Румыния

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Румыния</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5753</id>
    <revision>
      <id>1299259</id>
      <parentid>1287426</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T00:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68046" sha1="5swifgj36nafu0alqrvbkjo95mmxiqp" xml:space="preserve">{{Ил
|Башҡортса исеме=Румыния
|Төп исеме=România
|Төп килеш=Румыния
|Герб=Coat of arms of Romania.svg
&lt;!--|Герб урынына=--&gt;
&lt;!--|Девиз=--&gt;
|Гимн исеме=Deşteaptă-te, române!
&lt;!--|Аудио=--&gt;
|Идара итеү формаһы=Парламент республикаһы
&lt;!--|Дәүләт дине=--&gt;
|Картала=EU-Romania.svg
|Телдәр= [[Румын теле]]
| Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы= [[21 май|9 (21) май]] [[1877]] (яулау)&lt;br&gt; [[13 июль]] [[1878]] (ҡабул итеү)
|Бойондороҡһоҙ=[[Ғосман Империяһы]]
&lt;!--|Бөтөрөлөү ваҡыты=--&gt;
&lt;!--|Бөтөрөлөү сәбәбе=--&gt;
|Башҡала=[[Бухарест]]
|Иң ҙур ҡалалары=Бухарест, [[Яшь]], [[Констанца]]
|Етәкселәр вазифалары=Президент&lt;br&gt;Премьер министр
|Етәкселәр=[[Траян Бэсеску]]&lt;br&gt;[[Эмиль Бок]]
|Территория буйынса урын=
|Территория=
|Һыу %=
|Халыҡ буйынса урыны=
|Халыҡ =
|Иҫәп йылы=
|Халыҡ тығыҙлығы=
&lt;!--|ЭТП=--&gt;
&lt;!--|ЭТП иҫәпләү йылы=--&gt;
&lt;!--|ЭТП буйынса урын =--&gt;
&lt;!--|Кеше башына ЭТП=--&gt;
|Валюта=Румын лейе
|Домен=[[.ro]]
|Телефон коды=
|Сәғәт бүлкәттәре=+2
}}
'''Румы́ния''' ({{lang-ro|România}}, {{IPA|[romɨˈni.a]}}) — [[Европа]]лағы ил, [[Европа Берләшмәһе]] һәм [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ағзаһы. Майҙаны 237 500 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Конституция буйынса Румыния демократик республикаһы булып һанала. Ил [[НАТО|Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы — НАТО]] ағзаһы.

Румыния [[төньяҡ]]та һәм [[көнсығыш]]та [[Украина]] менән, төньяҡ-көнсығышта [[Молдова]] менән, көньяҡта [[Болгария]] менән, [[көнбайыш]]та [[Сербия]] һәм [[Венгрия]] менән сиктәш. Көньяҡ-көнсығыштан Румыния [[Ҡара диңгеҙ]] менән йыуыла.

Территорияһы майҙаны — 238 391 км², халҡы — 19 401 000-ҙән ашыу кеше (2019 йылғы мәғлүмәт) (ошо ике күрһәткестәр буйынса региондың иң эре иле булып иҫәпләнә); халыҡ һаны буйынса донъяла — 62-се һәм территорияһы буйынса 80-се урындарҙы биләй. Ил байтаҡ этномәҙәни төрлөлөлөгө менән айырылып тора; динлеләрҙең күпселеге (яҡынса 87 %) православие динен тота.

42 административ-территориаль берәмеккә бүленә, шуларҙың 41 — жудецтар һәм 1 — муниципий. Баш ҡалаһы — [[Бухарест]]. Бухарест жудецҡа тиңләнгән. Дәүләт теле — [[румын теле]].

Румыния — унитар дәүләт һәм президент-парламент республикаһы. Президент вазифаһын — Клаус Йоханнис, премьер-министр вазифаһы Людовик Орбан биләйҙәр.
Йылдам үҫешкән иҡтисадлы индустриаль ил. Аҡса берәмеге — румын леяһы (2019 йылдың 10 ғинуарына курсы — 1 АҠШ долларына 4,05 лея, бер йылға (365 көн) яңы румын лейҙарҙа 1 американ долларының хаҡы RON 3,88-ҙән 4,05-ға тиклем +0,19 lei-ға артҡан&lt;ref&gt;[https://pokur.su/usd/ron/1/ Динамика курса румынского лея ]&lt;/ref&gt;).{{Переход|#Общее состояние, основные показатели|1}}).
 
Румыния 1859 йылда [[Молдавия кенәзлегенә нигеҙ һалыу|Молдавия]] һәм Валахия кенәзлектәренең берләшеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Берләштерелгән кенәзлек — артабан яңы Румыния дәүләте 1877 йылдың 21 майында иғлан ителә.

2007 йылдың 1 ғинуарынан — [[Евросоюз]] һәм 2004 йылдың 29 мартынан [[НАТО]] ағзаһы.

== Этимологияһы ==
Илдең атамаһы {{lang-la|romanus}} «рим»&lt;ref&gt;''[[Никонов, Владимир Андреевич|Никонов В. А.]]'' Краткий топонимический словарь. — М.: Мысль, 1966. — С. 360.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]'' Географические названия мира: топонимический словарь. — М.: Русские словари: Астрель, АСТ, 2002. — С. 358.&lt;/ref&gt; һүҙенән килеп сыҡҡан һәм һүҙмә-һүҙ «Римляндар иле» тип аңлатыла.

== Физик-географик характеристикаһы ==

=== Географик урыны ===
[[Файл:Romania general map.png|thumb|360px|Румыния картаһы]]
[[Файл:Claie de fân Borșa.jpg|thumb|[[Родна]]]]
Румыния 238 391 км² майҙанды биләй һәм территорияһы буйынса Көньяҡ-Көнсығыш Европаның иң ҙур иле булып тора һәм бөтә Европала территорияһы буйынса 12-се урын биләй. Ил 43° һәм 49° төньяҡ киңлеге, 20° һәм 30° көнсығыш оҙайлығы араһында урынлашҡан..

Румыния территорияһы өсөн таулы, ҡалҡыулы һәм тигеҙ урындарҙың яҡынса тура килеүе хас. Илдең бөтә территорияһы аша, Украина сигенән Сербия сигенә тиклем, айырыуса Румыния үҙәгендә урынлашҡан 14 тау һырты менән Карпат үтә. Румынияның иң юғары нөктәһе — Молдовяну тауы (2544 м). Файҙалы ҡаҙылмалар араһында [[нефть]] һәм полиметалл мәғдәндәре айырыуса билдәле.

Илдең көньяҡ-көнсығышы [[Ҡара диңгеҙ]] һыуҙары менән туҡлана, унда Румыния хәрби-диңгеҙ флотының эре порт һәм диңгеҙ базалары урынлаша. Порттар илдең эске райондары менән шоссе һәм тимер юлдары менән бәйләнә.

Диңгеҙгә сығыу юлы булыуы Наличие выхода к морю делает выгодной международную морскую торговлю со странами Европа, [[Азия]] һәм [[Төньяҡ Африка]] илдәре менән диңгеҙ сауҙаһын бик табышлы итә. [[Гибралтар боғаҙы]] аша — [[Атлантик океан]]ға, [[Суэцк каналы]] аша [[Һиндостан океаны|Һиндостан океан]]ға һәм [[Тымыҡ океан]]ға сығып була.

=== Климаты ===
Румыния һыуыҡ ҡыштар һәм йылы йәйҙәр менән ҡылыҡһырланған континенталь климаты зонаһында урынлашҡан. Уртаса йыл температураһы — көньяҡта 11 °C һәм юғарыраҡ, төньяҡта 8 °C тиклем.

