Николай Коперник

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Николай Коперник</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4818</id>
    <revision>
      <id>1299235</id>
      <parentid>1288302</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46448" sha1="8sxc4xfjabznh4eqrp5s84o7l3iv46e" xml:space="preserve">{{мөхәррирләү|1=Akkashka|2=15 июнь 2023}}
{{Ғалим 
| Имя                  = Николай Коперник
| Оригинал имени       = ''Mikołaj Kopernik&lt;br&gt;Nicolaus Copernicus&lt;br&gt;Nicolaus Koppernigk''
| Изображение                  = Copernicus.jpg
| Дата рождения        = 19.2.1473
| Место рождения       = {{МестоРождения|Торунь|Польшала}}, [[Пруссия короллеге]], [[Польша короллеге]]
| Дата смерти          = 24.5.1543
| Место смерти         = {{МестоСмерти|Фромборк|Польшала}}, &lt;br&gt; {{s|[[:en:Prince-Bishopric of Warmia]],}} &lt;br&gt; Польша короллеге
| Научная сфера        = [[астрономия]], [[математика]], [[иҡтисад (фән)|иҡтисад]]
| Место работы         = Падуа университеты, [[Краков университеты]]
| Альма-матер          = [[Болон университеты]], Падуа университеты
| Знаменитые ученики   = Георг Ретик
| Известен как         = [[Геоцентризм]], Коперник — Грешем иҡтисади ҡануны
| Роспись              = Nicolaus Copernicus Signature.svg
}}

'''Никола́й Копе́рник''' ({{lang-pl|Mikołaj Kopernik}}, {{lang-de|Niklas Koppernigk}}&lt;ref&gt;''Angus Armitage''. [https://books.google.ru/books?id=b_bDAgAAQBAJ&amp;pg=PT35&amp;lpg=PT35&amp;dq=Niklas+KoppernigK&amp;source=bl&amp;ots=7_TB-jo34J&amp;sig=RvwjLhFTTKpB07AGCE8uOdOAAHo&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiZir7yzevZAhVNiKYKHbN3DRgQ6AEIdjAO#v=onepage&amp;q=Niklas%20KoppernigK&amp;f=false Copernicus and Modern Astronomy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180314180450/https://books.google.ru/books?id=b_bDAgAAQBAJ&amp;pg=PT35&amp;lpg=PT35&amp;dq=Niklas+KoppernigK&amp;source=bl&amp;ots=7_TB-jo34J&amp;sig=RvwjLhFTTKpB07AGCE8uOdOAAHo&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiZir7yzevZAhVNiKYKHbN3DRgQ6AEIdjAO#v=onepage&amp;q=Niklas%20KoppernigK&amp;f=false |date=2018-03-14 }}&lt;/ref&gt;; [[19 февраль]] [[1473 йыл]] Торунь — [[24 май]] [[1543 йыл]]) — [[Польша]] һәм немец [[астрономия|астрономы]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, [[математика|математик]], механик, [[Иҡтисад (фән)|иҡтисадсы]]. [[Яңырыу]] осороноң канонигы. Бигерәк тә [[Гелиоцентризм|ғаләмдең гелиоцентрик системаһы]] авторы һәм беренсе [[фәнни-техник революция]]ға нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле&lt;ref&gt;{{БРЭ |статья=Коперник |id=2095175}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Польшаның төньяғындағы Торунь ҡалаһында сауҙагәр ғаиләһендә тыуған, бала саҡта ата-әсәһеҙ ҡала. Торунь Коперник тыуыр алдынан бер нисә йыл элек кенә Польша составына ингән, элек ул Тевтон орденына ҡараған Пруссияның бер өлөшө булған һәм ''Торн'' тип аталған.

[[Файл:CopernicusHouse.jpg|thumb|left|Торунь: Коперник тыуған йорт]]
Коперниктың милләте тураһында бәхәстәр бар&lt;ref&gt;См., например, [http://www.rkw.3w.pl/obida.htm Своих в обиду не давать!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216133102/http://www.rkw.3w.pl/obida.htm |date=2009-02-16 }}&lt;/ref&gt;. Мать Коперника была немкой&lt;ref&gt;Польский историк и астроном К. Рудницкий сообщает, что [https://southerncrossreview.org/50/rudnicki1.htm мать Коперника была немка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801023938/https://southerncrossreview.org/50/rudnicki1.htm |date=2020-08-01 }} («his mother a German woman»). См. ''Konrad Rudnicki''. The Cosmological Principles, 1995. Chapter 3.&lt;/ref&gt; (''Barbara Watzenrode''), атаһының милләте билдәле түгел, әммә уның Краковта тыуғаны билдәле&lt;ref&gt;{{cite web|author=Rabin Sh.|title=Stanford Encyclopedia of Philosophy|url=https://plato.stanford.edu/entries/copernicus/#1|accessdate=2017-11-12|archive-date=2016-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211023238/https://plato.stanford.edu/entries/copernicus/#1|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Нисек кенә булһа ла, Коперник үҙен (территориаль һәм политик сығышы буйынса) поляк тип иҫәпләгән. Атаһы бик иртә үлгәс, ул әсәһенең немец ғаиләһендә тәрбиәләнә, шуға [[Латин теле|латинса]] һәм [[немец теле|немецсә]] яҙған, [[поляк теле|полякса]] уҙ ҡулдары менән яҙған бер генә документ та табылмай&lt;ref&gt;{{книга |автор=Goddu, André |заглавие=Copernicus and the Aristotelian tradition: Education, Reading, and Philosophy in Copernicus's Path to Heliocentrism |год=2010 |издательство=Brill |место=Leiden, Netherlands |isbn=978-90-04-18107-6 |страницы=9, note 23: «He note nothing in Polish» |язык=en |ссылка=https://books.google.ru/books?id=efJ5DwAAQBAJ&amp;pg=PA9&amp;lpg=PA9&amp;dq=Copernicus+does+not+wrote+in+Polish&amp;source=bl&amp;ots=bMzIN4xuMq&amp;sig=ACfU3U0ocPni0kyDm6Arrp9-npqiVK2qgg&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiuhfPc4IXoAhVVysQBHYKRA28Q6AEwDHoECAwQAQ#v=onepage&amp;q=Copernicus%20does%20not%20wrote%20in%20Polish&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;. Ул йылдарҙа милләт төшөнсәһе беҙҙең көндәргә ҡарағанда көслө аныҡлыҡҡа эйә булмаған, һәм тарихсыларҙың бер өлөшө Коперникты бер үк ваҡытта поляк һәм немец тип иҫәпләргә тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{книга |заглавие=God's playground. A History of Poland in Two Volumes |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |год=2005 |том=II |isbn=0199253404 |страницы=20 |язык=en |автор=Davies, Norman}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{книга |заглавие=The history of Polish literature |ссылка=https://archive.org/details/historyofpolishl0002mios |издательство=[[University of California Press]] |год=1983 |издание=2 |isbn=0520044770 |страницы=[https://archive.org/details/historyofpolishl0002mios/page/37 37] |язык=en |автор=Miłosz, Czesław}}&lt;/ref&gt;.

Коперниктар ғаиләһендә Николайҙан башҡа тағы өс бала була: Андрей, Барбара һәм Катерина. Андрей, Һуңғараҡ Вармияла каноник. Барбара монастырға китә, ә Катерина кейәүгә сыға һәм биш бала таба. Николай Коперник һеңлеһенең балаларын бик яратҡан һәм ғүмеренең ахырына тиклем улар тураһында хәстәрлек күргән.

Коперник 1491 йылда [[Краков университеты]]на уҡырға килә. [[Математика]], [[медицина]] һәм дини фәндәрҙән башҡа, уны бигерәк тә [[астрономия]] ҡыҙыҡһындыра.
[[Файл:Kopernik.JPG|thumb|Краковта Коперник бюсы]]

Университетты 1494 йылда тамамлай, әммә ғилми дәрәжә ала алмай. Шуға күрә, ғаилә советы уны дини вазифаға әҙерләй. Ағаһының епископ дәрәжәһендә булыуы ла был юлды һайларға булышлыҡ итә. 

Уҡыуын дауам итеү өсөн Коперник Италиялағы Болонья университетына (1497) юллана. Бында билдәле астроном Доменико Новара етәкселегендә, дини фәндәр, хоҡуҡ, боронғо телдәрҙән башҡа, [[астрономия]] менән шөғөлләнергә мөмкинлек асыла. [[Болонья]]ла башҡа профессорҙар араһында, асыштарынан европа математикаһының тергеҙелеүе башланған математик Сципион дель Ферро булған{{sfn |Диас|2015|с=58—60}}. Бер үк ваҡытта ағаһының тырышлығы арҡаһында Польшала Коперникты Вармия епархияһына каноник итеп һайлайҙар.

1500 йылда Коперник, диплом һәм ғилми дәрәжәгә тиклем барып етмәйсә, университеты ташлап, [[Рим]]гә күсеп китә. Ретик иҫтәлектәрендә Коперник Рим университетында бер нисә дисциплина, шул иҫәптән астрономия дисциплинаһын уҡытҡан, тиелә, әммә башҡа биографтар был фактты шик аҫтына ҡуя{{sfn |Баев К. Л. Коперник|1935|с=27.}}. Һуңынан Падуа университетында медицина буйынса уҡыуын дауам итә.

Һәм, ниһайәт, 1503 йылда 30 йәшлек Коперник уҡыуын тамамлай. Феррарала имтихан тапшырып, ҡулына диплом һәм дини хоҡуҡ докторы исемен ала. Артабанғы өс йылда Падуала [[медицина]] менән шөғөлләнә.

1506 йылда ағаһының сирләүе тураһында хәбәр ала һәм Италиянан тыуған иленә ҡайта. Артабанғы 6 йылда (Лидзбарк-Варминьски) Гейльсберг һарайында епископ булып хеҙмәт итә, [[астрономия|астромомик]] күҙәтеүҙәр алып бара һәм Краковта уҡыта. Бер үк ваҡытта ағаһы Лукаштың табибы, секретары һәм ышаныслыһы була.

=== Үҫеше ===
[[1512]] йылда уның епископ ағаһы вафат була. Коперник Висла ҡултығындағы Фромборг ҡалаһына күсеп килә һәм дини вазифала эшмәкәрлеген башлай. Фән менән шөғөлләнеүен дә ташламай, ҡаланың төньяҡ-көнбайышындағы башня уның обсерваторияһына әйләнә.

[[1500]] йылда уҡ ул донъяның [[астронимия|астрономик]] күренешен асыҡ күҙ алдына килтерә&lt;ref&gt;[http://www.ssga.ru/erudites_info/peoples/ychenie/kopernik/03.html ''Энгельгардт М. А.'' Николай Коперник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411132435/http://www.ssga.ru/erudites_info/peoples/ychenie/kopernik/03.html |date=2008-04-11 }}&lt;/ref&gt;. Ул ғаләмдең төҙөлөшө тураһында китап яҙа башлай. Үҙенең уй-фекерҙәрен иптәштәре менән уртаҡлаша, улар араһында фекерҙәштәр ҙә табыла.

Ошо йылдарҙа ([[1503]]—[[1512]]) Коперник иптәштәре араһында «Күк есемдәренең хәрәкәтенә арналған гипотезаға ҡыҫҡаса аңлатма»һын тарата. Ә уның уҡыусыһы [[Ретик]] [[1539]] йылда [[гелиоцентризм]] тураһында тәғлимәтте баҫтырып сығара. Яңы тәғлимәт тураһында [[1520]] йылда уҡ киң билдәле була. Был хеҙмәт өҫтөндә Коперник 40 йылға яҡын эшләй, һәр ваҡыт төҙәтмәләр индерә, яңы таблицалар әҙерләй.

[[Файл:De Revolutionibus manuscript p9b.jpg|thumb|'' Коперник ҡулъяҙмаһында күк көмбәҙе'']]
[[Файл:De Revolvtionibvs Orbium coelestium 1543 (121406887) (cropped).jpg|thumb|''Ҡыҫҡа аңлатманың («De revolutionibus orbium coelestium») тәүге бите'']]
Атаҡлы астроном тураһында хәбәр Европала тиҙ тарала. Папа [[Лев X]] Коперникты [[календарь]] реформаһын әҙерләүҙә ҡатнашырға саҡыра, ләкин ул баш тарта.

Ул ваҡытта [[католицизм|католик сиркәү]] [[Реформация]] менән көрәштә мәшғүл була, баштараҡ яңы [[астрономия]]ға бик иғтибар бирмәй. Әммә протестант башлыҡтары (Мартин Лютер, Меланхон) яңы [[астрономия]]ға ҡаршы сыға. Папа Климент VII киң күңеллелек менән [[гелиоцентризм]] тураһында лекция тыңлай. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер епископтар [[гелиоцентризм]] аллаға ҡаршы хәүефле [[ересь]] тигән ғәйрәтле тәнҡит менән сығыш яһай.

Копериканлыҡты дөйөм тыйыу [[XVII быуат]]та башлана.

Ул ваҡытта Коперник көсөн ғәмәли эшкә бағышлай: уның проекты буйынса [[Польша]]ла яңы аҡса системаһы булдырыла, Фромборгта һыу менән тәьмин итеүсе башня эшләнә. Табип булараҡ чума эпидемияһы менән көрәштә мәшғүл була.

== Вафаты ==
[[1531]] йылда 60 йәшлек Коперник бөтә эштәрен ташлай. Бөтә көсөн китапты тамамлауға йүнәлтә. Шул уҡ ваҡытта [[медицина]] менән шөғөлләнә. Тоғро уҡыусыһы Ретик китапты тиҙ арала нәшер итеүҙе хәстәрләй, әммә эштәр бик әкрен бара.

[[1542]] йылда һаулығы ныҡ ҡаҡшай, уң яҡ кәүҙәһен паралич ала.
Коперник [[1542]] йылдың 2[[4 май]]ында 70 йәшендә инсульттан вафат була. Биографияһын өйрәнеүсе ҡайһы берәүҙәр ул үҙенең әҫәре менән танышҡан тиһә, икенселәре, Коперник ул ваҡытта комала ятҡан тип әйтә.

[[Файл:Death of Nicolaus Copernicus.PNG|thumb|250px|А. Лессер. Смерть Коперника]]
В 1531 году 58-летний Коперник удалился от дел и сосредоточился на завершении своей книги. Одновременно он занимался медицинской практикой (безвозмездно). Верный [[Ретик]] постоянно хлопотал о скорейшем издании труда Коперника, но оно продвигалось медленно. В 1542 году состояние учёного значительно ухудшилось, наступил паралич правой половины тела.

Коперник скончался [[24 мая]] [[Список умерших в 1543 году|1543 года]] в возрасте 70 лет от [[инсульт]]а. Некоторые биографы (например, Тидеман Гизе&lt;ref&gt;См. [http://elementy.ru/lib/430854 Человек, который сдвинул Землю.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806020957/http://elementy.ru/lib/430854 |date=2009-08-06 }}&lt;/ref&gt;) утверждают, что автор незадолго до смерти успел увидеть свой труд напечатанным. Но другие доказывают&lt;ref name=ENG6&gt;''Энгельгардт М. А.'' Николай Коперник. Глава 6.&lt;/ref&gt;, что это было невозможно, так как последние месяцы жизни Коперник находился в тяжёлой [[кома|коме]].

=== Ҡәбере ===
Коперниктың ҡәбере оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ була. [[2008]] йылда үткәрелгән [[ДНК анализы]] табылған мәйет Коперниктыҡы булыуын раҫлай&lt;ref&gt;http://vz.ru/news/2008/11/20/231120.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/health/122229.html MEMBRANA: Николай Коперниктың ҡәбере табылған.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216134136/http://news.tut.by/health/122229.html |date=2009-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://grani.ru/Society/Science/m.153663.html Коперник зәңгәр күҙле булған.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713034956/http://grani.ru/Society/Science/m.153663.html |date=2009-07-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
[[Геоцентризм|Ғаләмдең Птоломей системаһы]] тураһында уйланып, уның ҡатмарлы һәм яһалма булыуына таң ҡала. Йыһандың уртаһында [[Ер]] түгел хәрәкәтһеҙ [[Ҡояш]] тора тигән һығымта яһай. Ошо ҡағиҙә нигеҙендә, [[Ер]]ҙән күҙәтеүсегә, [[планета]]ларҙың буталсыҡ хәрәкәт итеүен аңлатып бирә.

=== Гелиоцентрик система ===
{{main|Күк есемдәреенең әйләнеше тураһында}}
{{also|Донъяның гелиоцентрик системаһы}}

[[Файл:De Revolutionibus manuscript p9b.jpg|thumb|Коперник ҡулъяҙмаларында күк сфераһы:

1. Тынлыҡта торған [[хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар сфераһы]].

2. [[Сатурн]]. 30 йыллыҡ өйләнеш.

3. [[Юпитер]]. 12 йыллыҡ әйләнеш.

4. [[Марс]]. Ике йыллыҡ әйләнеш.

5. [[Земля]]. Ай орбитаһы менән бергә бер йыллыҡ әйләнеш.

6. [[Венера]]. Ун айлыҡ.

7. [[Меркурий]]. 80 көнлөк.

Ҡояш.]]
Птолемейҙың донъя системаһы тураһында уйланып, Коперник, бик боронғо философтарҙың, бигерәк тә Никита Сиракузскийҙың һәм Филолайҙың яҙмаларын өйрәнеп, системаның бик ҡатмарлы булыуына һәм яһалма рәүештә уйлап сығарылыуына инана, артабан ул [[Йыһан|йыһандың]] хәрәкәт итмәгән үҙәге булып&lt;ref&gt;[[Аристарх Самосский|Аристарха]] Коперник в своём труде не упоминает ни разу — в рукописи это имя присутствовало, но из окончательного варианта было вычеркнуто. Возможно, Коперник посчитал опасным ссылаться на философа «дурной репутации».&lt;/ref&gt; Ер түгел, ә Ҡояш торорға тейеш, тигән һығымта яһай. Ошо фараздан сығып, планеталарҙың буталсыҡ булып күренгән хәрәкәтен Коперник бик ябай ғына итеп аңлатып бирә, ләкин планеталарҙың ысын юлдарын белмәгәнгә һәм уларҙы түңәрәктәр менән иҫәпләгәнгә күрә, күк есемдәренең бер тигеҙ генә хәрәкәт итмәүен аңлатыу өсөн боронғоларҙың эпициклдарын һәм деференттарын һаҡларға мәжбүр була.

Үҙенең гелиоцентрик системаһын булдырып, Коперник уның аныҡ геометрик һәм һанлы законлығын иҫәпләп сығарыу өсөн [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] теорияһының математик һәм кинематик аппаратына таяна. Шулай итеп, Птолемей моделендә бөтә планетлар ҙа уртаҡ (әммә геоцентризм сиктәрендә аңлашылмаған) законға буйһона: теләһә ниндәй планетаның радиус-векторы эпициклда һәр ваҡыт [[Ер]] — [[Ҡояш]] радиус-векторы менән тап килә, ә движение по эпициклу для үрге планеталар ([[Марс]], [[Юпитер]], [[Сатурн]]) һәм деферент буйынса түбәнге ([[Меркурий]], [[Сулпан]]) өсөн эпицикл буйлап планеталар өсөн дә бер булған йыллыҡ осор менән хәрәкәт итә. Коперник моделендә был закон ябай һәм логикаға таянып аңлатыла{{sfn|Еремеева|1986|с=267}}.

Коперниктың төп һәм берҙән-бер тип әйтерлек хеҙмәте, уның 40 йылдан ашыу осорҙа яҙылған хеҙмәт емеше, — '''«Күк есемдәренең әйләнеше тураһында»''' ({{lang-lat|De revolutionibus orbium coelestium}}). Был ғилми эш Нюрнбергта 1543 йылда донъя күрә; ул Коперниктың иң яҡшы уҡыусыһы [[Ретик, Георг Иоахим|Ретик]] 
күҙәтеүендә баҫтырыла.

Коперник китабының баш һүҙендә түбәндәгеләрҙе яҙа:
&lt;blockquote&gt; Был яҙманың мәғәнәһе булмаған эш булараҡ ҡабул ителеүе мөмкинлеген аңлап, мин китабымды баҫтырыуға бирергәме-юҡмы тип аптырандым һәм ғилми эштәрен тик дуҫтарына  ғына ебәреп, уны хөкөмгә сығарыу юлы менән генә таратырға ҡарар иткән Пифагор яҡлыларҙың өлгөһөнә эйәрергә булдым.&lt;/blockquote&gt;

[[Файл:De Revolvtionibvs Orbium coelestium 1543 (121406887) (cropped).jpg|thumb|left|&lt;center&gt; «De revolutionibus orbium coelestium» китабының титул бите&lt;/center&gt;]]

Коперниктың төп ғилми эше структураһы буйынса бер ни тиклем ҡыҫҡартылған «Альмагест»ы ҡабатлай (13 китап урынына 6 китап). Беренсе китапта (өлөштә) Ерҙең шар формаһында булыуы  тураһында һөйләнелә, ә Ерҙең хәрәкәт итмәй тороуы  тураһындағы тәғлимәт урынына башҡа аксиома тәҡдим ителә: Ер һәм башҡа планеталар үҙ күсәрҙәре һәм Ҡояш тирәләй әйләнә. Был концепция ентекле рәүештә иҫбат ителә, ә «боронғоларҙың фекере» нигеҙле кире ҡағыла. Гелиоцентрик ҡараштан сығып, ул бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ планеталарҙың ҡабат әйләнеп килеүен аңлата.

Коперник Ерҙең ''өс тапҡыр әйләнеүен'' дәлилләй: беренсеһе — Ерҙең мөйөш тиҙлеге менән үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе ω; икенсеһе (ω′ тиҙлеге менән) — ер орбитаһы яҫылығына перпендикуляр хәлдә һәм уның үҙәге аша үтеп, ''донъя күсәре'' тирәләй әйләнеүе; өсөнсөһө (ω′′ тиҙлеге менән ҡапма-ҡаршы йүнәлештә хәрәкәте) — Донъя күсәренә параллель булған күсәр тирәләй һәм Ер үҙәге аша үтеп әйләнеүе. Һуңғы ике әйләнеү  (ω′ һәм ω′′ дәүмәл буйынса аныҡ ҡына тап килгәндә), Ерҙең Ҡояш тирәләй ҡулса орбитаһы буйлап әйләнешенә эквивалент булған ''парлы әйләнеште'' барлыҡҡа килтерә{{sfn|Веселовский|1974|с=79—80}}.

Коперник хеҙмәтенең икенсе өлөшөндә сферик тригонометрия һәм күк көмбәҙендә йондоҙҙарҙың, планеталарҙың һәм ҡояштың күренгән торошон иҫәпләп сығарыу ҡағиҙәләре буйынса мәғлүмәттәр бирелә.

Өсөнсө өлөшөндә Ерҙең йыллыҡ хәрәкәте һәм көн менән төндөң тигеҙлеге  тураһында әйтелә, ул сидерик (өҫтәүенә сағыштырмаса хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар торошона кире ҡайтыу) менән сағыштырғанда тропик йылды (хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар торошо менән сағыштырып) кәметә һәм экваторҙың эклиптик киҫешеү линияһының йөҙ йылға бер градусҡа күсеүенә килтерә.{{sfn|Веселовский|1974|с=77—78}} Птолемей теорияһы был ҡот прецессияны нигеҙҙә аңлатырлыҡ түгел ине.{{sfn|Веселовский|1974|с=79—80}}

Коперник, икенсе яҡтан, был күренешкә кинематик аңлатма бирә (үҙен бик  механик итеп күрһәтә): ул ω'' мөйөш тиҙлегенә тиң түгел, ә унан бер аҙ айырыла, тип тәҡдим итә; Был мөйөшлө тиҙлектәрҙең айырмаһы көн тигеҙләнешендә сағыла{{sfn|Веселовский|1974|с=81}}..

Дүртенсе өлөшө Ай, дөйөм алғанда планеталар тураһында, бишенсе өлөшөндө планеталар киңлектәренең үҙгәреү сәбәптәре тураһында. Китапта шулай уҡ йондоҙҙар каталогы, Ҡояш менән Айҙың ҙурлығын, уларға һәм планеталарға (ысынбарлыҡҡа яҡын) алыҫлығын баһалау, тотолоу теорияһы бар. Коперник системаһы (Птолемаик системанан айырмалы рәүештә) планета орбиталары радийының нисбәтен билдәләргә мөмкинлек бирә.
Коперник вариантында гелиоцентрик система киләһе ете фекер менән аңлатыла:
* орбиталарҙың һәм күк сфераларының уртаҡ үҙәге юҡ;
* Ер үҙәге — йыһан үҙәге түгел, тик Ай орбитаһының һәм массаларҙың үҙәге генә;
* булған планеталар орбиталары буйынса хәрәкәт итә, уларҙың үҙәге Ҡояш һәм шунлыҡтан Ҡояш донъя үҙәге булып тора;
* Ер һәм Ҡояш араһындағы алыҫлыҡ, Ер менән хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар араһындағы йыраҡлыҡ менән сағыштырғанда бик бәләкәй;
* Ҡояштың тәүлек буйынса Ер тирәләй әйләнеше — Ерҙең үҙ күсәрендә 24 сәғәттә бер тапҡыр әйләнеүенән барлыҡҡа килгән фараз;
* Ер (Ай менән бергә, башҡа планеталар һымаҡ), Ҡояш тирәләй әйләнә;
* Ерҙең һәм башҡа планеталарҙың бындай әйләнеше уларҙың урынын һәм билдәле характеристикаларын аңлата.

Ғәмәлдә планеталар (бигерәк тә [[Марс (планета)|Марс]]) түңәрәк буйлап бер төрлө генә хәрәкәт итмәй, һәм эпициклдар техникаһы моделде күҙәтеүҙәр менән яраштырырға һәләтле булмай. Шуға ла тиҙҙән Коперник таблицаһы, тәүҙә Птолемей таблицаһына ҡарағанда анығыраҡ булһа ла, күҙәтеүҙәр менән тап килмәй башлай, был, әлбиттә, яңы системаны ҡуш ҡуллап ҡабул иткәндәрҙең кәйефен төшөрә. Аныҡ гелиоцентрик (''Рудольфов'') таблицаларын аҙағыраҡ [[Иоганн Кеплер]] баҫтырып сығара, ул планеталар орбитаһының ғәмәлдәге формаларын ([[эллипс]]) аса, шулай уҡ уларҙың тигеҙ генә хәрәкәт итмәүен таный һәм матиматика ярҙамында иҫбатлай.

Шулай ҙа донъяның Коперник моделе алға табан ғәйәт ҙур аҙым һәм архаик фекерләүселәргә ҡарата кире ҡаҡҡыһыҙ дәлил була. Ерҙе ябай планета кимәлендә ҡалдарыу ([[Аристотель|Аристотель фекеренә ҡаршы барып]]) [[Исаак Ньютон|Ньютондың]] ер һәм күк закондарын берләштереүенә килтерә.

Реформацияларға ҡаршы көрәш менән мөшғүл булған Католик сиркәү тәүҙә яңы астрономияға әллә ни ҡаршылыҡ күрһәтмәй, сөнки протестанттарҙың юлбашсылары ([[Мартин Лютер]], [[Меланхтон, Филипп|Меланхтон]]) тәүҙә уны үтә дошмандарса ҡабул итә{{sfn |Баев К. Л. Коперник|1935|с=89—90.}}.

=== Астрономияла башҡа асыштары ===
Коперник беренсе булып бөтә донъя тартылыу көсө булыуы тураһында фекерен әйтә.
Ныҡлы ышаныс менән, [[Ай (күк есеме)|Ай]]ҙыҡы кеүек, [[Венера (планета)|Венераны]]ң, [[Марс (планета)|Марсты]]ң фазалары булыуын әйтә. [[Галилео Галилей]] [[телескоп]] уйлап тапҡас, был фараз дөрөҫләнә.

Коперник один из первых высказал мысль о всемирном тяготении. В его книге (часть I, глава IX) говорится:

&lt;blockquote&gt;Я думаю, что тяжесть есть не что иное, как некоторое стремление, которым Божественный Зодчий одарил частицы материи, чтобы они соединялись в форме шара. Этим свойством, вероятно, обладают Солнце, Луна и планеты; ему эти светила обязаны своей шаровидной формой.&lt;/blockquote&gt;

Вопреки распространённому мнению, Коперник не предсказывал, что [[Венера (планета)|Венера]] и [[Меркурий (планета)|Меркурий]] имеют фазы, подобные [[Фазы Луны|лунным]]&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Edward Rosen|заглавие = Copernicus and His Successors|часть = Глава 10.|издательство = Continuum|год = 1995|страницы = 81—97|isbn = 185285071X, 9781852850715}}&lt;/ref&gt;.

=== Иҡтисад ===
Тотороҡло аҡсаларҙы (мәҫәлән, алтынды) кешеләр һаҡлыҡҡа йыя бара, шуға әйләнештән сыға баралар. Уларҙы тотороҡһоҙ аҡсалар (мәҫәлән, баҡырҙан) алыштыра. Был күренеш Коперник — Грешем законы исеме менән билдәле.

Коперник обратил внимание на закономерность, известную как [[Закон Коперника — Грешема]] (независимо обнаружен также английским банкиром [[Грешем, Томас|Томасом Грешемом]]). Согласно этому принципу, более устойчивые по своему курсу деньги (например, золотые) будут вытесняться из обращения, так как люди будут накапливать в них сбережения, а в реальном обороте будут участвовать «худшие» (например, медные) деньги. Следует заметить, что такой эффект наблюдается только в том случае, если государство установило фиксированный курс обмена золота к меди (или серебру). В условиях действительно свободного обмена золота на медь (серебро) и обратно никакие деньги не являются «хорошими» или «плохими» и вследствие этого не вытесняются с рынка одни другими.

== Әҫәрҙәре ==
* ''N. C. Meditata XV. Augusti anno domini MDXVII.'', [[1517]]
* ''Tractatus de monetis'', [[1519]]
* ''Monetae cudendae ratio'', [[1528]]
* ''De Revolutionibus Orbium Coelestium'' — [[Нюрнберг]], [[Германия]]: [[1543]]

* ''[[Малый комментарий]] (Commentariolus)'', [[Лидзбарк-Варминьски|Гейльсберг]], 1509.
* ''N.C. Meditata XV'', 1517.
* ''Tractatus de monetis'', 1519.
* ''[[Monetae cudendae ratio]]'', 1528.
* ''[[De Revolutionibus Orbium Coelestium]]'' — [[Нюрнберг]], 1543.
Полное собрание сочинений Коперника издано [[Барановский, Ян|Яном Барановским]] в Варшаве в 1854 году на [[Латинский язык|латинском]] и [[Польский язык|польском языках]].
=== Переводы на русский язык ===
* {{книга|автор=Коперник Н.|заглавие=О вращениях небесных сфер. Малый комментарий. Послание против Вернера. Упсальская запись |ссылка= |ответственный=Перевод И. Н. Веселовского |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1964 |серия=Классики науки |страниц=646 |ref=Коперник. О вращениях небесных сфер }}
** Приложение: [[Ретик, Георг Иоахим фон|Ретик Г. И.]] Первое повествование.

=== Художественное творчество ===
В 1509 году Коперник опубликовал собственноручный перевод с греческого на латинский 18 писем византийского историка VII века [[Феофилакт Симокатта|Феофилакта Симокатты]]. Письма имеют нравоучительный, буколический и любовный характер, в предисловии Коперник особо отметил их нравственную чистоту{{sfn |Диас|2015|с=97—98}}.

== Увековечение памяти ==

=== Памятники ===
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Файл:Warszawa, ul. Nowy Świat 72-74 20170517 004.jpg|в [[Памятник Николаю Копернику (Варшава)|Варшаве]] работы [[Торвальдсен, Бертель|Торвальдсена]]
Файл:Warszawa, PKiN, rzeźba DSC06569.JPG|в [[Варшава|Варшаве]]
Файл:Kraków - Pomnik Mikołaja Kopernika 02.JPG|в [[Краков]]е
Файл:Torun03MonumentToCopernicus.JPG|в [[Памятник Николаю Копернику (Торунь)|Торуне]]
Файл:Kopernikus-Olsztyn.jpg|в [[Ольштын]]е
Файл:Pomnik Mikołaja Kopernika w Łodzi.jpg|в [[Лодзь|Лодзи]]
Файл:Copernic Montreal.JPG|в [[Монреаль|Монреале]]
Файл:Chicago - Kopernikus-Denkmal.jpg|в [[Чикаго]]
Файл:Palais U-Strasbourg-Corniche-Copernic.jpg|в [[Страсбург]]е
Файл:Josef Thorak - Kopernikus.jpg|в [[Зальцбург]]е 
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Джордано Бруно]]
* [[Галилео Галилей]]

== Иҫтәлеген һаҡлау ==
&lt;gallery caption=&quot;Һәйкәлдәр&quot; perrow=5&gt;
&lt;gallery&gt;
Image:Warszawa Copernicus.png|&lt;center&gt;''[[Варшава]]ла''&lt;/center&gt;
Image:Kraków - Pomnik Mikołaja Kopernika 02.JPG|&lt;center&gt;''[[Краков]]та''&lt;/center&gt;
Image:Torun03MonumentToCopernicus.JPG|&lt;center&gt;'' Торунда''&lt;/center&gt;
Image:Kopernikus-Olsztyn.jpg|&lt;center&gt;''Ольштындә''&lt;/center&gt;
Image:Copernic Montreal.JPG|&lt;center&gt;''[[Монреаль|Монреалдә]]''&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

[[XIX быуат]]та Коперникка һәйкәлдәр [[Варшава]]ла, [[Краков]]та, [[Торунь|Торунда]] һәм Регенсбургда, һуңыраҡ шулай уҡ Ольштында һәм Вроцлавда ҡуйылған. Торунь уртаһында Коперникка ҡуйылған һәйкәлдә киләһе һүҙҙәр яҙылған: «Ҡояшты туҡтатып — Ерҙе әйләндереүсегә»&lt;ref name=&quot;lobach1&quot;&gt;{{cite web|title=Николай Иванович Лобачевский|url=http://schools.keldysh.ru/sch1216/students/black_holes/Biografi_Lobochevski_2.htm|archiveurl=http://www.webcitation.org/616kazmQW|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218225613/http://schools.keldysh.ru/sch1216/students/black_holes/Biografi_Lobochevski_2.htm |date=2009-02-18 }}&lt;/ref&gt;.
Коперник әҫәрҙәренең тулы йыйынтығы Хенрик Барановский тарафынан Варшавала [[1854 йыл]]ында [[Латин теле|латин]] һәм [[Поляк теле|поляк]] телдәрендә баҫтырылған.

Коперник рәсеме 1979 йылда 1000 поляк злотыһы купюраһына һәм төрлө илдәрҙә почта маркаларына ҡуйылған.

'''Коперник хөрмәтенә аталғандар:'''
[[Файл:Stamp of USSR 1808.jpg|220 px|right|thumb|Почта маркаһы [[СССР]], [[1955 йыл]]]]
* Химик элемент № 112 — «[[коперниций]]»&lt;ref&gt;[http://www.iupac.org/web/nt/2010-02-20_112_Copernicium Element 112 is Named Copernicium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100224054826/http://www.iupac.org/web/nt/2010-02-20_112_Copernicium |date=2010-02-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vz.ru/news/2010/2/19/377522.html ИЮПАК: 112-й элемент таблицы Менделеева официально назван коперницием].&lt;/ref&gt;.
* 1322 Коперник (Coppernicus) исемле кесе планета. Был урында аңлатма биреү кәрәкле: ике ''p'' Коперниктың атаһының фамилияһына (Koppernigk, Копперниг), шулай уҡ Коперниктың тәү башта ҡулланған имзаһына тап килә: ''Coppernicus''. Ғүмеренең аҙағына ҡарай Коперник ҡултамғаһын ''Copernicus'' тип ҡыҫҡарта.
* Айҙағы Коперник кратеры.
* Марстағы кратер.
* Орбиталь астрономик обсерватория OAO-3 (1972—1981)
* Торундағы университет.
* [[Коперник принцибы]].
* Вроцлав ҡалаһындағы халыҡ-ара аэропорт.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
''Әҫәрҙәр''

* ''Коперник Николай.'' [http://naturalhistory.narod.ru/Person/Lib/Copernic/Index.htm Күк есемдәренең хәрәкәте тураһында.]. И. Н. Веселовской тәрж. М.: Наука, 1964.

''Уның тураһында''

* ''Амбарцумян В. А.'' [http://vambartsumian.org/index.php?id=183&amp;cat=methodology&amp;lang=ru&amp;sec=0 Коперник и современная астрономия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922020114/http://vambartsumian.org/index.php?id=183&amp;cat=methodology&amp;lang=ru&amp;sec=0 |date=2009-09-22 }} Доклад на Юбилейном заседании Общего собрания Академии наук СССР, посвященном 500-летию со дня рождения Н.Коперника, 6 марта 1973 г. «Вестник Академии наук СССР», № 5, 1973, стр. 46—56.
* ''Ахутин А. В.'' Новация Коперника и коперниканская революция. В кн.: ''Ахутин А. В.'' Тяжба о бытии. М.: РФО, 1997, с. 181—243.
* ''Белый Ю. А.'' Коперник, коперниканизм и развитие естествознания, ИАИ, Вып. XII, Стр. 15. [http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_12/Iai_12_1.htm Читать]
* ''Веселовский И. Н., Белый Ю. А.'' Коперник, 1473—1543. М.: Наука, 1974.
* ''Герасименко М. П.'' Николай Коперник — выдающийся экономист эпохи раннего капитализма. Киев: Изд-во АН УССР, 1953.
* ''Гребеников Е. А.'' Николай Коперник. М.: Наука, 1982.
* ''Идельсон Н. И.'' [http://naturalhistory.narod.ru/Person/Lib/Idelson/Index.htm Этюды по истории небесной механики]. М.: Наука, 1975.
* {{статья | автор= Левин А. | заглавие= Человек, который сдвинул Землю | оригинал= | ссылка= http://elementy.ru/lib/430854 | автор издания= | издание= Популярная механика | тип= | место= | издательство= | год=2009 |выпуск= |том= |номер=6 | страницы= | isbn= }}
* ''Николай Коперник (1473—1543). К четырёхсотлетию со дня смерти''. М.-Л.: Изд. АН СССР, 1947.
* ''Энгельгардт М. А.'' [http://www.ssga.ru/erudites_info/peoples/ychenie/kopernik/index.html Николай Коперник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511081806/http://www.ssga.ru/erudites_info/peoples/ychenie/kopernik/index.html |date=2008-05-11 }} В книге: Коперник. Галилей. Кеплер. Лаплас и Эйлер. Кетле. Биографические повествования (библиотека Ф. Павленкова, том 21). Челябинск, «Урал», 1997.

== Фотогалерея ==
* [http://planetarium-kharkov.org/?q=krater-kopernik  Айҙа Коперник кратеры фотоһы]
* [http://www.astro.websib.ru/Rasnoe/pismo/Gaina/arx_F.htm (Фото: Торунда Коперник ис. университет һәм тыуған яғынан күренештәр.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918024817/http://www.astro.websib.ru/Rasnoe/pismo/Gaina/arx_F.htm |date=2009-09-18 }}
* [http://www.astronomy.ro/forum/album_pic.php?pic_id=165  (Фото: Варшавала Коперник һәйкәле)]
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]
[[Категория:Польша иҡтисадсылары]]
[[Категория:XVI быуат иҡтисадсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Польша астрономдары]]
[[Категория:XVI быуат астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Польша математиктары]]
[[Категория:XVI быуат математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса механиктар]]
[[Категория:Польша механиктары]]
[[Категория:XVI быуат механиктары]]
[[Категория:Яңырыу дәүере ғалимдары]]
[[Категория:Космология]]
[[Категория:Инсульттан вафат булғандар]]</text>
      <sha1>8sxc4xfjabznh4eqrp5s84o7l3iv46e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Медицина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5407</id>
    <revision>
      <id>1299215</id>
      <parentid>1282777</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T17:13:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38708" sha1="nr78lkclvi7gffggxd3078mhymg2xkq" xml:space="preserve">[[Файл:Asklepios.3.jpg|thumb|250px|Асклепий статуяһы (Эскулап), медицинаның грек аллаһы, спираль йылан менән асклепияның символик таяғын тотҡан]]
'''Медици́на''' ({{Lang-la|medicina}}) — диагностика, дауалау терапияһы, ауырыуҙарҙы профилактикалау, сәләмәтлекте һаҡлау һәм нығытыу, кешенең хеҙмәткә яраҡлылығын, ғүмерен оҙайтыу, шулай уҡ физик, психик сирҙәр ваҡытында хәлде еңеләйтеү маҡсаты берләштергән фәнни белем һәм практик саралар системаһы.
«Медицина» һүҙе латын теленән, {{langi|la|ars medicina}} — дауалау сәнғәте&lt;ref name=&quot;etym&quot;&gt;{{книга
 |автор        = Черных П. Я.
 |заглавие     = Историко-этимологический словарь русского языка
 |издание      = 
 |место        = {{М.}}
 |издательство = «Русский язык» 
 |год          = 1999
 |том          = 1
 |страницы     = 519—520
 |страниц      = 623
 |isbn         = 5-200-02685-7
}}&lt;/ref&gt;.

== Символдары ==
Хәҙерге заманда медицинаны билдәләү өсөн иң ҙур символик мәғәнәнең дүрт варианты бар.

Медицинаның тышҡы символдарының береһе 6 мөйөшлө йондоҙ&lt;ref&gt;{{ЭЕЭ|12556|Звезда жизни}}&lt;/ref&gt;. Боронғораҡ медицина символы булып {{Тәржемәһеҙ 3|Асклепия таяғы|Асклепия таяғы|ru|Посох Асклепия}} тора. Ул бөйөк дауалаусыныҡы була. Өсөнсө киң билдәле символ — Халыҡ-ара Ҡыҙыл тәре хәрәкәте. Эмблемаһы — Ҡыҙыл тәре һәм ярым ай. Дүртенсе символ — тәрилкә тирәләй уралған йылан. Ул дауалауҙа йылан ағыуы ҡулланған [[Әбүғәлисина]] һәм тәрилкә, йылан менән кәүҙәләндерелгән боронғо грек һаулыҡ аллаһы Гигиея менән бәйле&lt;ref name=&quot;sovpopenc&quot;&gt;[http://popular.academic.ru/901/Гигиея Гигиея], Популярный словарь русского языка. Толково-энциклопедический. — М.: Русский язык-Медиа. А. П. Гуськова, Б. В. Сотин. 2003.&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery align=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Star of life.svg|«Тормош йондоҙо»
Файл:Rod of Asclepius2.svg|[[:ru:Международное движение Красного Креста и Красного Полумесяца#Эмблемы|Халыҡ-Ара Ҡыҙыл Тәре Эмблемаһы]]
Файл:Flag of the Red Crescent.svg|[[:ru:Международное движение Красного Креста и Красного Полумесяца#Эмблемы|Халыҡ-Ара Ҡыҙыл Ярым Ай Эмблемаһы]]
Файл:Emblem of the IFRC.svg|[[:ru:Международное движение Красного Креста и Красного Полумесяца#Эмблемы|IFRC эмблемаһы]]
&lt;/gallery&gt;

== Тарих ==
[[Файл:Trepanated Skull.jpg|thumb|left|200px|[[Энеолит]] осоронда, Агдам районының Чалагантепта табылған трепанция билгеләре булған баш һөйәге. Беҙҙең эраға тиклем 5 меңенсе йылда Азербайджан тарихы музейы, Баку]].
[[Файл:Planche 12 Monuments Funéraires (1872) - TIMEA.jpg|thumb|200px|Философ, архитектор, батша һарайы китапханасыһы һәм тарихтағы тәүге рәсми врач Хесе-Ра-ның ағас таҡталарындағы һүрәттәр.]]
[[Файл:Hippocrates.jpg|thumb|right|200px|Билдәле грек врачы Гиппократ.]]

=== Боронғо донъя ===

Башта ауырыу, кешегә дошман булған тышҡы йән эйәһе нисектер кеше тәненә үтеп инеп, ауыртыныу булдыра, тип ҡаралған. Шулай итеп, шул дәүерҙәге кешенең тирә-яҡ донъяның асылын һәм закондарын белмәүе, тәбиғәт алдындағы көсһөҙлөгө кеше организмына эйәләшкән ҡара көстәр тураһындағы ялған куҙаллауҙарҙың һәм уларҙы дауалау буйынса төрлө магик алымдарҙың (сихыр, өшкөрөү, доға һ. б.) барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булған.
 
Кешенең барлыҡҡа килеүенең тәүге этаптарында им-томсолоҡ һәм шаманлыҡ үҫеше үҙенән-үҙе дауалау төшөнсәһен барлыҡҡа килтергән. Үҫешкән боронғо дәүләттәрҙә медицина ҙур уңышҡа ирешә. Боронғо грек врачы [[Гиппократ]]тың, Рим тәбиғәт фәндәре белгесе [[Клавдий Гален]]дың, Александрия врачы Герофилдың һәм Эрасистраттың хеҙмәттәрен бөгөнгә еткергән тарихи документтар бар. Бынан тыш, боронғо Көнсығыш яҙма ҡомартҡылары (боронғо Египет медицина папирустары; Хаммурапи законы; Һиндостанда Аюрведа законы һ. б.) боронғо дәүләттәрҙә врачтарҙың эшмәкәрлек итеү шарттары, дауалау өсөн гонорар күләме һәм ауырыуға зыян килтергән өсөн яуаплылыҡ дәрәжәһе закон менән регламентланған, тип дәлилләй.

Шулай итеп, боронғо донъяла врачтар һәм ҡанбабалар дауалауҙың мистик һәм магик формалары менән бер рәттән рациональ дауалау алымдары һәм халыҡ медицинаһының шифалы әмәлдәрен дә файҙалана. Гигиеник кәңәштәр менән диететикаға, массажға, һыу процедураларына, дауалау гимнастикаһына ла ҙур урын бүленә. Баш һөйәген трепанациялау, Кесарево киҫеше, эмбриотомия һ. б. төрлө уңышлы хирургик алымдар тураһындағы беҙҙең көндәргәсә килеп етекән мәғлүмәтттәр билдәле. Боронғо Ҡытай медицинаһы 2000-дән ашыу дарыу файҙаланған. Улар араһында женшень, терегөмөш, ревень тамыры, камфора һ.б. мөһим урын алып торған. Бер нисә мең йыл энә терапияһының үҙенсәлекле Аккупунктура алымы була. Боронғо Һиндостанда анатомия һәм хирургия юғары кимәлгә күтәрелә.

=== Боронғо Египет ===
[[Файл:Medicine aryballos Louvre CA1989-2183.jpg|thumb|right|250px|Пациентты дауалаусы врач.]]
Боронғо Египет медицинаһы етди тикшерелгән күҙәтеүҙәр һәм һығымталар менән ышандырылған хөрәфәттәр ҡатышмаһынан тора. Врачтар боронғо Египет ҡанбабалары үҙ яҙмаларында күрһәткән ҡағиҙәләр буйынса ғына эшләргә тейеш булған. Медициналағы бөтә асыштар ҙа Озирус, Изида, Гор мифологияһы, Баст һәм Тот аллаларыныҡы тип иҫәпләнгән. Табиплыҡ эше ҡанбабалар — пастофорҙар ҡулында булған. Улар ауырыуҙарҙы храмдарҙа ҡабул иткән. Медицинаға уҡытыу махсус мәктәптәрҙә башҡарылған.
 
Египетта гигиена күренерлек роль уйнаған: кешеләрҙең йәшәү рәүеше, туҡланыуы, йоҡоһо, йыуыныуы аныҡ билдәләнгән. Был ҡағиҙәләрҙең күбеһе еврейҙарҙан үҙләштерелгән һәм уларҙың изге китабына ингән. Һәр өс көн һайын (икенсе бер мәғлүмәттәр буйынса 3 ай һайын) тәнде таҙартыу өсөн эс йомшартыусы һәм ҡоҫтороусы дарыуҙар эсергә, дин буйынса билдәле бер ваҡыт арауығында итле һәм һөтлө аштан баш тартырға ҡушылған. Һаулыҡты уйындар аша ла нығытҡандар. Махсус хисапсылар тыуым, үлем, ауырыу сәбәптәре тураһында иҫәп алып барған. Ерләү зыяраттарҙа, тауҙарҙа башҡарылған; фараондарҙың мәйете өсөн Египет пирамидалары төҙөлгән. Ирекле граждандарҙың мәйеттәре вафат булыусының йәмғиәттә тотҡан урынына ҡарап, өс төрҙә бальзамланған. Бөгөнгө заман кешеһенә ғәҙәти булған кеше анатомияһы һәм физиологияһы төшөнсәләре боронғо Египет медицинаһында бөтөнләй булмаған, ә инде был туралағы күҙаллауҙар идеалистик һаналған. Ошо ҡараштарға ярашлы, тән менән дүрт рух идара итә. 50 йәшкә тиклем тән көн һайын 1,2 лот үлсәү берәмегенә (яҡынса 6,5 грамм) арта. Һуңғараҡ ул кәмей һәм шул арҡала кеше үлә.

Египетлыларға опиум һәм гашиш та билдәле була. Улар һәр ваҡытта ла яңы йәки йылытылған көйө файҙаланылған һәм ҡамырға ҡушып баҫылып икмәк итеп бирелгән. Балаға дарыу бирер өсөн уны имеҙеүсе ҡатын дарыу ҡабул иткән һәм ул һөт менән балаға тапшырылған. Эскә ҡабул ителгән дарыуҙарҙан тыш, башҡа төрлө дауалау ысулдары ла булған: клизма, тампондар, ыҫлау, майҙар, боҫлама һалыу, пломба ҡуйыу һ. б.

Георг Эберс фекере буйынса сихыр, арбау түбән ҡатлам өсөн генә булған.

Боронғо Египет врачтары күҙ ауырыуҙарын дауалау буйынса юғары уңышҡа ирешкән: дарыуҙар тәғәйенләнгән, операциялар яһалған. «Египет әҙ ҡанлылығы» йәғни «анкилостомоз»-дың килеп сығыу сәбәбе (үҙенсәлекле ауырыу, паразитар этиологияһы яңыраҡ ҡына асыҡланған) боронғо египет папирустарында уҡ теүәл күрһәтелгән. Һүрәтләүҙәр буйынса тире ауырыуҙары һәм проказа (махау ауырыуы) йыш осрай. Шул уҡ ваҡытта «проказа» инфекцион сир тип һанала, шуға күрә ауырыуҙар изоляцияланған. Египеттағы хирургия һинд хирургияһынан күпкә ҡалышҡан. Әммә яраларҙы бәйләү ҡәнәғәтләнерлек булған, һынған осраҡта бәйләмес алыштырылған. Йәрәхәттәргә порошок һибелгән һәм май һөртөлгән. Бынан тыш, бала таптырыу, ҡатын-ҡыҙ ауырыуҙары, түлһеҙлек буйынса ла күп кенә алымдар будырылған.

=== Урта быуаттар ===
[[Файл:Avicenna TajikistanP17-20Somoni-1999 (cropped).png|thumb|right|250px|[[Ибн Сина|Абу Али Ибн Сина]] — урта быуаттарҙың иң билдәле врачтарының береһе.]]

Практик медицина күҙәтеүҙәрен туплау урта быуаттарҙа ла дауам иткән. Ауырыуҙар һәм яралыларҙы дауалау өсөн махсус учреждениелар, VII быуатта тыныс халыҡ өсөн монастыр дауаханалары булдырылған. Халыҡ миграцияһын булдырған тәре походтары эпидемияларҙың килеп сығыуына һәм Европала карантиндар булдырыуға сәбәпсе булған.

