольевич|Горский А. А.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Русь: От славянского Расселения до Московского царства|ссылка=|викитека=|ответственный=|место=М.|издательство=Языки славянской культуры|год=2004|том=|страницы=55|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt; халҡынан икәнлеге асыҡлана.

860 йылда&lt;ref name=&quot;Vasiliev1&quot;&gt;''Васильев А. А.'' История Византийской империи — Т. 1. Время до крестовых походов до 1081 г. — [http://gumilevica.kulichki.net/VAA/vaa153.htm#vaa153para09 § Первое русское нападение на Константинополь].&lt;/ref&gt; («Повесть временных лет» ҡомартҡыһын яңылыш 866 йылға ҡараталар) русь Константинополгә беренсе тапҡыр поход ойоштора. Грек сығанаҡтары уның менән Рустең беренсе һыуға сумдырылыуын бәйләй, һәм ошо ваҡиғанан һуң Рустә, бәлки, епархия һәм идара итеүсе (бәлки, Аскольд етәкселегендәге) юғары ҡатлам барлыҡҡа килә һәм [[христианлыҡ]] ҡабул ителә.

Әгәр «Повесть временных лет» ҡомартҡыһына эйәрһәк,[[Рюрик Дәүләте|Рюрик Дәүләтенән]] алдараҡ славян һәм фин-уғыр ҡәбиләләре конфедерацияһы тәүҙә ҡыуған, ә һуңынан варягтарҙы саҡырған&lt;ref name=&quot;Пашуто&quot;&gt;''[[Пашуто, Владимир Терентьевич|Пашуто В. Т.]]'' Летописная традиция о «племенных княжениях» и варяжский вопрос // Летописи и хроники. 1973 г. М., 1974. С. 103—114.&lt;/ref&gt;.

=== Рюрик идаралығы ===
[[Файл:Radzivill_chronicle_015.jpg|мини|306x306пкс|Варягтарҙы саҡырыу. Радзивиллов йылъяҙмаһынан бер миниатюра]]
862 йылда, «Повесть временных лет» ҡомартҡыһына ярашлы (урыҫ йылъяҙмаларының бөтә иртә хронологияһы кеүек, дата яҡынса алынған), элек варягтарҙы ҡыуып сығарған славян һәм фин-уғыр ҡәбиләләре уларҙы кенәзлек башына ултырырға саҡырҙы:
{{Цитата башы}}
6370 (862) йыл. Варягтарҙы диңгеҙ аръяғына ҡыуҙылар, һәм яһаҡ бирмәнеләр, үҙҙәре үҙҙәрен биләнеләр, һәм улар араһында дөрөҫлөк булманы, ырыу ырыуға ҡаршы баҫты һәм низағ ҡыҙҙы, бере-береһе менән һуғышты. Һәм әйттеләр: «Үҙебеҙгә үҙебеҙ кенәз эҙләйек, ул беҙҙе биләһен, рәткә һалһын, законға таянып идара итһен». Диңгеҙ аръяғына варягтарға, рускә барҙылар. Ул варягтар, башҡалар швед тип аталған кеүек, русь тип атала ине, ә бәғзеһе — нормандар һәм англдар, ә тағы готтар. Русь, чудь, славяндар, кривичтар һәм весь былай тине: «Һеҙҙең ерегеҙ бик ҙур һәм бай, әммә унда тәртип юҡ. Кенәзлек итергә, бегә эйә булырға килегеҙ». Һәм өс ағалы-энеле үҙ ырыуҙары менән һайландылар, һәм үҙҙәре артынан бөтә русте алдылар, һәм иң тәүҙә славяндарға килделәр. Һәм Ладога ҡалаһына нигеҙ ҡорҙолар. Өлкәне, Рюрик, Иҫке Ладогала, ә икенсеһе — Синеус, — Белое озерола,ә өсөнсөһө, Трувор, — Изборскиҙа. Һәм шул варягтарҙан Рус ере тип аталды&lt;ref name=&quot;ИРЛИ&quot;&gt;[[Повесть временных лет]] (Подготовка текста, перевод и комментарии [[Творогов, Олег Викторович|О. В. Творогова]]) // [[Библиотека литературы Древней Руси]] / [[Российская академия наук|РАН]]. [[Пушкинский Дом|ИРЛИ]]; Под ред. [[Лихачёв, Дмитрий Сергеевич|Д. С. Лихачева]], [[Дмитриев, Лев Александрович|Л. А. Дмитриева]], [[Алексеев, Анатолий Алексеевич (филолог)|А. А. Алексеева]], Н. В. Понырко. СПб.: Наука, 1997. Т. 1: XI—XII века. ([[Ипатьевская летопись|Ипатьевский список]] Повести временных лет на языке оригинала и с синхронным переводом). [http://lib2.pushkinskijdom.ru/tabid-4869 Электронная версия издания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210805214042/http://lib2.pushkinskijdom.ru/tabid-4869 |date=2021-08-05 }}, публикация [[Пушкинский Дом|Института русской литературы (Пушкинский Дом)]] [[Российская академия наук|РАН]].&lt;/ref&gt;.
{{Oq|orv|В 6370 год. И изгнаша варягы за море, и не даша имъ дани, и почаша сами в собѣ володѣти. И не бѣ в нихъ правды, и въста родъ на род, и быша усобицѣ в них, и воевати сами на ся почаша. И ркоша: «Поищемъ сами в собѣ князя, иже бы володѣлъ нами и рядилъ по ряду, по праву.» Идоша за море к варягом, к руси. Сице бо звахуть ты варягы русь, яко се друзии зовутся свее, друзии же урмани, аньгляне, инѣи и готе, тако и си. Ркоша руси чюдь, словенѣ, кривичи и вся: «Земля наша велика и обилна, а наряда въ ней нѣтъ. Да поидете княжить и володѣть нами». И изъбрашася трие брата с роды своими, и пояша по собѣ всю русь, и придоша къ словѣномъ пѣрвѣе. И срубиша город Ладогу. И сѣде старѣйший в Ладозѣ Рюрикъ, а другий, Синеусъ на Бѣлѣ озерѣ, а третѣй Труворъ въ Изборьсцѣ. И от тѣхъ варягъ прозвася Руская земля&lt;ref name=&quot;ИРЛИ&quot; /&gt;.}}
{{Цитата аҙағы}}
Шул уҡ 862 йылда (дата яҡынса алынған) Константинополгә йүнәлгән варягтар һәм Рюрик дружинниктары Аскольд һәм Дир, үҙҙәренә мөһим [[:ru:Путь из варяг в греки|«варягтарҙан гректарға» сауҙа юлын]] тулы контролдә тотоу маҡсатында, [[Киев]]ты буйһондора. Шул уҡ ваҡытта Новгород һәм Никонов йылъяҙмалары Аскольд һәм Дирҙы Рюрик менән бәйләмәй, ә Ян Длугош хроникаһы һәм Густынский йылъяҙмаһы уларҙы Кий вариҫтары тип атай.

879 йылда Новгородта Рюрик вафат була. Кенәзлек итеү Олегҡа, Рюриктың кескәй улы Игорҙең регентына, бирелә.

=== Дәүләтселек барлыҡҡа килеү проблемалары ===
[[Файл:Expansion_of_Rus.png|мини|400x400пкс|IX—X быуаттарҙа Боронғо рус дәүләте территорияһының Рюриковичтар династияһы власы аҫтында киңәйеүе. Тарихсыларҙың бер өлөшө уның барлыҡҡа килеүен Новгород менән Киевтең бер идаралыҡ аҫтында берләшеү осоронан алып иҫәпләй (2-се карта)]]
Боронғо Рус дәүләтенең барлыҡҡа килеүе тураһында ике төп фараз бар. Норман теорияһына ярашлы, XII быуатта төҙөлгән «Повесть временных лет» ҡомартҡыһына, күп һанлы көнбайыш европа һәм византия сығанаҡтарына, шулай уҡ ономастика һәм археология тикшереүҙәре һөҙөмтәһенә таянғанда, ул ағалы-энеле Рюрик, [[Синеус һәм Трувор]] етәкләгән варягтар тарафынан 862 йылда йәки 882 йылда Киевты баҫып алған Рюриктың туғаны Олег тарафынан ситтән булдырылған&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/317574/Kievan-Rus Kievan Rus. Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта норманизмдың В. О. Ключевский кеүек ҡайһы бер вәкилдәре Урыҫ дәүләтенең тәүге башланғыс формаһы тип, урындағы һәм ҡыҫҡа ваҡытлы варяг кенәзлеге булған Рюриктың Новгород кенәзлеген түгел, ә көнсығыш славян ҡәбиләләре һәм кенәзлектәрен берҙәм дәүләткә туплаған Аскольд һәм Дирҙың киев варяг кенәзлеген атай{{Sfn|Ключевский|1904—1922|loc=[http://www.magister.msk.ru/library/history/kluchev/kllec09.htm Лекция IX]}}.
[[Файл:Nicholas_Roerich,_Guests_from_Overseas.jpg|слева|мини|200x200пкс|«Диңгеҙ аръяғы ҡунаҡтары», [[Рерих Николай Константинович|{{S|Н. К. Рерих}}]]]]
Антинорманизм дәүләтселекте тыштан индереү мөмкинлеген кире ҡағыу концепцияһына, дәүләтселек йәмғиәттең эске үҫеш этабында барлыҡҡа килеү идеяһына нигеҙләнә. Рус тарихнамәһендә был теорияға нигеҙ һалыусы тип [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] иҫәпләнә. Бынан тыш, варягтарҙың үҙ сығышына төрлө ҡараш йәшәп килә. Норманист тип аталған ғалимдар уларҙы скандинав (ғәҙәттә шведтар) тип иҫәпләй, Ломоносовтан башлап, антинорманистарҙың бер өлөшө уларҙың сығышын көнбайыш славян ерҙәренән тип тәҡдим итә. Локалләшеүҙең башҡа урында — [[Финляндия]]ла, [[Пруссия]]ла, [[Балтик буйы|Балтик буйының]] икенсе өлөшөндә тигән фараздары ла бар. Варягтарҙың этник сығышы проблемаһы дәүләтселек барлыҡҡа килеү мәсьәләһенә бәйле түгел.
[[Файл:Варяги.jpg|мини|200x200пкс|«Варягтарҙы саҡырыу»]] 
Хәҙерге фән күҙлегенән ҡарағанда, «норманизм» һәм &quot;антинорманизм&quot;ды ҡаты ҡаршы ҡуйыу күп осраҡта сәйәсиләштерелгән ҡараштың өҫтөнлөгөн күрһәтә. Көнсығыш славяндарҙа ысын дәүләтселек тәүшарттарын Г.Ф.Миллер ҙа, А.Шлёцер ҙә, [[Карамзин Николай Михайлович|Н. М. Карамзин]] да кире ҡаҡмай, ә идара итеүсе династияның тышҡы (скандинав йәки башҡа) сығышын — ошо халыҡтың дәүләт йәки [[монархия]] институтын булдыра алмауын иҫбатлай тип әйтерлек нигеҙ бирмәй, Урта быуаттарҙа киң таралған феномен булған был.

Иң яңы осорҙа тарихҡа цивилизациялы ҡараш һәм этномәҙәни теориялар контексында «норманистар» һәм «антинорманистар»ҙың ҡаршы тороуы байтаҡ дәрәжәлә ғилми мәғәнәгә эйә түгел инде. Дәүләтселектең аяҡҡа баҫыуы төрлө факторҙар комплексы тәьҫире аҫтында политогенез менән тамаланыусы йәмғиәттең оҙайлы стратификацияланыуын тәрәнәйтеү процесы формалашыуы тип ҡарала&lt;ref&gt;{{БРЭ|статья=Варяги|id=1901099|автор=[[Мельникова, Елена Александровна|Е. А. Мельникова]]|том=4|страницы=621—622}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Scandinavians_in_Rus'_01.png|мини|330x330пкс| X—XI быуат ултыраҡтарының мәҙәни ҡатламында скандинавия комплекстарын һәм әйберҙәрен индергән Русь археологик һәйкәлдәре (Г.С. Лебедев һәм В. А. Назаренко)]]
Ғәрәп, византия, көнбайыш европа, рус һәм башҡа яҙма сығанаҡтары нигеҙендә күп кенә ғалимдар (шул иҫәптән, замандаштары русьте швед йә норманға оҡшатыусы), шулай уҡ [[Тел ғилеме|лингвистика]] мәғлүмәттәре варяг-русьтәрҙе скандинав менән тиңләштерә. Көнсығыш славян территорияһының төньяғында скандинавтар йәшәгәне VIII быуат [[Археология|археологик]] материалдар: IX—XI быуат [[Рюрик ҡаласығы]]нда, [[Иҫке Ладога|Иҫке Ладогалағы]] (VIII быуат уртаһынан алып) ҡаҙылған табылдыҡтар һәм Гнёздовтағы&lt;ref name=&quot;historik.ru&quot;&gt;[http://historik.ru/books/item/f00/s00/z0000021/st050.shtml Путь из варяг в греки.] // Славяне и скандинавы : сборник / Е. А. Мельникова. — М. : [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1986. — 416 с.&lt;/ref&gt; ҡурған-ҡәберҙәр ярҙамында билдәләнә. Шул уҡ V III быуатта [[Скандинавия]]нан [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Европаға]] (Волга сауҙа юлы), ә һуңғараҡ — «варягтарҙан гректарға юл» — Скандинавиянан Көнсығыш Европа аша [[Византия империяһы|Византияға]]&lt;ref name=&quot;Мельникова&quot;&gt;''Мельникова Е. А.'' Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и [[Джаксон, Татьяна Николаевна|Т. Н. Джаксон]]. М. : Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011.&lt;/ref&gt; сауҙа юлы.

Е.Петрухин фекеренсә, [[Рюриковичтар|кенәз нәҫеле]] аяҡҡа баҫыуына тиклем славяндар һәм [[Фин-уғыр халыҡтары|фин-уғырҙарҙың]] социаль-иҡтисади мөнәсәбәттәренең оҙайлы үҫеше торған, һәм унда Скандинавиянан [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Европаға]] сауҙа маршруты булдырыуҙа ҡатнашҡанлыҡтан, скандинавия дружиналары катализаторҙан да артыҡ бурыс үтәмәгән. Рюриктың кенәз итеп саҡырылыуын ғалимдар бер яҡтан көнсығыш славян ҡәбиләләре юғары ҡатламының һәм фин-уғырҙарҙың һәм икенсе яҡтан башында кенәз торған варяг дружинаһының килешеү мөнәсәбәттәрен (''бор. урыҫ'' ''Ряд (договор) рядъ'') фольклор аша сағылдырыу тип ҡарай&lt;ref&gt;''Мельникова Е. А., [[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' «Легенда о призвании варягов» в сравнительно-историческом аспекте // XI Всесоюзная конференция по изучению истории, экономики, литературы и языка Скандинавских стран и Финляндии / редкол.: Ю. В. Андреев и др. — М., 1989. — Вып. 1. — С. 108—110.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Мельникова Е. А.'' Ряд в Сказании о призвании варягов и его европейские и скандинавские параллели // Мельникова Е. А. Древняя Русь и Скандинавия: Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. — М.: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. — С. 249—256.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Петрухин2014&quot;&gt;''Петрухин В. Я.'' Русь в IX—X веках. От призвания варягов до выбора веры. — 2-е изд., испр. и доп. М. : Форум : Неолит, 2014.&lt;/ref&gt;.

Совет тарихнамәһендә [[Марксизм|марксистик]] [[Ижтимағи-иҡтисади формация|формация ҡарашына]] ярашлы, дәүләт яйлап барлыҡҡа килеүсе синфи йәмғиәт нигеҙендә генә булдырыла һәм уның алдынан барлыҡҡа килеүе мөмкин түгел, тип һаналған. Шул уҡ ваҡытта сығанаҡтар, ижтимағи-иҡтисади формациялар теорияһына ярашлы, Рустә синфи йәмғиәт үҫешендәге иң иртә, ҡол биләүселек, ҡоролошо тураһында һөйләү мөмкинлеген бирмәй (Рустә ҡол хеҙмәте осраштырғылаған, әммә иҡтисадтың нигеҙен тәшкил итмәгән), шуға күрә Боронғо Рустең социаль-иҡтисади ҡоролошо феодаль булараҡ ҡарала. 1960—1980 йылдарҙағы совет тарихсылары (Б. Д. Греков, Б. А. Рыбаков, Л. В. Черепнин, В. Т. Пашуто) урыҫ тарихының иң тәүге осоронда феодализм эҙҙәрен табырға ынтылған.{{Sfn|Греков|1953|loc=Киевская Русь}}. Тәүтормош-община ҡоролошонан феодаль ҡоролош стадияһына күсеүҙән алдағы этап «варвар», «феодализм алды», «ярымпатриархаль-ярымфеодаль» айырылған&lt;ref&gt;Историография этого вопроса и обоснование существования такого периода: ''[[Горский, Антон Анатольевич|Горский А. А.]]'' О переходном периоде от доклассового общества к феодализму у восточных славян // [[Российская археология|Советская археология]]. 1988. № 2. С. 116—131.&lt;/ref&gt;. Феодализмдың төп билдәһе булып эре ер биләү, дәүләт йәки ерҙең хосуси милек итеп ҡаралыуы тора, һәм туранан-тура етештереүсене ер хужаларына буйһондора, һәм өҫтәмә хаҡты мәжбүрилек ысулы менән, иҡтисадты ҡыҫтырмай ғына, үҙләштереү мөмкинлеген бирә. Әммә Рустә кенәз индивидуаль ер биләүселек XI быуаттың икенсе яртыһында, ә вотчина (аҫаба — XII быуатта&lt;ref&gt;''[[Черепнин, Лев Владимирович|Черепнин Л. В.]]'' Русь. Спорные вопросы истории феодальной земельной собственностив IX—XV вв. // ''Новосельцев А. П., Пашуто В. Т., Черепнин Л. В.'' Пути развития феодализма (Закавказье, Средняя Азия, Русь, Прибалтика). М., 1972. С. 155, 157—159.&lt;/ref&gt; барлыҡҡа килә. Был мәсьәләне хәл итеү өсөн совет тарих фәне феодализм булғанын билдәләүсе ергә юғары дәүләт милеге итеп ҡарау тарихи этабы тип һанала. Л. В. Черепнин фекере буйынса, был милек X быуатта формалаша, ә А.А. Горскийға ярашлы— X быуат башынан уҡ, ҡәбилә ерҙәренән, яһаҡ һымаҡ «феодаль рента» йыйыу йәки уларҙы кенәздекенә әйләндереү күҙәтлә&lt;ref&gt;''Горский А. А.'' Древнерусская дружина. М., 1989. С. 31—32.&lt;/ref&gt;.

Шуға ҡарамаҫтан, сығанаҡтар был осор өсөн өҫтәмә хаҡты ситләштереү ергә юғары милекселеккә нигеҙләнә тип фаразлау мөмкинлеген бирмәй. Өҫтәмә хаҡты мәжбүри көслөк менән ситләштереү дәүләтселеккә тиклем осорҙа уҡ, ранжирланған йәмғиәттә, йәмғиәттең функциональ дифференциацияланыуы менән бәйле (башлыҡтарыбыҙ, ҡанбабаларыбыҙ һ. б. айырылыуы), барлыҡҡа килә, социаль һәм мөлкәт айырымланыуы менән нығына&lt;ref&gt;''[[Черных, Евгений Николаевич|Черных E. H.]]'' От доклассовых обществ к раннеклассовым // От доклассовых обществ к раннеклассовым. М., 1987. С. 250.&lt;/ref&gt;. Ергә дәүләт милке барлыҡҡа килһен өсөн, социаль төркөмдәр етештереү сараларына (феодализмда -ергә) түгел, ә етештереү продуктына ҡарата мөнәсәбәте менән айырыла. Ҡәбилә ҡоролошонда уҡ юғары власть хоҡуғын бирә һәм уны һатып алыу өҫтәмә продуктты яңынан бүлеү йәки үҙләштереү кеүек өҫтөнлөклө хоҡуҡҡа эйә. Артҡан продукты файҙаланыуҙағы социаль тигеҙһеҙлек ижтимағи һәм мөлкәт айырымланыуын тыуҙыра. Статустар иерархияһында уның шулай нығыныуы нигеҙәнгән дәүләт власының айырым функцияларын үтәгән стратифицирланған йәмғиәт барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Fried М. The Evolution of Political Society. N.Y., 1967. P. 185—186.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fried М. The State, the Chicken, and the Egg: or, What Came First? // Origins of the State. P. 49—68.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Хазанов, Анатолий Михайлович (1937)|Хазанов A. M.]]'' «Военная демократия» и эпоха классообразования // [[Вопросы истории]]. 1968. № 12. С. 87—97.&lt;/ref&gt;. Был этапта яңынан бүлеү менән бер рәттән күләме күрһәтелгән яһаҡ формаһында өҫтәмә продуктты йыйыу ойошторола. Власытң төп функцияһы булып биләмәне һаҡлау кәрәк була, шул сәбәпле община һәм ҡәбилә ойоторолоуына бәйле булмаған һөнәри хәрби ҡатлам бленә. Хәрби страта эсендә хәрби аристократия барлыҡҡа килә, һәм ул өлөшләтә ырыу юғары ҡатламы менән берләшә йә өлөшләтә ҡыҫырыҡлай &lt;ref&gt;''[[Куббель, Лев Евгеньевич|Куббель Л. Е.]]'' Возникновение частной собственности, классов и государства // История первобытного общества. С. 231—235.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Куббель Л. Е.''Этнические общности и потестарно-политические структуры доклассового и раннеклассового общества // Этнос в доклассовом и раннеклассовом обществе. М., 1982. С. 124—146.&lt;/ref&gt;. Был этапта дәүләт функцияһын башлыса хәрби ойошма үтәй. Әммә йәмғиәттең социаль стратификацияһы, элеккесә етештереү сараларына мөнәсәбәткә түгел, ә өҫтәмә продуктыға мөнәсәбәткә нигеҙләнгәнлектән, синфи характерҙа түгел әлегә. Хәҙерге заман тарих фәненә ярашлы, иртә осорҙа, яҡынса XI быуат уртаһынан, киев кенәзенең юғары власы таралһа ла, ерҙе «кенәзләштереү» ергә кенәздең юғары милекселеге күсмәгән була. Ер оҙайлы осорға ҡәбилә милеге булып ҡалған. Ергә кенәз власын булдырыу беренсе сиратта халыҡ етештергән өҫтөмө продуктты килемде ситләштереүҙә — полюдье кеүек сағыштырмаса үҫешкән формала яһаҡ йыйыуҙа сағыла&lt;ref name=&quot;МельниковаКтипологии&quot;&gt;''Мельникова Е. А.'' К типологии предгосударственных и раннегосударственных образований в Северной и Северо-Восточной Европе (Постановка проблемы) // ''Мельникова Е. А.'' Древняя Русь и Скандинавия : Избранные труды / под ред. Г. В. Глазыриной и Т. Н. Джаксон. М. : Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. С. 15—18.&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, XI быуат уртаһына тиклем сиркәү фәҡәт дисәтинәгә эйә булған&lt;ref&gt;''[[Щапов, Ярослав Николаевич|Щапов Я. Н.]]'' Государство и церковь Древней Руси X—XIII вв. М., 1989. С. 76—90.&lt;/ref&gt;, һәм был осорҙа община ерҙәренең ситләштерелмәүен, йәғни феодаль мөнәсәбәттәрҙең булмауын күрһәтә. Ергә хосуси милекселек нығына барған һайын синфи йәмғиәт формалаша. Рустә был XI быуат уртаһынан һуң (сағыштырыу өсөн: Данияла — XII быуатта, Швецияла — ХII—XIII бб.) күҙәтелгән&lt;ref name=&quot;МельниковаКтипологии&quot; /&gt;.

VII—X быуаттарҙа, ике-өс йөҙйыллыҡ дауамында славяндар үҙләштергән ерҙәргә Көнсығыш Европа тигеҙлегенән, Бөйөк Моравиянан (Мораское Подунавье) күп һанлы славян төркөмдәренең күсеүе барған, һәм был Көнсығыш Европа славян халҡының тупланыуына килтергән һәм боронғо рус халҡын формалашыуы менән тамамланған&lt;ref name=&quot;СедовИаи99&quot;&gt;''[[Седов, Валентин Васильевич|Седов В. В.]]'' [https://www.academia.edu/31006567/Седов_В._Древнерусская_народность._Историко-археологическое_исследование_Staroruské_národnosti._Historický_a_archeologický_výzkum_Old_Russian_nationality._Historical_and_archaeological_research Древнерусская народность. Историко-археологическое исследование (Миграция славян из Дунайского региона)]. М., 1999.&lt;/ref&gt;.

«Икенсел» дәүләт ойоштормалары, һәм уларға электән формалашҡан дәүләттәр менән бәйләнеш тотҡан Боронғо рус, герман һәм боронғо скандинавия дәүләттәре ҡарай, етештереүсе хужалыҡ тыуҙырған һәм йәмғиәттең стратификацяһына килтергән эске факторҙар һәм шулай уҡ тышҡы факторҙар — хәрби эшмәкәрлек, сауҙа һ. б. барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә ярҙам иткән&lt;ref&gt;Rice В. J. Secondary State Formation: An Explanatory Model // Origins of the State. P. 161—186.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Service E. R. Classical and Modern Theories of the Origins of Government // Origins of the
State. P. 21—34.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МельниковаКтипологии&quot; /&gt; Шул уҡ ваҡытта башында уға ингән ҡәбиләләрҙең нобилитеты торған һәм туранан-тура Боронғо Рус дәүләтенең элгәреһе булған «Ҡәбиләләрҙең төньяҡ конфедерацияһы»&lt;ref name=&quot;Пашуто&quot; /&gt;бер тикшеренүсенең хеҙмәтендә лә төбәктең иҡтисади үҫеше менән бәйләнгән тип күрһәтелмәгән. Етештереүсе хужалыҡ бында «конфедерация» осоронан алдараҡ, фәҡәт славян колонизацияһы менән индерелгән. Төбәктең тәбиғи үҙенсәлектәре, климаты, ҡуйы урмн баҫҡанлығы, уңдырышлы тупраҡтың аҙ булыуы&lt;ref&gt;''[[Конецкий, Владимир Яковлевич|Конецкий В. Я.]]'' Некоторые вопросы исторической географии Новгородской земли в эпоху средневековья // НИС. 1989. Вып. 3. С. 3—19&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Кирьянов А. В.'' История земледелия в Новгородской земле. X—XV вв. // МИА. М., 1959. № 65. С. 306—362.&lt;/ref&gt; игенселектең интенсив үҫешен булдырмаған. Шуға ҡарамаҫтан, VIII быуат уртаһынан — аҙағынан башлап төньяҡ-көнбайыш төбәк шәп үҫешә. VIII быуат уртаһынан бында сауҙа-һөнәрселек һыҙатына эйә ҡалаға оҡшаш ултыраҡтар, шул иҫәптән Иҫке Ладога кеүектәре лә ҡалҡып сыға.

Был төбәктә атап үтелгән процесс менән бер тапта барған берҙән-бер ҙур масштаблы күренеш булып, Нева йылғаһы, Ладога күле һәм Волга йылғаһы аша үтеп, Балтиканы Волга буйы, Болғар иле, Хазария һәм Ғәрәп хәлифәлеге менән бәйләү булған, һәм был ғәрәп көмөшө таралыуҙан күренә. Балтик-Волга сауҙа юлы б э. т.  I меңйыллыҡ уртаһынан бирле йәшәп килгән һәм үҙәк европа, төньяҡ диңгеҙ һәм балтика төбәген бәйләүсе сауҙа коммуникациялары системаһының көнсығышҡа дауамы булған. VI—VII быуаттарға юлдың балтик участкаһы Свеаландҡа еткән. VIII быуат уртаһына был сауҙа маршруты Ладога менән тамамланған&lt;ref name=&quot;МельниковаКтипологии&quot; /&gt;. IX быуат дауамында Волгаға тиклемге территорияла скандинав этник компоненты ҡатнашҡан сауҙа-һөнәрселек ултыраҡтарының һәм хәрби туҡталыштарҙың барлыҡҡа килеүе сауҙа маршрутының арттырылыуы һәм уның Болғар иленә сығыуы тураһында һөйләй&lt;ref&gt;''Седов В. В.'' Роль скандинавов в начальной истории древнейших городов Северной Руси // XII Скандинавская конференция. М., 1993. Ч. 1. С. 104—106.&lt;/ref&gt;. Археологтар «Рюриково» Городище, Белоозер янындағы Крутик, Сарское городище тип йөрөткән IX быуат ултыраҡтары, һуңғараҡ — [[Псков]]тағы, Волховтағы Холопий городо, Петровское, Тимерёв археологик комплексы һ. б. — сауҙа магистралендә йә уның тармаҡтарында урынлашҡан &lt;ref name=&quot;МельниковаКтипологии&quot; /&gt;. Күп кенә тикшеренүсе ғалимдар Балтик-Волга юлының әһәмиәте трансъевропа кимәлендә булған һәм Көнсығыш Европаның һәм Скандинавияның иҡтисади үҫешенә ҙур йоғонто яһаған ти&lt;ref&gt;Hodges R., Whitehouse D. Mohammed, Charlemagne and the Origin of Europe. L., 1983.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Виллинбахов В. Б.'' Балтийско-Волжский путь // Советская археология. 1963. № 3. С. 126—135.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Дубов, Игорь Васильевич|Дубов И. В.]]'' Великий Волжский путь. Л., 1989.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Леонтьев, Андрей Евгеньевич|Леонтьев А. Е.]]'' Волжско-балтийский торговый путь в IX в. // [[Краткие сообщения Института археологии]]. М., 1986. Вып. 183. С. 3—9.&lt;/ref&gt;. Сауҙа магистрале буйлап сауҙагәрҙәрҙе тәьмин итерлек һәм хәүефле часткаларҙы контролдә тотоусы ауылдар һәм урындағы халыҡ менән сауҙа итеү урындары (йәрминкәләр) барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;Polanyi К. Ports of Trade in Early Societies // JEH. 1963. Vol. XXIII. P. 30—45.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Polanyi К. Trade, Market and Money in the European Early Middle Ages // NAR. 1978. Vol. II. P. 92—117.&lt;/ref&gt;. Урындағы тауарҙар йәнлек тиреһе һәм урман кәсебе аҙыҡтарынан, балдан, балауыҙҙан һ. б. торған. Тирә-яҡ территория сауҙаға һәм сауҙа маршрутын хеҙмәтләндереүгә йәлеп ителгән, ҡәбилә юғары ҡатламы был эшмәкәрлекте контролдә тотҡан, шуның һөҙөмтәһендә социаль стратификация үҫкән. Сауҙа пункттарында һатырға ҡуйырлыҡ урындағы тауарҙарға ихтыяж яһаҡ ролен көсәйткән. Потестар структураларҙың ҡатмарлашыуы һәм үҙәк властың көсәйеүе йыйылған яһаҡ күләмен арттырыу эҙемтәһе булып торған&lt;ref name=&quot;МельниковаКтипологии&quot; /&gt;. Был төбәктә сауҙаның мөһим әһәмиәте тураһында IX быуат сығанаҡтарына (Ибн Руста, «Худуд ал-Алам» авторы, Әбү  Исхҡ әл-Истахри, Ибн Һәүкәл, Ибн әл-Факих һ. б.) һылтанып, X быуат ғәрәп авторҙары жәбәр иткән.&lt;ref&gt;''Новосельцев А. П.'' Восточные источники о восточных славянах и русах // ''Новосельцев А. П. и др.'' Древнерусское государство и его международное значение. М., 1965. С. 397—403.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
=== Вещий Олег кенәзлек иткән осор ===
[[Файл:Oleg tsargrad.jpg|thumb|right|«Олег 907 йылда ғәскәрен Црьград диуарҙарына килтерә», Радзивиллов йылъяҙмаһы мииатюраһы]]
Йылъяҙма хронологияһы буйынса, 882 йылда кенәз Олег (''Вещий Олег''), Рюриктың туғаны, Новгородтан көньяҡҡа походҡа сыға, юл ыңғайы [[Смоленск]] һәм Любечты яулай, унда кенәзлеккә үҙенең кешеләрен ултырта. Артабан Олег новгород ғәскәре һәм ялланған варяг дружинаһы менән [[Киев]]ты баҫып ала, Аскольд һәм Дирҙы үлтерә, Киевты илдең баш ҡалаһы тип иғлан итә («Һәм ултырҙы Олег, Киевта кенәзлек итеп, һәм Олег былай тине: „Булһын әйҙә рус ҡалаларына әсәй“»). Киевта христиан общинаһы булһа ла, төп дин итеп мәжүсилек һайлана.