[[Болгария]] һәм [[Венгрия]] менән сиктәш булған Румыния төбәктәре — донъяла иң уңдырышлыларҙан, әммә уларҙың бөтәһендә лә йәшәү кимәленең һәм халыҡ һаны күрһәткестәренең түбәнәйәүе күҙәтелә.
Румынияла, бөтә Көнсығыш Европала кеүек, ауыл халҡы һаны ҡала менән сағыштырмаса тиҙерәк арта, шул уҡ ваҡытта Балкандағы яртылаш күсмә тормош алып барған халыҡ иҫәпкә алынмай, тигән раҫланмаған фекер йәшәй.
Яҙ һалҡын төндәр һәм йылы көндәр менән ҡылыҡһырлана. Ҡағиҙә булараҡ, йәй йылы, уртаса максималь температураһы Бухарестта йәйгеһен 28 °C тәшкил итә, уртаса минималь — 16 °C. Ҡыштар һыуыҡ: уртаса максималь температураһы тигеҙлектәрҙә 2 °C-тан тауҙарҙа −15 °C тиклем тирбәлә. Абсолют максимум — 44,5 °C — 1951 йылда, ә абсолют минимум − 38,5 °C — 1942 йылда теркәлә.

Уртаса йылына 750 мм яуым төшә, уларҙың күпселек өлөшө йәйгә тура килә. Ошо уҡ ваҡытта төрлө райондар араһында байтаҡ айырмалар күҙәтелә — тауҙарҙа йылына 1500 мм-ға тиклем яуым тиклем төшә, көньяҡта һәм Бухарест тирәһендәге үҙәктә — яҡынса 600 мм&lt;ref&gt;{{cite web|lang=ro|url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|format=PDF|title=The 2004 Yearbook|publisher=Romanian National Institute of Statistics|accessdate=2008-08-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/616vN1g6L?url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf|archivedate=2011-08-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;, [[Дунай]] дельтаһында — яҡынса370 мм.

=== Тирә-яҡ мөхит ===
Урмандар ил территорияһының 19 % биләй, шул уҡ ваҡытта Румыния Европа илдәре араһында урмандарға ҡарата иң һаҡсыл илдәрҙән һанала. Урмандарҙа күп һанлы ҡыр хайуандары көн күрә, улар араһында [[айыу]]ҙар, [[бүре]]ләр һәм башҡа хайуандар; тигеҙлектәрҙә — [[төлкө]]ләр, [[ҡуян]]дар, [[тейен]]дәр һәм [[бурһыҡ]]тар. Ил территорияһында эндемик [[һөтимәрҙәр]] (улар араһында айырыуса билдәлелек яулаған карпат тау кәзәһе), ҡоштар һәм рептилийҙар табылған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_642.pdf|format=PDF|title=EarthTrends:Biodiversity and Protected Areas -Romania|accessdate=2008-01-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/616vNq4NO?url=http://earthtrends.wri.org/pdf_library/country_profiles/bio_cou_642.pdf#|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Румыния фаунаһы состоит из 33792 хайуан төрөнән тора, улар араһында 33085 [[умыртҡаһыҙ]] һәм 707 [[умыртҡалы]] хайуан.

== Тарихы ==
{{төп мәҡәлә|Румыния тарихы}}

=== Иң боронғо тарихы һәм антиклыҡ ===
Хәҙерге Румыния территорияһында яҡынса 42 мең йыл элекке дата менән билдәләнгән Кроманьонец ҡалдыҡтары ([[Пештера-ку-Оасе) табылған.
Яҡынса 4 мең йыл элек  неолитик мәҙәниәте барлыҡҡа килә.  [[Бронза быуат]] дәүерендә б.э.т. 1800—1000 йылдарҙа дактарҙың фракий-[[фригий ҡәбиләләре барлыҡҡа килә. Б.э.т. VII быуатта Румынияның хәҙерге Ҡара диңгеҙе буйы территорияһында  (Бәләкәй Скифия) грек колониялары барлыҡҡа килә. Б.э.т.  III быуатта дактар дәүләттәре барлыҡҡа килеүе билдәле.
Б.э.т. I быуаттың аҙағында — II быуаттың башында  Дакия римляндар тарафынан яулап алына, бында алтын сығарыу һәм колонистар күсенеүе күҙәтелә. Ошо ваҡытта романлашыу  һәм балкан латынь яҙмаһы  барлыҡҡа килә.

270-сы йылдарҙа ихтилалдарҙан һуң римляндар [[Дунай]] аръяғына сигенергә мәжбүр була..
«[[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе]]» осоронда Дакия готтарҙың, вандалдарҙың, гундарҙың күсеп йөрөгән ҡәбиләләр тарафынан талана. VI быуатта хәҙерге Румыния территорияһына [[славяндар]] күсенә башлай.

=== Урта быуат ===
[[Файл:Vlad Ţepeş, the Impaler, Prince of Wallachia (1456-1462) (died 1477).jpg|thumb|left|170px|Влад Дра́кула (Влад III Цепеш)]]
Урта быуаттарҙа румындарҙың ата-бабалары 3 кенәзлек территорияһында йәшәйҙәр: [[Валахия кенәзлеге|Валахия]], [[Молдавия кенәзлегe|Молдавия]] һәм [[Трансильвания кенәзлеге|Трансильвания]].

XI быуаттан алып Трансильвания обладала автономией в составе [[Венгрия короллеге]] составында автономияға эйә була , ә XVI быуатта бойондороҡһоҙлоҡто яулай һәм ошо статусты 1711 йыоға тиклем һаҡлап килә.
1526 йылда в ходе Мохач янындағы алыш барышында Венгрия ғәскәрҙәре тар-мар ителә, һәм Валахия, Молдавия һәм Трансильвания Ғосман империяһы вассаллығына эләгәләр, ошо уҡ ваҡытта улар эске автономияһын XIX быуаттың яртыһына тиклем һаҡлайҙар. Әлеге осор өсөн феодаль системаһының яйлап юҡҡа сыуығы хас. Был осорҙа территориялар хакимдары араһында Молдавияла Стефан III Бөйөк, Василий Лупу һәм Дмитрий Кантемир; Валахияла Матей Басараб, Влад III Цепеш (Дракула) һәм Константин Брынковяну; Трансильванияла Янош Хуньяди һәм Габор Бетлен айырыуса билдәле булалар.
 
1600 йылда Валахия, Молдавия һәм Трансильвания Михай Ҡыйыу хакимлығы аҫтында берләштерелә, әммә 1601 йылда Михай үлтерелә, һәм Валахияла һәм Молдавияла реаль власть Ғосман империяһы яҡлы баярҙарҙа була. XVII быуат тулыһынса баярҙарҙың тарҡаулығы һәм үҙ-ара талаш менән ҡылыҡһырлана.

[[Файл:Lanzedelli - Târg în Transilvania 2.jpg|thumb|Трансильвания кенәзлеге, 1818]]
XVIII быуат башында Рәсәй менән берлектә Валахия һәм Молдавия хакимдары ғосман хакимлығынан ҡотолорға маташалар, әммә Валихия господары Константин Брянковянуның хыянаты арҡаһында [[Пётр I]]-нең Прут походы уңышһыҙлыҡ менән тамамлана, һәм Ғосман империяһы тарафынан территорияларҙың иҙелеүе көсәйә генә.