VII быуатта [[ислам]] илдәрендә ныҡлап төрлө фәндәр үҫешә: ислам донъяһы ғалимдары боронғо цивилизацияның медицина белемен үҫтерә башлай. Хәлифтәр фәнде һәм ғалимдарҙы үҙ яҡлауы аҫтына ала. Харун-ар-Рашид Бағдатта мәктәптәр, дауаханалар, дарыуханалар аса. Уның улы Мәмүн Бағдатта Академияға нигеҙ һала һәм бөтә илдәрҙең ғалимдарын үҙенә саҡыра. Мәктәптәр күп ерҙәрҙә: Куфала, Басрала, Бохарала һәм башҡа ҡалаларҙа асыла.

1873 йылда Әхмәт Ибен Тулун эргәһендә иң ярлы ҡатлам халыҡ өсөн тәүге эре дауахана һалына. Дауаханаға ятыр алдынан кейемдәр һәм аҡса дауахана менән идара итеүсегә һаҡланыуға тапшырыла. Дауахананан сыҡҡанда ауырыуға һуңғы рацион сифатында бер тауыҡ һәм бер икмәк бирелгән. Унда аҡылдан яҙыусылар өсөн айырым бүлек тә булған.

Ғәрәптәр медицина үҫешенә айырыуса ҙур өлөш индергән шарттарҙа йәшәй күрәһең, сөнки ислам ауырыуҙарҙан дауа эҙләргә саҡыра һәм дауалаусыларҙы күккә күтәреп маҡтай. Ғәрәп ғалим-медиктары боронғо медиктарҙың яҙмаларын өйрәнә. Ибн Зухр Авензоар кеше үлгәндән һуң мәйетте ярыу буйынса тәүге билдәле врач була. Билдәле ғәрәп медиктары: Аарон, Бактишва (бер нисә боронғо Несториан врачы), Гонен, Ибн аль-Вафид (Абенгефит), Ар-Рази, Али ибн Сахль Раббан аль-Табари (Гали-Аббас), [[Ибн Сина]] (Авицена), Албукасис, Ибн Рушд (Аверроэс), Абдул-Латиф аль-Багдади (ираҡ ғалимы).
 
Византия һәм ғәрәп медицинаһы донъя медицинаһы фәнен ауырыуҙарҙың яңы симптомы һәм дарыуҙар менән байыта. Медицина үҫешендә айырыуса ҙур ролде [[Әбүғәлисина|Ибн Сина]] (Авиценна) уйнай.

=== Урта быуаттарҙа Көнбайыш Европа медицинаһы ===
[[Файл:Scuola medica 2.jpg|thumb|right|250px|  XI—XII быуатта Салерно медицина мәктәбенең врачтарын һәм пациенттарын һүрәтләгән гравюра.]]
[[Урта быуаттар|Урта быуаттағы]] көнбайыш Европала, антиклыҡ менән сағыштырғанда, эмпирик фән түбән кимәлдә була. Өҫтөнлөктө теология һәм схоластика ала. Фән университеттарҙа туплана. IX быуаттан башлап, хәҙерге [[Германия]], [[Англия]], [[Франция]] территорияһындағы университететарҙа башҡа фәндәр менән бер рәттән медицина ла уҡытыла. Дауалау менән монахтар һәм аҡһөйәктәр шәғөлләнә. Европала медицина мәктәптәренең иң билдәлеләре булып, Салерно мәктәбе һанала. Был мәктәптең яҙмалары башҡа училищеларҙа өлгөлө булып тора. Иң билдәлеһе булып, «{{lang-la|Regimen Sanitatis}}» гигиеник поэмаһы иҫәпләнә. Салерно мәктәбенә дини, донъяуи белемле врачтар һәм ҡатындар ҡарай. Улар дауаханалар менән мөдирлек итә, походтарҙа армияны оҙатып йөрөй һәм королдәргә, принцтарға эшләй.

XIII быуатта башлап, шул ваҡыттағы медицина вәкилдәрендә ауырыу тәбиғәтен күҙәтеүҙәр һәм тәжрибәләр ярҙамында өйрәнеүгә ынтылыш тыуа. Шундайҙарҙың береһе [[:ru:Арнольд из Виллановы|Арнольд из Виллановы]] һәм {{Тәржемәһеҙ 3|Роджер Бэкон|Р. Бэкон|ru|Бэкон, Роджер}}. [[XIV быуат]]та мәйетте ярыу нигеҙендә анатомияны өйрәнеү башлана һәм {{Тәржемәһеҙ 3|Мондино де Луцци|М. де Луцци|en|Mondino de Liuzzi}} (1275—1326) органдарҙың теүәл күсермәһен һүрәтләгән яҙма булдыра. Шуға ҡарамаҫтан, [[XV быуат]]та тиклем ғәрәптәр Европа медицинаһынан өҫтөн була. Гален яҙмалары ла Европала ғәрәп тәржемәһенән тарала.

=== Урта быуат Русы ===
Рус дәүләтендә монастырь медицинаһы менән бер рәттән халыҡ медицинаһы ла үҫешен дауам итә. XI—XII быуаттарҙа Переяславль һәм [[Киев]]та, XIII быуатта [[Львов]]та дауаханалар булдырыла. Рәсәйҙә элек-электән дауалау эше менән врач-эмпириктар, аптекарҙар (шифалы үләндәр белгесе), быуын ултыртыусылар, цирюльниктар шөғөлләнгән.

=== Яңырыу дәүере ===
Медицина үҫешендә мөһим аҙымдар Яңырыу дәүерендә (XV—XVIII быуаттар) яһала. Швейцар врачы {{Тәржемәһеҙ 3|Парацельс|Парацельс|ru|Парацельс}} тәжрибә һәм белемгә таянған медицинаны пропагандалап сығыш яһай, төрлө химик матдәләрҙе, минераль һыуҙарҙы табиплыҡ шөғөлөнә индерә. {{Тәржемәһеҙ 3|Андреас Везалий|А. Везалий|ru|Везалий, Андреас}} кеше тәне төҙөлөшө һәм функциялары үҙенсәлеген һүрәтләй. Инглиз врачы {{Тәржемәһеҙ 3|Уильям Гарвей|У. Гарвей|ru|Гарвей, Уильям}} ҡан әйләнеше тураһында тәғлимәт булдыра.

XVI практик медицина өлкәһендә мөһим ваҡиға булып, итальян врачы Дж. Фракастороның контагиоз (йоғошло) ауырыуҙар ғилемен һәм француз врачы А. Паре тарафынан хирургияның тәүге фәнни нигеҙен булдырылыуы тора.

=== Яңы ваҡыт ===
[[Файл:Physician in hospital sickroom printed 1682.jpg|thumb|right|250px| [[1682 йыл]]да үҙенең пациенттарына барыусы врач]]
[[Файл:Surgeon01.jpg|thumb|right|250px| Беҙҙең эраның XVII быуатында операция]]
Сәнәғәт производствоһының үҫеше һөнәри ауырыуҙарҙы өйрәнеүгә иғтибарҙы йүнәлтә. XVII—XVIII быуат дәүерендә итальян врачы Б. Рамаццини сәнәғәт паталогияһын һәм хеҙмәт гигиенаһын өйрәнеүгә башланғыс һала. Медицина үҫешкән һайын төрлө илдәрҙә медицина учреждениелары асыла. XVIII быуатта Рәсәй империяһында Фән академияһы (1724 йыл) һәм медицина коллегияһына Аптекарь приказы (1763) булдырыла һәм бер нисә медицина мәктәбе асыла.

1773 йылда Львовта Медицина коллегияһы асыла. Ул 1784 йылда Львов университетының медицина факультеты менән берләштерелә. 1787 йылда Елизаветград медик-хирургик мәктәбе асыла.

[[XVIII быуат]]тың икенсе, XIX быуаттың тәүге яртыһында хәрби һәм диңгеҙ гигиенаһына нигеҙ һалына. Немец ғалимы [[Роберт Кох]] микробиологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Эксперименталь фармакология һәм токсикологияға нигеҙҙе француз физиологы һәм патологы [[:ru:Бернар, Клод|К. Бернар]] һала. Немец физиологы [[:ru:Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Г. Гельмгольца]], чех биологы [[:ru:Пуркине, Ян Эвангелиста|Я. Пуркине]] офтольмологияның үҫешенә булышлыҡ итә.
Был ваҡытта медицина уҡытыу йорттары иҫәбе күбәйә.
 
== Медицина өлкәһендәге йүнәлештәр ==

=== Профилактик медицина ===
Элек был өлкә бер кешегә һәм шулай уҡ бер нисә төркөм кешегә ҡарата ауырыуҙарҙы иҫкәртеү маҡсатында, ''Санитария һәм гигиена'' тип аталған.
* «Гигиена» уңайлы һәм уңайлы булмаған йоғонтоно берләштереп, тышҡы мөхиттең кешегә ҡарата тәьҫирен өйрәнә.
* ''Дезинфектология''
* ''Санитария''
* ''Эпидемиология'' ауыртыныу процессының демографияһын, уларҙы таралыуҙан туҡтатыу, ауырыуҙы кәметеү сараларын өйрәнә. Эпидемияны өйрәнеү менән генә сикләнмәй.

=== Клиник медицина ===
Ауырыу кешеләрҙе асыҡлау, дауалау һәм бер үк пациенттың икенсе тапҡырға ауырыуын булдырмау.
* ''Диетология''туҡланыуҙың кеше сәләмәтлегенә һәм ауырыуға ҡарата тәьҫирен өйрәнә. Диетологтар шәкәр диабеты, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуы ваҡытында, артыҡ ауырлылыҡтан, аш һеңдереү процессы боҙолғанда, аллергиянан, туймағанлыҡтан, шеш ваҡытында терапевтик диета тәғәйенләй. Уны күп осраҡта яңылыш туҡланыу гигиенаһы менән бутайҙар.
* ''Терапия''
* ''Хирургия''
* ''Психиатрия''
* ''Педиатрия''
* ''Геронтология''
* ''Кардиология''
* ''Неврология''
* ''[[Эндокринология]]'' — гормонгдарҙы һәм уларҙың кеше тәненә йоғонтоһон өйрәнә.
* ''Офтальмология''
* ''[[Стоматология]]''
* ''[[Урология]]''

=== Фармакология (фармацевтика) ===
* ''Фармакоэпидемиология''
* ''Фармация''
* ''Биохимик фармакология ''
* ''Клиник фармакология''
* ''Молекуляр фармакология''
* ''Фармакогеномика''
* ''Эксперименталь фармакология''

=== Медик-биологик тармаҡтар ===
* ''[[Анатомия]]' — 'организмдың физик төҙөлөшөн өйрәнә. &quot;микроскопик анатомия&quot;нан — цитологиянан һәм гистологиянан айырмалы рәүештә микроскопик структураны өйрәнә.
* ''[[Биохимия]]'' — тере организмда барған химик процесстарҙы, химик компоненттарҙың структураһын һәм функцияһын өйрәнә.
* ''Биомеханика''- механик алымдар ярҙамында биологик системаның структураһын һәм функцияһын өйрәнә.
* ''Биологик статистика''— статистиканы биологик майҙанға киң мәғәнәлә ҡулланыу. Биостатистиканы белеү медицина тикшеренеүҙәрен интерпретациялау, планлаштырыу, баһалауҙа мөһим әһәмиәткә эйә.
* ''[[Биофизика]]''- междициплинар фән. Биологик системаларҙы өйрәнеү өсөн физика, физик химия алымдарын файҙалана.
* ''[[Цитология]]''- айырым күҙәнәктәрҙе микроскопик тикшереү менән шөғөлләнә.
* ''[[Эмбриология]]''- организмдың иртә үҫешен өйрәнә.
* ''[[Генетика]]''- гендарҙы уларҙың биологик нәҫелдәге ролен өйрәнә.
* ''[[Гистология]]'' — яҡтылыҡ, электрон микроскопияһы һәм иммуногистохимия ярҙамында биологик туҡымаларҙың структураһын өйрәнә.
* ''Иммунология'' — үҙ эсенә тыумыштан килгән һәм адаптив иммунитетты алған иммун системаһын өйрәнә.
* ''Инфектология'' — инфекцияларҙы өйрәнә.
* Комбустиология — бешкән урындарҙы һәм уларҙы дауалауҙы өйрәнә.
* ''Медицина физикаһы'' — медицинала физика принциптарын ҡулланыуҙы өйрәнә.
* ''[[Микробиология]]'' — микроорганизмдарҙы, шул иҫәптән ябай бактерияларҙы, бәшмәктәрҙе, вирустарҙы өйрәнә.
* ''[[Молекуляр биология]]'' — ДНК репликацияһы процессының молекуляр нигеҙен, транскрипцияһын һәм генетик материалдың күсермәһен өйрәнә.
* ''Нейробиология'' — нервы системаһын өйрәнеү менән бәйле фәндәрҙе үҙ эсенә ала. Ғәҙәттә нейробиология кешенең баш һәм арҡа мейеһе физиологияһына иғтибарҙы йүнәлтә. Ҡайһы бер клиник һөнәрҙәр үҙ эсенә неврологияны, нейрохирургияны һәм психиатрияны ала.
* ''Патология''- ауырыуҙар сәбәбен, барышын, үҫешен һәм хәл ителешен өйрәнә.
* ''[[Физиология]]''- организмдың нормаль функцияланыуын һәм уның нигеҙендә ятҡан көйләү механизмын өйрәнә.
* ''Токсикология'' — дарыуҙар һәм ағыуҙың хәүефле эффектын өйрәнә.

=== Медицинаның айырым өлкәләре ===
* Авиация медицинаһы
* Арктик медицина
* Хәрби медицина
* Космик медицина
* Һәләкәттәр медицинаһы
* Һыу аҫты медицинаһы
* Спорт медицинаһы
* Суд медицинаһы
* Хеҙмәт медицинаһы
* Хрономедицина

=== Теоретик медицина ===
Медицинала аҡыллы кешенең организмын, уның нормаль, патологик төҙөлөшөн, функцияланыуын, ауырыуҙарын, патологик торошон, уны диагностикалау, коррекциялау, дауалау алымын өйрәнеүсе теоретик медицинаны йәки биомедицинаны айырып ҡарайҙар.

Теоретик медицина дауалауҙың теоретик нигеҙҙәрен тикшерә, практик медицина үҫеше юлдарын тәҡдим итә. Был медицина фәнни теоретик белем менән раҫланған логик медицина фекерләүенә нигеҙләнгән. Төрлө ҡараштарҙы дөйөмләштереү теоретик медицинаға медицина ғилми фараздарын булдырыу мөмкинлеге бирә. Теоретик медицина — практикалағы тәүге аҙым.

Ҡағиҙә булараҡ, теоретик медицина медицина практикаһына, медицина тикшеренеүҙәре һәм теорияларындағы кеүек, артыҡ ҙур дәрәжәлә ҡағылмай. Теоретик медицина һөҙөмтәләре яңы дауалау сараларының барлыҡа килеүенә, ауырыу нигеҙендәге һәм һауығыу процессындағы механизмдарҙы тағы ла тәрәнерәк, молекуляр аңлау мөмкинлеге бирә һәм шуның менән бөтә медицина ҡушымталарына нигеҙ булдыра&lt;ref&gt;Rose, Nikolas (2007) The Politics of Life Itself: Biomedicine.Power, and Subjectivity in the Twenty-First Centuty. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. p.372. ISBN 0-691-12191-5&lt;/ref&gt;.

=== Практик медицина ===
Медицинала шулай уҡ практик йәки клиник медицинаны ла айыралар. Медицина фәне тарафынан тупланған белемде ауырыуҙарҙы, кеше организмының паталогик хәлен дауалау өсөн практикала ҡулланыу.

=== Иҫбатлау медицинаһы ===
Хәҙерге медицина фәнендә иҫбатлау медицинаһы критерийҙары киң ҡулланыла. Ул теге йәки был дауалау алымының, профилактикалауҙың, диагностикалуҙың эффектлығында етди дәлил талап итә. Эффектлығы буйынса РКИ (рандомизированные клинические испытания) раҫлауы булмаған бөтә башҡа алымдар ҙа эффектһыҙ алым булараҡ кире ҡағыла.

Йәшкә ҡарап күп кенә ауырыуҙарҙың көсәйеүе сәбәпле, иҫбатлау медицинаһында геронтология һәм гериатрия кеүек бүлектәр үҫешә. Улар ҡартайыу процессын яйлатыу проблемаларын, ҡартлыҡҡа ҡаршы терапияны, оло йәштә һәм ҡартлыҡтағы профилактик медицинаны өйрәнә.
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Ковнер С. Г.|заглавие=История древней медицины|место=К.|год=1878-1888}} Вып. 1-3
* {{книга|автор=Лахтин М. Ю.|заглавие=Этюды по истории медицины|место=М.|год=1903}}
* {{книга|автор=Мороховец Л. З.|заглавие=История и соотношение медицинских знаний|место=М.|год=1903}}
* {{книга|автор=Мейер-Штейнег Т., Зудгоф К.|заглавие=История медицины|место=М.|год=1925}}
* {{книга|автор=Менье Л.|заглавие=История медицины|место=М.;Л.|год=1926}}
* {{книга|заглавие=История медицины|ответственный=Под ред. Б. Д. Петрова|место=М.|год=1954|том=1}}
* {{книга|автор=Заблудовский П. Е.|заглавие=История отечественной медицины|место=М.|год=1960-1971}}
* {{книга|автор=Бородулин Ф. Р.|заглавие=История медицины|место=М.|год=1961}}
* {{книга|автор=Мультановский М. П.|заглавие=История медицины|издание=2-е изд.|место=М.|год=1967}}
* {{книга|автор=Глязер Г.|заглавие=О мышлении в медицине|место=М.|год=1969}}
* {{книга|заглавие=Выдающиеся имена в мировой медицине|место=К.|год=2002}}
* {{книга|заглавие=60 лет Российской Академии медицинских наук|ответственный=Под ред. В. И. Покровского.|место=М.|год=2004}}
* {{книга|автор=Мирский М. Б.|заглавие=Медицина России Х-ХХ вв|место=М.|год=2005}}
* {{книга|заглавие=Очерки истории медицины XX в|место=Казань|год=2006}}
* {{книга|автор=Литвинов А. В., Литвинова И. А.|заглавие=Нобелевская плеяда медицинской науки: Энциклопедия лауреатов|место=Смоленск|год=2008}}
* {{книга|автор=Сорокина Т. С.|заглавие=История медицины|издание=9-е изд.|место=М.|год=2009}}
* [http://supotnitskiy.ru/book/book7.htm Скороходов Л. Я. Краткий очерк истории русской медицины / Л. Я. Скороходов; науч. ред. и коммент. М. В. Супотницкого. — М.: Вузовская книга, 2010. — 430 с.: ил. ISBN 978-5-9502-0428-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127004611/http://www.supotnitskiy.ru/book/book7.htm |date=2020-11-27 }}

== Һылтанмалар ==
* {{статья
| автор         = Капица С. П.,  Юдин Б. Г. 
| заглавие      = Медицина XXI века: этические проблемы
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kapitsa&amp;Yudin/9.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 3
| страницы      = 75—79
}}
* {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|datepublished=|url=http://medslovar.proektsb.ru/|title=Словарь медицинских терминов|format=|work=|publisher=|accessdate=28 Марта 2010|lang=ru|description=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6171moiob|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921061402/http://medslovar.proektsb.ru/ |date=2011-09-21 }}
* {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|datepublished=|url=http://medicpom.ru/|title=Основы медицинской помощи|format=|work=|publisher=|accessdate=2011|lang=ru|description=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6171ncjwH|archivedate=2011-08-22}}
* Тэннер М. [http://www.inliberty.ru/library/49-sravnitelnyy-analiz-sistem-zdravoohraneniya-v-raznyh-stranah Сравнительный анализ систем здравоохранения в разных странах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160629231341/http://www.inliberty.ru/library/49-sravnitelnyy-analiz-sistem-zdravoohraneniya-v-raznyh-stranah |date=2016-06-29 }}.


{{Һайланған мәҡәлә|Медицина}}
[[Категория:Медицина]]</text>
      <sha1>nr78lkclvi7gffggxd3078mhymg2xkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Музыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6894</id>
    <revision>
      <id>1299221</id>
      <parentid>1298430</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T22:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42723" sha1="dvaptqwf8zyj91rkyt2hexgih9q6qaq" xml:space="preserve">[[Рәсем:Notenschluessel.png|thumb|upright|[[Скрипка]] асҡысы]]

'''Му́зыка''' — субстантивацияланған сифат, ''муза'' тигәндән. Сәнғәт төрө. Был төр ысынбарлыҡты сағылдыра. Музыка «тауыш сәнғәте» булараҡ билдәләнә. Музыка ''—'' грек һүҙе. Тауышты билдәле тәртипкә һалған интонация сәнғәте, музыкаль әҫәр. Музыканың нәфис эшмәкәрлеге гармониялы, эҙмә-эҙлекле, ритмлы, моңло музыкаль тауыш алыу өсөн йүнәлтелгән. Тембр, тауыш көслөлөгө, ваҡыт, тауыш юғарылығы аша бирелгән нәфис образдар кешегә ишетеү һәләте аша бирелә.

== Термин ==
Пушкин әҫәрҙәрендә («из наслаждений жизни / одной любви музы́ка уступает») баҫым икенсе ижеккә төшһә лә, XIX быуатта әҙәби рус телендә баҫымдың тәүге ижеккә төшөүе нығытыла.

XVIII быуатҡа тиклем боронғо рус телендә ошо уҡ мәғәнәлә мусикия тигән һүҙ һәм яһалма һүҙ, дериваттар ҡулланыла, мәҫәлән, Николай Павлович Дилецкиҙың «Грамматика пения мусикийского» хеҙмәтендә. Ара-тирә «мусикийский» һүҙе архаик стилизация булараҡ, XIX быуат әҙәби яҙмаларында осрай. Гоголдең [http://feb-web.ru/feb/gogol/texts/ps0/ps8/ps8-082-.htm «эссе Жизнь»]) әҫәре.

== Музыка тарихы ==
Кешелек эволюцияһының тәүге стадияһында музыка бары тик биҙәү ҡулланма музыкаһы була. Бынан музыкаль стилдең ҡанунлығы (музыкаль әҫәрҙең бер өлөшөн төрлө тауыш менән бер-бер артлы ҡабатлау) унда шәхси автор башланғысының аҙ сағылышы күренә. Музыкаль мәҙәниәттең профессиональ ижадында музыка яйлап һүҙгә, бейеүгә, ритуаль контекстҡа туранан-тура бәйле булыуынан ҡотола.

Һуң урта быуаттан (XV быуат) башлап, бигерәк тә Яңырыу дәүерендә Европала тәүге тапҡыр автоном музыка формалары күбәйә [[Бесселер, Генрих|Г.Бесселеру]] «преподносимой», йәғни бары тик тыңлау өсөн генә. «Композитор фекеренең үҙаллы логикаһы» булдырыла, композитор һөнәре айырылып сыға. XX быуатта авангардистар ижадында «автоном» вектор (тура һыҙыҡ) музыка тарихында сираттағы кульминацияға етә — композиторҙар үҙ яҙмаларына ғәҙәти жанрҙар һәм формалар менән ассоциацияланмаған исем бирә (мәҫәлән, «Пять пьес для оркестра» Веберна, «Структуры» Булеза, «Композиция № 2» Уствольской и т. п.), йәки яҙмаларҙың исеме үтә шартлы характерҙа була.

=== Бик боронғо дәүер ===
Хәҙерге кешенең килеп сығыуы 160 000 йыл элек Африкала булған, тип баралар. Яҡынса 50 000 йыл элек кешеләр йәшәү өсөн яраҡлы бөтә континенттарға күсә. Бөтә донъя халҡы ла, шул иҫәптә айырым ҡәбиләләр ҙә, ҡайһы бер музыка формаларына эйә булғанлыҡтан, тарихсылар музыка иң башта, планета буйлап таралғанға тиклем, Африкалағы тәүге кешеләрҙә булырға тейеш булған, тигән һығымта яһай. Африкала барлыҡҡа килгәндән һуң музыка 50 000 йыл йәшәй һәм яйлап бөтә планеталағы кешелек тормошоноң айырылғыһыҙ бер өлөшөнә әйләнә.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=vYQEakqM4I0C&amp;printsec=frontcover The origins of music] / ed. by Nils Lennart Wallin, Björn Merker, Steven Brown.— [[MIT Press]], 2001.— 498p.— ISBN 978-0-262-73143-0&lt;/ref&gt;.

Боронғо музыка тип, телдән булған музыка традицияһы һанала. Быға миҫал булып, Америка һәм Австралия аборигендарының музыкаһы тора. Боронғо дәүер музыкаль әҫәрҙәрҙе яҙыуға күсереү менән тамамлана. Шына яҙыу ысулы менән һаҡланған иң боронғо билдәле йырҙың йәше яҡынса 4 мең йыл тип баһалана. [[Флейта]] — ғалимдар тарафынан билдәләнгән иң боронғо музыка ҡоралы. Бер экземпляры беҙҙең эраға тиклем 35-40 мең йыл элек булған скульптура эргәһендә табылған.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://elementy.ru/news?newsid=431111|title=Рядом с древнейшей скульптурой найдены музыкальные инструменты|publisher=[[Элементы.ру]]|date=2009-06-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420184952/http://elementy.ru/news?newsid=431111 |date=2010-04-20 }}&lt;/ref&gt;

=== Боронғо Египет музыкаһы ===
Пирамидалар стенаһында, боронғо папирустарҙа, «Пирамида текстары» йыйынтығында дини гимндың юлдары бар. «Страсти» һәм «мистерии»- ла осрай. «Страсти» — ның популяр сюжеты булып, йыл һайын үлеп, кире терелгән Осирис һәм үлгән Осирис эргәһендә ҡатын-ҡыҙҙың илау-йырлауы тора. Йырҙы башҡарыу драматик сәхнә менән оҙатыла алған&lt;ref&gt;''Розеншильд К.'' История зарубежной музыки. М: Музыка, 1969.&lt;/ref&gt;.

Боронғо египетлылар тормошонда музыка ҙур роль уйнаған. Музыканың бындағы әһәмиәте тураһында боронғо храмдарҙағы, кәшәнәләрҙәге музыканттар төшөрөлгөн рельефтар һөйләй. Бында боронғо музыка ҡоралы булып, арфа һәм флейта һаналған. Яңы батшалыҡ дәүерендә бындағы халыҡ Азиянан индерелгән ҡыңғырауҙарҙа, бубенда, барабанда һәм лирала уйнаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/furniture/music.html|title=Music in Ancient Egypt|accessdate=9 March 2008|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London| archiveurl= http://web.archive.org/web/20080328000007/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/furniture/music.html| archivedate= 28 March 2008}}&lt;/ref&gt;. Байҙар профессиональ музыканттарҙы саҡырып, приемдар ойошторған&lt;ref&gt;{{Книга:Ранние цивилизации|39}}&lt;/ref&gt;.

=== Боронғо Греция музыкаһы ===
Нәҡ боронғо Грецияла музыка мәҙәниәттә юғары ҡарашҡа ирешә. «Музыка» һүҙе «муза сәнғәте» тип тәржемә ителә, боронғо герек мифологияһының туғыҙ алиһаһе. Боронғо Грецияла тәү башлап, тауыш һәм математик күләм араһында законға ярашлы ниндәйҙер бәйләнеш билдәләнә. Был асыш Пифагор исеме менән бәйле була.

== Музыка теорияһы ==
Музыканың теоретик аспекттарын музыка фәне өйрәнә.

Музыка теорияһы музыканың ниндәй ҡағиҙәләргә буһоноуы, уның нигеҙендә нимә ятыуы һәм уны грамоталы башҡарыу, аңлау өсөн нимәне өйрәнергә кәрәклеге хаҡындағы һорауҙарға яуап бирә. Музыканы анализлағанда ошондай төп категориялар бүленә — көй, гармония, контрапункт (полифония), музыкаль форма. Тикшереүҙәр материалына нигеҙләнеп, ғәмәли теория музыкаға өйрәтеү алымдарын булдырыу һәм камиллаштырыу маҡсатын ҡуя. Был башҡарыу тәжрибәһенә эйә булырға, музыканы аңларға ярҙам итә.

База оҫталығы булып — сольфеджио, музыканы ҡағыҙҙан уҡыу, төрлө төрҙәрҙе уҡыу партитур, оркестровка, Импровизация сәнғәте, музыка композицияһы тора.&lt;ref name=&quot;EK&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/6154/МУЗЫКИ Теория музыки] [[Энциклопедия Кольера]]. — [[Фонд Сороса|Открытое общество]]. 2000.&lt;/ref&gt;.

=== Музыкаль тауыш ===
Музыка музыкаль тауыштарҙан төҙөлә. Улар билдәле бер юғарылыҡҡа эйә була (ғәҙәттә төп тондың юғарылығы до-нан до до субконтроктаваһына — бишенсе октаваның ре (16-нан 400-4500 Гц). Музыка тауышы тембры обертондың (төп тауышҡа төҫмөр бирә торған эйәрсән тауыш) булыуына һәм тауыш сығарыусы сығанаҡҡа бәйле. Музыка тауышының яңғырауыҡлығы ауыртыу тойомо баҫҡысы кимәленән артмай. Музыка тауышы билдәле бер оҙонлоҡҡа эйә. Уның физик үҙенсәлеге шунда: тауыш баҫымы унда ваҡыттың периодик функцияһы булып тора.&lt;ref&gt;{{книга|автор= [[Ландсберг, Григорий Самуилович|Ландсберг Г. С.]]|заглавие=Элементарный учебник физики|издание=8|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1972|том=3}}&lt;/ref&gt;.

Музыкаль тауыштар музыкаль системаға туплана. Музыка төҙөлөшөнә базис [https://sonneriemp3.com/ sonnerie gratuite] тауыштар рәте һанала. Динамик оттеноктар әллә ни әһәмиәткә эйә булмаған тауыш шкалаһына буйһона,

=== Музыкаль көйләнеш ===
Музыкаль көйләнеш тип, юғарылығы буйынса тауыш мөнәсәбәте системаһына әйтәләр. Бик күп музыкаль көйләнеш бар, мәҫәлән, пифагорей көйләнеше йәки урта тонлы көйләнеш. Хәҙерге музыка ҡоралдарында нығытылған көйләнеш менән тигеҙ темперированлы көйләнеш ҡулланыла.

Музыка ҡоралын көйләгәндә төрлө ноталарға төрлө тауыш йышлығы бирелә. Тауыш йышлығы биреү төрлө алымдар менән башҡарыла. Мәҫәлән, таҙа көйләнеш тәүге төп тоналлегендә квинтаның (иң юғары тонлы ҡылдың) таҙа яңғырашы менән характерлана, шул уҡ ваҡытта башҡа квинталар улай уҡ таҙа яңғырамай, ә ҡайһы берҙәре бөтөнләй яңылыш була (бүре квинтаһы). Әгәр ҙә ноталарҙың тауыш йышлығын саҡ ҡына үҙгәртһәң, интервал яңғырашының яҡшырыуына ирешергә була. Улар тыңлау өсөн ҡолаҡҡа ятышлы була. [[фортепиано]]).

=== Матур көй һәм гармония ===
Бөгөн өҫтөнлөк алған күп кенә музыка йүнәлештәре тондарҙың бер юлы яңғырауын киң ҡуллана (аһәң тип атала). Ике тауыш аһәңен музыкаль интервал, ә өс һәм унан күберәк тауышлыһын аккорд, тип атайҙар&lt;ref&gt;Способин. Элементарная теория музыки. М.1963&lt;/ref&gt;.

Аһәңдәге тондарҙың тура килеүен һәм законлылығын гармония, тиҙәр.&lt;ref&gt;Юцевич Ю. Є. Музика. Словник-довідник. — Тернопіль: «Навчальна книга — Богдан», 2003 р. ISBN 966-7924-10-6&lt;/ref&gt;. «Гармония» термины айырым алынған аһәңгә лә, ҡулланылыштағы дөйөм законлылыҡҡа ла ҡағыла ала. Гармония тип, ошо закондарҙы өйрәнеүсе музыка фәне тармағына ла әйтәләр.

Акустик сифаты буйынса консонант һәм диссонант көйҙәр айырыла. Тәүгеһе матур яңғырашлы, аһәңле, ә икенселәре — көсөргәнешле, тип характерлана. Уларҙың ҡапма-ҡаршылығы һәм диссонанстан консонансҡа талғын ғына күсеүе форма булдырыусы фактор булып тора. Тик, авангард музыка йүнәлешендә консонанс һәм диссонанс ҡаршылыҡтар юҡҡа сыға.

=== Музыкаль тауышты билдәләү ===
{|cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; rules=&quot;all&quot; style=&quot;border:solid 1px #AAAAAA;&quot; align=right
|-
|
{{Ноты}}
|-
|
{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot; font-size:90%; empty-cells:show;&quot; width=100%
! colspan=5|Альтерация билдәләре
|-
|width=20% align=center|[[Файл:DoubleSharp.svg|15px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Dièse.png|15px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Bécarre.PNG|15px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Flat.svg|10px]]
|width=20% align=center|[[Файл:Doubleflat.svg|15px]]
|-
|width=20% align=center|[[дубль-диез]]
|width=20% align=center|[[диез]]
|width=20% align=center|[[бекар]]
|width=20% align=center|[[бемоль]]
|width=20% align=center|[[дубль-бемоль]]
|}
|-
|
{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot; font-size:90%; empty-cells:show;&quot; width=100%
! colspan=4|[[Музыкальный ключ]]
|-
|width=25% align=center|[[Файл:Treble Clef.JPG|20px]]
|width=25% align=center|[[Файл:Bass Clef.JPG|20px]]
|width=25% align=center|[[Файл:Alto clef.svg|20px]]
|width=25% align=center|[[Файл:Music-Cclef4.png|20px]]
|-
|width=25% align=center|скрипичный
|width=25% align=center|басовый
|width=25% align=center|альтовый
|width=25% align=center|теноровый
|}
|}
Музыкаль нотация Күп кенә музыка мәҙәниәте музыканы яҙма билдәләр менән нығытып ҡуйыу системаһын булдырған. Европа музыкаһында ете баҫҡыслы диатоник көйҙөң өҫтөнлөк алыуы, эволюция процессында музыканың ете нотаға бүленеүенә сәбәпсе була. Уларҙың исемдәре изге Иондың латын гимнынан алынған&lt;ref&gt;''[[Сохор, Арнольд Наумович|Сохор А. Н.]]'' Музыка // [[Музыкальный энциклопедический словарь]]. — М.: «[[Советская энциклопедия|Советская энциклопедия»]], 1990&lt;/ref&gt; — До, Ре, Ми, Фа, Соль, Ля, Си. Был ноталар ете баҫҡыслы диатоник тауыш рәте барлыҡҡа килтерә. Тауыштарҙың квинттар буйынса урынлаштырылған булыуы мөмкин, ә күрше баҫҡыс менән интервал бәләкәй йә ҙур секундты тәшкил итә.

Нота исемдәре тауыш рәтенең бөтә октаваларына ла тарала. Ҡалған 12 баҫҡыслы рәттең 5 тауышы квинт түңәрәгенең дауамы йәки икенсе нотанан шундай уҡ 7 баҫҡыслы тауыш рәтен төҙөүҙән алына. Был тауыштарҙы билдәләү өсөн альтерация тамғаларын файҙаланалар — [[диез]] и [[бемоль]], нота юғарылығын бәләкәй музыкаль интервалға үҙгәртеүсе — бер ярым тон.

== Музыкаль әҫәрҙәрҙе классификациялау ==

=== Музыкаль форма ===
Төҙөлөшө буйынса музыкаль әҫәрҙәр төрлө музыкаль формаларға ҡарай, мәҫәлән, сонат форма, вариацион форма һ. б.

Билдәле бер принциптарға ҡоролған һәр музыкаль материал музыкаль форманы ала. Музыкаль әҫәрҙәрҙе классификациялауҙың бик күп формалары бар. Категорияларға бүлеүҙә иң күп осраҡта музыкаль яҙыу техникаһын файҙаланалар. Ошондай формалар бар: монодия (аккомпанементһыҙ көй), полифония (күп тауышлы контрапунктик), гомофония (гармоник).

Формаларға бүлеүҙә һәм уларҙың килеп сығыу сығанағында бәйләнеш бар. Әгәр ҙә монодия формаһының сығанағы булып, берәй тексты йырлау торһа, гомофония формаһы үҫешендә инструменталь музыка үҫеше ята. Гомофония формаһы өсөн тәүге формаларҙан килгән исемдәр һаҡланған, мәҫәлән, рондо, [[соната]].

=== Жанрҙар, йүнәлештәр, стилдәр ===
Музыкаль әҫәрҙәрҙе шартлы рәүештә музыкаль жанрҙар, йүнәлештәр һәм стилдәр буйынса бүлергә була. Бындай бүленеш критерийҙары булып ритм, музыка ҡоралдары хеҙмәт итә ала.

Ситль музыкаль әҫәрҙең характеры менән тығыҙ бәйләнгән. Йәғни, әҫәрҙең тыңлаусы тарафынан ҡабул ителеүе, унда ниндәй тәьҫир ҡалдырыуы менән. Ошоға бәйле, ниндәйҙер стилгә бүлгәндә музыкаль әҫәрҙе тотош ҡарау талап ителә. Шулай уҡ әҫәрҙең материалы ла — гармоник, мелодик, полифоник, ритмик һәм формаһы ла ҡарала.
Стилдәргә бүлеүҙең киң таралған юлы — композиторҙар һәм дәүерҙәр буйынса. Мәҫәлән, Бахҡа хас булған гармоник, мелодик, полифоник, ритмик материал «Бах стиле»-н булдыра. Һәр дәүерҙең дә музыкала үҙенә генә хас һиҙелерелек билдәләре бар, мәҫәлән, 18 быуаттың музыка стиле һ.б.
Стилде билдәләүҙә музыкаль яҙыу характеры мөһим урын алып тора.&lt;ref name=&quot;EK&quot; /&gt;.

== Музыка ҡоралдары ==
Тауыш сығарыу һәләте буйынса музыка ҡоралдары ҡыллы, тынлы, клавишалы, һуҡма, электрон төрҙәргә бүленә.

XX быуат башында классификация системаһына ярашлы, ҡоралдарҙы ике төп билдә буйынса айыралар: тауыш сығанағы (мембрана, ҡыл, һауа бағанаһы һ. б.) буйынса һәм тауыш сығарыу алымы буйынса (һыҙғыслы, ҡыҫҡыслы, тел ярҙамында һ. б.).

Музыкаль тауыш сығарыусы музыка ҡоралының физик нигеҙе (цифрлы электр ҡоролмаһы инмәй) булып резонатор тора. Ул ҡыл да, ниндәйҙер күләмдәге һауа бағанаһы йәки килтерелгән энергияны тирбәлдерә алған башҡа берәй объект та була. Резонаторҙың резонанс йышлығы булдырылған тауыштың тәүге тонын билдәләй. Күпме резонаторы булыуына ҡарап, музыка ҡоралы шунса акорд сығара ала.

Энергияны резонаторға индергәндән һуң тауыш сыға.

== Тере йән эйәһенә музыканың тәьҫире ==
Кешенең музыка тыңлауы эйфория тойғоһо менән оҙатылырға мөмкин.&lt;ref name=&quot;nature.com.2726&quot;&gt;[http://www.nature.com/neuro/journal/v14/n2/full/nn.2726.html Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music]{{ref-en}} // Valorie N Salimpoor, Mitchel Benovoy, Kevin Larcher, Alain Dagher &amp; Robert J Zatorre [[Nature]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zlab.mcgill.ca.emotion&quot;&gt;[http://www.zlab.mcgill.ca/emotion/ Emotion and Music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203230421/http://www.zlab.mcgill.ca/emotion/ |date=2012-02-03 }}{{ref-en}} // Robert Zatorre.&lt;/ref&gt;.

Кешеләрҙең, йорт ҡуяндарының, бесәйҙәрҙең, диңгеҙ бесәйенең, эттәрҙең музыка тыңлағандан һуң ҡан баҫымы үҙгәреүе, йөрәк тибешенең йышайыуы һәм шулай уҡ тын алыу ритмының тәрәнлеге кәмеп, бөтөнләй тын ала алмаҫлыҡ хәлгә килеүе күҙәтелгән.&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;. Пинчер тоҡомло эттәрҙә был үҙгәрештәр башҡа эттәргә ҡарағанда ҙурыраҡ була. (баҫым терегөмөш бағанаһынан 70 мм-ға үҙгәрә)&lt;ref name=&quot;m54-59&quot;&gt;Морозов В. П. Занимательная биоакустика. Изд. 2-е, доп., перераб.— М.: Знание, 1987.— 208 с. + 32 с. вкл.— С. 54-59&lt;/ref&gt;.

Японияла үткәрелгән экспермент, классик музыка тыңлаусы имеҙеүсе ҡатындарҙың һөтө 20-100 %-ҡа артыуын, ә джаз һәм поп-музыка тыңлаусыларҙың 50-20 %-ҡа кәмеүен күрһәткән.&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;.

Классик музыка Бразилиялағы яңы төр бал ҡортоноң агрессияһын кәметә, әммә музыка тыңлап рәхәтләнгән бал ҡорттары эшлмәмәй башлай.&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;.

Хатта бер үк хайуан төрҙәре араһында ла айырма бар: берәүҙәре музыкаға битараф, икенселәре — һиҙгер, зирәк, ә өсөнсөләре иһә актив музыкаль ижадҡа һәләтле булып сыға.
&lt;ref name=&quot;m54-59&quot; /&gt;. Амузия менән яфаланыусылар музыканы таный ҙа, башҡара ла алмай.

== Музыкаль йөкмәтке ==
Башҡа сәнғәт төрҙәре кеүек музыка матди ҡиммәткә эйә түгел. Уның матди булмаған һөҙөмтәһе иң беренсе, кешенең һәм йәмғиәтең рухи тормошонда күренә. Сәнғәт кешенең эске донъяһына тәьҫир итеп, рухи-әхлаҡи ҡиммәтәрҙе булдырырға йәки үҙгәртергә һәләтле. Музыкаль йөкмәтке формалаштырыуға һәм һүрәтләүгә ҡыйын бирелә, сөнки ул фекерләүҙең терминологик булмаған характерын талап итә. Музыка тәьҫире киң фронтта ғәмәлгә ашырыла. Ул эмоция, тойғоларға, психика һәм тән моторикаһына ғына түгел, ә интуиция һәләтенә, уйынға, фантазияға ла йоғонто яһай. Бынан сығып, йыш ҡына музыкаға сәнғәттең сакраль төрө булараҡ ҡарайҙар.&lt;ref&gt;''[[Келле, Валида Махмудовна|Келле В. М.]], [[Джани-заде, Тамила Махмудовна|Джани-Заде Т. М.]]'' [http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/MUZIKA.html?page=0,0 Музыка. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530210204/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/MUZIKA.html?page=0,0 |date=2013-05-30 }} // [[Энциклопедия Кругосвет]]&lt;/ref&gt;.

Музыкаль йөкмәтке төшөнсәһе:

* музыка — кешенең, уның эмоцияларының, фекеренең, интелектының, аҫҡы аңының сағылышы;
* музыка — кешегә хас булмаған сағылыш: ысынбарлыҡты уратып алған Аллалар йәшәйеш нигеҙе. Ошо полюстар араһында уларҙы үҙ ара бәйләргә тырышҡан, музыка — кешенең ысынбарлығын эмоцияларҙа, идеяларҙа сағылдырыусы, тип һанаған аралаш фекерҙәр ҙә бар.

Сәнғәт белгесе Л. П. Казанцева музыкаль йөкмәткегә шундай билдәләмә бирә:
* &quot;''Музыкаль йөкмәтке — музыканың яңғырашта камиллашҡан рухи яғы. Ул жанрҙар, юғары тауышлы системалар, ижад итеү техникаһы, форма ярҙамында композиторҙар тарафынан булдырылған, музыкант-башҡарыусы тарафынан актуалләшкән һәм тыңлаусы зиһененә формалаштырылған''&quot;''.&lt;ref name=&quot;PMS&quot;&gt;[http://muzsoderjanie.ru/nauka/nauchnie-publicacii/91-kazantseva-ponyatie-muz-soderjaniya.html Казанцева Л. П. Понятие музыкального содержания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126114846/http://www.muzsoderjanie.ru/nauka/nauchnie-publicacii/91-kazantseva-ponyatie-muz-soderjaniya.html |date=2013-01-26 }}&lt;/ref&gt;''

== Башҡортостанда музыка сәнғәте үҫеше ==
{{Төп мәҡәлә|Башҡортостанда музыка}}
Башҡортостандың музыка сәнғәте, үткән [[XX быуат]]тың тәүге яртыһында барлыҡҡа килгән. Октябрь революцияһына тиклем башҡорттарҙа башлыса ауыҙ-тел музыка-шиғриәт ижады ғына үҫешкән була. [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Наполеон яуында]] ҡатнашып, тыуған иленә әйләнеп ҡайтҡан башҡорт яугирҙәре милли көнкүрешкә урыҫ һәм европа музыкаһы, хор менән йырлау, хәрби оркестрҙар тураһында мәғлүмәт индерә. [[XIX быуат]]тың тәүге яртыһында урыҫ музыканттарының ҡыҙыҡһыныу даирәһен башҡорт халыҡ музыкаһы йәлеп итә. Был башланғысты 1833—1834 йылдарҙа Ырымбурҙа һөргөндә булған урыҫ композиторы А. А. Алябьев башлай. Ул башҡорт һәм татар халыҡ көйҙәрен яҙҙырып ала, ике башҡорт һәм бер ҡырғыҙ көйө нигеҙендә «Азия йырҙары» вокаль циклын булдыра һәм симфоник оркестр өсөн В. А. Верстовский еткергән башҡорт көйөнә «Башҡорт увертюраһын» яҙа. 1862 йылда Лейпцигта Волга буйы ҡалалары буйлап концерт менән йөрөгән урыҫ виолончелисы К. Б. Шуберттың ҡыллы квартеты баҫыла. Шуберт квартетына «Ҡырғыҙ далаларына сәйәхәтем» тигән исем бирә һәм унда башҡорт, татар, урыҫ көйҙәрен файҙалана. Квартеттың финалы билдәле башҡорт көйө «Перовский»ҙың үҙгәртелгән вариантына ҡоролған була.

Мәҙәниәттең мөһим ваҡиғалары, тәү сиратта, музыкаль белем сиситемаһы менән бәйләнгән. 1920 йылда музыка мәктәбе (1971 йылдан Н.Сабитов исемендәге Беренсе балалар музыка мәктәбе), ә 1921 йылда сәнғәт училищеһы (хәҙерге Өфө сәнғәт училищеһы), һуңғараҡ (1926 йылда) сәнғәт техникумы һәм музыка училищеһы итеп үҙгәртелгән (1932 йылда) учреждение асылыуы профессиональ музыкаль белем биреүгә нигеҙ һала. Нәҡ ошонда М. Бәширов, К. Рәхимов, Р. Ғәбитов кеүек һәүәҫкәр-композиторҙар башланғыс һәм урта музыкаль белем ала. Юғары профессиональ белем биреүгә башланғыс булып, 1932 йылда Мәскәү Дәүләт концерваторияһы ҡарамағындағы башҡорт студияһын асыу тарихи ваҡиғаһы тора. 1938 йылда Башҡорт филармонияһын, Башҡорт балет һәм опера театрын асыу милли мәҙәниәттә «яңы дәүер» һәм республикалағы артабанғы театр-концерт тормошо башланыуын билдәләй. Шулай итеп, 1940 йылда А. Эйхенвальдтың «Мәргән» һәм 1944 йылда «Ашкаҙар» опералары, 1944 йылда Л. Степановтың башҡорт мотивына ярашлы «Торналар йыры», 1951 йылда А.Ключареваның урал әкиәттәренә ярашлы, «Тау хикәйәһе» барлыҡҡа килә. Һуғышҡа тиклем музыка мәҙәниәтенең киң үҫеш алыу һөҙөмтәһе булып, 1940 йылда Башҡорт композиторҙар союзын төҙөү тора. Уның рәйесе итеп М. Вәлиева һайлана. Шулай уҡ, Өфө Дәүләт Сәнғәт институтының асылыуы ла республикалағы музыка мәҙәниәтенең үҫешендә мөһим ваҡиға булып һанала. Ләйлә Исмәғилева, Илдар Хисамитдинов, [[Хәсәншин Азамат Данил улы|Азамат Хәсәншин]], Валерий Скобелкин, Айһылыу һәм Салауат Сәлмәновтар, Рәшит Йыһанов, Игорь Бурдуков, Азамат Аҙнағолов, Рәит Ғайсин, Ринат Хафизов кеүек композиторҙар педагогик һәм ижади эшмәкәрлекте уңышлы рәүештә бергә алып бара.

2005 йылдан 2009 йылға тиклем Композиторҙар союзында рәйеслек вазифаһын [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|Салауат Низамитдинов]] башҡара. Уның етәкселегендә йәш композиторҙарҙың концерттары, фестивалдәр, юбилейҙар йыш үткәрелә. 2009 йылда Айрат Ғайсин яңы рәйес итеп һайлана.

80-90-сы йылдарҙа республика концерт тормошоноң айырыуса мөһим ваҡиғалары булып, йыл һайын да уҙғарылған боронғо һәм заманса камерный, хор һәм симфоник музыка фестивалдәре, пленум концерттары һәм съездары, «Волга буйы һәм Урал композиторҙары музыкаһы» фестивале, Башҡортостан Композиторҙар союзы ойошторған [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] оркестрының симфоник концерттары тора. Классик милли балетты булдырыу Нуриман Сабитов исеме менән бәйле.
 
Быуаттар араһында Башҡортостандың музыка мәҙәниәте ҙур үҫеш кисерә. Был йәһәттән, 1992 йылда Милли симфоник оркестр булдырыу (дирижеры Рөстәм Сөләймәнов) ҙур этәрелеш бирә. Республика масштабында мөһим ваҡиға булып, сәнғәт институтында (хәҙерге Өфө дәүләт сәнғәт институты) 2000 йылда реставрациянан һуң Ф. И. Шаляпин исемендәге Концерт залын яңынан асыу тора.