Олег хәрби көс ҡулланып древлян һәм северяндар ерендә үҙенең власын тарата, әлегә тиклем хазарҙарға яһаҡ түләгән радимичтар Олегтың шарттарын көрәшеп тормайса ҡабул итә:
{{начало цитаты}}
6391 (883) йыл. Олег древляндар менән һуғышҡан һәм улар яһаҡты ҡара һуҫар тиреһе менән түләгән.

6393 (885). Олег древляндарҙы, поляндарҙы, радимичтарҙы буйһондорған, уличтар һәм тиверҙар менән һуғышҡан&lt;ref name=&quot;ИРЛИ&quot; /&gt;.
{{oq|orv|В лѣто 6391. Поча Олегъ воевати на древляны, и примучивъ я, поча на них дань имать по черьнѣ кунѣ.

В лѣто 6392. Иде Олегъ на сѣвяры, и побѣди сѣверы, и възложи на нихъ дань легъку, и не дасть имъ козаромъ дани даяти, рекъ: «Азъ имъ противенъ, а вамъ не чему».

В лѣто 6393. Посла Олегъ к радимичем, ркя: «Кому дань даете?» Они же рѣша: «Козаром». И рече имъ Олегъ: «Не давайте козаромъ, но мнѣ давайте». И вдаша Олгови по щелягу, якоже и козаромъ даяху. И бѣ обладая Олегъ деревляны, полями, радимичи, а со уличи и тиверьци имѣяше рать&lt;ref name=&quot;ИРЛИ&quot; /&gt;.
}}
{{конец цитаты}}

Еңеүгә өлгәшелгән 907 йылғы Рус-византия һуғышы һөҙөмтәһендә [[Византия]] менән 907 һәм 911 йылдарҙа тәүге яҙма килешеүҙәр төҙөлә, урыҫ сауҙагәрҙәре ташламалар менән файҙалана алған (сауҙа пошлинаһы юҡҡа сығарыла, судноларҙы йүнәтеү, ҡуналҡала туҡалыу тәьмин ителә), хоҡуҡи һәм хәрби мәсьәләләр хәл ителә.

Йылъяҙмалар фаразына ярашлы, Бөйөк кенәз титулына эйә Олег 30 йылдан ашыу хаким булып торған. Рюриктың улы [[Игорь]] Олег 912 йылда вафат булғандан һуң тәхеткә ултыра һәм 945 йылға саҡлы идара итә.

=== Игорь Рюрикович ===
941-944 йылдарҙа Игорь [[Византия]]ға ҡаршы ике поход ойоштора. 941 йылғы һуғыш уңышһыҙ тамамлана. Унан алда Византия үтенесе буйынса [[Хазар ҡағанаты]]ның Тамань ярымутрауындағы Самкерц ҡалаһына һөжүм итә, һәм хазар полководецы Песах уны тар-мар итә. 944 йылдағы икенсе поход тәүге килешеүҙәрҙә ҡабул ителгән күп кенә положениеларҙы раҫлай ләкин пошлинаһыҙ сауҙаны юҡҡа сығара. 943 әллә 944 йылда рустар Кавказ аръяғы Барда (Бердаа) ҡалаһына сапҡын яһай.  945 йыда древляндарҙан яһаҡ йыйған ваҡытта Игорь үлтерелә.

=== Ольга ===
Игорь үлтерелгәндән һуң, улы Святослав Игоревич кескәй булғанлыҡтан, власть ғәмәлдә уның тол ҡалған ҡатыны Ольга ҡулына күсә. Ул Киев Русенең рәсми рәүештә византия йолалары христианлығын ҡабул итә (957 йыл һ. б. даталар). Ольга 959 йыл тирәһендә Рускә герман епискобы Адальберт Магдебургскийҙы һәм башҡа латин ғөрөфө руханиҙарын саҡыра (мисия уңышһыҙлыҡҡа осрай).

=== Святослав Игоревич ===
960 йыл тирәһендә ир ҡорона ингән Святослав Игоревич власҡа килә. Ул көнсығыш славяндарҙан һаман да хазарҙарға яһаҡ түләгән вятичтарҙы буйһондора (964).  965 (әллә 968/969) йылда Святослав Игоревич Хазар ҡағанатына, ҡала ҡәлғәләренә: Саркел, Семендер һәм баш ҡалаһы Итилгә һөжүм итә. Саркел урынында боронғо рус торағы Саркел (Белая Вежа) нигеҙләнә. Моғайын, шул поход менән Тмутаракань кенәзлегендә русь власы урынлаштырылыуы ла бәйлелер. Святослав Болгарияға ике поход эшләй, унда баш ҡалаһы Дунай буйы өлкәһендә урынлашҡан үҙ дәүләтен төҙөү ниәт иткән булған, Болгарияға һөжүме сәбәпле Святослав Игоревич Византия менән һуғыша. 972 йылда һуғыштан көсһөҙләнгән ғәскәре менән Киевҡа ҡайтып барған саҡта бәшнәктәр һөжүм итә, һәм Святослав алышта һәләк була.

=== Владимир һәм Ярослав Мудрый. Русте суҡындырыу ===

[[Файл:Lebedev baptism.jpg|thumb|250px|«Киевлыларҙы суҡындырыу», Лебедев Клавдий Васильевич]]
[[Файл:Yarthewise.png|120px|мини|справа|Ярослав Владимирович Мудрыйҙың көмөш тәңкәһе]]
После смерти Святослав вафат булғандан һуң, уның улдары араһында тәхеткә ултырыу хоҡуғы өсөн низағ (972—978 йәки 980) сыға. Өлкән улы Ярополк Святославич бөйөк киев кенәзе була, Олег Святославич древлян ерҙәренә, ә Владимир Святославич — Новгородҡа эйә була. 977 йылда Ярополк разбил дружину Олегтың дружинаһын ҡыйрата, Олег һәләк була. Владимир «диңгеҙ аръяғына» ҡаса, әммә ике йылдан варяг дружинаһы менән ҡайта. Низағ барышында Владимир Святославич тәхеткә хоҡуғын яҡлай (980—1015). Ул идара иткән осорҙа Боронғо Рустең дәүләт территориияһы формлашыуы тамамлана, червен ҡалалары һәм Карпат Русе ҡушыла.

Кенәз Владимир I Святославичидара иткән осорҙа, 988 йылда христианлыҡ Рустең рәсми дине тип ҡабул ителә. Киев кенәзе Владимирҙы бәшнәк хәүефе борсоған. Күскенселәрҙән һаҡланыр өсөн ул сик һыҙығында ҡәлғәләр төҙөтә, гарнизонда хеҙмәт итергә төньяҡ ҡәбиләләренең «иң яҡшы ир-егеттәрен» саҡыра. Баһадирҙар батырлығын данлаған рус былиналарындағы ваҡиғалар тап Владимир идаралығы осоронда тип һүрәтләнә.
[[Файл:Europe 1000.jpg|мини|275px|слева|Меңйыллыҡтар сигендә Киев Русе Европала]]
Владимир вафат булғандан һуң, Святополк Окаянный 1015 йылда туғандарын Изге Борис Владимировичты (икенсе фараз буйынса, Бористы Ярославтың скандинав ялсылары үлтерә), Муромский Глеб Владимировичы һәм древлян кенәзе Святослав Владимировичты үлтертә. Святополк үҙе ике тапҡыр еңелә һәм һөргөндә үлә. Борис һәм Глеб 1071 йылда изге тип иғлан ителә.

Ярослав Мудрый (1019—1054) идара иткән осор дәүләттең юғары үҫеш дәүере була. Йәмғиәттәге мөнәсәбәттәр Русская Правда закондар йыйынтығы һәм кенәз  уставтары менәән яйға һалынған. Ярослав Мудрый әүҙем тышҡы сәйәәсәт үтәргән. Ул Европаның хакимлыҡ атҡарыусы күп династиялары менән туғанлаша, һәм был Русте европа христиан донъяһында киң танылыуын күрһәтә.

Иң ҙур ҡалалар һаналған [[Киев]]та, Новгородта, Иҫке Ладогала, [[Смоленск]]иҙа, Полоцкта, Изборскиҙа, [[Чернигов]]та, Переяслав-Хмельницкийҙа, Туровта, Ростовта, Белоозерола, Псковта, [[Муром]]да, Овручта, Владимир-Волынскийҙа һ. б. һөнәрселек һәм сауҙа үҫешә. Яҙма ҡомартҡылар һәйкәлдәре барлыҡҡа килә («Слово о законе и благодати», Новгородский кодекс, Остромирово евангелие, житиелар һәм тәүге йылъяҙмалар (летопись)). Биналарҙы таштан төҙөү башлана (күренекле архитектура ҡомартҡыһы тип Десятинная сиркәүе, Киевтағы София соборы һәм бер үк исемле Новгородтағы София соборы һәм Полоцктағы София соборы). Рустә йәшәүселәрҙең юғары кимәлдә уҡый-яҙа белеүе тураһында беҙҙең көнгә тиклем килеп еткән [[туҙға яҙылған грамоталар]] һөйләй. Русь Көньяҡ славяндар һәм Көнбайыш славяндар, Скандинавия, Византия, Көнбайыш Европа, Кавказ һәм Урта Азия халыҡтары менән сауҙа иткән.

12 йылға һуҙылған айырым йәшәгәндән һәм вариҫ ҡалдырмаған кенәз Мстислав Владимирович Храбрый вафат булғандан һуң, Чернигов кенәзлеге Ярослав власына буйһона, Ярослав Новгородтан Киевҡа күсә һәм бәшнәктәрҙе тар-мар итә. Артабан Рускә бәшнәктәрҙең сапҡындары бөтөнләй туҡтай (1036).

=== Ярославичтар триумвираты. Любеч съезы ===
Беренсе булып XI ьыуат башында Киевтан Полоцк кенәзлеге айырыла. Ҡалған урыҫ ерҙәрен үҙенең власы аҫтында туплаған Ярослав Мудрый, атаһы вафатынан 21 йыл үткәс кенә, 1054 йылда, биш улына бүлеп биргән. Ике кинйә улы үлгәндән һуң, бөтә ергә өлкән өс улы: Изяслав Ярославич Киевский, Святослав Ярославич (Киев кенәзе) Черниговский һәм Всеволод Ярославич Переяславский («Ярославичтар триумвираты») хужа була.

1061 йылда (далала урыҫ кенәздәре тар-мар иткән торктарҙан һуң) Балкан ярымутрауына күсенәгән бәшнәктәр урынына ҡыпсаҡтар (половцы) сапҡын башлай. Урыҫ-ҡыпсаҡ һуғыштарында көньяҡ кенәздәре, ҡыйралыш-юғалтыуҙар менән, (Альта йылғаһындағы алыш (1068), Стугна йылғаһындағы алыш (1093)) дошманға ҡаршы тора.

1076 йылда Святослав үлгәндән һуң, киев кенәздәре уның улдарынан Чернигов кенәзлеген тартып алырға уйлаған, ҡыпсаҡтарҙы ярҙамға саҡырғандар (әйтер кәрәк, Владимир Мономах Всеслав Полоцкйға ҡаршы ҡыпсаҡтарҙы яллаған булған). Был көрәштә Изяслав Киевский (1078) һәм Владимир Мономахтың улы Изяслав (1096) һәләк булған. Низағтарҙы туҡтатып, илде ҡыпсаҡтарҙан һаҡлау өсөн берләшергә саҡырған Любеч съезында (1097) «''Каждый да держит отчину свою''» принцибы иғлан ителгән. Шулай итеп, лествичное правоны һаҡлағанда, кенәздәрҙең берәйһе һәләк булғанда, вариҫтарҙың күсеүе уларҙың аҫаба ере (вотчина) менән сикләнгән. Был сәйәси тарҡаулыҡҡа килтергән (феодаль тарҡаулыҡ), сөнки һәр ерҙә айырым династия раҫланған, ә Киев бөйөк кенәзе, сюзерен ролен юғалтып, тиңдәр араһында беренсегә әйләнгән. Әммә был да шулай уҡ (көнсығыш ерҙәрен бүлеп бөткәндән һуң, көнбайыш улустарын бүлеү өсөн низағ (1097—1100)) үҙ-ара низағты туҡтатып, дала төпкөлөнә күскән ҡыпсаҡтарға ҡаршы көрәшкә көс тупларға (Долобский съезы — 1103) өндәгән. Бынан тыш, союздаш күсмә халыҡтар — «ҡара клобуктар» (торк ҡәбиләләре, берендейҙәр һәм даланан ҡыуылған һәм көньяҡ урыҫ сиктәрендә урынлашҡан бәшнәктәр менән килешеү төҙөлә).

=== X быуат аҙағында — XII быуат башында дәүләт идаралығындағы үҙгәрештәр ===
[[Файл:Golden Gate Kiev 2018 G1.jpg|thumb|200px|Киевтәге Алтын ҡапҡаларҙың реконструкцияһы]]
[[Файл:Софійський собор 43.jpg|thumb|right|200px|Киевтәге София соборының тәүге күренешен сағылдырған макет-реконструкция]]
Русте суҡындырыу барышында уның бөтә ерҙәренә лә киев митрополитына буйһонған православный епископтар власы урынлаштырылған. Шуның менән бер рәттән бөтә ерҙәргә лә Владимир I Святославичтың улдары наместник итеп ултыртылған. Хәҙер Киев бөйөк кенәзе өлөшсөләәре (удельники) булып сығыш яһаусы кенәздәр фәҡәт Рюриковичар ырыуынан ғына булырға тейеш булған. Скандинавия сагаларында викингтарҙың биләмәләре (феод) тураһында иғкә ала, әммә улар Рустең ситендә һәм яңы ҡушҡан ерҙәрҙә урынлашҡан булған, шуның өсөн «Повести временных лет» яҙылған осорҙа был инде бик боронғо һаналған. Рюрикович ырыуы кенәздәре ҡәбилә кенәздәре менән ҡаты көрәш алып барған (Владимир Мономах вятичтәр кенәзе Ходот һәм уның улын иҫкә ала). Был властың үҙәкләштерелеүенә килтергән.

Киев кенәхенең власы иң нығынған осор Владимир I Святославич һәм Ярослав Мудрый, (артабан бер ни тиклем өҙөклөк менән — Владимир Мономах) идара иткәндә. [[Династия]] хәле күп һанлы халыҡ-ара династик никахтар: Анна Ярославна һәм француз короле, Всеволод Ярославич һәм Византия бтшаһы ның ҡыҙы һ. б. менән нығытыла.

Владимир I Святославич, йәки, ҡайһы бер мәғлүмәт буйынса, Ярополк Святославич осоронда микән, дружинниктарға аҡсалата эш хаҡы урынына кенәз ер бирә башлаған. Быға тиклем «туҡлана» торған (кормление) ҡалалар булһа, XI быуатта дружинниктарға ауылдар бүләк ителә башлай. ВВотчина тип аталған ошо ауыл ғына түгел, бояр титулы ла бирелгән. [[Бояр]]ҙар өлкән дружина хеҙмәтендә торған. Боярҙарҙың хеҙмәте, ер бүлендегенең (надел) ҙурлығы менән түгел, ә кенәзгә шәхсән тоғролоғо менән үлсәнгән (Бенефиций йәғни шартлы ер биләүселек күҙгә ташланырлыҡ киң таралыш алмаған). Кенәз янында йөрөгән кесе [[дружина]] («отроки», «детские», «гриди») кенәз ауылдарында «туҡланып» һәм һуғыштарҙа ҡатнашып ғүмер кисергән. XI быуатта һуғыш ваҡытында кенәз тарафынан атлы һәм ҡораллы булып киткән ополчение төп хәрби көскә әйләнгән. Ялланған [варяг]] дружинаһынан Ярослав Мудрый дәүерендә баш тарталар.

[[Файл:Russkaya pravda razvorot.jpg|thumb|right|200px|Пространный мөхәррирләү башы.&lt;ref&gt;Правда Русская / Под общ. ред. академик Греков Борис Дмитриевич. М.; Л.: [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]]. Т. III: Факсимильное воспроизведение текстов. 1963.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4947 Русская Правда (Пространная редакция)] / Подготовка текста, перевод и комментарии [[Свердлов, Михаил Борисович|М. Б. Свердлова]] // Библиотека литературы Древней Руси. [Электронное издание] / [[Пушкинский Дом|Институт русской литературы (Пушкинский Дом)]] [[РАН]]. Т. 4: XII век.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[s:Русская Правда/Пространная Русская Правда|Пространная редакция Русской Правды]] в [[Викитека|Викитеке]].&lt;/ref&gt; Русская Правда]]
Ярослав Мудрыйҙан һуң, Рюриковичтар ырыуында ерҙе мираҫ итеп алыу «лествичный» принципҡа таяна. Ырыуҙа өлкәне (йәш буйынса ғына түгел, ә туғанлыҡ һыҙығы буйынса), [[Киев]]те ала, ҡалған бөтә башҡа ерҙәр ырыу ағзалары араһында һәм өлкәдән кесеһенә тиклем бүленә. Власть ағаһынан энеһенә, бабайынан — туғанының улына (племянник) күсә. Столдар иерархияһында икенсе урында Чернигов кеәзлеге торған. Ырыу ағзаларының береһе үлһә, уға ҡарата йәшерәк Рюриковичтар, йәштәренә ярашлы, уның еренә күсенгән. Ырыуҙың яңы ағзалары барлыҡҡа килгәндә, уларға, ере менән, ҡала — (волость) билдәләнгән. Теге йәки был кенәз фәҡәт атаһы кенәзлек иткән ҡалала ғына кенәз була алған, шуның киреһе күҙәтелһә, ул [[изгой]] тип һаналған.

Ваҡыт үткән һайын байтаҡ ерҙәргә сиркәү клиры эйә була барған («монастырь вотчиналары»). 996 йылдан халыҡ руханиҙар файҙаһына ''сиркәү дисәтинәһе''н түләй башлай. Епархиялар һаны артҡан. Константинополь патриархы тәғәйенләгән митрополит кафедраһы [[Киев]]та урынлаша, [[Ярослав Мудрый]] осоронда митрополит тәүге тапҡыр урыҫ руаниҙар араһынан һайланған. 1051 йылда Владимир I Святославич һәм уның улына яҡын торған Иларион (Русин) митрополит була. Монастырҙар һәм уларҙың һайланған башлыҡтар, игумендарҙың йоғонтоһо ҙур була. Киев-Печера лавраһы (монастырь) православие үҙәгенә әүерелә.

Кенәз янындағы боярҙар һәм дружина айырым советтар булдырған. Кенәз шулай уҡ Поместный соборҙы тәшкил иткән митрополит, епископтар һәм игумендар менән кәңәш тотҡан. XI быуат уртаһынан кенәз иеррхияһы ҡатмарлаша барған һайын Урыҫ кенәздәренең съездары («снемдар») йыйыла башлай. Ҡалаларҙа үҙҙәренең сәйәси талаптарын хуплатыу мөмкинлеге булһын өсөн, боярҙар [[вече]]ға таянған (1068 йылғы Киев ихтилалы һәм 1113 йылғы Киев ихтилалы).

XI—XII быуат башында беренсе Закондар йыйынтығы — Русская Правда барлыҡҡа килә, ул эҙмә-эҙлекле мәҡәләләр менән тулыландырыла: «Древнейшая Правда» (яҡынса 1015—1016 йылдар), «Правда Ярославичей» (1072 йыл тирәһе) һәм «Устав Владимира Всеволодовича» (1113 йыл тирәһе) формалаша. Русская Правдала халыҡтың ижтимағи иерархияһын, дифференциацияһын сағылдыра (хәҙер үлтерелгән кешенең статусынан вира алына, челядь, холоптар, смердтар, закуптар һәм рядовичтарҙың уйнаған роле регламентлана.

«Древнейшая Правда (Правда Ярослава)» «русь йәки русиндарҙы» һәм «словениндарҙы» тигеҙ тип һанай («словендәр» тип йылъяҙма фәҡәт новгородлыларҙы — «ильмен словендарын» атай). Был, христианлаштырыу һәм башҡа факторҙар менән бергә, үҙенең берҙәмлеген һәм тарихи сығышын аңлаған яңы этнос формалаштырыуға булышлыҡ итә.

X быуат аҙағынан Русь үҙенең аҡсаһын — Владимир I Святославичтың, Святополк Окаянныйҙың, Ярослав Мудрыйҙың һ. б. кенәздәрҙең көмөш һәм алтын тәңкәләрен етештергән.

=== Тарҡалыуы ===
[[Файл:Europe-1139.jpg|thumb|300px|Русь, 1139 йылда Польша һәм Литва]]
[[Файл:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132) ru2.svg|thumb|300px|Киев Русенең яҡынса 1160 йыл тирәһендәге картаһы]]
Владимир Мономах (1125) вафат булыу менән, ул идара иткән ваҡытта Төньяҡ кавказға сигенгән ҡыпсаҡ (половцы) урҙаларының береһе менән ҡабат килә. Тиҙҙән көньяҡ урыҫ ерҙәренә ҡайһы бер урыҫ кенәздәре, тәү сиратта, чернигов Ольговичтары, менән союз төҙөгән ҡыпсаҡ сапҡындарының баҫҡынсылығы яңыра.

XII быуаттың икенсе сирегендә Киев Русе үҙ аллы кенәзлектәргә тарҡала. Хәҙерге тарихнамә йолаһы буйынса, тарҡаулыҡтың хронологик башы — 1132 йылда Владимир Мономахтың улы Бөйөк Мстислав үлгәндән һуң, киев кенәзе власын Полоцк кенәзлеге (1132) һәм Новгород республикаһы (1136) танымай башлаған осор. Новгород тәүге йылъяҙмаһында 1134 йылда Мономаховичтар араһындағы низағ менән бәйле, «''бөтә Русь ере талаша-тартыша''» тип яҙған. Башланған ыҙғыш бөйөк кенәзлеккә ҡағылмаған, әммә Ярополк Владимирович үлгәндән һуң (1139), артабанғы Мономахович — Вячеслав Владимировичты Киевтан Всеволод Ольгович Черниговский ҡыуған. Шунан башлап киев кенәзе титулы Рюриковичтарҙың төрлө династик төркөмдәре һәм территориаль берләшмәләре араһында бүлешеү объектына әйләнгән.

XII—XIII быуаттар дауамында даланан даими янаған ҡурҡыныс арҡаһында һәм шулай уҡ Киев ерҙәренә булашып туҡтамаған кенәз тарҡаулығы менән бәйле, X быуаттағы беренсе кривич-новгород миграция тулҡынын тулыландырып, көньяҡ урыҫ ерҙәренән төньяҡ-көнсығышҡа (Төньяҡ-Көнсығыш Русте славяндар колониалләштереүе), Залесье йәки Ополье тип аталған сағыштырмаса тынысыраҡ Ростов-Суздаль ерҙәренә күсенгән.&lt;ref&gt;''[[Горюнова, Екатерина Ивановна|Горюнова Е. И.]]'' Этническая история Волго-Окского междуречья, с. 36—37;&lt;br&gt;её же. К истории городов Северо-Восточной Руси. — МИА, 1955. — Вып. 59 — С. 11—18.&lt;/ref&gt;Көньяҡтан күсеп килеүселәр был ерҙә күпселекте тәшкил иткән һәм &lt;ref&gt;''Дубов И. В.'' Спорные вопросы этнической истории северо-восточной Руси IX—XIII веков. // «Вопросы истории» — 1990. — № 5.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Третьяков П. Н.|заглавие=На финно-угорских окраинах Древней Руси|ссылка=http://www.kirsoft.com.ru/mir/KSNews_342.htm|издание=У истоков древнерусской народности|издательство=МИА|год=1970|выпуск=179|страницы=111−137|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101129112819/http://www.kirsoft.com.ru/mir/KSNews_342.htm|archivedate=2010-11-29}}&lt;/ref&gt; аҙ һанлы фин-уғыр халҡын ассимиляцияға дусар иткән. XII быуат һуҙымында рус миграцияһының күп булыуын йылъяҙма мәғлүмәттәре һәм археология ҡаҙыныуҙары раҫлай&lt;ref name=&quot;Makarov1&quot;&gt;''[[Макаров, Николай Андреевич|Макаров Н. А.]]'' [http://144.206.159.178/ft/7693/647605/12989702.pdf Археологическое изучение Северо-Восточной Руси: колонизация и культурные традиции]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }} // «[[Вестник РАН]]», 2009. — № 12.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Овсянников Н. Н.'' О колонизации в Суздальском крае с точки зрения археологии // Труды III Областного историко-археологического съезда — Владимир. 1909. — С. 2−9.&lt;/ref&gt;. Тап ошо осорҙа Ростов-Суздаль ерендә күп ҡалалар (Владимир, Мәскәү, Переяславль-Залесский, Юрьев-Опольский, Дмитров, Звенигород, Клязьмалағы Стародуб, Ярополч-Залесский, Галич һ. б.) барлыҡҡа килә, уларҙың атамалары йыш ҡына күсеп килеүселәр сыҡҡан ҡалалар атамаларын ҡабатлаған.

Көньяҡ Рустең көсһөҙләнеүе, арта барған ҡыпсаҡ ҡурҡынысы, кенәздәр тарҡаулығы һәм халыҡтың күсенеүенән башҡа, тәүге Тәре походтарының уңышы һәм Көнбайыш Европа һәм Азия араһында Урта диңгеҙҙең көнсығыш яр буйҙары аша сауҙа юлы асылыуы менән дә бәйләйҙәр&lt;ref name=&quot;PSF&quot;&gt;''[[Платонов С. Ф.]]'' &lt;!-- Учебник русской истории — {{СПб}}: «[[Наука (издательство)|Наука]]», 1994. — ISBN 5-02-027401-1.--&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/history/platonov/plats003.htm#gl8 Полный курс лекций по русской истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113071819/http://www.magister.msk.ru/library/history/platonov/plats003.htm#gl8 |date=2016-11-13 }}&lt;/ref&gt;.

Киев кенәзлеге өсөн көрәш уның тирәләй бөтә рус еренең мәнфәғәттәрен бер епкә бәйләй һәм был үҙәктән ҡасыуҙың бер формаһы булған, ләкин шул уҡ сәбәп менән Киевҡа эйә булыу байтаҡ компромистар хаҡы менән генә мөмкин булған&lt;ref&gt;БРЭ, Том «Россия», стр. 275&lt;/ref&gt;. XII быуат уртаһындағы ике ҙур һуғыш барышында Киев кенәзлегеВолынь кннәзлеген (1154), Переяслав кенәзлеген (1157) һәм Туров кенәзлеген (1162) юғалтҡан&lt;ref name=&quot;PAE&quot;&gt;''[[Пресняков А. Е.]]'' Княжое право в Древней Руси. Лекции по русской истории. Киевская Русь — М.: Наука, 1993. — ISBN 5-02-009526-5.&lt;/ref&gt;. Галицкий кенәзлеге (1140 йылдан) Волынь һәм Киевты бер ҡулда берләштереүгә ҡаршы торған&lt;ref name=&quot;PAE&quot; /&gt;. Суздаль кенәзе Юрий Долгорукий вариҫтары, галицк кенәздәренекенә оҡшаған — Киевте көсһөҙләндереү сәйәсәтенә күсә&lt;ref name=&quot;PAE&quot; /&gt;.

1169 йылда Владимир Мономахтың ейәне, владимир-суздаль кенәзе Андрей Боголюбский көньяҡҡа улы Мстислав Андреевич етәкселегендә ғәскәр ебәрә (уларға смоленск һәм северский дружиналары ҡушыла), һәм улар Киевты баҫып алалар. Ҡала тәүге тапҡыр аяуһыҙ талана, киев ҡорамдары яндырыла, кешеләр әсирлеккә алына. Киев кенәзе итеп Андрейҙың энеһе Глеб Юрьевич ҡуйыла. Новгородҡа (1170 йыл) һәм Вышгородҡа (1173 йыл) уңышһыҙ походтарҙан һуң, владимир кенәзенең башҡа ерҙәрҙәге йоғонтоһо ваҡытлыса көсһөҙләнә, әммә Андрейҙың туғаны һәм вариҫы — Мономах вариҫтары араһында үҙененң өлкәнлеген таныуҙы ҡайтарған Всеволод Большое Гнездо уны тергеҙә.