=== Румын дәүләте ===
{{төп мәҡәлә|Румыния короллеге}}
[[Файл:Grivita 1877.jpg|thumb|[[Румыния бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш (1877—1878)]]]]
Румыния дәүләтен булдырыуҙың тарихи процесы Ғосман империяһының вассал ерҙәрендә башлана: 1859 йылда Валахия һәм Молдавияның берләштерелгән кенәзлегендә Александр Куза үҙен илдең кенәзе (господары) тип иғлан итә. Ультраконсерватив партияһы ағзалары араһында крәҫтиәндәрҙе азат итеү һәм реформаларҙың башҡа проекттары кенәзгә ҡаршы көслө ҡаршылашыу тыуҙыра. Үҙ сиратында Һарай түңкәрелешенә алып килгән Пруссия һәм Ғосман империяһы яҡлы баярҙарҙың господарға ҡаршы заговор һөҙөмтәһендә&lt;ref name=&quot;patru&quot;&gt;{{статья
| автор         = Н. Н. Морозов
| заглавие      = Гогенцоллерны в Румынии
| издание       = Новая и новейшая история
| год           = 1995
| номер         = 1
}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;chinch&quot;&gt;{{книга
|заглавие      = Очерки политической истории Румынии 1859-1944
|место         = Кишинёв
|год           = 1985
|страницы      = 30—35
}}&lt;/ref&gt;, Куза тәхеттән төшөрөлә, ә тәхет Гогенцоллер — Кароль нәҫеленән Пруссияның ҡуйылған кешеһенә (ставленник) күсә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{книга |заглавие=The Roumanian Question: The Roumanians and their Lands |год=1919 |издательство=Pittsburgh Printing Company |место=Pittsburgh |страницы=70 |ссылка=http://www.wdl.org/en/item/7314/view/1/70/ |ref=Stoica |язык=en |автор=Stoica, Vasile}}&lt;/ref&gt; (Карл Гогенцоллерн-Зигмаринген). Хәҙерге румын дәүләтенең тағы ла бер өлкәһе — Трансильвания — ул ваҡытта Австро-Венгрия составында була.

Молдавия һәм Валахияның берләштерелгән кенәзлеге бойондороҡһоҙлоғо тәүге тапҡыр 1877 йылдың 21 майында (9 май) иғлан ителә һәм әлеге ерҙәр «Румыния кенәзлеге» тип иғлан ителә. Румыния кенәзлеге урыҫ-төрөк һуғышы башланыуына бәйле барлыҡҡа килә; ошо һуғышта ҡатнашып, Румыния, Берлин килешеүенә ярашлы, төньяҡ Добруджаны һәм Констанцияны ала. Ә Рәсәй — Бессарабияның көньяҡ райондарын (Буджак). Бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ Румыния Сан-Стефан һәм Берлин килешеүҙәрендә таныла. 1878—1914 йылдар осоро тотороҡлоҡ менән айырыла. 1881 йылда Берләштерелгән кенәзлек нигеҙендә Кароль Ш етәкселегендәге Румыния короллеге булдырыла.

== Беренсе донъя һуғышы ==
{{main|Румын  кампанияһы (1916—1917)}}

[[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда [[Румыния]] башта нейтралитет һаҡлай ине, һуңынан 1916 йылдың 28 авгусында рус армияһы йоғонтоһо арҡаһында Антанта яғында сығыш яһай.
1916 йылдың 15 (28) авгусында румын ғәскәрҙәре Трансильванияға инә. Баштараҡ Румыния өсөн һөжүмдәр уңышлы үтә, әммә тиҙҙән тыл тәьминәте менән проблемалар башлана, ә немец ғәскәрҙәрен Көнбайыш фронтынан бында күсергәндән һуң хәлдәр бик ныҡ мөшкөлләнә. Үҙәк державалар ғәскәрҙәре бик тиҙ Добруджаны һәм бөтә Валахияны тар-мар итә, шул иҫәптән Бухарестты. Король ғаиләһе, хөкүмәт һәм парламент Яссыға күсенә. Армия һәм граждан халыҡтың күпселек өлөшө Молдоваға сигенә.

Румынияны бөтөнләй юҡҡа сығарыуҙан [[Рәсәй империяһы]] ҡотҡара, уға ярҙам итеү өсөн Рәсәй Көнсығыш фронтын Ҡара диңгеҙгә тиклем киңәйтә һәм армия бүлеп бирә. Румын участкаһындағы әүҙем хәрби ғәмәлдәр 1917 йылдың йәйендә генә тергеҙелә, румын армияһы дошмандан Молдованың көньяҡ-көнбайышында ҙур булмаған территорияны тартып алыуға өлгәшә, әммә [[Октябрь революцияһы|Рәсәйҙәге 1917 йылғы революцион ваҡиғалар]] арҡаһында урыҫ частары йыш ҡына һуғыштан баш тарта. Үҙәк державалар ғәскәрҙәре румын юрисдикцияһы аҫтында булған Молдова территорияһын тулыһынса тиерлек ҡамауға алалар һәм артабан Румынияны ла юҡҡа сығарыу менән янайҙар.

== Ике донъя һуғыштары араһында ==
Беренсе донъя һуғышынан һуң илдә парламент демократияһы иғлан ителә.
[[Файл:Romania communist stamp Michael 1945.jpg|мини|300px|Румыния короле Михай l һүрәте төшөрөлгән марка]]

1938 йылдың апрелендә парламент тарҡатыла һәм король диктатураһы урынлаштырыла.
1940 йылдың июнь айы аҙағында — июль башында совет ғәскәрҙәре, Молотов-Риббентроп пактына ярашлы, Бессарабияны Һәм Төньяҡ Буковинаны яулап алалар.
1940 йылдың 30 авгусында Германия һәм Италия үткәргән Икенсе Вена арбитражы ҡарары буйынса, Румыния Венгрияға Төньяк Трансильванияны тапшыра. Трансильвания румындарҙа ҡала.

7 сентября 1940 йылдың 7 сентябрендә Румыния уступила Болгарияға Көньяҡ Добруджа төбәген бирә, һәм ике ил яңы сиктәргә яҡын территорияларҙағы халыҡтар менән алмашырға ризалашалар. Алмашыу Крайов солох килешеүе һөҙөмтәһе буйынса башҡарыла.

== Икенсе донъя һуғышы ==
[[Файл:Romania1941.png|thumb|right|250px|Румыния 1941 йылда]]

{{main|Румыния Икенсе донъя һуғышында}}

[[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында [[Румыния]] нацистик [[Германия]]ның союздашы була. Румын ғәскәрҙәре СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнаша. Румыния биләгән совет территорияларҙан өс яңы провинция булдырыла: Бессарабия, унда Молдавмя ССР-ының уң яҡ яр өлөшө инә, Измаил өлкәһе, Транснистрия, унда МССР-ҙың һул яҡ яр өлөшө һәм Одесса, Николаев һәм Винница өлөштәре инә, һәм [[УССР|Украин ССР-ыны]]ң немецтар тарафынан оккупацияланған Черновцы өлкәһе территориялары ингән Буковина.
1944 йылға тиклем ил территорияһында вермахтың сикләнгән хәрби контингент тора. Һауаға ҡаршы оборона немец частары Плоешти төбәген Гитлерға ҡаршы коалицияның авиация һөжүменән нефть яландарын һаҡлау маҡсатында көслө ПВО системаһын булдыра.

Плоешти төбәге бөтә һуғыш дауамында [[Өсөнсө  рейх]] иҡтисады өсөн [[нефть]] менән тәьмин итеүҙә төп тәьмин итеүсе була һәм бер нисә тапҡыр Гитлерға ҡаршы коалиция союздаштарының һауа һөжүменә һәм совет Хәрби-Диңгеҙ Флотының хәрби караптарының утына дусар була.
1944 йылдың авгусында король Михай I, фашистарға ҡаршы оппозиция менән берләшеп, Антонескуны һәм немецтар яҡлы булған офицерҙарҙы ҡулға алырға бойора һәм Германияға һуғыш иғлан итә. Бынан һуң [[Бухарест]]ҡа совет ғәскәрҙәре индерелә, һәм союздаш румын армияһы Совет армияһы менән берлектә [[Венгрия]], ә һуңынан [[Австрия]] территорияларында һуғыша.