Эстрада музыкаһы жанрының яңы үҫеш этабы электрон-акустик эффект менән байытылған заманса интонацияларҙы, ритм һәм тембрҙы үҙләштереүгә бәйле. 60-сы йылдарҙа яңы стилгә нигеҙ һалыусылар булып, Башҡорт дәүләт филармонияһы эстрада коллективының етәкселәре [[Бәхти Ғайсин|Б.Ғайсин]], Н. Ғәлиев һәм 70-се йылдарҙа композиторҙар — [[Хәсәнов Рим Мәхмүт улы|Р. М. Хәсәнов]], Р. Х. Ғәзизов, А. Т. Кәримов иҫәпләнә. 80-90-сы йылдарҙа эстрада музыкаһының уңышлы үҫешенә [[Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы|Р. Х. Сәхәүетдинова]], [[Ҡобағошов Айрат Миңлеәхмәт улы|А. М. Ҡобағошов]], Р. Р. Йыһанов, [[Дауытов Нур Әсғәт улы|Н. А. Дауытов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. А. Низамитдинов]], И. М. Хәлилов һәм башҡалар ижады ҙур өлөш индерә. Башҡортостан композиторҙарының эстрада музыкаһы СССР Композиторҙар союзы пленумында, съездарында, Бөтә Союз (1985 йыл) һәм Бөтә Рәсәй (1987 йылда) эстрада музыкаһы байрамдарында, «Сочи-89» совет эстрадаһы йырҙары фестивалендә, Юрмала (1988, 1989 йылдарҙа) йыр конкурсында яңғырай. Республикала эстрада йырҙарын башҡарыу мәҙәниәте үҫешендә Өфө сәнғәт училищеһында эстрада бүлеген асыу мөһим роль уйнай. Яңы художество коллективтары: Милли башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, Башҡорт дәүләт филармонияһы ҡарамағындағы Симфоджаз-оркестры барлыҡҡа килә, яңы концерт залдары асыла. Башҡортостан музыканттарының һәм композиторҙарының халыҡ-ара конкурстарҙа уңышлы сығыш яһауы музыка мәҙәниәтенең юғары баҫҡысҡа күтәрелеүенә баһа булып тора&lt;ref&gt;[http://kulturarb.ru/music/ «Башҡортостан мәҙәниәте» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185503/http://kulturarb.ru/music/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор=[[Сохор, Арнольд Наумович|Сохор А. Н.]]|заглавие= Музыка|ссылка= |язык= |издание= Музыкальная энциклопедия (под ред. Ю. В. Келдыша)|тип= |место= М.|издательство  = Советская энциклопедия|год= 1976|том= 3|номер= |страницы =|doi= |issn =|ref=Сохор. МЭ}}
* {{книга |автор=[[Должанский, Александр Наумович|Должанский А. Н.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие=[[Краткий музыкальный словарь]] |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=5-е изд. |место=СПб. |издательство=Лань |год=2000 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=448 |серия=Мир культуры, истории и философии |isbn=5-8114-0231-7 |тираж=15000 |ref=Должанский }}
* [[Чередниченко, Татьяна Васильевна|''Чередниченко Т. В.'']], ''Чехович Д. О.'' Музыка // Большая российская энциклопедия. Том 21. М., 2013, с.403-406.

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Музыка|Музыка}}
* [http://www.eventua.com.ua/slovar/muzikaliniy_slovari.html Музыкальный словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206050203/http://www.eventua.com.ua/slovar/muzikaliniy_slovari.html |date=2016-02-06 }}
* [http://www.7not.ru/theory/ Лекции по теории музыки]
* С. В. Дамберг, В. Е. Семенков. [http://anthropology.ru/ru/texts/damberg/sound_09.html Музыка как феномен повседневности]
* [http://berkleeshares.com/ Berklee Shares]{{ref-en}} Уроки музыки
* Майковская Л. С., Ильясов Ф. Н. [http://iliassov.info/article/music.html Влияние музыкальных предпочтений на коллективное поведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151217090415/http://iliassov.info/article/music.html |date=2015-12-17 }} // [[Вестник Российской академии наук]] 1997. Т. 67. № 3. С. 246—250.
* [[Брайнин, Валерий Борисович|Брайнин В. Б.]] [http://www.brainin.org/Method/method_pro_ru/Table_European_vs_Oriental.pdf Системы музыкальных языков, краткий экскурс: Европейская vs. Ориентальная.] // Опубликовано в: Интеграция науки, менеджмента и образования: Инновационные подходы, поиски и перспективы развития. Материалы ХII Международной научно-практической конференции 17 декабря 2013 года. — Москва 2014. ISBN 978-5-94778-312-4, C. 50—53
* [http://ec-dejavu.net/m/Musical_instrument.html О. Величкина. Музыкальный инструмент и человеческое тело (на материале русского фольклора)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206050211/http://ec-dejavu.net/m/Musical_instrument.html |date=2016-02-06 }} // Тело в русской культуре. — М.: НЛО, 2005, с. 161—176
* [http://kulturarb.ru/music/ «Башҡортостан мәҙәниәте» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185503/http://kulturarb.ru/music/ |date=2016-03-04 }}

{{Һайланған мәҡәлә|музыка}}

[[Категория:Музыка]]</text>
      <sha1>dvaptqwf8zyj91rkyt2hexgih9q6qaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мирхәйҙәр Фәйзи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25495</id>
    <revision>
      <id>1299218</id>
      <parentid>1055260</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T19:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5470" sha1="g12emw5sf3g4vjeqkfz8il7sz5c2pi1" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фамилиялаш|Фәйзуллин}}

'''Мирхәйҙәр Фәйзи''', '''Фәйзуллин Мирхәйҙәр Мостафа улы''' ([[19 октябрь]] [[1891 йыл]] — [[9 июль]] [[1928 йыл]]) — башҡорт һәм татар яҙыусыһы, драматург һәм журналист.  

== Биографияһы ==
Мирхәйҙәр Мостафа улы Фәйзуллин 1891 йылдың 19 октябрендә элекке [[Ырымбур губернаһы]] Орск өйәҙенең Күкшел утарында тыуған. Орск һәм Ырымбурҙағы [[Хөсәйениә мәҙрәсәһе|Хөсәйениә]] мәҙрәсәләрендә уҡый. Әҙәби әҫәрҙәр яҙыу менән йәшләй ҡыҙыҡһына башлай. Уның «Сәскәләр араһында», «Биҙәнеү», «Йәштәр алдатмайҙар» кеүек тәүге сәхнә әҫәрҙәре 1912 йылда баҫылып сыға. Ошо уҡ йылдарҙа «Йәштер алдатмайҙар» комедияһы Ҡазанда «Сәйәр» труппаһы тарафынан сәхнәлә ҡуйыла.

1916 йылда М. Фәйзи «Сәғҙәтбаныу» тигән драмаһын яҙа. Аҙаҡ, бер аҙ үҙгәрткәндән һуң, «Ғәлиәбаныу» исемеңдә был пьеса тиҙ арала популярлыҡ яулай һәм башҡорт, татар театрҙары репертуарының алтын фондына әүерелә.

Ғ. Ибраһимов Мирхәйҙәр Фәйзиҙе «драмалар ғәләмендә яңы мәктәп асыусы» тип уның ижадын юғары баһаланы. «Ҡыҙғаныс», «Тәҡдирҙең шаярыуы». «Ауыл байрамы», «Урал һыуы буйында». «Аҫылйәр», «Аҙашҡан күңел» һәм башҡа пьесаларыңда халыҡ тормошо реалистик алымдарҙа һүрәтләнә.

Граждандар һуғышы йылдарында М. Фәйзи бөтөпләйгә Башҡортостандың Баймаҡ районы [[Юлыҡ (Баймаҡ районы)|Юлыҡ]] ауылына күсеп килә. Ауыл халҡы араһында культура-ағартыу эштәрендә актив ҡатнаша, драма түңәрәктәрендә спектаклдәр ҡуйыу, әҙәби һәм күңел асыу кисәләре ойоштора, китапханала эшләй. 

Юлыҡта йәшәгәндә, мәңгелек әҫәрен, «Ғәлиәбаныу» пьесаһын ижад итә. 

Ошо төбәктәге комсомол йәштәренең контрреволюцион элементтарға ҡаршы көрәшен сағылдырған «Ҡыҙыл йондоҙ» пьесаһын тамамлай.
1922 йылда Темәс ауылына күсә һәм «Ҡыҙыл Урал» газетаһының редколлегия ағзаһы булып эшләй. Тиҙҙән ул Өфәгә саҡырыла һәм Башҡорт дәүләт театрының даими драматургы итен билдәләнә.

1925—1928 йылдарҙа [[Баймаҡ]]та йәшәй. Мирхәйҙәр Фәйзи ике тиҫтәгә яҡын пьеса, күп шиғыр, йыр һәм хикәйә авторы.

Әҙип 1928 йылдың 9 июлендә Баймаҡта вафат була.

Баймаҡ районы хеҙмәтсәндәре яратҡан драматургын ҡаланың үҙәк паркында хөрмәтләп күмә.

== Хәтер ==
* Юлыҡ ауылының 1994 йылда төҙөлгән яңы мәктәбенә 1997 йылда Мирхәйҙәр Фәйзи исеме бирелә.
* Яҡшы уҡыған, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан уҡыусыларға Мирхәйҙр Фәйзи премияһы тапшырыла.
* Драматургтың мәктәптәге музейында уның яҡын дуҫы Вафа Әҙеһәмовтың тальян гармуны ла урын алған.

== Сығанаҡтар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13644-f-jzi-mirkh-j-r-mostafa-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фәйзи (Фәйзуллин) Мирхәйҙәр Мостафа улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407131156/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/13644-f-jzi-mirkh-j-r-mostafa-uly |date=2020-04-07 }}{{V|7|04|2020}}   
* Фәнис Фәтхи. Көрәшсегә еңелеү юк./ Юлыктағы онотолмаҫлыҡ миҙгелдәр. 48-51 бб. Ҡаҙан, Татарстан китап нәшриәте, 2010

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://libmap.bashnl.ru/node/719 Литературная карта Республики Башкортостан: Мирхайдар Файзи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505153453/http://libmap.bashnl.ru/node/719 |date=2019-05-05 }}

[[Категория:Татар яҙыусылары]]
[[Категория:Татар драматургтары]]
[[Категория:Хөсәйениә мәҙрәсәһе шәкерттәре]]</text>
      <sha1>g12emw5sf3g4vjeqkfz8il7sz5c2pi1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мао Цзэдун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50062</id>
    <revision>
      <id>1299213</id>
      <parentid>1296133</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T15:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40840" sha1="tsg6tjh5qltyt6htxunap85c8b6l554" xml:space="preserve">{{Дәүләт эшмәкәре
| имя                  = Мао Цзэдун
| оригинал имени       = ҡытайса.毛澤東|毛泽东
| изображение =
| должность = Ҡытай Коммунистар партияһы ҮК Рәйесе
| порядок = 
| флаг2 = Flag of the Chinese Communist Party.svg
| флаг = Danghui.svg
| периодначало = [[20 март]] [[1943]]
| периодконец = [[9 сентябрь]] [[1976]]
| предшественник = вазифа булдырыла
| преемник = [[Хуа Гофэн]]
| титул_2 = [[ҠХР]] Рәйесе
| порядок_2 = 
| флаг_2 = National Emblem of the People's Republic of China.svg
| флаг2_2 = Flag of the People's Republic of China.svg
| предшественник_2 = вазифа раҫлана;&lt;br&gt;ул үҙе ҠХР халыҡ хөкүмәте рәйесе
| преемник_2 = [[Лю Шаоци]]
| вице-президент_2 = [[Чжу Дэ]]
| периодначало_2 = [[27 сентябрь]] [[1954]]
| периодконец_2 = [[27 апрель]] [[1959]]
| партия = Ҡытай Коммунистар партияһы
| дата рождения = 26.12.1893
| место рождения = Шаошань, [[Хунань]], [[Цин империяһы]]
| дата смерти = 9.9.1976
| место смерти = {{ВБУ|Пекин|Пекинда}}, ҠХР
| вероисповедание = [[атеизм]]
| похоронен = [[Мао Цзэдун мавзолейы]], Пекин
| супруга =1) Ян Кайхуэй&lt;br&gt;2) Хэ Цзычжэнь&lt;br&gt;3) [[Цзян Цин]]
| отец = Мао Женьшэн
| мать = Вэнь Цимэй
| дети = 
| автограф =
}}

'''Ма́о Цзэду́н''' ([[Ҡытай теле|ҡытайса]] |毛澤東|毛泽东|Máo Zédōng|Мао Цзэдун, Уэйд-Джайлз: ''Mao Tse-Tung'' ; [[26 декабрь]] [[1893 йыл]], Шаошань — [[9 сентябрь]] [[1976 йыл]], [[Пекин]]) — [[XX быуат]]та [[Ҡытай]] дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, маоизм тәғлимәте теоретигы.

Мао Цзэдун йәш сағында уҡ Ҡытай коммунистар партияһына (ҠКП) инә, 1930 йылдарҙа [[Цзянси]] провинцияһында коммунистар ҡулындағы районда етәксе була. Ҡытай өсөн айырым коммунистик идеология зарур тигән ҡарашта була. 1934—1936 йылдарҙа коммунистар Үҙәк Ҡытайҙан, Гоминьдан армияһы ҡамауынан, үҙҙәре өсөн хәүефһеҙерәк төньяҡ районға сыға. Ошо тарихҡа «Бөйөк поход» атамаһы менән инеп ҡалған ваҡиғанан һуң, Мао Цзэдун Ҡытай коммунистар партияһы етәксеһе урынын ала.

Генералиссимус [[Чан Кайши]] ғәскәрен еңгәндән һуң, ([[СССР]] яғынан хәрби, материаль, консультатив хәл иткес ярҙам була), 1949 йылдың 1 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһы барлыҡҡа килгәндән алып, ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем (09.09.1976) ил етәксеһе була.

1943 йылдан алып ғүмер ахырына тиклем Ҡытай компартияһы рәйесе, шулай уҡ 1954—1959 йылдарҙа Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйесе вазифаһын башҡара. Бер нисә яңғырыуыҡлы компания үткәрә. Шуларҙың иң билдәлеһе — «[[Киҫкен күтәрелеш]]» һәм «[[Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап|Мәҙәни революция]]» (1966—1976).

Мао Цзэдун хакимлыҡ иткән йылдар ҡапма-ҡаршылыҡлы була. Бер яҡтан — уның етәкселегендә илде индустриалләштереү үтә һәм ярлы ҡатламдың матди кимәле күтәрелә. Икенсе яҡтан — иң ҡоласлы репрессиялар үткәрелә, Маоның шәхес культы хөкөм һөрә. Был рәхимһеҙлек [[капитализм|капиталистик]] илдәрҙә генә түгел, [[социализм]] илдәрендә лә тәнҡитләнә.

== Исеме ==
{|class=&quot;wikitable&quot; align=left style=&quot;border:1px solid; margin:10px&quot;
!style=&quot;background:#ccf;&quot; colspan=3|Ҡытайса исемдәре
|-
| || Исеме || Икенсе исеме
|-
|Традицион ҡытай иероглифтары|| 毛澤東 || 潤芝
|-
|Иероглифтарҙы ябайлаштырыу || 毛泽东 || 润芝
|-
|Пиньинь || Máo Zédōng || Rùnzhī
|-
|Уэйд-Джайлз транскрипция системаһы|| Mao Tse-tung || Jun-chih
|-
|Палладий системаһы || Мао Цзэдун || Жуньчжи
|-
|}

Мао Цзедун исеме ике өлөштән тора — Цзэ-дун. Цзэ ике мәғәнәгә эйә: тәүге өлөшө — «еүеш, епшек», икенсеһе — «мәрхәмәт, изгелек, яҡшылыҡ» тип тәржемә ителә. Икенсе [[иероглиф]] — «дун» — «көнсығыш» тигәнде аңлата. Тулы исеме «Көнсығышҡа яҡшылыҡ ҡылыусы». Йола буйынса балаға рәсми булмаған исем дә биргәндәр. Уны ҡайһы бер осраҡта ҡулланғандар — «Юнчжи». «Юн» — данлау, ә «чжи» — йәки, дөрөҫөрәге, «чжилань» — «орхидея». Шулай итеп, икенсе исеме «Данланған орхидея» тип тәржемәләнә. Бер аҙҙан икенсе исемен алмаштырырға тура килә, сөнки унда геомантия күҙлегенән «һыу» билдәһе булмай. Һөҙөмтәлә икенсе исем мәғәнәһе буйынса беренсе исемгә оҡшаш булып сыға: Жуньчжи — «Һыу менән һуғарылған орхидея». «Чжи» иероглифын бер аҙ үҙгәртеү осрағында Жуньчжи тағы ла бер символик мәғәнәгә «жуньчжа»: «Барыһына яҡшылыҡ ҡылыусы» мәғәнәһенә эйә була. Бала сағында Маоны ябай ғына Ши сант я-цзы («Таш исемле өсөнсө бала») тип йөрөтәләр.

== Биографияһы ==

=== Тәүге йылдары ===
[[Файл:Shaoshan 01.JPG|Мао Цзэдундың йорто. Хәҙер музей|thumb|right]]
Мао Цзэдун [[1893 йыл]]дың 26 декабрендә Чанша ҡалаһы янында урынлашҡан Хунань провинцияһы Чанша идаралығы Сянтан өйәҙенең Шаошань ауылында тыуа. Цзэдундың атаһы Мао Ичан (1870—1920) ваҡ ер биләүселәргә ҡарай, уның ғаиләһе етеш йәшәй. Конфуций тәғлимәте яҡлы атаһы бик ҡаты холоҡло була, шуға күрә [[буддизм]]ды үҙ иткән әсәһе Вэнь Цимэй (1867—1919) артынан бәләкәй Мао [[буддизм]]ға тартыла. Әммә үҫмер сағында Мао буддизмдан баш тарта. Йылдар аша ул үҙ яҡындарына ошолай тип һөйләп ҡалдырған{{sfn|Чжан|2007|с=19}}:
{{цитата|Әсәйемә табындым… Ҡайҙа ғына барһа ла, мин уның артынан эйәрҙем… ғибәҙәтханала хуш еҫтәр сығаралар һәм ҡытай ҡағыҙ аҡсаһын  яндыралар, Буддаға табыналар.… Әсәйем Буддаға ышанғанға күрә, мин дә уға ышандым!}}

Йәш Мао урындағы мәктәптә классик башланғыс ҡытай белеме ала, унда [[Конфуцианлыҡ|Конфуций тәғлимәте]] менән таныша һәм боронғо [[ҡытай әҙәбиәте]]н өйрәнә. «Мин классиканы белә инем, ләкин уны яратманым», — тип таный Мао Цзэдун һуңыраҡ Эдгар Сноуға биргән интервьюһында{{sfn|Панцов|2007|с=24}}. Егет 13 йәшендә мәктәпте ташлағандан һуң да (уҡытыусыһы арҡаһында китә), уҡыуға ынтылышын һәм классик фәлсәфәүи трактаттарҙы яратмауын һаҡлап ҡала. Мао Ичан, йорт мәшәҡәттәрендә һәм йорт эштәрендә үҙенең таянысы булырына өмөтләнеп, улын ихлас теләктәр менән ҡаршы ала. Әммә уның өмөттәре аҡланмай: йәш Мао ниндәй ҙә булһа физик хеҙмәткә ҡаршы тора һәм буш ваҡытын китап уҡыуға сарыф итә{{sfn|Панцов|2007|с=25}}

1907 йыл аҙағында һәм 1908 йыл башында Маолар ғаиләһендә атаһы менән улы араһында сираттағы конфликт була. Был юлы уның сәбәбе булып Мао Ичандың өлкән улын өйләндереүе тора. Буласаҡ рәйестең кәләше итеп Маоның өс туған һеңлеһе Ло Исю (1889—1910) һайлана. Мао Цзэдун әйтеүенсә, ул ҡатынын ҡабул итмәй һәм уның менән йәшәүҙән баш тарта. «Мин уның менән бер ҡасан да йәшәмәнем, ул саҡта ла, шунан бирле лә мин уны ҡатыным тип һанаманым», — тип, йылдар үткәс, һөйләй Рәйес Эдгар Сноуға{{sfn|Панцов|2007|с=33}}. Туйҙан һуң бер аҙҙан Мао өйҙән ҡаса һәм ярты йыл самаһы Шаошандағы эшһеҙ студент дуҫында ҡунаҡ булараҡ йәшәй. Ул китап уҡыу менән мауығыуын дауам итә: был ваҡытта Сыма Цяньдың классик ҡытай тарихнамәһе «Тарихи яҙмалары» һәм Бан Гуның «Хань династияһы тарихы» менән таныша.

Атаһы менән мөнәсәбәттәр көсөргәнешле булыуға ҡарамаҫтан, 1910 йылдың көҙөндә йәш Цзэдун ата-әсәһенән белем алыуын дауам итеү өсөн аҡса талап иткәс, Мао Ичан баш тарта алмай һәм улына юғары кимәлдәге Дуншань башланғыс мәктәбендә белем алыуҙы тәьмин итә. Мәктәптә Маоны дошмандарса ҡаршы алалар: ҡалған уҡыусылар уның тышҡы ҡиәфәтен (көньяҡ кешеһенә хас булмағанса, буйы 177 см була), сығышы (уҡыусыларҙың күпселеге эре ер биләүселәрҙең улдары була) һәм телмәрен (Мао ғүмеренең аҙағына тиклем урындағы Сянтан диалектында һөйләшә) оҡшатмай{{sfn|Панцов|2007|с=36}}. Әммә был яңы уҡыусының дәрестәргә ныҡышмалылығын һәм тырышлығын инҡар итмәй. Мао классик рәүешендә яҡшы иншалар яҙа ала, тырыш була һәм, ғәҙәттәгесә, күп уҡый. Бында ул география менән таныша һәм сит ил тарихы буйынса әҫәрҙәр уҡый башлай. Ул тәүге тапҡыр [[Наполеон I|Наполеон]], [[Екатерина II]], [[Пётр I]], Веллингтон, Гладстон, [[Жан-Жак Руссо|Руссо]], [[Шарль де Монтескьё|Монтескье]] һәм [[Авраам Линкольн|Линкольн]] кеүек билдәле тарихи шәхестәр тураһында уҡып белә. Ҡытай реформаторҙары Лян Цичао һәм [[Кан Ювэй]] тураһында һөйләүсе баҫмалар уның өсөн ул ваҡыттағы төп китаптар була. Уларҙың конституцион монархия идеялары мәктәп уҡыусыһы Маоға ҙур йоғонто яһай, ул реформалар хәрәкәте лидерҙарының ҡараштарын тулыһынса ҡабул итә{{sfn|Панцов|2007|с=37—38}}
[[Файл:Mao Zedong 1913.jpg|thumb|right|Егерме йәшлек Мао 1913 йылда]]
Ун һигеҙ йәшендә Мао Дуншандән Чаншаға күсә, һәм шунда Синьхай революцияһы шаһиты була. Ул төрлө төркөмдәр араһындағы ҡан ҡойошло бәрелештәргә, шулай уҡ һалдат ихтилалдарына шаһит була һәм үҙе ҡыҫҡа осорға провинция губернаторы армияһына инә. Ярты йылдан ул армиянан ҡаса һәм Чаншалағы Беренсе провинциаль урта мәктәптә уҡыуын дауам итә. Ләкин бында ла ул оҙаҡҡа туҡталмай «Миңә Беренсе мәктәп оҡшаманы. Уның программаһы сикле, ә тәртибе ҡот осҡос ине»{{sfn|Панцов|2007|с=47}}). Мао үҙ аллы уҡый һәм ярты йыл Хуньань провинциаль китапханаһында шөғөлләнә, айырым иғтибарын география, тарих һәм Көнбайыш философияһы йәлеп итә. Әммә Мао Ичан улының вайымһыҙ тормошо менән ҡәнәғәт булмай, Мао лайыҡлы шөғөл тапҡансы, аҡса ебәреүҙән туҡтай. Егет үҙе аҡса эшләүҙән баш тарта һәм 1913 йылдың яҙында Чаншала яңы асылған Дүртенсе провинциаль педагогия колледжы студенты сифатында уҡырға инергә мәжбүр була, һуңыраҡ уны педагогия училищеһы менән берләштерәләр.

1917 йылда уның тәүге мәҡәләһе «Яңы йәштәр» журналында баҫылып сыға. Училищела Мао дуҫтары менән «Халыҡты яңыртыу» йәмғиәтен булдыра, уның программаһы «конфуцианлыҡтың кантизм менән ҡатнашмаһы» була. Бер йылдан [[Пекин университеты]]ның этика профессоры Ян Чанджи саҡырыуы буйынса [[Пекин]]ға күсә, унда университет китапханаһында, һуңынан Ҡытай Коммунистар партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Ли Дачжаоның ассистенты булып эшләй. Пекинда Мао башҡа ҡытай студенттары менән бергә Францияла уҡыу мөмкинлегенә эйә була, әммә һуңыраҡ был мөмкинлектән файҙаланмай: күп сәбәптәр араһында физик хеҙмәтте яратмау һәм сит телдәрҙе өйрәнеүҙә ҡыйынлыҡтар булыуы тора{{sfn|Чжан|2007|с=30}} {{sfn|Панцов|2007|с=94}}. Бынан тыш, Пекинда йәш Мао үҙенең мөхәббәтен — Ян Чанцзиҙың ҡыҙы Ян Кайхуэйҙы таба, ул уның тәүге ысын ҡатыны була&lt;ref&gt;Первая жена Мао Цзэдуна — Ян Кайхуэй. http://russian.cpc.people.com.cn/5773968.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403165912/http://russian.cpc.people.com.cn/5773968.html |date=2013-04-03 }}&lt;/ref&gt;.
Пекинда йәш Маоның сәйәси ҡараштарын формалаштырыуға Ли Дачжао ([[марксизм]] яҡлы) һәм Чэнь Дюсю менән танышыу, шулай уҡ [[анархизм]] идеялары, атап әйткәндә, П. А. Кропоткин әҫәрҙәре ҙур йоғонто яһай.{{sfn|Панцов|2007|с=92}}. [[Франция]]ла уҡыу курсын тамамлағас, Мао, ниһайәт, Ҡытайҙа ҡалып, карьераһын ошонда ойошторорға тигән һығымтаға килә.
[[Файл:Mao Zedong youth art sculpture 4.jpg|thumb|right|Чаншала йәш Мао Цзедундың статуяһы]]

=== Сәйәси эшмәкәрлегенең башы ===
1919 йылдың мартында [[Пекин]]дан киткәндән һуң йәш Мао, көнбайыш философтары һәм революционерҙары әҫәрҙәрен тәрән өйрәнеү менән шөғөлләнеп, ил буйлап сәйәхәт итә, Рәсәйҙәге ваҡиғалар менән ныҡлап ҡыҙыҡһына һәм Хунань революцион йәштәрен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1920 йылдың ҡышында Милли йыйылышы делегацияһы составында Пекинда була. Делегаттар коррупцияға бирелгән һәм тупаҫлығы менән айырылып торған Хунань провинцияһының губернаторы Чжан Цзиньяоны (кит. 張敬堯) вазифаһынан бушатыуҙы талап итә ({{lang-zh|張敬堯}}){{sfn|Панцов|2007|с=114}}. Делегация күҙгә күренерлек уңыштарға өлгәшмәй, әммә тиҙҙән Чжан икенсе милитаристик төркөмө ағзаһы У Пейфунан еңелә һәм Хунаньды ташлап китергә мәжбүр була.
[[Файл:Mao1927.jpg|thumb|Мао [[1927 йыл]]да]]
[[1920 йыл]]дың 11 апрелендә Мао Пекиндан китә һәм шул уҡ йылдың 5 майында Шанхайға килә, бында ул Хунаньды тиран хакимлығынан азат итергә, шулай уҡ хәрби губернторлыҡты бөтөрөү өсөн көрәште дауам итергә ниәтләй. Рәсәйҙәге ваҡиғалар, коммунизм яҡлы Ли Дажао һәм Чэнь Дусю менән аралашыу Маоға ҙур йоғонто яһай, әммә ул ваҡытта идеологик ағымдарҙы тулыһынса аңлай һәм, ниһайәт, үҙенә бер йүнәлеш һайлай алмай{{sfn|Панцов|2007|с=119}}. Маоның коммунист булараҡ тулыһынса формалашыуы 1920 йылдың көҙөнә тура килә. Әлеге ваҡытҡа ул ватандаштарының сәйәси инерцияһына тулыһынса инанған була һәм рус өлгөһөндәге революция ғына илдәге хәлде тамырынан үҙгәртә ала тигән һығымтаға килә. Большевиктарға ҡушылғас, 1920 йылдың ноябрь уртаһында Чаншала йәшерен ячейкалар төҙөй башлай: тәүҙә Социалистик йәштәр лигаһы ячейкаһын булдыра, ә бер аҙҙан, Чэнь Дусю кәңәшен тотоп, Шанхайҙағыға оҡшаш коммунистик түңәрәк ойоштора{{sfn|Панцов|2007|с=140}}.

[[1921 йыл]]дың июлендә Мао Ҡытай Коммунистик партияһының ойоштороу съезында ҡатнаша. Ике айҙан ул Чаншаға әйләнеп ҡайта һәм компартияның Хунань бүлегендә секретарь вазифаһында эш башлай. Ошо уҡ ваҡытта Мао Ян Кайхуэй исемле ҡыҙға өйләнә. Уларҙың бер-бер артлы өс улы тыуа — Аньин, Аньцин и Аньлун.
Эшенең һөҙөмтәһеҙлеге арҡаһында [[1922 йыл]]дың июлендә Мао ҠКП-ның Икенсе съезына делегат итеп һайланмай{{sfn|Чжан|2007|с=45}}.
[[Коминтерн]]дың талабы буйынса ҠКП Гоминьдан менән союзға инергә мәжбүр була. Был ваҡытҡа Мао Цзэдун Ҡытайҙың революцион хәрәкәтен ойоштороп булмаясағына тулыһынса инанған була һәм ҠКП-ның Өсөнсө съезында был идеяны хуплай. Мао ошо уҡ съезда Үҙәк башҡарма комитеты составына индерелә, шунан биш кешенән торған Үҙәк бюроға инә һәм секретарь ҮБК-тың ойоштороу комитеты мөдире итеп һайлана. Хунаньгә ҡайтҡандан һуң, Мао урындағы Гоминьдан ячейкаһын ойоштороу менән шөғөлләнә. Гоминьдандың I съезында делегат булараҡ ҡатнаша, был съезд 1924 йылдың ғинуарында Кантонда үтә. 1924 йылдың аҙағында тыуған ауылына ҡайта. Ул физик һәм мораль яҡтан бик ныҡ йонсоған була. Тарихсы Панцов фекеренсә, уның хәле Гоминьдан бүлек эше коммунистар менән Гоминьдан яҡлылар араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар, шулай уҡ Кантондан килгән финанслауҙы туҡтатыу арҡаһында насарая. Мао отставкаға китә һәм ауырыу сәбәпле отпуск ала{{sfn|Панцов|2007|с=197—198}}. Юн Чжан һәм Холлидей фекеренсә, Мао вазифаһынан бушатыла, Үҙәк Комитеттан сығарыла, уны 1925 йылдың ғинуарында үткәрелгән съезға саҡырмайҙар{{sfn|Чжан|2007|с=49}}. 1925 йылдың 6 февралендә Мао Шаошаньгә килә.

== Граждандар һуғышы осоронда ==

=== Цзянсиҙа Совет Республикаһы ===
{{main|Ҡытай Совет Республикаһы}}
[[1927 йыл]]дың апрелендә Мао Цзэдун Чанша тирәһендә «Көҙгө уңыш» исемен алған крәҫтиәндәр ихтилалын ойоштора. Баш күтәреүселәр урындағы власть тарафынан баҫтырыла. Мао отряд ҡалдыҡтары менән Хунань һәм [[Цзянси]] сиктәрендәге Цзинганшань тауҙарына ҡасырға мәжбүр була. Гоминьдан һөжүмдәре Мао төркөмдәрен һәм Ҡытай коммунистар партияһының башҡа хәрби лидерҙарын әлеге территорияны ташлап китергә мәжбүр итә. [[1928 йыл]]да, күп кенә күсенеп йөрөгәндән һуң, коммунистар Цзянси провинцияһының көнбайышында төпләнә. Унда Мао ярайһы уҡ көслө совет республикаһын ойоштора. Артабан ул бында бер нисә аграр һәм социаль реформалар үткәрә — мәҫәлән, ерҙе конфискациялау һәм яңынан бүлеү, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын либералләштереү&lt;ref&gt;Там же{{где?}}, С. 451—458.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Mao1931.jpg|left|thumb|Мао Цзэдун [[1931 йыл]]да ]]
Шул уҡ ваҡытта Ҡытай коммунистар партияһы ауыр көрсөк кисерә. Уның ағзалары һаны 10 000-гә тиклем ҡыҫҡара, шуларҙың 3 процентын ғына эшселәр тәшкил итә. Партияның яңы лидеры Ли Лисань хәрби һәм идеологик юҫыҡта бер нисә етди еңелеүҙән һәм шулай уҡ [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] менән килешмәүсәнлек арҡаһында, Үҙәк Комитеттан сығарыла. Партия етәкселеге менән йыш ҡына конфликттарына ҡарамаҫтан, крәҫтиәнлеккә баҫым яһаған һәм ошо өлкәлә ярайһы уҡ һәйбәт уңыштарға өлгәшкән Маоның позициялары нығына. Ошо арауыҡта барлыҡҡа килгән дошмандарын Мао 1930—1931 йылдарҙа репрессиялай, күп кенә урындағы етәкселәр үлтерелә йәки уйлап сығарылған «АБ-туаней» йәмғиәте агенттары сифатында төрмәгә ултыртыла. Шулай итеп, «АБ-туаней» эше ҠКП тарихында беренсе «таҙартыу» булып тора&lt;ref&gt;Шорт, Филип. Мао Цзэдун. АСТ, Москва, 2001, С. 229—232.&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ ваҡытта Мао шәхси юғалтыу кисерә: Гоминьдан агенттары уның ҡатыны Ян Кайхуэйҙы ҡулға төшөрөп өлгөрә. 1930 йылда язалап үлтерелә, ә бер аҙҙан Маоның кесе улы дизентериянан вафат була. Кайхуэйҙың икенсе улы Мао Аньэн 1950—1953 йылдарҙағы Корея һуғышында һәләк була. 
1931 йылдың көҙөндә Үҙәк Ҡытайҙың 10 совет районы территорияһында Ҡытай Совет Республикаһы булдырыла. Был райондарҙы Ҡытай Ҡыҙыл Армияһы һәм партизандар контролдә тотҡан. Ваҡытлы Үҙәк Совет хөкүмәте (Халыҡ Комиссарҙары Советы) башында Мао Цзэдун тора.

=== Бөйөк поход ===
{{main|Ҡытай коммунистарының бөйөк походы}}
1934 йылға ҡарата [[Чан Кайши]] көстәре Цзянсиҙағы коммунистик райондарын ҡамап ала һәм һөжүмгә әҙерләнә башлай. ҠКП етәкселеге был райондан китеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ҡамауҙан сығыу операцияһын Чжоу Энлаеңй үткәрә — Мао был ваҡытта ҡабаттан конфликтта була. Ли Лисань вазифаһынан киткәндән һуң төп позицияларҙы «28 большевик» төркөмө биләй, был төркөм Коминтернға һәм Сталинға яҡын була, сөнки уның йәш ағзалары Мәскәүҙә белем алалар. Коммунистар ҙур юғалтыуҙар менән милләтселәр кәртәләре аша Гуйчжоу тау райондарына сығалар. Цзуньи ҡалаһында ял иткәндә киң билдәлелек алған партия конференцияһы үтә, унда Мао тәҡдим иткән ҡайһы бер тезистар ҡабул ителә; Мао үҙе политбюроның даими ағзаһы булып китә, 28 большевик төркөмө бик ныҡ тәнҡитләнә&lt;ref&gt;Меликсетов, А. В., Писарев, А. А., …, История Китая. Издательство московского университета, Москва, 2004, С. 519.&lt;/ref&gt;.
Партия, Чан Кайши менән асыҡтан-асыҡ бәрелештән тайпылыу өсөн, төньяҡҡа табан үтә алмаҫлыҡ таулы урындар аша китергә ҡарар итә.
Фидель Кастро билдәләүенсә, «Чианг Кайшиның күпкә өҫтөнөрәк милләтсел көстәре менән осрашып, Мао етәкселегендәге 100 000-гә яҡын ҡытай яугиры „Бөйөк маршты“ 1934 йылда төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә башлай — улар 6 000 километрҙан ашыу юл үтә, йылдан ашыу даими һуғыша, был бығаса күрелмәгән батырлыҡ була һәм Маоны Ҡытайҙа партия һәм Революцияның бәхәсһеҙ лидеры итеп таныта»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cuba.cu/gobierno/reflexiones/2008/rus/f310308r.html |title=Размышления товарища Фиделя Кастро. ПОБЕДА КИТАЯ.(Часть II)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-03-15 |archive-date=2021-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507195614/http://www.cuba.cu/gobierno/reflexiones/2008/rus/f310308r.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Яньань осоро ===
[[Файл:Mao raspiska.jpg|thumb|right|200px| Михайлов иптәштән 300 000 американ долларын алыу тураһында Маоның распискаһы. 28 апрель 1938 йыл]]
[[Файл:Mao at 7th congress CPC.jpg|thumb|306x306px|ҠКП-ның Етенсе съезы. Мао һәм Чжоу Эньлай]]
Бөйөк поход башланғандан һуң бер йыл үткәс, 1935 йылдың октябрендә Ҡыҙыл Армия Шэньси — Ганьсу — Нинся (Яньян) коммунистик районына барып етә, бында коммунистар партияһының яңы заставаһын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Бөйөк поход ваҡытында төрлө эпидемия, тауҙарҙа һәм һаҙлыҡтарҙа бәхетһеҙ осраҡтар, шулай уҡ дезертирлыҡ арҡаһында коммунистар Цзянсиҙан киткән составтың 90 проценттан ашыу юғалта. Шуға ҡарамаҫтан, улар тиҙ генә көсөн ҡайтарыуға өлгәшә. Был ваҡытҡа партияның төп маҡсаты булып Маньчжурияла һәм Шаньдун провинцияһында нығынған Японияға ҡаршы көрәш тора. 1937 йылдың июлендә асыҡтан-асыҡ хәрби хәрәкәттәр башланғас, коммунистар, Мәскәү ҡушыуы буйынса, Гоминьдан менән берҙәм патриотик фронт төҙөргә мәжбүр булалар.
Японға ҡаршы көрәш шарттарында Мао Цзэдун «чжэнфэн» («эш стилен тәртипкә һалыу») тип аталған хәрәкәтте башлап ебәрә; 1942—43). Бының сәбәбе — Чан Кайши армияһынан ҡасыусылар һәм партия идеологияһы менән таныш булмаған крәҫтиәндәр менән тулыланған партияның ҡырҡа артыуы. Хәрәкәт партияның яңы ағзаларының коммунистик тәғлимәтен, Мао яҙмаларын әүҙем өйрәнеүҙе, шулай уҡ «үҙ-үҙеңде тәнҡитләү» кампанияларын, бигерәк тә Маоның төп дәғүәсеһе Ван Минға ҡағылған кампанияларҙы үҙ эсенә ала, һөҙөмтәлә коммунистик интеллигенция араһында ирекле фекер йөрөтөү баҫтырыла. Чжэнфэндың һөҙөмтәһе булып партия эсендәге власть Мао Цзэдун ҡул аҫтына тулыһынса күсә&lt;ref&gt;Selden, Marc. ''Yanan Legacy: The Mass Line'', в: «Chinese Communist Politics in Action», Seattle, London 1970, С. 101—109.&lt;/ref&gt;. 1943 йылда ул — ҠКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы һәм Секретариаты рәйесе, ә 1945 йылда ҠКП-ның Үҙәк Комитеты рәйесе итеп һайлана. Был осор ''Маоның шәхес культы'' формалашыуының беренсе этабы була.

Мао көнбайыш философияһының классикаһын һәм айырыуса марксизмды өйрәнә. Марксизм-ленинизм, традицион ҡытай философияһының ҡайһы бер аспекттары нигеҙендә, шулай уҡ үҙенең тәжрибәһенән сығып, марксизмдың яңы йүнәлеше — маоизмды булдыра, был эштә уға уның шәхси сәркәтибе Чэнь Бод ярҙам итә. Маоизм ул ваҡыттағы ҡытай ысынбарлығына нығыраҡ яраҡлашырлыҡ марксизмдың прагматик формаһы булараҡ уйланыла. Уның төп һыҙаттарын крәҫтиәнлеккә (пролетариатҡа түгел) һәм Бөйөк Хань милләтселегенә асыҡтан-асыҡ ориентирлашыуы менән билдәләргә мөмкин&lt;ref&gt;Holm, David. ''Art and Ideology in Revolutionary China''. Oxford 1991, С. 53, 88; Mao, Zedong. ''Die Gesammelten Werke''. том II, Пекин 1969; С. 246.&lt;/ref&gt;.

=== ҠКП-ның граждандар һуғышында еңеүе ===
Япония менән һуғышта коммунистар Гоминьдагка ҡарағанда уңышлыраҡ эш итә. Бер яҡтан, быны Маоның ғәмәлдәге партизан һуғышы тактикаһын яҡшы белеүе менән аңлатып булһа, икенсе яҡтан, япондар тарафынан яҡшыраҡ ҡоралланған Чан Кайши армияһы һөжүмдәргә йышыраҡ бер үҙе ҡаршы тора. Һуғыш тамамланыуға хатта [[Америка]] Ҡытай коммунистарына яҡынайырға маташа.

1940 йылдар уртаһына Гоминьдандың бөтә йәмәғәт учреждениелары, шул иҫәптән армия ла тарҡалыу кимәлендә була. Бөтә ерҙә лә коррупция, башбаштаҡлыҡ һәм көс ҡулланыу сәскә ата; илдең иҡтисады һәм финанс системаһы юҡҡа сыға.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор          = Галенович Ю. М.
 |заглавие       = Мао Цзэдун вблизи
 |место          = М.
 |издательство   = «Русская панорама»
 |год            = 2006
 |страниц        = 325
 |серия          = Лидеры Китая
 |isbn           = 5-93165-158-6
 |тираж          = 1000
|ref = Галенович
}}
* {{книга
 |автор          = Панцов А. В.
 |заглавие       = Мао Цзэдун
 |ответственный  = Александр Панцов
 |место          = М.
 |издательство   = Молодая гвардия
 |год            = 2007
 |страниц        = 867
 |серия          = Жизнь замечательных людей
 |isbn           = 978-5-235-02983-5
 |тираж          = 5000
 |ref = Панцов
}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема= Мао Цзэдун
|Викицитатник=ru:Мао Цзэдун
|Викисклад=Category:Mao Zedong
}}
* [http://rulers.narod.ru/mao/mao.htm Биография Мао Цзэдуна I], русс.
* [http://www.erudition.ru/referat/ref/id.51890_1.html Биография Мао Цзэдуна II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617030036/http://www.erudition.ru/referat/ref/id.51890_1.html |date=2013-06-17 }}, русс.
* [http://library.maoism.ru/ Маоистская библиотека], русс.
* [http://souz.info/library/politica/mao/ Сочинения Мао Цзэдуна I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090714010648/http://souz.info/library/politica/mao/ |date=2009-07-14 }}, русс.
* [http://www.hrono.ru/libris/lib_m/mao_liber.html Сочинения Мао Цзэдуна II], русс.
* [http://apriatin.livejournal.com/7233.html Стихотворения Мао Цзэдуна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161127124837/http://apriatin.livejournal.com/7233.html |date=2016-11-27 }}, русс.
* [http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/index.html Собрание Сочинений Мао Цзэдуна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304061316/http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/index.html |date=2008-03-04 }}, англ.
* [http://artchina.free.fr/items/creasite.php?params=Mao%20Zedong_CATEGORY_0 Плакаты с изображением Мао Цзэдуна]
* [http://rutube.ru/tracks/2498559.html Маоизм — трагедия Китая. ][http://rutube.ru/tracks/2498559.html Документальный фильм]
* [http://www.chairmanmao.org/gb/yingxiang/shikuang/002.asf Видео — Мао Цзэдун провозглашает образование КНР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041216041521/http://www.chairmanmao.org/gb/yingxiang/shikuang/002.asf |date=2004-12-16 }}
* [http://news.bbc.co.uk/media/audio/41246000/rm/_41246539_28.ram Передача BBC о Мао Цзэдуне], кит.
* Александр Тарасов. [http://radical-xxi.narod.ru/mao.htm «Наследие Мао для радикала конца XX — начала XXI века»]

{{start box}}
{{succession box|before=[[Чэнь Дусю]]|after=[[Хуа Гофэн]]|title=Ҡытай Коммунистар партияһы Рәйесе|years=1945–1976}}
{{succession box|before=--|after=[[Лю Шаоци]]|title=Ҡытай Халыҡ Республикаһы Рәйесе|years=1949–1959}}
{{succession box|before=--|after=[[Хуа Гофэн]]|title=Ҡытай Коммунистар партияһының Үҙәк хәрби комиссияһы рәйесе|years=1936–1976}}
{{end box}}

[[Категория:Ҡытайҙа тыуғандар]]
[[Категория:ҠХР рәйестәре]]
[[Категория:Ҡытай Коммунистар партияһы ағзалары]]
[[Категория:Маоизм]]
[[Категория:Марксистар]]
[[Категория:Ҡытай революционерҙары]]
[[Категория:Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан вафат булыусылар]]</text>
      <sha1>tsg6tjh5qltyt6htxunap85c8b6l554</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>12 ноябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68054</id>
    <revision>
      <id>1299210</id>
      <parentid>1259833</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T14:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */</comment>
      <origin>1299210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26014" sha1="3vzgq7o4zwh6plo9bgrq2brm9ryljlo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''12 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 316-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 317-се). Йыл аҙағына тиклем 49 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Пневмония менән көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Тиҙәйткестәр көнө|День скороговорок}} (ноябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: Атайҙар көнө.
** Сәләмәтлек көнө.
* {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Конституция көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Һаҡлыҡ банкы|Сбербанк}} хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Ойошма һәм учреждениеларҙың именлек хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Медицина]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республиканың профсоюз хеҙмәткәрҙәре көнө.
* [[Красноярск крайы]]: Бухгалтерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931]]: [[Шишмә районы|Шишмә район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға.
* [[1947]]: Ике винтлы «Ка-8» вертолёты беренсе тапҡыр һауаға күтәрелә.
* [[1952]]: «Ту-95» самолёты беренсе осош яһай.
* [[1982]]: КПСС Үҙәк Комитетының Генеральный секретары итеп [[Юрий Владимирович Андропов]] һайлана.

== {{Тыуым}} == 
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Хәмзин Хәбибрахман Лотфрахман улы]] (1885—1976), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1928—1952 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Сәлих (Ишембай районы)|Сәлих]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1948) кавалеры.
* [[Үтәшев Фуат Шәрип улы]] (1920—6.05.1998), хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1940 йылдан СССР Граждандар һауа флоты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1963—1982 йылдарҙа Өфө берләштерелгән авиаотряды командиры. СССР-ҙың атҡаҙанған пилоты (1965), Аэрофлот отличнигы (1952). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь  Революцияһы]] (1971), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Әбдрәшит (Әлшәй районы)|Әбдрәшит]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәмиҙуллина Мәҙинә Ғәлиулла ҡыҙы]] (1935—10.06.2026), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1960—1990 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] әҙәбиәт бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы [[Тирмән-Йылға]] ауылынан.
* [[Салтыкова Елена Станиславовна]] (1960), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. [[Биология]] фәндәре докторы (2009). 1984 һәм 1993 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институты ғилми хеҙмәткәре, 2003 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1991—1993 йылдарҙа ошо үҙәктең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Красноярск]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Булатов Зәкир Мәсәлим улы]] (1911—5.05.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] тоҫҡаусыһы, гвардия өлкән сержанты. [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры.
* [[Ҡудашев Барый Батыргәрәй улы]] (1916—27.12.1992), [[фән|ғалим]]-рентгенолог, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби табип. 1946 йылдан [[Республика клиник дауаханаһы]] табибы; 1956 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылға тиклем рентгенология һәм радиология кафедраһы мөдире. 1955—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан]] рентгенологтары һәм радиологтарының фәнни- ғәмәли йәмғиәте рәйесе. Медицина  фәндәре докторы (1974), профессор (1976). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1983), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1966). Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943, 1945) кавалеры. [[Ҡудашевтар]] нәҫеленән, сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Ташлыкүл (Бүздәк районы)|Ташлыкүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Барсуков Анатолий Иванович]] (1931—27.02.2016), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан «[[Башавтотранс]]» предприятиеһының баш инженеры, 1978 йылдан — начальнигы, 1988—1999 йылдарҙа — генераль директоры. [[РСФСР]]-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 9—12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1991). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. 
* [[Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы]] (1931—8.10.2018), актёр һәм театр эшмәкәре. 1951—2004 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт  драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1975—1987 йылдарҙа — директоры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры.   
* [[Горбунов Владимир Степанович]] (1946), юғары мәктәп ветераны, ғалим-[[Археология|археолог]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2006 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1993 йылдан — дөйөм тарих һәм мәҙәни мираҫ кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1998), Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәре академияһы ағзаһы (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Краснодон ҡалаһынан.
* [[Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна]] (1951), юғары мәктәп ветераны, ғалим-музыка белгесе. 1978—2015 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — үҙе ойошторған музыкаль семантика лабораторияһы мөдире, 2007 йылдан «Проблемы музыкальной науки» журналының баш мөхәррире. Сәнғәт ғилеме докторы (2001), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. 
* [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы]] (1951—15.01.2011), ғалим-[[Антропология|антрополог]], этнограф. 1975—1977 йылдарҙа һәм 1980 йылдан [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 1984 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — бүлек мөдире. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы]] (1922—24.12.1997), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1940 йылдан партия эшендә, 1959 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] ҡарамағындағы [[Өфө]] юғары партия мәктәбе, 1960—1991 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962—1980 йылдарҙа сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1959). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). 
* [[Бакуров Михаил Максимович]]  (1927—19.01.2010), механизатор. [[Хәйбулла районы]] «Красный доброволец» [[колхоз]]ының элекке [[трактор]]сыһы, трактор бригадаһы етәксеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1935]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла.
* [[Мусин Рәшит Муса улы]] (1927—2.10.1982), [[СССР]]-ҙың хужалыҡ һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1961—1979 йылдарҙа КПСС-тың [[Ҡазан]] ҡала комитетының, 1979—1982 йылдарҙа [[Татарстан]] өлкә комитетының беренсе секретары. Ленин, [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Сатра (Благовар районы)|Сатра]] ауылынан.
* [[Ғарипов Фәнғәр Абдулла улы]] (1937—5.03.2011), нефтехимик. 1964—1998 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] электромонтёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Айыухан]] ауылынан.
* [[Куковинец Ольга Сергеевна]] (1947), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000–2013 йылдарҙа инженерлыҡ факультеты деканының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Химия фәндәре докторы (1994), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Байкал аръяғы крайы]]ның Балей ҡалаһынан.
* [[Чуркин Сергей Дмитриевич]] (1952), ғалим-педагог, иҡтисадсы. 1977 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1997 йылдарҙа [[технология]]-иҡтисад факультеты деканы, 1999 йылдан иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ, 2005—2012 йылдарҙа иҡтисад һәм менеджмент кафедраһы мөдире; 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. [[Педагогика|Педагогия]] фәндәре докторы (1998), иҡтисад фәндәре кандидаты (1981), профессор (2002). [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы]] (1962), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1992 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһындағы «Акрополь» төҙөлөш йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе (2008—2013), бишенсе (2013—2018)  һәм алтынсы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Ейәнсура районы]]ның почётлы гражданы.
* [[Әлибаев Ришат Марат улы]] (1962), төҙөүсе. 1994 йылдан «Салауат—2 Востокнефтезаводмонтаж» предприятиеһы монтажсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол]] ауылынан.
* [[Максим Чудов]] (1982), [[спорт]]сы, [[биатлон]]сы. 2004—2013 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Биатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (2003) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2008). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2010), Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2010) кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Дәүләтов Рәмис Мәхийән улы]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 1998—2005 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] хакимиәте башлығы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ике саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2003). Райондың почётлы гражданы (2015).
* [[Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы]] (1948), [[Скульптура|скульптор]]. 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Баһауетдинов Илдар Әсхәт улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 2011—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының хәрби комиссары. [[«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены (Рәсәй)|«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Ҡыяуыҡ]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ҡәйүмов Фәрит Әмирйән улы]] (1934), ғалим-гистолог, 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1989—1999 йылдарҙа гистология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] үҙәге [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан. 
* [[Басов Сергей Николаевич]] (1959), [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡорбанғәлиева Юлиә Рөстәм ҡыҙы]] (1984), [[спорт]]сы. Пуля менән атыу буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2001). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы (1999, 2000, 2002). Команда зачётында дүрт тапҡыр Европа чемпионы (2000—2001), үҫмер спортсылар араһында команда зачётында өс тапҡыр донъя рекордсыһы (2000—2001). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 ноябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1833]]: [[Александр Бородин]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы, ғалим-химик.
* [[1840]]: Огюст Роден, [[Франция]] скульпторы.
* [[1866]]: [[Сунь Ятсен]], [[Ҡытай]] революционеры, вафатынан һуң «милләт атаһы» исемен ала.
* [[1935]]: Людмила Гурченко, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актрисаһы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1983).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1793]]: Жан Сильвен Байи, [[Франция]] астрономы, [[Париж]] ҡалаһының беренсе башлығы.
* [[1988]]: Ришат Абдуллин, [[опера]] йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1967).
* [[1989]]: Долорес Ибаррури, [[Испания]] һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, 1960-сы йылдар башынан СССР гражданы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|Л12]]
[[Категория:12 ноябрь]]</text>
      <sha1>3vzgq7o4zwh6plo9bgrq2brm9ryljlo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхөтдин Тажи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68961</id>
    <revision>
      <id>1299230</id>
      <parentid>1026375</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7527" sha1="3vxy8le8vw8ee1crguhqqahhxtq81j0" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме             = Мөхөтдин Язар улы Тажитдинов
 |Рәсеме            = 
 |Киңлек            = 
 |Рәсем аңлатмаһы   =
 |Тыуған ваҡыттағы исеме =
 |Псевдонимдары     = Мөхөтдин Тажи
 |Тыуыу датаһы      = 3.4.1906 
 |Тыуған урыны      =  [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Белорет районы}}) [[Кәртәле (Белорет районы)|Кәртәле]] ауылы 
 |Вафат булыу датаһы = 11.8.1991
 |Вафат булған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
 |Гражданлығы       = СССР
 |Подданлығы       = Российская империя
 |Эшмәкәрлек төрө   = 
 |Әүҙемлек йылдары  = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр              = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
 |Дебют             = 
 |Премиялары        = 
 |Наградалары       = 
 |Ҡултамғаһы        = 
 |Lib               = 
 |Сайты             = 
}}
'''Мөхөтдин Тажи''' (төп исеме — ''Мөхөтдин Язар улы Тажитдинов''; [[3 апрель]] ([[16 апрель]]) [[1906 йыл]] — [[11 август]] [[1991 йыл]]) — журналист,  шағир. 1936 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.