XII быуатта, киев кенәзенән башҡа, бөйөк кенәз титулын шулай уҡ владимир кенәздәре, ә XIII быуатта шулай уҡ (эпизодик рәүештә) галицк, чернигов һәм рязань кенәздәре йөрөтә башлай.

[[Файл:Desjatynna westerfeld.jpg|thumbnail|250px|right|Абрахам ван Вестерфельд һүрәттәрендә Десятинный сиркәүенең емереклектәре, XVII быуат]]
1203 йылда был юлы Галицк-Волынск кенәзе Роман Мстиславичҡа һәм Ингварь Ярославичҡа ҡаршы торған Смоленск Бөйөк кенәзе Рюрик Ростиславич (Ольговичтар һәм ҡыпсаҡтар менән берлектә) Киевты икенсе тапҡыр талай. Шуға ҡарамаҫтан, дөйөм урыҫ сәйәсәтендә Киевтең көслө позицияһы минимум сирек быуат һаҡланып ҡала. Мстислав Романович Старый (1212—1223) һәм Владимир Рюрикович (1223—1235) (икеһе лә Рюриковичтарҙың смоленск тармағынан) идара иткән йылдарҙа үҙ-ара низағтар ваҡытлыса туҡталып торған.

Киевтең әһәмиәтлелеген һаҡлауҙа мөһим фактор булып «Рус еренә мөнәсәбәтлек (причастий)» институты торған. Төрлө һыҙыҡ кенәздәре, Киевтең үҙенә һонолмаһалар ҙа, то на часть земель Киев кенәзлеге ерҙәренең бер өлөшөнә өмөт итә алғандар, һәм бының өсөн көньяҡ сиктәрҙе һаҡлауҙа ҡатнашырға йөкләмә алғандар. Оҙаҡ тынлыҡтан һуң, ҡыпсаҡтарға ҡаршы походтар 1168 һәм 1183 йылдарҙа ойошторолған. Көньяҡ рус кенәздәренең барыһы ла ҡатнашҡан Калка йылғаһы янындағы алышта (1223) Русь тәүге тапҡыр монголдар менән бәрелешә.

Рускә монгол яуы алдынан (1237—1241 годы) Русь территорияһында 25-кә яҡын дәүләт, шуларҙың 19 ҙур дәүләт тип һаналған&lt;ref name=&quot;КучкинНаселение&quot; /&gt;.

1240 йылдың 6 декабрендә монголдар Киевте яндыра. Монгол яуы алдынан Киев тәхетендә владимир кенәзе Юрий Всеволодовичтың энеһе Ярослав Всеволодович (1236—1238), 1240 йылда — галицк наместнигы Дмитр, ә 1243 йылда монголдар Ярослав Всеволодович владимирскийҙы Рус ерҙәрендә иң өлкәне тип танығандан һуң — владимирский наместниктары ултыра. 1254 йылдан галицк-волынск кенәздәре «Русь короле» титулын йөрөткән. XIV быуат башынан владимир бөйөк кенәздәре  «бөтә Русь бөйөк кенәздәре» титулын йөрөтә башлаған.

1299 йылда Киев уңғы баш ҡала атрибутын — митрополит резиденцияһын юғалта. Ул [[Владимир (ҡала)]]ға күсерелә. Ҡайһы бер сиркәү һәм әҙәби сығанаҡтарҙа — мәҫәлән, константинополь патриархы һәм Витовттың в конце XIV быуат аҙағында әйтелгән һүҙҙәрендә, — Киевте хатта һуңғараҡ та баш ҡала итеп ҡарау дауам иткән, әммә ул дәүергә инде Бөйөк Литва кенәзлегенең провинциаль ҡалаһы булған&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/ivakin/ivak.htm ''Івакін Г. Ю.'' Історичний розвиток Києва XIII—середина XVI ст. (історико-топографічні нариси) — К., 1996. — 272 с.] — ISBN 5-85654-047-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«''…после перенесения в 1300 году митрополичьей кафедры во Владимир-на-Клязьме Киев сохранил за собой номинальное значение религиозного центра всей Руси. Как разъяснял в 1380 году константинопольский патриарх Нил, нельзя было стать архиереем Руси, „не получив сначала наименования по Киеву, который есть соборная церковь и главный город всей Руси“. Примерно так же определяли значение Киева и правители Великого княжества Литовского. Например, Витовт, который на рубеже XIV—XV веков стремился к усилению политики территориальных приобретений на Руси, отзывался о нём как о „главе всех русских земель“. Подчинение Киева власти великих литовских князей должно было „узаконить“ их притязания на все территориальное наследство Древнерусского государства''» — {{sfn0|Шабульдо|1987|loc=[https://web.archive.org/web/20030518180928/http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Russ/SH/ShabuldoFM/VKL/11.html#1 Гл. 1., § 1.]}}&lt;/ref&gt;.

Совет тарихнамәһендә «Киев Русе» төшөнсәһен XII быуат уртаһына тиклем тип тә&lt;ref name=&quot;Комм10&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Относительно даты распада существуют разные точки зрения. Часть историков, начиная с [[Карамзин, Николай Михайлович|Н. М. Карамзина]], датируют его моментом смерти [[Ярослав Мудрый|Ярослава Мудрого]] в 1054 году. [[Альфред Никола Рамбо|А. Рамбо]] сопоставляет Ярослава с [[Карл Великий|Карлом Великим]], после смерти которого в 843 году и раздела между тремя его внуками прекратила своё существование [[Франкская империя]]. Из современных историков такой точки зрения придерживается историк [[Кучкин, Владимир Андреевич|В. А. Кучкин]]. В советской историографии классической датой конца Киевской Руси и началом периода политической раздробленности ([[феодальная раздробленность|феодальной раздробленности]]) считался 1132 год — год смерти [[Мстислав Великий|Мстислава Великого]]. — {{sfn0|Рыбаков|1982|loc=С. 468.}}; {{sfn0|Горинов и др.|1994}};&lt;br&gt;В [[БРЭ]] Древнерусское государство описывается до 1139 года. Пришедшая ему на смену политическая структура в основных чертах просуществовала до рубежа XIV—XV веков: «''К рубежу 14—15 вв. прежняя, унаследованная от домонгольских времён структура, основой которой были княжества-земли, управлявшиеся определёнными ветвями рода Рюриковичей, ушла в прошлое…Большая часть русских земель оказалась поделённой между Великим княжеством Литовским и Московским великим княжеством''», — {{sfn0|БРЭ|2004|loc=Т. «Россия», С. 277—278.}}&lt;/ref&gt;, XII быуат уртаһы — XIII быуат уртаһына тиклем тип тә алынған&lt;ref name=&quot;Комм11&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Ряд советских исследователей вслед за [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Т. Пашуто]] и [[Черепнин, Лев Владимирович|Л. В. Черепниным]] поддержали концепцию т. н. «коллективного сюзеренитета», согласно которой об определённом государственном единстве Руси можно говорить вплоть до момента монгольского нашествия. — {{sfn0|ДГМЗ|1965}}, С. 76. и др.; {{sfn0|Черепнин|1972}}.&lt;/ref&gt;, Киев илдең үҙәге булып ҡалған һәм, «коллектив сюзеренитет» принцибына таянып, берҙәм кенәз ырыуы Русь менән идара иткән&lt;ref name=voy/&gt;. Ике ҡараш та хәҙерге ваҡытта ла актуаллеген һаҡлай.

Карамзин Николай Михайловичтан башлап, революцияға тиклемге тарихсылар, Мәскәү йәки Владимир һәм Галич китапсылары хеҙмәттәренә барып тоташҡан. 1169 йылда Рустең сәйәси үҙәген Киевтән Владимирға күсереү идеяһына таянған. Хәҙерге тарихсыларҙың күпселеге был идеялар сығанаҡтар менән дәлилләнмәй тип иҫәпләй&lt;ref&gt;''Толочко А. П.'' История Российская Василия Татищева. Источники и известия. — М., Киев, 2005. — С. 411—419.;&lt;br&gt;{{sfn0|Горский|2004}} — С.152—153.&lt;br&gt;''Ричка В. М.'' [https://web.archive.org/web/20100331223113/http://history.org.ua/JournALL/journal/2006/1/1.pdf «Галич — другий Київ»: середньовічна формула чи історіографічна метафора?] // «Український історичний журнал» — 2006. — № 1. — С. 4—13.&lt;/ref&gt;. &lt;!--В частности, некоторые из них указывают на такой признак политической слабости Суздальской земли, как малое количество укреплённых поселений по сравнению с другими землями Руси. Другие историки, наоборот, находят в источниках подтверждение тому, что политический центр русской цивилизации переместился из Киева сначала в [[Ростов]] и [[Суздаль]], а позднее во [[Владимир-на-Клязьме]]&lt;ref&gt;''[[Сахаров, Андрей Николаевич|Сахаров А. Н.]]'' Русь на путях к «Третьему Риму». — Тула: «Гриф и К», 2010. — С. 8.&lt;/ref&gt;.--&gt;

== Урыҫ ерҙәренең дәүләтселек характеры (тәхет вариҫлығы) ==
[[Файл:Cathedral of St. Sophia, the Holy Wisdom of God in Novgorod, Russia.jpg|Новгородта Хаҡ тәғәлә хикмәтенең Изге София соборы — республика символы|thumb|left]]
Тарихсылар был осорҙағы дәүләтселектең характерын төрлөсә: «варвар дәүләте», «хәрби демократия», «дружина осоро», «норман осоро», «хәрби-сауҙа дәүләте», «иртә феодал монархияның барлыҡҡа килеүе» атай.

Боронғо рус дәүләте үҙ власы аҫтында көнсығыш славяндар, фин-уғыр һәм балт ҡәбиләләре урынлашҡан ҙур территорияны берләштергән&lt;ref&gt;[http://www.istorya.ru/map/rus03.php Карта. Русь 9−10 веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718093050/http://www.istorya.ru/map/rus03.php |date=2010-07-18 }}&lt;/ref&gt;. Йылъяҙмаларҙа дәүләт Русь тип аталған; «русский» һүҙе башҡа һүҙҙәр менән бәйләнештә төрлөсә яҙылышта осраған: бер «с» менән дә, ике «с» менән дә; «ь» менән дә, «ь» тамғаһынан башҡа ла. Тар мәғәнәлә Киев (древлян һәм дрегович ерҙәренән башҡа), Чернигов-Северский (радимич һәм вятич ерҙәренән башҡа) һәм Переяслав ерҙәре «Русская земля (Русь)» тип аталған; XIII быуатҡа тиклем «Русь» термины тап шундай мәғәнәлә новгород сығанаҡтарында ҡулланылған&lt;ref name=&quot;Зализняк&quot;&gt;''[[Зализняк, Андрей Анатольевич|Зализняк А. А.]]'' Древненовгородский диалект. 2-е издание, переработанное с учётом материала находок 1995—2003 гг. М. : Языки славянской культуры, 2004. С. 7, 356.&lt;/ref&gt;.

Дәүләт башлығы бөйөк кенәз тигән титулға эйә булған. Киев кенәзенә ҡайһы берҙә төрөксә ҡаған һәм византийса  царь тип хөрмәтләү ҡулланылған. Кенәз власы нәҫел буйынса тапшырылған. Кенәздәрҙән башҡа территорияларҙа хакимлыҡ ҡылыуҙа бөйөк кенәз боярҙары һәм  «ирҙәре» — кенәзгә ялланып хеҙмәт итеүсе дружина ҡатнашҡан. Боярҙарҙың үҙҙәренең шулай уҡ ялланған дружинаһы булған һәм бик кәрәк ваҡытта бер бөтөн ғәскәргә әйләнә алған. Кенәз эргәһендә ысынбарлыҡта дәүләт менән идара итеү функцияһын үтәгән бояр-воевода булған; Вещий Олег (кескәй йәштәге Игорь Старый янында), Свенельд — княгиня Ольга эргәһендә, Святослав Игоревич һәм Ярополк Святославич эргәһендә, Добрыня — Владимир I Святославич янында воевода булған. Урындағы кимәлдә кенәз власы [[вече]] һәм «градские старцы» формаһындағы ҡәбилә үҙидараһы аша эшләгән.

XII быуат уртаһында тарҡалған Киев Русе биләмәһендә территориаль яҡтан сағыштырмаса ныҡлы 15-ләгән кенәзлек (үҙ сиратында уделдарға бүленгән) барлыҡҡа килгән. Чернигов Ольговичтары, смоленск Ростиславичтары, волынь Изяславичтары һәм суздаль Юрьевичтары иң ҡөҙрәтле кенәз династиялары булған. В период раздробленности Рустең тарҡалышы осоронда сәйәси власть кенәз һәм кесе дружина ҡулынан өлөшләтә көсәйә барған боярҙарға күскән. Элек боярҙар бөөйөк кенәз башында торған Рюриковичтарҙың тотош ырыуы менән эшлекле, сәйәси һәм иҡтисади мөнәсәбәттәр төҙөгән булһа, хәҙер — айырым кенәз ғаиләләре менән генә килешкән.

Киев кенәзлегендә боярҙар кенәз династиялары араһындағы ҡыҙыу көрәште һүрелтеү маҡсатында ҡайһы берҙә кенәздәрҙең дуумвиратын (бергәләп идара итеү) файҙаланған һәм хатта килмешәк кенәздәрҙе юҡ итеү (Юрий Долгорукий һәм Глеб Юрьевич ағыу эсереп үлтерелә) юлын һайлаған. Рюриковичтарҙың кенәз ырыуы Киевты үҙ вотчинаһына әйләндергән һымаҡ булмаһын өсөн, Новгород ерендә, кенәздәргә ҡаршы баш күтәреү һөҙөмтәһендә, республика ҡоролошо урынлаштырыла — вече кенәзде саҡырып килтерә һәм ҡыуып ебәрә алған. Владимир-Суздаль кенәзлегендә боярҙар (Кучковичтар) һәм кесе дружина «үҙен-үҙе власҡа килтергән» кенәз Андрей Боголюбскийҙы үлтерә&lt;ref&gt;''[[Данилевский, Игорь Николаевич|Данилевский И. Н.]]'' Русские земли XII−XIV вв. глазами современников и потомков. — М., 2001. — С. 77.&lt;/ref&gt;, әммә Төньяҡ-Көнсығыш Рустә барған власть өсөн үҙ-ара тартыш (1174—1177) барышында элекке ростов-суздаль боярлығы тар-мар ителә, һәм владимир кенәздәренең шәхси власы көсәйә. Көньяҡ рус ерҙәрендә ҡала вечалары сәйәси көрәш барышында ҙур роль уйнай (веча тураһында иҫкә алыу Владимир-Суздаль ерендә лә XIV быуатҡа тиклем осрай)&lt;ref&gt;Вече в древнерусских письменных источниках: Функции и терминология // Древнейшие государства Восточной Европы. 2004. — М., 2006. — С. 92−93.&lt;/ref&gt;. Галицк-Волынь кенәзлеге ерендә боярҙар араһынан кенәз һайлауҙың үҙенә башҡа бер осрағы күҙәтелгән&lt;ref&gt;[http://bibliotekar.ru/rus/86.htm Галицко-Волынская летопись (Ипатьевский список, XIII век) — цит. по Сайт «Библиотекарь. Ру» (bibliotekar.ru){{v|02|05|2015}}]&lt;/ref&gt;.

Феодаль ополчение төп ғәскәр тибы булған, кенәз дружинаһы территориаль хәрби соединение булараҡ полкка һәм кенәз һарайына бүленгән. Ҡаланы, ҡаланың тирә-яғын һәм слободаларҙы ҡала ополчениеһы обороналаған.                                                                                                                                                                                        Бөйөк Новгородта кенәз дружинаһы ғәмәлдә республика власына ялланған булған, владыканың айырым полкы булған, ҡала кешеләре (башында тысяцкий торған) «мең» составына кергән. Шулай уҡ «пятиндарҙан» (Новгород ерҙәрендәге новгород бояр ғаиләһенә буйһонған райондарынан) бояр ополчениеһы төҙөлгән.  Ғәҙәттә походтар бер нисә союздаш кенәзлек көстәре менән ойошторолған. Йылъяҙмаларҙа ғәскәр һаны 10—20 мең кеше тип күрһәтелә.
[[Файл:Usobica.JPG|«Новгородлылар һәм суздалдарҙың 1170 йылғы алышы», 1460 йылғы икона фрагменты|thumb|right]]
Ҡыпсаҡтарға ҡаршы көрәш мәсьәләләрен хәл итеүсе кенәздәр съезы ғына берҙән-бер дөйөм рус сәйәси органы булып ҡалған. Сиркәү ҙә сағыштырмаса берҙәмлеген һаҡлаған, митрополит соборҙар йыйып, төрлө төбәк сафсатаһына «ересь» ҡаршы торған. Әммә XII—XIII быуаттарҙа ҡәбилә славян мәжүсилек хөрәфәттәр көсәйеүе менән сиркәү позицияһы, дини власть һәм «забожни» (репрессиялар) көсһөҙләнгән. Бөйөк Новгород архиепискобы кандидатураһын новгород [[вече]]һы тәҡдим иткән, шулай уҡ владыканы (архиепископ) ҡыуыу осрағы ла булған.

Был осорҙа&lt;ref name=PAE /&gt; Урта Днепр буйы ерҙәре Русь атамаһын һаҡлаған. Башҡа төрлө ерҙәрҙең халҡы ғәҙәттә үҙҙәрен кенәзлек баш ҡалалары менән исемләгән: новгородлылар, суздалдар, куряндар һ. б. Археология мәғлүмәттәре буйынса, XIII быуатҡа тиклем матди мәҙәниәттә ҡәбилә айырымлыҡтары һаҡланған, шулай уҡ төбәк-ҡәбилә диалект сифаттарын һаҡлаған боронғо йәнле урыҫ теле лә бер төрлө генә булмаған. Монголдар баҫҡынсылығынан һуң, ғәмәлдәә бөтә урыҫ ерҙәре лә яңы тарҡалыу әйләнешен кисерә, һәм XIV быуатта бөйөк һәм удел кенәзлектәр һаны яҡынса 250 була{{sfn|Рыбаков|1982}}.

== Халҡы ==
[[Файл:Kievan Rus in 1237 (ru).svg|thumb|right|250px|1237 йылда Киев Русе]]
«Русская Правда»ға нигеҙләнеп, тарихсылар Боронғо Русь халҡын бер нисә төркөмгә бүлә. Боронғо Рустә юғары ҡатлам славян ҡәбилә һәм ырыуҙарының күренекле кешеләренән торған, артабан уның төп өлөшөн Рюриковичтар династияһы вәкилдәре тәшкил иткән. Уларҙы дружина оҙатып йөрөгән, һуңыраҡ уларҙан боярҙар формалашҡан. Дружина өлкән һәм кесегә бүленгән. Мул тормошлоларға сауҙагәрҙәр, ҡайһы бер һөнәрселәр, шулай уҡ эре ер участкалары биләүселәр ҡараған.

Рустең төп халҡын «людины» тип аталған ирекле крәҫтиәндәр тәшкил иткән. Ваҡыт үтеү менән бик күп халыҡ смерд — Русь халҡының кенәзгә буйһонған крәҫтиәндәренән торған башҡа төркөмө. Смердтар шәхсән ирекле булған, әммә кенәздең махсус юрисдикцияһына буйһонған{{sfn|Вернадский|2012|с=163}}. Смерд, башҡа ябай кеше һымаҡ, әсирлеккә эләгеү йәки бурысҡа батыу һөҙөмтәһендә, челядь-челядинға (аҙаҡҡы атамаһы — холоп) әйләнгән. Холоптар асылда ҡол һәм тулыһынса хоҡуҡһыҙ булған. XII быуатта закуптар — үҙҙәрен ҡоллоҡтан һатып алып иреккә өлгәшә алған тулы булмаған ҡолдар барлыҡҡа килгән. Рустә ҡол-холоптар бик күп булмағандыр тип һанала, әммә, моғайын, Византия империяһына ҡолдар һатыу күҙәтелгәндер. «Русская Правда» шулай уҡ рядовичтарҙы һәм  изгойҙарҙы атай. Тәүгеләре холоп кимәлендә, ә икенселәре — билдәһеҙлек хәлендә (ирек алған холоптар, общинанан ҡыуылған людиндар һ. б.), әммә сиркәү ҡурсалауы аҫтында булған{{sfn|Вернадский|2012|с=168}}.

Боронғо Русь халҡының һаны билдәһеҙ. Тарихсы Георгий Владимирович Вернадский баһалағанса, халыҡтың дөйөм һаны 7,5 миллион кеше булған, шуның 1 миллионы ҡалала йәшәгән{{sfn|Вернадский|2012|с=120}}.

Халыҡ башлыса кенәзлектәр баш ҡалаларында йәки вассал кенәзлектәр үҙәктәрендә күберәк тупланған була. Тағы ла ҙур ҡалалар төркөмөн сик буйында урынлашҡан ҙур ҡәлғә-ҡалалары тәшкил иткән. Монголдар баҫып килеүе алдынан (1237—1241 йй.) 340 урыҫ ҡалаһының 242-һе биш кенәзлеккә — Киев кенәзлегенә, Чернигов,  Владимир-Волынь, Галич кенәзлегенә, Переяслав (Көньяҡ) кенәзлегенә ҡараған. Ҡалған 14 кенәзлеккә 98 ҡала ҡараған. Шулай итеп, основная часть населения Рустәге төп халыҡ көньяҡта йәшәгән.

Тарихсы Владимир Андреевич Кучкин археология мәғүмәтенән билдәле ихаталарҙың уртаса майҙанынан (400 кв. м) һәм яҙма сығанаҡтарҙан билдәле ғаиләнең уртаса һанынан (4,4), ҡалаларҙың майҙанынан сығып, билдәләй. XIII быуаттың беренсе өлөшөндә урыҫ ҡалаларында бөтәһе 300 меңгә яҡын кеше йәшәгән. XIII быуаттың беренсе сирегендә урыҫ кенәзлектәрендә яҡынса 15 млн кеше йәшәгән. Бәлки, аҙыраҡтыр ҙа: ҡала халҡы 3 % булһа — 10 млн кеше, 4 % булһа — 7,5 млн кеше,  5 % — 6 млн кеше&lt;ref name=&quot;КучкинНаселение&quot; /&gt;.

Этник составҡа ҡарата күп милләтле дәүләт булған тигән фекер йәшәй, әммә Пётр Петрович Толочко билдәләүенсә, славян булмаған компонент аҙ өлөш тәшкил иткән һәм бик тиҙ йотолған (ассимиляция)&lt;ref&gt;''[[Толочко, Пётр Петрович|Толочко П. П.]]'' Древнерусская народность : воображаемая или реальная. СПб. : Алетейя, 2005. С. 25, 59.&lt;/ref&gt;. Славяндар тарафынан яйлап йотолоусы фин һәм балт халыҡтары анклавы булған, әммә Киев Русе территорияһында телен, динен һәм йәмәғәт структураһын артабан да һаҡлауы күҙәтелмәгән&lt;ref&gt;''[[Горский, Антон Анатольевич|Горский А. А.]]'' История России с древнейших времен до 1914 года. М. : АСТ — Астрель, 2008. С. 50.&lt;/ref&gt;.

== Теле ==
[[Файл:Диалекты славянских языков по Зализняку 1988.png|thumb|right|Андрей Анатольевич Зализняк буйынса славян телдәре диалекттары]]
Русь өсөн уртаҡ боронғо рус теле праславян теленә барып тоташа. А. А. Зализняк [[туҙға яҙылған грамоталар]] мәғлүмәте буйынса, бары тик боронғо новгород-псков диалекттары һөйләштәре генә башҡаларынан айырылған, шулай ҙа аңлайышлы булып ҡалған&lt;ref&gt;''Зализняк А. А., Шевелёва М. Н.'' Восточнонославянские языки. Древненовгородский диалект // [[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]. М. : [[Academia]], 2005. С. 438.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Зализняк&quot; /&gt;, сильно отличаясь от всех славянских языков того времени&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/431649/Ob_istorii_russkogo_yazyka|title=Об истории русского языка|author=А. А. Зализняк|website=Элементы|date=2012-02-24|publisher=школа «Муми-тролль»}}&lt;/ref&gt;. Боронғо урыҫ теленең рәсми диалекттан өҫтә торған формаһы, моғайын көньяҡ һөйләше нигеҙендә формалашҡандыр. Шулай итеп, боронғо урыҫ теле дөйөм тел үҙгәрештәре ҡағылған сағыштырмаса берҙәм идиома булғандыр&lt;ref name=&quot;Крысько&quot; /&gt;.

Кирилл һәм Мефодий, уларҙың уҡыусылары IX быуатта болгар-македон теле нигеҙендә грек сиркәү китаптарын тәржемә иткән һәм артабан уртаҡ славян әҙәби теленә әйләнгән иҫке славян теле («словѣньскъ ѩзыкъ») барлыҡҡа килгән. Был телде X быуат аҙағынан һуңғараҡ осор өсөн сиркәү славян теле тип атайҙар&lt;ref&gt;''Шушарина И. А.'' [https://subscribe.ru/archive/economics.education.slawianie/200611/22093517.html Введение в славянскую филологию : учебное пособие. Церковнославянский язык как поздний вариант старославянского]. С. 160.&lt;/ref&gt;. XI—XII быуат аҙағында иҫке славян китаптары аша иҫке славян (сиркәү славян) теле Рустә, йәнле һөйләү теленә яраҡлаштырылып, үҙләштерелгән. Уның йоғонтоһонда бер көньяҡ славян теленең махсус һүҙҙәре китап нормаһынан русизмдар менән ҡыҫырыҡлап сығарылған, ҡалғандары уның сиктәрендә мөмкин булырлыҡ вариант ролен үтәгән. Һөҙөмтәлә, XI быуат аҙағына сиркәү славян теленең боронғо рус изводы формалашҡан.

Боронғо Рустәге тел хәленә ике төрлө ҡараш йәшәй. А. А. Шахматов боронғо рус теле һөйләү һәм эшлекле тел, ә әҙәби тел сиркәү славян теленән ғибәрәт булған йәки Рустә билингвизм булған ти. С. П. Обнорский сиркәү славян теле йоғонтоһо тәрән булмаған, боронғо Рустең әҙәби теле үҙенә бер төрлө, уның телмәр нигеҙендә урыҫ халҡының йәнле һөйләү теле ята тигән. Шулай уҡ Дмитрий Сергеевич Лихачёвтың Боронғо Рустә ике китап теле: сиркәү славян һәм боронғо рус теле йәнәш йәшәгән тигән компромисс теорияһы бар. Диглоссия тигән иң яңы теорияға ярашлы, (Г. Хюттль-Фольтер, А. В. Исаченко, Б. А. Успенский), киреһенсә, сиркәү славян һәм боронғо рус телдәре киҫешмәгән тиерлек һәм бер телдең ике төрлө тармағы булараҡ ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;Калугин&quot; /&gt;. Боронғо рус теле һәм уның диалекттары ([[туҙға яҙылған грамоталар]]ҙың боронғо новгород диалектын да индереп) йәнле һөйләү теле, эшлекле тел һәм көнкүреш аралашыуына хеҙмәт иткән (яҙыуҙар, граффити). Был ҡомартҡыларҙа диалект үҙенсәлектәре һәм бик һирәк — сиркәү славян һүҙҙәре осрай. Боронғо рус теленең диалекттан юғары торған формаһы рәсми документтарҙа (грамоталар, [[Русская Правда]] — ''Урыҫ хәҡиҡәте'', кенәз уставтары) ҡулланылған. Сиркәү славян теле Боронғо Рустең әҙәби теленә, китап теленә (Ҡулъяҙма китаптар) әйләнгән. Ул боронғо рус диалекттары өсөн уртаҡ русизмдарҙы ла, диалект эсендә сикләнгәндәрен дә ҡулланған. Был үҙенсәлектәр төрлө дәрәжәлә: дини текстарҙа — йоғаныс ҡына, үҙенсәлекле донъяуи текстарҙа (бигерәк тә йылъяҙмаларҙа) — күпләп ҡулланыла.

Телдәге төрлө үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә, шулай уҡ экстралингвистик факторҙар йоғонтоһонда (Боронғо Рус дәүләтенең тарҡалыуы, монгол баҫып алыуы, көньяҡ һәм көнбайыш урыҫ ерҙәренең Бөйөк Литва һәәм Польша дәүләтенә ҡушылыуы) боронғо рус теле йәшәүҙән туҡтай, һәм XIV—XV быуаттарҙан үҫешә башлаған төп өс тел тармағына — бөйөк рус теле, украин (XV—XVIII) һәм белорус тармаҡтарына бүленә&lt;ref name=&quot;Крысько&quot; /&gt;. А. А. Зализняк критикует эту популярную теорию «расхождения» («расщепления», дивергенции) трёх языков. По его мнению, современный русский язык образовался в результате «схождения» (конвергенции) южно-древнерусских и псковско-новгородских говоров&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, ә украин һәм белорус телдәре көньяҡ боронғо рус һөйләштәре үҫеше һөҙөмтәһендә формалашҡан.