Икенсе донъя һуғышынан һуң Румыния [[СССР]] йоғонтоһо сфераһына эәләгә, илдә совет закондар сығарыу системаһы булдырыла, әммә урындағы власть органдарына һайлау ваҡытында контроль аҫтындағы демократия рөхсәт ителә.
[[Файл:Greater Romania Historical Provinces.png|мини|300px|[[Румын короллеге]]нең административ картаһы, 1930 йыл]]

1918 йылдың көҙөндә [[Антанта]]ның Көнбайыш фронтындағы һәм Балкандағы уңыштары көстәр ҡуйылышын үҙгәртеүгә килтерә һәм Румыния ҡабаттан һуғышҡа инергә форсат ала.
Һуғыш һөҙөмтәһендә Румыния Трансильванияны һәм элек Рәсәйҙең губернаһы булған Бессарабияны үҙенә ҡушып ала. 1917 йылда Сфа́тул Цэ́рий (рум. Sfatul Ţării «Совет края, Совет страны») — Бессарабиялағы Румыния яҡлы дәүләт власы (элек Молдавия кенәзлеге өлөшө) — Молдавия Халыҡ Республикаһын иғлан итә, ә 1918 йылдың 27 мартынан — Молдавия Демократик Республикаһын, һәм Бессарабияның Румынияға ҡушылыуын таный.

== Һуғыштан һуңғы осор ==
{{main|Социалистик Румыния  Республикаһы}}

Румыния менән тыныслыҡ тураһында килешеүҙәргә 1947 йылда [[СССР]], [[Бөйөк Британия]], [[АҠШ]], [[Австралия]], [[БССР]], [[Чехословакия]], [[Һиндостан]], [[Яңы Зеландия]], [[УССР]], [[Көньяҡ Африка берлеге]], шулай уҡ [[Канада]] илдәре етәкселәре ҡул ҡуялар. Килешеүҙәр буйынса Румынияның сиктәре 1938 йылдың 1 ғинуарына ҡарата (1938 һәм 1940 йылдарҙағы Вена арбитраждары ғәмәлдән сығарылған тип иғлан ителә) билдәләнә; Румыния сиктәре 1941 йылдың 1 ғинуарына ҡарата билдәләнә, румын-венгр сигенән башҡа, ул 1938 йылдың 1 ғинуарына ҡарата таргеҙелә (был сик буйы 1940 йылғы Вера арбитражы ҡарарына ярашлы үҙгәртелә).

Килешеүҙәрҙең сәйәси ҡарарҙары башлыса 1947 йылғы Италия (фашистик ойошмаларҙы тарҡатыу, азатлыҡты, демократияны тергеҙеү һәм башҡалар) менән тыныслыҡ килешеүе ҡарарҙарына тап килә. Килешеүҙәрҙең хәрби ҡарарҙары әлеге дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре составы мәсьәләләрен көйләй. Килешеүҙәр Румыния түләгән репарациялар күләмен билдәләй. Румыния Советтар Союзына репарациялар түләү буйынса йөкләмәләр ала. Агрессияға дусар ителгән илдәр территорияларынан сығарылған мөлкәттең реституцияһына хоҡуғы таныла, ә шулай уҡ Советтар Союзының Румыниялағы бөтә герман активтарына хоҡуғы раҫлана. Һуңғараҡ Советтар Союзы Румынияның иҡтисади үҫешенә булышлыҡ итеп, килтерелгән зыян өсөн компенсацияларҙың байтаҡ өлөшөнән баш тарта.
1947 йылда Михай I тәхеттән баш тарта, Румыния халыҡ республикаһы тип иғлан ителә. 1948 йылда социалистик реформалар башлана, шәхси фирмалар национализациялана һәи ауыл хужалығында коллективлаштырыу үткәрелә.
[[Файл:Adunare Piaţa Palatului August 1968.jpg|thumb|left|Николае Чаушеску Чехословакияға совет ғәскәрҙәрен индереүгә ҡаршы митингыһында.]]
1965 йылда власҡа Николае Чаушеску килә, ул күпкә үҙ аллы сәйәсәт алып бара. Мәҫәлән, ул 1968 йылда Чехословакияға совет ғәскәрҙәрен индереүҙе хупламай, 1967 йылғы Алты көнлөк һуғыштан һуң Израиль менән дипломатик бәйләнештәрҙе өҙмәй, Федератив Германия Республикаһы менән дипломатик һәм иҡтисади бәйләнештәр булдыра. 1974 йылда Бухарест АҠШ менән сауҙала менән махсус режим тәҡдим ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ieras.ru/pub/monografii/uve.pdf |title=Институт Европы РАН |accessdate=2015-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702000012/http://www.ieras.ru/pub/monografii/uve.pdf |archivedate=2015-07-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150702000012/http://www.ieras.ru/pub/monografii/uve.pdf |date=2015-07-02 }}&lt;/ref&gt;.) Әммә 1977—1981 йылдарҙа Румынияның тышҡы бурысы 3 миллиард долларҙан 10 миллиардҡа тиклем арта, шуның һөҙөмтәһендә халыҡ-ара валюта фонды һәм Бөтә донъя банкы кеүек халыҡ-ара ойошмалар йоғонтоһо көсәйә Ҡаты иҡтисад сәйәсәте, шулай уҡ СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу Румынияла Чаушеску сәйәсәте менән ҡәнәғәтһеҙлеккә килтерә.

=== Социализмдан һуңғы Румыния ===
1989 йылдың декабрендә [[Румын революцияһы (1989)|Румын революцияһы]] һөҙөмтәһендә [[Николае Чаушеску|Чаушеску]] ҡолатыла һәм атып үлтерелә, ә власть Милли ҡотҡарыу фронты ҡулдарына күсә; ваҡытлы парламент — Милли берҙәмлек Советы булдырыла.

1990 йылдың майында тәүге ирекле президент һәм парламент һайлауҙары үткәрелә. 1990 йылдан президент вазифаһын өс мөҙҙәт дауамында (1996—2000 йылдарҙағы өҙөклөк менән) [[Ион Илиеску]] биләй, ул 2004 йылда отставкаға китә. Ошо осорҙа хөкүмәт 1990-сы йылдар көрсөгө эҙемтәләрен еңергә өлгәшә һәм 2007 йылда [[Болгария]] менән бергә [[Европа берлеге]]нә инеүҙе дәүләт сәйәсәтенең төп маҡсаты итеп һанай.

2004 йылдың 29 мартында Румыния [[НАТО]]ға инә, 2007 йылдың 1 ғинуарында — [[Европа берлеге]]нә.

== Халҡы ==
{{Main|Румыния халҡы}}
[[Файл:Ethnographic map of Balkan Peninsula..png|альт=Ethnographic map of the peoples of the Balkan Peninsula.|слева|мини|300x300пкс|Румыния Балкан ярымутрауы халыҡтары этник инфографикаһында]]
[[Файл:Romania demography 1961-2010.svg|thumb|left|Румыния халҡы һаны динамикаһы|300x300пкс]]
Румыния халҡы — 19 511 000 кеше;һан буйынса Румыния Европала туғыҙынсы урынды биләй.

[[Көнсығыш Европа]]ның башҡа илдәрендә кеүек Румынияла халыҡ һаны кәмеүе күҙәтелә. тыуым 1000 кешегә 10,5 тәшкил итә, үлеүсәнлек 1000 кешегә 12,0&lt;ref&gt;[http://www.indexmundi.com/romania/demographics_profile.html Romania Demographics Profile 2012]&lt;/ref&gt;.