== Биографияһы ==
Мөхөтдин Язар улы Тажитдинов 1906 йылдың 3 апрелендә (яңыса 16 апрелдә) [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]]&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]]&lt;/ref&gt;  [[Кәртәле (Белорет районы)|Кәртәле]] ауылында урмансы ғаиләһендә тыуған. Ун йәшенән ҡаҙаҡ далаларында көтөү көтә, байҙарҙа батраклыҡта йөрөй. [[1920]]—[[1924]] йылдарҙа Сермән ауылындағы балалар йортонда тәрбиәләнә. Шунан һуң Өфөләге башҡорт педагогия техникумында уҡый. «Башҡортостан йәштәре», «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]» гәзиттәрендә эшләй.

1936 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н тамамлай. [[1937]]—[[1954]] йылдарҙа Башҡортостан тарих, тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институтында, [[БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы]] ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре идаралығында, республика радиокомитетында, [[Әҙәби Башҡортостан (журнал)|«Әҙәби Башҡортостан»]] журналында эшләй.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Мөхөтдин Тажи әҙәбиәткә егерменсе йылдар аҙағында килә. Уның тәүге шиғыр һәм очерктарына азат хеҙмәт кешеһен кәүҙәләндереү, уға дан йырлау характерлы. Шағирҙың [[1934 йыл]]да яҙылған «Тәлгәш ҡайын» поэмаһында башҡорт халҡының социаль аңы уяныуы, байҙарға ҡаршы стихиялы көрәшкә күтәрелеүе сағыла. Әҫәр халыҡ ижадын оҫта файҙаланыуы менән дә үҙенсәлекле. Ватан һуғышы йылдарында яҙылған әҫәрҙәре араһынан «Урал егете» поэмаһы (1941) айырыуса иғтибарға лайыҡлы. Бында шағир Александр Матросов ҡаһарманлығына оҡшаш күренештәрҙең совет йәмғиәте өсөн тәбиғи икәнен күрһәтте. Һуңғы йылдарҙа әҙип «Сәғиҙәнең яҙмышы» исемле повесть яҙа, тәржемә менән дә шөғөлләнә.

== Китаптары ==
* «Беҙҙең ил»
* «Асыу һәм үс»
* «Һулыш»
* «Плакучая берёза»
* «Һайланма шиғырҙар һәм поэмалар»
* «Уйланыуҙар»
* «Һайланма әҫәрҙәр»
     
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|1|04|2021}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. {{ref-ru}}{{V|1|04|2021}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|1|04|2021}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. {{ref-ru}}{{V|1|04|2021}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|93578}}{{V|1|04|2021}}   
* [http://libmap.bashnl.ru/node/222 Литературная карта Республики Башкортостан: Тажи Мухитдин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062426/http://libmap.bashnl.ru/node/222 |date=2016-03-05 }}
* [https://www.bashinform.ru/news/834534-vidnye-pisateli-bashkortostana-mukhitdin-tazhi-k-110-letiyu-so-dnya-rozhdeniya/ Романов В. Видные писатели Башкортостана: Мухитдин Тажи (К 110-летию со дня рождения). ИА «Башинформ», 3 апреля 2016 года]{{ref-ru}}{{V|1|04|2021}}

[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]
[[Категория:«Ағиҙел» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>3vxy8le8vw8ee1crguhqqahhxtq81j0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моталов Миңләхмәт Ғилметдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85707</id>
    <revision>
      <id>1299220</id>
      <parentid>1055419</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T22:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9755" sha1="0iaaggh8uvjiwlec7hfjn5idoe349b1" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Миңләхмәт Ғилметдин улы&lt;br /&gt;Моталов 
| Изображение = MutalovM.jpg
| Ширина = 200 px
| Описание изображения =
| Дата рождения = 19.03.1928
| Место рождения = [[Йылайыр кантоны]] 1-се Йәнтеш ауылы&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Хәйбулла районы}} [[Йәнтеш]] ауылы&lt;/ref&gt;
| Дата смерти = 5.04.2012
| Место смерти = Башҡортостан Республикаһы {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
| Гражданство = {{USSR}} → {{RUS}}
| Научная сфера = [[геология]]
| Место работы =
 |Учёная степень       = {{Учёная степень|кандидат|геолого-минералогических наук}}
 |Учёное звание        = профессор
| Альма-матер = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как =
| Награды и премии = [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Почёт грамотаһы (1998) 
| Сайт =
}}
{{ФШ|Моталов}}

'''Моталов Миңләхмәт Ғилметдин улы''' ([[19 март]] [[1928 йыл]] — [[5 апрель]] [[2012 йыл]]) — ғалим-тау инженеры-[[Геология|геолог]],  юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1961), профессор (1994]). 1963 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, [[Башҡортостан]] инженерлыҡ һәм [[Рәсәй]] тау фәндәре академияларының мөхбир ағзаһы.

== Биографияһы ==
Миңләхмәт Ғилметдин улы Моталов 1928 йылдың 19 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Йылайыр кантоны]]ның 1-се Йәнтеш ауылында&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; тыуған. Билдәле дирижёр [[Моталов Ғәйнетдин Хәйретдин улы|Ғәйнетдин Моталовтың]] ауылдашы һәм ике туғаны.

1953 йылда М. И. Калинин исемендәге [[Мәскәү]] төҫлө металдар һәм алтын институтының геологик разведка факультетын, СССР Фәндәр академияһының «Һирәк осрай торған элементтар минералогияһы, геохимияһы һәм кристаллохимияһы» буйынса аспирантураһын тамамлай.

1954—1991 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы системаһында эшләй, комплекслы геологик разведка партияһына етәкселек итә, СССР Фәндәр академияһы [[Башҡортостан]] филиалы Геология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре була.

1978—1982 йылдар — [[Мәскәү]] технология институтының [[Өфө]] филиалында уҡыта.

1985—1991 йылдар — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтында]] уҡыта.

1992—1996 йылдар — [[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|«Башҡортостан энциклопедияһы»]] нәшриәтендә төп мөхәррир, география һәм геология бүлеге етәксеһе була&lt;ref&gt;[http://www.bashenc.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=35&amp;Itemid=24&amp;lang=ru Научное издательство «Башкирская Энциклопедия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130307072509/http://www.bashenc.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=35&amp;Itemid=24&amp;lang=ru |date=2013-03-07 }}&lt;/ref&gt;.

1998 йылда юғары белем өлкәһендә юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙә күрһәткән намыҫлы хеҙмәте өсөн Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=23649 Указ Президента РБ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Миңләхмәт Моталов фәнни тикшеренеүҙәрҙе комплекслы файҙаланыу һәм ҡырҡа киңәйтеү (1962 һәм 1975 йылдарҙа КПСС өлкә комитеты бюроһының ике ҡарары ҡабул ителә) һәм республиканың баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары урынлашҡан төбәге уртаһында ҡалдыҡһыҙ эшләүсе химия металлургияһы комбинаты төҙөү инициаторы була&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/462 Литературная карта РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106080130/http://libmap.bashnl.ru/node/462 |date=2014-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

Миңләхмәт Ғилметдин улы — 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шулай уҡ тыуған яҡтың тәбиғи байлыҡтары тураһындағы 13 фәнни-популяр китап менән 1000-ләгән мәҡәлә авторы. Ул геохимия һәм минералогия буйынса мәғлүмәттәрҙе системалаштырыу менән дә шөғөлләнә. Миңләхмәт Моталов АҠШ-тағы Азатлыҡ статуяһының плащы Башҡортостанда сығарылған ҡыҙыл баҡырҙан эшләнгәнлеген фараз итә һәм уны дәлилләй&lt;ref&gt;Без Башкирии у Америки не было бы «Свободы»? [http://www.pravda.ru/districts/volga/ufa/20-05-2003/32566-freedom-0/]&lt;/ref&gt;. Билдәле булыуынса, был статуя Америкаға АҠШ-тың бойондороҡһоҙлоғоноң 100 йыллығы уңайынан Франция хөкүмәте тарафынан бүләк ителә. Француздар ҡыҙыл баҡырға Рәсәйгә заказ бирә. Был 19-сы быуаттың икенсе яртыһында була. Ул осорҙа баҡыр хәҙерге Башҡортостан ерҙәрендәге ятҡылыҡтарҙан сығарып иретелә. Ҡайһы заводта икәнлеген теүәл генә әйтеп булмаһа ла, Моталов фаразлауынса, сауҙагәрҙәр Мясников менән Твердышев заводында булырға тейеш, сөнки предприятие Тора йылғаһында урынлашҡан булған. Нәҡ ошо йылға буйлап металды Уралдан Балтик яғына оҙатҡандар, ә унан ул Европаға һәм Францияға алып кителгән. Завод 1895 йылға тиклем, йәмғеһе 50 йыллап, эшләгән. Ошо осорҙа бөтәһе миллион ярым бот баҡыр иретелгән. Азатлыҡ статуяһының плащын эшләүгә табаҡлап йәйелгән 225 тонна ҡыҙыл урал баҡыры киткән, хәҙер инде ул йәшкелт патина менән ҡапланған.

=== Нәшер ителгән хеҙмәттәре ===
* Тылсымлы минералдар. Өфө: Китап, 1980;
* Волшебные минералы. Уфа, 1988;
* Цветные и облицовочные камни Башкирии. Уфа: Башк.кн.изд-во, 1986 (соавт.);
* Правда и легенды о камнях уральских. Уфа: Башк.кн.изд-во, 1992. — 176с.;
* Корифей нефтяной геологии. Уфа: Китап, 2001. — 184 с., илл.
* Башкирские рудопромышленники Тасимовы. Уфа: Гилем, 2010. — 408с. (соавт.);
* Благодарю судьбу: Общественно-политическое издание. Уфа: Китап, 2011.— 400с.:ил.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/9103-motalov-mi-le-khm-t-ilmetdin-uly}}
* {{Ҡалып:Китап| автор         = [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шакуров Р. З.]]
 | заглавие      = Муталов Минниахмет Гильмитдинович. // Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 418
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}


[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплекс)]]</text>
      <sha1>0iaaggh8uvjiwlec7hfjn5idoe349b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөслим Марат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120023</id>
    <revision>
      <id>1299226</id>
      <parentid>1295976</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9544" sha1="kv4xt6rif20sw5f9y1o5z49thzcfjsf" xml:space="preserve">{{Однофамильцы|Мөслимов}}
{{Яҙыусы
 |Исеме                =  Мөслим Марат
 |Төп исеме    = Марат Мөслим
 |Рәсеме          = Myslim.jpg
 | Киңлек             = 200 px
 | Рәсем аңлатмаһы =
 |Тыуыу датаһы      = 10.05.1909
 |Тыуған урыны      = {{ТУ|Өфө губернаһы|Өфө губернаһында}} [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Борай районы|Борай районында}}) [[Борай]] ауылы
 |Вафат булыу датаһы          = 17.08.1975
 |Вафат булған урыны         = [[Башҡорт АССР-ы]]ның {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы 
 |Гражданлығы          = {{Флагификация|СССР}}
 |Эшмәкәрлек төрө    = шағир, журналист
 |Әүҙемлек йылдары      =
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
 | Наградалары              = 
}}

'''Мөслим Марат''' (тулы исеме — '''Мөслимов Минимулла Нәбиулла улы'''; [[10 май]] [[1909 йыл]] — [[17 август]] [[1975 йыл]]) — башҡорт шағиры, журналист, тәржемәсе. 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты.

== Биографияһы ==
Мөслимов Минимулла Нәбиулла улы [[1909 йыл]]дың 10 майында [[Өфө губернаһы]]ның Бөрө өйәҙе Борай ауылында тыуған (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың Борай районы). Милләте [[башҡорт]].

[[1927 йыл]]да ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1928—1931 йылдарҙа Башҡорт педагогия техникумында уҡый.

1931 йылдан «Аллаһыҙ» журналы, ә 1932 йылдың ғинуар айынан — [[Ағиҙел (журнал)|«Октябрь»]] журналы хеҙмәткәре .

1932 йылдың апрель айынан [[Йәшлек (гәзит)|«Ленинсе»]] гәзите мөхәррире урынбаҫары вазифаһында эшләй.

1933 йылдан [[Китап (нәшриәт)|«Башгиз»]] нәшриәт бүлеге мөдире булып эшләй.

1934 йылда 1-се Бөтә союз совет яҙыусылары съезында ҡатнаша. 1934—1935 йылдарҙа СССР Яҙыусылар союзының йәш яҙыусылар курсында уҡый.

1934—1937 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзының]] яуаплы сәркәтибе була, бер үк ваҡытта 1934 йылда — [[Аманат (журнал)|«Керпе»]] журналының баш мөхәррире.

1960-сы йылдарҙа Марат Мөслим [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] ҡарамағындағы Матбуғат идаралығында инспектор булып эшләй.

1938 йылдың ғинуарында РСФСР Енәйәт кодексының 58-10, 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнеп ҡулға алына һәм хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары: 10 йылға иркенән мәхрүм итергә. 1957 йылдың 23 ғинуарында аҡлана&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/index13.htm Книга памяти Республики Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140613064214/http://lists.memo.ru/index13.htm |date=2014-06-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
[[1927 йыл]]да «Йәш һабансы» Мәскәү гәзитендә әҫәрҙәрен баҫтырып сығара башлай&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/595 Муслим Марат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305061810/http://libmap.bashnl.ru/node/595 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

[[1930 йыл]]да уның «Ике корабль» исеме аҫтында беренсе китабына нәшер ителә («Два корабля»). Был китапта социалистик һәм капиталистик система араһындағы ярыш һәм көрәш һүрәтләнә, улар үҙ-ара ҡыуышып барған ике ҙур карап образында күрһәтелә.

«Ҡартаймаҫ йәшлек йыры» (1933; «Песнь нестареющей молодости»), «Еңеүсе тормош» (1934), «Хәйҙәр ҡарттың күргәндәре» (1935; «Приключения старика Хайдара»), «Шиғырҙар» (1936), «Һаумыһығыҙ, дуҫтар, иптәштәр!» (1958; «Здравствуйте, друзья, товарищи!»), «Балҡы, ҡояшым» (1963; «Свети, моё солнце!») һәм башҡа шиғри йыйынтыҡтар авторы булып тора.

Мөслим Марат Н. Асеев, Э. Вайнерт, В. Г. Короленко, В. А. Луговской һ. б. әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә иткән. Үҙ сиратында, Мөслим Мараттың әҫәрҙәре рус теленә тәржемә ителгән. Уның «Ике фронт» (1933; «Два фронта») пьесаһы[[Башҡорт дәүләт академия драма театры|Башҡорт драма театры]] сәхнәһенә ҡуйыла. Шағирҙың шиғырҙарына композиторҙар [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ. С. Әлмөхәмәтов]], К. Ю. Рәхимов һәм башҡалар йырҙар яҙғандар.

== Хәтер ==
[[Борай]] ауылында шағир исеме менән урам аталған.

== Әҙәбиәт ==
* Насыров Р. Х. Уҙамандарҙы эҙләйем. Өфө, 1997.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Marat_Muslim/t/8483 Мөслим Марат.// Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә.]
* [http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/13212,moslimmaratpdf.pdf?0 Marat Möslim.//Türkiye Dışındaki Antolojisi Edebiyatları Türk: Başkurt Edebiyatı. 29 та.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-tr}}(төр.)
* [http://enc-dic.com/alias/Muslim-marat-456.html Мөслим Марат.// Колосов С. Энциклопедический словарь псевдонимов. 2009.]

[[Категория:Башҡорт драматургтары]]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]]
[[Категория:10 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1909 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Борай районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:17 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1975 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>kv4xt6rif20sw5f9y1o5z49thzcfjsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новокузнецк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125298</id>
    <revision>
      <id>1299237</id>
      <parentid>1184808</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T06:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5261" sha1="knkxqc8w5h1kiuwvdozhmoytk7fccmi" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ҡала
 | русское название         = Новокузнецк
| оригинальное название = 
 | изображение              = Новокузнец Коллаж.jpg
 | герб                     = Wapen Novokoeznetsk.png
 | описание герба           = Новокузнецк гербы
 | флаг                     = Flag of Novokuznetsk (Kemerovo oblast) (celebratory).png
 | описание флага           = Новокузнецк флагы
 |гимн города               = 
 | lat_deg                  = 53|lat_min = 44|lat_sec =
 | lon_deg                  = 87|lon_min = 05|lon_sec =
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | ЯндексКарта              = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&amp;lay=28&amp;id=3578
 | регион                   = Кемерово өлкәһе
 | регион в таблице         = Кемерово өлкәһе
 | вид района               = городской округ
 | район                    = &lt;!-- Городской округ город Новокузнецк --&gt;
 | район в таблице          = &lt;!-- Городской округ город Новокузнецк{{!}}город Новокузнецк --&gt;
 | в регион                 = снизу
 | C в регион               = юҡ
 | внутреннее деление       = 6 район
 | глава                    = [[Кузнецов Сергей Николаевич (чиновник)|С. Н. Кузнецов]]
 | дата основания           = 1618
 | первое упоминание        = 1607
 | прежние имена            = {{НП-ПН|1622|Кузнецкий острог|1931|Кузнецк-Сибирский|1932|Новокузнецк|1961|Сталинск}}
 | статус с                 = 1622
 | площадь                  = 424,27&lt;ref&gt;[http://portal.admnkz.info/city/passport Паспорт агломерации Новокузнецка]&lt;/ref&gt;
 | высота центра НП         = 190
 | население                = 552 445
 | год переписи             = 2017
 | плотность                = 1302,11
 | агломерация              = 1 318 392
 | национальный состав      = [[урыҫтар]] 94,4%
 | конфессиональный состав  = православ христиандар
 | этнохороним              = новокузнецклы, новокузнецклылар
 | часовой пояс             = +7
 | почтовый индекс          = 654000
 | почтовые индексы         = 654000—654103&lt;ref&gt;[http://postindex.delovoigorod.ru/kemerovo/cities/2458 Почтовые индексы г. Новокузнецк]&lt;/ref&gt;
 | телефонный код           = 3843
 | автомобильный код        = 42,142
 | цифровой идентификатор   = 32 431
 | сайт                     = http://новокузнецк.рф/
 |add1n                     = бүләктәр
 |add1                      = {{Орден Октябрьской Революции|тип=город}} {{Орден Трудового Красного Знамени|тип=город}}
}}
'''Новокузнецк''' ({{lang-ru|Новокузнецк}}), '''Аба-Тора''' ({{lang-cjs|Аба-Тура}}&lt;ref&gt;http://tili.tadarlar.ru/tadar/rus-shor.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706111742/http://tili.tadarlar.ru/tadar/rus-shor.html |date=2018-07-06 }} От Мысков до Новокузнецка. Томазақтаң Аба-тура четтире&lt;/ref&gt;, {{lang-kjh|Аба-Тура}}&lt;ref&gt;https://books.google.az/books?id=5iL_AgAAQBAJ&amp;lpg=PA240&amp;ots=klWhC-KlZH&amp;dq=%22%D0%B0%D0%B1%D0%B0-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%22&amp;hl=ru&amp;pg=PA240#v=onepage&amp;q&amp;f=false Аба-Тура Кузнецк&lt;/ref&gt;, {{lang-alt|Аба-тура}}&lt;ref&gt;http://altai-mountains.ru/articles/?idnews=4051 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109012109/http://altai-mountains.ru/articles/?idnews=4051 |date=2019-01-09 }} Алтайцы до сих пор называют Томск Том-тура (букв.: город на реке Томь), Кузнецк – Аба-тура (поселение абинцев), Бийск – Jаш-тура (искаженное от Таш-тура – букв.: город из камня, то есть крепость)&lt;/ref&gt;) — [[Кемерово өлкәһе]]нең төньяҡ-көнсығышында, [[Томь]] йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

== Тарих ==

== Мәғариф ==
# [[Себер дәүләт индустриаль университеты]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Кемерово өлкәһе}}
{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}

[[Категория:Новокузнецк|*]]
[[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]]
[[Категория:Томь буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]]</text>
      <sha1>knkxqc8w5h1kiuwvdozhmoytk7fccmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәһәҙиев Дәүләткирәй Дәүләтбай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128222</id>
    <revision>
      <id>1299225</id>
      <parentid>819965</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4609" sha1="43rxjsjq2a6zpbv8qmbgakcdi4v62bh" xml:space="preserve">'''Мәһәҙиев Дәүләткирәй Дәүләтбай улы''' (1 июнь 1925, [[БАССР]]-ҙың [[Йылайыр кантоны]] [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абҙан]] ауылы (Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]]) — 24 февраль 2004, [[Өфө]]), тәржемәсе, журналист. Журналистар союзы ағзаһы (1965). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.
[[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1994).

[[Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы]]ның ағаһы.

1961—1965 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡый.
1946 йылдан алып «Сталинсе» гәзите редакцияһында ВЛКСМ-дың Абҙан район комитетында эшләй. 1956 йылдан — [[Ейәнсура районы]] мәктәптәрендә уҡытыусы, 1967 йылдан — «Коммунист» («Мечетлинская жизнь») гәзите мөхәррире, 1969—1985 йылдарҙа «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе,  бүлек мөдире, 1993—1994 йылдарҙа — «Заман — Башҡортостан» гәзите баш мөхәррире.

== Тәржемәләре һәм әҫәрҙәре ==
[[Мортазин Муса Лот улы |М. Л. Мортазинды]]ң «Башҡортостан һәм башҡорт ғәскәрҙәре граждандар һуғышында» («Башкирия и башкирские войска в Гражданскую войну», тәрж. 1994) китабын, Р. Г. Игнатьевтың «Башҡорт Салауат Юлаев, Пугачев бригадиры, йырсы һәм импровизатор» («Башкир Салават Юлаев, пугачевский бригадир, певец и импровизатор», тәрж.2004) очеркын, В.Чишковтың «Гость в своем доме» («Yҙ өйөңдә ҡунаҡ ҡына»), А.Попояндың «Оставайтесь солнцем» («Бала кунеле далала») пьесаларын урыҫ теленән, [[Ибраһимов Ғабдулла Ғәбделғәлләм улы|Ибраһим Ҡыпсаҡ]]тың «Башкиры — защитники Ленинграда» китабын төрөк теленән башҡортсаға тәржемә итә. [[Ҡөрьән]]де башҡорт телендә баҫмаға әҙерләүҙә ҡатнаша (1993, «Ҡөрьән Кәрим»).
«Көрьәнде нисек уҡырға» китабы авторҙарының береһе (Ишембай, 1992).
«Йылғабыҙ ҙа беҙҙең Әселе…» китабы авторы&lt;ref&gt;http://libmap.bashnl.ru/node/762{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1994) — «Ҡөрьән-Кәрим»де башҡорт теленә тәржемә итеп баҫтырып сығарған өсөн.
* Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премияһы лауреаты.

Тыуған ауылында урамға Мәһәҙиев исеме бирелгән, ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://libmap.bashnl.ru/node/762] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811132244/http://libmap.bashnl.ru/node/762 |date=2016-08-11 }}
* {{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/10006-m-iev-d-l-tkir-j-d-l-tbaj-uly|МӘҺӘҘИЕВ Дәүләткирәй Дәүләтбай улы}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]</text>
      <sha1>43rxjsjq2a6zpbv8qmbgakcdi4v62bh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нурмөхәмәт Йомрани</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136315</id>
    <revision>
      <id>1299238</id>
      <parentid>811836</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T07:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6950" sha1="1uwab6rg2jl1bro9k9h3xxp7905lse7" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фамилиялаш|Кирәев}}
'''Нурмөхәмәт Йомрани''', '''Нурмөхәмәт‑сәсән''' (ысын исеме — ''Кирәев Нурмөхәммәт Шаһиарыҫлан улы''; [[1882 йыл|1882]]—[[1934 йыл|1934]]) — башҡорт шағир-импровизаторы, [[сәсән]].

== Биографияһы ==
Кирәев Нурмөхәммәт Шаһиарыҫлан улы 1882 йылда [[Пермь губернаһы]]ның Красноуфимск өйәҙе Йомран ауылында (хәҙерге[[Пермь крайы]]ның Октябрьский районы) тыуған.

[[Мәҙрәсә]]лә белем алған. [[Урыҫ революцияһы|1917 йылғы революцияға]] тиклем Ҡаҙағстан ауылдарында уҡытҡан, Йомран һәм шулай уҡ башҡа ауылдарҙа үҙе асҡан мәҙрәсәләрҙә мөғәллим булған.

Октябрь революцияһынан һуң педагогик курстар тамамлаған. [[Баҙансат]], [[Олойылға (Асҡын районы)|Олойылға]], [[Төлгөҙбаш]] ауылдарында уҡытыусы булып эшләгән.

1934 йылда [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы| Башҡорт АССР-ы]]ның Иҫке-Балтас районы [[Төлгөҙбаш]] ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]]) вафат була.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Йомрани псевдонимы тыуған ауылы исеменән алынған. Сәсән үҙенең ижадында [[Аҡмулла]] һәм [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаевтың]] мәғрифәтселек традицияларын дауам итә&lt;ref&gt;{{БЭ2013У|component/content/article/2-statya/14052-nurmukhammet-yumrani.html|Нурмухаммет Юмрани|автор=[[Хусаинов, Гайса Батыргареевич|Хусаинов Г. Б.]]}}&lt;/ref&gt;.

Шағир-импровизаторҙың билдәле әҫәрҙәре араһында «Аҡмуллаға эйәреү» («Муасалатөн би Аҡмулла»), «Үкенеү», «Ерҙәребеҙ һатылған», «Ярлылыҡ алдан килә», «Ҡара ҡарғалар», «Ғилем шиғары», «Шәхсемә даир», «Ни кәрәк һәм ни кәрәкмәй» һәм башҡалар. Йомрани тик уҡымышлылыҡ ҡына тормошто яҡшы яҡҡа үҙгәртергә мөмкин тип иҫәпләй, шулай уҡ үҙенең шиғырҙарында [[Башҡорттар|башҡорттарҙың]] үҙ [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|аҫаба ерҙәрен]] һатыуына ҡаршы сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Сулейманов, Ахмет Мухаметвалеевич|Сулейманов А. М.]]|заглавие=Башкирские сэсэны|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=2223|издание=[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип=журнал|год=2012|номер=10|issn=1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

Сәсән тере саҡта әҫәрҙәре баҫтырылмаған, әммә ҡулъяҙма вариантта киң таралған була, мәҙрәсәләрҙә ҡулланыла. Уның ҡулъяҙмалары Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгендә, [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Ғ. Б. Хөсәйенов исемендәге тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында һаҡлана.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабичтың]] ике туған апаһы. Ҡыҙҙары Нәжиә һәм Мөхлисә. Улы — [[Кирәй Мәргән|Әхнәф]] (Кирәй Мәргән), башҡорт яҙыусыһы, ғалим-фольклорсы, әҙәбиәт белгесе&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Галин, Салават Ахмадиевич|Галин С. А.]]|заглавие=Жизнь во имя литературы и науки|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1478|издание=[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип=журнал|год=2007|номер=8|issn=1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* ''[[Галин Салауат Әхмәҙи улы|Галин С. Ә.]]'' Нурмөхәммәт Йомрани сәсән. // Башҡортостан&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: гәзит. — 1992 йылдың 6 август.
* Нурмөхәмәт йомрани шиғырҙары // Әҙәбиәт, фольклор, әҙәби мираҫ. — Өфө: Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте, 1976. — Ватан. 2. — 199 с.—210.
* Әҙәбиәт. Фольклор. Мѳхәррир мираҫ. 2‑се кит. — Өфө, 1976.

== Һылтанмалар ==

* {{БЭ2013У|component/content/article/2-statya/14052-nurmukhammet-yumrani.html|Нурмухаммет Юмрани|автор=[[Хусаинов, Гайса Батыргареевич|Хусаинов Г. Б.]]}}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/822 Юмрани Нурмухамет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180306142312/http://libmap.bashnl.ru/node/822 |date=2018-03-06 }} // [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапхана|Национальная библиотека имени А.-З. Валиди Республики Башкортостан]].
[[Категория:Башҡорт шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:1882 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Октябрьский районында (Пермь крайы) тыуғандар]]
[[Категория:Пермь губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:1934 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Асҡын районында вафат булғандар]]</text>
      <sha1>1uwab6rg2jl1bro9k9h3xxp7905lse7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наседкин Василий Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139738</id>
    <revision>
      <id>1299232</id>
      <parentid>1275796</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T03:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17256" sha1="akmrisk6w5570j2ccs8r2vf2fzkjv00" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Наседкин Василий Фёдорович''' ({{OldStyleDate2|13|ғинуар|1895|1}}&lt;ref name=&quot;енн&quot; /&gt;&lt;ref&gt;На [http://libmap.bashnl.ru/node/881 сайте Национальной библиотеки Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241213153524/http://libmap.bashnl.ru/node/881 |date=2024-12-13 }} указана дата рождения ''30 декабря 1894'' по ст.ст. и ''13 января 1895'' по н.ст., первая из которых, видимо, ошибочна.&lt;/ref&gt;; [[Өфө губернаһы]]ның Веровка ауылы&lt;ref&gt;С 1935 г. — на территории Фёдоровского района Башкортостана, [[Башкортостан]], [[Россия]]. В 1960-е годы в связи с укрупнением Пугачёвского совхоза дер. Веровка ликвидирована.&lt;/ref&gt; — 15 марта 1938&lt;ref&gt;В некоторых источниках указывается год смерти ''1940'' ([http://www.poesis.ru/poeti-poezia/nasedkin/biograph.htm Василий Наседкин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217122554/http://www.poesis.ru/poeti-poezia/nasedkin/biograph.htm |date=2014-12-17 }} // Поэзия Московского университета : от и до…)&lt;/ref&gt;, [[Мәскәү]]) — [[СССР]] яҙыусыһы, шағир һәм журналист. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәм [[Октябрь революцияһы|Октябрь социалистик революцияһы]] ваҡиғаларында, Төркөстанда  баҫмасылар хәрәкәтен баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

== Биографияһы ==
Василий Фёдорович Наседкин крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1909—1913 йылдарҙа  [[Стәрлетамаҡ]] уҡытыусылар семинарияһында уҡыған, уны тамамлағас [[1913 йыл]]да [[Мәскәү]] университетының  физика-математика факультетына уҡырға инә. [[1914 йыл]]да [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП (б)]] ағзаһы була&lt;ref&gt;На сайтах [http://az-libr.ru/index.htm?Persons&amp;000/Src/0010/961d9713 «Люди и Книги»] и [http://www.rusinst.ru/articletext.asp?rzd=1&amp;id=4761 «Институт русской цивилизации»] указан год вступления в партию ''1917''.&lt;/ref&gt;;  Шанявский университетына күсә, унда  С. Есенин менән таныша. 

[[1915 йыл]]да үҙ ирке менән армияға бара,  [[Беренсе донъя һуғышы]]нда  ҡатнаша;  контузия ала, немецтарға әсирлеккә эләгә, унан ҡаса ала{{Sfn|Есенина (Наседкина) Н.|2001|name=енн}}. Һуңынан Алексеевка юнкерҙар училищеһында уҡый, шунда уҡ пропаганда эше алып бара.  [[1917 йыл]]да [[Мәскәү]] ихтилалында [[большевик]]тар яғында  ҡатнаша; революция яғына күскән юнкерҙар менән  етәкселек итә, Телеграф-прожектор полкының ҡыҙылгвардеецтары менән берлектә  телеграф, почта, телефон станцияһын баҫып алыуҙа, Мәскәү Кремлен алыуҙа  ҡатнаша, Полк революцион комитеты ағзаһы, Реввоенсовет ағзаһы, аҙаҡтан полк комиссары була.

[[1920]]—[[1923 йыл]]дарҙа [[Төркөстан]]да баҫмасылар хәрәкәтен баҫтырыуҙа ҡатнаша. Партиянан 1921 йылда сыға{{Sfn|Куняев С. Ю.}}{{Sfn|Михайлов, 2013}}.

[[1923 йыл]]дың көҙөнән алып — Мәскәүҙә. Армиянан демобилизацияланғас, Брюсов әҙәби-художество институтына уҡырға инә, унда йылдан ашыу уҡый. Бер үк ваҡытта «Город и деревня» журналының штаттан тыш мөхәррире булып эшләй, журналдарҙа баҫыла. Һуңынан  «Колхозник» журналында, үҙе етәкләгән шиғриәт бүлегендә  әҙәби мөхәррирләү менән шөғөлләнә.

«Перевал» әҙәби төркөмдә,  (1923—1928), пролетар-колхозсы яҙыусыларҙың Бөтә союз пролетар ойошмаһында тора(1930).

[[1920 йыл]]дар аҙағында коллективлаштырыуҙың  ажар дошманы була{{Sfn|Куняев С. Ю.}}. 1937 йылдың 26 октябрендә ҡулға алына;  [[1938 йыл]]дың 15 мартында  «террористик ниәттә» ғәйепләнә һәм атыуға хөкөм ителә; «Коммунарка» полигонында атыла һәм ерләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Василий Наседкин|url=http://vcisch2.narod.ru/NASEDKIN/Nasedkin.htm|lang=ru|publisher=Погибшие поэты — жертвы коммунистических репрессий|accessdate=2015-01-01}}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwZQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwZQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Погибшие поэты — жертвы коммунистических репрессий.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwZQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;1 ғинуар 2015 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1956 йыл]]дың авгусында Екатерина Есенина ғаризаһы һәм СССР-ҙың Яҙыусылар Союзы Идаралығының секретары урынбаҫары К. Воронков, яҙыусы Ю.Н. Лебединский һәм Лев Толстойҙың ейәнсәре, [[Сергей Есенин]]дың һуңғы ҡатыны [[Софья Толстая]]ның үтенесе буйынса тулыһынса аҡлана&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наседкин Василий Федорович|url=http://stopgulag.org/object/97777725?lc=ru|lang=ru|publisher=Рязанское общество «Мемориал»|accessdate=2015-01-01}}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwbA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwbA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Рязанское общество «Мемориал».&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwbA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;1 ғинуар 2015 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ғаиләһе ===
Ҡатыны (1925 йылдың 19 декабренән)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Плейкаст «Василий Фёдорович Наседкин — друг Сергея Есенина»|url=http://www.playcast.ru/view/1974971/86cb78e9cac12908425a1da3b646f2641f2fb284pl|lang=ru|publisher=Playcast|date=2012-10-05|accessdate=2015-01-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101195243/http://www.playcast.ru/view/1974971/86cb78e9cac12908425a1da3b646f2641f2fb284pl |date=2015-01-01 }}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwcw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwcw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Playcast&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwcw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2012-10-05).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwcw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;1 ғинуар 2015 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; — Есенина Екатерина Александровна (1905—1977, Мәскәү), [[Сергей Есенин]]дың һеңлеһе. 1938 йылда ҡулға алына; СССР Эске эштәр халыҡ комиссары ҡарамағындағы айырым кәңәшмәлә 1938 йылдың 1 ноябрендә 5 йыл ваҡыт менән 15 пунктта йәшәү хоҡуғынан мәхрүм ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Есенина Екатерина Александровна|url=http://stopgulag.org/object/97777241?lc=ru|lang=ru|publisher=Рязанское общество «Мемориал»|accessdate=2015-01-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185329/http://stopgulag.org/object/97777241?lc=ru |date=2016-03-04 }}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwfA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwfA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Рязанское общество «Мемориал».&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwfA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;1 ғинуар 2015 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

* улы — Андрей,
* ҡыҙы — Наталия&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Екатерина Есенина с мужем Василием Наседкиным и детьми|url=http://stopgulag.org/object/97777587?lc=ru|lang=ru|publisher=Рязанское общество «Мемориал»|accessdate=2015-01-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191347/http://stopgulag.org/object/97777587?lc=ru |date=2016-03-04 }}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwgw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwgw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Рязанское общество «Мемориал».&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwgw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;1 ғинуар 2015 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
1919 йылда «Правда» гәзитендә шиғырҙары баҫылып сыға. 1920 йылдар башында  Төркөстанда баҫыла{{Sfn|Куняев С. Ю.}}.

1924 йылда В. Наседкиндың Сергей Есенин менән  икенсе осрашыуы була,  был осрашыу уның шәхси тормошонда һәм «яңы крәҫтиән шағиры» булараҡ ижади үҫешендә әһәмиәтле була.

1924—1933 йылдарҙа бөтә совет журналдарында һәм альманахтарында: «Новый Мир», «Круг», «Красная новь», «Наши дни», «Рабочий журнал», «Перевал», «Красная нива», «Прожектор» - баҫылып сыға. Өс шиғыр йыйынтығы, шулай уҡ  «Последний год Есенина» (1927). хәтирәләрен нәшер итә.

В.Наседкиндың шиғырҙары Красимир  Георгиев тарафынан болғар теленә тәржемә ителә&lt;sup id=&quot;cxmwNw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[[:bg:Красимир Георгиев|[bg]]]&lt;/sup&gt;.

=== Һайланма әҫәрҙәре ===
Сығанаҡ — Рәсәй милли библиотекаһының [http://www.nlr.ru электрон] каталогтары

* {{книга|автор=Наседкин В. Ф.|заглавие=Ветер с поля : Стихи 1922—1930|место=М.|издательство=Федерация|год=1931|страниц=102}}
** {{книга|автор=Наседкин В. Ф.|заглавие=Ветер с поля : Стихи|место=М.|издательство=Сов. Россия|год=1968|страниц=222}}
** {{книга|автор=Наседкин В. Ф.|заглавие=Ветер с поля : Стихи, воспоминания о Есенине|ответственный=Предисл., сост. и коммент. М. А. Чванова|место=Уфа|издательство=Башк. кн. изд-во|год=1978|страниц=159|серия=Золотые родники}}
* {{книга|автор=Наседкин В. Ф.|заглавие=Избранные стихи|место=М.|издательство=Сов. писатель|год=1960|страниц=139}}
* {{книга|автор=Наседкин В. Ф.|заглавие=На верном пути : (Рассказ из немецкой жизни)|место=М.|издательство=изд-во ЦК МОПР СССР|год=1927 [1926]|страниц=28}}
* {{книга|автор=Наседкин В. Ф.|заглавие=Последний год Есенина : (Из воспоминаний)|место=М.|издательство=Никитинские субботники|год=1927|страниц=46}}
** {{книга|автор=Наседкин В. Ф.|заглавие=Последний год Есенина|ответственный=Подгот. текста и вступ. ст. А. Л. Казакова|место=Челябинск|издательство=Форум-издат|год=1992|страниц=40}}
* {{книга|автор=Наседкин В. Ф.|заглавие=Сеид Рафик : (Рассказ)|место=М.|издательство=ЦК МОПР СССР|год=1927 [1926]|страниц=23}}
* {{книга|автор=Наседкин В. Ф.|заглавие=Стихи. 1922—1932|место=М.|издательство=Моск. т-во писателей|год=1933|страниц=212}}
* {{книга|автор=Наседкин В. Ф.|заглавие=Теплый говор : [Стихи. (1922—1926)]|место=М.|издательство=Никитинские субботники|год=1927 [1926]|страниц=106}}

=== Тәржемәләре ===
* {{книга |автор=Самед Вургун . |часть= |ссылка часть= |заглавие=Стихи и поэмы |оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный=Перевод с азербайджанского Б. Серебрякова, В. Наседкина, Р. Ивнева, Б. Брика; Обложка А. Лурье; Портрет работы В. Кроткова |издание= |место=Тифлис |издательство=Закгиз |год=1935 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=85 |серия= |isbn= |тираж=4000 |ref= }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Вдовыкин Г. П.|заглавие=Поэт В. Ф. Наседкин|издание=2-е изд|место=М.|Компания Спутник+|год=2003|страниц=38}}
* {{книга|автор=Есенина (Наседкина) Н.|часть=Мой отец|ссылка часть=http://az.lib.ru/n/nasedkin_w_f/text_0060.shtml|заглавие=В{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} сем

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|url=http://libmap.bashnl.ru/node/881|title=Василий Федорович Наседкин|date=2013-08-28|publisher=Национальная библиотека им. А.-З.Валиди Республики Башкортостан|accessdate=2015-01-01|lang=ru|archiveurl= |archivedate= }}
* {{Из ЛЭ|http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le7/le7-6101.htm|title=Наседкин Василий Федорович|author=[[Брайнина, Берта Яковлевна|Б. Брайнина]]}}
* {{cite web|url=http://www.rusinst.ru/articletext.asp?rzd=1&amp;id=4761|title=Наседкин Василий Федорович|author=Куняев С. Ю.|publisher=Институт русской цивилизации|accessdate=2015-01-01|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304133726/http://www.rusinst.ru/articletext.asp?rzd=1&amp;id=4761|archivedate=2016-03-04|ref=Куняев С. Ю.|deadlink=yes}}
* {{cite web|url=http://az-libr.ru/index.htm?Persons&amp;000/Src/0010/961d9713|title=Наседкин Василий Фёдорович|author=Михайлов А. И.|date=2013-10-23|publisher=Люди и Книги|accessdate=2015-01-01|lang=ru|archiveurl= |archivedate=|ref=Михайлов, 2013}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]]
[[Категория:XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:13 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1895 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:Фёдоровка районында тыуғандар]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:15 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:РСДРП ағзалары]]</text>
      <sha1>akmrisk6w5570j2ccs8r2vf2fzkjv00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мостафин Урал Сабирйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143112</id>
    <revision>
      <id>1299219</id>
      <parentid>1229388</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T22:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5327" sha1="btmdikpe8reh6cq89len4tb5bnvo6s0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мостафин Урал Сабирйән улы''' ([[17 ғинуар]] [[1951 йыл]]) — хеҙмәт ветераны, [[Шиғриәт|шағир]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 2014 йылдан [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. [[Баймаҡ районы]]ның [[Батыр Вәлид]] исемендәге (2002) һәм [[Сәғит Агиш]] исемендәге әҙәби премиялар лауреаты (2011).

== Биографияһы ==
Урал Сабирйән улы Мостафин 1951 йылдың 17 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] ауылында тыуған. 1966 йылда үҙҙәрендә [[2-се Этҡол мәктәбе|һигеҙ йыллыҡ мәктәп]]те тамамлай, артабан Өфөлә [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|1-се башҡорт интернат-мәктәбе]]ндә белем ала. 1968—1973 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]нда уҡый. 1973—1975 йылдарҙа [[Совет Армияһы]]нда хеҙмәт итә. Хеҙмәт иткән йылдарҙа Юрий Гагарин уҡыған авиация училищеһында хәрбиҙәрҙе уҡыта.

1975—1982 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында «Ҡыҙыл пролетарий» заводында инженер-конструктор булып эшләй. Был заводта танкылар, самолеттар двигателдәре эшләйҙәр&lt;ref&gt; Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.&lt;/ref&gt;.

1982 йылда ғаиләһе менән тыуған яҡтарына ҡайта. 1983—1989 йылдарҙа КПСС-тың Баймаҡ район комитетында сәнәғәт-төҙөлөш бүлеге мөдире булып эшләй, 1989—1990 йылдарҙа — мебель фабрикаһының баш инженеры, артабан 1990—1992 йылдарҙа төҙөлөп ятҡан кирбес заводының баш технологы, директор урынбаҫары. 1992—1995 йылдарҙа Баймаҡ ремонт-техник предприятиеһы генераль директоры вазифаһында эшләй&lt;ref name=&quot;Литературная карта РБ&quot;&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/1089 Урал Мостафин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405132550/http://libmap.bashnl.ru/node/1089 |date=2023-04-05 }}&lt;/ref&gt;.

1994 йылда [[Баймаҡ]] — [[Сибай]] юлында аварияға эләгеп, умыртҡа һөйәге имгәнә. Урал Мостафин ошо ауыр ситуацияла төшөнкөлөккә бирелмәй, үҙ-үҙендә яңы мөмкинлектәр эҙләй. Әҙәбиәткә 2000-се йылдарҙа килә. Шиғриәт, проза, публицистика өлкәләрендә ижад итә.

== Төп әҫәрҙәре ==
* Тәүбә тәсбихем (Четки покаяния).// Нур усағы (Свет костра).Өфө, 2001;
* Йәшәү яҙмыш (Жизнь — судьба). Сибай, 2002;
* Илһам көсө (Сила вдохновения). Өфө, 2005;
* Ғүмер- атылған уҡ (Жизнь- пущенная стрела).Өфө, 2010;
* Ҡойон ҡойроғо оҙон (Шлейф смерча).Өфө, 2013;
* Хистәр донъяһында (Мир чувств).Өфө, 2013&lt;ref name=&quot;Литературная карта РБ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|13|01|2021}}   
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* [http://libmap.bashnl.ru/node/1089 Литературная карта Башкортостана. Урал Мостафин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405132550/http://libmap.bashnl.ru/node/1089 |date=2023-04-05 }}{{ref-ru}}{{V|13|01|2021}}

[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Сәғит Агиш исемендәге премия лауреаттары]]</text>
      <sha1>btmdikpe8reh6cq89len4tb5bnvo6s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Чудотворец һәйкәле (Батайск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149262</id>
    <revision>
      <id>1299236</id>
      <parentid>879671</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T05:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3496" sha1="2kqun7j10fk1wow36sx4i98jnxqn5fa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Николай Чудотворец һәйкәле''' — [[Ростов өлкәһе]]нең [[Батайск]] ҡалаһындағы бронза скульптура.  [[Скульптура]]  2008 йылда асыла, авторы Сергей Исаков&lt;ref name=&quot;Памятник Николаю Чудотворцу&quot;&gt;[http://my-bataysk.ru/docs/monum/pampravsv.pdf Николай Чудотворец һәйкәл//Батайск православие изге ҡомартҡылары ҡалған.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160929021742/http://my-bataysk.ru/docs/monum/pampravsv.pdf |date=2016-09-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[2008 йыл]]дың 26 сентябрендә Батайскта Николай Чудотворец һәйкәл асыла. Николай яҡынса 280 йылда христиан ғаиләһендә тыуған, ата-әсәһе     Нонна һәм  Феофан тип аталған. Ғаилә Малайзия ярымутрауының Петара  ҡалаһында  йәшәгән. Николай үҙенең изге эштәре һәм мөғжизәләре  арҡаһында билдәле була. 

Ҡала скульптураһы  ҡала майҙанынан яҡшы күренә, уны ҡаланың   архитектура-скульптура ансамбле тулыландыра. Һәйкәл эшләү өсөн бронза ҡулланыла, ә уны эшләү процесы Мәскәү  ҡойоу оҫтаханаларында башҡарыла. Һәйкәлдең бейеклеге  3 метр тәшкил итә, уның ауырлығы тоннанан ашыу. [[Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;ҙең төрлө ҡалаларында Николай Чудотворец   һәйкәлдәре бар, улар   [[Омск]], [[Майкоп]], [[Тамбов]], [[Сергиев Посад]], Ейск, [[Чукот автономиялы округы|Чукотка]] һәм Курилда  ҡуйылған&lt;ref name=&quot;Памятник Николаю Чудотворцу&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.


Һәйкәл Батайск ҡалаһы көнөн байрам итеү сиктәрендә  асыла&lt;ref name=&quot;В Батайске открылся памятник Николаю Чудотворцу&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=211837&amp;cid=17 В Батайске открылся памятник Николаю Чудотворцу]&lt;/ref&gt;.


Асыу тантанаһы Мәҙәниәт йорто алдында үтә. Был майҙанды изгенең исеме менән атау  килешелә. Николай Чудотворец һәйкәлен асыу  был изгенең ҡорамын асыу алдынан үткәрелә&lt;ref name=&quot;В Батайске открылся памятник Николаю Чудотворцу//Главное&quot;&gt;[http://dontr.ru/vesti/obshchestvo/379441-v-batajske-otkrylsya-pamyatnik-nikolayu-chudotvortsu/ В Батайске открылся памятник Николаю Чудотворцу//Главное]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]]
[[Категория:Һәйкәлдәр]]
[[Категория:Батайск һәйкәлдәре]]</text>
      <sha1>2kqun7j10fk1wow36sx4i98jnxqn5fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оло Бәлешкүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151603</id>
    <revision>
      <id>1299240</id>
      <parentid>1296035</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T09:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10800" sha1="o4s0or039w4o2da9akfrs4ot48k2ohx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Оло Бәлешкүл''' - {{lang-ru|Белишкуль,а также Балешкуль, Билешкуль, Беляшкуль, Билишкуль, Беляш-куль, Биляшкуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нындағы күл, гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985).

== Этимологияһы ==
Күлдең атамаһы ябай ғына кеүек: башҡорт телендәге ''бәлеш'' һәм ''күл'' һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, тип яҙалар Силәбе өлкәһе сығанаҡтарында&lt;ref&gt;http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528214806/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_belishkul_ozero |date=2019-05-28 }} Озеро Большой Белишкуль&lt;/ref&gt;.

Әммә был һүҙҙең бер төрлө генә мәғәнәлә ҡулланылмауы бер нисә фараз булыуына юл ҡуя.