== Ҡалалары һәм ҡәлғәләре ==

=== Ҡалалары ===
[[Файл:Novgorod torg.JPG|210px|thumb|right|«Новгородтағы сауҙа итеү», Васнецов Аполлинарий Михайлович|{{nobr|А. М. Васнецов}}]]
Быуаттар дауамында йылъяҙмаларҙа һ. б. сығанаҡтарҙа иҫкә алынған ҡалалар һаны арта барған{{sfn|Куза|1989|name=&quot;ReferenceA&quot;|с=40}}. IX—X быуаттарҙа 25 ҡала, XI быуатта — тағы 64, XII быуатта — тағы 135 һәм XIII быуатта тағы 47 ҡала өҫтәлә. Монгол баҫып инеүе осорона Рустә 300-ләп ҡала, уртаса алғанда, һәр кенәзлеккә 20—25 ҡала тура килгән&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. Тарихсы В. А. Кучкин был осорға 340 ҡала билдәле булған ти&lt;ref name=&quot;КучкинНаселение&quot;&gt;''[[Кучкин, Владимир Андреевич|Кучкин В. А.]]'' Население Руси в канун Батыева нашествия // Образы аграрной России IX—XVIII вв. М. : Индрик, 2013. С. 67—88.&lt;/ref&gt;. Уларҙан башҡа 1 меңдән артыҡ исемһеҙ нығытылған тораҡтар була&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

Тарихсы Даркевич фекеренсә, монгол һөжүменә тиклем Рустә ҡалалар үҫеше өс этап кисергән: X б. уртаһы — XI быуаттың 1-се яртыһы; XI б. 2-се яртыһы — XII б. уртаһы; XII б. 2-се яртыһы — 1237—1240 йылда&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{cite web|url=http://www.russiancity.ru/books/b37.htm|title=''Даркевич В. П.'' Происхождение и развитие городов древней Руси (X—XIII вв.)|publisher=// «Вопросы истории» — 1994. — № 10. — С. 43−60|accessdate=2013-04-09}}&lt;/ref&gt;. Беренсе осорҙа Днепр һәм Волхов буйында күпләп ҡалалар төҙөлә. Икенсе осорға Рустә феодаль тарҡаулыҡ дәүере тап килә — был ваҡытта кесе һәм перифериялағы ҡалаларҙың роле арта. Өсөнсө осорҙа боронғо рус ҡалаһының һәм уның мәҙәниәтенең ҙур үҫеше күҙәтелә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.
[[Файл:Brest - Archeological museum Bjarestse.JPG|left|thumb|210px|XIII быуат биналары ҡаҙылдыҡары. «Берестье» тарихи-археологик музейы]]
Ҙур ҡалаларҙың оборона системаһы ҡатмарлы булған. Детинец йәки ҡала үҙәге айырым һаҡланған. Уның йәнәшәһендә 1-2 нығытылған ситке ҡала торған. Нығытмалар бер нисә тиҫтә гектар урынды биләгән һәм, хәүеф тыуғанда, ул ҡала халҡын ғына түгел, ә ҡаланың тирә-яғында йәшәгән халыҡты ла һыйҙырған&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;{{sfn|Куза|1989|name=&quot;ReferenceB&quot;|с=48}}. Ошондай һәр ҡала кенәз һарайы һәм резиденцияһынан торған (2000 метрға тиклем&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). Шул уҡ ваҡытта, Новгород, Киев, Рязань һәм Смоленск кеүек ҡалаларҙа ябай ҡала кешеләренең дә һарайҙары (600 метрға тиклем) булған{{sfn|Куза|1989|с=46}}.  Ҡағиҙә булараҡ, бер-ике урам йылға буйлап һуҙылған һәм кескәй урамдар һәм тыҡрыҡтар менән киҫешкән. XI—XIII быуат ҡалаһының тағы ла бер үҙенсәлеге булып сиркәү йә ҡорам тора. Уларҙың һәр береһендә икенән алып унға тиклем ғибәҙәтхана булған&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Ҡала нығытмаларына һаҡланмаған биҫтәләр һырығып ултырған. Ҙур боронғо рус ҡалаһының дөйөм майҙаны йыш ҡына 100 гектарҙан артҡан{{sfn|Куза|1989|с=48}}.

Академик Б. А. Рыбаков Боронғо Рус дәүләтенең бер нисә: хәрби, иҡтисади, административ, идеологик һәм мәҙәни функцияһын билдәләй. Социаль ҡараштан боронғо рус ҡалаһы феодалдар тупланған урын була{{sfn|Куза|1989|name=&quot;ReferenceAA&quot;|с=49}}. Схожие функции выделял В. П. Даркевич&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

=== Ҡәлғәләре һәм нығытмалары ===
[[Файл:Валы-1.jpg|thumb|210px|Переславль-Залесскийҙа Переяслав кремленең уры (вал)]]

Боронғо Русь тарихында нығытмалар ҙур роль уйнаған. Улар, тарихи хәлдәр һәм ошман һөжүме характерына бәйле, даими рәүештә үҙгәргән һәм камиллаштырылған. Хәрби техниканың һәм ҡамау сараларының үҫеше оборона ҡоролмаларының  архитектураһына йоғонто яһаған{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=167}}. Иҡтисад һәм етештереүсәнлек үҫешкән һайын Рустә нығытмалар һаны артҡан. Уларҙы мәҙәни һәйкәлдәргә әйләнгән биналарҙы, ябай торлаҡ йорттарҙы ҡороусы шул уҡ оҫталар төҙөгән.

Киев Русенең ҡәлғәләре һәм нығытмаларының күпселеге ағастан төҙөлгән булған. Тарихсы Тихомиров фекеренсә, утлы ҡорал булмаған һәм ҡамау ҡоралдары артыҡ күп ҡулланылмаған дәүерҙә шундай һаҡланыу етерлек булған{{sfn|Тихомиров|1956|с=233}}. Ул осорҙағы рус нығытмалары һыу тултырылған соҡорҙан, ҡала стеналарынан, ҡаплама (забрало) һәм ерҙән өйөлгән урҙан торған. Ҡәлғәләр тәбиғи ҡалҡыулыҡтарҙа, йыш ҡына бер йылғаның икенсеһенә ҡойған морононда төҙөлгән. Славян ерҙәрендәге ҡала нығытмалары шуға ла «вышгород» тип аталған. Ҡайсаҡ оборона ҡоролмалары, бер яғынан да тиҙ ҡамай алмаҫлыҡ итеп, текә ярлауҙарҙа ҡоролған{{sfn|Тихомиров|1956|с=234|name=&quot;ReferenceC&quot;}}. Төньяҡ Рустәге урманлы һәм һаҙлыҡлы урындарында ҡәлғәләр бейек булмаған түбәләрҙә урынлашҡан. Ышыҡ сифатында батҡыл уйһыулыҡтар һәм һаҙлама урын һайланған. Ундай ҡәлғәләргә. Дмитровтағы кеүек, бейек ур хас&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;.
[[Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin Daumantas Town img4.jpg|left|thumb|210px|Псков Кромы (Кремль)]]
Ҡала нығытмаларының төп төрө булып ҡала диуарҙары торған{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=168}}. Улар ур өҫтөнә урынлаштырылған һәм городницаларҙан — тупраҡ тултырылған бураларҙан торған. Ҡайһы бер ҡәлғәләрҙә, торлаҡ һәм хужалыҡ мәнфәғәттәре килеп сыға ҡалһа тип, буралар буш ҡалдырылған{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=168}}. Диуарҙарҙың өҫкө яғында тышҡы яҡтан «забрала» йәки «заборола» тигән ҡаплау менән көпләнгән киң майҙансыҡ булған. Дошманға атыр өсөн, уларҙа йырыҡтар йәки  — «скважни» ҡалдырылған. Стеналар «вежалар» — таш фундаментҡа ҡуйылған башнялар менән нығытылған. Стеналарҙа шулай уҡ ҡәлғә дәүмәленән сығып, бер нисә ҡапҡа ҡуйылған{{sfn|Тихомиров|1956|с=236}}. «Отворити ворота» термины ҡаланың бирелеүен талап иткән. Кенәзлектәр баш ҡалаларында Киевтағы Алтын ҡапҡа йәки Владимирҙағы башня характерындағы монументаль ҡоролма — ҙур түр ҡапҡалар {{sfn|Тихомиров|1956|с=236}}. Ҡәлғәләрҙең хәүеф янарлыҡ урындарына өҫтәп соҡор ҡаҙғандар, ә күперҙәрҙе бағаналарға ултыртып төҙөгәндәр{{sfn|Тихомиров|1956|с=237}}.

Ҙур ҡалалар һәм ҡәлғәләр эске ҡәлғәнән, үҙәк өлөшө йәғни детинецтан һәм тышҡы нығытмаларҙан торған. Ҡала ҙурая барып, ҡәлғә диуарҙары аша сыға башлаһа, нығытмаларҙың яңы билбауын барлыҡҡа килтереүсе, острог тип аталған, яңы диуарҙар төҙөлгән. Ҡала диуарҙарын төҙөкләндереп һәм яңыртып тороу боронғо рус ҡалаһы тормошоноң мөһим өлөшө була. Был хеҙмәткә махсус тәғәйенләнгән мөдир — «городник» ҡуйылған, ә халыҡ пошлина — «городное» түләгән{{sfn|Тихомиров|1956|с=241}}.

== Ғәскәре ==
[[Файл:Swords GIM RV.jpg|left|thumb|150px|XII—XIII быуат ҡылыстар, Владимир өлкәһе]]
Боронғо рус ғәскәре ике төп өлөштәән: дружинанан һәм ополчениенан — IX—X быуаттарҙа ҡәбилә, артабан ҡала полктары{{sfn|Вернадский|2012|с=216}}.

IX—X быуаттарҙа дружина ялланған була. Уның байтаҡ өлөшө килмешәк варягтарҙан торған. Шулай уҡ унда балтик ерҙәренән сыҡҡандар һәм урындағылар хеҙмәт иткән. Эш хаҡы (жалование) көмөш, алтын һәм тире менән бирелгән. Яугирға яҡынса 8—9 киев гривнаһы (йылына 200 көмөш дирһәм), әммә XI быуат башына рядовой яугиргә түләү бары тик бер төньяҡ гривнаһына тиң була. Бынан тыш, дружина кенәз иҫәбенә туҡланған. Баштараҡ ул столование формаһында, һуңыраҡ натураль һалымдың бер формаһында — подать түләгән халыҡ полюдье ваҡытында уны ашатҡан — «кормление» һәм халыҡ-ара баҙарҙа уның һөҙөмтәләрен һатыуҙан алған аҡсаға тотолған. Дружина ғәскәрҙең удар үҙәге була һәм йыш ҡына уның хәл итеүенә алыштың нәтижәһе бәйле булған {{sfn|Вернадский|2012|с=216}}.

Рус йылъяҙмаларында урыҫ кенәзлектәре ғәскәрҙәре һанын теүәл күрһәтмәгән. Тарихсы С. М. Соловьёв фекеренсә, хәүеф янағанда төньяҡ кенәзлектәре 50 мең яугир, көньяҡ кенәзлектәәре лә шул сама — 50 мең яугир сығара алған. Совет хәрби тарихсыһы Строков А. А. ''«хәл иткес ваҡиғалар янағанда, Русь 100 мең һуғышсы ла ҡуя алған»''{{sfn|Каргалов|1967|с=79}}.
Рус кенәзлектәренең хәрби ойошоуына феодаль тарҡаулыҡ ҡамасаулаған. Кенәз һәм ҡала дружиналары ҙур территорияларҙа тарҡау торған һәм бер-бреһе менән бәйләнеш булдыра алмаған, күп көс туплау айырым ҡыйынлыҡтарға бәйле булған. Шуға ҡарамаҫтан, кенәз дружиналары сифатлы ҡорал, төрлө тактик алымдар һәм үҫешкән хәрби сафтар ҡулланған. Рус дружинниктарының һөжүм һәм оборона ҡоралдары даны Русь сиктәренән аша таралған булған. Ауыр хәрби кейем һәм ҡорал (доспехи) күпләп ҡулланылған. Әммә, дружиналар һан буйынса бер нисә тиҫтә кешенән артмаған һәм берҙәм командалыҡ һәм уның берҙәм планы аҫтында йөрөргә өйрәнмәгән булған{{sfn|Каргалов|1967|с=80}}.
[[Файл:Реконструкция древнерусской дружины.jpg|thumb|Боронғо рус дружинаһының хәҙерге замандағы реконструкцияһы]]
Шул уҡ ваҡытта, боронғо рус ғәскәренең төп өлөшө булып ополчение торған. Ул дружиналарға ҡарағанда ябайыраҡ ҡорал ҡулланған. Ополченецтарҙың әҙерлек кимәле лә бер башҡа түбәнерәк булған. Ополчение һуғышсылары балта, айыу һөңгөһө (рогатина) тотоп һуғышҡан, һөңгө менән ҡылысты улар һирәк ҡулланған{{sfn|Каргалов|1967|с=81}}.

== Иҡтисады ==

=== Аҡса системаһы ===
[[Файл:Grivna.jpg|thumb|Копорский ҡәлғәһе (Копорье) районындағы ауыл янында табылған төньяҡ боронғо рус гривнаһы]]
Көнсығыш Европаның славян ерҙәрендә аҡса йөрөшө Төньяҡ һәм Көнсығыш Европаның Хәлифәлек илдәре менән әүҙем сауҙаһы башланғас, VIII—IX быуаттарҙа, нығына. Көнсығыш Европа илдәре, тәңкә һуғыуҙа ҡулланған мәғдәндең ҙур ятҡылыҡтары булмағанлыҡтан, көмөш импортына әүҙем тотонған. Боронғо Рустә IX быуаттың беренсе өстән берендә, Кавказ һәм Урта Азия сауҙа юлы буйлап килеп еткән Хәлифәлектең Африка үҙәктәрендә һуғылған тәңкәләр таралыу ала. 830-сы йылдарҙан Азияла һуғылған дирһәмдәр тарала башлай{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=364}}.

X быуаттың икенсе яртыһында төньяҡ һәм көньяҡ төбәктәренең халыҡ-ара баҙарға төрлөсә тартылыуы фонында ике территориаль рус системаһы билдәләнә. Византий  литраһының 1/200 өлөшөн тәшкил иткән ауырлығы 1,63 грамм тартҡан дирһәмдең иҙентеләре (вырезки) Көньяҡ Рустең (Киев, Чернигов, Смоленск һ. б.) төп әйләнеш аҡсаһына әйләнә. Төньяҡ Русь ерҙәрендә лә шуға оҡшаш киҫентеләр ҡулланылған, әммә уларҙың ауырлығы 1,04 грамм йәки көмөш гривнаның 1/200 өлөшөн тәшкил иткән. Был системаның мөһим һәйкәле булып Рустең төньяғында көмөш тәңкәләрҙе үлсәгәндә ҡулланылған сферик үлсәү герҙәре тора. Хәлифәлек көсһөҙләнеүе сәәәбәпле, Рускә көнсығыш аҡсалары ағымы һүнгәндән һуң, уны тауар-аҡса алмаштырған. X—XI быуаттар сигендә, Владимир Красное Солнышко һәм Святополк идара иткән осорҙа, үҙ аҡсаларын һуғыуҙы башлап ҡарайҙар. Әммә, сеймал базаһы булмағанлыҡтан, был эш туҡтап ҡала{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=364}}.

Төньяҡ өлкәләрҙә дирһәмдәргә алмашҡа Германия, Англия һәм Скандинавияла һуғылған Көнбайыш Европа денарийҙары килә. Улар XII быуат башына тиклем әйләнештә йөрөй{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=364}}.

=== Ауыл хужалығы ===
Ауыл хужалығы Боронғо Русь иҡтисадының нигеҙен тәшкил иткән. Күп тарихсылар уны боронғо рус хужалығының өҫтөнлөклө тармағы тип атай. Кенәз һәм бояр ерҙәре ауыл хужалығында айырым бер роль уйнаған.

Боронғо Русь барлыҡҡа килгән осорға иген һатыу тышҡы сауҙала әһәмиәтле роль уйнамаған. Һунар һәм урман кәсептәре продукттары: ҡиммәтле йәнлек тиреләре, балауыҙ һәм [[бал]] тауар әйләнешенең күпселек өлөшөн алып торған&lt;ref name=autogenerated5&gt;''Вернадский Г. В.'' Киевская Русь : пер. с англ. М. : Аграф : ЛЕАН, 1996. 442 с. (История России). Пер. изд.: Kievan Russia / by G. Vernadsky (New Haven ; London, 1948).&lt;/ref&gt;. Хлеб стал «богатством», то есть предметом торгового обмена, значительно позднее. Однако, по данным письменных источников, земледелие было основным занятием древнерусского сельского населения&lt;ref name=autogenerated6&gt;''Греков Б. Д.'' Киевская Русь / отв. ред. [[Черепнин, Лев Владимирович|Л. В. Черепнин]]. Л. : [[Политиздат|Госполитиздат]], 1953. 567 с.&lt;/ref&gt;. «Повести временных лет» йылъяҙмаһына ярашлы, вятичтар хазарҙарға һәр һуҡанан бер тәңкә түләгән, тимәк, һуҡа уларға  тормош көтөүҙә ярҙам иткән төп сара булған&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;.

Игенселектең мөһим роле тураһында мәжүсилек осорондағы игенселек культы һөйләй. IX—X быуаттарҙа Русь хужалығы игенселеккә таянғанлығын иртә христианлыҡ дәлилләй. Рустең халыҡ христианлығы тотемизмдың етди билдәләренә эйә тип әйтеп булмай. Христианлыҡ төшөнсәләре һәм күҙаллауҙары тап игенселек культы элементтарын алмаштырҙы: Благовещениеға һуҡаға ултырып килеүсе Ғайса бәйғәмбәрҙең әсәһе (Богородица) яҙ менән тиңәштерелә, изге Илия бәйғәмбәр, Георгий Победоносец һәм Николай Чудотворец ауыл хужалығы эштәренең ҡурсалаусыһына әйләнгән. Игенселектең боронғо рус йәмғиәтендә хужалыҡ нигеҙе булғанлығын славян халыҡ календары ла күрһәтә&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;.

Тәбиғәт зоналарының айырымлығы илдең төньяғы һәм көньяғы араһында агротехник алымдарға йоғонто яһай һәм игенселек өлкәһендә күренеп торған айырмаға килтергән. Бай ҡара тупраҡлы дала зонаһы ер эшкәртеүгә уңайлы һәм асыҡ булған. Урманлы урындарҙа ерҙе һөрөп эшкәртеү маҡсатында иң алда ағастарҙы төбө-тамырынан аҡтарырға кәрәк булған. Урман-дала зонаһында, тирә-яҡ урманды аҡтармаҫтан алда ла ағас үҫмәгән ерҙәрҙә иген үҫтереү мөмкинлеге булған&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;. Археология һәм яҙма сығанаҡтар мәғлүмәттәре IX—X быуаттарҙа уҡ көнсығыш славяндар йәшәгән территорияның үҙәк өлөшөндә ер эшкәртеү алдынғы роль уйнаған, һуҡа менән һабан төп игенселек ҡоралына әйләнә. Урта һәм Көньяҡ Днепр буйында ер һөрөү системаһы алдараҡ та булған. Иртә яҙма сығанаҡтарҙа уҡ ужым һәм яҙғы культураларҙы айырып яҙалар, һәм был төплө игенселек, уның ике баҫыулы, бәлки, өс баҫыулы системаһы булғанлығын күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта игенселектең архаик формаһы, урманды ҡырҡып, ағасарын яндырыу ҡайһы бер төбәктәрҙә күп быуаттар дауамында ҡулланылған&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;.

IX быуатта төньяҡ-көнбайыш райондарында йомшаҡ бойҙай, арпа һәм тары сәселгән. Мал аҙығы итеп ҡулланылған [[бобы]], борсаҡ, етен, киндер (тарма) үҫтерелгән. Арыш, алдараҡ яҙғы арыш барлыҡҡа килә. Һуңыраҡ арыштың ужым формаһы барлыҡҡа килә (XI-XIII б.). Элекке осорҙоң төп культуралары (бойҙай һәм арпа) икенсе-өсөнсө урынға ҡыҫырыҡлана. Яңы культура — һоло барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;''Кирьянова Н. А.'' [http://annales.info/rus/small/zerno.htm О составе земледельческих культур Древней Руси X—XV вв. (по археологическим материалам)] // [[Российская археология|Советская археология]]. 1979. № 4. С.72—85.&lt;/ref&gt;. Көньяҡта төп культуралар сифатында борай (бойҙай төрө), бойҙай һәм ҡарабойҙай үҫтерелә. Өс баҫыулы системала айырым баҫыуҙарҙа туҡыуға яраҡлы  сүсле (етен һәм тарма), борсаҡлылар (борсаҡ һәм яҫмыҡ борсаҡ (чечевица)) һәм шалҡан үҫтерелгән&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;

[[Файл:Domestic animals of Old Rus'.jpg|thumbnail|300px|right|Боронғо Рустең йорт хайуандары]]
Археологик ҡаҙыныуҙар барышында матди табыштар: [[ат]], [[һыйыр]], [[һарыҡ]], [[сусҡа]], [[кәзә]], [[эт]] һ. б. һөйәктәре ҡалдыҡтары осрай &lt;ref name=autogenerated6 /&gt; Ат, эре мөгөҙлө малдар үрсетеү хужалыҡтың мөһим тармағы булып торған. Хәрби мәнфәғәттәрҙе лә күҙ уңында тотҡанғалыр, кенәздәр ат үрсетеүгә ҙур иғтибар биргән. Кенәз имениеларында күп һанлы ат өйөрҙәре булған&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;.

Ҡырағай йәнлектәр һәм йорт хайуандары һөйәктәре ҡалдыҡтары һанын сағыштырғанда, хужалыҡтың мөһим тармаҡтары һунар булғанлығы ла асыҡлана&lt;ref&gt;''[[Цалкин, Вениамин Иосифович|Цалкин В. И.]]'' Материалы для истории скотоводства и охоты в древней Руси. Материалы и исследования по археологии СССР. № 51. М. : [[Наука (издательство)|Издательство АН СССР]], 1955. 183 с.&lt;/ref&gt; Солоҡсолоҡ шулай уҡ хужалыҡтың әһәмиәтле тармағы булып торған. Балауыҙ һәм бал ил эсендә лә, сит илдәрҙә лә ҙур һорау менән файҙаланған&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;.

Русская Правда күрһәтелгән сиктәрҙән сығып ер һөргән өсөн штраф билдәләгән. Кенәздәр, боярҙар, сиркәүҙәр һ. б. поместьеға эйә була алған. КЕнәз һәм бояр поместьелары идарасылары ''тиундар'', кенәз поместьеларыныҡы — шулай уҡ ''огнищандар'' (''огнищные тиуны'') тип аталған. Поместьеның айырым өлөшө  ''ауыл'' (Каролинг империяһындағы виллаға тап килгән) һәм уны ''ауыл старостаһы'' етәкләгән. Кенәз ерҙәрен холоптар һәм бойондороҡһоҙ работниктар — ''закуптар'', шулай уҡ ялланған работниктар — рядовитар һәм вольноотпущенниктар — изгойҙар эшкәрткән&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;.

=== Һөнәрселек ===
[[Файл:Фрагменты стеклянных браслетов Крапивенское городище.jpg|left|thumb|Быяла беләҙектәр фрагменттары, Крапивенский ҡаласығы. X—XIII быуат боронғо рус мәҙәниәте. Шебекин тарихи-художество музейы фондтарынан]]
Феодаль ҡоролош үҫеше менән, община һөнәрселәре феодалдарға буйһона, ҡайһы берҙәре ауыл ерен ташлап, биләмәләре ситендә һөнәрселек биҫтәләре (посады) булдырылған ҡалаларға, ҡәлғәләргә күсенгән&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{cite web|url=http://www.history-at-russia.ru/x-xii-veka/kultura-drevnej-rusi.html|title=Культура Древней Руси|publisher=|accessdate=2013-03-30|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FdVLGjoU?url=http://www.history-at-russia.ru/x-xii-veka/kultura-drevnej-rusi.html|archivedate=2013-04-04}}&lt;/ref&gt;. Уларҙа XII быуатҡа 60-тан артыҡ һөнәр төрө булған. Ҡайһы бер һөнәрҙәр металлургия етештереүенә нигеҙләнгәне һәм уның юғары үҫеш кимәле һөнәрселәрҙең иретеп йәбештереү, ҡойоу, металды сүкеү, ҡоросто ҡыҙҙырып йәбештереү һәм сыныҡтырыу эштәрен белеүендә күренгән.

Боронғо рус һөнәрселәре 150-нән ашыу тимер һәм ҡорос эшләнмәләр етештергән. Был продукция ҡала менән ауыл еренең тауар бәйләнештәрен үҫтереүҙә мөһим роль уйнаған. Боронғо рус зәргәрселәре (ювелир) төҫлө металдарҙы сүкеп биҙәгән (чеканка). Һөнәрсе оҫтаханаларында хеҙмәт ҡоралдары (һабан төрәндәре (лемех), балталар, тешле игәү (зубила), ҡыпһыуыр (клещи) һ. б.), һуғыш ҡоралдары (ҡалҡан, һайман ҡояғы (кольчужная броня), һөңгөләр, торҡалар, ҡылыстар һ. б.), көнкүреш әйберҙәре (асҡыстар һ. б.), алтын, көмөш, бронза, баҡырҙан биҙәнеү әйберҙәре яһағандар&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.
[[Файл:Copy of Yaroslav Vsevolodovich helm.jpg|thumb|150px|Ярослав Всеволодович торҡаһының күсермәһе (Дәүләт тарих музейы, төп нөсхәһе Ҡоралдар палатаһында). Торҡаны боронғо рус оҫталары эшләгән]]
Боронғо рус ҡалаларында көршәк яһау, тире, ағас эшкәртеү таш киҫеү һөнәр төрҙәре һ. б. үҫешкән була. Үҙенең эшләнмәләре менән Русь ул саҡтағы Европала таныла. Һөнәрселәр заказ буйынса ла, баҙарҙа һатыу өсөен дә эшләгән&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Академик Рыбаков ҡала һәм ауыл һөнәрселек етештереүен айыра. Ҡалаларҙа тимерселек-слесарлек һәм ҡорал эшләү, затлы металдарҙы эшкәртеү, ҡойоу эше, сүкеү һәм сүкеп биҙәү, сым һуҙыу, алтын-көмөш сымдарҙан үреп эшләү (филигрань) һәм зернь, эмаль, көршәк яһау, быяла етештереү һ. б.{{sfn|Рыбаков|1948}} Ауылдарҙа тимерселек һөнәре, зәргәрселек, көршәкселек, ағас, йәнлек тиреһен эшкәртеү, туҡыусылыҡ һ. б. үҫешкән булған.{{sfn|Рыбаков|1948}}

Боронғо рус һөнәрселеге үҫешенең беренсе этабы ике быуаттан артыҡҡа — X быуаттан XII быуаттың 20-30-сы йылдарына тиклем һуҙыла. Ул һөнәрселек етештереүенең камиллығы һәм юғары техникаһы менән ҡылыҡһырлана. Эшләнмәләр һаны сикләнгән һәм улар етерек ҡыйбат була. Был осорҙа, ирекле сауҙа баҙары сикләнгәнлектән, заказға эшләү киң таралған була. Был ваҡытта һөнәрселек ҡоралдарының (инвентарь) төп төрҙәре булдырылған һәм боронғо рус етештереүенең яңы технологик нигеҙҙәре һалынған. Археологик ҡаҙылмалар Боронғо Русь һөнәрселек етештереүенең кимәле Көнбайыш Европа һәм Көнсығыш һөнәрселәренеке менән бер төрлө булған тигән һығымта яһарға мөмкинлек бирә{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=243}}.

XII быуаттың өстән беренсе өлөшө аҙағында, үҫешенең икенсе этабында, продукция ассортиментының ҡапыл киңәйеүе һәм, технологик операцияларҙың ябайлашыуы менән бәйле, етештереүҙең һиҙелерлек рационалләшеүе күҙәтелгән. XII быуат аҙағында туҡыусылыҡ етештереүендә горизонталь туғыу станогы барлыҡҡа килә. Етештереүсәнлек күтәрелә, үрелеш системаһы ябайлаштырыла, туҡымаларҙың сорт төрҙәре ҡыҫҡара. Металл эшкәртеүҙә сифатлы күп ҡатлы ҡорос лезвиеләр урынына яҫыланған (уплощённые) һәм ҡыҙҙырып йәбештерелгән осло сифатһыҙыраҡ лезвиеләр ҡулланыла башлаған. Был ваҡытта етештереүҙең сериялылығы күренә. Бигерәк тә металл эшкәртеү, туҡыусылыҡ, ағас эшкәртеү, итекселек һәм зәргәр һөнәрселегендә эшләнмәләр стандарттары барлыҡҡа килә{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=243}}. Был осорҙа етештереүҙең айырым тармаҡтары эсендә һөнәрселектең махсус һөнәрҙәргә (специализация) айырылыуы күҙәтелә. XII быуат аҙағында ҡайһы бер боронғо рус ҡалаларында һөнәр төрҙәренең һаны 100-ҙән ашыу булған. Шул осорҙа продукцияһы ҡалаларҙа ғына түгел, ауылдарҙа ла һатылырлыҡ ваҡ тауар етештереүе кинәт үҫеш алған{{sfn|ДР ГЗС|1985|с=244}}.

=== Сауҙа ===
[[Файл:Volok by Roerich.jpg|thumb|left|«Ерҙән һөйрәйҙәр», Н. К. Рерих]]
Боронғо Рустә сауҙа ҙур роль уйнаған. Боронғо рус кенәзлектәренең мөһим иҡтисади берәмеге булараҡ, бигерәк тә тышҡы сауҙа үҫешкән була. Днепр юлы Русте  Византия менән бәйләгән. Рус сауҙагәрҙәре Киевтән Моравияға, Чехияға, Польшаға, Көньяҡ Германияға; Новгород һәм Полоцктан — Балтик диңгеҙе буйлап Скандинавияға, Поляк Поморьеһына һәм артабан көнбайышҡа барған&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Рустән һатыуға ҡыйбатлы йәнлек тиреләре, балауыҙ, бал, ыҫмала, етен һәм етен туҡымалары, көмөш әйберҙәр, алһыу шиферҙан пряслица, ҡорал, йоҙаҡтар, семәрләнгән һөйәк һ. б. сығарылған. Ә импорт предметтары затлы әйберҙәрҙән, емештәрҙән, тәмләткестәрҙән буяуҙарҙан һ. б. ғибәрәт булған.&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;

Кенәздәр рус сауҙагәрҙәренең мәнфәғәтен сит ил дәүләттәре менән махсус килешеүҙәр төҙөп яҡларға тырышҡан. Был бигерәк тә Византия менән төҙөгән килешеүҙәрҙә күренгән һәм Русская Правданың һуңғыраҡ редакцияһында (XII — XIII быуат башы) һуғыш һәм башҡа ваҡиғалар арҡаһында сауҙагәрҙәрҙең мөлкәтен һаҡлау буйынса ҡайһы бер саралар ҡаралған&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.

Киев Русенең иң мөһим сауҙа юлдары:
* «Варягтан гректарға юл», Варяг диңгеҙенән башланып, Ладога күле, Волхов һәм [[Днепр]] йылғалары буйлап, [[Ҡара диңгеҙ]]гә, Балҡан [[Болгария]]һына һәм  [[Византия]]ға сыҡҡан (шул уҡ юл менән, Ҡара диңгеҙҙән [[Дунай]]ға кереп, Бөйөк Моравияғаи етеп булған);
* Волга сауҙа юлы&lt;!-- («путь из варяг в персы»)АИ НЕТ--&gt;, Иҫке Ладоганан [[Каспий диңгеҙе]]нә һәм артабан Хорезмға һәм [[Урта Азия]]ға, Фарсыстанға ([[Иран]]) һәм [[Кавказ]] аръяғына;
* [[Прага]]нан башланған һәм Киев аша [[Волга]]ға һәм артабан Азияға илтеүсе ҡоро ер юлы.