=== Милли составы ===
[[Файл:Romania harta etnica 2011.PNG|thumb|right|200px|Румынияның этник картаһы]]
[[Файл:Mosu mila 2007.jpg|thumb|210px|Румындар]]
Румыния халҡының күпселеге — румындар (90 %, 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы). Румынияла венгрҙар дөйөм халыҡ һаны араһында икенсе урынды биләйҙәр һәм Харгита һәм Ковасна жудецтарында күпселекте тәшкил итә. Румынияла венгрҙарҙың дөйөм һаны — 1,4 млн кеше (ил халҡының 6,6 %, йәки Трансильвания халҡының 19,6 %. шулай уҡ илдә сиғандар йәшәй (535 140 кеше, 2,5 %), [[украиндар]] (61 098 кеше, 0,3 %), [[немецтар]] (59 764 кеше, 0,3 %), [[урыҫтар]] — (35 795 кеше, 0,2 %), [[гагауздар] (45 000 кеше), [[төрөктәр]] (32 098 кеше, 0,2 %), [[Ҡырым татарҙары]] (23 935 кеше, 0,2 %), [[сербтар]] (22 561 кеше, 0,1 %), [[словактар]] (17 226 кеше, 0,08 %)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.insse.ro/cms/files/RPL2002INS/vol4/tabele/t1.pdf |title=Populaţia după etnie la recensămintele din perioada 1930—2002, pe judeţe |accessdate=2011-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109174832/http://www.insse.ro/cms/files/RPL2002INS/vol4/tabele/t1.pdf |archivedate=2013-11-09 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

==== Румыния телдәре ====
Румынияның рәсми теле — [[румын теле]], халыҡтың 90 % өсөн туған тел. Илдә таралыу буйынса икенсе урында — [[венгр теле]], халыҡтың 6,8 % өсөн туған тел. 2007/2008 уҡыу йылында венгр телле 1003 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы эшләй, венгр телле балалар баҡсаларына 41 мең бала йөрөй; алты башланғыс белеме учреждениеларында венгр телен 47,6 мең бала өйрәнә, 531 гимназияла 398 гимназия бүлектәрендә 44 697 уҡыусы уҡый учеников&lt;ref&gt;http://static.iea.ras.ru/books/Pravovoy_status_FU_narodov.pdf С. 33&lt;/ref&gt;.

=== Дин ===
{{Main|Румынияла дин}}
Румынияла рәсми дин юҡ, әммә халыҡтың күпселеге — православие христиандары.
* 86,8 % — [[Румын православие сиркәүе]];
* 6,0 % — [[протестанттар]];
* 4,7 % — [[католиктар]];
* 2,4 % — башҡалар (башлыса [[мосолмандар]]).

== Административ бүленеш ==
{{Main|Румынияның административ бүленеше}}
[[Файл:Ro-map.png|thumb|250px|Румыния картаһы]]
Румыния 8 үҫеш төбәгенә бүленә, улар туранан-тура административ берекмәләре түгел, ә төбәк үҫеше координацияһы өсөн булдырылғандар.Үҫеш төбәктәре 41 жудейҡа һәм бер муниципийға бүленгән. Жудецтар 2686 коммунанан (ауыл ерендә) һәм 256 муниципийҙан тора. Коммуналар һәм муниципийҙар Румынияның минималь административ берәмектәре булып торалар. Коммуналар ауылдарға бүленгән, уларҙың үҙ администрацияһы юҡ һәм улар административ берәмек булып тормай. Румынияла барыһы 13092 ауыл.

Румыния административ структураһында Бухарест айырым урын биләй, ул, башҡа муниципийҙарҙан айырмалы рәүештә, икенсе кимәл административ берәмеге булып тора. Бухарест 6 секторға бүленгән, уларҙың һәр береһендә үҙ администрацияһы бар.
Румынияның административ бүленеше NUTS (статистика маҡсаттарында территориаль берәмәктәре номенклатураһы) стандартына ошо рәүешле тап килә:

* NUTS-тың 1 кимәле: Румыния;
* NUTS-тың 2 кимәле: 8 үҫеш төбәге (һәр береһенең халҡы — яҡынса 2.8 миллион кеше);
* NUTS-тың 3 кимәле: 41 жудец һәм 1 муниципий (Бухарест);
* NUTS-тың 4 кимәл: файҙаланмай;
* NUTS-тың 5 кимәле: 256 ҡала һәм 2686 коммуна.
{{NUTS-RO}}

== Сәйәси ҡоролош ==
{{main|Румыния дәүләт ҡоролошо}}
[[Файл:Klaus Iohannis din interviul cu Dan Tapalagă.tif|180px|thumb|right|Клаус Йоханнис]]
Ғәмәлдәге Румыния Конституцияһы 1991 йылдың ноябрь айында ҡабул ителә һәм шул йылдың уҡ декабрендә бөтә халыҡ референдәмында раҫлана. Конституцияға ярашлы, Румыния республика идара формалы унитар дәүләт булып тора.
Дәүләт башлығы булып президент тора, уны халыҡ 5 йылға бер тапҡыр һайлай. 2014 йылдан алып [[Клаус Йоханнис]] — Румыния президенты.

=== Закондар сығарыу власть ===
{{main|Румыния парламенты}}

Закондар сығарыу власы Румыния парламенты ҡарамағында, парламент үҙе Румыния Сенатынан (''Senat'', 176 урын) һәм Румыния депутаттар (''Camera Deputaţilor'', 412 урын) тора.

Сенаторҙар пропорциональ системаһы буйынса һайланалар.

Депутаттар палатаһының 412 ағзаһы сәйәси партиялар өсөн биш процентлы һәм блоктар һигеҙ процентлы кәртә пропоррциональ системаһы буйынса һайлана, ә ҡалған урындар милли аҙсылыҡтар вәкилдәре өсөн тәғәйенләнә.
Парламент депутаттары вәкәләттәре срогы — 4 йыл.

2012 йылда һайлауҙарҙы «Социаль-Либераль Союз» исеме аҫтындағы уң үҙәкләштергән коалицияһы еңә, ул Сенатта — 60,1 % һәм Депутаттар палатаһында 58,63 % урын биләй. Коалицияға Социаль-демократик партияһы, Уң үҙәклештергән альянсы, Милли-либераль партияһы һәм Консерватив партияһы инә.
Сенат рәйесе — [[Кэлин Попеску-Тэричану]] (МЛП).

Депутаттар палатаһы рәйесе — [[Ливиу Драгня]].

=== Суд органдары ===
Конституцион надзоры органы — Конституцион суды (''Curtea Constituțională''); юғары суд инстанцияһы — Юғары юстиция кассацион суды (''Înalta Curte de Casație și Justiție''); суды апелляцион инстанцияһы судтары — апелляцион судтар (''Curțile de apel din România''); суды беренсе инстанцияһы судтары— трибуналдар (''Tribunal''); суд системаһының түбәнге звеноһы — юдикаторийҙар (''Judecătorie''); прокурор надзорының юғары органы — Юғары юстиция кассацион суды Прокуратураһы (''Parchetul de pe lângă Înalta Curte de Casație și Justiție''), (— Юғары юстиция кассацион суды ның генераль прокурорынан, беренсе ярҙамсынан (''prim-adjunct''), ярҙамсынан (''adjunct'') һәм өс советниктан (''consilieri'') тора); коррупция менән көрәш буйынса орган — прокуратура ҡарамағындағы Милли коррупцияға ҡаршы дирекция (''Direcția Națională Anticorupție'') һәм Эске эштәр министрлығы һәм административ реформа эргәһендәге Генераль коррупцияға ҡаршы дирекция (''Direcția Generală Anticorupție'') .

=== Сәйәси партиялар һәм йәмәғәт ойошмалары ===

==== Уңдар ====
* «Бөйөк Румыния» (''Partidul România Mare'') — милләтсел партия;
* «Милли крәҫтиән партияһы — христиан демократтары» (''Partidul Național Țărănesc Creștin Democrat'') — христиан-демократик партия;
* «Румыния Демократик либераль партия» (''Partidul Democrat-Liberal'') — либераль-демократик партия;
* «Яңы республика» (''Noua Republică'') — либераль-консерватив партия;
* «Консерватив партия» (''Partidul Conservator'') — социаль-консерватив партия.