&quot;Башҡорт теленең һүҙлеге&quot;ндә ошондай аңлатма бирелә:
*'''Бәлеш''' - Таба йә ҡалайға йәйелгән ҡамыр эсенә ни ҙә булһа һалып, ҡамыр менән өҫтө ҡаплап бешерелгән ашамлыҡ.
*'''Бәлеш''' - күсм. - Бешмәгән, булдыҡһыҙ
*'''Бәлеш''' - Ҡапыл аптырағанда әйтелә торған һүҙ &lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 200-сө бит&lt;/ref&gt;

Урыҫ телле сығанаҡтарҙың ҡайһы берҙәрендә &quot;белиш - мясо&quot; тип аңлатҡандар ҙа, күл балыҡлы (итле) булғанға шулай атағандар тигән фараз яҙғандар&lt;ref&gt;http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/bolshoy_belishkul_ozero// Озеро Большой Белишкуль&lt;/ref&gt;

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы [[Шувалов Николай Иванович]] иһә үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: &quot;Белишкуль, озеро - от древнего башкирского мужского имени Бялеш, кул — «озеро»&quot;&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. Аксакуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt; Йәғни, күл атамаһы &quot;Бәлеш +күл&quot; һүҙҙәренән яһалған тип фаразлай. Бәлки борон башҡорттарҙа ундай исем дә булғандыр һәм ул урыҫ теле аша һаҡланып ҡалғандыр.

== Географияһы ==
Оло Бәлешкүл [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нында, Өйәлге күленән, танылған &quot;Өйәлге&quot; шифаханаһынан, З км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Сайма ҡасабаһынан 2,5 км төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.

Ҡылымыҡтар системаһы аша был һыу ятҡылығы төньяҡ-көнсығыштан Верблюжье (Дөйәгүл) менән, көнбайыштан — [[Кесе Бәлешкүл]] (Доронькино), ә көньяҡтан — [[Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)|Аҡсакүл]] ({{lang-ru|Акчакуль, Ачкакуль)}}) һәм [[Өйәлге]] ({{lang-ru|Увильды}}) менән тоташҡан. Ҡаҙып эшләнгән канал аша Бәлешкүл көньяҡ-көнсығыштан [[Задагүл]] ({{lang-ru|Зибикуль}}) һәм [[Һабанай (күл, Силәбе өлкәһе)|Һабанай]] ({{lang-ru|Сабанай}}) тоташҡан &lt;ref name=&quot;Озеро Бәлешкүл&quot;&gt;[http://chel-portal.ru/enc/belishkul/ Озеро Бәлешкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511080158/http://chel-portal.ru/enc/belishkul |date=2019-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pochel.ru&quot;&gt;[http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/]&lt;/ref&gt;

Был яһалма ҡылымыҡтар һайығайып, үлән баҫып килә. Улар заводсы Демидов ваҡытында ағас ағыҙыу өсөн файҙаланылған. Күмер яндыра торған мейестәренең нигеҙҙәре лә һаҡланған һәм күлгә тарихи ҡиммәт тә өҫтәй &lt;ref&gt;[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109212-bilyashkul-bolshoy.html/ Биляшкуль Большой]&lt;/ref&gt;.

Силәбе- Оло Бәлешкүл араһы — 78 км, Екатеринбургҡа — 160 км, [[Арғаяш]]ҡа – 25 км.&lt;ref&gt;[https://www.tyr74.ru/ural/ribalka_na_ozere_belishkul.html/ Озеро Белишкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115231238/http://www.tyr74.ru/ural/ribalka_na_ozere_belishkul.html |date=2019-01-15 }}&lt;/ref&gt;

Географик координаттары: 55°33'47&quot;N 60°34'14&quot;E

== Тасуирламаһы ==

*Уртаса тәрәнлеге: 2,4 м. 
*Максималь тәрәнлеге: 3,7 м 
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 0,8*1,4 км 
*Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һәр урынынан төбө үтә күренеп тора. 
*Ағып сыға:төньяҡ-көнсығышында бер шишмә. 
*Майҙаны: 1,04км2
Оло Бәлешкүл һыуы бик таҙа һәм үтәҙек, шуға күрә бөтә 3 метр тәрәнлегендә лә төбө күренеп тора.

Ярҙары бормалы, урыны менән ташлы.

Күл төбөндә минераль инештәр сығып ята, шуға күрә ул һыу сифатына бальнеологик ҡиммәт өҫтәй. Күл 1985 йылда тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын ала.

Күленең уникаль ләме төрлө быуын ауырыуҙарын дауалау өсөн ҡулланыла &lt;ref name=&quot;Озеро Бәлешкүл&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pochel.ru&quot;/&gt;

== Флораһы һәм фаунаһы ==
Күлдең яр ситтәрендә ҡатнаш урмандар үҫә. Ҡамыш, күрән ҡаплап алған.

Ҡултыҡтарында, яр буйҙарында аҡ һәм һары томбойоҡтар сәскә ата. Йүкәле утрауында ({{lang-ru|Липовый остров}}) һирәк осрай торған һәм күп төр үҫемлектәр үҫә. Утрау был йәһәттән дендрарий тип әйтерлек. Шуға ла уны ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан иткәндәр.
Утрау үҫемлектәр донъяһы киң япраҡлы урмандар өсөн хас. Тупрағы һутлы, уңдырышлы.

Бында [[ҡарағай]], [[йүкә]], [[ҡайын]], [[ерек]], [[ҡарама|шыма ҡарама]] ҡуйы урмандар хасил итә. Уларҙың бейеклеге 20-25 метрға етә. Аралаш [[муйыл]], [[гөлйемеш]], [[айыу баланы]], ҡара емешле [[мүшмел]], [[ҡурай еләге]], [[ҡарағат]], [[бүре емеше]], һирәкләп [[миләш]] һәм [[балан]] осрай. Ярҙарында төрлө [[тал]]дар, [[ерек|ҡара ерек]] үҫә.

Үлән төрҙәренән [[абаға]], [[ҡарға күҙе]], [[һөтлөгән]], [[сөйәл үләне]], еләктәрҙән - [[яңғыҙаяҡ]],[[ҡыҙыл бөрлөгән]], [[көртмәлеләр]] һәм башҡалар күп. Һаҙ еләктәренең, [[мүк]]тәрҙең төрҙәре бер нисә.

Күлдә карп тереклек итә. Бигерәк тә [[табан (балыҡ)|табан балыҡ]] күп үрсей&lt;ref name=&quot;Озеро Бәлешкүл&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pochel.ru&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 200-сө бит/ Бәлеш
* [http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/ Озеро Белишкуль]
*[http://chel-portal.ru/enc/belishkul/ Озеро Бәлешкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511080158/http://chel-portal.ru/enc/belishkul |date=2019-05-11 }}
*[http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109212-bilyashkul-bolshoy.html/ Биляшкуль Большой]
* [https://www.tyr74.ru/ural/ribalka_na_ozere_belishkul.html Озеро Белишкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115231238/http://www.tyr74.ru/ural/ribalka_na_ozere_belishkul.html |date=2019-01-15 }}
* [https://chelindustry.ru/view2.php?idd=471&amp;rr=8/ Озеро Большой Биляшкуль]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.oopt174.ru/htmlpages/Show/OzeroBolshojBilyashkul/ Озеро Большой Биляшкуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190626025222/http://oopt174.ru/htmlpages/Show/OzeroBolshojBilyashkul |date=2019-06-26 }}

== Һылтанмалар ==
*[http://chel-portal.ru/enc/belishkul/ Озеро Бәлешкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190511080158/http://chel-portal.ru/enc/belishkul |date=2019-05-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pochel.ru/c/100-ozero-belishkul/]

{{Силәбе өлкәһе күлдәре}}

[[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]]
[[Категория:Арғаяш районы]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>o4s0or039w4o2da9akfrs4ot48k2ohx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152508</id>
    <revision>
      <id>1299233</id>
      <parentid>894305</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2921" sha1="9wl0ytyuyvicag2s70w3popsabh5pf1" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы''' ({{lang-ru|Нязепетровское водохранилище}}) — [[Ҡариҙел]] йылғаһында быуылған һыуһаҡлағыс.

== Тарихынан ==
Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы 1976 йылда төҙөлә башлаған. Дамба Наҙы-Петровск сиктәрендә урынлашҡан. Һыу тултырғанда [[Ҡариҙел]] һәм [[Ҡуҡаҙар]] йылғалары буйҙары һыу аҫтында ҡала. Һыу ятҡылғы көҙгөһөнөң майҙаны — 310 м&lt;ref name='O-40-XXXVI'&gt;{{карта|O-40-XXXVI}}&lt;/ref&gt;.

* Майҙаны — 24,2 км²
* Оҙонлоғо яҡынса 10 км
*Максималь киңлеге-700 м етә 
* Уртаса тәрәнлеге 7,8 м, максималь — 20 
*Тулы һыу күләме  0,153 км³, шул иҫәптән файҙалыһы — 0,138 км³.
*Һыу төбө ләмле, урыны менән ташлы.

Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан махсус эшләнгән ҡылымыҡ аша [[Чусовая|Чусовая йылғаһы]] тулыландырыла, шулай итеп [[Екатеринбург]] ҡалаһы ла өлөшләтә унан һыу ала.  Һыу ятҡылығының уң ярында минераль һыу сығанағы бар&lt;ref name=&quot;min-istok&quot;&gt;[http://www.tyr74.ru/ural/ryibalka_na_nyazepetrovskom_vodohranilische.html Нязепетровское водохранилище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921153629/https://www.tyr74.ru/ural/ryibalka_na_nyazepetrovskom_vodohranilische.html |date=2019-09-21 }}, tyr74.ru.&lt;/ref&gt;.

Ихтиофаунаһы: судак, [[ҡорман]], [[алабуға]] һәм  [[Урта Урал|Урта Уралға]] хас башҡа балыҡтар тереклек итә.

Ҡалала шулай уҡ айырым [[Наҙы]] быуаһы ла бар.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
|width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Водохранилище Нязепетровск.jpg|слева|мини|Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы  Екатеринбургҡа ла һыу бирә]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Плотина Нязепетровского водохранилища.JPG|слева|мини|Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысы плотинаһы]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Зеркало Нязепетровского водохранилища.jpeg|слева|мини|Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысында яҙғы боҙ]]
|} 
== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

{{Силәбе өлкәһе һыу ятҡылыҡтары}}

[[Категория:Ҡариҙел]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе һыуһаҡлағыстары]]</text>
      <sha1>9wl0ytyuyvicag2s70w3popsabh5pf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малая Любовь Трофимовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154618</id>
    <revision>
      <id>1299211</id>
      <parentid>1001068</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T14:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10585" sha1="5y92r1v7ex1pr1y2qqslai428o4m3of" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Малая Любовь Трофимовна''' ([[13 ғинуар]] [[1919 йыл]] — [[14 апрель]] [[2003 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]]ның ғалим-терапевы. Медицина фәндәре докторы (1954), профессор (1955), СССР Медицина Фәндәре академияһы академигы (1974). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1979). Украина Геройы (1999). Украина ССР-ының атҡаҙанған фән  эшмәкәре (1968). СССР-ҙың (1980) һәм Украинаның  (2003, үлгәндән һуң) дәүләт премиялары лауреаты.

== Биографияһы ==
Любовь Трофимовна Малая 1919 йылдың 13 ғинуарында Украинаның Запорожье өлкәһе Ореховский районының Копани ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

[[1938 йыл]]да Харьковтың 1-се медицина институтын тамамлағандан һуң, Ворошиловоград өлкәһенең Иванов районы петровеньки ауылында ауыл участка дауаханаһында табип булып эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның тәүге көнөнән алып [[1946 йыл]]дың сентябргә тиклем Совет Армияһы сафында сортировкаланған эвакуация госпиталдәре начальнигы урынбаҫары, Төньяҡ Кавказ фронтының фронт эвакуация пунктының эвакуация бүлеге начальнигы ярҙамсыһы, Харьков хәрби округының дауалау бүлеге начальнигы ярҙамсыһы була.

[[1946 йыл]]дан Харьков медицина институтында эшләй: клиника ординаторы ([[1946]]—[[1949]]), аспирант ([[1949]]—[[1952]]), докторант ([[1952]]—[[1954]]), доцент ([[1954]]—[[1955]]). [[1955 йыл]]дан — санитар-гигиена һәм педиатрия факультетында терапия кафедраһы мөдире, [[1961 йыл]]дан — госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта ([[1962 йыл]]дан) шул уҡ институтының проблемалы кардиология лабораторияһының ғилми етәксеһе. [[1986 йыл]]дан — Украина ССР-ы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ҡабаттан булдырылған Харьков терапия фәнни-тикшеренеү институты директоры (хәҙер Украина Медицина Фәндәре академияһының Терапия институты).

[[1950 йыл]]да Б. М. Хмельницкий етәкселегендә — «Туберкулинодиагностика һәм эске ауырыуҙар клиникаһында туберкулинотерапия» темаһына кандидатлыҡ, ә [[1954 йыл]]да «Туберкулез булғанда йөрәк-ҡан тамырҙары системаһындағы үҙгәрештәр» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ул — 500-ҙән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән 24 монография, 26 авторлыҡ уйлап табыуы һәм 21 патент авторы.

Л. Т. Малая әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә:

* Совет ҡатын-ҡыҙҙары комитеты ағзаһы ([[1963]]),
* Халыҡ-ара интернистар ассоциацияһы ағзаһы ([[1968]]),
* Бөтә союз кардиологтар ғилми йәмғиәте президиумы ағзаһы ([[1973]]),
* Бөтә союз терапевтары ғилми йәмғиәте рәйесе урынбаҫары ([[1975]]),
* СССР Медицина фәндәре академияһы ҡарамағанда Бөтә союз йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙарына ҡаршы көрәш буйынса комитет президиумы ағзаһы.

[[Харьков]]та йәшәй һәм эшләй. [[2003 йыл]]дың 1 апрелендә вафат була.&lt;ref&gt;[http://www.medicusamicus.com/index.php?action=5x249-15x1 Слово об учителе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220228105925/http://www.medicusamicus.com/index.php?action=5x249-15x1 |date=2022-02-28 }}&lt;/ref&gt; Харьков ҡалаһының 2-се зыяратында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәрое һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1979 йылдың 12 ғинуарында Малая Любовь Трофимовнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, [[Ленин ордены]], [[«Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы]] тапшырыла.
* Украина президенты указы менән [[1999 йыл]]дың [[12 ғинуар]]ында Украинала медицина фәнен үҫтереүҙәге шәхси хеҙмәте өсөн, кардиология өлкәһендәге фундаменталь тикшеренеүҙәре өсөн Украинаның Медицина фәндәре академияһының Терапия институты директоры, Украина НАН-ы һәм МФА академигы Любовь Трофимовна Малаяға «Украина Геройы» исеме бирелә һәм Держава ордены тапшырыла&lt;ref&gt;[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/7/99 Президент України; Указ від 12.01.1999 № 7/99]&lt;/ref&gt;.
* [[Ленин ордены]] ([[1979]]).
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены ([[1985]]).
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1960]]).
* V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены ([[1998]])&lt;ref&gt;[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/898/98 Президент України; Указ від 19.08.1998 № 898/98]&lt;/ref&gt;.
* III дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены ([[1995]])&lt;ref&gt;[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/349/95 Президент України; Указ від 7.05.1995 № 349/95]&lt;/ref&gt;.
* Миҙалдар, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн».
* С. П. Боткин исемендәге почетлы миҙал менән бүләкләнә ([[1984]]).
* Академик С. И. Вавилов исемендәге грамота менән билдәләне. ([[1989]]).
* СССР дәүләт премияһы ([[1980]]).
* Украинаның дәүләт премияһы ([[2003]], үлгәндән һуң).
* СССР МФА-ның Н. Д. Стражеско исемендәге премияһы ([[1983]]).
* Украина МФА-ның Н. Д. Стражеско исемендәге премияһы. ([[1998]]).
* Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре ([[1968]]).
* Харьков ҡалаһының почётлы гражданы ([[1999]]).

== Хәтер ==
* Американың Биографик институты [[1996 йыл]]да Малаяға «Йыл кешеһе» исемен бирә, ә халыҡ-ара Биографик үҙәк (Кембридж, Англия) уны «XX быуаттың күренекле 2000 ғалимы» баҫмаһына индерә ([[1998]]).
* Украинаның Министрҙар Кабинеты ҡарары менән [[2004 йыл]]дың [[9 апрель|9 апрелендә]] Украина Медицина фәндәре академияһының Терапия институтына Л. Т. Малая исеме бирелә.
* [[Украинала декоммунизация|Декоммунизация]] сиктәрендә 2015 йылдың ноябрендә Харьковта Постышев проспекты Любовь Vалая проспекты тип үҙгәртелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=11553|star=Labor}}

* [https://web.archive.org/web/20130625205113/http://ukrgeroes.narod.ru/MalaLT.html ГЕРОЙ УКРАЇНИ — Малая Любов Трохимівна]{{ref-uk}}
* [http://geroiros.narod.ru/wwsoldat/200/ARTICLES/BIO/malaya_lt.htm МАЛАЯ Любовь Трофимовна]
* [http://www.city.kharkov.ua/ru/person/view/id/41 Малая Любовь Трофимовна]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [https://web.archive.org/web/20101127135927/http://nbuv.gov.ua/institutions/therapy/mala.html Мала Любов Трохимівна]{{ref-uk}}
* [https://web.archive.org/web/20081203131522/http://who-is-who.com.ua/bookmaket/nagorody2006/8/427.html Мала Любов Трохимівна (1919−2003)]{{ref-uk}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Украинаның Милли фәндәр академияһы ғәмәли ағзалары]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Харьковта вафат булғандар]]
[[Категория:2003 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:14 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>5y92r1v7ex1pr1y2qqslai428o4m3of</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мефодий Моравский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163420</id>
    <revision>
      <id>1299216</id>
      <parentid>968010</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T17:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4589" sha1="k7jsd06sy4bo27hxmi5pkvjk8d0mb36" xml:space="preserve">{{УК}}'''Мефодий Моравский''' ('''Мефодий Солунский'''; 815, Фессалоники (Салоники), [[Византия империяһы]] — {{Үлгән көнө|6|4|885}}, {{ВафатБулыуУрыны|Велеград}}, Бөйөк Моравия) — апостолдарға тиң, Византия миссионеры, Моравия архиепископы. Энеһе Кирилл менән ул славян алфавитын булдырыусы. Апостолдарға тиңдәр һәм словен уҡытыусыһы булараҡ ҙурлана.

== Биографияһы ==
Солун хәрби лидеры ''Друнгария Лев'' ғаиләһенән. Атаһы тыумышы болгар славяны, Солун стратигы (хәрби генерал-губернатор)  ярҙамсыларының береһе&lt;ref&gt;[https://drevo-info.ru/articles/2424.html Мефодий равноапостольный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510020703/https://drevo-info.ru/articles/2424.html |date=2021-05-10 }}&lt;/ref&gt;.

Ғалимдар Мефодий исеменең һуға сумылдырыу үткәнендәме йәки тонзур ваҡытында бирелгәнме икәнен белмәйҙәр. Уның донъяуи исеме Михаил&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://drevo-info.ru/articles/2424.html|title=МЕФОДИЙ РАВНОАПОСТОЛЬНЫЙ|publisher=Древо|accessdate=2015-12-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bgm.org.ru/archives/1361|title=Мефодий Моравский — биография|publisher=Азбука православия|accessdate=2015-12-10}}&lt;/ref&gt; тигән версия бар.

Ғаиләнең дуҫы һәм ҡурсалаусыһы, олуғ евнух Феоктист ярҙамы менән, ул славяндар йәшәгән Македонияла урынлашҡан Византия провинцияһы Славинияла хәрби-административ карьера эшләй. Ул үҙенең славян подданныйҙарының телен белгән.

Бәләкәй Олимп тип аталған  һәм Кесе [[Кесе Азия|Азияла]] урынлашҡан постниктар монастырендә Мефодий монахлыҡ ҡабул итә, һуңыраҡ бер туған Константин да уға ҡушыла.

=== Моравия миссияһы ===
862 йылда Бөйөк Моравия кенәзе Ростислав илселәре Константинополгә уҡытыусылар саҡырып килә. Император һәм патриарх, был икәүҙе саҡырып алып, Моравияға ебәрәләр.

Христиандарҙы Рим йолаларына күсереү өсөн Моравияға килгән француз епископтары Мефодийҙы ҡулға алалар һәм төрмәгә ултырталар. Уның хаҡында бер кем дә белмәй, һәм Папа уның яҙмышын белгәнсе, Герман Людвигына азат итергә бойороҡ биргәнсе өс йыл самаһы ваҡыт үтә.
[[Файл:Kyrill&amp;Method.jpg|мини|311x311пкс|слева| Кирилл һәм Мефодий (уңда) ]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* Кирилл и Мефодий // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М.  : Большая российская энциклопедия, 2004-2017.
* Копылов А. Н. Кирилл и Мефодий // Современные гуманитарный исследования. 2014. № 2. С. 14-21.
* Таис, А. Э. Н. Святые братья Кирилл и Мефодий просветители славян. Сергиев Посад, 2005.
* Провоз Л. Р. «Святослав Хоро: Иду на Вы!» Москва, 2006
* Бауэр С. У-У-У. История средневекового мира. Москва, 2015.
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:6 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>k7jsd06sy4bo27hxmi5pkvjk8d0mb36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхтәр Әүәзов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163621</id>
    <revision>
      <id>1299227</id>
      <parentid>1267333</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16816" sha1="eholx3a5okc9zkd5zqovdlrzrog6gsk" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Мохтар Омархан улы Әүәзов''' ({{lang-kk|Мұхтар Омарханұлы Әуезов}}, 16 (28) сентябрь [[1897 йыл]] — [[27 июнь]] [[1961 йыл]]) — яҙыусы, драматург, филология фәндәре докторы (1946), профессор (1953), Ҡаҙаҡ ССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957), Ҡаҙаҡ ССР-ы ФА академигы (1946), Ҡаҙаҡ ССР-ы Яҙыусылар союзы рәйесе. &quot;Бөтә донъя әҙәбиәте китапханаһы&quot;на индерелгән «Абай юлы» романы авторы&lt;ref&gt;{{БЭ2013|96222}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[Файл:М.Ауэзов_музее.JPG|справа|мини|200x200пкс|Музей-йорто. ''[[Алматы]]'']]
[[1897 йыл|1897 йылдың]] [[28 сентябрь|28 сентябрендә]] Семипалатинск өйәҙе ([[Ҡаҙағстан]]дың Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе) Сыңғыҙ улусында күсмә ҡаҙаҡ ғаиләһендә тыуған. Олатаһы Әүәз ейәне Мохтар донъяға килеү хөрмәтенә уҙҙырған мәжлескә [[Абай Ҡонанбаев]] килгән, сөнки ғаиләнең яҡын кешеһе булған, Абайҙың атаһы Ҡонанбай Әүәздең һеңлеһе Нурғанымға өйләнгән булған.

Мохтар бик йәшләй үкһеҙ етем ҡала. Уны Ҡасымбәк ағаһы тәрбиә итә һәм уҡыта. [[1906 йыл|1906]]-[[1907 йыл|1907 йылдарҙа]] Мохтар [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәлә]] уҡый, һуңынан Сыңғыҙ улусы земство стипендияһына Семипалатинск ҡалаһының 5 синыфлы урыҫ училищеһына уҡырға инә. [[1912 йыл|1912]]-[[1919 йыл|1919 йылдарҙа]] Семипалатинск уҡытыусылар семинарияһында уҡый. Семипалатинск ҡалаһында ойошторолған беренсе «Ярыш» футбол командаһында уйнай.

[[1917 йыл]]да яҡын туғандары Мохтарҙы Рәйханаға өйләндерә, [[1918 йыл]]да уның беренсе балаһы — ҡыҙы Мөғәмилә (''[[1918 йыл|1918]]-[[2009 йыл|2009]]'') тыуа. [[1920 йыл]]да улы Чокан тыуа, уныһы йәшләй мәрхүм булып ҡала. Өс йылдан ғаилә тарҡала, Мохтар ҡыҙын үҙенә ала. Абай Ҡонанбаевтың ейәнсәре Камиләгә өйләнә, ләкин был никахы ла оҙон ғүмерле булмай.

1918 йылдың аҙағында, Алаш‑Урҙа вәкиле булараҡ, Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Ермолаевка ауылында (хәҙерге БР‑ның Көйөргәҙе раоны биләмәһендә) Башҡорт хәрби шураһы ултырышында ҡатнаша, Әхмәтзәки Вәлидов менән осраша&lt;ref&gt;{{БЭ2013|96222}}&lt;/ref&gt;.

=== Ижади эшмәкәрлеге ===
[[1918 йыл]]да Мохтар Әүәзов һәм Йосыфбәк Аймауытов Семипалатинскиҙа «Абай» журналы сығара башлай. 21 һаны сыҡҡас, баҫма сәйәси сәбәптәр арҡаһында ябыла. [[1919 йыл]]да [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|РКП (б)]] сафына алына, Семипалатинск губерна башҡарма комитеты рәйесе һәм Ҡаҙағстан Үҙәк башҡарма комитеты сәркәтибе дәрәжәһенә күтәрелә. [[1922 йыл]]да «фирҡәнең эске тәртибен боҙоу»ҙа һәм &quot;милләтселек&quot;тә ғәйепләнеп, партиянан сығарыла. [[Ырымбур|Ырымбурҙағы]] дәрәжәле урынын ташлап, [[Ташкент]] Урта Азия университетына ирекле тыңлаусы булып инә. «Шолпан» журналында бер нисә хикәйәһен баҫтыра. [[1923 йыл|1923]]-[[1928 йыл|1928 йылдарҙа]] [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетының]] филология бүлегендә уҡый. Уҡығанда үҙенең буласаҡ ҡатыны Валентина Николаевна Кузьмина менән таныша. [[1928 йыл]]да ғаилә [[Ташкент|Ташкентҡа]] күсенә, унда М. Әүәзов үҙе уҡыған Ташкент Урта Азия университетында аспирантураға инә. Шунда уҡ уҡыта ла. [[1929 йыл]]да өсөнсө балаһы — ҡыҙы Ләйлә тыуа.

[[1930 йыл]]да йәш ҡаҙаҡ яҙыусыларының «Алҡа» ойошмаһы менән бәйләнештә тороуҙа ғәйепләп, ҡулға алына, 2,5 йылға хөкөм ителә. Валентина ҡыҙы Ләләне алып, [[Санкт-Петербург|Ленинградҡа]] ҡайтып китә. [[1932 йыл]]да иреккә сыҡҡас, [[Алматы]] вуздарында уҡыта, пьесалар яҙыуын дауам итә. Дуҫы Ильяс Жансугуров Мохтарға сәйәсәт менән араны өҙөп, атаҡлы туғаны [[Абай Ҡонанбаев|Абайҙың]] ижадын тикшереүгә алынырға тәҡдим итә. [[1933 йыл]]да М. Әүәзов Абайҙың латин шрифында баҫылған шиғырҙарының беренсе тулы йыйынтығын сығара. [[1935 йыл]]да Валентина менән яңынан ҡушылалар, улдары Эрнар тыуа. [[1937 йыл]]да Ҡаҙаҡ ССР-ы яҙыусылар союзының беренсе пленумында М. Әүәзовтың ныҡ тәнҡитләйҙәр, шунан һуң НКВД Мөхтәр Әүәзов әҫәрҙәрен тыя, уларҙы китапханаларҙан алдырта, үҙен эштән ҡыуалар. Ғаиләһе менән [[Санкт-Петербург|Ленинградҡа]] китә.

[[1941 йыл]]да [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]] ҡайта, Валентина балалары менән Ленинградта ҡала. М. Әүәзов СССР ФА Ҡаҙаҡ филиалының тел, әҙәбиәт һәм тарих институтында эшләй. [[1942 йыл]]да «Абай» романының 1-се китабын нәшер итә. Шул йылда Фатима Ғәбитова ғаиләһенә ярҙамға килә, дуҫлыҡ ептәре ғаилә мөнәсәбәттәренә әйләнә, [[1943 йыл]]да уртаҡ улдары Морат тыуа.

Әүәзов әҫәрҙәре геройҙарҙың тәрән эске ҡаршылыҡтарын, тормош позицияһын асып бирә. Ҡаҙаҡ мәғрифәтсе шағиры Абай Ҡонанбаевтың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһындағы «Абай юлы» (1942–1956; Н.Иҙелбай тәржемәһе, 1961–1972) роман‑эпопеяһы Әүәзовтың иң әһәмиәтле әҫәре булып тора. Шулай уҡ 20‑нән ашыу пьеса —«Каракоз» (1926), «Айман‑шолпан» (1934), «Кобланды» (1945) тарихи пьесаларын ижад итә. Фәнни тикшеренеүҙәре әҙәбиәт тарихына, ауыҙ-тел ижадына, әҙәбиәт һәм фольклор бәйләнеше проблемаларына арналған. 

[[1945 йыл]]да, Абайҙың 100 йыллығында, «Абай» операһының либреттоһын, «Абай йырҙары» нәфис фильмының сценарийын, Абайҙың биографияһының яңы вариантын, бөйөк ҡаҙаҡ аҡыны тураһында бер нисә мәҡәлә яҙа. [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] «Абай» китабы сыға. Автор [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены]] менән бүләкләнә. [[1946 йыл]]да филология фәндәре докторы була, профессор, Ҡаҙаҡ ССР ФА академигы итеп һайлана. [[1947 йыл]]да «Абай» романының икенсе китабы [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ телендә]], [[1948 йыл|әҫәрҙәре 1948 йылда]] ике китапта [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] [[Урыҫ теле|урыҫ телендә]] нәшер ителә. [[1949 йыл]]да роман 1-се дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ була, автор [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе ордены]] менән бүләкләнә. Шуға ла ҡарамаҫтан, М. Әүәзовты эҙәрлекләү туҡтамай. [[1952 йыл]]да [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ телендә]] «Абай юлы» китабы сығыуға, [[Правда (гәзит)|«Правда» газетаһы]] М. Әүәзовтың «гражданлыҡ һиҙгерлеге етмәү»ҙә ғәйепләп сыға. Шунда уҡ профессор Әүәзовты «''буржуаз-милләтселек хаталары өсөн''» университеттағы эшенән сығаралар, күп томлыҡ &quot; Ҡаҙаҡ ССР-ы тарихы&quot;н яҙған авторҙар коллективынан төшереп ҡалдыралар. Ҡулға алыныуҙан шикләнеп, [[Мәскәү|Мәскәүгә]] китә, 2 йыл [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университетының]] СССР халыҡтары әҙәбиәте кафедраһында ҡаҙаҡ әҙәбиәте буйынса лекцияләр уҡый.

=== Ғүмеренең һуңғы йылдары ===

[[1954 йыл]]да [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] «Абай юлы» тетралогияһын тамамлай. «Иностранная литература», «Дружба народов» журналдары мөхәрририәтенә һайлана, Мәскәү Советтар йорто колонналы залында үткән тантаналы ултырышта Абай ижады тураһында {{Comment|телмәр|доклад}} менән сығыш яһай. Шунан һуң [[Алматы|Алматыға]] ҡайта, бөтә эш урындарына яңынан ҡабул ителә. [[1955 йыл]]да Ҡаҙаҡ ССР-ы 4-се саҡырылыш юғары Советы депутаты итеп һайлана. Әҙәби делегациялар составында сит илдәргә сыға башлай. &quot;Ҡаҙаҡ шиғриәте антологияһы&quot;н төҙөү эшендә ҡатнаша, &quot;Абай юлы&quot;н тәржемә итеүселәр менән эшләй. [[Ҡазан|Ҡаҙанда]] [[1957 йыл|1957]]-[[1960 йыл|1960 йылдарҙа]] [[Татар теле|татар телендә]] «Абай» романының тарихи 1-2 томдары нәшер ителгән.

[[1957 йыл|1957 йылдың]] [[28 сентябрь|28 сентябрендә]], 60 йәшендә, [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә. Ҡаҙаҡ ССР-ы атҡаҙанған фән эшмәкәре исеме бирелә. [[1959 йыл]]да «Абай юлы» дилогияһы өсөн Ленин премияһы бирелә, Ҡаҙаҡ ССР-ының 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. [[1960 йыл]]да [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] бара, «Американан алған тәьҫирҙәр» очерктар {{Comment|шәлкеме|циклы}} яҙа. «Йәш быуын» романын башлай.

=== Вафаты ===
[[1961 йыл|1961 йылдың]] [[Йәй|йәйендә]] [[Мәскәү|Мәскәүгә]] дауаланырға китә. [[1961 йыл|1961 йылдың]] [[27 июнь|27 июнендә]] операция ваҡытында үлә.

== Ғаилә хәле ==
I Рәйхан-ҡыҙы. Балалары:

* ''ҡыҙы'' Мөғәмәлә (''[[1918 йыл|1918]]-[[Йыл|2009]]''), ''улы'' Чокан (''[[1920 йыл|1920]]-?'')

II-ҡыҙы Камилә Мәғәвиә ҡыҙы

III-ҡыҙы Валентина Николаевна Кузьмина. Балалары:

* ''ҡыҙы'' Ләйлә Әүәзова (''[[1929 йыл|1929]]-[[1993 йыл|1993]]''), тарих фәндәре докторы, «М. Әүәзовтың йорт-музейы» директоры.
* ''улы'' Эрнар Әүәзов (''[[1935 йыл|1935]]''), биолог.

IV-ҡыҙы Фатима Габитова. Балаһы:

* ''улы'' Морат Әүәзов (''[[1943 йыл|1943]]''), илсе, яҙыусы, [[ҡытай теле]] белгесе, «М. О. Әүәзов фонды» президенты

== Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре ==
* [[1949 йыл|1949]] Сталин премияһы
* [[1959 йыл|1959]] Ленин премияһы
* [[1957 йыл|1957]] [[Ленин ордены]]
* [[1949 йыл|1949]] Почет [[«Почёт Билдәһе» ордены|Билдәһе ордены]]
* [[1945 йыл|1945]] [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл ордены Байрағы]]
* [[1957 йыл|1957]] Ҡаҙаҡ ССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре

== Хәтер ==
* [[1967 йыл]]да Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһендә Баҡыршыҡ биҫтәһенең исеме Әүәзов итеп үҙгәртелгән.
* [[1963 йыл]]дан [[Алматы]]ла (''М. Түләбаев урамы, 185'') М. Әүәзовтың ике ҡатлы йорт-музейы эшләй (''[[1994 йыл]]дан «Әүәзов йорто» фәнни-мәҙәни үҙәге'').
* [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстандың]] Әҙәбиәт һәм сәнғәт институты М. Әүәзов исемен йөрөтә.
* [[1997 йыл]]ды [[ЮНЕСКО]] «М. Әүәзов йылы» итеп иғлан итә.
* 50 томлыҡ әҫәрҙәре тупланмаһы нәшер ителә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Ауэзов Мухтар Омарханович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|96222}}
* [http://auezov.kz/page.php «Мохтар Әүәзов доньяһы» электрон китапханаһы (рәсми сайт)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103003546/http://auezov.kz/page.php |date=2016-11-03 }}{{Ref-ru}}{{Ref-en}}(казакъ)
* [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Authors/Authors.html Mukhtar Auezov]{{Ref-en}}


{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Ҡаҙаҡ яҙыусылары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1961 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:27 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡаҙағстанда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1897 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>eholx3a5okc9zkd5zqovdlrzrog6gsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мусин Рәзил Ситдиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165168</id>
    <revision>
      <id>1299223</id>
      <parentid>1140299</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T22:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5958" sha1="snmljln6mn0oe0ke1dbl5tlb7sdcw79" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мусин Рәзил Ситдиҡ улы''' ({{lang-ru|Мусин Разил Ситдикович}}) ([[20 июль]] [[1943 йыл]] — [[9 март]] [[1994 йыл]]) — [[СССР|совет]] һәм [[КПСС|партия]] эшмәкәре, 1994 йылдан Дүртөйлө ҡалаһы һәм Дүртөйлө районы администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһының Юғары советы рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты.

== Биографияһы ==
Мусин Рәзил Ситдиҡ улы [[1943 йыл]]дың [[20 июль|20 июлендә]] [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Илеш районы]] [[Иғмәт]] ауылында тыуған.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1965 йылда [[Башҡорт дәүләт аграр университеты|Башҡортостан ауыл хужалығы институтын]] тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1960 йылда [[Илеш районы]] Ульянов исемендәге колхозда колхозсы булып башлай. Институтты тамамлағас колхозда агроном, рәйес урынбаҫары, колхоз рәйесе булып эшләй.
1975 йылдан Дүртөйлө районы башҡарма комитеты рәйесе,
1975 йылдан КПСС-тың Башҡоpтостан өлкә комитеты инструкторы. 1979—1988 йылдарҙа КПСС-тың Дүртөйлө райкомының беренсе секретары, 1989 йылдан партияның Дүртөйлө ҡала комитетының беренсе секретары.

1990—1993 йылдарҙа Башпромбанк акционер йәмғиәтенең Дүртөйлө филиалы директоры.
1994 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһы һәм [[Дүртөйлө районы]] администрацияһы башлығы. Башҡортостан Республикаһының Юғары совекты рәйесе.&lt;ref&gt; // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5&lt;/ref&gt;

Мусин Рәзил Ситдиҡ улы 1994 йылдың 9 мартында фажиғалы рәүештә вафат була.&lt;ref&gt;[https://ilish-muzey.my1.ru/index/musin_razil_sitdikovich/0-450 Илишевский историко-краеведческий музей Республики Башкортостан ]&lt;/ref&gt;


Дүртөйлө районы 201-се Әсән һайлау округынан [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.&lt;ref&gt;Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 34&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], миҙалдар

== Хәтер ==
[[Дүртөйлө]] ҡалаһында Рәзил Мусин исемен йөрөткән урам бар. &lt;ref&gt;[http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/20-nazvaniya-ulits/18656-ulitsy-g-dyurtyulej {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014133104/http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/20-nazvaniya-ulits/18656-ulitsy-g-dyurtyulej |date=2020-10-14 }} Улица Разила Мусина [Мусин Разил Ситдикович (1943–94). В 1978–91 первый секретарь Дюртюлинского райкома, с 1994 глава администрации района и г.Дюртюли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014133104/http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/20-nazvaniya-ulits/18656-ulitsy-g-dyurtyulej |date=2020-10-14 }}&lt;/ref&gt;

== Ҡарағыҙ ==
* [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

== Һылтанмалар ==
* [http://gsrb.ru/ru/about/deputaty-proshlykh-sozyvov/37940/  12 созыв (БАССР)]

[[Категория:12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дүртөйлө районы башлыҡтары]]
[[Категория:Дүртөйлө ҡалаһы башлыҡтары]]
[[Категория:КПСС-тың Башҡортостан райком комитетының беренсе секретарҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Дүртөйлө районы]]
[[Категория:Шәхестәр:Дүртөйлө]]
[[Категория:Шәхестәр:Илеш районы]]</text>
      <sha1>snmljln6mn0oe0ke1dbl5tlb7sdcw79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мулла (Туймазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171971</id>
    <revision>
      <id>1299222</id>
      <parentid>1200110</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T22:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8644" sha1="kjudfd9jq45596sjbfxijjw3da5v1e4" xml:space="preserve">{{БМ|Мулла (мәғәнәләр)}}
{{Ук}}

{{ПозКарта+|Россия Башкирия|width=200|float=right|caption=Мулла ауылы|places=
{{ПозКарта~|Россия Башкирия|lat=54.45|lon=53.45|position=left|background= |label=}}
}}
'''Мулла''' ({{lang-ru|Муллино}}) — 1946 йылда булдырылған [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] нефтселәр ҡалаһы составына индерелгән ауыл&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=838 Ватандаш / Соотечественник / Compatriot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808172145/http://vatandash.ru/index.php?article=838 |date=2018-08-08 }}&lt;/ref&gt;. Ҡала составына индерелгәнгә тиклем [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы]] ауылы. Хәҙер элекке ауыл территорияһын ошо уҡ исемле ҡала микрорайоны биләй&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/104324/ «ПТИЧИЙ» РЫНОК В ОКТЯБРЬСКОМ — башинформ.рф — Новости новой Башкирии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/104644/ МИНИСТЕРСТВУ КУЛЬТУРЫ И НАЦИОНАЛЬНОЙ ПОЛИТИКИ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН — 50 ЛЕТ — башинформ.рф — Новости новой Башкирии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/140291/ 60 лет самому западному городу Башкортостана: сад, населенный тружениками — башинформ.рф — Новости новой Башкирии]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
1740 −1750 йылдарҙа [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]] яҫы таулығындағы Ыҡ йылғаһы үҙәнендә барлыҡҡа килә. Ул ваҡытта ауыл Мулла-ауыл тип исемләнә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;. [[Рәсәй империяһы]]ның кантон системаһы сиктәрендә Нарыштау итәгендә урынлашҡан Үрге Зәйет, Мулла-ауыл, [[Нарыш]], [[Мәскәү (Туймазы районы)|Таубаш (Мәскәү)]], Төркмән ауылдары 12-се һәм 5-се башҡорт кантондары составына инә. 1865 йылды [[Өфө губернаһы]] ойошторолғандан һуң әлеге ауылдар, шул иҫәптән Мулла-ауыл, [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Үрге Бишенде]] улусына инә.

1946 йылдың 5 апрелендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының [[Туймазы районы]]ның Октябрьский эшселәр ҡасабаһын республика әһәмиәтендәге ҡала итеп үҙгәртеү тураһындағы тәҡдиме раҫлана. Ошо уҡ Указ менән Мулла, Нарыш, Үрге Зәйет, Төркмән, Мәскәү ауылдары Октябрьск ҡала Советы ҡарамағына тапшырыла.

Типтәрҙәр төпләнеү өсөн рөхсәт алғандан һуң, Мулла ауылы этник яҡтан бер төрлөлөгөн юғалта. 1782 йылдың 22 ғинуарындағы килешеү буйынса Мулла һәм Зәйет ауылдары башҡорттары бер типтәр муллаһы ғаиләһен ауылда төпләнеүен законлаштыралар. Монасип һәм уның ағаһы Әбдрәхим Абдуллиндар бынан бер йыл элек ауылда йәшәй башлайҙар. Улар башта бер ыңғай 6 һум түләйҙәр һәм артабан һәр ихатанан йылына 10 тин түләргә тейеш булалар. Яһаҡ татары Мөхәмәтша Иҫәнғолов бында бер ниндәй документһыҙ йәшәй. Припущенниктарҙан ауылда [[Бөгөлмә өйәҙе]] [[Юрмый]] улусы [[Уразай (Аҙнаҡай районы)|Уразай]] ауылынан күсеп килгән башҡорттар йәшәй. 1850 йылда уларҙың дөйөм һаны 12 кеше тәшкил итә.

Архив документтары күрһәтеүенсә, ауыл халҡының һаны йылдан-йыл арта бара. 1783 йылда — 150, 1795 йылда — 161 (был йылдарҙа енестәр айырылмай күрһәтелгән), 1816 йылда 43 йортта — 152 ир-егет һәм 148 ҡатын-ҡыҙ, 1834 йылда — 229 һәм 201, 1870 йылда — 419 һәм 405 ; 1917 йылда 90 йортта — 1905 кеше, 1920 йылда 358 йортта — 1916 кеше (совет осоронда дөйөм һан күрһәтелгән).

== Хужалығы ==
Ауыл халҡы башлыса [[игенселек]] менән шөғөлләнә:

1843 йылда һәр 382 аҫаба башҡорт йәненә 72 бот ужым бойҙайы сәселһә, 1312 бот ярауай (яҙғы бойҙай) сәселә, 36 бот картуф ултыртыла.

== Археологияһы ==
[[Мулла (археологик ҡомартҡы)|Мулла]] археологик тораһының түбәнге ҡатламында таш ҡоралдар (ҡырғыстар, чопперҙар, бүленмәләр отщепы) табылған, улар мустье дәүеренә (б. б. т. 100-40 мең йыл) ҡарай. Мезолит осоро ҡатламында уҡ башаҡтары, ҡырғыстар, мөгөҙҙән эшләнгән гарпундар табылған.

[[Ағиҙел буйы мәҙәниәте]] [[Мулла (археологик ҡомартҡы)|II Мулла]] һәм [[Дәүләкән (археологик ҡомартҡылар)|II Дәүләкән]] тораларында йорт атының иң боронғо ҡалдыҡтары табылған. Муллалағы аттар бөтәһе лә йәш аттар (5 йәшкә тиклем). Ҡоралдарҙы эшкәртеү өсөн йыш ҡына уларҙың һөйәктәре буйға ярылған. Ат һөйәктәренән эшләнгән һөйәк хәнйәрҙәре табылған, хәнйәрҙәрҙә саҡматаш йөҙөн ҡуйыу өсөн махсус тишектәр эшләнгән. Әгәр ҙә табылған мал ҡырағай булһа, улар төрлө йәштә булырҙар ине, тип фаразлап була&lt;ref name=&quot;Matyushin&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Матюшин, Геральд Николаевич|Матюшин Г. Н.]]&amp;nbsp;|заглавие=Археологический словарь|место=М.|издательство=Просвещение|год=1996|страниц=304|isbn=5-09-004958-0}}. — С. 54—57, 120—121, 157.&lt;/ref&gt;.

[[Ағиҙел мәҙәниәте]]нең тәүге этабы ҡомартҡыларына — III Мулла тораһы, ә һуңғы этаптағы ҡомартҡыларға IV Мулла тораһы ҡарай.

== Билдәле кешеләр ==
* Латипова Миңниса Ибәтулла ҡыҙы — шағирә&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/402 Латыпова Минниса Ибатулловна | Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062136/http://libmap.bashnl.ru/node/402 |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы]] — [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
— [http://ufagen.ru/places/tuymazy/mullino_tuymazinskiy.html Генеалогия и архивы. Муллино]

[[Категория:1946 йылда бөткән тораҡ пункттары]]
[[Категория:Туймазы районының бөткән тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Октябрьский ҡалаһы составына ингән тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>kjudfd9jq45596sjbfxijjw3da5v1e4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Надежда Евгеньевна Гринфельд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174652</id>
    <revision>
      <id>1299231</id>
      <parentid>1295978</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:59:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9851" sha1="l2wvv9ggnstr83ok67lkqxny9w0yyou" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Надежда Евгеньевна Гринфельд'''  (ҡыҙ фамилияһы ''Кенигшац''; [[1887 йыл|1887]], [[Кишинёв]] — ?) — Бессарабия сәйәсмәне, «Сфатул Цэрий» (1917—1918) ике ҡатын-ҡыҙ-депутаттарының береһе.&lt;ref&gt;&quot;Grinfeld, Nadejda E&quot;, in Iurie Colesnic, Sfatul Tarii: Enciclopedie (Chisinau: Editura Museum 1998), p. 173&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Надежда Евгеньевна Гринфельд присяжный вәкиле Евгений Семенович Кенигшац  (1861, Бельцы — 1939, Кишинев)&lt;ref&gt;В записях о рождении кишинёвского городского раввина записан как Израиль-Евгений Самойлович Кенигшац.&lt;/ref&gt; һәм табиптар династияһынан булған Ольга Вильгельмовна (Васильевна) Бернштейн ғаиләһендә тыуған;  олатаһы  — Самуил Исаакович Кенигшац  — Бельц ҡалаһы табибы; икенсе олатаһы  — Вильгельм  Викентьевич Бернштейн — Кишиневта табип һәм коллежский советник була).&lt;ref&gt;[http://www.jewishgen.org/bessarabia/files/projects/30AnnualBooks/BessarabiaCalendarAsOfOctober2013.htm Jews involved in public life of Bessarabia, from Annual books of 1862, 1872, 1875 and 1893]: Доктор медицины Самуил Исаакович Кенигшац был также действительным членом Бессарабского статистического комитета.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.belousenko.com/books/urusov/urusov_zapiski_gub.htm Князь Сергей Урусов «Записки губернатора»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702014757/http://www.belousenko.com/books/urusov/urusov_zapiski_gub.htm |date=2018-07-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR2132/00027/NY_AR2132_02637.pdf Letter from S. Ghelman to Mr. M. Meyerson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420161604/http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR2132/00027/NY_AR2132_02637.pdf |date=2021-04-20 }}&lt;/ref&gt; . Оләсәһе — Мария Григорьевна Кенигшац (ҡыҙ фамилияһы. Коган) — яҙыусы һәм «Недельная хроника „Восхода“» (1882—1883) гәзите хеҙмәткәре була;  шулай уҡ «Рассвет» гәзитендә лә баҫылып сыға&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/masanov/man/04/man07547.htm Словарь псевдонимов русских писателей, учёных и общественных деятелей]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/masanov/map/09/map17712.htm Мария Кенигшац]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://aksakov.do.am/letopis/isa/1880-1884.pdf Летопись 10. Выпуск 6. В 2 частях. Часть 1. 1880—1884] Сохранилась её переписка с [[Аксаков, Иван Сергеевич|И. С. Аксаковым]].&lt;/ref&gt;.

[[1903 йыл]]да Кишинев Бунд бүлексәһе ағзаһы, һуңыраҡ  РСДРП ағзаһы була&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=D_vR3SVGMgAC&amp;pg=PA48&amp;lpg=PA48&amp;dq= The Tribe of Dina]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=bab2I_4-5UYC&amp;pg=PA55&amp;lpg=PA55&amp;dq= Rebekka Denz «Bundistinnen»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dorledor.info/article/%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%B2%D0%BA%D0%B8-0 Вперёд, в прошлое!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429224239/http://www.dorledor.info/article/%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%B2%D0%BA%D0%B8-0 |date=2014-04-29 }}&lt;/ref&gt; . [[Одесса]]ла, [[Киев]]та һәм [[Санкт-Петербург]]та (һуңынан [[Санкт-Петербург|Петроград]] һәм [[Кронштадт]]) меньшевиктар ойошмаһында әүҙем ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www.moldovenii.md/ru/section/635/content/4312/ Василе Стати «Поруганная свобода»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://socialist.memo.ru/lists/bio/l5.htm#n1900 Гринфельд Надежда Евгеньевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130529112324/http://socialist.memo.ru/lists/bio/l5.htm#n1900 |date=2013-05-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=Ls7GE9UMeQIC&amp;pg=PA84&amp;lpg=PA84&amp;dq= Modern Jewish History: Bundist Counterculture In Interwar Poland]&lt;/ref&gt;

«Сфатул Цэрий» ағзаһы булараҡ Елена Алистарға  ҡапма-ҡаршы сәйәси позицияны биләй (был органда икенсе ҡатын-ҡыҙ-депутат).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://collaborate.education.purdue.edu/edci/rapoport/Docs/Publications/Judaica_Institute.pdf|title=Владимир Аникин «Февраль 17-го года и бессарабское еврейство»|accessdate=2014-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304104644/https://collaborate.education.purdue.edu/edci/rapoport/Docs/Publications/Judaica_Institute.pdf|archivedate=2016-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104644/https://collaborate.education.purdue.edu/edci/rapoport/Docs/Publications/Judaica_Institute.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bibmet.ro/Uploads/Duiliu_Basarabia.pdf În Basarabia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502001420/http://www.bibmet.ro/Uploads/Duiliu_Basarabia.pdf |date=2014-05-02 }}&lt;/ref&gt; . Бессарабияның артабан Рәсәйгә ҡушылыу күсеше осоронда  Румыния короллегенән бойондороҡһоҙ булыуы өсөн сығыш яһай&lt;ref&gt;[http://www.dorledor.info/node/7850 Прогулки по Кишинёву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073659/http://www.dorledor.info/node/7850 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://comunist.md/?p=9167 Так начиналась «униря»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329150215/http://comunist.md/?p=9167 |date=2019-03-29 }}&lt;/ref&gt; . 1917 йылдың 2 декабрендә «Сфатул Цэрий»  Молдаван Халыҡ Республикаһы ойошторолоуын  иғлан итә&lt;ref&gt;[http://moldova-mare.com/rus/histor.php?id=140 Нашествие румынских армий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429050623/http://moldova-mare.com/rus/histor.php?id=140 |date=2014-04-29 }}&lt;/ref&gt; .   