Сауҙаның етеҙ барыуы тураһындағы мәғлүмәткә лә ҡарамай, нишләптер, ҡайһы бер хәҙерге көнбайыш тарихсылары, археологик һәм башҡа мәғлүмәтте һанға һуҡмай, йәнәһе, көнсығыш славяндарҙың беренсе дәүләте «бер-береһенә сит халыҡ, варяг һәм гректарҙың диңгеҙ аръяғы сауҙаһында фәҡәт икенсе дәрәжәле генә продукт, әһәмиәтһеҙ булған» тигәнерәк имеш-мимеш хәбәр таратырға маташты&lt;ref&gt;''[[Пайпс, Ричард|Пайпс Р.]]'' Россия при старом режиме. — Нью-Йорк, 1974. — С. 37.&lt;/ref&gt;.

И. В. Петровтың тикшеренеүҙәре, Боронғо Рус дәүләте барлыҡҡа килгән тәүге быуаттарҙа (IX—X быуаттар) сауҙа һәм сауҙа хоҡуғы етерлек интенсив үҫешкән һәм уға VIII—X быуаттарҙа Көнсығыш Европаға көнсығыш тәңкә көмөшөнөң ағымы ҙур йоғонто яһағанын күрһәтә{{sfn|Петров|2011}}{{sfn|Петров|2005}}{{sfn|Петров|2004}}.

=== Һалымдар (дань) ===
[[Файл:Knyaz Igor in 945 by Lebedev.jpg|thumb|«Полюдье», К. В. Лебедев]]
Боронғо Рустә буйһондоролған ҡәбиәләләрҙең дань түләүе һалым (налог) формаһы булып торған. Йыш ҡына һалым берәмеге итеп «төтөн», йәғни өй (йорт), йәки ғаилә усағы алынған. Һалым күләме йола буйынса һәр йорт бер йәнлек тиреһе түләргә тейеш булған. Ҡайһы бер осраҡта — мәҫәлән, вятичтар ҡәбиләһенән, — һәр рал (һабан) һайын бер тәңкә алынған. Һалым йыйыу формаһы — полюдье, кенәз дружинаһы менән ноябрҙән алып апрелгә тиклем подданныйҙарынан һалым йыйған. Русь бер нисә һалым (подать) округына бүленгән; киев округында полюдье древляндар, дреговичтар, кривичтар, радимичтар һәм северяндар ерҙәренән үткән. 3000 гривна түләгән [[Новгород]] үҙе бер башҡа округ булған. Бер нисә йөҙ яугирҙән торған дружина һалым йыйған.
«Русь» тип аталған өҫтөнлөклө этно ҡатлам төркөмө кенәзгә йыллыҡ килеменең унынсы өлөшөн түләгән.

946 йылда древляндарҙың ихтилалын баҫтырғандан һуң, княгиня Ольга, дань йыйыуҙы тәртипкә һалыуға йүнәлтелгән һалым реформаһы үткәрә. Ул полюдьены юҡҡа сығара, «уроктар», йәғни дань күләмен булдыра, һәм «погостар» — полюдье юлында ҡәлғәләр төҙөй, уларҙа кенәз идарасылары йәшәгән һәм дань шунда тапшырылған. Дань йыйыуҙың был формаһы һәм дань үҙе «повоз» тип аталған. Һалым түләгәндә, подданныйҙар Рюрикович кенәз билдәһе ҡуйылған балсыҡ мисәт алған, һәм был уларҙы ҡабат һалым йыйыуҙан азат иткән. Реформа бөйөк кенәз власын үҙәкләштереүгә ярҙам иткән һәм ҡәбилә кенәздәренең власын көсһөҙләндергән{{sfn|Вернадский|2012|с=49}}

== Мәҙәниәте ==

=== Дине ===
Византия йолаһына таянған христианлыҡ, 988 йылда Русь суҡындырылғандан һуң, рәсми дин сифатында ҡабул ителгән, әммә халыҡта ул славян мәжүсилеге ғөрөф-ғәҙәттәре менән ҡушылған&lt;ref&gt;Киевская Русь. [[Советская историческая энциклопедия]]&lt;/ref&gt;, синкретик халыҡсан христианлыҡ формалашҡан. Христиалаштырыу яйлап, монгол баҫып алыуына тиклем дауам иткән. Христианлыҡ дәүләт дине тип иғлан ителгән дәүерҙә археологик мәғлүмәттәр тәү сиратта ҡала халҡы ҡабул иткәнен длилләй&lt;ref name=&quot;Sedov1993&quot;&gt;''[[Седов, Валентин Васильевич|Седов В. В.]]'' Распространение христианства в Древней Руси // Краткие сообщения [[Институт археологии РАН|Института археологии]]. 1993. Вып. 208. С. 3—11.&lt;/ref&gt;. Мәжүсилек элементтары тәбиғәттең пантеистик образдарында һәм «Слово о полку Игореве»лә мифтарға һылтаныуҙарҙа күренә һәм шунда уҡ христиан ҡорамдары һәм сиркәү әҙәбиәте телмәре иҫкә алына. Юғары ижтимағи ҡатламдың көнкүрештә балаларына христиан исемдәре менән параллель рәүештә үлгән туғандарының мәжүси исемдәре менән атау (XIII б. тиклем), туй йолаларының һәм кейемдең ритуаль элементтары күҙәтелгән. Ябай халыҡ мөхитендә синкретик бетеүҙәр ҡулланыу, ерләгәндә күп һанлы әйберҙәр һалыу күҙәтелгән, байрамдарҙың йыллыҡ календары,  христиан формаһында булһа ла, мәжүси культҡа ҡайтып ҡалған&lt;ref&gt;В. В. Мильков. Двоеверие. // Религии народов современной России: Словарь / — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Республика,. Ред-кол.: Мчедлов М. П., (отв. ред.), Аверьянов Ю. И., Басилов В. Н. и др. 2002.&lt;/ref&gt;.

=== Яҙмаһы һәм мәғарифы ===
Рустең Византия менән X быуат килешеүҙәре билдәле боронғо яҙма ҡомартҡылары булып тора. Улар суҡындырылғанға тиклем әле Рустең кириллица менән танышлығын раҫлай. Әммә уларҙың төп нөхсәһе һаҡланмаған. «Повести временных лет» составындағы исемлеге генә билдәле. Христианлашыу Русте византия донъяһы мөхитенә индерә. Көньяҡ һәм бер аҙ дәрәжәлә көнбайыш славяндарҙан илгә солун ағалы-энеһе Кирилл һәм Мефодий төҙөгән әлифба ярҙамында килеп еткән Тәүрат (Библия) китаптары, доғалары, гимнографик әҫәрҙәре тупланған бай иҫке славян китап белеме күсә&lt;ref name=&quot;Калугин&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Каравашкин&quot;&gt;''[[Каравашкин, Андрей Витальевич|Каравашкин А. В.]]'' Литературный обычай Древней Руси (XI—XVI вв.). — М.: [[РОССПЭН]], 2011. — 544 с.&lt;/ref&gt;.

Һаҡланып ҡалған боронғо рус яҙмаһы ҡомартҡыларына X — XI быуат башына ҡараған Новгород кодексы (Псалтирь һ. б. текстар), новгород посаднигы Остромир өсөн 1057 йылда дьякон Григорий яҙған «Остромирово Евангелие», кенәз Святослав Ярославичтың 1073 һәм 1076 йылғы ике «Изборник Святослава» һәм XI быуатта туҙға яҙылған грамоталар.

Боронғо Русь яҙма һәйкәлдәре тел һәм статусы буйынса ике төркөмгә: боронғо рус телендә яҙылған төп боронғо рус, һәм сиркәү-славян теленең боронғо рус изводына бүленә. Беренсе төркөмгә эшлекле һәм көнкүреш өлкәһе һәйкәлдәре: грамоталарҙың күпселеге (1000-гә яҡын  XI—XIV быуаттарҙа туҙға яҙған грамота һәм 150-ләп пергамент грамота), күп һанлы ҡулъяҙма китаптар яҙмаһы һәм ябай яҙмалар, шул иҫәптән, граффити, шулай уҡ рәсми документтар: грамоталар, Русская Правда, кенәз уставтары. Сиркәү-славян ҡомартҡыларына ҡайһы бер грамоталар, яҙыуҙар һәм бигерәк тә китап мәҙәниәте — ҡулъяҙма китаптар. Төп әҙәби ҡомартҡыларға сиркәү китаптары — көньяҡ славян текстарының урыҫ теленә исемлеге (күсермәһе), башлыса болгар (улары үҙ сиратында грек сығанаҡтарының тәржемәһе); грек теленән урыҫсаға тәржемәләр; үҙенә башҡа (оригиналь) урыҫ әҫәрҙәре (Рус йылъяҙмалары, тарихи, агиографик (житие), тәғлимәт таратыусы (проповеднические), юридик текстар). 1000-гә яҡын боронғо рус ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref name=&quot;Крысько&quot; /&gt;.

=== Әҙәбиәте ===
[[Файл:Novgorod Codex - colour.jpg|thumb|right|180px|Новгород кодексының беренсе бите, 1010-се йылдар]]
Христианлыҡ ҡабул итеү Боронғо Русте китап мәҙәниәтенә яҡынайта. Боронғо рус әҙәбиәт традицияһы Slavia Orthodoxa, йәғни IX быуаттан алып яңы осор башланғанға тиклем барлыҡҡа килгән берҙәм тел мөхите шарттарында (сиркәү-славян теле, сиркәү-славян теленең изводтары, шулай уҡ уларға яҡын милли әҙәби телдәр) барлыҡҡа килгән һәм берҙәм әҙәби фонды булған православие динен тотҡан славяндарҙың әҙәби берлеге&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Пиккио, Рикардо]].|заглавие=Slavia Orthodoxa. Литература и язык|ссылка=https://books.google.ru/books?id=h8sNAgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q&amp;f=false|место=М.|издательство=Знак|год=2003|страницы=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Русь грек теленән үҙләштергән тәүрат һәм дини доғалар индерелгән тәржемә ителгән, патристика, сиркәү-нәсихәт әҙәбиәте, догмат-полемик һәм юридик хеҙмәттәр индерелгән китаптарҙың ҙур корпусы. Был әҙәби фонд был общим для всего бөтә византий-славян православие донъяһы уртаҡ булған һәм быуаттар дауамында дини, мәҙәни һәм тел берҙәмлеген тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;Калугин&quot; /&gt;.

Боронғо рус әҙәбиәте византий һәм боронғо болгар әҙәбиәте традициялары һәм аскетик христиан йүнәлешлеге менән ҡылыҡһырлана. Русь аскетик византий традицияһын үҙләштергән һәм константинополь баш ҡала мәҙәниәтенә ылыҡмаған, Византияяла киң таралған антик әҙәбитте алып ташлап, фәҡәт төп христиан мәҙәниәтен генә ҡабул иткән. Шуға оҡшаш хәл рус әҙәбиәте өсөн өлгө тип һаналған көньяҡ славян әҙәбиәтендә лә ҡабатланған. Византияла донъяуи белемдең нигеҙе тип иҫәпләнгән антик мираҫ Рустә мәжүси һәм шуның өсөн мәҙәни ҡиммәттәргә эйә була алмай һәм кеше рухына зыянлы тип ҡабул ителгән&lt;ref name=&quot;Каравашкин&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Петрухин2014&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''[[Живов, Виктор Маркович|Живов В. М.]]'' Религиозная реформа и индивидуальное начало в русской литературе XVII века // ''Живов В. М.'' Разыскания в области истории и предыстории русской культуры. М., 2002. С. 320.&lt;/ref&gt;.

Русь әҙәбиәте күп осраҡта әҙәбәиәткә хас булмаған бурыстарҙы үтәгән. Урта быуат мәҙәнитенең иң төп принцибы — «imitatio» (оҡшау, оҡшатыу) өлгөгә, шул иҫәптән һүҙ өлгөһөнә оҡшау юлында хозурлыҡҡа өлгәшеү. Шуның өсөн боронғо рус китапсылары өсөн рухты ҡотҡарыу төп бурыс һаналған. Билдәле булған әҙәбиәттең бөтә корпусы, Урыҫ йылъяҙмаларын да индереп, дини тәғлимәт һәм дини-дидактик йүнәлешле булған. Йылъяҙмаларҙағы тарих беренсе сиратта аллаһы тәғәлә яҙғанды ң тормошҡа ашыуы тип ҡабул ителгән. Бындай ҡараш уйлап сығарыуға, художество фикцияһына урын ҡалдырмаған. Һаҡланып ҡалған әҫәрҙәр араһында «Слово о полку Игореве» үҙе бер төрлө булып айырылып тора&lt;ref name=&quot;Каравашкин&quot; /&gt; вәғәз (проповедь), изгеләр житиеһы жанры, хәрби походтарҙы тасуирлау («Слово о полку Игореве»); шулай уҡ был осорҙа урыҫ йылъяҙмаһына нигеҙ һалына («Повесть временных лет»){{sfn|Тарабарина|name=tar}}.

Боронғо рус йылъяҙмаһының аяҡ баҫыуында, тәүрат һәм башҡа дини идеяларҙан башҡа, халыҡ фольклоры ҙур роль уйнаған. Яҙмаға тиклемге иртә Русь тарихы йылъяҙмаларҙа дружина хикәйәттәренә нигеҙләнеп яҙылған&lt;ref name=&quot;Петрухин2014&quot; /&gt;.

=== Архитектура (зодчество) ===
[[Файл:Church of the Protection of the Theotokos on the Nerl 10.jpg|left|thumb|210px|Нерли буйындағы Покров сиркәүе (XII быуат), Владимир-Суздаль төҙөлөш архитектура сәнғәте (зодчество) мәктәбенең күренекле һәйкәле]]
X быуат аҙағына тиклем Рустә монументаль таш төҙөлөш сәнғәте шедевры булмай, әммә ағас төҙөлөшөнөң бай традициялары үҫешкән була, һәм уның ҡайһы бер формалары артабан таш архитектураға ла йоғонто яһай. Ағас зодчество тармағында байтаҡ уңыштар таш архитектураның тиҙ үҫешенә һәм үҙенсәлегенә йоғонто яһай. Христианлыҡ ҡабул иткәндән һуң, төҙөлөш принцибы Византиянан үҙләштерелшгән таш ҡорамдар ҡалҡып сыға&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{cite web|url=http://www.historicus.ru/kultura_i_iskusstvo_drevnei_rusi|title=Культура и искусство Древней Руси|publisher=|accessdate=2013-03-30|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;. Киевкә саҡырылып килтерелгән византий зодчийҙары урыҫ оҫталарына Византия төҙөлөш мәҙәниәтенең киң тәжрибәһен тапшырған&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.

988 йылда Русь суҡындырылғандан һуң төҙөлгән Рустең ҙур сиркәүҙәре көнсығыш славян ерҙәрендәге тәүге монументаль архитектура өлгөләре була. Киев Русенең архитектура стиле Византия архитектураһы йоғонтоһо аҫтында раҫлана. Иртә православие сиркәүҙәре башлыса ағастан эшләнгән була.

Киевтә 989 йылда төҙөлгән тип иҫәпләнгән Десятинный сиркәүе Киев Русенең беренсе таш сиркәүе була. Сиркәү кафедраль собор сифатында кенәз теремына (Боронғо Руста байҙар йортоноң өҫкө өлөшөнә һалынған манара һымаҡ айырым ҡоролма) яҡын төҙөлгән. XII быуаттың беренсе яртыһында сиркәүҙе һәйбәт итеп ремонтлайҙар. Был осорҙа ҡорамдың көньяҡ-көнбайыш мөйөшө тулыһынса һүтеп яңынан ҡорола, көнбайыш фасады алдында стенаны терәтеп торған ҙур пилон барлыҡҡа килә. Ер тетрәү эҙемтәһендә өлөшләтә емерелгәлектән, ҡорам яңынан тергеҙелгән булырға тейеш.

XI быуатта Киев ҡалаһында төҙөлгән София соборы был осорҙоң иң әһәмиәтле архитектура ҡоролмаларының береһе. Тәүге ваҡытта София соборы 13 башлы биш нефлы тәре көмбәҙле булған. Ул өс яҡтан ике ҡатлы, ә тыштан — тағы ла киңерәк бер яруслы галерея менән уратып алынған була. Соборҙы, киев оҫталары константинополь төҙөүселәре ҡорған. XVII—XVIII быуаттар сигендә тышҡы яҡтан украин бароккоһы стилендә яңыртып ҡоролған. Ғибәҙәтхана ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

=== Һынлы сәнғәт (живопись) ===
[[Файл:Oranta-Kyiv.jpg|thumb|180px|Оранта Ғайса бәйғәмбәрҙең әсәһе (Богоматерь) («Емерелмәҫ Диуар»), София соборы миһрабындағы мозаика, XI быуат]]
Русь Суҡындырылғас, Византинан монументаль һынлы сәнғәәттең (живопись) яңы төрҙәре — мозаика һәм фреска, шулай уҡ станковый живопись (иконопись) килә&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Сиркәү үҙгәртеүҙәрҙән ҡәтғи һаҡлаған иконографик канон да шулай уҡ Византиянан күсә. Был, архитектураға ҡарағанда, живопистә византия йоғонтоһоноң оҙағыраҡ һәм тотороҡлораҡ булыуын алдан билдәләй&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

XII—XIII быуаттарҙа айырым мәҙәниәт үҙәктәре живописында урындағы үҙенсәлектәр беленде. Был Новгород ерендә һәм Владимир-Суздаль кенәзлегендә күренде. XII быуаттан монументаль живописта махсус новгород стиле формалаша, һәм ул Иҫке Ладогалағы Георгий сиркәүе, Аркажала Благовещение сиркәүе һәм бигерәк тә Спас-Нередица сиркәүҙәренең биҙәктәрендә тулыһынса сағылды. Киев ҡорамдарынан айырмалы рәүештә был фреска циклдарында художество алымдарын ябайлаштырыуға, иконографик типтарҙы экспрессив трактовкалауға ынтылыш тойомлана. Станковый живописта новгород һыҙаттары бик көслө сағылыш тапмаған&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Монгол осорона тиклемге Владимир-Суздаль Русендә Владимирҙағы Дмитриев һәм Успенский соборҙары һәм Кидекшалағы Борис һәм Глеб сиркәүендәге сохранились фрескалар фрагменттары, шулай уҡ бер нисә икона һаҡланған. Шул материалға нигеҙләнеп, тикшеренеүселәр Владимир-Суздаль живопись мәктәбенең яйлап аяҡҡа баҫыуы тураһында һөйләү мөмкиндер тип иҫәпләйҙәр. Дмитриев соборының Ҡурҡыныс хөкөм һүрәтләнгән фрескаһы бик яҡшы һаҡланған. Уны ике оҫта — грек һәм рус ижад иткән. XII — XIII башында яҙылған бер нисә ҙур икона Владимир-Суздаль мәктәбенә ҡарай. XII быуат уртаһында эшләнгән «Боголюбская Богоматерь» сығышы менән Византияныҡы булған атаҡлы «Владимирская Богоматерь» иконаһына стилистик яҡтан яҡын тора&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

=== Ауыҙ-тел ижады (фольклор) ===
[[Файл:Igorsvyat.jpg|thumb|300px|«Игорь Святославичтың ҡыпсаҡтар менән алышынан һуң», Васнецов, Виктор Михайлович]]
Яҙма сығанаҡтар Боронғо Русь фольклорының байлығы һәм төрлөлөгө тураһында һөйләй&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Унда календарь йола поэзияһы: аграр культының айырылмаҫ өлөшө булған өшкөрөм-төкөрөмдәр (заговоры), арбау-имләүҙәр (заклинания), йырҙар әһәмиәтле роль уйнай. Йола фольклоры шулай уҡ туй алды йырҙарын, ерләү илауҙарын, табындарҙа һәм вафат булған кешене иҫкә алыу мәжлесендә (тризна) йырланған йырҙарын үҙ эсенә алған. Славяндарҙың мәжүси күҙаллауҙарын сағылдырған мифологик хикәйәттәре лә киң таралыу алған. Мәжүсилек ҡалдыҡтарын тамырынан юҡ итергә тырышып, сиркәү күп йылдар дауамында «насар» ғөрөф-ғәҙәттәргә, «шайтан уйындарына» һәм «мәсхәрәләр»гә ҡаршы ныҡышмалы көрәш алып барған. Әммә халыҡ фольклорының был төрҙәре, башланғыс дини мәғәнәһен юғалтып,  халыҡ көнкүрешендә XIX—XX быуаттарға тиклем һаҡланған&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, йолалар халыҡ уйындарына әйләнгән&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;.
Шулай уҡ фольклорҙың мәжүси культ менән бәйләнмәгән формалары ла һаҡланған&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Уларға мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтар, әкиәттәр, хеҙмәт йырҙарын индерергә кәрәк. Әҙәби әҫәрҙәр авторҙары уларҙы үҙҙәренең ижадында киң файҙаланған. Яҙма һәйкәлдәр ҡәбилә башлыҡтары һәм кенәз династиялары, ҡалалаға нигеҙ һалыусылар баҫҡынсыларға ҡаршы көрәш тураһында күп һанлы риүәйәттәр һәм легендалар еткерә. Мәҫәлән, II—VI быуаттарҙағы ваҡиғалар тураһындағы халыҡ хикәйәттәре «Слове о полку Игореве» әҫәрендә кәүҙәләндерелде&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Яҙма әҙәбиәт таралғандан һуң да, боронғо рус әҙәбиәтенең мөһим элементы булараҡ, фольклор һаман йәшәүен дауам итте. Артабанғы быуаттарҙа ла күп яҙыусылар һәм шағирҙар ауыҙ-тел ижады сюжеттарын һәм уның художество саралары һәм алымдары арсеналын файҙаланды һәм файҙаланасаҡ&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

== Хоҡуҡ ==
[[Файл:«Чтение народу Русской Правды в присутствии великого князя Ярослава».jpg|thumb|210px|«Бөйөк кенәз Ярослав алдында халыҡҡа Русская Правданы уҡыу», Кившенко Алексей Данилович]]
Рус хоҡуғы IX быуатта Боронғо Рус дәүләте барлыҡҡа килгәндән бирле формалаша башлай. Уның нигеҙенә үҙләштерелгән скандинав һәм византий хоҡуҡи нормалары менән бергә ғәҙәти славян хоҡуғы (хоҡуҡи ғөрөф-ғәҙәт) һалына. Ғәҙәти хоҡуғы һәм килешелгән хоҡуғы, кәм дәрәжәлә  — кенәз закондары һәм сиркәү хоҡуғы Киев Русенең телдән килгән төп сығанаҡтарына ҡарай. ''Закон Русский'' атамаһы менән билдәле ғәҙәти рус хоҡуғы, моғайын, Русь һәм Византияның X быуат (911, 944, 971 годы) үҙ-ара килешеүҙәре тексында сағылалыр, тип фаразлап була. Килешеүҙәрҙән башҡа, Закон Русский нормалары скандинав [[сага]]ларында һәм Ярославтың «Иң боронғо Правдаһы»нда (Русская Правданың иртә өлөшө) сағылыш таба. Закондар сығарыу мөлкәт мөнәсәбәттәрен, шул иҫәптән, ҡолдарға (челядь, холоп) хосуси милекселекте гарантиялаған. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр мәңгелек хоҡуҡтар рәтендә &quot;бөйөк Киев кенәзенең ергә юғары хоҡуғын һәм һалымдың ҡайһы бер өлөшөн өсөнсө кеше файҙаһына тартып алыу хоҡуғын «персональное данничество» тип ҡылыҡһырлағандар {{sfn|Петров|1999|loc=С. 11}}. Рус хоҡуғы өҫтөнлөклө хоҡуҡ булған: закон төрлө социаль ҡатлам вәкилдәренең төрлө хоҡуҡтарын һәм бурыстарын ҡараған. Мәҫәлән, боронғо рус осоронда холоп (ҡол) иң түбән хоҡуҡҡа эйә булған. Азатлыҡҡа хоҡуғы граничена была правоспособность Смердтың (ирекле йәки крепостной игенсе), закуптың (дружинниктарға буйһоноуға эләккән йәки купа-ссуда алып бурысҡа батҡан буйһонған ярым ирекле кеше). Хоҡуҡи өҫтөнлөктәр юғары социаль ҡатламдарға (кенәздәр, боярҙар, дружинниктар һ. б.) ғына ҡағылған. Боронғо Рустә, граждандар эштәре буйынса ла, енәйәт эштәре буйынса ла суд процесы состязательный (ғәйепләүсе) характерҙа булған: яҡтар тиң хоҡуҡлы булған һәм бөтә процессуаль ғәмәлдәрҙе лә үҙҙәре атҡарған&lt;ref name=&quot;Чистяков&quot;&gt;[https://archive.org/details/Chistyakov_History_of_Russian_State_and_Law_2005_Part_1 История отечественного государства и права] / Под ред. [[Чистяков, Олег Иванович|О. И. Чистякова]]; Издание 3-е, переработанное и дополненное. М. : МГУ имени М. В. Ломоносова, 2005. Часть 1. 430 с.&lt;/ref&gt;. Дәүләт өлкәһендә  килешеү мөнәсәбәттәре үҙәкләштерелгән идаралыҡтан өҫтөнөрәк булған, ә хоҡуҡи йоланы уның закондар сығарыу ижади эшмәкәрлегенән һаҡлау ҙа уның дәүләт функцияһы булған&lt;ref name=&quot;Дьяконов-ЭСБЕ&quot;&gt;''[[Дьяконов, Михаил Александрович|Дьяконов М. А.]]'' {{ВТ-ЭСБЕ|Россия/Русское право/История русского права}}&lt;/ref&gt;.

Айырым шәхестәр араһындағы үҙ-ара мөнәсәбәттәре кеүек үк, эске һәм тышҡы дәүләт тормошо мөнәсәбәттәре лә, нгеҙҙә йолалар һәм килешеүҙәр ({{lang-orv|''рядъ''}} — договор) менән билдәләнгән. Иртә урта быуаттар иҡтисады һәм урыҫ кенәздәре араһында үҙәкләштерелгән көслө властың булмауы шарттарында, отношения кенәздең халыҡ менән мөнәсәбәте (вече һәм урындағы юғары ҡатлам), шулай уҡ кенәздең дружина менән мөнәсәбәттәре башлыса килешеү (ряд) нигеҙендә хәл ителгән&lt;ref&gt;''[[Дьяконов, Михаил Александрович|Дьяконов М. А.]]'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8673-dyakonov-m-a-ocherki-obschestvennogo-i-gosudarstvennogo-stroya-drevney-rusi-m-l-1926-uchebniki-i-ucheb-posobiya-dlya-vuzov#page/1/mode/grid/zoom/1 Очерки общественного и государственного строя древней Руси] : Научно-политической секцией Государственного Ученого Совета допущено в качестве справочного пособия для ВУЗов ; Предисл. [[Покровский, Михаил Николаевич|М. Н. Покровского]]. 4-е изд., испр. и доп. М. ; Л. : Гос. изд-во, 1926.&lt;/ref&gt;. Кенәздең халыҡ менән килешеүе үҙ эсенә идара итеүҙең төрлө шарттарын алған. Мәҫәлән, Новгород республикаһы, үҙенә кенәз саҡырып, уның власын етди сикләй торған байтаҡ шарттар ҡуйған: посадникты судһыҙ хөкөм итмәҫкә, уның ризалығынн башҡа улустар һәм грамоталар таратмаҫҡа, үҙенә лә, княгиняға ла, боярҙар һәм дворяндарға Новгород ерҙәре биләмәһендә күсемһеҙ милек һатып алмаҫҡа һ. б. Кенәздең дружина менән килешеүе ғәҙәттә телдән әйтелгән һәм хеҙмәт итеүҙең шарттары һәм мөҙҙәте, хеҙмәт иткән өсөн эш хаҡы күләме тураһында телдән төҙөлә һ. б. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bibliotekar.ru/istoria-prava-rossii/3.htm|title=Государство и право Древней Руси|publisher=|accessdate=2013-03-30|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}} История государства и права России.&lt;/ref&gt;

[[Файл:Bilibin justice.jpg|thumb|«Русская Правда осоронда суд», Билибин Иван Яковлевич]]
Иртә осорҙоң төп яҙма сығанаҡтары булып Русь менән Византияның килешеүҙәре һәм Русская Правда торған. Рустең Византия менән килешеүҙәре рус хоҡуғының иң боронғо һәйкәлдәре (иң боронғо хоҡуҡи текстар). Уларҙа милеккә хоҡуҡ һәм мираҫлыҡ хоҡуғы, әсирҙәр, челядь һ. б. тураһындағы положение бар&lt;ref&gt;Памятники русского права. М. : [[Юридическая литература|Госюриздат]], 1952. [https://archive.org/details/Monuments_of_Law_of_Kievan_State_Zimin Вып. 1: Памятники права Киевского государства X—XII вв.] / под ред. [[Юшков, Серафим Владимирович|С. В. Юшкова]]; сост. [[Зимин, Александр Александрович|А. А. Зимин]].&lt;/ref&gt; Шулай уҡ Владимир һәм Ярославтың сиркәү уставтары билдәле. 
Русская Правда — үҙенең эсенә ғәҙәти хоҡуҡ нормаларын һәм суд прецеденттарын һәм кенәз закондар сығарыуын индергән Боронғо Рус дәүләтенең иң мөһим яҙма сығанағы йәғни XI—XII быуаттар закондары йыйынтығы булып тора. &lt;ref&gt;''Зимин А. А.'' Правда русская. М. : Древлехранилище, 1999. [http://annales.info/rus/zimin/zimpr_02.htm Часть первая. Краткая Правда. Глава вторая. Древнейшая правда и её источники].&lt;/ref&gt;. Йыйынтыҡ үҙ эсенә хоҡуҡтың төрлө тармаҡтары нормаһын, беренсе сиратта, гражданлыҡ, енәйәти хоҡуҡтың һәм процессуаль хоҡуҡ нормаларын һыйҙыра. Шулар араһында, «Правда Ярослава» (Русская Правданың иртә өлөшө) ''ҡан үсе''н рөхсәт иткән (санкционировать), әммә үлтерелгән кеше өсөн үс алырлыыҡ ҡайһылыр ки туғандары даирәһен сикләй. Үлтергән өсөн ағаһы энеһе өсөн, улы атаһы өсөн, атаһы улы өсөн, туғанының балаһы (племянник) бабаһы өсөн үс алырға хоҡуҡлы булған. Ҡалған осраҡтарҙа, шулай уҡ үс алыусылар табылмаған хәлдә, үлтереүсе вира — үлтергәне өсөн кенәз файҙаһына штраф түләргә тейеш була&lt;ref&gt;[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4946 Русская Правда (Краткая редакция)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327161213/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4946 |date=2019-03-27 }} / Подготовка текста, перевод и комментарии [[Свердлов, Михаил Борисович|М. Б. Свердлова]] // Библиотека литературы Древней Руси. [Электронное издание] / [[Пушкинский Дом|Институт русской литературы (Пушкинский Дом)]] [[РАН]]. Т. 4: XII век.&lt;/ref&gt;. XI быуаттың өстән бер өлөшөндә ҡан үсе Ярослав Мудрый кенәздең улдары (Ярославичтар Триумвираты) тарафынан закон буйынса тыйылған&lt;ref&gt;''Зимин А. А.'' [http://annales.info/rus/zimin/zimin.htm#pr Правда русская]. М. : Древлехранилище, 1999.&lt;/ref&gt;.