==== Үҙәк ====
* «Милли либераль партия (Румыния)» (''Partidul Național Liberal'') — либераль партия;
* «Румыния йәшелдәр партияһы» (''Partidul Verde'') — экологик партия;
* «Румыния венгрҙар демократик союзы» ({{lang-hu|Romániai Magyar Demokrata Szövetség}}) — венгр халҡын яҡлау партияһы.

==== Һулдар ====
* Румыния Социал-демократик партияһы (''Partidul Social Democrat'') — социал-демократик партия;
* «Румыния прогрессы өсөн милли союз» (''Uniunea Națională pentru Progresul României'') — СДП һәм МЛП партияларының элекке ағзаларынан торған һул-үҙәк партия;
* «Халыҡ партияһы — Дан Дьяконеску» (''Partidul Poporului — Dan Diaconescu'') — һул милләтсел партия;
* «Социалистик альтернативаһы партияһы» (''Partidul Alternativa Socialistă'') — коммунистик партияһы.

==== Профессиональ союздар ====
Иң эре профүҙәк — «Румыния профсоюздары милли конфедерацияһы — Туғанлыҡ».

=== Сәйәси ситуация ===
{{main|Румынияның тышҡы сәйәсәте}}
[[Файл:Protest against corruption - Bucharest 2017 - Piata Universitatii - 5.jpg|thumb|right|[[Протесттар  Румынияла (2017)]]]]
2009 йылдың 6 декабрендә Румынияла президент һайлауҙарының икенсе туры үтә, унда минималь өҫтөнлөк менән [[Траян Бэсеску]] еңә (50,33 % голосов). Уның оппоненты, Румыния социал-демократик партияһы лидерҙарының береһе [[Мирча Джоанэ]] һайлауҙар һөҙөмтәһен Конституцион судында дәлилләй&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20091208/197967680.html Соперник президента Румынии подал запрос об отмене результатов выборов] // РИА «Новости», 08.12.09г.&lt;/ref&gt;.

«Ғәҙеллек һәм хәҡиҡәт» альянсы ярҙамында Бэсеску 2004 йылда президент итеп һайлана (51,23 % тауыш). Уға ҡаршы хакимлыҡ иткән Социал-демократик партияһы рәйесе 54-йәшлек [[Адриан Нэстасе]] тора.

Президент һайлауҙары 1989 йылда коммунистик режимы ҡолатылғандан һуң иң аяуһыҙ тип таныла.

«Ғәҙеллек һәм хәҡиҡәт» демократик альянсы кандидаты 53-йәшлек Бухарест мэры Траян Бэсеску (элекке диңгеҙ капитаны, бер нисә хөкүмәтең транспорт министры вазифаһын биләй) власты либераль реформаларның үтә ныҡ яй үткәреү өсөн тәнҡитләй.
Румыния һәм [[Молдавия]] араһында көсөргәнешле мөнәсәбәттәр һаҡлана, ике ил сиктәре буйынса килешеүе юҡ. 2009 йылдың майында Румыния Президенты Бэсеску, Молдова Республикаһы менән сиктәрҙе танымай, тип белдерә һәм шуның менән Париж тыныслыҡ килешеүен (1947)&lt;ref&gt;Публ.: Мирный договор с Румынией, [М.], 1947&lt;/ref&gt;, Европа хәүефһеҙлеге буйынса Хельсинки Кәңәшмәһе Ахырғы акты (1975), Ялта-Потсдам конференциялары ҡарарҙарын инҡар итә&lt;ref&gt;[http://kp.md/daily/24294.5/489118 Президент Румынии Бэсеску]&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың ноябрендә Траян Бэсеску Молдавия менән берҙәм дәүләт булдырыу теләге булыуын белдерә&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.dni.ru/polit/2013/11/28/264926.html | title = ДНИ.РУ ИНТЕРНЕТ-ГАЗЕТА ВЕРСИЯ 5.0 / Румыния хочет объединиться с Молдавией}}&lt;/ref&gt;, әммә Молдавия премьер-министры Юрий Лянкэ, Молдавия берләшеүгә әҙер түгел, тип яуаплай&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://ria.ru/world/20131129/980670822.html | title = Премьер Молдавии: республика не готова к объединению с Румынией &amp;#124; РИА Новости}}&lt;/ref&gt;.

== Иҡтисад ==
{{main| Румыния иҡтисады}}
2019 йылдың 1 ғинуарынан алып .ғары квалификациялы белгестәр өсөн минималь эш хаҡының күләме брутто 2080 румын лейы тәшкил итә. 2019 йылға ҡарата Румынияла минималь һәм урта эш хаҡының айырмаһы — [[Кейтц индексы]] буйынса уртаэш хаҡы — 4532 лей һәм минималь — 2080 лей&lt;ref&gt;https://www.eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_publication/field_ef_document/ef18005en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831133204/https://www.eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_publication/field_ef_document/ef18005en.pdf |date=2020-08-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=earn_mw_cur&amp;lang=en]&lt;/ref&gt;) 46 % тирәһе тәшкил итә&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[https://economie.hotnews.ro/stiri-finante_banci-24512101-proiect-salariu-minim-2-300-lei-brut-2021-studii-superioare-2-350-lei-milioane-salariati.htm Proiect: Salariu minim de 2.300 lei brut în 2021. Cel pentru studii superioare rămâne la fel: 2.350 lei/ 1,4 milioane salariați primesc minimul pe economie — Finante &amp; Banci -…&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://www.startupcafe.ro/taxe/salariul-minim-2021-ianuarie-calcul.htm Premierul Cîțu: Salariul minim va crește de la 1 ianuarie 2021. Cum s-a calculat&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;[https://playtech.ro/2020/salariu-minim-romania-2021/ Ce se întâmplă cu salariul minim din România în 2021: s-a schimbat schimbarea&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;[https://www.zf.ro/eveniment/guvernul-citu-discuta-majorarea-salariului-minim-2021-2-230-lei-2-19828341 Guvernul Cîţu discută majorarea salariului minim în 2021 de la 2.230 de lei la 2.300 lei brut, adică 70 de lei, ceea ce înseamnă că salariul net va ajunge la 1.386 lei. O…&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[https://www.mediafax.ro/politic/guvernul-vrea-sa-creasca-salariul-minim-brut-cu-70-de-lei-19827729 Guvernul vrea să crească salariul minim brut cu 70 de lei&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. 2021 йылдың 1 ғинуарынан минималь эш хаҡы брутто 2300 румын лейы һәм квалификациялы белгестәр өсөн 2350 румын лейы (€473,07 һәм €483,36 юғары квалификациялы белгестәр өсөн), ә нетто 1386 румын лейы һәм квалификациялы белгестәр өсөн 1413 румын лейы (€285,08 һәм €290,63 юғары квалификациялы белгестәр өсөн) тәшкил итә&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.calculator-salarii.ro/salariu-minim-pe-economie-2020/ Salariu minim pe economie in anul 2021&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;accace&quot;&gt;[https://accace.ro/calculator-salarii/ Calculator salarii 2021 (full time) | Accace Romania&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== Дөйөм торошо, төп күрһәтмәләре ===
[[Файл:Magheru Boulevard Bucharest.jpg|thumb|Бухарест]]

'''Өҫтөнлөктәре''': нефть запастары, тотороҡло баҙар иҡтисадына уңышлы күсте. Түбән [[инфляция]] (3,2 %)&lt;ref name=&quot;IMFWEORO&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=54&amp;pr.y=6&amp;sy=2017&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=968&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH%2CGGXWDG_NGDP&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019|publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org|access-date=2019-04-11}}&lt;/ref&gt;. Румыния — Европа берлегенең берҙәм баҙары ағзаһы. Ярайһы уҡ юғары иҡтисади үҫеше темптары (ЕБ буйынса уртасанан юғарыраҡ), һәм түбән дәүләт бурысы (ЕБ буйынса уртасанан түбәнерәк). Өҫтәүенә ярайһы уҡ арҙан, шул уҡ ваҡытта ЕБ илдәре менән сағыштырмаса белемле эш көсө. Эшһеҙлек кимәленең ҡәтғи рәүештә түбәнәйеүе һәм эшсе көстәре дефицитының көсәйеүе шарттарында 2019 йылға ҡарата эш хаҡының үҫеше иҡтисади үҫеш темптары яйлауынан тотҡарланмай.