Надежда Гринфельд (атаһы кеүек үк) [[Семен Резник Ефимович|Семён Резник]]тың «Кровавая карусель» романы  һәм пьесаларының  төп персонаждарҙың (Фрида Кенигшац исеме аҫтында, курсистка, 25 йәш) береһе булып тора    .&lt;ref&gt;[http://berkovich-zametki.com/2008/Starina/Nomer2/SReznik1.htm С. Е. Резник «Кровавая карусель»]&lt;/ref&gt;

== Ғаиләһе ==
Уның атаһы, Е.С. Кенигшац, 1917—1918 йылдарҙа Кишинёв ҡала думаһының гласныйы,  «Сфатул Цэрий» ағзаһы, ҡалала Ваҡытлы хөкүмәттең комисар ярҙамсыһы була.&lt;ref&gt;[http://kommersant.md/node/15619 Из протокола допроса свидетеля Евгения Кенигшаца, 45 лет, кандидата права] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329113031/http://kommersant.md/node/15619 |date=2019-03-29 }}&lt;/ref&gt; Әсә8е  О. В. Кенигшац, балалар өсөн көндөҙгө приют менән идара итә&lt;ref&gt;[http://www.dorledor.info/article/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%8F Королевское сокровище] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240517012559/http://www.dorledor.info/article/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%8F |date=2024-05-17 }}&lt;/ref&gt;

* Ире — присяжный вәкиле Гринфельд  Петр Исаакович (1877 — 1939 йылдан һуң), социал-демократ,  1900—1907 йылдарҙа Кишиневта, Одессала, Киевта  Бунд эшмәкәрлегендә ҡатнаша, 1904 йылда Бундың Берн конференцияһына делегат итеп ебәрелә, 1917 йылда РСДРП исемлеге буйынса Ойоштороу йыйылышы депутатына  кандидат итеп күрһәтелә.&lt;ref&gt;[http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/l5.htm Российские социалисты и анархисты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328102133/http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/l5.htm |date=2019-03-28 }}&lt;/ref&gt;
** Улы — Гринфельд Лев Петрович (1908—?).

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Молдавия революционерҙары]]
[[Категория:1918 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Кишинёвта тыуғандар]]
[[Категория:1887 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Молдавияла тыуғандар]]
[[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>l2wvv9ggnstr83ok67lkqxny9w0yyou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Овруч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177076</id>
    <revision>
      <id>1299239</id>
      <parentid>1180652</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T08:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14944" sha1="43dsbl3z5dre3uxyx5r51mtpjroh4m2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Овруч''' ({{Lang-uk|Овруч}}) — [[Украина|Украинаның]] [[Житомир өлкәһе|Житомир өлкәһендәге ҡала.]] Коростень районына инә. 2020 йылға тиклем ғәмәлдән сыҡҡан [[Овруч районы|Овруч районының]] административ үҙәге була.

== Географик урыны ==
Норин йылғаһы буйында ([[Уж (Припять ҡушылдығы)|Уж]] ҡушылдығы, [[Припять (йылға)|Припять]] бассейны) урынлашҡан.

== Тарихы ==
Беренсе тапҡыр 977 йылда «Повесть временных лет» әҫәрендә Святослав Игоревич улы — кенәз Олег Святославичтың древлян ҡалаһы Вручий диуары янында һәләк булыуы айҡанлы телгә алына. Олег туғаны Ярополк менән Киев тәхете өсөн көрәш һөҙөмтәһендә (оборона соҡоронда урынлаштырылған осло бағаналарға ҡолап төшә). Башта ҡалала ерләнә&lt;ref&gt;[[Повесть временных лет]]&lt;/ref&gt;, әммә һуңынан уның һөйәктәре Киевҡа күсерелә. Әлеге ваҡытта Овручта кенәз Олегтың һәйкәле тора.

[[XII быуат|XII]]—[[XIII быуат|XIII быуаттарҙа]] Овруч, Белгород һәм Вышгород менән бер рәттән, Киев еренең төп удел үҙәктәренең береһе була, бөйөк киев кенәзе уны кесе туғандарына биргән ''Рус ере'' ''өлөшө булараҡ айырылып торған,'' нигеҙҙә [[Рюриковичтар|Рюрикович]] кенәздәренең смоленск тармағы тарафынан идара ителгән.

Овруч уның тирә-яғында шифер кәсебе менән бәйле һөнәрселек етештереү үҙәге була. Овруч шифер йөн иләү ҡорамалы (йәки пряслица) [[XI быуат|XI]] — [[XIII быуат]] быуат башында рус кенәзлектәрендә, шулай уҡ [[Польша]] баҙарҙарында, [[Волга буйы Болғары|Волга-Кама Болғары]] һәм Херсонеста&lt;ref&gt;''[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]'' Овручские пряслица (Русские курганы XI—XIII вв.) // Докл. и сообщения исторического факультета МГУ. — 1946. — Вып. № 4.&lt;/ref&gt;яҡшы үткән.

Овруч монгол ябырылыуына дусар ителә, һуңынан [[Алтын Урҙа|алтын урҙа]] баҫҡаҡтары хакимлығы аҫтында була, 1362 йылда башҡа көньяҡ урыҫ ерҙәәре менән бергә [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] составына инә. Йылъяҙмалағы &quot;Алыҫ һәм яҡын урыҫ ҡалалары исемлеге&quot;ндә иҫәпкә алынған (XIV быуат аҙағы).

1569 йылғы поляк-литва унияһынан һуң Речь Посполитая составына инә, үҙәге булып тора. Киев воеводствоһының Овруч староствоһы үҙәге була.

1641 йылда ҡала магдебург хоҡуғын ала.

Речь Посполитаяны 1793 йылда икенсе тапҡыр бүлгәндән һуң, Овруч [[Рәсәй империяһы]] составына инә һәм Волынь губернаһының Овруч өйәҙе үҙәгенә әйләнә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Овруч}}&lt;/ref&gt;.

[[1896 йыл]]да бында 9845 кеше һәм 928 бина иҫәпләнгән, 6 сәнәғәт (3 кирбес заводы, 1 күн, 1 сусҡа һәм 1 балауыҙ воскобойный) предприятиеһы эшләй, типография, китап кибете, халыҡ мәғарифы министрлығының әҙерлек класы һәм ҡыҙҙар бүлегенән торған 2 класлы училище, 3 йәһүд ғибәҙәт мәктәбе, дауахана, йәһүд богадельняһы, шулай уҡ 3 православие сиркәүе, католик костёл, синагога һәм 3 часовня була&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Овруч}}&lt;/ref&gt;.

1911 йылда Овручты [[Николай II]] килеп күргән&lt;ref&gt;''Глаголев Иоанн''. [http://www.ovruch.info/drevnejshaya-svyatyinya-v-horode-ovruche-volyinskoj-hubernyy-zhytomyr-1912r/ Древнейшая святыня в городе Овруче Волынской губернии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150709171218/http://www.ovruch.info/drevnejshaya-svyatyinya-v-horode-ovruche-volyinskoj-hubernyy-zhytomyr-1912r/ |date=2015-07-09 }}. — Житомир: Волынская губернская типография, 1912.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{youtube|uoeO8lnLN5o|Киноплёнка о приезде Николая II в город Овруч|logo=1}}&lt;/ref&gt;.

[[Икенсе донъя һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан]] һуң, 1941 йылда Овруч һөжүм итеүсе немец ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана.

1943 йылдың 18 ноябрендә А. Н. Сабууров партизандар берләшмәһе һәм 13-сө армия&lt;ref&gt;История Второй мировой войны 1939—1945: В 12 т. / Гл. ред. А. А. Гречко. — Т. 7. — {{М.}}: Воениздат, 1976. — С. 263.&lt;/ref&gt;подразделениеларының уртаҡ операцияһы һөҙөмтәһендә ҡала азат ителә.

1989 йылдың ғинуарында халыҡ һаны 19 121 кеше (8877 ир-ат һәм 10244 ҡатын-ҡыҙ) &lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989 года: Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу]&lt;/ref&gt; тәшкил иткән.

2005 йылда ҡала хөрмәтенә [[астероид]] (221073) Овруч тип атала.

2013 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 16 614 кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2013/sb_nnas_2012.pdf Чисельність наявного населення України на 1 січня 2013 року. Державна служба статистики України. Київ, 2013. Стор. 58.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131012013028/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2013/sb_nnas_2012.pdf |date=2013-10-12 }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Транспорт ==
Тимер юл узелы ([[Коростень]], Калинковичи, Янов, Белокоровичи ҡалаларына линиялар).

== Матбуғат баҫмалары ==
Овручта ике төбәк гәзите — «Зоря» һәм «Овручский голос» — сыға.

== Мәҙәниәт ==
Ҡалала тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй. Овруч ҡәлғәһе урынында Спас-Преображенский соборы тора. Монгол баҫҡынсылығына тиклемге һәйкәлдәрҙән XII быуат аҙағына ҡараған Василий сиркәүе һаҡланған. Уны зодчий Петр Милонег төҙөгән тиҙәр; архитектор А.В.Щусев 1907-1909 йылдарҙа уны реставрациялай. Был планда көнбайыш фасадына ике түңәрәк манаралы дүрт терәк бағанан торған кирбес тәре-көмбәҙле ғибәҙәтхана.

== Кенәз Олег Святославович һәйкәле ==
Древлян кенәзе Олег Святославичтың тәүге ҡәбере урынына ҡуйылған, ул 977 йылда, Овручҡа (Вручий) уның ағаһы Ярополк Святославич һөжүм иткән ваҡытта, һәләк була. 1044 йылда Ярослав Мудрый бойороғо буйынса Олег Святославичтың һөйәктәре Киевтағы Десятинный сиркәүендә күсерелеп ерләнә. 1812 йылда Наполеонға ҡаршы Волынь ополчениеһының бер төркөм офицерҙары үҙ аҡсаһына бронза ат өҫтөндә кенәз Олег һәйкәлен төҙөй. Был һәйкәл һуңыраҡ һүтеп алына.

Хәҙерге монумент, ҡара габбро ташынан ҙур киҫәк, 1962 йылда Фрунзе (хәҙер кенәз Олег урамы) һәм Ленин (хәҙер Гетман Выговский) урамдары киҫелешендә ҡуйыла.

== Экологияһы ==
Ҡалала экологик күрһәткестәр яҡшы. Ҡалала радиация хәле яҡшы, әммә Чернобыль АЭС-ындағы һәләкәттән һуң бер ни тиклем насарая.

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Nykolaevskaya cerkov'.jpg|Николаев сиркәүе, 1909
Файл:Ovruch.jpg|Изге Василий сиркәүе, 1950
Файл:Василівська церква і монастирські споруди.jpg|Изге Василий сиркәүе
Файл:Корпус келій Василівського монастиря з дзвіницею.jpg|Васильковский монастыры хөжрәһе (монах бүлмәһе)
Файл:Ovruch1.JPG|Спас-Преображенский соборы күренеше
Файл:Вокзал станції Овруч.jpg|Тиер юл станцияһы
Файл:Овруч, вул.Радянська,37-4.JPG|Сауҙагәр йорто (особняк)
&lt;/gallery&gt;

== Ҡаланың билдәле кешеләре ==
* Преподобномученик Макарий Каневский (1605 — иҫке стиль буйынса 1678 йылдың 7 сентябре) — уния, татар баҫҡынсылығы һәм төрөк агрессияһы шарттарында православие һаҡсыһы;
* Овручтан Йосеф Ицхок Шнеерсон — билдәле раввин;
* Богораз Владимир Германович — этнограф һәм революционер, Овручта тыуған;
* Лавринович Александр Владимирович — VI саҡырылыш Украина халыҡ депутаты (Төбәк партияһы фракцияһы), VI саҡырылыш Украина Юғары радаһының беренсе вице-спикеры;
* Стефано Иттар — итальян архитекторы, сицилия бароккоһы вәкиле;
* Трахтман Яаков-Шмуэл Галеви — яҙыусы, Овручта тыуған;
* Аронский Моисей Аронович (1898—1944) — йәһүд яҙыусы-прозаигы&lt;ref&gt;[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=43298 Аронський Мойсей Аронович] // Енциклопедія Сучасної України.{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;;
* Шмуйло Сергей Трофимович (1907—1965) — совет хәрби эшмәкәре, Овручта тыуған;
* Кац Семён Юделевич (1915—1985) — юридик фәндәр докторы, Харьков юридик институтының граждандар процесы профессоры, Овручта тыуған;
* '''Мордух (Матвей) Шенкман Борисович''' — совет сәнәғәт эшмәкәре, етештереү ойоштороусыһы, 18-се Воронеж авиация заводы директоры, Ил-2 штурмовигын («осоусы танк») — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда иң күп сығарылған совет самолётын етештереүҙе беренсе булып яйға һала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{официальный сайт|https://web.archive.org/web/20170720215536/http://ovruch.ovruch-rayvlada.org.ua/|Овручского городского совета|link_text=ovruch.ovruch-rayvlada.org.ua|lang=uk}}
* [http://www.ovruch.info Овруч: Страницы истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115233539/http://www.ovruch.info/ |date=2012-11-15 }}
* [https://books.google.com/books?id=IGhbAAAAQAAJ&amp;pg=PA395&amp;dq=Овручъ.+оставленъ+...городомъ+Волынской&amp;hl=ru&amp;ei=3bqCTvGNFc73sgaUqKGUDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=Овручъ.%20оставленъ%20...городомъ%20Волынской&amp;f=false Городския поселения в Российской империи. — Т. 1] — С. 395—398.
* [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/772 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VII, strona 773]{{Ref-pl}}
* [https://web.archive.org/web/20140223060332/http://ukrainian.travel/ru/pro-ukrayinu/goroda/ovruch Про Украину: Овруч] // Сайт проекта ''Ukrainian''.''Travel''
* [http://www.ovruch.info/photo/?album=1&amp;gallery=2 Современные фотографические изображения Овруча] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119234709/http://www.ovruch.info/photo/?album=1&amp;gallery=2 |date=2021-01-19 }}
* [http://www.ovruch.info/photo/?album=1&amp;gallery=3 Старые фотографические изображения Овруча] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121211301/http://www.ovruch.info/photo/?album=1&amp;gallery=3 |date=2021-01-21 }}

[[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]</text>
      <sha1>43dsbl3z5dre3uxyx5r51mtpjroh4m2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Немыцкий Виктор Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179987</id>
    <revision>
      <id>1299234</id>
      <parentid>1195784</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T04:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11297" sha1="kkc81of8llw9r8dyqxv14fwa5vubj0k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Немыцкий Виктор Владимирович''' ([[22 ноябрь]] [[1900 йыл]], [[Смоленск]] — [[7 август]] [[1967 йыл]], [[Чульча]] йылғаһының үре) — ғалим-математик, физика-математика фәндәре докторы (1934), профессор. Дифференциаль һәм интеграль тигеҙләмәләр, функциональ анализ, топология өлкәһендәге хеҙмәттәр авторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

Ҡатыны — билдәле математик [[Бари Нина Карловна|Нина Карловна Бари]].

== Биографияһы ==
Гимназияла математика уҡытыусыһы Немыцкий Владимир Васильевич ғаиләһендә тыуған. Әсәһе Анна Михайловна (ҡыҙ фамилияһы Катинская), шулай уҡ уҡытыусы була. 1904 йылда ғаилә Мәскәүгә күсеп килә, атаһы гимназияла уҡытыуын дауам итә. Урта белемде Мәскәүҙең Воскресенский реаль мәктәбендә ала, унда математика буйынса беренсе уҡытыусыһы ул ваҡытта билдәле математик-педагог Константин Николаевич Рашевский була.

1921 йылда [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]ның математика бүлегенә уҡырға инә һәм шул ваҡыттан алып үҙенең тормошон [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университеты]] менән бәйләй. Лузитанияға инә. МДУ-ны тамамлағандан һуң (1925) П. С. Александров һәм В. В. Степанов етәкселегендә аспирантурала уҡый (1925—1929).

1930-сы йылдарҙа В. В. Степанов менән берлектә «Качественная теория дифференциальных уравнений» монографияһын яҙа (1947 йылда ғына нәшер ителгән). Унда донъя фәнни әҙәбиәтендә тәүге тапҡыр, Мәскәү университеты янындағы авторҙар етәкселегендәге дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сифат теорияһы буйынса семинарҙың эше нигеҙендә, был өлкәләге бөтә төп журнал әҙәбиәте, шул иҫәптән авторҙарҙың һәм уларҙың уҡыусыларының баҫылмаған мәҡәләләре системалаштырыла һәм ижади эшкәртелә. Китап бөтә донъяға билдәлелек яулай.

«Теория показателей [[:ru:Ляпунов, Александр Михайлович|Ляпунова]]» монографияһы уның уҡыусылары Б Ф. Былов, Р.. Э. Виноградов һәм Д. М. Гробман менән авторҙашлыҡта яҙылған. Унда авторҙарҙың В. В. Немыцкий етәкселегендәге сифат теорияһы буйынса семинарҙа башҡарған һәм һыҙыҡлыға яҡын системаларҙың сығарылыштары асимптотикаһының төрлө мәсьәләләре менән бәйле һөҙөмтәләре дөйөмләштерелә.

В. В. Немыцкий Мәскәү математика йәмғиәтенең юғары техник уҡыу йорттары секцияһы рәйесе була. М. И. Слудская һәм А. Н. Черкасов менән берлектә университет өсөн «Математик анализ курсы»н яҙалар.

40 йыл самаһы Мәскәү университетында уҡыта, «Ябай дифференциаль тигеҙләмәләр» төп курсын уҡый һәм уҡыу һәм фәнни семинарҙар менән етәкселек итә. СССР фәнни мәктәбен ойоштора, уның күп кенә уҡыусылары күренекле математиктар булып китәләр. В. Немыцкийҙың башҡа илдәрҙә лә (Польшала, Румынияла, Ҡытайҙа) укыусылары бар.

Студент йылдарынан башлап бөтә ғүмере буйы әүәҫ сәйәхәтсе була. Географтар араһында СССР-ҙың бейек таулы райондарын тикшереүсе булараҡ билдәле. Кавказда уны башлап асыусылар Немыцкий һәм А. Н. Тихонов хөрмәтенә аталған артылыш бар. Гербарийҙар йыя һәм эшкәртә. Мәскәү ғалимдар йорто туристик секцияһы рәйесе була. Туризм өлкәһендәге уңыштары өсөн В. В. Немыцкийға 1950 йылда туризм буйынса спорт мастеры исеме бирелә.

{{начало цитаты}}
Студент йылдарында уҡ В. В. Немыцкий һәм [Тихонов Андрей Николаевич|А. Н. Тихонов] [[Төньяҡ Кавказ]]дан Кавказ аръяғына Кавказ һырты аша, быға тиклем тикшерелмәгән урындарға юлға сыға һәм улар менән тик примитив ҡорамалдар (бер боҙ балтаһы һәм бер балта) була. Сама менән шул ваҡыт тирәһендә тәжрибәле альпинистарҙың яҡшы йыһазландырылған төркөмө был һыртты көньяҡтан төньяҡҡа штурмлай. Һврттың иң өҫкө өлөшөндә өҙөлгән төймә (А. Н. Тихонов плащынан) табылғас, был төркөм ағзаларының ғәжәпләнеүҙәренең сиге булмай. Эҙләнеүҙәрҙән һәм һорашыуҙарҙан һуң асыҡланыуынса, альпинистарҙан алда һырт аша В. В. Немыцкий һәм А. Н. Тихонов үткән. Альпинистарҙың был төркөмө яңы һыртты тасуирлай һәм уны «Немыцкий-Тихонов» исеме менән атай. Был исем аҫтында һырт беҙҙең көндәргә тиклем билдәле.
&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=6582&amp;option_lang=rus М. М. Вайнберг, Р. Э. Виноград, Б. П. Демидович, «Виктор Владимирович Немыцкий (к шестидесятилетию со дня рождения)», УМН, 16:1(97) (1961), 201—212.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228203008/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=6582&amp;option_lang=rus |date=2014-12-28 }}&lt;/ref&gt;
{{конец цитаты}}
1967 йылдың июлендә ҙур булмаған төркөм составында Алтайға ([[:ru:Енисей (река)|Енисей]] һәм Обь йылғалары бассейндарын айырып торған Шапшал һырты районына) сәйәхәт ҡыла. Диңгеҙ кимәленән 2200 метр бейеклектә Чулча йылғаһының үрге ағымында 6 августан 7 авгусҡа ҡарай төнөндә ҡапыл вафат була. Уның кәүҙәһен [[Мәскәү]]гә алып киләләр һәм Введенск зыяратында Н. К. Бари менән йәнәш ерләйҙәр (8 участка).

== Библиография ==
70-тән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән, бер нисә монография авторы һәм авторҙашы.

=== Туризм һәм география буйынса баҫылған хеҙмәттәре исемлеге ===
# В хребтах Тянь-Шаня и Памира, сб. «К вершинам советской земли», М., Географгиз, 1949.
# Поездка в Заалайский хребет, сб. «Побежденные вершины, Год 1954», М., Географгиз, 1957.
# Чаткап, сб. «Побежденные вершины, Год 1951», М., Географгиз, 1952 (совм. с Е. А. Казаковой и С. М. Лукомским).
# В центре Тянь-Шаня, газета «Советский спорт», № 16, 1952 (совм. с Е. А. Казаковой).
# Новые данные об обледенении в хребтах Чакир-Корум, Барколдай и Кок-Шаал, Исследование ледников СССР, вып. 2—3, 1935 (совм. с А. А. Летаветом).
# Теберда (путеводитель), изд. Московск. Дома ученых, 1934 (совм. с Б.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Делоне, М. В. Зимиловой и О. И. Каленкиной)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Плоскость Немыцкого в общей топологии — пример совершенного не нормального пространства.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.math.ru/history/tree/Nemuckii Профиль на сайте История математики]
* [http://www.mathnet.ru/links/c9a6cff93705005a6df988db21f80057/rm5613.pdf Некролог УМН. 1968, том 23, вып. 2(140), с. 179—192]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mathnet.ru/links/bbb7a31657f6d3bc8bc940c4deb0d58b/ivm3297.pdf Некролог Изв. вузов. Матем., 1968, № 3, с. 119—121]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:СССР-ҙың спорт мастерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:1967 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 августа вафат булғандар]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>kkc81of8llw9r8dyqxv14fwa5vubj0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181518</id>
    <revision>
      <id>1299212</id>
      <parentid>1234250</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T15:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41107" sha1="ceev4v0kw9cu3140ad6ysmfggmql1xz" xml:space="preserve">{{Народ
| название = Манси
| самоназвание = мāньси ма̄хум
| численность = 12 500
| расселение = {{флагификация|Россия}}:&lt;br&gt; 12 269 (2010 г.)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |date=2020-04-30 }}&lt;/ref&gt;, 11 432 (2002 г.)&lt;ref name=&quot;perepis&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&amp;docid=10715289081463|title=Всероссийская перепись населения 2002 года|lang=|publisher=|accessdate=2009-12-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080202152038/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&amp;docid=10715289081463 |date=2008-02-02 }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;
** {{флагификация|Тюменская область}}:&lt;br&gt; 11 614 (2010 г.)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 10 561&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt; (2002 г.)
*** {{флагификация|Ханты-Мансийский автономный округ}}:&lt;br&gt; 10&amp;nbsp;917 (2010 г.)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 9 894&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt; (2002)
*** {{флагификация|Ямало-Ненецкий автономный округ}}:&lt;br&gt; 171&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt; (2002 г.)
*** [[Төмән өлкәһе]], [[ХМАО]] һәм [[ЯНАО]] иҫәпләмәйенсә:&lt;br&gt; 496&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt; (2002 г.)
** {{флагификация|Свердловская область}}:&lt;br&gt; &amp;nbsp;251 (2010 г.)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;, 259&lt;ref name=&quot;perepis&quot; /&gt; (2002 г.)
{{флагификация|Украина}}:&lt;br&gt; 43 (2001 г.)
| вымер = 
| архкультура = 
| язык = [[манси теле|манси]], [[рус теле|рус]]
| раса = урал hfcf8s
| религия = [[шаманизм]], [[православие дине]]
| родственные = [[ханты]], [[венгрҙар]]
| входит = [[Фин-уғыр халыҡтары]]
| включает = 
| происхождение = 
}}
[[Файл:Famille_de_Vogoules_82.JPG|мини|1901 йылғы почта карточкаһында вогулдар]]
'''Ма́нси''' ({{Lang-mns|мāньси}}; иҫкергән — ''вогу́лдар'', ''вогуличтар'') — аҙ һанлы [[Фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр халҡы]], [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның ерле халҡы]]. Ханттарҙың яҡын тел туғандары Манси телендә һөйләшәләр, әммә әүҙем ассимиляция арҡаһында халыҡтың яҡынса 60 пөнкүрештә [[урыҫ теле]]н ҡуллана.

Дөйөм һаны — 12 269 кеше ([[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу]] буйынса).

[[Свердловск өлкәһе]]нең&lt;ref&gt;''С-ский А.'' [http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=69 Вогулы Пермской губернии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121054859/http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=69 |date=2015-11-21 }} // Пермские Губернские Ведомости, 20 декабря 1897 года&lt;/ref&gt; төньяғында 200-гә яҡын манси йәшәй. Бер нисә йөҙ манси —[[Пермь крайы]]ның төньяҡ-көнсығышында («Вишерский» дәүләт ҡурсаулығы).

== Этнонимы ==
Эндоэтноним (үҙатамаһы) ''манси'' кеше «тигәнде аңлата» һәм *''mańćɜ'' «ир-ат, кеше» прафинн-уғыр һүҙенә барып тоташа һәм уғыр телдәре менән башҡа оҡшашлыҡтары ла бар: ханттарҙа бер фратрия атамаһы — ''маньть'' (''mańt'') ({{Abbr|В|ваховский диалект|0}}), ''моньть'' (''mońt'') ({{Abbr|И|иртышский диалект|0}}), ''мась'' (''maś'') ({{Abbr|О|обдорский диалект|0}}), шулай уҡ [[венгрҙар]]ҙың берлектәге үҙатамаһы — ''magyar'' (''модьяр''). Манси теленең төрлө [[диалект]]тарында уның төрлө формалары бар: сосьва ''маньси'' (''mańśi''), [[Оло Пелым|пелым]] ''маньсь'' (''māńś''), түбәнге конда ''мӧньсь'' (''mɔńś''), [[Тавда (йылға)|тавда]] ''мӓньцӣ'' (''mäńćī''), түбәнге лозьва ''маньсь'' (''måńś'')&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Rédei, Károly|заглавие=Uralisches etymologisches Wörterbuch|ссылка=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&amp;basename=%2fdata%2furalic%2furalet&amp;text_number=1820&amp;root=config|место=Budapest|издательство=Akadémiai Kiadó|год=1988|страницы=866—867}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Напольских2005&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Напольских, Владимир Владимирович|Напольских В. В.]]|заглавие=Йӧгра. (Ранние обско-угорско—пермские контакты и этнонимия)|издание=Антропологический форум|место=СПб.|год=2005|номер=3|страницы=261—262|ссылка=http://anthropologie.kunstkamera.ru/files/pdf/003/03_05_napolskikh_k.pdf}}&lt;/ref&gt;.

''Мось'' манси фратрияһы исеме хант телендәге —''мась'' (''mɔś'') ({{Abbr|О|обдорский диалект|0}}) алынған — әммә сығышы менән дөйөм уғырҙағы шул уҡ һүҙ — *''mańćɜ''&lt;ref name=&quot;Напольских2005&quot;/&gt;

Урыҫ телендә халыҡ вәкилдәрен билдәләү өсөн һүҙҙәр бар: {{comment|күплектә|множественное число}} — ''манси'' ({{comment|үҙгәртелмәй|несклоняемый}}) һәм ''мансийҙар''; ир-атты һәм ҡатын-ҡыҙҙы {{comment|берлектә|единственное число}} — ''манси'' һәм ''мансийка'', шулай уҡ ''манси'' ({{comment|үҙгәртелмәй|несклоняемый}}) билдәләү өсөн. Мансийса һәм (үҙгәрмәй торған) манси сифаттары&lt;ref&gt;Ожегов С. И. Словарь русского языка: 70 000 слов / Под ред. Н. Ю. Шведовой. — 23-е изд., испр. — М.: Рус. яз., 1991. — 917 с. — ISBN 5-200-01088-8.&lt;/ref&gt;.

1920—1930 йылдарға тиклем манси урыҫса «вогул» тип йөрөтөлгән һәм {{lang-kca|u̯oɣaĺ, u̯oɣat́}} һүҙҙәренән килеп сыҡҡан ул хан һүҙенән килеп сыҡҡан&lt;ref&gt;{{фасмер|вогул}}&lt;/ref&gt;. Был атама һаман да башҡа телдәрҙә, мәҫәлән, немец телендә {{lang-de|Wogul, wogulisch}} ҡулланыла.

== Теле һәм яҙмаһы ==
{{main|Манси теле|Манси яҙмаһы}}
Манси теле урал телдәр ғаиләһенең обь-уғыр төркөмөнә (башҡа классификация буйынса — урал-юкагир) ҡарай. Диалекттар: сосьва, үрге лозьва, тавда, конда, пелым, вагиль, урта лозьва, түбәнге лозьва.

Мансий яҙмаһы 1931 йылдан — тәүҙә латин алфавиты нигеҙендә — ҡулланыла.

* A, B, D, E, F, G, H, Ꜧ, I, J, K, L, Ļ, M, N, Ņ, Ŋ, O, P, R, S, S̷, T, Ţ, U, V, Z, Ь

1937 йылдан алып яҙыу урыҫ алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Һуңынан алфавит үҙгәртелде һәм тулыландырылды. Заманса вариант:

* А а, Ā ā, Б б, В в, Г г, Д д, Е е, Ē ē, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Ӣ ӣ, Й й, К к, Л л, М м, Н н, Ӈ ӈ, О о, Ō ō, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ӯ ӯ, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Э̄ э̄, Ю ю, Ю̄ ю̄, Я я

Әҙәби манси теле сосьва диалектына нигеҙләнгән.
{{также|Манси әҙәбиәте}}

== Сығышы һәм тарихы ==
[[Файл:Доля манси в Ханты-Мансийском автономном округе, в %.png|thumb|400px|Ханты-Манси автономиялы округында манси халҡы һаны, 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса %-ҙа.]]
[[Файл:Расселение манси в УФО по городским и сельским поселениям, в %.png|thumb|400px|Урал федераль округында ҡала һәм ауыл биләмәләре буйынса мансиҙарҙың таралып ултырыуы %-ҙа, 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу.]]
[[Файл:Вогулы.jpg|thumb|Вогулдар]]
Урал неолит мәҙәниәтенә ҡараған урындағы ҡәбиләләр һәм көнбайыш Себер менән Төньяҡ Ҡаҙағстандың далалары, урман-далалары аша көньяҡтан хәрәкәт иткән уғыр ҡәбиләләренең берләшеүе һөҙөмтәһендә манси этносы булараҡ барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнә. Халыҡ мәҙәниәтендә ике компонентлыҡ (тайга һунарсылары һәм балыҡсылары, дала буйлап күсеп йөрөүсе малсылар мәҙәниәттәренең берләшеүе) әле лә һаҡлана.
 
Тәүҙә манси Уралда һәм уның көнбайыш битләүҙәрендә йәшәгән, әммә [[XI]]—[[XIV быуат]]тарҙа коми һәм урыҫтар уларҙы Урал аръяғында ҡыҫырыҡлаған. Мансиҙың урыҫтар, тәү сиратта, Новгород халҡы менән иң иртә аралашыуы XV быуатҡа ҡарай. [[XV быуат]] дауамында Манси кенәзе Асыка Вым һәм Бөйөк Пермь кенәзлектәренә походтар яһай, ләкин 1483 йылда мәскәү воеводалары Ф. С. Курбский-Чёрный һәм И. И. Салтык-Травин етәкселегендәге берләшкән устюжан-пермь ғәскәре тарафынан үҙенең баш ҡалаһы Пелым янында тулыһынса ҡыйратыла. [[XVI быуат]] аҙағында Себерҙең Рәсәй дәүләтенә ҡушылғанынан һуң, урыҫ колониялаштырыуы көсәйә, һәм [[XVII быуат]] аҙағында уҡ урыҫ халҡы һаны урындағы халыҡ һаны иҫәбенән артығыраҡ булып китә. Әкренләп мансиҙар төньяҡ менән көнсығышҡа ҡыҫырыҡланған, ә [[XVIII быуат]]та христианлыҡ динен ҡабул иткәндән һуң, урыҫ милләте тарафынан өлөшләтә {{comment|йотолғандар|ассимилировались}}&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Вогулы или вогуличи|[[Аленицын, Владимир Дмитриевич|Аленицын В. Д.]]}}&lt;/ref&gt;. Мансиҙың этник формалашыуына төрлө халыҡтар йоғонто яһай.

Пермь крайының Всеволодо-Вильва ҡасабаһы янында урынлашҡан Чаньва (Вогуль) мәмерйәһендә вогулдарҙың йәшәү эҙҙәре табылды. Тыуған яҡты өйрәнеүселәр фекеренсә, мәмерйә йолалар башҡарыла торған урын — манси культы ғибәҙәтханаһы (мәжүсилек диненең изге урыны) булған. Мәмерйәлә таш балта һәм һөңгө һуғыу эҙҙәре менән айыу баш һөйәктәре, керамик һауыттарҙың ярсыҡтары, һөйәк һәм тимер уҡ башаҡтары, кеҫәртке өҫтөнә баҫып торған кеше-мышы төшөрөлгән Пермь йәнлек стиле өлгөһө булған бронза айылдары, көмөш һәм бронза биҙәүестәр табылған.

'''Рәсәйҙә манси халҡының һаны:'''

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:14000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:5754 width:15  text:5754 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1939 color:gray1 width:1 
   from:0 till:6295 width:15  text:6295 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:6318 width:15  text:6318 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7609 width:15  text:7609 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7434 width:15  text:7434 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:8279 width:15  text:8279 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:11432 width:15  text:11432 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:12269 width:15  text:12269 textcolor:red fontsize:8px
&lt;/timeline&gt;

'''2002 йылда тораҡ пункттарҙа манси һаны:&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert База микроданных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712135622/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert |date=2019-07-12 }} Всероссийской переписи населения 2002 года&lt;/ref&gt;'''

[[Ханты-Манси автономиялы округы]]:
* Кондинский ҡала тибындағы ҡасаба — 876
* [[Ханты-Мансийск]] ҡалаһы — 785
* [[Нижневартовск]] ҡалаһы — 705
* [[Игрим]] ҡала тибындағы ҡасаба — 592
* [[Междуреченский]] ҡала тибындағы ҡасаба — 585
* [[Саранпауль]] ауылы — 558
* [[Сосьва]] ҡасабаһы — 440
* посёлок городского типа [[Берёзово]] ҡала тибындағы ҡасаба — 374
* [[Шугур]] уылы — 343
* [[Половинка]] ҡасабаһы — 269
* [[Хулимсунт]] ауылы — 255
* [[Леуши]] ауылы — 240
* [[Ванзетур]] ҡасабаһы — 235
* Горноправдинск ҡасабаһы — 3
* [[Ломбовож]] ауылы — 203
* [[Сорғот]] ҡалаһы — 199
* [[Нижние Нарыкары]] ауылы — 198
* [[Няксимволь]] ауылы — 179
* [[Юмас]] ауылы — 171
* [[Анеева]] ауылы — 128
* [[Ягодный]] ҡасабаһы — 125
* [[Перегребное]] ауылы — 118
* [[Лиственичный]] ҡасабаһы — 112
* [[Луговой]] ҡала тибындағы ҡасаба — 105
* [[Кимкьясуй]] ауылы — 104
[[Төмән өлкәһе]]:
* [[Төмән]] ҡалаһы — 340

== Мәҙәниәте һәм традицияһы ==
Диндар мансиҙар — православие динендә, әммә традицион шаманлыҡ, ҡурсалаусы рухтар, ата-бабалар, айыу культы һаҡлана (айыу байрамдары). Мансиҙың фольклоры бай һәм мифологияһы үҫешкән.

Манси сығышы, шулай уҡ ғөрөф-ғәҙәттәре менән айырылып торған Пор һәм Мось экзогам фратрияларына бүленә. Никахтар ҡапма-ҡаршы фратрия вәкилдәре араһында ғына төҙөлгән: Мась ирҙәре Пор ҡатын-ҡыҙҙарына өйләнгән һәм киреһенсә. Пор фратрияһын — абориген-урал нәҫелдәре, ә Мось фратрияһын уғыр тоҡомдары тәшкил иткән. Пор фратрияһының тәүатаһы — айыу, ә Мось фратрияһының башлығы булып ҡаҙ, ҡуян йәки күбәләк образында күҙ алдына баҫҡан Калтащ исемле ҡатын иҫәпләнә.

Артабан әйтеләсәк археологик табылдыҡтарҙан күренеүенсә, манси күрше халыҡтар менән бер рәттән хәрби хәрәкәттәрҙә әүҙем ҡатнашҡан, һуғышты алып барыу тактикаһын белгән. Уларҙа кенәз (воевода), баһадир, дружинник ҡатламдары айырылып торған. Былар барыһы ла фольклорҙа ла сағылыш тапҡан.

Халыҡ сәнғәтендә төп урынды биләгән орнаменттың мотивтары туғандаш ханттар һәм селькуптар мотивтары менән оҡшаш. Был — болан мөгөҙө, ромб рәүешендәге, тулҡынлы һыҙыҡ, грек меандры һымаҡ геометрик фигуралар. Бронза ҡойолмалар араһында йышыраҡ хайуан, бөркөт, айыу һындары осрай.

== Көнкүреше ==
[[Файл:Mansi.jpg|thumb|270px|Манси — болансылар (уңдағы икәү)]]
[[Файл:Вогульская юрта на Лозьве.jpg|thumb|Лозьвалағы вогул өйө]]
[[Файл:Зимний костюм вогулов.jpg|thumb|Вогулдарҙың ҡышҡы кейеме]]
Мансиҙарҙың традицион шөғөлдәре — һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ,болан үрсетеү, игенселек, малсылыҡ. Балыҡсылыҡ Обь һәм Төньяҡ Сосьвала таралған. Лозьва, Ляпина, Төньяҡ Сосьва йылғларының үрге ағымында — [[XIII]]—[[XIV быуат]]тарҙа ханттарҙан үҙләштерелгән болан үрсетеү. [[XVI]]—[[XVII быуат]]тарҙа урыҫтарҙан үҙләштерелгән игенселек үҙләштерелгән. Мансиҙарҙа малсылыҡтың иң үҫешкән өлкәләренә йылҡы, шулай уҡ һыйыр малы һәм ваҡ мал үрсетеүҙе индерергә мөмкин. Малсылыҡтың иң үҫешкән өлкәләренә мансиҙа йылҡы, шулай уҡ һыйыр малы һәм ваҡ мал үрсетеүҙе индерергә мөмкин. Бынан тыш, ҡошсолоҡ үҫешкән. Промысла балыҡтарынан [[бәрҙе]], [[Опто (балыҡ)|опто]], [[суртан]], [[сабаҡ]], [[шамбы]], [[Табан (балыҡ)|табан балыҡ]], [[Мәрсен|бикре]], [[сөгә (балыҡ)|уҡбалыҡ]], [[Нельма (һөмбаштар ғаиләһенә ҡараған балыҡ)|нельма]], муксун, [[Чир|щокура]], [[пыжьян]]а, [[сырка]], ә Төньяҡ Сосьвала сөсө һыу сельден — нәзәкәтле деликатес балыҡ тотҡандар.

Балыҡ тотоу ҡоралдары: острогтар, ауҙар. Балыҡты быуылған инештәрҙән тотҡандар.

Мансиҙарҙың көнкүрешендә себер {{comment|эрбет|кедр}}е ҙур әһәмиәткә эйә булған, унан эрбет сәтләүеге уңышы йыйып алынған. Бынан тыш, эрбет тамырынан көнкүреш әйберҙәре — һауыт-һаба, йәшниктәр, ҡумталар, кәрзиндәр (тамырһабаҡтар) яһалған. Туҙ эшләнмәләре — ҡумталар, тырыздар, ағас һауыт-һаба, ҡалаҡ, ялғаш, сүмес, шулай уҡ ябай мебель киң таралған була. Балсыҡтан яһалған әйберҙәр ҡулланылған. Археологтар шулай уҡ Обь буйы районында бик күп уҡ, һөңгө башаҡтары, ҡылыстар, балталар, торҡалар, бронза ҡойолмалар таба. Мансиҙарға хәрби кейемдәр (доспехи) һәм ҡоралдар ҙа билдәле була. Улар һәм күрше халыҡтар шулай уҡ тимер эшкәртеүҙә билдәле бер уңыштарға өлгәшкән, әммә иң ҙур оҫталығы ағас эшкәртеүҙә сағылыш тапҡан.

Манси йәшәгән урындарҙағы археологик табылдыҡтарҙан иран һәм византий сығышлы көмөш табаҡтар ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

Мансиҙар борондан уҡ йөҙөү өсөн соҡоп яһалған кәмәләр, саңғы, һике (эт, болан менән йәки ат егеү кәрәк-ярағы менән) нартылар (болан йәки эт егеп йөрөй торған сана) менән файҙаланған. Уларға ҡоралдарҙан уҡ-йәйә, айыу һөңгөһө (рогатина), төрлө типтағы ҡылыс билдәле булған. Һунар өсөн төрлө тоҙаҡтар (чиркандар) һәм һаплы йәйә (самострел) ҡулланғандар.

Промысла урындарында даими (ҡышҡы) һәм миҙгелле (яҙғы, йәйге, көҙгө) торамалар торған. Ғәҙәттә, ҡасабала бер нисә ҙур йәки бәләкәй, башлыса туғандаш ғаилә йәшәгән. Ҡышҡы традицион торлаҡ — тура мөйөшлө бурап яһалған, йыш ҡына ер ҡыйыҡлы өйҙәр; көньяҡ төркөмдәрҙә — рус тибындағы өйҙәр; йәйгеһен — туҙҙан яһалған конус чумдар йәки ҡайын туҙы менән ҡапланған дүрт мөйөшлө каркаслы ҡаралтылар булған; болансыларҙың — болан тиреһе менән ҡапланған чумдар. Торлаҡ балсыҡ менән һыланған шыйҙаларҙан яһалған асыҡ усаҡ йәғни сыуал менән йылытылған һәм яҡтыртылған.

Икмәкте айырым мейестәрҙә бешергәндәр. Төп торлаҡ [[чум]] булған.

Ҡатын-ҡыҙ кейеме күлдәктән, буҫтау йәки сатин алғы яғы асыҡ халаттан ике ҡат болан тундан (ягушка, сах), яулыҡтан һәм күп һанлы биҙәүестәрҙән (балдаҡ, сәйлән муйынсаҡ һ. б.) торған.

Ирҙәр ыштан һәм күлдәк, һылашып торған буҫтау капюшонлы кейем, болан тиреһенән тегелгән (маница, гусь), йәки капюшонлы һәм ян-яғы тегелмәгән буҫтау кейем (лузан) кейгән.

Аҙыҡтары — балыҡ, ит (ҡаҡланған, киптерелгән, ҡыҙҙырылған, туңдырылған), еләк. Бәшмәкте, яуыз рухтар тыуҙыра, тип ҡулланмағандар.

Совет власы йылдарында мансиҙарҙың көнкүреше һиҙелерлек үҙгәрә; бөгөн уларҙың 45 % ҡалаларҙа йәшәй.

== Манси мифологияһы ==
{{main|Ханты-манси мифорологияһы}}

== Антропологик характеристикаһы ==
Мансиҙарына (ханттар кеүек үк) түбәндәге билдәләр комплексы хас&lt;ref name=&quot;Аксянова&quot;&gt;Аксянова Г. А. [https://web.archive.org/web/20120111153902/http://www.lib.tsu.ru/mminfo/000063105/his/04/image/04-020.pdf Итоги расогенетических исследований обских угров] // Вестник Томского государственного университета. — 2008. — № 3(4). — C. 21&lt;/ref&gt;:
* ҡыҫҡа буй (ир-егеттәр өсөн уртаса 160 сантиметрҙан кәмерәк),
* дөйөм грациллек (төҙөлөшөнөң миниатюрлығы),
* киң булмаған, формаһы буйынса мезо- йәки долихо-кефаль һәм бейеклеге буйынса тәпәш баш,
* йомшаҡ ҡара йәки һары сәс,
* ҡуңыр йәки ҡатнаш күҙҙәр,
* йәш түмһәләген (бугорок) ҡаплай биргән төркөмдәр буйынса алмашыныусан процентлы күҙ ҡабаҡтарының монгол һыры (складки) (эпикантус),
* уртаса бейеклектәге, һиҙелерлек яҫы һәм яңаҡлы формаһы төрлө бит,
* аҙ йәки уртаса сығып торған, киңлеге буйынса уртаса, башлыса ҡыры тура йәки бөгөлгән, осо һәм төбө күтәренке танау.
* һаҡал-мыйыҡ үҫеше кәмерәк дәрәжәлә,
* сағыштырмаса киң ауыҙ,
* ирендәре ҙур булмаған ҡалынлыҡта,
* уртаса сығып тороусы йәки артҡараҡ китеүсе эйәк.

== Генетикаһы ==
В. Н. Харьковтың мәғлүмәттәре буйынса, манси һәм ханттар араһында Y-хромосомалы N1b (Y-ДНК) гаплотөркөм өҫтөнлөк итә — 57 %, икенсе урында Q1a3 гаплотөркөмө — 21 %. Артабан R1a — 14 % и N1c1 — 7,1 %, R1b — 0,9 % гаплотөркөмдәре килә&lt;ref&gt;''Харьков В. Н.'' Структура и филогеография генофонда коренного населения Сибири по маркерам Y-хромосомы. Томск, 2012&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәттә ==
Билдәле урал яҙыусыһы  А. П. Ромашов 1959 йылда Уралдағы уғыр халҡы, атап әйткәндә, X быуаттағы мансиҙар  XV быуаттағы венгрҙарҙың ата-бабалары көнбайышҡа күсеп киткәндән һуңғы тормошо тураһында «Урман һыбайлылары» тигән повесть яҙа. Уның Көнбайыш Уралға тәүге урыҫ күскенселәренең һәм төп халыҡтарының, шул иҫәптән уғыр ҡәбиләләренең тормошон һүрәтләгән «Кондратий Рус» исемле тарихи повесы 1973 йылда донъя күрә. А. П. Ромашовтың повестары ул осор өсөн тарихи-этнографик дөрөҫлөктөң юғары дәрәжәһе менән айырылып тора.

Мансиҙарҙың матди-көнкүреш мәҙәниәтен һәм йолаларын сағылдырырға ынтылған урал яҙыусыһы Сергей Николаевич Плеханов 1985 йылда «Йәш Гвардия» нәшриәтенең «Мажаралар-85» әҙәби альманахында рус сәнәғәтселәренең Уралда [[XVIII быуат]]тың беренсе яртыһында [[XVI быуат]]та сит ил авторҙары (Сигизмунд Герберштейн, Александр Гваньини һәм Джайлс Флетчер) яҙып ҡалдырған легендар идолды эҙләүгә бағышланған «Алтын ҡатын» исемле тарихи повесын баҫтыра. 1986 йылда Свердловск киностудияһында режиссёр В. М. Кобзев ошо китап буйынса шул уҡ исемле фильм төшөрә. Белгес-ғалимдар консультациялары һәм костюмдар буйынса рәссамдарҙың ныҡышмалы эше уҙғарылды. Был мажаралы картинала вогулич-мансиҙарҙың бөтә ролдәрен ҡаҙаҡ актёры (Нурмухан Жантурин), ҡырғыҙ актёрҙары (Б. Бейшеналиев, К. Дюсембаев) һ. б. башҡара.