IX—X буаттарҙағы власҡа килеү йәки тәхет вариҫлығы билдәһеҙ. Вариҫтар йыш ҡына бик йәш булған (Игорь Рюрикович, Святослав Игоревич). XI быуатта Русь кенәз власы «лествичный хоҡуҡ», йәғни мотлаҡ улына ғына түгел, ә ырыуҙағы өлкәнерәгенә (туғанының балаларына (племянники) ҡарағанда бабайҙары (дядя) өҫтөнлөклө һаналған). XI—XII быуаттар сиктәрендә тәхетте мираҫ итеп алыуҙың ике принцибы бәрелешә, һәм туранан-тура вариҫтар (примогенитура) һәм ситке вариҫтар араһында көрәш тоҡана.

И. В. Петров фекеренсә, боронғо рус хоҡуғы боронғо рус сауҙагәрҙәре мәнфәғәтен яҡлау һағында торған: «Урыҫ сауҙагәрҙәре лә, сит ил сауҙагәрҙәре лә хоҡуҡи яҡланған… Сауҙагәрҙәр шәхесе һәм мөлкәте сауҙа йолалары, Закон русский, рус-византий килешеүе һаҡлауы аҫтында булған … Сауҙагәр шәхесенең йәки уның мөлкәтенең тейелмәҫлегенә ҡул һуҙған кеше мөлкәт яуаплылығына тарттырылған … IX быуатта Көнсығыш Европа территорияһында сауҙа мөнәсәбәттәрен дәүләт көйләүенең төрлө формалары: ҡайһы бер территориялар сит ил сауҙагәрҙәренә асыла, икенсе ерҙәр һәм ҡәбиләләр сауҙаның ҡайһы бер йәки бөтә төрҙәренә сикләүҙәр индерҙе …»{{sfn|Петров, LAP|2011|loc=С. 437—438}}.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Норман теорияһы]]
* [[Антинорманизм]]

== Иҫкәрмәләр ==
;Комментарии
{{примечания|2|group=Комм}}

;Источники
{{примечания|2}};Комментарии
{{примечания|2|group=Комм}}

;Источники
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==

== Әҙәбиәт ==
* {{Cite web|url=http://old-russian.chat.ru/01povest.htm|title=«Повесть временных лет» в переводе [[Лихачёв, Дмитрий Сергеевич|Д. С. Лихачёва]]|publisher=// Сайт «Древнерусская литература» (old-russian.chat.ru)|accessdate=2015-05-02}}
* [http://www.krotov.info/acts/12/pvl/lavr.htm Повесть Временных лет] (на старославянском)
* [http://www.krotov.info/acts/12/pvl/novg.htm Новгородские летописи]
* [https://web.archive.org/web/20100918115223/http://kievin.ru/pages/Kiev/museums/GG/GG-G.html Памятники Киевской Руси, Золотые ворота]
* {{Cite web|url=http://www.booksite.ru/enciklopedia/index.htm|title=Древнерусская жизнь в картинках|publisher=|accessdate=2013-04-09}}
* {{Cite web|url=http://www.booksite.ru/ancient/reader/index.htm|title=Очерки жизни в Киевской Руси|publisher=|accessdate=2013-04-09}}
* {{Cite web|url=http://www.drevnyaya.ru/drusa.php|title=Каталог научных Интернет-ресурсов, посвящённых Древней Руси|publisher=|accessdate=2013-04-09}}
* {{Cite web|url=http://www.russianculture.ru/fulle.asp?id=8|title=''Тарабарина Ю. В.'' Культура Древней Руси|publisher=// Интернет-портал «Культура России» (www.russianculture.ru)|accessdate=2013-03-30}}
* ''Коронный О., Михеев С., Успенский&amp;amp;nbsp;Ф.&amp;amp;nbsp;Б.''. {{Cite web|url=https://arzamas.academy/materials/691|title=Всё, что нужно знать о Рюриковичах|accessdate=}}

; Сығанаҡтар
{{Иҫкәрмәләр|2}}{{Refbegin|2}}
* [[Древняя Русь в средневековом мире (энциклопедия)|Древняя Русь в средневековом мире]]. Энциклопедия / Под ред. [[Мельникова, Елена Александровна|Е. А. Мельниковой]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|В. Я. Петрухина]]. — 2-е изд. — М. : Ладомир, 2017.
* {{Китап|заглавие=[[Большая российская энциклопедия]]: В 30 т./ Предс. науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. Т. «Россия»|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]|год=2004|ref=БРЭ}} — 1007 с.: ил.: карт. — ISBN 5-85270-320-6 ; ISBN 5-85270-326-5 (т. «Россия»).
** {{БРЭ}}
* Всемирная история. Том 3. Ред. Белявский А., Лазаревич Л., Монгайт А. — М.: Государственное издательство политической литературы, 1957 г. [http://krotov.info/history/00/eger/vsem_047.htm Разложение первобытно-общинного строя и развитие феодальных отношений у восточных славян. Киевская Русь (VI — начало XII в.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519173337/http://krotov.info/history/00/eger/vsem_047.htm |date=2011-05-19 }}.
* ''Авдусин Д. А.'' Происхождение древнерусских городов // [[Вопросы истории]]. 1980. — № 12. — С. 24—42.
* ''Андреев Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/3674-andreev-n-n-kievskaya-rus-spb-1910-kulturno-istoricheskie-ocherki-rossii-3#page/1/mode/grid/zoom/1 Киевская Русь.] — {{СПб}}, 1910. — 88 с.
* {{Китап|автор=Вернадский Г. В.|заглавие=Золотой век Киевской Руси|место=М.|издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]]|год=2012|страниц=400|isbn=978-5-699-55146-0|ref=Вернадский}}
* {{Китап|заглавие=''Горинов М. М., Горский А. А., Дайнес В. О. и др.'' История России с древности до наших дней: Пособие для поступающих в ВУЗы (рекомендовано к изданию Государственным комитетом Российской Федерации по высшему образованию; под эгидой Федеральной целевой программы книгоиздания России) / Под ред. М. Н. Зуева|место=М.|издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]]|год=1994|isbn=5-06-003281-7|ref=Горинов и др.}}
* {{Китап|автор=Горский А. А.|заглавие=Русь: от славянского Расселения до Московского царства|место=М.|издательство=|год=2004|страниц=|ref=Горский}}
* ''Горский А. А.'' [https://www.academia.edu/33942898/Горский_А.А._Русские_земли.pdf Русские земли в XIII—XIV вв.: пути политического развития.] Издательский центр Института российской истории РАН. М., 1996.
* ''Горский А. А.'' [https://www.academia.edu/26896802/Возникновение_Руси_в_контексте_европейского_политогенеза_конца_I_тысячелетия_н.э._Русь_в_IX_XII_вв._общество_государство_культура._М._2014._С._25-33 Возникновение Руси в контексте европейского политогенеза конца I тысячелетия н. э.] // Русь в IX—XII вв.: общество, государство, культура. М., 2014. С. 25-33.
* {{Китап|автор=[[Греков, Борис Дмитриевич|Греков Б. Д.]]|заглавие=Киевская Русь|ссылка=www.litmir.net/br/?b=123408&amp;p=20|место=М.−Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1953|страниц=347|ref=Греков}}
* {{Китап|автор=[[Греков, Борис Дмитриевич|Греков Б. Д.]]|заглавие=Культура Киевской Руси|место=М.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1944|страниц=77}}
* [https://www.academia.edu/30975057/Л.Г._Бескровный_отв._ред._Древнерусские_княжества_X-XIII_вв._Old_Russian_Principality_X-XIII_century_Dávná_ruská_knížectví_X-XIII_století Древнерусские княжества X—XIII вв.] : [Сборник статей] / [Редколлегия: д-р ист. наук [[Бескровный, Любомир Григорьевич|Л. Г. Бескровный]] (отв. ред.) и др.] ; АН СССР. Ин-т истории СССР. — М. : Наука, 1975. — 303 с.
* {{Китап|заглавие=Древнерусское государство и его международное значение|место=М.|издательство=Наука|год=1965|ref=ДГМЗ}}
* {{Китап|заглавие=Древняя Русь. Город, замок, село|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страниц=429|ref=ДР ГЗС}}
* {{Книга:Древняя Русь в свете зарубежных источников}}
* [http://kronk.spb.ru/library/1997-m-drbk.htm Древняя Русь. Быт и культура] / Серия: Археология. — М., 1997. — 368 с.
* {{Книга:Каргалов В. В.: Внешнеполитические факторы развития феодальной Руси}}
* {{Книга:Ключевский}}
* {{Китап|автор=Куза А. В.|заглавие=Малые города Древней Руси|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=168|isbn=5-02009473-0|ref=Куза}}
* ''[[Котляр, Николай Фёдорович|Котляр Н. Ф.]]'' Древняя Русь и Киев в исторических преданиях и легендах. — Киев, 1986.
* ''[[Кучкин, Владимир Андреевич|Кучкин В. А.]]'' Формирование государственной территории Северо-Восточной Руси в X—XIV вв. — М., 1984.
* {{Китап|автор=[[Мавродин, Владимир Васильевич|Мавродин В. В.]]|заглавие=Образование Древнерусского государства и формирование древнерусской народности|место=М.|издательство=|год=1971|страниц=}}
* {{Китап|заглавие=''[[Назаренко, Александр Васильевич|Назаренко А. В.]]'' Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX−XII вв.|место=М.|издательство=Языки русской культуры|год=2001|isbn=5-7859-0085-8|ref=Назаренко|ссылка=http://dgve.csu.ru/bibl/Nazarenko_2001.shtml}}
* {{Китап|автор=[[Пашуто В. Т.]]|заглавие=Внешняя политика Древней Руси|место=М.|издательство=Наука|год=1968|страниц=472}}
* {{Китап|автор=[[Пашуто, Владимир Терентьевич|Пашуто В. Т.]], [[Флоря, Борис Николаевич|Флоря Б. Н.]], [[Хорошкевич, Анна Леонидовна|Хорошкевич А. Л.]]|заглавие=Древнерусское наследие и исторические судьбы восточного славянства|ссылка=http://www.inslav.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1205:-1982&amp;catid=29:2010-03-24-13-39-59&amp;Itemid=62|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страниц=264|ref=Пашуто и др.}}
* {{Китап|автор=Петров И. В.|заглавие=Торговые правоотношения и формы расчётов Древней Руси (VIII—X вв.)|место=СПб.|издательство=НУ «Центр стратегических исследований»|год=2011|ref=Петров}}
* {{Мәҡәлә|автор=Петров И. В.|заглавие=Эволюция политических структур Южной Руси и расцвет Днепро-Деснинского денежного рынка (VIII−первая четверть IX вв.) // «Вестник Санкт-Петербургского университета МВД России»|год=2005|номер=4 (28)|ref=Петров}} — С. 45−51.
* {{Мәҡәлә|автор=Петров И. В.|заглавие=Финансы Древней Руси (VIII−IX вв.) // Экономико-правовые проблемы предпринимательской деятельности в России: история, современность, перспективы: материалы межвузовской научно-практической конференции|место=СПб.|издательство=Институт правоведения и предпринимательства|год=2004|ref=Петров}} — С. 199−204.
* {{Китап|автор=Петров И. В.|заглавие=Государство и право Древней Руси в 882−980 гг. Специальность — 12.00.01. Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата юридических наук|место=СПб.|издательство=Северо-западная академия государственной службы|год=1999|ref=Петров}}
* {{Китап|автор=Петров И. В.|заглавие=Торговое право Древней Руси (VIII−начало XI в.). Торговые правоотношения и обращение Восточного монетного серебра на территории Древней Руси|издательство=LAMBERT Academic Publishing|год=2011|isbn=978-3-8473-0483-8|страниц=496|ref=Петров, LAP}}
* ''[[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Начало этнокультурной истории Руси IX—XI веков. — Смоленск: Русич; М.: Гнозис, 1995.
* {{Китап|автор=[[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]|заглавие=Русь в IX—X веках. От призвания варягов до выбора веры|место=М.|издательство=ФОРУМ; Неолит|год=2013}}
* ''[[Романов, Борис Александрович (историк)|Романов Б. А.]]'' Люди и нравы древней Руси. — Л. : Издательство [[Санкт-Петербургский государственный университет|Ленинградского Государственного Ордена Ленина университета]], 1947 (второе издание: М.-Л., 1966, с подзаголовком «Историко-бытовые очерки XI—XIII вв.»; 3-е издание: М., 2002);
* {{Китап|автор=[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]|заглавие=Ремесло Древней Руси|издательство=Изд-во АН СССР|год=1948|страниц=|ref=Рыбаков}}
* {{Китап|автор=Рыбаков Б. А.|заглавие=Киевская Русь и русские княжества XII—XIII вв|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страниц=589|ref=Рыбаков}}
* {{Китап|автор=Рыбаков Б. А.|заглавие=Древняя Русь: Сказания. Былины. Летописи|место=М.|издательство=Академический проект|год=2016|страниц=495|isbn=978-5-8291-1894-5|ref=Древняя Русь: Сказания. Былины. Летописи}}
* {{Книга:Соловьёв}}
* {{Китап|заглавие=Средневековая Русь|ответственный=Вагнер Г. К., Лихачёв Д. С., Раппопорт П. А.|место=М.|издательство=Наука|год=1976|страниц=369}}
* {{Мәҡәлә|автор=Толочко А. П.|заглавие=Химера «Киевской Руси»|ссылка=|издание=«Родина»|тип=журнал|год=1999|номер=8|страницы=29−33|doi=|issn=|ref=Толочко}}
* {{Китап|автор=Тихомиров М. Н.|заглавие=Древнерусские города|место=М.|издательство=[[Политиздат|Гос. изд-во полит. лит-ры]]|год=1956|страницы=233|ref=Тихомиров}}
* {{Китап|автор=Тихомиров М. Н.|заглавие=Древняя Русь|место=М.|издательство=Наука|год=1975}}
* {{Китап|автор=Тихомиров М. Н.|заглавие=Русское летописание|место=М.|издательство=Наука|год=1979|страниц=384}}
* {{Китап|автор=[[Урланис, Борис Цезаревич|Урланис Б. Ц.]]|заглавие=Рост населения в Европе (&lt;small&gt;Опыт исчисления&lt;/small&gt;)|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/urlanis/urlanis.pdf|место=М.|издательство=[[ОГИЗ]]−Госполитиздат|год=1941|ref=Урланис}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Черепнин, Лев Владимирович|Черепнин Л. В.]]|заглавие=К вопросу о характере и форме Древнерусского государства Х−начала XIII в|издание=[[Исторические записки (журнал)|Исторические записки]]|место=|год=1972|выпуск=89|страницы=353−408|ref=Черепнин}}
* {{Публикация|книга}}
* ''[[Грушевский, Михаил Сергеевич|Грушевский М. С.]]'' [https://new.runivers.ru/lib/book4289/42920/ Очерк истории Киевской земли от смерти Ярослава до конца XIV столетия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819042440/https://new.runivers.ru/lib/book4289/42920/ |date=2019-08-19 }}
* ''[[Вернадский, Георгий Владимирович|Вернадский Г. В.]]'' [http://gumilevica.kulichki.net/VGV/vgv1.htm Древняя Русь. Глава VIII. Образование Киевской Руси (839—878 гг.)].
* ''[[Вернадский, Георгий Владимирович|Вернадский Г. В.]]'' [http://www.spsl.nsc.ru/history/vernad/vol2/vgv2.htm Киевская Русь]
* ''Плотникова О. А.'' [http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2008/monographs/Plotnikova_OA_Legitimization_of_Authority.pdf Легитимизация власти на этапе становления и укрепления династии русских князей]
* ''Шишкин С. П.'' [http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/main_h2.htm Описания, хронология, указатели]
* ''[[Цукерман, Константин|Цукерман К.]]'' [http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm Два этапа формирования Древнерусского государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121125195042/http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm |date=2012-11-25 }} // «Археологія» — Київ: Інститут археології HAH України — 2003. — № 1.
* ''[[Юшков, Серафим Владимирович|Юшков С. В.]]'' Курс истории государства и права СССР. — М. : [[Юридическая литература|Юриздат]], 1949.
* [[Франклин, Саймон|Franklin, Simon]] and Shepard, Jonathon, ''The Emergence of Rus, 750—1200.'' (Longman History of Russia, general editor Harold Shukman.) Longman, London, 1996. {{ISBN|0-582-49091-X}}
* Noonan Th. S. The first major silver crisis in Russia and the Baltic. С. 875—900 // Hikuin. 1985. № 11. P. 41—50.
{{Refend}}
{{Русь}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Боронғо Урыҫ дәүләте]]
[[Категория:Киев Русе]]</text>
      <sha1>f0qoobqs43a8ywwn04fp7bywhz7t92d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күсмәева Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181252</id>
    <revision>
      <id>1299193</id>
      <parentid>1107950</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T06:22:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4061" sha1="spx1v7zwvv9nfz7o0ujfy9q1z71872i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡусмаева Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы''' ([[1 ғинуар]] [[1952 йыл]]) — яҙыусы. Рәсәй һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары|Башҡортостандың Яҙыусылар союздары]] ағзаһы.

== Тормош юлы ==
[[Мәрйәм (исем)|Мәрйәм]] Тимерхан ҡыҙы Ҡусмаева 1952 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Хоҙайбирҙин (ауыл)|Хоҙайбирҙин ауыл]]ында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа.

Балалыҡ, үҫмерлек йылдары атаһының тыуған яғы — [[Мәләүез районы|Мәләүез]] ерендә үтә. Нөгөш урта мәктәбенән һуң [[Стәрлетамаҡ педагогия институты]]н, [[Мәскәү]]ҙә Юғары комсомол мәктәбен тамамлай. Бер аҙ [[Өфө]]лә матбуғатта эшләй. Ғүмере буйы тыуған яғына тоғро ҡалып, Мәләүездә комсомол ҡала комитетында, «Октябрь юлы» гәзите мөхәрририәтендә, дәүләт органдарында етәксе вазифаларын башҡара, «Сатурн» телевидениеһында фәһемле тапшырыуҙар алып бара.
Байтаҡ йылдар «Мәләүез таңдары» әҙәби берекмәһен етәкләй, ижадсыларға ярҙам итә. Фәтҡулла Комиссаровтың «Дауыл булып остом дауылдарҙа» китабын баҫмаға әҙерләй&lt;ref&gt;[https://infourok.ru/vneklassnoe-meropriyatie-mlez-ere-talanttari-629824.html Мәләүез ере таланттары]&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Рус һәм башҡорт телендә яҙылған шиғырҙары республиканың төрлө баҫмаларында даими баҫыла, хикәйәләр яҙа, бер нисә китабы донъя күрә. [[2003 йыл]]да «Айҙың тулған мәле» китабы өсөн — Булат Рафиҡов исемендәге, ә [[2012 йыл]]да Фәтҡулла Комиссаров исемендәге премияға лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://bibliografu.ru/wp-content/uploads/2020/01/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BB%D1%8B-%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf Лауреаты премии имени Фаткуллы Комиссарова в области журналистики. Библиографический дайджест]&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
*[http://libmap.bashnl.ru/node/696 Кусмаева Марьям Тимерхановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220110111846/http://libmap.bashnl.ru/node/696 |date=2022-01-10 }}
*[http://bibliografu.ru/wp-content/uploads/2020/01/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BB%D1%8B-%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf Лауреаты премии имени Фаткуллы Комиссарова в области журналистики. Библиографический дайджест]
*[https://infourok.ru/vneklassnoe-meropriyatie-mlez-ere-talanttari-629824.html Мәләүез ере таланттары]&lt;br&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1952 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]]
[[Категория:Булат Рафиҡов исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]</text>
      <sha1>spx1v7zwvv9nfz7o0ujfy9q1z71872i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лесь Курбас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182135</id>
    <revision>
      <id>1299200</id>
      <parentid>1295881</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11433" sha1="t49mpncox210d974qsltf5lfjk1pevo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Курбас Лесь'''  (ысын исеме '''Александр-Зенон Степанович Курбас''', {{Lang-uk|Лесь Ку́рбас}}, [[25 февраль]] [[1887 йыл]], Самбор — [[3 ноябрь]] [[1937 йыл]], [[Сандармох]], [[Карелия]]) — [[Украина]] һәм [[СССР]]  актёры, театр һәм кинорежиссёр.

== Биографияһы ==
Лесь Курбас  [[1887 йыл]]дың [[25 февраль|25 февралендә]] актёрҙар Степан Филиппович Курбас (сәхнә псевдонимы Янович) һәм Ванда Курбас ғаиләһендә тыуған. Тернополь украин гимназияһында уҡый, үҙешмәкәрлектә ҡатнаша. 1907 йылдан Вена университетының философия факультетында уҡый, бер йылдан Львов университетына күсә. 1909 йылда студент театрын ойоштора, унда баш режиссёр һәм актёр була. Университетты украинлаштырыу талаптары өсөн ҡыуыла. Һуңғараҡ Вена университетында тергеҙелә, уны бер үк ваҡытта Вена консерваторияһы ҡарамағындағы драма мәктәбендә  уҡып тамамлай. 

Гнат Хоткевичтың Гуцул театрында,   «Руська бесіда» йәмғиәтенең Львов театрында эшләй. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Тернополгә күсә, 1915 йылда унда «Тернополь театр кисәләре» стационар театрын ойоштора.  1917 йылда Николай Садовскийҙың саҡырыуы буйынса Киевҡа күсеп килә, унда театр студияһын ойоштора (һуңғараҡ «Йәш театр»). 1918 йылда - «Аҡ студия» әҙәби төркөмө ағзаһы.

1919 йылдың сентябрендә бейеүсе Валентина Чистяковаға өйләнә.

1922 йылдың мартында данлыҡлы «[[:ru:Березиль|Березіль]]» театрын ойоштора (һуңыраҡ ул саҡтағы совет Украинаһы баш ҡалаһы Харьковҡа күсерелә). Шул уҡ йылда Одессала Чеховтың «Шведская спичка»&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt; хикәйәһе (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, режиссер Николай Салтыков йәки Борис Лоренцо) буйынса Бөтә Украина фотокиноидаралығының беренсе уйын фильмын төшөрә&lt;ref&gt;Миславский В. Н. Фактографическая история кино в Украине. 1896—1930. Том 1. 2016&lt;/ref&gt;. 

[[1924 йыл]]да Одессаға күсеп китә, унда «Вендетта» һәм «Макдональд» фильмдарын төшөрә.

[[1925 йыл]]да һуңғы «Арсенальцы» киноновеллаһын төшөрә, һуңынан театрға ҡайта&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt;. 1925 йылдың авгусында УССР-ҙың халыҡ артисы исемен ала.

«Украинлаштырыу»  сәйәсәте туҡтатылғандан һуң «милли аҙғынлыҡтарҙа» ғәйепләнә, театр менән етәкселек итеүҙән ситләтелә. 

[[1933 йыл]]дың декабренән — [[Мәскәү]]ҙә, [[Кесе театр]]ҙа һәм Йәһүд театрында ҡуйыусы режиссёр булып эшләй. Ҡулға алыныуы алдынан Мәскәү, 3-сө Тверь-Ямск урамы, 12-се йорт, 5-се фатир адресы буйынса йәшәгән. 1933 йылдың 26 декабрендә Мәскәүҙә «Украина хәрби ойошмаһы» эше буйынса ҡулға алына. 1934 йылдың 28 февралендә этап менән Харьковҡа ебәрелә. 1934 йылдың апрелендә УССР Дәүләт сәйәси идаралығы Коллегияһы ҡарамағындағы  судтың өсәүһе тарафынан УССР Енәйәт Кодексының  54-11 статьяһы буйынса биш йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм ителә.  Срогын Белбалтлагтың 4-се бүлегендә үтә. Выгозеро лагпунктында, артабан Медвежьегорскта урынлаша, Белбалтлагтың Үҙәк театрында спектакль ҡуя. 1935 йылдың октябрендә Соловкиға ебәрелә. Кремль  лагпунктында тора, лагерь театрында спектаклдәр ҡуя. Анзер лагпунктына күсерелә. 1937 йылдың 9 октябрендә Эске эштәр халыҡ комиссариатының идаралығының Махсус өсәүһе тарафынан иң юғары язаға хөкөм ителә. 1937 йылдың 3 ноябрендә Сандармох тип аталған урында атып үлтерелә.  1957 йылда Харьков өлкә суды һәм Төньяҡ хәрби округының Хәрби трибуналы тарафынан аҡлана. Курбастың символик ҡәбере Харьковта 13-сө ҡала зыяратында урынлашҡан.

2002 йылда [[Киев]]та Лесь Курбасҡа һәйкәл ҡуйыла.

== Фильмография ==

=== Кинорежиссёр ===

* 1922 — Шведская спичка&lt;ref&gt;Корниенко И. С. — Кино Советской Украины — 1975&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — режиссер Николай Салтыков йәки Борис Лоренцо)&lt;ref&gt;Миславский В. Н. Фактографическая история кино в Украине. 1896—1930. Том 1. 2016&lt;/ref&gt;
* 1924 — Вендетта
* 1924 — Макдональд
* 1925 — Арсенальцы

=== Художество етәксеһе ===

* 1924 — Сон Толстопузенко

== Хәтер ==

* Киевта Октябрҙең 50-йыллығы проспекты Лесь Курбас Проспекты тип үҙгәртелә.
* Тернополь ҡалаһының  почетлы гражданы 
* Львовта Владимир Кучинский һәм бер төркөм йәш актёрҙар тарафынан 1988 йылда Лесь Курбас исемендәге Львов йәштәр театры ойошторола.
* [[Днепр (ҡала)|Днепр]] ҡалаһында Лесь Курбас урамы.
* Харьковта  ''Courbas Les'' пабы бар&lt;ref&gt;[https://www.successful-city.com/les-courbas// Крафт-паб «Les Courbas» // Успешный город] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410161227/https://www.successful-city.com/les-courbas// |date=2021-04-10 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;140&quot; class=&quot;center&quot; perrow=&quot;5&quot; style=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Stamp of Ukraine ua165cvs.jpg|&lt;small&gt;Украинаның үҙенсәлекле маркаһында Лесь Курбас&lt;/small&gt;
Файл:Сумская 9 ДоскаЛесюКурбасу Театр Шевченко.JPG|&lt;small&gt;Харьков дәүләт академия украин драма театры бинаһында Лесь Курбасҡа мемориаль таҡтаташ&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* Мандельштам О. Березіль. Березиль (Из киевских впечатлений)// Мандельштам О. Слово и культура: Статьи. М.: Советский писатель, 1987, с.227-229, 230—232
* Давыдов В. Г. Театральность режиссёрского искусства Л.Курбаса: поэтика и практика. (1983).

== Һылтанмалар ==

* [http://bestpeople.com.ua/persona/235 Лидеры нации — Лесь Курбас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302093400/http://bestpeople.com.ua/persona/235 |date=2022-03-02 }}
* [http://www.teatral.org.ua/news/les-kurbas-statya-nb-kuzyakinoj/{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; Лесь Курбас. Статья Н. Б. Кузякиной.] (недоступная ссылка)&lt;/nowiki&gt;
* [https://web.archive.org/web/20080412031023/http://www.greatukrainians.com.ua/country/ukraine/667.html Статья о Лесе Курбасе на сайте «Великих Украинцев»]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20091111043436/http://www.ultra-ua.com/statt/vidatn-postatt/z-kuleiu-v-serts Статья о Лесе Курбасе в интернет-издании «Ультра-Украина»]
* [https://web.archive.org/web/20180621232547/http://www.kurbas.lviv.ua/pro-teatr/pro-teatr-lesya-kurbasa Театр імені Леся Курбаса]
* [http://glavnoe.ua/news/n94127 В Харькове осквернили могилу Леся Курбаса]
* [http://valeriybolotov.at.ua/muzeyZX/bolotov_muzeyZX_13.html МУЗЕЙ ЗНАМЕНИТЫХ ХАРЬКОВЧАН: Лесь КУРБАС]
[[Категория:СССР-ҙа атылғандар]]
[[Категория:Тауышһыҙ кино режиссёрҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Харьков]]
[[Категория:Вена университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Украин ССР-ының халыҡ артистары]]
[[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат театр режиссёрҙары]]
[[Категория:СССР театр режиссёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1937 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1887 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>t49mpncox210d974qsltf5lfjk1pevo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1299201</id>
      <parentid>1298287</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="484826" sha1="dy6msw9sdiv0gvfwezw2atf9tvxqbll" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news |author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West |date=2011-03-11 |work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://archive.today/20130416221937/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>dy6msw9sdiv0gvfwezw2atf9tvxqbll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәмиғ мәсете (Минск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187116</id>
    <revision>
      <id>1299178</id>
      <parentid>1200224</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5326" sha1="croidax81rgwyewjvuau46hafaz1xwi" xml:space="preserve">{{Мечеть|Русское название=Соборная мечеть|Оригинальное название=Саборная мячэць|Город=Минск|Регион=Минская|Адрес=Улица Грибоедова, 29.|Архитекторы=Борис Иванович Александров и Трацевский Владимир Васильевич|Первое упоминание=1599 год|Основные даты=1599 год — основание деревянной мечети
Начало XX века — строительство каменной мечети
1962 год — разрушение мечети
2004—2016 года — строительство мечети|Начало строительства=2004|Окончание строительства=2016|Благотворитель=Благотворительная организация Rabbita и религиозный фонд Турции.|Тип региона=Область|Сайт=https://www.mechet.by/}}
'''Йәмиғ мәсете''' — Минскиҙағы мәсет. Грибоедов урамы, 29-сы йортта урынлашҡан.