'''Бушаҡ яҡтары''': Бик насар сеймал базаһы. Көслө коррупция. Бик яй барған баҙар реформалары. Инфраструктураға һәм [[НИОКР]]-ға инвестицияларҙың аҙ күләме. Иң ҙур проблема — түбән тыуым һәм халыҡтың башҡа илдәргә эмиграцияһы менән бәйле эшкә һәләтле эшселәр көсө дефициты һәм персионерҙарҙың һаны артыуы. Эш биреүселәр үҙ хеҙмәткәрҙәренә яһалма рәүештә эш хаҡын күберәк түләргә мәжбүр ителгәнгә күрә, етештереүсәнлек һәм эш хаҡы күләме араһында дисбаланс тыуҙыра.

Иң эре иҡтисади тармаҡ — нефтте мығарыу, «''[[Rompetrol]]'» байтаҡ баҙар өлөшөн биләй, әммә нефттең запастары бик аҙ һәм уның табышы йылдан-йыл кәмей бара.
Нефть-газ ҡоролмаларын етештереүселәрҙең береһе (бөтә нефть-газ ҡоролмаларының 80 % етештерә) — «Упетром — 1 Май заводы» ([[Плоешти]]); 2008 йылда заводҡа нигеҙ һалыуға 100 йыл тулды.

2000-се йылдар башынан Румыния нефтте үҙе тапҡанға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк тотона, был хәл нефть экспорты — импортҡа ла ҡағыла.
Румынии тәбиғи газ запастары бар, әммә аҙаҡҡы йылдарҙа ил, үҙә ихтыяжын ҡәнәғәтләндерер өсөн, газды импортларға мәжбүр була.
Ауыл хужалығының төп тармағы — [ҫемлелек]], [[иген культуралары]]. [[Виноград]] хужалығы үҫешкән. [[Малсылыҡ]]та — һарыҡтарҙыһәм эре мөгөҙлө малды үрсетеү.

Румынияла [[туризм]] үҫешә. Илдең иң эре курорт төбәге— [[Ҡара диңгеҙ]] буйы.

Эшсе көсөнөң бүленеше: яҡынса 30 % — ауыл хужалығында, 23 % — сәнәғәттә, 47 % — хеҙмәтләндереү өлкәһендә (2006).

Румын экспортының төп статьялары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://oec.world/ru/profile/country/rou/ |title=Румыния на портале https://oec.world/ru |accessdate=2019-08-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823090659/https://oec.world/ru/profile/country/rou/ |archivedate=2019-08-23 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; [[машиналар эшләү]] продукцияһы — 29,5 %, транспорт саралары һәм запчастар 18,4 % һәм [[металлургия]] сәнәғәте продукцияһы — 7,8 %. В 2017 йылда экспорт күләме 70,5 млрд долларҙа баһалана. Импортта машиналар төҙөү продукцияһы, сеймал, шул иҫәптән нефть һәм газ, химикаттар, [[текстиль]] һәм текстилдән әйберҙәр өҫтөнлөк ала. 2017 йылда импорт күләме 81,4 млрд доллар тәшкил итә.

Тышҡы сауҙа буйынса төп партнерҙары — [[Германия]], [[Италия]], [[Франция]], [[Венгрия]] (2017).

== Транспорт ==
«[[Румын тимер юлдары]]» — йөк тейәү һәм пассажирҙарҙы ил эсендә ташыуҙың байтаҡ өлөшөн башҡарған тимер юлы компанияһы. Тимер юлдары оҙонлоғо —11 мең километрҙан ашыу.
Румын тимер юлдарының үҙенсәлеге — транспорт һәм йөктәрҙең хәрәкәтен бик ныҡ яйлатҡан бер колеялыҡ.
Транспорт селтәренең 1075 км [[Дунай]] буйлап үтә. Румын порттарының мөһимлеге [[Рейн]] — Дунай транс-европа магистрален төҙөүгә бәйле арта бара..

== Мәҙәниәт ==
* [[Румыния байрамдары]]

=== Архитектура ===
[[Файл:Botiza monastery 01.JPG|thumb|[[Марамуреш (жудец)|Марамуреш]]]]
Х—XIII быуаттарҙа ултыраҡтар тура мөйөшлө торлаҡтарҙан торған, улар йыуан бүрәнәләрҙән һәм тесаных брусьев һалынған. Һирәгерәк ботаҡтар менән үрелгән һәм балсыҡ менән һыланған ағас каркаслы избалар осрай; бейек ҡыйыҡтары һалам йәки дранка менән ҡапланған.
[[Таш төҙөлөшө]] башлыса феодалдар хужалығында ҡулланыла. Аҡ һөйәктәрҙең йорттары бик ябай була. Таш усадьбалар башлыса фасадтарҙың береһендәге галереялы 3 — 4 бүлмәнән ғибәрәт (XIII—XIV быуаттарҙағы Куртя-де-Арджеш тағы усадьба).

==== Культ ҡоролмалары ====
Иң башта сиркәүҙәр тура мөйөшлө планлы һәм көнсығыш өлөшөндә апсидалы була. Улар эшкәртелмәгән таш блоктарынан һәи кирбестән эшләнгән.
Куртя-де-Арджештағы Изге Николай Сиркәүе (1310—1352) — тәре-көмбәҙле, бер-бер артлы таштан һәм кирбестән һалынған, бағаналарҙағы көмбәҙ Византия мәҙәниәте йоғонтоһон сағылдыра. Исакчала Кокош монастыры шулай уҡ киң билдәле.

=== Сәнғәт ===
X—XI быуаттарҙан алып, феодаль биләмәләр барлыҡҡа килгән саҡта, Румынияла сәнғәт барлыҡҡа килә. [[Валахия]]ла һәм [[Молдова]]ла — [[Византия]], [[Болгария]]һәм [[Сербия]]; Трансильванияла —Германия, Чехия һәм Польша мәҙәниәте йоғонтоһо аҫтында.

[[Һынлы сәнғәт]]:
[[Григореску Николае|Николае Григореску]] иң билдәле румын рәссамы һәм хәҙерге румын һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалыусы булып тора.
[[Музыка]]:
[[Файл:Inna-mtv4e.jpg|мини|справа|185пкс|[[Йырсы Инна]]]]
Иң билдәле румын композиторҙары — [[Джорже Энеску]], [[Горацио Радулеску]], [[Янку Думитреску]], [[Джордже Штефэнеску]].

=== Киң мәғлүмәт саралары ===
Радиостанциялар: «Radio România Actualități», «Radio România Cultural», «Radio România Regional», «Digi FM», «Radio ZU», «Kiss FM», «Magic FM», «Radio Europa FM», «Virgin Radio», «Radio Pro FM» һәм «Național FM».
Урта тулҡындарҙа эшләгән радиостанциялар: «''Radio România Actualități''», «''Radio România Regional''» һәм «''Radio Antena Satelor''».

''Radio Antena Satelor'' 153 м оҙон тулҡындарҙа тота.

''DAB'' (Бухарест): 223.936 (12A).

DVB-T аша телеканалдар эшләй (элек —ДМВ аналогында): ''TVR 1'', ''TVR 2'', ''TVR 3'', ''Antena 1'' һәм''Pro TV''.

Бухарестта донъяла академия музыкаһын тапшырған иң яҡшы интернет-радиостанцияларының береһе — Radio Romania Muzical эшләй.