== Күренекле манси шәхестәре ==
* [[Проводников Руслан Михайлович]] — рәсәй профессионал боксёры.
* [[Ромбандеева Евдокия Ивановна]] — ғалим, фин-уғыр халыҡтары буйынса эҙләнеүсе-тикшереүсе.
* [[Сайнахов Григорий Николаевич]] — халыҡ мәҙәниәте оҫтаһы, музыкант.
* [[Назарова Светлана Михайловна]] — СССР-ҙың атҡаҙанған болан ҡараусыһы.
* [[Шесталов, Юван Николаевич]] — яҙыусы.
* [[Собянин Сергей Семёнович]] — СССР һәм Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, [[2010 йыл]]дан Мәскәү ҡалаһы мэры.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Золотая баба (фильм)]]
* [[Народы Арктики]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Авдеев И. И. [http://books.omsklib.ru/Knigi/NEW/Avdeev_Pesni_mansy/index.html Песни народа манси] / И. И. Авдеев; под ред. И. Н. Попова. — Омск : [б. и.], 1936
* {{ВТ-ЭСБЕ|Вогулы или вогуличи|[[Аленицын, Владимир Дмитриевич|Аленицын В. Д.]]}}
* ''Гемуев И. Н., Сагалаев А. М., Соловьев А. И.'' Легенды и были таежного края. — Новосибирск: Наука, Сибирское отделение, 1989. — 176 с. — Серия «[[Страницы истории нашей Родины]]». — ISBN 5-02-029181-1
* {{книга |автор=[[Гемуев, Измаил Нухович|Гемуев И. Н.]], [[Сагалаев, Андрей Маркович|Сагалаев А. М.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Религия народа манси: Культовые места, XIX - нач. XX в. |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001314370 |викитека= |ответственный=Отв. ред. [[Деревянко, Евгения Ивановна|Е. И. Деревянко]]; АН СССР, Сиб. отд-ние, Ин-т истории, филологии и философии |издание= |место=Новосибирск |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]], Сиб. отд-ние |год=1986 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=192 |серия= |isbn= |тираж=2350 |ref= }}
* {{книга|автор= [[Инфантьев, Порфирий Павлович|Инфантьев П. П.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Путешествие в страну вогулов|оригинал= |ссылка= http://www.emaproject.com/lib_about.html?id=pb00002521|викитека= |ответственный= |издание= |место= {{СПб.}}|издательство= Изд. Н. В. Ельманова|год= 1910|том= |страницы= |страниц= 199|серия= |ref= Инфантьев|isbn= |тираж= }}
* {{cite web|author=Ищенко В., Сысуев Ю.|datepublished=|url=http://www.eduhmao.ru/info/3/4511/86989/|title=Народ манси: история расселения|publisher=Информационно-просветительский портал ХМАО-Югры|accessdate=2011-02-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/65DPlW4jI?url=http://www.eduhmao.ru/info/3/4511/86989/|archivedate=2012-02-05|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020034447/http://www.eduhmao.ru/info/3/4511/86989/ |date=2011-10-20 }}
* Манси // [[Народы мира: Историко-этнографический справочник]] /Гл. ред. [[Бромлей, Юлиан Владимирович|Ю. В. Бромлей]]. Ред. коллегия: [[Арутюнов, Сергей Александрович|С. А. Арутюнов]], [[Брук, Соломон Ильич|С. И. Брук]], [[Жданко, Татьяна Александровна|Т. А. Жданко]] и др.— М.: [[Советская энциклопедия]], 1988.— 624 с.: ил., 6 л. цв. карт.
* {{книга|автор = |часть = Манси|заглавие = Народы России. Атлас культур и религий|оригинал = |ссылка =|ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Дизайн. Информация. Картография|год = 2010|том = |страницы = |страниц = 320|isbn = 978-5-287-00718-8|тираж = }}
* {{книга|автор = |часть = Манси|заглавие = Сибирь. Атлас Азиатской России|оригинал = |ссылка =|ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография|год = 2007|том = |страницы = |страниц = 664|isbn = 5-287-00413-3|тираж = }}
* {{БСЭ3|статья= Манси (народ)|alt= |том= 15|страницы= |ref= }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Мансы}}
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 190
* {{книга |автор= [[Носилов, Константин Дмитриевич|Носилов К. Д.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= [[:commons:File:Носилов К.Д. - У вогулов (1904).djvu|У вогулов. Очерки и наброски]]|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{СПб.}}|издательство= Тип. А. С. Суворина|год= 1904|том= |страницы= |страниц= 255|серия= |isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор = Соколова З. П. и др.|часть = Манси|заглавие = Народы Западной Сибири : Ханты. Манси. Селькупы. Ненцы. Энцы. Нганасаны. Кеты|оригинал = |ссылка =|ответственный = Отв. ред. И. Н. Гемуев и др.|издание = |место = М.|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год = 2005|том = |страницы = 199—303|страниц = 805|серия = Народы и культуры|isbn = 5-02-010297-0|тираж = }}
* {{книга|автор = Соколова З. П.|часть = |заглавие = Ханты и манси: взгляд из XXI в|оригинал = |ссылка = http://www.iea.ras.ru/engine/documents/document491.pdf|ответственный = |издание = |место = М.|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год = 2009|том = |страницы = |страниц = 756|isbn = 978-5-02-036755-5|тираж = 800}}{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* Энциклопедия «[[Народы и религии мира]]», М., 1998.
* {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Мифы, сказки, предания манси (вогулов): В записях 1889, 1951, 1958-1960, 1968, 1978, 1992, 2002 годов |оригинал= |ссылка=http://www.philology.nsc.ru/departments/folklor/books/t26.php |викитека= |ответственный=Отв. ред. тома Е. Н. Кузьмина |издание= |место=Новосибирск |издательство=Наука |год=2005 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=475 |серия=[[Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока]]; Т. 26 |isbn=5-02-032380-2 |тираж=1000 |ref= }}
* {{cite web 2|url=https://bigenc.ru/ethnology/text/2801045|author=[[Фёдорова, Елена Геннадьевна|Фёдорова Е. Г.]]|title=Манси|website=[[Большая российская энциклопедия]]|type=Электронная версия|year=2016|accessdate=03.03.2018}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|author=Бурыкин А. А.|datepublished=2005|url=http://lingsib.iea.ras.ru/ru/bibliography/burykin_mansi.shtml|title=Библиография работ по языку и культуре манси|publisher=Языки народов Сибири, находящиеся под угрозой исчезновения|accessdate=2011-02-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/65DPnEkIc?url=http://lingsib.iea.ras.ru/ru/bibliography/burykin_mansi.shtml|archivedate=2012-02-05|deadlink=no}}
* [https://web.archive.org/web/20060521064918/http://www.eduhmao.ru/portal/dt?provider=NARODTezariusMansyContainer&amp;HmaoSecsId=NAROD_SECTION_54132 Словарь народа Манси]
* {{cite web|author=|datepublished=2010-06-23|url=http://newsru.com/religy/23jun2010/mansi.html|title=В Свердловской области обнаружена древняя ритуальная площадка народа манси|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2010-06-24|deadlink=no}}
* {{cite web|author=|datepublished=2009|url=http://xant.net.ru/skazkimansi.htm|title=Сказки-сказания, легенды и мифы народов манси|publisher=Про ханты и манси|accessdate=2011-02-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129030602/http://xant.net.ru/skazkimansi.htm |date=2011-11-29 }}
* [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803968010 Манси в Пермском крае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817130043/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803968010 |date=2017-08-17 }}
{{ВС}}
{{Коренные малочисленные народы России}}
{{Финно-угорские племена}}
{{Народы России}}

[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]
[[Категория:Төньяҡтың төп халыҡтары]]
[[Категория:Себер халыҡтары]]
[[Категория:Уғыр телдәре]]
[[Категория:Уғырҙар]]
[[Категория:Ханттар]]
[[Категория:Манси]]
[[Категория:Ханты-Манси автономиялы округы]]
[[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]]
[[Категория:Төмән өлкәһе халыҡтары]]</text>
      <sha1>ceev4v0kw9cu3140ad6ysmfggmql1xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лупанов Олег Борисович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183619</id>
    <revision>
      <id>1299209</id>
      <parentid>1272603</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T12:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6971" sha1="6w2xfd2re3sdvvrb6wragjdway56iiy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Олег Борисович Лупанов''' ([[2 июнь]] [[1932 йыл|1932]] — [[3 май]] [[2006 йыл|2006]]) — СССР һәм Рәсәй [[Математик|математигы]], [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы, [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультеты деканы (1980—2006), М. В. Келдыш исемендәге Ғәмәли математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре (1993—2006), дискретлы математика, математик кибернетика, математик логика буйынса белгес. [[Ленин премияһы]] лауреаты.

== Биографияһы ==
1932 йылдың 2 июнендә [[Ленинград]] ҡалаһында тыуа.

1955 йылда математика һөнәре буйынса [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын тамамлай. 1958 йылда А. А. Ляпунов етәкселегендә «О синтезе контактных схем» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/54450/8#pict каталог РНБ]&lt;/ref&gt;. Докторлыҡ диссертацияһының темаһы «Об aсимптотических закономерностях синтезa схем из функциональных элементов» (1963)&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/54450/9#pict Каталог РНБ]&lt;/ref&gt;.

Функциональ элементтарҙан схемаларҙы синтезлауҙың иң яҡшы асимптотик ысулын — Лупанов ысулын эшләй (ингл. &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;[[:en:Lupanov representation|&lt;span title=&quot;Lupanov representation — версия статьи «Метод Лупанова» на английском языке&quot;&gt;Representation Lupanov&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span&gt;)&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;
{{Китап|автор=[[Яблонский, Сергей Всеволодович|Яблонский С. В.]]|заглавие=Введение в дискретную математику|место=М.|издательство=Наука|год=1979|страницы=272}}&lt;/ref&gt;.

[[Мәскәү дәүләт университеты]]нда 1959 йылдан уҡыта, 1960 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1967 йылдан — профессор. 1980—2006 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультеты деканы була, 1981-06 йылдарҙа үҙе ойошторған дискрет математика кафедраһын етәкләй.

1972 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, 2003 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы&lt;ref&gt;[http://isaran.ru/?q=ru/person&amp;guid=23AEBF5C-F977-6F14-A16D-861AC7EAEE33 Информация] на сайте ИС АРАН&lt;/ref&gt;. 1993 йылда Келдыш исемендәге Ғәмәли математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре була, унда 1955 йылдан алып эшләй.

[[2006 йыл]]дың [[3 май]]ында [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Мәскәүҙә Хованский зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://moscow-tombs.ru/2006/lupanov_ob.htm Могила О. Б. Лупанова на Хованском кладбище]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Фәнни ҡаҙаныштары өсөн [[Ленин премияһы]] (1966) һәм Мәскәү дәүләт университетының Ломоносов премияһы менән бүләкләнә (1992).

«[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почет Билдәһе]]» (1975), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1982), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1992) ордендары менән бүләкләнә.

[[Мәскәү дәүләт университеты]]ның атҡаҙанған профессоы (2001), Молдавия Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы (2001)&lt;ref&gt;Membrii Academiei de Ştiinţe a Moldovei: Dicţionar (1961—2006) / Ch.: Î.E.P. Ştiinţa, 2006&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|235|Олега Борисовича Лупанова}}
* [http://www.keldysh.ru/departments/dpt_10/Lupanov.html Страница Олега Борисовича Лупанова на сайте ИПМ РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211124204514/https://www.keldysh.ru/departments/dpt_10/Lupanov.html |date=2021-11-24 }}
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=18444 Общероссийский математический портал]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:XXI быуат математиктары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2006 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:3 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:1932 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>6w2xfd2re3sdvvrb6wragjdway56iiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Локощенко Александр Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183650</id>
    <revision>
      <id>1299208</id>
      <parentid>1266623</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T12:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16701" sha1="kav9j5pnlw8s9hosv3ep6srb7jankq0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Локощенко Александр Михайлович''' ([[5 ноябрь]] [[1938 йыл]], [[Горький]] ҡалаһы) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-механигы, физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1992), [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика институты директоры урынбаҫары (2001—2015)&lt;ref name=Institut&gt;{{cite web|url=http://www.imec.msu.ru/pages/03/02/05/4359926/|title=Локощенко Александр Михайлович|publisher=// Сайт Института механики МГУ|accessdate=2015-01-31|archive-date=2015-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150201001443/http://www.imec.msu.ru/pages/03/02/05/4359926/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, лаборатория мөдире (2003).

== Биографияһы ==
Инженер-авиатөҙөүселәр ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Локощенко М. А. (1906—1983), әсәһе — Потиха Л. И. (1909—1989).

1942 йылдан алып [[Мәскәү]]ҙә йәшәй. 1960 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлағандан һуң, [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика институтында эшләй; 2001—2015 йылдарҙа — институт директорының ғилми эш буйынса урынбаҫары, 2003 йылдан — шыуыусанлыҡ һәм оҙайлы ныҡлыҡ лабораторияһы мөдире. Фәнни эшмәкәрлеген ул даими рәүештә уҡытыусылыҡ эше менән бергә алып бара (М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты)&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Механика в Московском университете / Под ред. И. А. Тюлиной, Н. Н. Смирнова|место=М.|издательство=Айрис-пресс|год=2005|страниц=352|isbn=5-8112-1474-X}} — С. 250.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=|заглавие=Мехмат МГУ 80. Математика и механика в Московском университете|ответственный=Гл. ред. Фоменко Анатолий Тимофеевич|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2013|страниц=372|isbn=978-5-19-010857-6}} — С. 211.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Механика в Московском университете / Под ред. К. А. Рыбникова|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1992|страниц=168|isbn=5-211-01979-2}} — С. 105.&lt;/ref&gt;, Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты, Мәскәү дәүләт индустриаль университеты). Биш фән кандидаты әҙерләгән.

1967 йылда «Некоторые задачи релаксации и выпучивания элементов конструкций в условиях ползучести» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай; 1986 йылда — «Исследование ползучести и длительной прочности металлов и их описание с помощью кинетических уравнений» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=Letopis&gt;{{cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/2360|title=Локощенко Александр Михайлович|publisher=// Сайт «Летопись Московского университета»|accessdate=2015-01-31|archive-date=2015-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150201011126/http://letopis.msu.ru/peoples/2360|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Шыуыусанлыҡтың математик теорияһын һәм уның ҡушымталарын эшләгәне һәм һынап ҡарағаы өсөн РСФСР Дәүләт премияһына лайыҡ була (1990)&lt;ref name=Letopis/&gt;. Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Рәсәй милли комитеты ағзаһы (2001), [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Деформацияланыусы ҡаты есем механикаһы буйынса ғилми советы ағзаһы (2002), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (2004)&lt;ref name=Institut/&gt;.

«Хеҙмәт ветераны» (1986) һәм «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» (1997) миҙалдары менән бүләкләнә. «Мәскәү университетының атҡаҙанған ғилми хеҙмәткәре» (2001), «Рәсәй Федерацияһының почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре» (2011) исемдәренә лайыҡ була. Мәскәү дәүләт индустриаль университетының почётлы профессоры (2010)&lt;ref name=Institut/&gt;&lt;ref name=Letopis/&gt;.

=== Ғаиләһе ===
Өйләнгән.
Улы — Михаил Локощенко, 1967 йылда тыуған, география фәндәре кандидаты&lt;ref name=Institut2&gt;{{cite web|url=http://www.poesis.ru/poeti-poezia/lokoschenko/biograph.htm|title=Локощенко Михаил Александрович|publisher=// Поэзия Московского Университета от Ломоносова и до ...|accessdate=2017-11-20|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043154/http://www.poesis.ru/poeti-poezia/lokoschenko/biograph.htm|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
А. М. Локощенконың төп фәнни һөҙөмтәләре металдарҙың шыуыусанлығы һәм оҙайлы ныҡлығы теорияһының билдәләүсе нисбәттәрен эшләү менән бәйле. Ул төрлө шарттарҙа металдарҙың шыуыу процесы үҙенсәлектәрен эксперименталь-теоретик фундаменталь тикшереү үткәрә. Юғары температуралы һынауҙар барышында конструкция элементтарының ҡалдыҡ сыҙамлылығын билдәләргә мөмкинлек биргән яңы зарарлылыҡ параметры индерә. Эксперименталь һөҙөмтәләрҙе анализлау өсөн ул яңы типтағы шыуыусанлыҡтың кинетик теорияһын билдәләүсе тигеҙләмәләр тәҡдим итә.

Тәүге тапҡыр ҡатмарлы көсөргәнешле хәлдә оҙайлы ныҡлыҡ критерийын билдәләүҙең һан ысулын тәҡдим итә. Нәҙек стеналы торбаларҙың күсәр сәнсеүен баһалау өсөн А. М. Локощенко оҙайлы ныҡлыҡ анизотропияһы коэффициентын иҫәпләп сығарыу ысулын тәҡдим итә һәм уны тәжрибә ярҙамында раҫлай.

А. М. Локощенко тирә-яҡ мөхиттең материалдарҙың шыуыуға һәм оҙайлы ныҡлығына йоғонтоһон иҫәпкә алыу өсөн яңы тигеҙләмәләр тәҡдим итә, диффузион фронт төшөнсәһен индерә һәм шыуыу процесында емерелеү фронтының һәм диффузия фронтының үҙ-ара тәьҫир итешеүен тасуирлай. Ул беренсе булып тәҡдим ителгән билдәләүсе һәм кинетик тигеҙләмәләр системалары ярҙамында бер нисә эксперименталь һөҙөмтәне тасуирлай

Тәүге тапҡыр өлгөләрҙең эш оҙонлоғо дәүмәленең оҙайлы ныҡлыҡҡа йоғонтоһо тикшерелә һәм алынған һөҙөмтәләргә аңлатма бирелә. Тәүгеләрҙән булып ул ҡатмарлы көсөргәнешле хәлдә металдарҙың вибрациялы шыуышыуы күренешен тикшерә. Тышҡы тигеҙ таралған баҫым тәьҫирендә цилиндр формаһындағы көплөктәрҙең үҙ-үҙен тотошо тикшерелгән; теоретик анализ тәжрибә тикшеренеүе менән тулыландырылған, ул көплөктәрҙең йәмшәйеүенең критик ваҡытының иҫәп-хисап һәм тәжрибә ҡиммәттәренең яҡшы тап килеүен күрһәткән. Шыуыу шарттарында конструкцияларҙың төрлө элементтарының ҙур класы эшенә анализ яһалған.

А. М. Локощенко Рәсәй һәм сит ил матбуғатында 250-нән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән 6 монография баҫтырып сығара&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://istina.msu.ru/profile/Lokoshchenko/|title=Локощенко Александр Михайлович|publisher=// Сайт ИСТИНА|accessdate=2015-01-23|archive-date=2015-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150123201230/http://istina.msu.ru/profile/Lokoshchenko/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=6438 elibrary.ru] Научная электронная библиотека&lt;/ref&gt;. А. М. Локощенконың эштәре Рәсәйҙә лә, башҡа илдәрҙә лә яҡшы билдәле; алынған һөҙөмтәләр Дәүләт стандарты документтарында һәм Бөтә Союз белешмәһе материалдарында ҡулланыла. А. М. Локощенко бер нисә ойошманың диссертация советтары ағзаһы булып тора. Ул механика буйынса күп халыҡ-ара һәм Рәсәй конференцияларының ойоштороу комитеттарына һайлана; Халыҡ-ара ғилми фонд, ИНТАС халыҡ-ара ассоциацияһы һәм Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды проекттары буйынса башҡарылған эштәрҙең ғилми етәксеһе.

== Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==

=== Айырым баҫмалары ===
* {{Китап|автор=Бойцов Ю. И., Данилов В. Л., Локощенко А. М., Шестериков С. А.&amp;nbsp;|заглавие=Исследование ползучести металлов при растяжении|место=М.|издательство=Изд-во МГТУ им. Н. Э. Баумана|год=1997|страниц=98}}
* {{Китап|автор=Локощенко А. М.&amp;nbsp;|заглавие=Ползучесть и длительная прочность металлов в агрессивных средах|место=М.|издательство=Изд-во МГИУ|год=2000|страниц=132|isbn=5-211-04296-4}}
* {{Китап|автор=Локощенко А. М.&amp;nbsp;|заглавие=Моделирование процесса ползучести и длительной прочности металлов|место=М.|издательство=Изд-во МГИУ|год=2007|страниц=264|isbn=978-5-2760-1218-6}}
* {{Китап|автор=Локощенко А. М., Пушкарь Е. А.&amp;nbsp;|заглавие=Основы теории ползучести: Учебное пособие|место=М.|издательство=Изд-во МГИУ|год=2007|страниц=132|isbn=978-5-2760-1335-0}}
* {{Китап|автор=Локощенко А. М.&amp;nbsp;|заглавие=Ползучесть и длительная прочность металлов|место=М.|издательство=[[Физматлит]]|год=2016|страниц=504|isbn=978-5-9221-1645-9}}

=== Ҡайһы бер мәҡәләләре ===
* {{Мәҡәлә|автор=Lokoshchenko A. M.&amp;nbsp;|заглавие=The application of an approximate analysis of the diffusion process for a description of creep and creep rupture|издание=International Journal of Mechanical Sciences|год=2005|volume=47, no.3|pages=359—373}}
* {{Мәҡәлә|автор=Kulagin D. A., Lokoshchenko A. M.&amp;nbsp;|заглавие=Analysis of the influence of aggressive environment on creep and creep rupture of rod under pure bending|издание=Archive of Applied Mechanics|год=2005|volume=74|pages=518—525}}
* {{Мәҡәлә|автор=Локощенко А. М.&amp;nbsp;|заглавие=Оценка эквивалентных напряжений при анализе длительной прочности металлов в условиях сложного напряжённого состояния|издание=Известия РАН. Механика твёрдого тела|год=2010|номер=4|страницы=164—181}}
* {{Мәҡәлә|автор=Локощенко А. М.&amp;nbsp;|заглавие=Виброползучесть металлов при одноосном и сложном напряжённых состояниях|издание=Известия РАН. Механика твёрдого тела|год=2014|номер=4|страницы=111—120}}
* {{Мәҡәлә|автор=Локощенко А. М., Фомин Л. В.&amp;nbsp;|заглавие=Длительное разрушение пластин при переменных изгибающих моментах в присутствии агрессивной среды|издание=Прикладная математика и механика|год=2016|номер=2|страницы=276—284}}
* {{Мәҡәлә|автор=Локощенко А. М., Фомин Л. В., Ларин Н. С.&amp;nbsp;|заглавие=Длительная прочность стержней, растягиваемых в агрессивной среде, при различных двухсвязных формах их поперечных сечений|издание=Прикладная математика и механика|год=2021|номер=1|страницы=66—88}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=54499 Персональная страница А. М. Локощенко на сайте Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220530082932/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=54499 |date=2022-05-30 }}
* [http://www.imec.msu.ru/pages/03/02/05/4359926/ Локощенко Александр Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150201001443/http://www.imec.msu.ru/pages/03/02/05/4359926/ |date=2015-02-01 }} на сайте Института механики МГУ

[[Категория:Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы]]
[[Категория:РСФСР дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР ғалимдары]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1938 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>kav9j5pnlw8s9hosv3ep6srb7jankq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200713</id>
    <revision>
      <id>1299229</id>
      <parentid>1298903</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T02:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5486" sha1="j70eh2do9neotmyle5bfh8ip83uf2rp" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}

'''Мөхәмәтшәриф Әхмәтжан улы Яушев''' ({{Lang-ru|Яушев Мухамметшариф Ахметжанович}}; [[2 октябрь|2 октябрь 1852]] [[1852 йыл|—]] [[24 июль]] [[1906 йыл|1906]]) — эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре һәм меценат, 1-се гильдияның [[Ташкент]] сауҙагәре, Яушевтарҙың татар сауҙагәр ғаиләһе вәкиле, «Бер туған Яушевтар» фирмаһы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Мөхәммәтшәриф сабыйҙары Ғәбделвәли, Муллагали һәм Мөхәммәтсадиҡ Яушев менән бергә бабаһы Ғайса Яушев нигеҙ һалған ғаилә бизнесын дауам иттерә. XIX быуаттың икенсе яртыһында Яушев фирмаһы «Ғәбделвәли Әхмәтйән улы Яушев ағай-энеләре менән» алыш-биреш йорто булараҡ эшләй. Уның баш офисы Оренбург губернаһының Троицк ҡалаһында урынлашҡан.&lt;ref&gt;[https://islam-today.ru/istoria/tatarskij-mir/dinastia-ausevyh-istoria-tatarskih-millionerov/ Династия Яушевых: история татарских миллионеров] — islam-today.ru, 17 апреля 2019 г.&lt;/ref&gt;

1899 йылда Мөхәммәтшәриф Яушев Троицкиҙың Икенсе мәсетен һәм Мөхәммәҙиә мәҙрәсәһен тотоу өсөн вакф фонды булдырыу өсөн 35 000 һум, өс мәсет төҙөү өсөн 15 000 һум, фидия өсөн түләү 8 000 һум, ярлыларға таратыу өсөн 3 000 һум, шулай уҡ күмәкләп йөрөү үҙе ҡылмаһа, үҙ урынға хаж ҡылыу өсөн 3 000 һум васыят иткән.&lt;ref&gt;[http://mytashkent.uz/2013/11/11/kak-brat-ya-yaushevy-mavzolej-remontirovali/ Как братья Яушевы мавзолей ремонтировали] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160420142212/http://mytashkent.uz/2013/11/11/kak-brat-ya-yaushevy-mavzolej-remontirovali/ |date=2016-04-20 }} — Письма о Ташкенте&lt;/ref&gt;

Ғәбделвәли, Муллағәли һәм Мөхәмәтшәриф Яушевтарҙың үтенесе буйынса 1901 йылда Троицк мәҙрәсәһендәге урыҫ класы Троицк 2 класлы урыҫ-татар мәктәбенә үҙгәртелә.

1906 йылда Шәриф Яушев үлгәндән һуң, сабыйҙары һәм уның улы Латиф Яуышевтар уртаҡ капиталдарында Царевококшайск өйәҙенең Ключи-Сап ауылында (1907) һәм Ҡазан губернаһы Цивиль өйәҙе Аҡъегет ауылында (1909) мәсеттәр төҙөү өсөн 5000 һум аҡса бүлеп бирә. Бынан тыш, 1912 йылда Мөхәмәтшәриф Яушевтың васыяты буйынса уның улы Латиф Троицк ҡалаһының Яңы ауылында ағастан Етенсе собор мәсетен (Слободская, Яңауылская) төҙөй. Мәсет янында мосолман башланғыс мәктәбе һәм «Нур» ҡыҙҙар мәктәбе ойошторола, унда билдәле дин эшмәкәре [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлевтең]] ҡыҙы Ғәйшә Рәсүлева уҡыта.&lt;ref name=historybiz&gt;{{Cite web |url=http://historybiz.ru/yaushev-abdulvali-ahmetzhanovich.html |title=История российского предпринимательства «100 великих предпринимателей России» &quot; Номинанты &quot; Яушев Абдулвали Ахметжанович |access-date=2023-02-25 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602103126/http://historybiz.ru/yaushev-abdulvali-ahmetzhanovich.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Мөхәмәтшәриф Яушев 1906 йылдың 24 июлендә [[Ташкент]]та вафат була һәм Троицк ҡалаһының иҫке мосолман зыяратында ерләнә.

== Шәхси тормошо ==
* Уның улы, [[Латиф Яушев]], эшҡыуар, меценат, һәм йәмәғәт эшмәкәре. Уның нәҫелдәре [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://yaushevfamily.wordpress.com/2019/10/31/cygane-bukhara-menger/ Чигәннәр, «Хөрмәтле Бохаралылар» һәм Ташкенттагы рус вице-короле — Әхмәтвәли Мәңгәр Төркестандагы Яушевлар турында] — Яушев сәүдәгәрләре | Яушев бизнес династиясе.
[[Категория:Сауҙагәрҙәр]]
[[Категория:1852 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1906 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1853 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>j70eh2do9neotmyle5bfh8ip83uf2rp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матсалу (милли парк)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201140</id>
    <revision>
      <id>1299214</id>
      <parentid>1298061</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T16:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8533" sha1="008at3ri30svr82u9dpghleknfqqm3l" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
 |Название                = Матсалу милли паркы
  |Национальное название  = et/Matsalu rahvuspark
 |Изображение             = Matsalu view.jpg
  |Подпись                = Матсалу ҡултығына күренеш
 |Координаты              = 58/45/36/N/23/35/49/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Эстония
 |Категория МСОП          = 
 |Ближайший город         = [[Лихула]]
 |Площадь                 = 486,1
 |Средняя высота          = 
 |Дата основания          = 1957
 |Посещаемость            = 
 |Год посещаемости        = 
 |Управляющая организация = 
 |Всемирное наследие      = 
 |Сайт                    = http://www.keskkonnaamet.ee/matsa-eng/general-info/
 |Позиционная карта       = 
 |Позиционная карта 1     = 
}}

'''Матсалу милли паркы''' — [[Эстония]]ның көнбайыш өлөшөндә, Казари йылғаһының түбәнге ағымында, [[Балтик диңгеҙе]]нең Матсалу ҡултығының яр буйы һыҙатында һәм [[Моонзунд архипелагы]]ның 50 утрауында урынлашҡан [[милли парк]].

== Тарихы ==
Матсалу милли паркына тәбиғәт комплекстарын һәм ҡоштарҙың төрлө фаунаһын һаҡлау өсөн орнитология заказнигы һәм һунарсылыҡ буйынса уҡыу-тәжрибә хужалығы (тәүҙә [[ҡурсаулыҡ]] булараҡ) базаһында 1957 йылда нигеҙ һалына (яҡынса 280 төрө, шул иҫәптән 160-тан ашыуы оя ҡора). Парктың хәҙерге биләмәһендә орнитологик тикшеренеүҙәр 1870 йылдан алып барыла.

== Географияһы ==
[[Файл:Почтовая марка СССР № 4612. 1976. Заповедники СССР.jpg|мини|4612-се һанлы СССР почта маркаһы. 1976. СССР ҡурсаулыҡтары]]
Матсалу милли паркы илдең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Парктың территорияһы 486,1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; тәшкил итә. Парк үҙ эсенә Матсалу ҡултығын, Казари йылғаһы дельтаһын һәм түбәнге ағымын, тирә-яҡ яр буйы болондарын, ҡамышлы ҡыуаҡлыҡтарҙы һәм урмандарҙы ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|title=Matsalu rahvuspark {{!}} Kaitsealad|website=kaitsealad.ee|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909225053/https://kaitsealad.ee/et/kaitsealad/matsalu-rahvuspark|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ҡултыҡтың оҙонлоғо — 18 км, киңлеге — 6 км, әммә тәрәнлеге 1,5 метрҙан артмай&lt;ref name=&quot;чччч&quot;&gt;{{Книга|ссылка=https://www.bookvoed.ru/book?id=437974|автор=|заглавие=501 уголок дикой природы, который надо посетить|ответственный=|год=2010|часть=Национальный парк Матсалу|издание=|место=Москва|издательство=Арт-Родник|страницы=|страниц=544|isbn=978-5-404-00261-4|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707170505/https://www.bookvoed.ru/book?id=437974}}&lt;/ref&gt;.

== Төрҙәр төрлөлөгө ==
Парктың фаунаһында 275 төр&lt;ref name=&quot;чччч&quot; /&gt; [[ҡоштар|ҡош]], 49 төр [[балыҡтар|балыҡ]] һәм 47 төр [[һөтимәрҙәр|имеҙеүселәр]] иҫәпләнә. Матсалула 772 төр көпшәле үҫемлектәр үҫә.

Көнбайыш Эстония яры буйлап күсмә [[ҡоштарҙың миграцияһы|ҡоштарҙың мөһим миграция]] маршруттарының береһе үтә. Ҡурсаулыҡта бигерәк тә һыу ҡоштары һәм һаҙ ҡоштары күп. Унда ҡаңғылдаҡ аҡҡоштар, төньяҡ өйрәктәре һәм ваҡ сарлаҡтар осоп үтә. Урман ҡамыштарында [[ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)|ышылдаҡ аҡҡош]], [[ала ҡаҙ]] оя ҡора. Үләнле болондарҙа йылға өйрәктәре оя ҡора, куликтар күп. Утрауҙарҙа гага, [[ала өйрәк]], [[аласабыр]], [[аҡсарлаҡ]] һәм [[сарлаҡтар]]тар һәм башҡалар оя ҡора.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;Matsalu Keemu bird tower.jpg|Ҡоштарҙы күҙәтеү станцияһы
Haeska rannaniit.jpg|Матсалу милли паркы 
Reeds and Barnacle Geese.jpg|Ҡоштар яр буйында
Välk.JPG|[[Кумари (утрау)|Кумари]] утрауында [[Йәшен һәм ялағай|йәшен]]&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Матсалуские луга, острова и птицы: (Матсалуский заповедник) |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006402991 |викитека= |ответственный=Пер. с эст. М. Вавик; Обложка [[Тыниссон Вяйно Августович|В. Тыниссона]]; Глав. упр. лесного хозяйства и охраны природы Совета министров Эстонской ССР |издание= |место=Таллин |издательство=Эстонское гос. изд-во |год=1964 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=48 |серия= |isbn= |тираж=10000 |ref= }}
* {{книга |автор= |часть=Заповедник Матсалу |ссылка часть= |заглавие=Заповедники Прибалтики и Белоруссии |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001476208 |викитека= |ответственный=В. Г. Виноградов, Е. М. Голубева, А. А. Куллапере и др.; Отв. ред.: [[Соколов Владимир Евгеньевич|В. Е. Соколов]], [[Сыроечковский Евгений Евгеньевич|Е. Е. Сыроечковский]] |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=320 |серия=Заповедники СССР |isbn=5-244-00317-8 |тираж= |ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{official website|http://www.matsalu.ee}}
* [http://www.matsalu.ee/?id=588 Карта парка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929163310/http://www.matsalu.ee/?id=588 |date=2007-09-29 }}
* {{cite web |title = Фестиваль фильмов о природе в Матсалу |url = http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20070818154753/http://www.matsalufilm.ee/english/index.html |archive-date = 2007-08-18 |url-status = dead }}
* {{cite web |title = Птицы (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929131538/http://matsalu.intral.ee/failid/matsalubirds |archive-date = 2007-09-29 |url-status = dead }}
* {{cite web |title = Растения парка (PDF) |url = http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-url = https://web.archive.org/web/20090225225428/http://matsalu.intral.ee/failid/taim_www.PDF |archive-date = 2009-02-25 |url-status = dead }}
* {{cite web |title = Туризм в парке |url = http://www.terramaritima.ee/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20110914132543/http://www.terramaritima.ee/ |archive-date = 2011-09-14 |url-status = dead }}
{{Вс}}

{{Национальные парки Эстонии}}
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>008at3ri30svr82u9dpghleknfqqm3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәммәт шаһ Ҡаджар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201163</id>
    <revision>
      <id>1299228</id>
      <parentid>1298204</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T01:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37675" sha1="f0ijtt6h957e0hocjsh75kp3ygk112v" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мөхәммәт шаһ''' ({{lang-az|Məhəmməd şah Qacar}}, {{lang-fa|محمد شاه قاجار}}; [[5 ғинуар]] [[1810]] (1808?) — [[5 сентябрь]] [[1848 йыл|1848]]) — Ҡаджарҙар династияһынан Ирандың өсөнсө шаһы, [[1834 йыл]]дың [[23 октябрь|23 октябренән]] [[1848 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем олатаһы [[Фәтәли шаһ]] урынына идара итә. Йәш сағында '''Мөхәммәт Мирза''' исеме менән танылған, ул Тәбриздән килгән урындағы дәрүиш Хажи Мирза Аҡаси опекаһында була, уның тәғлимәттәре йәш принцтың һуңыраҡ суфыйсылыҡҡа күсеүенә йоғонто яһай. 1833 йылда атаһы [[Ғәббәс мирза]] вафат булғандан һуң, Мөхәммәт мирза Фарсыстандың яңы шахзадаһы булып китә һәм Әзербайжан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1834 йылда Фәтәли шаһ вафат булғандан һуң уның ҡайһы бер улдары, шул иҫәптән Хөсәйен Әли Мирза һәм Әли Мирза Зәл әл-Солтан тәхеткә дәғүәселәр булып сыға, әммә Мөхәммәт шаһ баш күтәреүсе принцтарҙы тиҙ арала еңеп, үҙенең власын урынлаштыра&lt;ref&gt;{{cite web|url =https://book.ivran.ru/f/aliev-sm-istoriya-irana-xx-vek-2004.pdf|title= История Ирана. Иран в конце XIX — первой четверти XX века |website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Мөхәммәт шаһ үҙенең хакимлығын бөйөк вәзире Әбүл-Ҡасем Ҡаем-Маҡамды үлтереүҙән башлай һәм яңы бөйөк вәзир итеп үҙенең яратҡан хажи мырза Аҡасиҙы тәғәйенләй. Яңы шаһтың төп маҡсаты Герат ҡалаһын яңынан үҙ ҡулына алыу була. 1837 йылда ул Гератҡа походҡа сыға һәм ҡаланы уңышһыҙ ҡамау башлай, сөнки улар ҡаланы баҫып алырға тырышһалар, инглиздәр Фарсыстанға һөжүм итеү менән янай. Ҡайтҡас, Мөхәммәт Исфаһанда күренекле дин әһеле Мөхәммәт Багер Шәфти етәкселегендәге ихтилалды баҫтыра. Шаһ тәүҙә Бағдадтың ғосман губернаторынан Хөррәмшаһрҙы талаған өсөн үс алырға теләгәндән һуң. Британия һәм Рәсәй аралашсылығы менән ул Ғосман империяһы менән Икенсе Эрзурум килешүен төҙөй.

Британия баҫымы арҡаһында Мөхәммәт шаһ теләр-теләмәҫ кенә Фарсы ҡултығы аша ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя, әммә барыбер илдә ҡолдарға хужа булыу һәм улар менән сауҙа итеү мөмкинлеген бирә. Әли Мөхәммәт нигеҙ һалған яңы бабизм сектаһы күтәрелеү ваҡытында шаһ, шиғый руханиҙары тарафынан сығарылған фәтүәгә ҡарамаҫтан, сектанттарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарта. Ул идара иткән осорҙа Франция менән Фарсы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр тергеҙелә. Мөхәммәт подагра менән яфалана, был уның хакимлыҡ итеүендә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Ғүмеренең һуңғы йылдарында уның физик һаулығы насарайып, ун дүрт йыл идара иткәндән һуң, 1848 йылдың 4 сентябрендә, 40 йәшендә, подагра һәм сырхыуат шеше берләшмәһенән вафат була. Ул Ҡомда Фатима Мәсүмә мавзолейында ерләнә һәм уның урынына тәхеткә улы Насер әл-Дин шаһ килә.

Үҙе идара иткән осорҙа Мөхәммәт шаһ Фарсыстан өсөн әһәмиәтле бер ниндәй ҙә эш башҡармай. Ул Аҡасиҙың исемле хакимы булараҡ билдәле була, уға ныҡ бәйле булған. Мөхәммәт Аҡасиға ла, уның суфыйсылыҡ тәғлимәттәренә лә тоғро булған; ул суфыйҙарға үҙ теләге менән эйәреүсе булып китә һәм мистик йолаларҙа рухи етәкселек эҙләй, [[Мәржә-и тәҡлид|мәржә ат-таҡлидты]] (юғары шиғый руханиҙарын) кире ҡаға. ''Улемдар'' (исламда абруйлы дин әһелдәре һәм хоҡуҡ белгестәре) уның иң аяуһыҙ көнәркәштәренә әйләнә, уның бөтә идара итеү осоронда уның легитимлығына һәм власына ҡаршы сыға. Мөхәммәт ҡаджар бюрократияһын киңәйтә һәм Аҡасиҙың дуҫтарын һәм көрәштәштәрен хөкүмәт вазифаларына тәғәйенләй, шулай итеп, улының идара итеү ваҡытына көсөргәнешкә еткән коррупцияға бирелгән хакимиәт булдыра. Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙар династияһының һуғыштарҙа ҡатнашҡан һуңғы хакимы була, шулай уҡ фарсы-рус һуғышындағы эшмәкәрлеге һәм Исфаһандағы ихтилалды баҫтырыуы өсөн [[ғази]] (ислам яугиры) титулын иң һуңғыһы булып ҡуллана.

== Иртә тормошо ==
Мөхәммәт Мирза [[1808 йыл]]дың 5 ғинуарында Тәбриз ҡалаһында тыуа. Ул кронпринц [[Ғәббәс мирза]] һәм Мирза Мөхәммәт хан Ҡаджар Дәуәллуның ҡыҙы Ғәлин ханымдың оло улы була{{Sfn|Calmard|2004}} '''{{Sfn|Moazzi|2008}}'''. Ғәббәс мирза Әзербайжандың наместнигы була, тәхет вариҫы итеп һайлана, әммә ҡарт шаһтан алда вафат була. Бала һәм йәш сағында Мөхәммәт Мирза сәйәси амбициялары күренмәгән тыныс һәм оялсан малай була. Ул Тәбриздә танылған шәхестәр өсөн традицион белем ала, оҫта каллиграф һәм рәссам була, һуңғыһын Шотландия рәссамы Роберт Кер Портерҙан өйрәнә. Әммә уның белем кимәле ағалары менән, бигерәк тә яҙыусы булараҡ һәм башҡа фәндәрҙә лә алдынғылыҡ күрһәткән Йыһангир мирза һәм Фәрхәд мирза менән сағыштырғанда, сикләнгән була. Ата йортонда урындағы дәрүиш хажи мирза Аҡасиҙың килеп сығыуы уның тормошонда боролошло мәл була{{Sfn|Nategh|2014}}. Ғәббәс йортоноң идарасыһы мирза Бәзорғ Ҡәйем-Мәкәм бойороғо буйынса Аҡаси Мөхәммәттең төп остазы итеп тәғәйенләнә, ул тиҙ арала уның суфыйсылыҡ тәғлимәтенә эйәреүсегә әйләнә. Мөхәммәттең тағы бер остазы Әбүл-Ҡасем Ҡәйем-Мәкәм Мөхәммәтте Аҡасиҙың уҡытыуынан тыйырға тырыша, әммә Аҡасиҙың Мөхәммәткә йоғонтоһо арта{{Sfn|Amanat|1997}}.
[[Файл:Mohammadshah.jpg|слева|мини|281x281пкс|Мөхәммәт шаһ Ҡаджар]]
Мөхәммәт Мирзаға 12 йәш булғанда, [[Фәтәли шаһ]] уны хакимлыҡ итеүсе ғаилә ағзалары менән Ҡаджарҙарҙың династияһының кесе тармағы Дәуәллу араһында татыулыҡ урынлаштырыу һәм Мөхәммәт Ҡасим хан Заһир әл Дәүләнең ҡыҙы Мәлик Йыһан ханымға өйләндереү маҡсатында Тәһранға саҡыра. 1819 йылдың сентябрендә никах ир менән ҡатынды мәжбүр итеү аҫтында төҙөлә {{Sfn|Calmard|2004}}. Сабыйҙарының ҡат-ҡат үлеме һөҙөмтәһендә Мөхәммәт Мирза Мәлек Йыһанға ҡарата дошманлыҡ тойғоһо кисерә башлай{{Sfn|Amanat|1997}}. Уларҙың балаларынан һуңыраҡ Фарсыстандың киләһе хакимы булып киткән Нәсер әд-Дин Мирза һәм һуңыраҡ Нәсер әд-Дин шаһтың баш министры булып киткән Әмир Кәбиргә кейәүгә сыҡҡан Эззат әд-Дәүләх кенә олоғайғанға тиклем йәшкә еткән{{Sfn|Calmard|2004}}.

Икенсе рус-иран һуғышы джиһадты шиғый руханиҙары тип иғлан итеүҙән башлана. Һуғыш ваҡытында Ғәббәс мирза [[Гәнжә]]не һаҡлау өсөн Мөхәммәт мирзаны Хәжевәнди һәм Абдул-Мәлики ҡәбиләләренән торған ғәскәр менән ебәрә. Унда Ғәббәс мирзаның әсәһе яғынан ағаһы Әмир хан Сардар етәкселегендә Мөхәммәт урыҫ армияһына һөжүм башлай. Артабанғы һуғышта Әмир хан һәләк була, ә Мөхәммәт еңелә һәм сигенергә мәжбүр була{{Sfn|Calmard|2004}} ; әммә һуғыш ваҡытында тырышлығы өсөн маҡтауға лайыҡ була һәм «ғәзи» (ислам яугиры) исеме бирелә{{Sfn|Calmard|2004}}. Һуғыштан һуң Фәтәли шаһ Хөрәсән менән идара итеү һәм был райондың хәүефһеҙлеген көйләү өсөн Ғәббәс мирзаны тәғәйенләй{{Sfn|Amanat|1997}}, был районда баш күтәреүсе Ҡамран мирзаның даими рейдтары була, быға тиклем фарсы хөкүмәте уны Герат губернаторы итеп тәғәйенләй һәм хәҙер ул үҙен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Mojtahed-Zadeh|2006}} . Был сәфәрҙә Мөхәммәт мирза ла атаһын оҙатып йөрөй. Мөхәммәт үҙ миссияларының береһендә Үҙәк Азияның сөнни ҡәбиләләренән тотҡонлоҡта булған 20 000-гә яҡын фарсыны азат итә; был еңеү хөрмәтенә ул яңы тыуған балаһына Нәсер әд-Дин (иманды һаҡлаусы) тип атай{{Sfn|Amanat|1997}} .

Ғәббәс мирза ике йыл, баш күтәреүсе хандарҙы баҫтырып, Хөрәсәндә үткәрә; [[Хиуа]] һәм Герат был ихтилалдарҙы хуплай һәм ярҙам вәғәҙә итә, әммә Мөхәммәттең еңеүҙәре уларҙы һағайта{{Sfn|Nelson|1976|p=32}}. [[1832 йыл]]да Ғәббәс мирза Герат губернаторы Ҡамран мирзаны яһаҡ түләргә саҡыра, әммә Ҡамран уның урынына үҙенең вәзире Яр Мөхәммәт ханды ебәрә {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}}. Ғәббәс мирза үҙен кәмһетелгән итеп тойоп, Мөхәммәт мирзаны ғәскәр менән Гератҡа ебәрә {{Sfn|Calmard|2004}}. Ғәскәр менән Гератҡа яҡынлашып, Мөхәммәт мирза ҡамауға әҙерләнергә бойора. Шул арала Ғәббәс мирза улына ярҙамсылар менән юлға сыҡҡанда, [[Мәшһәд]]тә ҡапыл вафат була {{Sfn|Nelson|1976|p=33}}. Был хәбәрҙе ишеткәс, Мөхәммәт мирза һәм ҡамауҙа ла төп роль уйнаған Әбүл-Ҡәсем {{Sfn|Rypka|1968|p=335}}, Ҡамран менән һөйләшеүҙәргә инергә мәжбүр була. Ҡамран шаһҡа вассаллыҡты танырға, 15 мең томан алтын һәм илле ҡашмир шәле түләргә, һуғыш ваҡытында әсирлеккә алынған фарсы әсирҙәрен азат итергә килешә. Мөхәммәт үҙенең ағаһы Ғәһремән мирзаны Хөрәсән губернаторы итеп тәғәйенләй һәм Әбүл-Ҡәсем менән бергә яңы шаһзада булыу өсөн Тәһранға юллана {{Sfn|Ahangaran|2013|p=132}} .

== Хакимлығы ==
[[Файл:Section_of_a_pictorial_scroll_depicting_the_coronation_procession_of_Muhammad_Shah_Qajar,_Persia,_Qajar,_dated_1835.jpg|мини|348x348пкс|1835 йыл менән күрһәтелгән Мөхәммәт шаһ Ҡаджарҙы таж кейҙереү тантанаһын һүрәтләгән төргәк.]]
1834 йылдың [[Науруз]] көнөндә (Ирандың Яңы йылы, ул март айында көн менән төн тигеҙләнеш көнөндә билдәләнә) Мөхәммәт Мирза шаһзада тип иғлан ителә, Әзербайжан губернаторы вазифаһын — атаһының вазифаһын — үҙ ҡулына ала һәм [[Тәһран]]дан [[Тәбриз]]гә китә {{Sfn|Hambly|1991b|p=167}} . Шаһзада булараҡ, Мөхәммәт Мирза тулыһынса Ҡәйем Мәҡәм йоғонтоһонда була, уның кәңәше буйынса дүрт ағаһын, шул иҫәптән Йыһангир Мирза һәм Хөсрәү Мирзаны [[Хәмәдан]]&lt;nowiki/&gt;ға төрмәгә ултырта, һуңынан уларҙы тәхеткә дәғүәләренән мәхрүм итеү өсөн һуҡыр итә {{Sfn|Bournoutian|2015}}. Мөхәммәтте вариҫ итеп тәғәйенләү Фәтәли шаһтың бишенсе улы Фарс губернаторы Хөсәйен Әли Мирзаны асыуландыра, ул был тәғәйенләү уны хоҡуҡтарынан мәхрүм итер һәм Рәсәй талаптарына буйһоноу билдәһе булыр тип иҫәпләй {{Sfn|Amanat|1993}}.

1834 йылдың октябрендә Фәтәли шаһ, Хөсәйен Әли Мирзанан 200 мең томан һалым бурысы йыйырға ниәтләп, Фарсҡа юллана, әммә [[Исфаһан|Исфаһанға]] юлда вафат була{{Sfn|Amanat|1993}} {{Sfn|Hambly|1982}}. Тәбризгә ашығыс рәүештә курьерҙар ебәрелә, әммә шаһтың үлеме сер булып ҡала. Артабан уның кәүҙәһен ерләү өсөн Фатима Мәсүмә мавзолейына алып китәләр; шул саҡта ғына үлем тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителә. {{Sfn|Hambly|1991b}} Көтөлгәнсә, уның үлеме бөтә илдә ихтилалдар тыуҙыра, бер нисә принц, шул иҫәптән Шираздағы Хөсәйен Әли Мирза һәм Тәһрандағы Әли Мирза Зәл әл-Солтан үҙҙәрен шаһ тип иғлан итә{{Sfn|Ghadimi Gheydari|2010}}.