== Тарихы ==
[[Файл:Mechet_Minsk.jpg|слева|мини| Минск мәсете]]
Тәүге ағас мәсет Минскиҙа татарҙар йәшәгән районда 1599 йылда барлыҡҡа килә (һуңыраҡ [[:be:Татарская Слабада|Татар слободаһы]] атамаһын ала). XX быуат башында иҫке ағас мәсет урынында яңы таш мәсет һалына. 1962 йылда «Юбилейная» ҡунаҡханаһын төҙөү өсөн емертелә. Мәсет эргәһендә урынлашҡан мосолман зыяраты шулай уҡ 1974 йылда юҡ ителә.

[[1997 йыл]]да архитекторҙар Борис Александров һәм Владимир Трацевский мәсетте реставрациялау проектын әҙерләй&lt;ref&gt;[http://kamunikat.org/download.php?item=46594-1.pdf&amp;pubref=46594 БАЙРАМ. КВАРТАЛЬНІК БЕЛАРУСКАГА ЗГУРТАВАННЯ. 1997]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Йәмиғ мәсетенең тәүге ташы 2004 йылда һалына. Башта проект [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд Ғәрәбстанының]] «Rabbita» хәйриә ойошмаһы тарафынан финанслана. Һуңғараҡ [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙән]] һәм [[Төркиә|Төркиәнән]] бағыусылар килеп сыға. 2010 йылда төҙөлөш туҡтатыла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://realt.onliner.by/2015/11/02/mechet-2 |title=Фотофакт: культовый долгострой ожил — минскую мечеть покрасили, а купол обшили медными листами |access-date=2022-07-11 |archive-date=2022-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711211227/https://realt.onliner.by/2015/11/02/mechet-2 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Мәсет төҙөлөшө 2016 йылда тамамлана һәм Төркиәнең Дини ваҡыфынан белорус мосолмандарына бүләк булып тора. 2016 йылдың 11 ноябрендә мәсетте асыу тантанаһында [[Беларусь Республикаһы Президенты]] [[Лукашенко Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] һәм Төркиә Президенты [[Рәжәп Тайип Эрдоған]] ҡатнашалар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pda.ekskursii.by/by/?Dostoprimechatelnosti_Belarusi=18137_Minskaya_sobornaya_mechet|title=Мінская саборная мячэць|access-date=2022-07-11|archive-date=2021-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623150521/https://pda.ekskursii.by/by/?Dostoprimechatelnosti_Belarusi=18137_Minskaya_sobornaya_mechet|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:New_Minsk_mosque_p04.jpg|слева|мини| Төп фасады]]
[[2019 йыл]]да йәмиғ мәсетендә Ислам музейы асылған. Экспозицияға белорус ерҙәрендә ислам тарихы тураһында һөйләүсе Белоруссияла һәм сит илдәрҙән йыйылған артефакттар ингән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20191206/1575624898-u-minskay-sabornay-myacheci-adkryli-muzey-islamu |title=У Мінскай саборнай мячэці адкрылі Музей ісламу |access-date=2022-07-11 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809184748/http://zviazda.by/be/news/20191206/1575624898-u-minskay-sabornay-myacheci-adkryli-muzey-islamu |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Белоруссияла ислам]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Commons-inline|Category:}}

{{islam-stub}}
{{Тышҡы һытанмалар}}


[[Категория:Мәсеттәр]]
[[Категория:Сөнни мәсеттәр]]</text>
      <sha1>croidax81rgwyewjvuau46hafaz1xwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Линза формаһындағы галактика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201296</id>
    <revision>
      <id>1299203</id>
      <parentid>1299091</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14524" sha1="dnocuci2lrydzjpixy2jcjhtzu4eb11" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Ngc5866_hst_big.jpg|мини|344x344пкс|Орсоҡ галактикаһы (NGC 5866), [[Аждаһа (йондоҙлоҡ)|Аждаһа]] йондоҙлоғондағы линза формаһындағы галактика.]]
'''Линза формаһындағы галактика''' — Хаббл классификацияһында [[Эллиптик галактика|эллиптик]] һәм спираль галактикалар араһында урынлашҡан [[галактика]] төрө. Линза формаһындағы галактикалар — йондоҙ-ара газын сарыф иткән йәки юғалтҡан дисклы галактикалар (спираль галактикалар кеүек), шуға күрә [[Йондоҙҙоң барлыҡҡа килеүе|йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙең]] тиҙлеге кәмегән&lt;ref name=&quot;DeGraaffetal2007&quot;&gt;{{статья
|заглавие=A Galaxy in Transition: Structure, Globular Clusters, and Distance of the Star-Forming S0 Galaxy NGC 1533 in Dorado
|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-12-20_671_2/page/1624
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|том=671
|номер=2
|страницы=1624—1639
|bibcode=2007ApJ...671.1624D
|doi=10.1086/523640
|язык=en
|тип=journal
|автор=DeGraaff, Regina Barber; Blakeslee, John P.; Meurer, Gerhardt R.; Putman, Mary E.
|месяц=12
|год=2007
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}&lt;/ref&gt;. Улар дисктарында һаман да ҙур күләмдә саң һаҡлап ҡалыуы ихтимал. Һөҙөмтәлә улар тәү сиратта боронғо йондоҙҙарҙан тора. Галактика күҙәтеүсегә йәйенке яғы менән ҡарағанда, линза формаһындағы галактиканың спираль тармаҡтары асыҡ булмау сәбәпле, йыш ҡына линза формаһындағы һәм эллипс формаһындағы галактикаларҙы асыҡ айырыуы ауыр була. Хаббл классификацияһы буйынса линза формаһындағы галактикалар '''S0''' класына ҡарай.

== Морфологияһы һәм төҙөлөшө ==
[[Файл:NGC_1460_-HST10217_18-R850GB475.png|альт=|слева|мини|250x250пкс|NGC 1460 — яҡты барлы линза формаһындағы галактика.]]
[[Файл:Wikifigure.png|альт=|мини|293x293пкс|Билдәле бер күсәр нисбәте булған ике типтағы галактикалар өлөшөнөң күсәр нисбәтенә бәйлелеге графигы&lt;ref name=&quot;bmbook&quot;&gt;{{книга|заглавие=Galactic Astronomy|isbn=0-691-02565-7|ref=Binney &amp; Merrifield|автор=Binney &amp; Merrifield|год=1998}}&lt;/ref&gt;.]]
Линза формаһындағы галактикаларҙа диск компоненты ла, балдж (ҡабарынҡылыҡ) та асыҡланған. Спираль галактикалар менән сағыштырғанда, линза формаһындағы галактикаларҙа балдждар көслөрәк сағыла, ә тармаҡтары, киреһенсә, юҡ, әммә [[:ru:Спиральная галактика с перемычкой|бар]] булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;bmbook&quot; /&gt;.

Ҡабарынҡылыҡтың сағылыш үлсәмен галактиканың күренгән дискыһының ҙур һәм бәләкәй күсәренең нисбәте тип баһаларға мөмкин. Был параметр өсөн линза рәүешендәге галактикалар таралыуы 0,25-тән 0,85-кә тиклем диапазонда арта, ә спираль галактикаларының таралыуы үҙгәрешһеҙ ҡала&lt;ref name=&quot;Shapes&quot;&gt;{{статья|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|MNRAS]]|том=258|номер=2|страницы=404—414|bibcode= 1992MNRAS.258..404L|заглавие=On the true shapes of galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1992-09-15_258_2/page/n171|doi=10.1093/mnras/258.2.404|ref=Lambas|язык=en|автор=Lambas, D.G.; S.J.Maddox and J. Loveday|год=1992|тип=journal}}&lt;/ref&gt;. Был параметр һәр ваҡыт галактиканың ысын формаһы менән бәйле булмаһа ла (мәҫәлән, әгәр галактиканы йәйенке яғы менән күҙәтһәләр, нисбәт һәр ваҡыт 1-гә яҡын буласаҡ), дөйөм тенденция асыҡ.

Линза формаһындағы галактикалар спираль формаһындағы һәм эллиптик галактикалар менән оҡшашлыҡтарға эйә булһалар ҙа, уларға эллиптик һәм спираль галактикалар классификациялары ҡағылмай. Айырым классификациялау системаһы ҡулланыла: дисктағы туҙан күләменә ҡарап, галактика S0 &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, S0 &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; йәки S0 &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; тип классификациялана&lt;ref name=&quot;bmbook&quot; /&gt;.

Барлы галактикаларҙа шулай уҡ төрлө күләмдә саң булыуы мөмкин һәм улар барҙың сағыулығы буйынса классификациялана: линза формаһындағы галактикалар кластары SB0 &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, SB0 &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; һәм SB0 &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; тип тамғалана&lt;ref name=&quot;bmbook&quot; /&gt;. Ҡайһы бер галактикаларҙа, мәҫәлән, [[NGC 1375]], ике киҫешкән бар күҙәтелә, бының сәбәптәре билдәһеҙ.

Линза рәүешендәге галактикаларҙың өҫкө яҡтылығы Серсик законы менән яҡшы һүрәтләнә, әгәр ул айырым диск компонентына, ҡабарынҡылыҡҡа һәм, әгәр бар икән, барға ҡулланылһа&lt;ref&gt;Laurikainen, Eija; Salo, Heikki; Buta, Ronald (2005), [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005MNRAS.362.1319L Multicomponent decompositions for a sample of S0 galaxies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807064003/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005MNRAS.362.1319L |date=2019-08-07 }}&lt;/ref&gt;. Галактикалар яҡтылығы профилдәрен өйрәнеү эллиптик галактикаларҙы линза формаһындағыларынан айырырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;Guilia A.D. Savorgnan and Alister W. Graham (2016), [http://adsabs.harvard.edu/abs/2016ApJS..222...10S Supermassive Black Holes and Their Host Spheroids. I. Disassembling Galaxies]&lt;/ref&gt;.

Йондоҙ составы буйынса линза рәүешендәге галактикалар эллиптик галактикаларға оҡшаш — ике төр ҙә башлыса боронғораҡ, ҡыҙыл йондоҙҙарҙан тора, шулай уҡ уларҙа оҡшаш параметрлы спираль галактикаларға ҡарағанда шар рәүешендәге йондоҙ өйөмдәре күберәк. Уларҙа газ, киреһенсә, аҙ ҡалған, был нейтраль водород һыҙығын күҙәтеүҙәр менән дәлилләнә. Әммә эллиптик галактикаларҙан айырмалы рәүештә, линза рәүешендәге галактикаларҙа ҙур күләмдә саң булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;bmbook&quot; /&gt;.
== Кинематика ==
[[Файл:OffsetTF.png|альт=|мини|249x249пкс|Спираль (ҡара) һәм линза формаһындағы (күк) галактикалар өсөн Талли-Фишер бәйлелеге.]]
Линза рәүешендәге галактикалар спираль һәм эллиптик галактикаларға оҡшаш кинематик үҙенсәлектәргә эйә&lt;ref name=&quot;MoranDynamicDistinction&quot;&gt;{{статья |заглавие=The Dynamical Distinction Between Elliptical and Lenticular Galaxies in Distant Clusters: Further Evidence for the Recent Origin of S0 Galaxies |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-08-20_665_2/page/n186 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=665 |номер=2 |страницы=1067—1073 |doi=10.1086/519550 |bibcode=2007ApJ...665.1067M |arxiv= astro-ph/0701114 |ref=Moran |язык=en |тип=journal |автор=Moran, Sean M.; Boon Liang Loh; Richard S. Ellis; Tommaso Treu; Kevin Bundy; Lauren MacArthur |число=20 |месяц=8 |год=2007 |издательство=[[IOP Publishing]] }}&lt;/ref&gt;. Балдж әйләнмәһә лә, эллиптик галактика кеүек тиҙлек дисперсияһы арҡаһында формаһын һаҡлап ҡала ала, ә диск спираль галактикалағы кеүек мотлаҡ әйләнә. Был шулай уҡ эллиптик галактикаларҙы линза формаһындағыларҙан айырырға ярҙам итә: ғәҙәттә галактиканың әйләнеү тиҙлеге һәм тиҙлек дисперсияһы нисбәтенә (v/σ) һәм ялпаҡлыҡҡа (ε) ҡарайҙар. Мәҫәлән, ε = 0,3 өсөн v/σ &lt; 0,5 булһа, галактика эллипс формаһында тип иҫәпләнә. Ялпаҡлыҡтар тигеҙ булғанда, линза формаһындағы галактикаларҙа барыбер әйләнеүсе диск буласаҡ, һәм, шулай итеп, v/σ нисбәте эллиптик галактикаларға ҡарағанда уртаса ҙурыраҡ буласаҡ. Әммә был ысул бик теүәл түгел&lt;ref name=&quot;MoranDynamicDistinction&quot; /&gt;.

Әйләнеү тиҙлеген билдәләү шулай уҡ линза формаһындағы галактикаларҙа нейтраль водород болоттары булмауы менән дә ҡатмарлаша, уның һыҙығының күсеүе буйынса Допплер эффекты ярҙамында тиҙлекте үлсәү уңайлы&lt;ref name=&quot;BMReview&quot;&gt;
{{статья |заглавие=Physical Properties and Environments of Nearby Galaxies |издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}} |том=47 |номер=1 |страницы=159—210 |doi=10.1146/annurev-astro-082708-101734 |bibcode= 2009ARA&amp;A..47..159B |arxiv= 0908.3017 |ref=Blanton |язык=en |тип=journal |автор=Blanton, Michael; John Moustakas |год=2009}}&lt;/ref&gt;. Шуға күрә йондоҙҙарҙың йотоу һыҙыҡтарын күҙәтеү буйынса тиҙлекте билдәләргә тура килә, был дөйөм алғанда ышанысһыҙ.

Линзалы галактикалар өсөн Талли-Фишер бәйләнеше спираль галактикалар өсөн кеүек үк үтәлә, әммә тигеҙ яҡтыртыусанлыҡ (йәки массалар) булғанда линза формаһындағы галактикалар тиҙерәк әйләнә&lt;ref name=&quot;BMReview&quot; /&gt;.

== формалашыуы ==
Линза формаһындағы галактикаларҙың нисек барлыҡҡа килеүе тураһында уларҙың морфологияһы һәм кинематикаһы тураһында белеп фекер йөрөтөргә мөмкин. Төрлө теориялар бар:

* Формаһы һәм тармаҡтарҙың булмауы уларҙың йондоҙҙар барлыҡҡа килеү тамамланған ҡартайған спираль галактикалар булыуын фаразларға мөмкинлек бирә, был гипотеза файҙаһына спираль галактикалар менән линза формаһындағы галактикалар араһындағы аралыҡ стадияһы кеүек күренгән [[:ru:Анемичная галактика|анемик галактикалар]], булыуы дәлилләй&lt;ref name=&quot;BMReview&quot; /&gt;.
* Линза формаһындағы галактикалар спираль галактикаларға ҡарағанда сағыуыраҡ та була, һәм йыш ҡына өҫкө йөҙө сағыуыраҡ була шуға күрә элекке теория, кәм тигәндә, тулы түгел. Ҙур һәм яҡты линза рәүешендәге галактикалар галактикалар бәрелешеүе һәм уларҙың берләшеүе арҡаһында барлыҡҡа килеүе мөмкин тип иҫәпләнә — һөҙөмтәлә спираль структураһы булмаған ҙурыраҡ дисклы галактика барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;BMReview&quot; /&gt;.
* Ниһайәт, шулай уҡ ваҡ галактикаларҙың аккрецияһы һәм йотолоуы һөҙөмтәһендә диск барлыҡҡа килергә мөмкин&lt;ref&gt;	
Graham, Alister W.; Dullo, Bililign T.; Savorgnan, Giulia A. D. (2015), [http://adsabs.harvard.edu/abs/2015ApJ...804...32G Hiding in Plain Sight: An Abundance of Compact Massive Spheroids in the Local Universe]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Эллиптик галактика]]
* Хаббл эҙмә-эҙлеге
* Спираль галактика

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Портал = Астрономия}}
* [https://web.archive.org/web/20050803074638/http://www.seds.org/messier/lenticul.html Каталог Мессье на SEDS: Линзообразные галактики]{{ref|en}}

[[Категория:Галактикаларҙың морфологик төрҙәре]]
[[Категория:Линза формаһындағы галактикалар]]</text>
      <sha1>dnocuci2lrydzjpixy2jcjhtzu4eb11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спираль галактика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201305</id>
    <revision>
      <id>1299181</id>
      <timestamp>2026-06-14T18:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/153134873|Спиральная галактика]]&quot; битен тәржемә итеп төҙөлгән</comment>
      <origin>1299181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34457" sha1="cporx5nvp5qgner1an9rhue2qsu2gg9" xml:space="preserve">[[Файл:M101_hires_STScI-PRC2006-10a.jpg|мини|Спираль галактика миҫалы — &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B0_(%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0)&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Вертушка (галактика)&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;5&quot;&gt;Вертушка&lt;/a&gt; галактикаһы (М 101)]]
'''Спираль галактика''' ( ''S'' тип тамғалана ) — Хаббл эҙмә-эҙлеклелегенең төп [[Галактика|галактикаларының]] береһе, уны ул 1936 йылда һүрәтләй &lt;ref name=&quot;Hubble-1936&quot;&gt;{{Китап|ссылка=https://archive.org/details/TheRealmOfTheNebulae|заглавие=The realm of the nebulae|издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]]|год=1936|isbn=9780300025002|серия=Mrs. Hepsa Ely Silliman memorial lectures, 25|место=New Haven|ref=Hubble|автор=[[Хаббл, Эдвин|Hubble, E.P.]]}}(pp.&amp;nbsp;124–151)&lt;/ref&gt; . Бындай галактикалар ҙур диск компоненты һәм бәләкәй генә ҡабарынҡылыҡҡа эйә, һәм, [[Линза формаһындағы галактика|линза формаһындағы галактикаларҙан]] айырмалы рәүештә, асыҡ спираль тармаҡтары бар, шуның өсөн улар үҙҙәренең исемен алған. Спираль галактикалар бөтә галактикаларҙан яҡынса яртыһын тәшкил итә тип иҫәпләнә &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=468—486|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}&lt;/ref&gt; .

«Astrophysical Journal Letters» журналында баҫылған тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, «Джеймс Уэбб» (JWST) йыһан телескобы ярҙамында алынған 873 галактика һүрәттәрен анализлау спираль галактикаларының 6—7 миллиард йылдан һуңыраҡ барлыҡҡа килгәне тураһындағы быға тиклем ҡабул ителгән фаразды кире ҡаға. 12 миллиард йыл элек, Ғаләмдең йәше хәҙергеһенең алтынан бер өлөшөн тәшкил иткән саҡта, спираль галактикаларҙың ысын өлөшө 35%-ҡа еткәне асыҡланған.Был мәғлүмәттәр, шул уҡ дәүер өсөн «Хаббл» телескобы күҙәтеүҙәре менән сағыштырғанда, спиралдәр һанының дүрт тапҡырға артыуын, галактика газының тиҙерәк тотороҡланыуын күрһәтә һәм галактикалар эволюцияһы теорияларын һәм спираль тармаҡтар барлыҡҡа килеү механизмдарын ҡайтанан ҡарауҙы талап итә .

== Өйрәнеү тарихы ==
1845 йылда Уильям Парсонс объекттар класы булараҡ тәүге тапҡыр «спираль томанлыҡтар»ҙы һүрәтләй &lt;ref&gt;{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-05-11|accessdate=2010-12-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt; . Әммә ул ваҡытта был томанлыҡтар Ҡош юлы эсендә урынлашҡан һәм газ һәм туҙан болоттары тип иҫәпләнә, һәм 1926 йылда ғына Эдвин Хаббл бындай есемдәрҙең ысынында Ҡош юлынан ситтә урынлашҡанын иҫбатлай &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Extragalactic nebulae|издание=[[The Astrophysical Journal]]|номер=64|страницы=321—369|doi=10.1086/143018|bibcode=1926ApJ....64..321H|том=64|ref=Hubble|автор=Hubble, Edwin|год=1926|язык=en|тип=journal|издательство=[[IOP Publishing]]}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Extragalactic nebulae|издание=[[The Astrophysical Journal]]|номер=64|страницы=321—369|doi=10.1086/143018|bibcode=1926ApJ....64..321H|том=64|ref=Hubble|автор=Hubble, Edwin|год=1926|язык=en|тип=journal|издательство=[[IOP Publishing]]}}&lt;/ref&gt; .

1846 йылда Уильям Парсонс М 51 «томанлығының» ([[:ru:Водоворот_(галактика)|Һыу әйләнеше галактикаһы]]) эскизын төҙөй, унда ҙур масштаблы, ике тармаҡлы структура һүрәтләнә. Күҙәтеү спираль структураларҙы өйрәнеүгә башланғыс һала, әммә  бындай объекттарҙы Ҡош Юлы менән сағыштырырлыҡ ҙурлыҡтағы галактикалар тип таныу күпкә һуңыраҡ була&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

1926 йылда Эдвин Хаббл галактикаларҙы уларҙың морфологик аҫтиптары буйынса классификациялауҙы тәҡдим итә. Был система объекттарҙы типтарға бүлә, әммә Йыһанда булған спираль структураларының тулы төрлөлөгөн һүрәтләмәй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

1964 йылда К. Линь һәм Ф. Шу квазистационар тығыҙлыҡ тулҡындары теорияһын эшләйҙәр. Концепция тәртиптәге структураның барлыҡҡа килгәнен дисктағы механик тирбәлеүҙәр менән аңлата, улар тығыҙлыҡ тулҡындарын барлыҡҡа килтерәләр, йондоҙҙар һәм газдар концентрацияһын башлайҙар һәм әүҙем йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙе стимуллаштыралар &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

1966 йылда У. Джулиан һәм А. Тумре тирбәлеүҙәрҙе көсәйтеү теорияһын (swing amplification) тәҡдим итәләр. Был модель сиктәрендә спираль тармаҡтар, стационар тығыҙлыҡ тулҡындарынан айырмалы рәүештә, урындағы тотороҡһоҙлоҡтан барлыҡҡа килгән ваҡытлыса, әммә даими ҡабатланған структуралар тип аңлатылалар&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

1979 йылда Й. Корменди һәм К. Норман, моделләштереү ысулын ҡулланып, ике тармаҡлы спираль структураның тышҡы факторҙар арҡаһында барлыҡҡа килеү мөмкинлеген күрһәтәләр. Алынған мәғлүмәттәр буйынса, бындай структуралар галактиканың тирә яҡ мөхит менән прилив тәьҫир итешеүе барышында барлыҡҡа килергә мөмкин&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

1987 йылда Д. Элмгрин һәм Б. Элмгрин спиралдәрҙең туранан-тура формаһын һүрәтләгән ентекле классификация тәҡдим итәләр. Был система спираль структураларҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләү өсөн ҡулланыла һәм Хаббл классификацияһын тулыландыра &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

1990 йылда Б. Элмгрин спираль структураларҙың төп төрҙәрен уларҙың тәртипкә һалынғанлығына нигеҙләнеп билдәләй һәм тасуирлай. Классификация тәртипкә килтерелгән структуралы галактикаларҙы (grand design, мәҫәлән, M 81), күп ҡыҫҡа фрагментлы флокулент спиралдәрҙе (мәҫәлән, M 63) һәм күп тармаҡлы галактикаларҙың аралыҡ класын (мәҫәлән M 33) үҙ эсенә ала&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

1996 йылда Д.  Кауфман һәм Г. Контопулос кәртәле галактикаларҙа тармаҡтарҙың тәбиғәтен аңлатыу өсөн күп төрлөлөк теорияһын тәҡдим итәләр. Теория буйынса, кәртәнең (барҙың) гравитацион йоғонтоһо хаотик, эксцентрик орбиталар буйлап хәрәкәт итеүсе йондоҙҙарҙы тәртипкә һала, спираль тармаҡтар барлыҡҡа килтерә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

2006 йылда К. Конселис урындағы Ғаләмдә спираль галактикаларҙың һан өлөшөн билдәләй. Тикшеренеүсе бындай объекттарҙың MB=−20 абсолют йондоҙ дәүмәленән сағыуыраҡ бөтә галактикаларҙың яҡынса 75% тәшкил итеүен асыҡлай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

2011 йылда К. Линтотт һәм авторҙаштары «Галактика зоопаркы» проекты сиктәрендә миллиондан ашыу объектты классификациялай. Был ҙур каталог менән эшләү һөҙөмтәләре күҙәтелгән объекттар араһында спираль галактикаларының өҫтөнлөклө урынын раҫлай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

2020 йылда С. Савченко һәм уның хеҙмәттәштәре 155 галактиканың спираль һүрәте параметрҙарын, структураны яраҡлаштырыуҙың үҙенсәлекле ысулын ҡулланып анализлай. Ғалимдар айырымланған галактикалар һәм төркөмдәрҙәге һәм өйөмдәрҙәге галактикалар араһында боролоу мөйөштәрендә һәм тармаҡтарының киңлегендә һиҙелерлек айырмалар тапмайҙар&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

2022 йылда Смит һәм авторҙаштары яҡындағы 4 меңдән ашыу дисклы галактиканың үҙенсәлектәрен тикшерә. Ғалимдар, тупланмаларҙағы галактикалар көсһөҙ спиральгә эйә, уртаса әйләнеү мөйөшө бәләкәйерәк һәм йыш ҡына ике тармаҡлы структура күрһәтә, был арауыҡ мөхитенең спираль һүрәтенең барлыҡҡа килеүенә йоғонтоһон күрһәтә тигән фекергә киләләр&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312|автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov|заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation|год=2024-07|язык=en|издание=Astronomy Letters|том=50|выпуск=7|страницы=440–450|issn=1063-7737|doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt; .

== Физик үҙенсәлектәре ==
[[Файл:OffsetTF.png|справа|мини|249x249пкс|Спираль һәм [[Линза формаһындағы галактика|линза рәүешендәге]] галактикалар өсөн Талли-Фишер бәйләнеше]]
Төрлө галактикалар, шул иҫәптән спираль галактикаларҙың параметрҙары киң диапазонда үҙгәрә &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=468—486|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Кононович Э.В., Мороз В.И.''&amp;#x20;Общий курс астрономии.&amp;nbsp;— 2-е, исправленное.&amp;nbsp;— УРСС, 2004.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;468—486.&amp;nbsp;— 544&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— ISBN 5-354-00866-2.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; .

Спираль галактикаларҙың диаметры йыш ҡына 20—40 кпк була, әммә ҡайһы берҙә ҙурыраҡтары ла осрай: мәҫәлән, билдәле булған иң ҙур спираль галактика NGC 6872, диаметры яҡынса 160 кпк, был Ҡош юлы диаметрынан биш тапҡырға ҙурыраҡ &lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2020-05-11|accessdate=2017-02-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; . Күпселек галактикаларҙа абсолют йондоҙ ҙурлығы –21 &lt;sup&gt;m-&lt;/sup&gt; ҙан –23 &lt;sup&gt;m-&lt;/sup&gt; ға тиклем, әммә яҡтыртыусанлыҡ кимәле түбәнерәк булған кәрлә галактикалар ҙа осрай. Ниһайәт, күпселек галактикалар, шул иҫәптән кәрлә галактикалар массаһы 10 &lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; -ҙан 10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt; {{Mo}} -ға тиклем диапазонда ята, өҫтәүенә юғары массалы галактикалар түбән массалыларға ҡарағанда һирәгерәк осрайҙар&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=468—486|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Кононович Э.В., Мороз В.И.''&amp;#x20;Общий курс астрономии.&amp;nbsp;— 2-е, исправленное.&amp;nbsp;— УРСС, 2004.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;468—486.&amp;nbsp;— 544&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— ISBN 5-354-00866-2.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; .

Әйләнеш тиҙлеге, ғәҙәттә, 100-ҙән 300 км/с-ға тиклем. Әйләнеү тәбиғәте төрлө галактикаларҙа һәм галактикаларҙың төрлө урындарында төрлөсә: эллиптик галактикаларҙа һәм дисклы галактикаларҙың ҡабарынҡылыҡтарында йондоҙҙар һәм башҡа галактика элементтары төрлө яҫылыҡтарҙа ятҡан оҙонса орбиталар буйлап әйләнәләр. Линза формаһындағы һәм спираль галактикаларҙың диск компоненттарында хәрәкәт түңәрәк орбиталар буйлап яҡынса бер үк яҫылыҡта бара &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=468—486|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Кононович Э.В., Мороз В.И.''&amp;#x20;Общий курс астрономии.&amp;nbsp;— 2-е, исправленное.&amp;nbsp;— УРСС, 2004.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;468—486.&amp;nbsp;— 544&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— ISBN 5-354-00866-2.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; .

Спираль галактикалар өсөн, галактиканың дөйөм яҡтыртыусанлығын һәм әйләнеш тиҙлеген бәйләүсе Талли-Фишер бәйләнеше дөрөҫ. Был бәйләнеш линза формаһындағы галактикаларға ла ҡағыла, әммә коэффициенттары бер аҙ айырыла  .