Мөхәммәт шаһ мәрхүм атаһының Гератҡа пландарын дауам итә . 1836 йылда ул Афғанстанға баҫып инергә ҡарар итә һәм [[Хөрәсән]] провинцияһы аша [[Мәшһәд|Мәшһәдкә]] 30 мең кешенән торған ғәскәр ебәрә. Рәсәй илсеһе һәм поляк генералы граф Симонич етәкселегендәге Рәсәй ғәскәрҙәре полкы армияны оҙатып бара. Кампания башында афған атлы разведчиктары ҡоралланған һәм тарҡау халыҡ төркөмө урынына Рәсәй ярҙамында артиллерия менән ышыҡлаған ҡаджар армияһының тығыҙ отряд рәүешендә хәрәкәт иткәнен хәбәр итә. Һөҙөмтәлә 1837 йылдың ноябрендә Мөхәмәтшаһ Герат алдында маршын туҡтатҡас, ул ҡаланы ҡамауға әҙерләнгән килеш таба. Гератты ҡамау ҡаты, аяуһыҙ була, баштарҙы ҡырҡыу һәм тураҡлау ике яҡтан да әсирлеккә эләккән һалдаттар яҙмышы була. Ҡаджарҙар Гераттың тышҡы оборонаһын бер нисә тапҡыр үтә, уның бастиондарын емерә, хатта 1838 йылдың июнендә төп диуарын шартлата. Афғандар инглиздәр ярҙамында ҡаджар армияһы һөжүмен кире ҡаға. Ҡамау сентябрь башына тиклем дауам итә, ниһайәт, ҡаджар ғәскәрҙәре ҡамауҙы бөтөрә. Шаһ [[Британия империяһы]] менән һуғыштан ҡотолоу өсөн артабанғы походтарҙан баш тарта .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite journal|last=Abol-Hosseini|first=Javad|title=محمدشاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم|pmc=fa}}
* {{Cite journal|last=Ahangaran|first=Amir|title=بررسی دلایل ناکامی محمدشاه قاجار در اعاده حاکمیت ایران بر شهر هرات (1255- 1251 ﻫ/ 1839-1835م)|journal=5|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Algar|first=Hamid|title=Religion and State in Iran 1785-1906|publisher=University of California Press|year=2020|isbn=9780520327641}}
* ''Amanat, Abbas'' (1985). [https://www.iranicaonline.org/articles/allah-qoli-khan-ilkani-sometimes-allah-qoli-mirza-qajar-notable-ca/ «Allāh-qolī Khan Īlḵānī»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* ''Amanat, Abbas'' (1989). [https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/ «Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* ''Amanat, Abbas'' (1993). [https://www.iranicaonline.org/articles/fath-ali-shah-qajar-2/ «Fatḥ-ʿAlī Shah Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Pivot of the universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=9780520914056}}
* {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785-1925|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860642555|oclc=Diba|editor2-last=Leila|pages=14–49}}
* ''Amanat, Abbas'' (2003). [https://www.iranicaonline.org/articles/herat-vi/ «Herat vi. The Herat Question»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Amanat|first=Abbas|title=Iran: A Modern History|publisher=Yale University Press|year=2017|isbn=9781977359728}}
* {{Cite book|last=Andreeva|first=Elena|title=Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415781534}}
* {{Cite book|last=Ates|first=Sabri|title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914|publisher=Cambridge University Press|year=2013|isbn=9781139522496}}
* {{Cite book|last=Atkin|first=Muriel|title=Russia and Iran, 1780-1828|publisher=University of Minnesota Press|year=1980|isbn=9780816661220}}
* {{Cite journal|last=Azizi|first=Mohammad Hossein|last3=Azizi|title=Government-Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)|journal=3}}
* {{Cite book|last=Başkan|first=Birol|title=From Religious Empires to Secular States: State Secularization in Turkey, Iran, and Russia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781138696396}}
* {{Cite book|last=Bayat|first=Mango|title=Mysticism and Dissent: Socioreligious Thought in Qajar Iran|publisher=Syracuse University Press|year=2000|isbn=9780815628538}}
* {{Cite book|last=Beck|first=Lois|chapter=Nashat|first1=Guity|title=Women in Iran from 1800 to the Islamic Republic|publisher=University of Illinois|year=2004|isbn=0252029372}}
* ''Bournoutian, George'' (2015). [iranicaonline.org/articles/khosrow-mirza «Ḵosrow Mirzā»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation. Retrieved 15 February 2022.
* ''Busse, H.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/abbas-mirza-qajar/ «ʿAbbās Mirzā Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* ''Calmard, Jean'' (2004). [https://referenceworks.brill.com/eiro «Mohammad Shah Qajar»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251112111650/https://referenceworks.brill.com/eiro |date=2025-11-12 }}. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Clawson|first=Patrick|chapter=Rubin|first1=Machael|title=Eternal Iran: Continuity and Chaos|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=9781403977106}}
* {{Cite book|last=Daftary|first=Farhad|year=2007|title=The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850841}}
* {{Cite journal|last=Ebrahimi|first=Ameneh|title=مواضع اولیه ایران و انگلیس در برابر مسئله لغو تجارت برده در خلیج فارس (دوران محمد شاه قاجار 1250 - 1264 قمری)|journal=34|pmc=fa}}
* ''Edrisi, Mehra'' (2014). [https://rch.ac.ir/article/Details/9314 «حاجی قوام الملک شیرازی»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127115836/https://rch.ac.ir/article/Details/9314 |date=2024-11-27 }} [Haji Ghavam Al-Molk Shirazi]. Encyclopaedia of Islamic world (in Persian). Tehran.
* {{Cite book|last=Elgood|first=Cyril|title=A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate: From the Earliest Times Until the Year A.D. 1932|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781108015882}}
* {{Cite journal|last=Eskandari-Qajar|first=Manoutchehr|title=Mohammad Shah Qajar's Nezam-e Jadid and Colonel Colombari's Zambourakchis}}
* ''Eslami, Kambiz'' (1999). [https://www.iranicaonline.org/articles/ezzat-al-dawla/ «ʿEzzat-al-Dawla»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Farzaneh|first=Mateo Mohammad|title=The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani|publisher=Syracuse University Press|year=2015|isbn=9780815653110}}
* ''Floor, Willem'' (2012). [https://www.iranicaonline.org/articles/kassa/ «Ḵassa»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite journal|last=Ghadimi Gheydari|first=Abbas|title=بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)|journal=15|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Gustafson|first=James M.|title=Kirman and the Qajar Empire: Local Dimensions of Modernity in Iran, 1794-1914|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2015|isbn=9781138914568}}
* ''Hambly, Gavin R.'' (1982). [https://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-hosayn-ali-mirza/ «Farmanfarma, Hosayn-Ali Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991a|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=104–144|isbn=9780521200950}}
* {{Cite book|title=The Cambridge History of Iran, Vol. 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic|year=1991b|publisher=Cambridge University Press|last=Hambly|first=Gavin R. G.|pages=144–174|isbn=9780521200950}}
* ''Katouzian, Homa'' (2019). [https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o «Muḥammad Shāh Qājār»]. In Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Rowson, Everett (eds.). Encyclopaedia of Islam (3rd ed.). Brill Online. ISSN 1873-9830.
* ''Kazemzadeh, F.'' (1985). [https://iranicaonline.org/articles/anglo-russian-convention-of-1907-an-agreement-relating-to-persia-afghanistan-and-tibet «Anglo-Russian Convention of 1907»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Encyclopaedia Islamica|last=Lambton|first=A. K. S.|title=Muḥammad S̲h̲āh|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/muhammad-shah-SIM_5413?lang=de|year=2012}}
* {{Cite book|last=Lee|first=Jonathan|title=The &quot;ancient Supremacy&quot;: Bukhara, Afghanistan, and the Battle for Balkh, 1731-1901|publisher=Brill Publishers|year=1996|isbn=9789004103993}}
* {{Cite book|last=Martin|first=Vanesa|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=110–122}}
* {{Cite book|last=Mirvahedi|first=Seyed Hadi|title=The Sociolinguistics of Iran's Languages at Home and Abroad: The Case of Persian, Azerbaijani, and Kurdish|publisher=Palgrave Macmillan|year=2020|isbn=9783030196073}}
* {{Cite book|last=Mirzai|first=Behnaz A.|title=A History of Slavery and Emancipation in Iran, 1800-1929|publisher=University of Texas Press|year=2017|isbn=9781477311875}}
* {{Cite journal|last=Moazzi|first=Fatemeh|journal=45|title=مهد علیاهای دوره قاجار|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Mojtahed-Zadeh|first=Pirouz|title=Boundary politics and international boundaries of Iran: with Afghanistan, Armenia, Azerbaijan Republic, Bahrain, (the autonomous republic of Ganjah) Iraq, Kazakhstan, Kuwait, Oman, Pakistan, Qatar, Russia, Saudi Arabia, Turkey, Turkmenistan, and the United Arab Emirates|publisher=Universal Press|year=2006|isbn=1581129335}}
* {{Cite journal|last=Nasiri|first=Mohammad Reza|last3=Rahmanian|title=لوطیان و نقش آنان در آشوبهای اصفهان بین سالهای 1240 تا 1265 هجری قمری برابر با 1824 تا 1849 میلادی|journal=6|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Nategh|first=Homa|title=Les Français en Perse: les écoles religieuses et séculières: 1837-1921|publisher=Harmattan|year=2014|isbn=9782343039688|first2=The French in Persia: Religious and Secular Schools: 1837-1921}}
* ''Navāʾī, A.'' (1988). [https://www.iranicaonline.org/articles/bahman-mirza/ «Bahman Mirza»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Nelson|first=John Carl|title=The Siege of Herat: 1837-1838|publisher=St. Cloud State University|year=1976}}
* {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=The Pearl in its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries)|publisher=Austrian Academy of Sciences|year=2014|isbn=9783700172024}}
* {{Cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|title=State and Tribe in Nineteenth-century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863)|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2016|isbn=978-1138982871}}
* ''Perry, J. R.'' (1984). [https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan «Āḡā Moḥammad Khan Qajar»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite journal|last=Piri|first=Mohammad|title=نگاهی به سیاست داخلی و خارجی میرزا ابوالقاسم فراهانی|publisher=Dānishgāh-i Sīstān va Balūchistūn|journal=1|pmc=fa|issn=2024-02-29}}
* {{Cite book|title=History of Iranian Literature|year=1968|publisher=D. Reidel|last=Rypka|first=Jan|isbn=978-9401034814}}
* {{Cite journal|last=Sarmadi|first=Fatemeh|title=ماجرای نقرس محمد شاه قاجار و چهار چشم دو شاهزاده در یک دستمال|journal=17|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Scharbrodt|first=Oliver|title=Islam and the Baha'i Faith: A Comparative Study of Muhammad 'Abduh and 'Abdul-Baha 'Abbas|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2008|isbn=9781135975685}}
* {{Cite book|last=Schofield|first=Richard|title=War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present|publisher=Routledge|isbn=9780203938300|oclc=Farmanfarmaian|editor2-last=Roxane|pages=149–173}}
* {{Cite journal|last=Seyyed Bonakdar|first=Seyyed Mas’ud|last3=Emami Jomeh|title=مقابر پادشاهان قاجاریه‌ی مدفون در حرم حضرت معصومه|pmc=fa|publisher=Āsiyah Īzadyār|journal=3}}
* {{Cite journal|last=Shahedi|first=Mozafar|title=املاک خالصه و سیاست فروش آن در دوره ناصری|journal=3|pmc=fa}}
* {{Cite book|last=Shamim|first=Ali Asghar|title=ایران در دوره سلطنت قاجار|first2=Iran during the Qajar dynasty|publisher=Behzad|year=1964|isbn=9789649049229}}
* {{Cite journal|last=Soltanian|first=Abo-Taleb|title=بررسي کارنامه فرهنگي ميسيونرهاي لازاريست فرانسه در ايران (از اوايل دوره قاجار تا جنگ جهاني اول)|journal=2|pmc=fa}}
* {{Cite journal|last=Soucek|first=Priscilla|title=Coinage of the Qajars: A System in Continual Transition|journal=1/4}}
* {{Cite book|last=Usmani|first=B. D.|chapter=Akhtar|first1=Syed Saud|title=Concise History of Islam|publisher=Vij Books India|year=2011|isbn=9789382573470}}
* {{Cite book|last=van den Bos|first=Matthijs|title=Mystic regimes: Sufism and the state in Iran, from the late Qajar era to the Islamic Republic|publisher=Brill Publishers|year=2021|isbn=9789047401759}}
* {{Cite journal|last=Volodarsky|first=Mikhail|title=Persia's Foreign Policy between the Two Herat Crises, 1831-56|journal=2}}
* ''Walcher, Heidi'' (2006). [https://www.iranicaonline.org/articles/isfahan-viii-qajar-period/ «Isfahan viii. Qajar Period»]. In [[Яршатер, Эхсан|Yarshater, Ehsan]] (ed.). [[Encyclopædia Iranica]] (Online ed.). Encyclopædia Iranica Foundation.
* {{Cite book|last=Ward|first=Steven R.|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=9781626160323}}
* {{Энис/2}}
{{Refend}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Навигационная таблица
|имя = Иран һаһиншаһтары
|заголовок = [[Иран]] шаһиншаһтары
|класс_списков = hlist

|заголовок1 = [[Әһәмәниҙәр]]
|список1 =
* [[Бөйөк Кир II]]
* [[Камбис II]]
* [[Дарий I]]
* [[Ксеркс I]]
* [[Артаксеркс I]]
* [[Ксеркс II]]
* [[Секудиан]]
* [[Дарий II]]
* [[Артаксеркс II]]
* [[Артаксеркс III]]
* [[Арсес]]
* [[Дарий III]]

|заголовок2 = [[Әршәкиҙәр]]
|список2 =
* [[Митридат I (царь Парфии)|Митридат I]]
* [[Фраат II]]
* [[Артабан (царь Парфии II века до н. э.)|Артабан II]]
* [[Митридат II (царь Парфии)|Митридат II]]
* [[Готарз I]]
* [[Ород I]]
* [[Санатрук (царь Парфии)|Санатрук]]
* [[Фраат III]]
* [[Ород II]]
* [[Митридат III (царь Парфии)|Митридат III]]
* [[Пакор I]]
* [[Фраат IV]]
* [[Фраат V]]
* [[Муза Парфянская]]
* [[Ород III]]
* [[Вонон I]]
* [[Артабан III]]
* [[Тиридат III]]
* [[Вардан I]]
* [[Готарз II]]
* [[Вонон II]]
* [[Вологез I]]
* [[Вологез II]]
* [[Вологез III]]
* [[Хосрой (Ороз)]]
* [[Митридат IV]]
* [[Вологез IV]]
* [[Вологез V]]
* [[Вологез VI]]
* [[Артабан (царь Парфии III века н. э.)|Артабан IV/V]]

|заголовок3 = [[Сәсәниҙәр]]
|список3 =
* [[Ардашир Папакан]]
* [[Пероз|Пероз I]]
* [[Шапур I]]
* [[Ормизд I]]
* [[Бахрам I]]
* [[Бахрам II]]
* [[Бахрам III]]
* [[Нарсе]]
* [[Ормизд II]]
* [[Шапур II]]
* [[Арташир II]]
* [[Шапур III]]
* [[Бахрам IV]]
* [[Йездегерд I]]
* [[Бахрам V]]
* [[Йездегерд II]]
* [[Ормизд III]]
* [[Пероз]]
* [[Балаш (шахиншах)|Балаш]]
* [[Кавад I]]
* [[Замасп]]
* [[Хосров I Ануширван]]
* [[Ормизд IV]]
* [[Бахрам Чубин]]
* [[Хосров II Парвиз]]
* [[Ҡәүәд II]]
* [[Арташир III]]
* [[Фаррухан Шахрвараз]]
* [[Борандохт]]
* [[Азармедохт]]
* [[Хәсрәү V]]
* [[Йездегерд III]]

|заголовок4 = [[Сәфәүиҙәр]]
|список4 =
* [[Исмәғил I]]
* [[Тахмасп I]]
* [[Исмәғил II]]
* [[Мөхәммәтд Хуҙәбәндә]]
* [[Бөйөк Ғәббәс I]]
* [[Сефи I]]
* [[Аббас II (шах Ирана)|Ғәббәс II]]
* [[Солейман Сефи]]
* [[Солтан Хусейн|Солтан Хөсәйен I]]
* [[Тахмасп II]]
* [[Аббас III]]
* [[Сефевиды#Сулейман II|Сөләймән II]]
* [[Сефевиды#Исмаил III|Исмәғил III]]

|заголовок5 = [[Хотаки]]
|список5 =
* [[Мир Махмуд-шах|Мир Мәхмүт]]
* [[Ашраф-шах|Мир Әшрәф]]

|заголовок6 = [[Әфшәриҙәр]]
|список6 =
* [[Надир-шах|Нәҙир]]
* [[Али Адил-шах|Али Адил]]
* [[Солтан Ибрахим-шах|Солтан Ибраһим]]
* [[Шахрох-шах|Шәхрох]]

|заголовок7 = [[Зендәр]]
|список7 =
* [[Али Мурад-шах|Әли Морат]]
* [[Джафар-шах|Джәфәр]]
* [[Лотф Али-шах|Лотф Әли]]

|заголовок8 = [[Ҡаджарҙар (династия)|Ҡаджарҙар]]
|список8 =
* [[Ага Мохаммед Шах Каджар|Ага Мөхәммәт]]
* [[Фетх Али-шах|Фәтәли]]
* [[Мохаммед-шах Каджар|Мөхәммәт]]
* [[Насер ад-Дин Шах|Насреддин]]
* [[Мозафереддин-шах Каджар|Мозафереддин]]
* [[Мохаммад Али-шах|Мөхәммәт Әли]]
* [[Султан Ахмад-шах|Солтан Әхмәт]]

|заголовок9 = [[Пәһләүи]]
|список9 =
* [[Реза Пехлеви|Бөйөк Реза]]
* [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мөхәммәт Реза]]
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Рәсәй империяһы)]]
[[Категория:Изге Александр Невский ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:1848 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1808 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>f0ijtt6h957e0hocjsh75kp3ygk112v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәхмүт Панахиан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201224</id>
    <revision>
      <id>1299224</id>
      <parentid>1298494</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T00:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21572" sha1="94lvd9dfq3x701rmv1y63g42hxbqslh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мәхмүт Панахиан йәки Мәхмүт Панахиан Тәбризи''' (1908 Тәбриз — 1981) генерал- майор, ғалим, Әзербайжан Демократик партияһы ағзаһы. Әзербайжандың Милли хөкүмәте осоронда ул армияның Генераль штабы начальнигы, Хәрби суд рәйесе, Тәбриз хәрби училищеһы директоры вазифаларын башҡара.

1970 йылда Ираҡ хөкүмәте тарафынан [[Бағдад]]ҡа саҡырыла. Ираҡта ул Пәһләүиҙәр династияһына ҡаршы сығыш яһаусы «Багдад радиоһы» һәм «Иран халыҡтарының милли фронты» төркөмдәрен ойоштора. Иран тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа. Тарих һәм география фәндәре докторы дәрәжәһен ала.

Ул Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеленән (бүләсенең ейәне) һәм Әбүлфәт хандың ейәне.

== Биографияһы ==
Мәхмүт Ғөләмхөсәйен хан оглы Панахиан 1908 йылда [[Тәбриз]] ҡалаһында тыуа&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=İsmayılov |first=Güləddin |title=General Mahmud Pənahiyan (1908 – 1987) |language=az |work=Azərbaycan Ruznaməsi |url=https://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%25C9%2599nahiyan/ |access-date=2024-12-17 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240719045541/http://azerbaycan-ruznamesi.org/2021/02/24/general-mahmud-p%C9%99nahiyan/ |date=2024-07-19 }}&lt;/ref&gt;. Башланғыс белемде мулланан ала. Һуңыраҡ [[Тәһран|Тәһрандағы]] Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Төрлө төбәктәрҙә шаһ ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1943 йылда ағаһы Әли менән бергә «Түде» партияһына инә. 1945 йылдың сентябрендә шаһ армияһынан китә, [[Тәбриз]]гә килә һәм Әзербайжан демократик партияһына ҡушыла&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ул яҡтарҙа (Хой, Маҡу, Салмас) федайин отрядтарын булдырыуҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Әзербайжандың Милли хөкүмәте ойошторолғандан һуң, Джафар Кавиан Сәйет Джафар Пишевери тарафынан Халыҡ армияһы министры итеп тәғәйенләнә{{sfn|Rəhimli|2003|p=76}}{{sfn|Həsənli|2006|p=167}}&lt;ref&gt;{{cite book |author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |title=&quot;21 Azər – 70&quot; fotoalbom (şərhlərlə) |publisher=“Araz” nəşriyyatı |year=2015 |isbn=978-9952-8285-3-5 |location=[[Баку]] |page=76 |access-date=2022-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |archive-date=2022-03-09 |url-status=unfit |istifadə tarixi=2023-04-19 |arxivləşdirmə tarixi=2022-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |deadurl= }} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}&lt;/ref&gt;. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡҡа килгән халыҡ ғәскәрҙәренә өс йөҙләп төрлө дәрәжәләге офицер туплана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Назирли |first=Шамистан |date=2015-06-05 |title=Генерал Кавиан |url=https://www.kaspiy.az/general-kavian |access-date=2024-12-16 |website=Газета &quot;Каспий&quot; |language=ru |archive-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217063618/https://www.kaspiy.az/general-kavian |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ун дүрт офицер — полковник, туғыҙы генерал дәрәжәһен ала. Ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 18 мең кешегә етә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Бер нисә хәрби училище асыла{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}. Мәхмүт Панахиан, Әзербайжан Милли хөкүмәте ҡарары менән генерал дәрәжәһен алғандан һуң&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Милли армияның Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Бынан тыш, ул Тәбриз хәрби училищеһын һәм хәрби судты етәкләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Miyanalı |first=Əlirza |last2=Ərdəbili |first2=Lütfəli |title=İnqilabi hərəkatımızın silahlı qüvvələri |url=https://www.achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728041202/https://achiq.info/m.hukumet/fedailer%20duz%20L.pdf |archive-date=2021-07-28 |access-date=2024-12-18 |website=achiq.info}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Mərəndli|2017|p=42}}.
[[Файл:Mahmud_Pənahiyan_və_həyat_yoldaşı.jpg|слева|мини|193x193пкс|Мәхмүт Панахиан ҡатыны менән]]
1945 йылдың 20 декабрендә Әзербайжан Милли хөкүмәтенең Милли мәжлесе (парламенты) «Ҡыҙылбаш» халыҡ армияһын ойоштороу тураһында закон ҡабул итә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}&lt;ref name=&quot;:222&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-09-05 |title=Azərbaycan Demokrat Firqəsinin xalqa müraciətində nə deyilirdi? |url=https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |access-date=2024-12-06 |website=Aznews.az |language=az |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207010506/https://www.aznews.az/news/investigation/339223.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт яңы барлыҡҡа килгән ғәскәрҙәргә «Ҡыҙылбаш» исемен бирә, ул үҙенең ғәскәрен шулай тип атаған [[Исмәғил I|шаһ Исмәғил Хатайҙан]] алынған. «Ҡыҙылбаш» дөйөм хәрби штабы булдырыла{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}. Уның составына: Джафар Кавиан, Әбделғәсим Әзими, Ғөләм Яхъя, Сәйет Джафар Пишевери, Мирза Реби Кәбири, Мәхмүт Панахиан, Навай, Мәхсүн Миланиян, Абдулрза Әзер инә{{sfn|Qasımlı|2012|p=49}}&lt;ref name=&quot;:222&quot; /&gt;. 1946 йылда милли-демократик хәрәкәттә ҡатнашҡаны һәм Милли хөкүмәтте ойоштороуҙа күрһәткән батырлығы өсөн «21 әзер» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{cite book|author=Tərtib edən və məsul redaktor: Səməd Bayramzadə|title=&quot;21 Azər – 70&quot; fotoalbom (şərhlərlə)|year=2015|location=[[Баку]]|publisher=“Araz” nəşriyyatı|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf|page=82|isbn=978-9952-8285-3-5|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309080413/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf}} {{Wayback|url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/321245743.pdf |date=20220309080413 }}&lt;/ref&gt;.


1946 йылдың 1 авгусында составында Хажи Мирза Әли Шабустери, Садих Падиган, генерал Мәхмүт Панахиан, полковник Мортазави, майор Тограй булған делегация Сәләмулла Джавид етәкселегендә һөйләшеүҙәр өсөн [[Тәһран]]ға китә{{sfn|Rəhimli|2003|p=133}}{{sfn|Cavid|2005|p=59}}.

1946 йылдың 13 декабрендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ярҙамында Иран армияһы [[Тәбриз]]гә инә&lt;ref&gt;{{cite book |last1=McEvoy |first1=Joanne |url=https://archive.org/details/powersharinginde0000unse |title=Power Sharing in Deeply Divided Places |last2=O'Leary |first2=Brendan |date=2013 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=9780812245011 |location=Filadelfiya |pages=[https://archive.org/details/powersharinginde0000unse/page/n200 191]}}&lt;/ref&gt;. Был Әзербайжан Милли хөкүмәтенең ҡолауына килтерә&lt;ref name=&quot;lenczowski&quot;&gt;George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», ''Annals of the American Academy of Political and Social Science'', Vol. 401, America and the Middle East. (may, 1972), s. 49&lt;/ref&gt;. Уны бөтөрөүҙән һуң Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға китә. Мир Джафар Баһиров ҡушыуы буйынса ул һәм Әзербайжан демократик партияһының башҡа етәкселәре тәүҙә Мәрҙәкәндә урынлаша{{sfn|Həsənli|2006|p=456}}. 1970 йылға тиклем Баҡы ҡалаһында төрлө өлкәләрҙә ғилми эштәр менән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 1970 йылда Ираҡ хөкүмәтенән Бағдадҡа күсергә саҡырыу ала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Çingizoğlu |first=Ənvər |date=2020-05-04 |title=Mahmud Pənahiyan - Pənahəli xanın kommunist törəməsi |url=https://www.xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |access-date=2024-12-17 |website=www.xudaferin.eu |language=az |archive-date=2024-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716192606/https://xudaferin.eu/mahmud-pnahiyan-pnahli-xanin-kommunist-tormsi-arasdirma.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Унда ул Пәһләүи режимына ҡаршы торғандар менән хеҙмәттәшлек итә, әзербайжан, курд, белуджи һәм фарсы телдәрендә «Иттихад» (Берҙәмлек) журналын сығара, Бағдад радиоһына һәм Иран халыҡтары милли фронты төркөмдәренә нигеҙ һала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 1970 йылдың 12 авгусында генерал Теймур Бәхтиәр һунар ваҡытында САВАК агенты тарафынан үлтерелә; был сараға Мәхмүт Панахианды ла саҡырған булалар, әммә ул, унда килмәй, үлемдән ҡотола. 1975 йылда, Алжир килешеүе төҙөлгәндән һуң, Мәхмүт Панахиан [[Баҡы]]ға ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
Ул [[Иран]] тарихы һәм географияһы буйынса бер нисә монография яҙа&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 1949—1953 йылдарҙа Иран армияһының Генераль штабы Географик дирекцияһы йыйған материалдарға таянып, ул &quot;Иран төрөктәренең милли географик һүҙлеге&quot;нең дүрт томлыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара. Тәүге ике томы 1972 йылдың авгусында, ә киләһе икеһе 1973 йылдың февралендә баҫылып сыға, был китапта ул төрөктәрҙең йәшәгән урындары, уларҙы һаны буйынса статистика, шулай уҡ улар тарихы тураһында мәғлүмәттәр бирә. Тарих-география фәндәре докторы дәрәжәһен ала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1981 йылда вафат була&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ғәиләһе ==
Мәхмүт Панахиан Джаваншир ырыуынан. Ул Ҡарабах ханы Ибраһим Хәлил хандың нәҫеле (тыуаһы) һәм Әбүлфәт хандың бүләһе&lt;ref&gt;''Çingizoğlu, Ənvər.'' Mahmud Pənahiyan — Pənahəli xanın kommunist törəməsi (азерб.). ''www.xudaferin.eu'' (4 мая 2020). Дата обращения: 17 декабря 2024. Архивировано 16 июля 2024 года.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}} {{Cite book|last=Cavid|first=Salamulla|quote=Джавид, Саламулла|url=https://www.achiq.info/m.hukumet/cavid%20bL.pdf|title=O günün həsrəti ilə|publisher=Yurd nəşriyyatı|year=2005|location=[[Баку]]|page=63|ref={{SfnRef|Cavid|2005}}}}
* {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}} {{Cite book|last=Həsənli|first=Cəmil|url=http://www.anl.az/el_ru/q/qc_sssr-iran.pdf|title=СССР-Иран: Азербайджанский кризис и начало холодной войны: 1941-1946 гг.|publisher=Герои Отечества|year=2006|location=[[Москва]]|page=560|quote=Гасанли, Джамиль Поладхан оглы|ref={{SfnRef|Həsənli|2006}}}}
* {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title=&quot;21 Azər&quot; soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}} {{Cite book|last=Mərəndli|first=Barış|url=https://ebooks.az/az/book/OM4pnVRU|title=&quot;21 Azər&quot; soyqırımı: 1946-1947-ci illərdə Cənubi Azərbaycanda kütləvi qırğınlar|publisher=Elm və təhsil nəşriyyatı|year=2017|location=[[Баку]]|page=376|ref={{SfnRef|Mərəndli|2017}}}}
* {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&amp;pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}} {{Cite book|last=Rəhimli|first=Əkrəm|url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=2100&amp;pno=1|title=Güney Azərbaycan milli-demokratik hərəkat (1941-1946)|publisher=Meqa nəşriyyatı|year=2003|location=[[Баку]]|page=207|ref={{SfnRef|Rəhimli|2003}}}}
* {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}} {{Cite book|last=Qasımlı|first=Aydın|url=http://www.anl.az/el/Kitab/2013/267516.pdf|title=Güney Azərbaycan Türkləri son 100 ildə|publisher=Adiloğlu nəşriyyatı|year=2012|location=[[Баку]]|page=202|ref={{SfnRef|Qasımlı|2012}}}}

=== Китаптары ===
* [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+-+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan Национальный географический словарь иранских тюрков, II том, 1972 г.]
* [https://turuz.com/book/title/F%C9%99rh%C9%99nge+Cughrafiyayi+Mellie+T%C3%BCrkane+%C4%B0ran+Z%C9%99min+Cild+4+M%C9%99hmud+P%C9%99nahiyan+T%C9%99brizi Национальный географический словарь иранских тюрков, IV том, 1973 г.]

[[Категория:Джеванширҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1981 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
{{Навигационная таблица
|имя           = Әзербайжан Демократик Республикаһы
|заголовок     = [[File:Flag of the Azerbaijan People's Government.svg|20px]] [[Әзербайжан Демократик Республикаһы]] [[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|20px]]
|state         = &lt;includeonly&gt;collapsed&lt;/includeonly&gt;
|класс_списков = hlist
|изображение =[[File:Coat of arms of Azerbaijan People's Government.svg|150px]] 

|заголовок1    = Члены правительства &lt;br&gt; Демократической &lt;br&gt; Республики Азербайджан 
|список1       =
{{Navbox|child
  |evenodd   = swap
  |listclass = hlist

  |group1    = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Премьер-министр&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list1     = [[Пишевари, Сеид Джафар|Миржафар Пишевари]]
  |group2    = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр внутренних дел&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list2     = [[Джавид, Саламулла|Сәләмулла Джавид]]
  |group3    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр народных войск&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list3     = [[Кавиан, Джафар|Джафар Кавиан]]
  |group4    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр сельского хозяйства&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list4     = [[Мехташ, Джавид|Джавид Мехташ]]
  |group5    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр культуры и просвещения&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list5     = [[Мөхәммәт Бирия]]
  |group6    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр здравоохранения&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list6     = [[Уренги, Хасан|Хасан Уренги]]
  |group7    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр финансов&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list7     = [[Гуламрза Илхами]]
  |group8    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр юстиции&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list8     = [[Юсиф Азима]]
  |group9    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр дорог, почты и телеграфа&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list9     = [[Мирза Рэби Кебири]]
  |group10    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Министр торговли и экономики&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list10     = [[Расули, Рза|Рза Расули]]
  |group11    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Председатель Национального Собрания&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list11     = [[Мирза Али Шабустари]] 
  |group12    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Председатель Верховного Суда&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list12     = [[Гиями, Зейналабдин|Зейналабдин Гиями]]
  |group13    =&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;small&gt;Генеральный прокурор&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
  |list13     = [[Ибрагими, Фиридун Гани оглы|Фиридун Ибрагими]]
  }}
|заголовок2 = Другие должностные лица &lt;br&gt; и участники движения 
 |список2    =
{{Navbox|child
  |evenodd   = swap
  |listclass = hlist
  |group1    = 
  |list1     = [[Азер, Абдулрза|Абдулрза Азер]]{{•}} [[Ибрагими, Анушираван Гани оглы|Анушираван Ибрагими]]{{•}} [[Фитрет, Али|Али Фитрет]]{{•}} [[Шамида, Али Исмаил оглы|Али  Шамида]]{{•}} [[Ашуг Гусейн Джаван]]{{•}} [[Биллури, Акима Ибрагим кызы|Акима  Биллури]]{{•}} [[Азероглу, Балаш|Балаш Азероглу]]{{•}} [[Джевдет, Гасан|Гасан Джевдет]]{{•}} [[Гуламрза Джавидан]]{{•}} [[Сабахи, Гянджали|Гянджали Сабахи]], [[Джафар Кашиф]]{{•}}  [[Муджири, Джафар|Джафар Муджири]]{{•}} [[Джафарпур, Исмаил Каграман оглы|Исмаил  Джафарпур]]{{•}} [[Назари, Гасан|Гасан Назари]]{{•}} [[Данешиян, Гулам Яхья| Гулам Яхья]]{{•}} [[Шамс, Исмаил|Исмаил Шамс]]{{•}} [[Фатхи Хошгинаби]]{{•}} [[Панахиан, Махмуд|Махмуд Панахиан]]{{•}} [[Гюльгюн, Медина|Медина Гюльгюн]]{{•}} [[Миргасым Чешмазер]]{{•}} [[Этимад, Мир-Мехди| Мир-Мехди Этимад]]{{•}} [[Носратолла Джаханшахлу]]{{•}} [[Сади Юзбенди]]{{•}} [[Онуллахи, Сеидага Миронович|Сеидага Онуллахи]]{{•}} [[Тахири, Сохраб Абульфаз оглы|Сохраб  Тахир]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>94lvd9dfq3x701rmv1y63g42hxbqslh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пазырыҡ мәҙәниәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201277</id>
    <revision>
      <id>1299242</id>
      <parentid>1298988</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T11:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27680" sha1="f277xxus03j6vtvjzpxbxe99wpyqk9t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Пазырыҡ мәҙәниәте''' — [[Скифо-сибирский мир|скиф-себер донъяһыны]]ң [[тимер быуат]] (б.э.т. VI—III бб.) [[археологик мәҙәниәт]]е. [[Таулы Алтай]]ҙың «боҙло» [[ҡурған ҡәберҙәре]]нән алынған һынырлыҡ органик материалдарҙан яһалған табылдыҡтарҙың ғәҙәттән тыш юғары сифатта һаҡланыуы менән билдәле. 1920-се йылдарҙа һәм һуңыраҡ пазырык ҡурғандарын ҡаҙғанда, пазырыҡтарҙы билдәләүсе мәғлүмәттәр массивы алына.

Пазырыҡ мәҙәниәте вәкилдәре хәҙерге [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең ([[Улаган яйлаһы]], [[Укок]]), [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Монголия]] йәнәшендәге территорияларҙа йәшәгән. [[Алтайский край|Алтай тау алды]] итәгендәге Быстрян мәҙәниәте менән күрше булған. Ҡаҙағстан тарихнамәһендә шундай уҡ ҡомартҡылар ил тарихының [[берель этабы]] тип ҡарала.

== Асыу һәм тикшереү ==
Мәҙәниәт 1865 йылда Берель һәм Катандин ҡурғандарын ҡаҙғанда В. В. Радлов тарафынан асыла&lt;ref&gt;''Радлов В. В.'' Сибирские древности: Из путевых заметок по Сибири // Зап. Рус. археол. об-ва. Нов. сер. СПб., 1895. Т. 7, вып. 3/4&lt;/ref&gt;. Үҙенең атамаһын академик С. И. Руденко экспедицияһы 1929 йылда [[Пазырыкские погребения|пазырык ҡәбилә аҡһөйәктәренең төрбәһен]] ҡаҙып сығарған [[Балыҡтыюл]] ауылы ([[Улаган районы]]) янындағы [[Оло Улаган]] йылғаһы үҙәненең Пазырыҡ тәбиғи ыҙанындағы һәйкәл исеменән алған.

Урындағы халыҡтың ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәтенә ҡарамаҫтан, СССР тарҡалғандан һуң да Таулы Алтай ҡурғандарын тикшереү туҡтамай. Ваҡыты-ваҡыты менән ғалимдар мумификацияланған кәүҙәләр ҙә таба. 1993 йылда журналистар тарафынан «Принцесса Укока» тип аталған мумия табылыуы киң мәғлүмәт сараларында ҙур ажиотаж тыуҙыра.

== Артефакттар һәм йәшәү рәүеше ==
{{See also|Пазырыкские курганы}}
[[Файл:Pazyryk carpet.jpg|слева|мини|Табылғандар араһында иң боронғо өбөрө келәм — Пазырыҡ келәме (яҡынса б. э. т. V б.)]]
Халыҡтың төп шөғөлө күсмә малсылыҡ булған. Танылған кешеләрҙе ағас бураларҙа ерләгәндәр. Мумияларҙың сәсен тикшереү һөҙөмтәһендә Укок Пазырыҡ мәҙәниәте вәкилдәре рационында төп продукт балыҡ булыуын күрһәтә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Парцингер Г.'', ''Цэвээндорж Д.'' Замёрзшие погребальные комплексы пазырыкской культуры на южных склонах Сайлюгема (Монгольский Алтай). // М.: Триумф принт. 2012. 566 с. |access-date=2016-06-26 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181606/http://kronk.spb.ru/library/molodin-etc-2012-1.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

«[[Вечная мерзлота|Боҙ линзаһына]]» эләккән пазырык ҡәберлектәре (моғайын, унда аңлы рәүештә урынлаштырылғандыр&lt;ref name=&quot;Mednikova&quot;&gt;[https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ Интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250612181740/https://rodinaslonov.ru/tematicheskie-czikly/istoriya-rossii/rs-48-istoriya-tatuirovki/ |date=2025-06-12 }} с [[Медникова, Мария Борисовна|Марией Медниковой]]&lt;/ref&gt;) бик яҡшы һаҡланған, шул иҫәптән мумификацияланған кеше ҡалдыҡтары&lt;ref&gt;[http://hermitagemuseum.org/fcgi-bin/db2www/descrPage.mac/descrPage?selLang=Russian&amp;indexClass=ARCHEOLOGICAL_RU&amp;PID=1687%5E89%2C1684%5E4&amp;numView=1&amp;ID_NUM=9&amp;thumbFile=%2Ftmplobs%2FOBCL3I%24ZUUW_402VAC6.jpg&amp;embViewVer=last&amp;comeFrom=quick&amp;sorting=no&amp;thumbId=6&amp;numResults=137&amp;tmCond=%DF%D0%D7%EB%E0%EB%DA%E1%DA%D0%EF&amp;searchIndex=TAGFILRU&amp;author= Мумифицированный труп вождя с набедренной повязкой // Государственный Эрмитаж]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Ерләнгәндәрҙең тиреһенә «хайуан стилендә» ҡатмарлы [[татуировка]] төшөрөлгән. Мәҫәлән, йәш һунарсының һул яурынына Үрге Кальджин-2 ҡәберлегендә табылған «яурыны аша ырғытылған кеүек фантастик тояҡлы хайуан» сәнскеләп төшөрөөлгән&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;&gt;[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Н. В. Полосьмак]]. [http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf Татуировка у пазырыкцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029233247/http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2000/4/2000_044_095-102.pdf |date=2020-10-29 }}&lt;/ref&gt;. &quot;Укок принцессаһы&quot;ның һул ҡулында яурынынан ҡул суғына тиклем гриф суҡышлы һәм кәзә мөгөҙлө болан һүрәте үтә ([[грифон]])&lt;ref name=&quot;Polosmak&quot;/&gt;. Һүрәттәр һанына ҡарағанда, бөркөт башлы грифон образы Пазырыҡ мифологияһында үҙәк урынды биләй&lt;ref&gt;''[[Полосьмак, Наталья Викторовна|Полосьмак Н. В.]], [[Деревянко, Анатолий Пантелеевич|Деревянко А. П.]]'' [http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm Стерегущие золото грифы (Ак-алахинские курганы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328091710/http://kronk.spb.ru/library/polosmak-nv-1994.htm |date=2015-03-28 }}. — Новосибирск: ВО «Наука», 1994. — 124 с., ил. ISBN 5-02-030738-6&lt;/ref&gt;.

Климат үҙенсәлектәре арҡаһында айырым ҡурғандарҙа башҡа органик туҡымалар ҙа һаҡланған. Руденко экспедицияһы тикшерелгән ҡурғандарҙа өс метр бейеклектәге ерләү арбаһы[https://web.archive.org/web/20000106182748/http://www.hermitagemuseum.org/html_En/03/hm3_2_7e.html погребальная повозка высотой в три метра], хайуандар һәм ҡоштарҙың күп һанлы реалистик фигуралары (шул иҫәптән [[кейеҙ]]ҙән), туҡыма өлгөләре, шул иҫәптән донъялағы иң боронғо өбөрө келәм кеүек уникаль әйберҙәр таба. Руденков экспедициялары табылдыҡтары, уларҙың күбеһе б.э.т. V быуатҡа ҡарай, [[Дәүләт Эрмитажы]]нда экспонат итеп ҡуйылған.

Пазырыҡ юғары ҡатлам кешеләре ирҙәр өсөн дә, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн дә бер өлгө буйынса тегелгән ебәк күлдәктәр кейгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор = Полосьмак Н. В.|заглавие = Всадники Укока|ответственный = Бонгард-Левин Г. М.|издание = |место = Новосибирск|издательство = ИНФОЛИО-пресс|год = 2001|страницы = 127—132|страниц = 336|isbn = 5-89590-037-2}}&lt;/ref&gt;, ә йәмғиәттең ябай ағзалары ерләнгән урындарҙа күлдәктәр табылмаған. Ир-ат кейеме элементы — ыштан, ә ҡатын-ҡыҙҙар өс төҫлө итәк кейгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пазырыҡ ҡатын-ҡыҙҙары һәм ир-егеттәре гардеробының дөйөм детале һыбай йөрөү өсөн уңайлы булған кейеҙ ойоҡбаш була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Пазырыҡтар шулай уҡ, йыш ҡына эсе лә, тышы ла тиренән эшләнгән тун кейгән. Бындай тундар кейеҙ аппликациялы биҙәүестәр менән биҙәлгән, шулай уҡ зәңгәр төҫкә буялған ҡиммәтле тиреләр менән биҙәлгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Файл:Admixture_analysis_of_ancient_steppe_populations.png|мини| Евразия далаһының (Уралдан Алтайға тиклем) боронғо дала күсмә халыҡтары, шул иҫәптән пазырыҡ мәҙәниәте вәкилдәре өсөн, ADMIXTURE анализы һөҙөмтәләренең ябайлаштырылған схемаһы. Зәңгәр төҫ менән төньяҡ-азия нганасан компоненты ([[самодийҙар]]), зәңгәр төҫ менән — көнсығыш европа һунарсы-йыйыусылары, һары төҫ менән — көнсығыш азия компоненты, йәшел төҫ менән — Кавказ һунарсы-йыйыусылары (һөҙөмтәләрҙең тулы версияһын ҡарағыҙ&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/|автор=Martina Unterländer, Friso Palstra, Iosif Lazaridis, Aleksandr Pilipenko, Zuzana Hofmanová, Melanie Groß, Christian Sell, Jens Blöcher, Karola Kirsanow, Nadin Rohland, Benjamin Rieger, Elke Kaiser, Wolfram Schier, Dimitri Pozdniakov, Aleksandr Khokhlov, Myriam Georges, Sandra Wilde, Adam Powell, Evelyne Heyer, Mathias Currat, David Reich, Zainolla Samashev, Hermann Parzinger, Vyacheslav I. Molodin, Joachim Burger|заглавие=Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe|год=2017-03-03|издание=Nature Communications|том=8|страницы=14615|issn=2041-1723|doi=10.1038/ncomms14615|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702153957/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5337992/}}&lt;/ref&gt; — К-ның ата-баба популяциялары һаны 2-нән 15-кә тиклем төрлөләнә]].

== Сығышы һәм башҡа мәҙәниәттәр менән туғандаш булыуы ==
Предположительно, пазырыкская культура — продукт развития [[Афанасьевская культура|афанасьевской культуры]]&lt;ref&gt;[http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php Археология Алтайского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713111600/http://www.barnaul-altai.ru/info/barnaul/altai/arh.php |date=2021-07-13 }}.&lt;/ref&gt;. В антропологическом составе населения пазырыкской культуры выявляются три базовых компонента (долихокранный европеоидный с высоким и широким лицом, брахикранный монголоидный с невысоким лицом и мезодолихокранный монголоидный с высоким лицом)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |title=Тур С. С., Рыкун М. П. Краниологические материалы пазырыкской культуры из могильников в урочище Кызыл-Джар |access-date=2008-02-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928180414/http://e-lib.gasu.ru/da/archive/2004/12/05.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Вместе с родственными племенами [[Тагарская культура|тагарской культуры]] подверглись атакам прото-[[хунну]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |title=Доклад председателя Отделения академика Добрецова Н. Л. |access-date=2008-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423065701/http://tower.ict.nsc.ru/win/sbras/rep/m2003/docl_dobr-2003.html |archive-date=2009-04-23 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Автохтонность данной культуры для Горного Алтая вызывает споры. Часть учёных видит в пазырыкцах пришлое население, не приспособленное к суровому климату высокогорий&lt;ref&gt;{{cite web|author= А. Ю. Летягин, Н. В. Полосьмак, А. А. Савелов, М. А. Королев, Е. А. Летягина|url= https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|title= Мумия продолжает открывать тайны|lang= ru|website= https://scfh.ru|publisher= |date= 2017-01-24|access-date= 2020-11-15|archive-date= 2021-09-28|archive-url= https://web.archive.org/web/20210928180826/https://scfh.ru/news/mumiya-prodolzhaet-otkryvat-tayny/|url-status= live}}&lt;/ref&gt;. С другой стороны, [[Могильников, Владислав Александрович|В. А. Могильников]] предполагал, что пазырыкская культура представляла собой результат взаимодействия местного населения куртуского этапа [[майэмирская культура|майэмирской общности]] южных, юго-западных и частично центральных районов Алтая и племён, пришедших из степей Казахстана&lt;ref&gt;[[Тишкин, Алексей Алексеевич|Тишкин А. А.]] «[http://archaeology.asu.ru/portal/Культура:Бийкенская_культура БИЙКЕНСКАЯ АРХЕОЛОГИЧЕСКАЯ КУЛЬТУРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928180631/http://archaeology.asu.ru/portal/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%3A%D0%91%D0%B8%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 |date=2021-09-28 }}» // Материалы Международного симпозиума «Terra Scythica». — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 2011. — С. 272—290&lt;/ref&gt;.

По данным 1980-х годов, этнически «ирано-[[Самодийцы|самодийская]]» пазырыкская культура появилась в результате тесного контакта самодийской [[Каракольская культура|каракольской культуры]] с [[Бегазы-Дандыбаевская культура|бегазы-дандыбаевской]] или близкой ей культурой. Далее сосуществовала с [[Скифы|раннескифской]] усть-куюмской группой&lt;ref&gt;''Степанова Н. Ф.'' Куюмский тип памятников VIII—VI вв. до н. э. // Скифская эпоха Алтая: Тез. докл. к конф. Барнаул, 1986. С. 79-81.&lt;/ref&gt;, а затем с кара-кобинской культурой. Под натиском [[хунну|хунну/гуннов]], двигавшихся из Центральной Азии на север, в конце III — начале II века до н. э. часть пазырыкцев была вынуждена мигрировать с территории Горного Алтая на север через зоны обитания самодийского населения большереченцев и кижировцев&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |title=''Молодин В. И.'', ''Ромащенко А. Г.'' Население Горного Алтая в эпоху раннего железного века как этнокультурный феномен. Происхождение, генезис и исторические судьбы (по данным археологии, антропологии, генетики) |access-date=2016-06-26 |archive-date=2016-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811193354/http://www.sbras.ru/win/sbras/rep/rep2002/t1-2/81/81.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Палеогенетика ===
Представители пазырыкцев из Монголии и Республики Алтай оказались обладателями митохондриальных гаплогрупп [[Гаплогруппа A (мтДНК)|A, A4]], [[Гаплогруппа C (мтДНК)|C]], [[Гаплогруппа F2a (мтДНК)|F2a]], [[Гаплогруппа G2 (мтДНК)|G2]], [[Гаплогруппа HV (мтДНК)|HV2, HV6]], [[Гаплогруппа J (мтДНК)|J]], [[Гаплогруппа K (мтДНК)|K]], [[Гаплогруппа T1 (мтДНК)|T1]], [[Гаплогруппа U5 (мтДНК)|U5, U5a1]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |title=Mitochondrial and Y-chromosome haplogroups extracted from historic and prehistoric human remains in Europe and related remains in Asia, arranged chronologically |access-date=2015-03-11 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928181922/http://suyun.info/index.php?p=ancientdna |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |title=''А. С. Пилипенко'', ''Р. О. Трапезов'', ''Н. В. Полосьмак''. Молекулярно-генетический анализ останков людей из погребения 1 кургана 1 могильника Ак-Алаха-3, 2015 |access-date=2015-11-28 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405212054/http://www.archaeology.nsc.ru/journarticleru/62/940 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У населения пазырыкской культуры обнаружены филогенетически и филогеографически контрастные кластеры Y-хромосомы (N1b, Q, R1a, J2a)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |title=Роль миграционных процессов эпохи бронзы и железного века в генетической истории популяций Южной Сибири по данным палеогенетики |access-date=2023-03-18 |archive-date=2023-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318192229/https://www.rscf.ru/prjcard_int?17-78-20193 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ricaut в 2004 и Keyser в 2009 годах провели анализ Y-ДНК останков мужчины из захоронения на Алтае (Sebÿstei Valley [SEB 96K2]). По признакам материальной культуры археологи уверенно отнесли это захоронение к Пазырыкской культуре&lt;ref&gt;Каммарт Л., Хюле В. В., Буржуа И., Миккельсен Я. Х. Два сезона комплексных бельгийско-российских исследований в долине Себыстея (Кош-Агачский район, Горный Алтай). Предварительные результаты // Сибирь в панораме тысячелетий: материалы международного симпозиума: В 2 т. — Новосибирск: Изд-во Ин-та археологии и этнографии СО РАН, 1998. — Т. 1. — С. 229—239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |title=Кубарев, Шульга 2007. Pasyryk culture // &quot;Пазырыкская культура (курганы Чуи и Урсула), 2007 |access-date=2017-01-17 |archive-date=2021-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928185419/https://www.academia.edu/12132939/Кубарев_Шульга_2007._Pasyryk_culture_Пазырыкская_культура_курганы_Чуи_и_Урсула_2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Захоронение датировано 450 г. до н. э. Палеогенетическое исследование обнаружило у пазырыкцев носителей гаплогруппы [[R1a-М198]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |title=Пазырыкские палео-ДНК по данным Ricaut (2004), Keyser (2009) |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118043647/http://s9.postimg.org/z6zj778wv/Pazyryk_samples.png |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |title=Общая база данных палео-ДНК из Европедии |access-date=2017-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321160205/http://www.ancestraljourneys.org/ironagedna.shtml |archive-date=2015-03-21 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Позднее также исследование двух представителей пазырыкской культуры из могильника знатных воинов Ак-Алаха-1 в Горном Алтае показало их принадлежность по маркерам к [[Гаплогруппа N1a2b (Y-ДНК)|Y-хромосомной гаплогруппе N-P43]] (снипы не делались) и [[Гаплогруппа C (мтДНК)|митохондриальной гаплогруппе C]]&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Pilipenko A. S., Trapezov R. O., Polosmak N. V.|заглавие=A PALEOGENETIC STUDY OF PAZYRYK PEOPLE BURIED AT AK-ALAKHA-1, THE ALTAI MOUNTAINS in Russian|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian|год=2015-12-21|издание=|archive-date=2021-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916122719/https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian}}&lt;/ref&gt;.

=== Антропологияһы ===
По данным Светланы Тур (2003), типичный для пазырыкцев краниологический комплекс признаков имеет определённое сходство с современной [[Южносибирская раса|южно-сибирской расой]], но является более европеоидным&lt;ref name=&quot;Tur&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|title=Современные потомки носителей пазырыкской культуры|author=Тур С.С.|website=Древности Алтая|date=2003|access-date=2022-01-27|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127123739/https://e-lib.gasu.ru/da/archive/2003/10/14.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Черепная коробка пазырыкцев имела средние размеры и умеренно округлую форму (мезобрахикранную), а лицо отличалось высокими и широкими скулами, средней уплощённостью и слегка выступающим носом. Этот антропологический тип сформировался на Алтае ещё в бронзовом веке в результате смешения двух исходных групп. Первая — долихокранные европеоиды с высоким и широким лицом, вторая — брахикранные популяции с монголоидными чертами и более низким лицевым отделом. В разных районах пазырыкского ареала пропорции этих компонентов различались: на юго-западе и в центре Алтая преобладал европеоидный тип, тогда как на севере усиливались монголоидные черты.

По мнению С. С. Тур, наиболее близки к пазырыкцам по своему облику современные [[телеуты]] и [[Барабинцы|барабинские татары]], в меньшей степени — [[Алтайцы|северные алтайцы]] и [[Шорцы|горные шорцы]]&lt;ref name=&quot;Tur&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Аржан]]
* [[Тарим мумиялары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://art-talk.ru/topic/203/ Культура алтайских скифов. Пазырыкская культура]
* [http://www.inauka.ru/analysis/article65347/print.html Тайны «царских» пазырыкских курганов]
* [http://www.lenta.ru/articles/2010/02/03/ukoka/ Битва за Укок]
* [http://elementy.ru/news?newsid=431934 Запад и Восток сошлись на Алтае в бронзовом веке] ''[[Элементы.ру]]'', 16 ноября 2012
* [https://sib-guide.ru/siberia/ar/71 Sib-Guide: История древних народов: пазырыкцы]

[[Категория:Пазырыҡ мәҙәниәте|*]]
[[Категория:Тимер быуат Азияһы]]
[[Категория:Ҡаҙағстандың археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Монголияның археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Рәсәфйҙең  археологик мәҙәниәттәре]]
[[Категория:Скиф-себер донъяһы]]</text>
      <sha1>f277xxus03j6vtvjzpxbxe99wpyqk9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-16</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201308</id>
    <revision>
      <id>1299217</id>
      <timestamp>2026-06-15T18:07:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Kirchberg an der Jagst - Altstadt - Ansicht von NO mit Jagstbrücke (1).jpg</comment>
      <origin>1299217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="ovcvmcjxn3jpohzyb5s5uty0jldzdnl" xml:space="preserve">Kirchberg an der Jagst - Altstadt - Ansicht von NO mit Jagstbrücke (1).jpg</text>
      <sha1>ovcvmcjxn3jpohzyb5s5uty0jldzdnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-17</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201309</id>
    <revision>
      <id>1299241</id>
      <timestamp>2026-06-16T11:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Weapons Instructor Course.jpg</comment>
      <origin>1299241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="rei8oxxfovc4g4eplutpadh7wipfwuo" xml:space="preserve">Weapons Instructor Course.jpg</text>
      <sha1>rei8oxxfovc4g4eplutpadh7wipfwuo</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>