== Структураһы ==
Спираль галактикалар түбәндәге компоненттарҙан тора:

* Галактика дискы
* Ҡабарынҡылыҡ
* Галактик гало 
* Галактика үҙәгендәге [[ҡара упҡын]]

[[Файл:SpiralGalaxySchemeSideView_ru.svg|справа|мини|249x249пкс|Спираль галактиканың схемаһы, профиль күренеше]]
Галактикаларҙың бөтә төрҙәре араһында ( ниндәй ҙә булһа структураһы булмаған, дөрөҫ булмағандарҙан башҡа, уртаса алғанда, спираль галактикаларҙа диск өлөшө айырыуса асыҡ сағыла, һәм бөтәһенән аҙыраҡ асыҡ ҡабарынҡылыҡҡа эйә&lt;ref name=&quot;bmbook&quot;&gt;{{Китап|ref=Binney &amp; Merrifield|автор=Binney &amp; Merrifield|заглавие=Galactic Astronomy|год=1998|isbn=0-691-02565-7}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Shapes&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ref=Lambas|автор=Lambas, D.G.; S.J.Maddox and J. Loveday|заглавие=On the true shapes of galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1992-09-15_258_2/page/404|год=1992|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|MNRAS]]|тип=journal|том=258|номер=2|страницы=404—414|doi=10.1093/mnras/258.2.404|bibcode=1992MNRAS.258..404L}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|ref=Lambas|автор=Lambas, D.G.; S.J.Maddox and J. Loveday|заглавие=On the true shapes of galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1992-09-15_258_2/page/404|год=1992|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|MNRAS]]|тип=journal|том=258|номер=2|страницы=404—414|doi=10.1093/mnras/258.2.404|bibcode=1992MNRAS.258..404L}}&lt;/ref&gt; .  Спираль галактикаларҙың дисктарында галактика тармаҡтары күҙәтелә, ә диск үҙе, ғәҙәттә, галактик гало менән уратып алынған. Галола галактика массаһының бәләкәй генә өлөшө, башлыса иҫке II быуын йондоҙҙары һәм шар формаһындағы тупланмалар бар. Ҡабарынҡылыҡтың составы шул уҡ, ә диск, киреһенсә, йәш I быуын йондоҙҙарына, [[Таралған йондоҙҙар тупланмаһы|таралған йондоҙҙар тупланмаларына]] һәм йондоҙ-ара газға һәм туҙанға, шулай уҡ томанлыҡтарға бай &lt;ref&gt;{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-05-11|accessdate=2011-07-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

=== Бар ===
Ҡайһы бер спираль галактикаларҙа бар тип аталған һәм спираль тармаҡтар араһында үткәнүҙәк кәртә бар.  2005 йылда  Спитцер исемендәге Йыһан телескобындағы күҙәтеүҙәр күрһәтеүенсә, ул Ҡош Юлында ла бар, һәм әлеге ваҡытта уға бөтә спираль галактикаларҙың өстән ике өлөшө эйә. Әммә был һан ваҡыт үткән һайын үҙгәрә: 8 миллиард йыл элек ул спираль галактикаларҙың ни бары 11%-ында ғына булған, ә 2,5 миллиард йыл элек был һан ике тапҡырға артҡан &lt;ref&gt;{{Cite web|subtitle=2014-01-16|access-date=2020-05-11|accessdate=2020-05-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

=== Спираль төҙөлөшө ===
Спираль галактикаларҙың дисктарында ғына күҙәтелгән галактика тармаҡтары диск фонында сағыулығы һәм зәңгәр төҫө менән айырылып торалар һәм логарифмик спираль формаһында булалар. Бөтә спираль галактикаларҙа ла тармаҡтар күҙәтелә, әммә спираль галактикаларҙың ни бары 10%-ында ғына тәртипкә һалынған структура күҙәтелә. Галактикаларҙың 60 процентында спираль структура даими түгел, әммә, дөйөм алғанда, яҡшы күҙәтелә, ә ҡалған 30 проценты флокулент галактикаларға  ҡарай: уларҙың спираль һүрәте айырым киҫәктәрҙән тора һәм өҙлөкһөҙ спираль барлыҡҡа килтермәй &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-05-11|accessdate=2020-01-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

Шулай уҡ тармаҡтар араһында йондоҙҙар һәм йондоҙ-ара матдә бар, әммә галактикаларҙың тармаҡтары, галактикала йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙең иң әүҙем өлкәләре булғанлыҡтан, айырылып торалар. Тап уларҙа йондоҙҙар барлыҡҡа килә, әммә уларҙың иң сағыуҙары һәм эҫеләре оҙаҡ йәшәмәйҙәр һәм дисктың башҡа өлкәләренә күсергә өлгөрмәйҙәр. Шуға күрә улар галактика тармаҡтарында ғына күҙәтеләләр, был уларға юғары сағыулыҡ һәм зәңгәрһыу төҫ бирә. Әммә спираль структура инфраҡыҙыл нурҙарҙа ла күҙәтелә, тимәк тармаҡтар ҙа йондоҙҙарҙың юғары тығыҙлыҡтағы өлкәләре булып торалар&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-05-11|accessdate=2020-01-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-05-11|accessdate=2020-01-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;surdin&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Астрономия: век XXI|ответственный=Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]|год=2008|издание=2-е изд|место=Фрязино|издательство=«Век 2»|страницы=349|isbn=978-5-85099-181-4}}
&lt;/ref&gt; .

Оҙаҡ ваҡыт спиралдәрҙең «уралыусы» йәки «тағатылыусы» булыу-булмауы тураһында һорауға яуап билдәһеҙ була: йәғни галактиканың әйләнеше тармаҡтың тышҡы осо менән, ярашлы рәүештә, артҡа йәки алға барамы  Ҡабырғанан күҙәтелгән галактикаларҙа спираль структураны күрергә мөмкин түгел, ә йәйенке яғы менән күҙәткән галактикаларҙа әйләнеү тиҙлеген үлсәү ауыр.. Әлеге ваҡытта күпселек галактикаларҙа спиралдәр урала тип иҫәпләнә, әммә ҡайһы бер үҙ-ара тәьҫир итешеүсе галактикаларҙа киреһе күҙәтелә &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-05-11|accessdate=2020-01-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

Спираль тармаҡтарҙың килеп сығышы оҙаҡ ваҡыт сер булып ҡала: спираль тармаҡтарҙа бер үк матдә даими булған иң ябай күҙаллауҙа, галактиканың бер нисә әйләнеше эсендә улар һуҙылып тарҡалыр ине. Шуға күрә хәҙерге ваҡытта ике гипотеза өҫтөнлөк итә: йә спираль тармаҡтар оҙаҡ йәшәмәйҙәр һәм даими юғала һәм яңынан барлыҡҡа киләләр, йәки улар галактиканың үҙәге тирәләй галактиканың әйләнеү тиҙлегенән башҡа тиҙлектә хәрәкәт итәләр, шулай итеп, йондоҙҙар барлыҡҡа килеү төрлө өлкәләрҙә даими рәүештә бара&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Китап|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=468—486|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Кононович Э.В., Мороз В.И.''&amp;#x20;Общий курс астрономии.&amp;nbsp;— 2-е, исправленное.&amp;nbsp;— УРСС, 2004.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;468—486.&amp;nbsp;— 544&amp;nbsp;с.&amp;nbsp;— ISBN 5-354-00866-2.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|author=|subtitle=|access-date=2020-05-11|accessdate=2020-01-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;surdin&quot;&gt;{{Китап|автор=|заглавие=Астрономия: век XXI|ответственный=Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]|год=2008|издание=2-е изд|место=Фрязино|издательство=«Век 2»|страницы=349|isbn=978-5-85099-181-4}}&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;Астрономия: век XXI&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]].&amp;nbsp;— 2-е изд.&amp;nbsp;— Фрязино: «Век 2», 2008.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;349.&amp;nbsp;— ISBN 978-5-85099-181-4.&lt;/span&gt;
&lt;/ref&gt; .

== Спираль галактикаларҙың миҫалдары ==

* [[Ҡош юлы]]
* [[Андромеда галактикаһы]]
* [[Өсмөйөш галактикаһы]]
* [[:ru:Водоворот_(галактика)|Һыу әйләнеше галактикаһы]]
* &lt;a href=&quot;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B0_(%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0)&quot; rel=&quot;mw:ExtLink&quot; title=&quot;Вертушка (галактика)&quot; class=&quot;cx-link&quot; data-linkid=&quot;132&quot;&gt;Вертушка&lt;/a&gt; галактикаһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Родственные_проекты/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Навигация}}

* {{Мәҡәлә|заглавие=Can EROS/MACHO be detecting the galactic spheroid instead of the galactic halo?|издание=[[Physical Review|Physical Review D]]|том=50|номер=4|страницы=2406—2413|arxiv=astro-ph/9312047|doi=10.1103/PhysRevD.50.2406|pmid=10017873|bibcode=1|язык=en|тип=journal|автор=Giudice, G.F.; Mollerach, S.; Roulet, E.|год=1994}}&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Can EROS/MACHO be detecting the galactic spheroid instead of the galactic halo?|издание=[[Physical Review|Physical Review D]]|том=50|номер=4|страницы=2406—2413|arxiv=astro-ph/9312047|doi=10.1103/PhysRevD.50.2406|pmid=10017873|bibcode=1|язык=en|тип=journal|автор=Giudice, G.F.; Mollerach, S.; Roulet, E.|год=1994}}
* {{Cite news|last=Stephens|first=Tim|title=AEGIS survey reveals new principle governing galaxy formation and evolution|publisher=UC Santa Cruz|date=2007-03-06|url=http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/text.asp?pid=1080|accessdate=24 May 200|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311210954/http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/text.asp?pid=1080|archivedate=2007-03-11}}
* {{Cite web|first=M. R.|work=Sixty Symbols}}
[[Категория:Спираль галактикалар]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]</text>
      <sha1>cporx5nvp5qgner1an9rhue2qsu2gg9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299188</id>
      <parentid>1299181</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T04:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Таңһылыу</username>
        <id>14946</id>
      </contributor>
      <origin>1299188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26049" sha1="lz8feovum8pa8j4rqppcl3mqws58lkb" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:M101_hires_STScI-PRC2006-10a.jpg|мини|Спираль галактика миҫалы — Вертушка галактикаһы (М 101)]]
'''Спираль галактика''' (''S'' тип тамғалана) — Хаббл эҙмә-эҙлеклелегенең төп [[Галактика|галактикаларының]] береһе, уны ул 1936 йылда һүрәтләй&lt;ref name=&quot;Hubble-1936&quot;&gt;{{книга|ссылка=https://archive.org/details/TheRealmOfTheNebulae|заглавие=The realm of the nebulae|издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]]|год=1936|isbn=9780300025002|серия=Mrs. Hepsa Ely Silliman memorial lectures, 25|место=New Haven|oclc=611263346|дата ссылки=2012-09-29|ref=Hubble|автор=[[Хаббл, Эдвин|Hubble, E.P.]]}}(pp. 124—151)&lt;/ref&gt;. Бындай галактикалар ҙур диск компоненты һәм бәләкәй генә ҡабарынҡылыҡҡа эйә, һәм, [[Линза формаһындағы галактика|линза формаһындағы галактикаларҙан]] айырмалы рәүештә, асыҡ спираль тармаҡтары бар, шуның өсөн улар үҙҙәренең исемен алған. Спираль галактикалар бөтә галактикаларҙың яҡынса яртыһын тәшкил итә тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Книга|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=468—486|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}&lt;/ref&gt;.

«Astrophysical Journal Letters» журналында баҫылған тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, «Джеймс Уэбб» (JWST) йыһан телескобы ярҙамында алынған 873 галактика һүрәттәрен анализлау спираль галактикаларының 6—7 миллиард йылдан һуңыраҡ барлыҡҡа килгәне тураһындағы быға тиклем ҡабул ителгән фаразды кире ҡаға. 12 миллиард йыл элек, Ғаләмдең йәше хәҙергеһенең алтынан бер өлөшөн тәшкил иткән саҡта, спираль галактикаларҙың ысын өлөшө 35 %-ҡа еткәне асыҡланған. Был мәғлүмәттәр, шул уҡ дәүер өсөн «Хаббл» телескобы күҙәтеүҙәре менән сағыштырғанда, спиралдәр һанының дүрт тапҡырға артыуын, галактика газының тиҙерәк тотороҡланыуын күрһәтә һәм галактикалар эволюцияһы теорияларын һәм спираль тармаҡтар барлыҡҡа килеү механизмдарын ҡайтанан ҡарауҙы талап итә&lt;ref&gt;FROMMER, ARIELLE. Sky &amp; Telescope. Oct2024, Vol. 148 Issue 4, p8-8. 2/3p.&lt;/ref&gt;.

== Өйрәнеү тарихы ==
1845 йылда Уильям Парсонс тәүге тапҡыр «спираль томанлыҡтар»ҙы объекттар класы булараҡ һүрәтләй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1219743|title=Парсонс Уильям (лорд Росс)|author=|website=Астронет|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-05-11|archive-date=2010-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224235541/http://www.astronet.ru/db/msg/1219743|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Әммә ул ваҡытта был томанлыҡтар Ҡош юлы эсендә урынлашҡан һәм газ һәм туҙан болоттары тип иҫәпләнә, 1926 йылда ғына Эдвин Хаббл бындай есемдәрҙең ысынында Ҡош юлынан ситтә урынлашҡанын иҫбатлай&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Extragalactic nebulae|издание=[[The Astrophysical Journal]]|номер=64|страницы=321—369|doi=10.1086/143018|bibcode=1926ApJ....64..321H|том=64|ref=Hubble|автор=Hubble, Edwin|месяц=12|год=1926|язык=en|тип=journal|издательство=[[IOP Publishing]]}}&lt;/ref&gt;.

1846 йылда Уильям Парсонс М 51 «томанлығының» ([[:ru:Водоворот (галактика)|Һыу әйләнеше галактикаһы]]) эскизын төҙөй, унда ҙур масштаблы, ике тармаҡлы структура һүрәтләнә. Күҙәтеү спираль структураларҙы өйрәнеүгә башланғыс һала, әммә бындай объекттарҙы Ҡош Юлы менән сағыштырырлыҡ ҙурлыҡтағы галактикалар тип таныу күпкә һуңыраҡ була&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Статья |ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312 |автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov |заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation |год=2024-07 |язык=en |издание=Astronomy Letters |том=50 |выпуск=7 |страницы=440–450 |issn=1063-7737 |doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt;.

1926 йылда Эдвин Хаббл галактикаларҙы уларҙың морфологик аҫтиптары буйынса классификациялауҙы тәҡдим итә. Был система объекттарҙы типтарға бүлә, әммә Йыһанда булған спираль структураларҙың тулы төрлөлөгөн һүрәтләмәй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1964 йылда К. Линь һәм Ф. Шу квазистационар тығыҙлыҡ тулҡындары теорияһын эшләйҙәр. Концепция тәртипкә һалынған структураның барлыҡҡа килеүен дисктағы механик тирбәлеүҙәр менән аңлата, улар тығыҙлыҡ тулҡындарын барлыҡҡа килтерәләр, йондоҙҙар һәм газдар концентрацияһын башлайҙар һәм әүҙем йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙе стимуллаштыралар&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1966 йылда У. Джулиан һәм А. Тумре тирбәлеүҙәрҙе көсәйтеү теорияһын (swing amplification) тәҡдим итәләр. Был модель сиктәрендә спираль тармаҡтар, стационар тығыҙлыҡ тулҡындарынан айырмалы рәүештә, урындағы тотороҡһоҙлоҡтан барлыҡҡа килгән ваҡытлыса, әммә даими ҡабатланған структуралар тип аңлатылалар&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1979 йылда Й. Корменди һәм К. Норман, моделләштереү ысулын ҡулланып, ике тармаҡлы спираль структураның тышҡы факторҙар арҡаһында барлыҡҡа килеү мөмкинлеген күрһәтәләр. Алынған мәғлүмәттәр буйынса, бындай структуралар галактиканың тирә яҡ мөхит менән прилив тәьҫир итешеүе барышында барлыҡҡа килергә мөмкин&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1987 йылда Д. Элмгрин һәм Б. Элмгрин спиралдәрҙең туранан-тура формаһын һүрәтләгән ентекле классификация тәҡдим итәләр. Был система спираль структураларҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләү өсөн ҡулланыла һәм Хаббл классификацияһын тулыландыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1990 йылда Б. Элмгрин спираль структураларҙың төп төрҙәрен уларҙың тәртипкә һалынғанлығына нигеҙләнеп билдәләй һәм тасуирлай. Классификация тәртипкә килтерелгән структуралы галактикаларҙы (grand design, мәҫәлән, M 81), күп ҡыҫҡа фрагментлы флокулент спиралдәрҙе (мәҫәлән, M 63) һәм күп тармаҡлы галактикаларҙың аралыҡ класын (мәҫәлән M 33) үҙ эсенә ала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1996 йылда Д. Кауфман һәм Г. Контопулос кәртәле галактикаларҙа тармаҡтарҙың тәбиғәтен аңлатыу өсөн күп төрлөлөк теорияһын тәҡдим итәләр. Теория буйынса, кәртәнең (барҙың) гравитацион йоғонтоһо хаотик, эксцентрик орбиталар буйлап хәрәкәт итеүсе йондоҙҙарҙы тәртипкә һала, спираль тармаҡтар барлыҡҡа килтерә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2006 йылда К. Конселис урындағы Ғаләмдә спираль галактикаларҙың һан өлөшөн билдәләй. Тикшеренеүсе бындай объекттарҙың MB=−20 абсолют йондоҙ дәүмәленән сағыуыраҡ бөтә галактикаларҙың яҡынса 75 % тәшкил итеүен асыҡлай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2011 йылда К. Линтотт һәм авторҙаштары «Галактика зоопаркы» проекты сиктәрендә миллиондан ашыу объектты классификациялай. Был ҙур каталог менән эшләү һөҙөмтәләре күҙәтелгән объекттар араһында спираль галактикаларының өҫтөнлөклө урынын раҫлай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2020 йылда С. Савченко һәм уның хеҙмәттәштәре 155 галактиканың спираль һүрәте параметрҙарын, структураны яраҡлаштырыуҙың үҙенсәлекле ысулын ҡулланып анализлай. Ғалимдар айырымланған галактикалар һәм төркөмдәрҙәге һәм туплпнмаларҙағы галактикалар араһында боролоу мөйөштәрендә һәм тармаҡтарының киңлегендә һиҙелерлек айырмалар тапмайҙар&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.


2022 йылда Смит һәм авторҙаштары яҡындағы 4 меңдән ашыу дисклы галактиканың үҙенсәлектәрен тикшерә. Ғалимдар, тупланмаларҙағы галактикалар көсһөҙ спиральгә эйә, уртаса әйләнеү мөйөшө бәләкәйерәк һәм йыш ҡына ике тармаҡлы структура күрһәтә, был арауыҡ мөхитенең спираль һүрәтенең барлыҡҡа килеүенә йоғонтоһон күрһәтә тигән фекергә киләләр&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Физик үҙенсәлектәре ==
[[Файл:OffsetTF.png|справа|мини|249x249пкс|Спираль һәм [[линза формаһындағы галактика]]лар өсөн Талли-Фишер бәйләнеше]]
Төрлө галактикаларҙың, шул иҫәптән спираль галактикаларҙың параметрҙары киң диапазонда үҙгәрә&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;.

Спираль галактикаларҙың диаметры йыш ҡына 20—40 кпк була, әммә ҡайһы берҙә ҙурыраҡтары ла осрай: мәҫәлән, билдәле булған иң ҙур спираль галактика NGC 6872, диаметры яҡынса 160 кпк, был Ҡош юлы диаметрынан биш тапҡырға ҙурыраҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2013/01/11/largestspiral/|title=Астрономы определили крупнейшую спиральную галактику|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2020-05-11|lang=ru|archive-date=2017-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212022105/https://lenta.ru/news/2013/01/11/largestspiral/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Күпселек галактикаларҙа абсолют йондоҙ ҙурлығы −21 &lt;sup&gt;m-&lt;/sup&gt;-нән −23 &lt;sup&gt;m-&lt;/sup&gt;-нә тиклем, әммә яҡтыртыусанлыҡ кимәле түбәнерәк булған кәрлә галактикалар ҙа осрай. Ниһайәт, күпселек галактикалар, шул иҫәптән кәрлә галактикалар массаһы 10 &lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; -нән 10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt; {{Mo}} -нә тиклем диапазонда ята, өҫтәүенә юғары массалы галактикалар түбән массалыларға ҡарағанда һирәгерәк осрайҙар&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;.

Әйләнеш тиҙлеге, ғәҙәттә, 100-ҙән 300 км/с-ға тиклем. Әйләнеү тәбиғәте төрлө галактикаларҙа һәм галактикаларҙың төрлө урындарында төрлөсә: эллиптик галактикаларҙа һәм дисклы галактикаларҙың ҡабарынҡылыҡтарында йондоҙҙар һәм башҡа галактика элементтары төрлө яҫылыҡтарҙа ятҡан оҙонса орбиталар буйлап әйләнәләр. Линза формаһындағы һәм спираль галактикаларҙың диск компоненттарында хәрәкәт түңәрәк орбиталар буйлап яҡынса бер үк яҫылыҡта бара&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;.
Спираль галактикалар өсөн, галактиканың дөйөм яҡтыртыусанлығын һәм әйләнеү тиҙлеген бәйләүсе Талли-Фишер бәйләнеше дөрөҫ. Был бәйләнеш линза формаһындағы галактикаларға ла ҡағыла, әммә коэффициенттары бер аҙ айырыла&lt;ref&gt;Tully, R. B., Fisher, J. R., «A new method of determining distances to galaxies». [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1977A%26A....54..661T&amp;link_type=ARTICLE (pdf)] [[Astronomy and Astrophysics]], vol. 54, no. 3, Feb. 1977, pp. 661—673. [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1977A%26A....54..661T (abs)] {{Wayback|url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1977A%26A....54..661T |date=20160913063405 }}.&lt;/ref&gt;.

== Структураһы ==
Спираль галактикалар түбәндәге компоненттарҙан тора:

* Галактика дискы
* Ҡабарынҡылыҡ
* Галактик гало
* Галактика үҙәгендәге [[ҡара упҡын]]

[[Файл:SpiralGalaxySchemeSideView_ru.svg|справа|мини|249x249пкс|Спираль галактиканың схемаһы, профиль күренеше]]
Галактикаларҙың бөтә төрҙәре араһында (ниндәй ҙә булһа структураһы булмаған, дөрөҫ булмағандарҙан башҡа), уртаса алғанда, спираль галактикаларҙа диск өлөшө айырыуса асыҡ сағыла, һәм бөтәһенән аҙыраҡ асыҡ ҡабарынҡылыҡҡа эйә&lt;ref name=&quot;bmbook&quot;&gt;{{книга|ref=Binney &amp; Merrifield|автор=Binney &amp; Merrifield|заглавие=Galactic Astronomy|год=1998|isbn=0-691-02565-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shapes&quot;&gt;{{статья|ref=Lambas|автор=Lambas, D.G.; S.J.Maddox and J. Loveday|заглавие=On the true shapes of galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1992-09-15_258_2/page/404|год=1992|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|MNRAS]]|тип=journal|том=258|номер=2|страницы=404—414|doi=10.1093/mnras/258.2.404|bibcode=1992MNRAS.258..404L}}&lt;/ref&gt;. Спираль галактикаларҙың дисктарында галактика тармаҡтары күҙәтелә, ә диск үҙе, ғәҙәттә, галактик гало менән уратып алынған. Галола галактика массаһының бәләкәй генә өлөшө, башлыса иҫке II быуын йондоҙҙары һәм шар формаһындағы тупланмалар бар. Ҡабарынҡылыҡтың составы шул уҡ, ә диск, киреһенсә, йәш I быуын йондоҙҙарына, [[Таралған йондоҙҙар тупланмаһы|таралған йондоҙҙар тупланмаларына]] һәм йондоҙ-ара газға һәм туҙанға, шулай уҡ томанлыҡтарға бай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180523|title=Галактика|author=|website=Астронет|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-05-11|archive-date=2011-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706205847/http://www.astronet.ru/db/msg/1180523|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Бар ===
Ҡайһы бер спираль галактикаларҙа бар тип аталған һәм спираль тармаҡтар араһында үткән үҙәк кәртә бар. 2005 йылда Спитцер исемендәге Йыһан телескобындағы күҙәтеүҙәр күрһәтеүенсә, ул Ҡош Юлында ла бар, һәм әлеге ваҡытта уға бөтә спираль галактикаларҙың өстән ике өлөшө эйә. Әммә был һан ваҡыт үткән һайын үҙгәрә: 8 миллиард йыл элек ул спираль галактикаларҙың ни бары 11%-ында ғына булған, ә 2,5 миллиард йыл элек был һан ике тапҡырға артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2014/01/140116085103.htm|title=Hubble and Galaxy Zoo Find Bars and Baby Galaxies Don't Mix|website=[[Science Daily]]|date=2014-01-16|access-date=2020-05-11|archive-date=2020-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508132949/https://www.sciencedaily.com/releases/2014/01/140116085103.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Спираль төҙөлөшө ===
Спираль галактикаларҙың дисктарында ғына күҙәтелгән галактика тармаҡтары диск фонында сағыулығы һәм зәңгәр төҫө менән айырылып торалар һәм логарифмик спираль формаһында булалар. Бөтә спираль галактикаларҙа ла тармаҡтар күҙәтелә, әммә спираль галактикаларҙың ни бары 10%-ында ғына тәртипкә һалынған структура күҙәтелә. Галактикаларҙың 60 процентында спираль структура даими түгел, әммә, дөйөм алғанда, яҡшы күҙәтелә, ә ҡалған 30 проценты флокулент галактикаларға ҡарай: уларҙың спираль һүрәте айырым киҫәктәрҙән тора һәм өҙлөкһөҙ спираль барлыҡҡа килтермәй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1245721/lec.17.1.html|title=Лекция 17. Спиральная структура Галактики|author=|website=Астронет|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-05-11|archive-date=2020-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107015246/http://www.astronet.ru/db/msg/1245721/lec.17.1.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ тармаҡтар араһында йондоҙҙар һәм йондоҙ-ара матдә бар, әммә галактикаларҙың тармаҡтары, галактикала йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙең иң әүҙем өлкәләре булғанлыҡтан, айырылып торалар. Тап уларҙа йондоҙҙар барлыҡҡа килә, әммә уларҙың иң сағыуҙары һәм эҫеләре оҙаҡ йәшәмәйҙәр һәм дисктың башҡа өлкәләренә күсергә өлгөрмәйҙәр. Шуға күрә улар галактика тармаҡтарында ғына күҙәтеләләр, был уларға юғары сағыулыҡ һәм зәңгәрһыу төҫ бирә. Әммә спираль структура инфраҡыҙыл нурҙарҙа ла күҙәтелә, тимәк тармаҡтар ҙа йондоҙҙарҙың юғары тығыҙлыҡтағы өлкәләре булып торалар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1161797|title=Галерея спиральных галактик|author=|website=Астронет|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-05-11|archive-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105080735/http://www.astronet.ru/db/msg/1161797|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;surdin&quot;&gt;{{книга|автор=|заглавие=Астрономия: век XXI|ответственный=Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]|год=2008|издание=2-е изд|место=Фрязино|издательство=«Век 2»|страницы=349|isbn=978-5-85099-181-4}}&lt;/ref&gt;.

Оҙаҡ ваҡыт спиралдәрҙең «уралыусы» йәки «тағатылыусы» булыу-булмауы тураһында һорауға яуап билдәһеҙ була: йәғни галактиканың әйләнеше тармаҡтың тышҡы осо менән, ярашлы рәүештә, артҡа йәки алға барамы. Ҡабырғанан күҙәтелгән галактикаларҙа спираль структураны күрергә мөмкин түгел, ә йәйенке яғы менән күҙәткән галактикаларҙа әйләнеү тиҙлеген үлсәү ауыр.. Әлеге ваҡытта күпселек галактикаларҙа спиралдәр урала тип иҫәпләнә, әммә ҡайһы бер үҙ-ара тәьҫир итешеүсе галактикаларҙа киреһе күҙәтелә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Спираль тармаҡтарҙың килеп сығышы оҙаҡ ваҡыт сер булып ҡала: спираль тармаҡтарҙа бер үк матдә даими булған иң ябай күҙаллауҙа, галактиканың бер нисә әйләнеше эсендә улар һуҙылып тарҡалыр ине. Шуға күрә хәҙерге ваҡытта ике гипотеза өҫтөнлөк итә: йә спираль тармаҡтар оҙаҡ йәшәмәйҙәр һәм даими юғала һәм яңынан барлыҡҡа киләләр, йәки улар галактиканың үҙәге тирәләй галактиканың әйләнеү тиҙлегенән башҡа тиҙлектә хәрәкәт итәләр, шулай итеп, йондоҙҙар барлыҡҡа килеү төрлө өлкәләрҙә даими рәүештә бара&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;surdin&quot; /&gt;.

== Спираль галактикаларҙың миҫалдары ==
* [[Ҡош юлы]]
* [[Андромеда галактикаһы]]
* [[Өсмөйөш галактикаһы]]
* [[:ru:Водоворот (галактика)|Һыу әйләнеше галактикаһы]]
* Вертушка галактикаһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Родственные проекты}}
* {{статья |заглавие=Can EROS/MACHO be detecting the galactic spheroid instead of the galactic halo? |издание=[[Physical Review|Physical Review D]] |том=50 |номер=4 |страницы=2406—2413 |arxiv=astro-ph/9312047 |doi=10.1103/PhysRevD.50.2406 |pmid=10017873 |bibcode=1994PhRvD..50.2406G |язык=en |тип=journal |автор=Giudice, G.F.; Mollerach, S.; Roulet, E. |год=1994 |nodot=1}}
* {{cite news | last=Stephens | first=Tim | title=AEGIS survey reveals new principle governing galaxy formation and evolution | publisher=UC Santa Cruz | date=2007-03-06 | url=http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/text.asp?pid=1080 | access-date=24 May 200 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070311210954/http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/text.asp?pid=1080 | archive-date=2007-03-11}}
* {{cite web|last=Merrifield|first=M. R.|title=Spiral Galaxies and Pattern Speed|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/spiral_galaxies.htm|work=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]}}

{{Внешние ссылки}}
{{Галактики}}
[[Категория:Спираль галактикалар]]</text>
      <sha1>lz8feovum8pa8j4rqppcl3mqws58lkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-15</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201306</id>
    <revision>
      <id>1299182</id>
      <timestamp>2026-06-14T19:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Gorila de montaña (Gorilla beringei beringei), parque nacional de la Selva Impenetrable de Bwindi, Uganda, 2024-02-02, DD 80.jpg</comment>
      <origin>1299182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="3pgihnfj6uejcw9e9wluk7czczwhqgz" xml:space="preserve">Gorila de montaña (Gorilla beringei beringei), parque nacional de la Selva Impenetrable de Bwindi, Uganda, 2024-02-02, DD 80.jpg</text>
      <sha1>3pgihnfj6uejcw9e9wluk7czczwhqgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Ғәрәп исемдәре</title>
    <ns>14</ns>
    <id>201307</id>
    <revision>
      <id>1299205</id>
      <timestamp>2026-06-15T11:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35059-24</username>
        <id>48090</id>
      </contributor>
      <comment>сәүиә</comment>
      <origin>1299205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="aax6kk5muonu9ajmr8icttnxh70l7hz" xml:space="preserve">сәүиә</text>
      <sha1>aax6kk5muonu9ajmr8icttnxh70l7hz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>