=== Спорт ===
[[Файл:RO B National Arena opening day 1.jpg|мини| Милли стадион ((Бухарест)]]
[[Спорт]]та Румыния иң сағыу уңыштарға спорт гимнастикаһында, [[ишеү]]ҙә һәм [[Еңел атлетика]]ла өлгәшә. Спорт гимнастикаһы тарихы [[Надя Команечи]] (йәки Надя Комэнеч), [[Симона Аманар]], [[Иоланда Балаш|Йоланда Бэлаш]], [[Лавиния Милошович]], [[Даниэла Силиваш]], [[Каталина Понор]]кеүек күренекле румын гимнасткалары урын биләй.

Футболда Румынияның йыйылма командаһы 1994 йылғы Донъя Чемпионатында — сирек-финалға], 4 йылдан — 1/8 финалға сыҡты. Иң билдәле футболистар: Георге Хаджи (карьераһын тамамланы), [[Дан Петреску]], [[Георге Попеску]] (шул уҡ статус), [[Адриан Муту]], [[Чиприан Марика]], [[Кристиан Киву]], [[Рэзван Рац]].
«[[Стяуа]]» баш ҡала футбол клубы Европа чемпиондары Кубогы 1985—1986|1985/86 сезонында Европа чемпиондары кубогын һәм УЕФА Суперкубогын яуланы, ә шулай уҡ Европа чемпиондары Кубогы 1988—1989|1988/89 сезонында Чемпиондар лигаһы финалисты булды.

Регби буйынса Румыния йыйылма командаһы Европала иң көслө команда булып һанала: ул Европа милләттәре Кубогын 4 тапҡыр яуланы, ә шулай уҡ донъя чемпионатында бөтә ете уйында ҡатнашты.
Румыния яйлап ҡыш спорт төрҙәрендә лә үҫешә — атап әйткәндә, сана-[[бобслей]] спортында һәм [[биатлон]]да.

== Ҡораллы көстәр ==
{{main|Румыния Ҡораллы көстәре}}
Румыния Ҡораллы көстәре составына ҡоро ер ғәскәрҙәре, хәрби-диңгеҙ һәм хәрби-һауа көстәр инә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Дерево статей|Румыния}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Портал       = Румыния
 |Викисловарь  = Румыния
 |Викитека     = Румыния
 |Викигид      = Румыния
 |Викиданные   = Q218
 |Проект       = Румыния
}}
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1057466.stm Профиль страны] на сайте [[BBC News]]{{ref-en}}
* [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35722.htm Румыния] на сайте [[Государственный департамент США|Госдепартамента США]]{{ref-en}}
* [http://www.loc.gov/rr/international/european/romania/ro.html Румыния] на сайте [[Библиотека Конгресса|Библиотеки Конгресса]]{{ref-en}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Румыния/}}
* [http://www.crucearosie.ro Национальное Общество Красного Креста Румынии]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

{{ВС}}

{{Библиоинформация}}
{{Балҡан ярымутрауы илдәре}}
{{Европа илдәре}}
{{Европа Берләшмәһе}}

[[Категория:Румыния]]
[[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:НАТО дәүләттәре]]
[[Категория:Ҡара диңгеҙ буйындағы илдәр]]</text>
      <sha1>5swifgj36nafu0alqrvbkjo95mmxiqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пандемия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59240</id>
    <revision>
      <id>1299243</id>
      <parentid>1276931</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38183" sha1="8lnylcy79knryh9ldpsujmikzs0beht" xml:space="preserve">'''Пандемия''' ({{lang-el|πανδημία}} — бөтә халыҡ) —  илдең бөтә территорияһында таралыу менән характерланған инфекцион ауырыу.  Күрше ил биләмәләрен,  ҡайһы саҡта донъяның күп илдәрен үҙ эсенә алған   (мәҫәлән, холера, [[грипп]]) эпидемия.

Ғәҙәттә,  пандемия  тигәндә  халыҡтың күп өлөшөндә&lt;ref name=&quot;Малая медицинская энциклопедия; Энциклопедический словарь медицинских терминов.&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/22263 Пандемия]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Большой медицинский словарь&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/medic2/33272 пандемия]&lt;/ref&gt;, бер ыңғай тиерлек &lt;ref name=&quot;Толковый словарь Ожегова&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/ogegova/150826 Пандемия]&lt;/ref&gt;   таралып китә алған сирҙе күҙ уңында тоталар. Бындай сирҙәр  тиҙ арала бөтөн илде, Ер шарын да солғап алырға һәләтле &lt;ref name=&quot;Краткая Медицинская Энциклопедия&quot;&gt;[http://www.golkom.ru/kme/16/2-366-3-3.html Пандемия — Краткая медицинская энциклопедия — Библиотека Природы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224083951/http://www.golkom.ru/kme/16/2-366-3-3.html |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Оксфордский толковый словарь общей медицины&quot;&gt;[http://vocabulary.ru/dictionary/480/word/pandemija Пандемия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224102825/http://vocabulary.ru/dictionary/480/word/pandemija |date=2013-12-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Энциклопедия Брокгауза и Ефрона. 1890—1907.&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Пандемия}}&lt;/ref&gt;..

== Билдәле пандемиялар ==
[[Файл:FlorentineCodex_BK12_F54_smallpox.jpg|мини|250x250пкс| Сәсәктән һәләк булыусы  [[ацтектар]] ]]
[[Файл:Rahima_Banu.jpg|мини|385x385пкс| Натураль, йәғни ҡара  сәсәк менән сирләүсе ике йәшлек ҡыҙ (major Variola вирус, [[Бангладеш]], 1975 йыл)]]

=== Ҡара сәсәк ===
Натураль, йәғни, [[ҡара сәсәк]] — ныҡ йоғошло   вируслы инфекция. Был сир менән кешеләр сирләй.

Бөтә ер шарында киң таралған була.  Сирлеләрҙең  үлем осраҡтары  40 процентҡа еткән.

Көнсығышта  иртә урта быуаттарҙан ([[Һиндостан]]да  —   viii быуаттан, [[Ҡытай]]ҙа  — X быуаттан ) яҙмалар һаҡланып ҡалған. Унда вариоляция тураһында һүҙ бара. Йәғни, ҡара сәсәкте профилактикалау  өсөн прививка эшләй торған булғандар. Ҡара сәсәк менән сирләгән кешенең яраһынан эрен алып, башҡаларҙың тәнендәге яраға һөрткәндәр.Һөҙөмтәһендә кеше еңел формала сирҙе үткәреп, артабан  ауырыуға бирешмәүсәнлек сифатына ирешкәндәр. 

Тупланып килгән фактик материал  ( һыйыр сәсәген  үткәргән һауынсыларҙың  ҡара сәсәк менән сирләмәүе, [[XVIII быуат]]та   инглиз армияһында кавалериялағыларҙың  пехотаға ҡарағанда  күпкә әҙерәге  сирләүе,  хайуандар сәсәге (ат йәки һыйыр) менән зарарланыу  — ҡара сәсәккә бирешмәүсәнлек тыуҙыра, тигән фекергә   алып килә.

Бынан һуң һыйыр сәсәге менән вакцинация эшләү таралып китә. Тик ваҡыт үтеү менән вакцинаның  һөҙөмтәлелеге кәмей икәнлеге асыҡлана, йәғни, нисәлер йылдан һуң   ревакцинация үткәреү  кәрәк булып сыға.

Әммә прививка һәм  ревакцинация эшләү зарурлығы эпидемия башланғас ҡына иҫкә төшө торған була.

Сираттағы фажиғә  1870-1874 йылдар араһында ҡуба.  Пандемия [[Төньяҡ  Америка]] континентын ғына түгел, ә Рәсәй һәм Европаны ялмап ала:&lt;ref name=&quot;aids_vs_smallpox&quot;&gt;Супотницкий М. В. [http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm Эволюционная патология. К вопросу о месте ВИЧ-инфекции и ВИЧ/СПИД-пандемии среди других инфекционных, эпидемических и пандемических процессов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227060233/http://www.supotnitskiy.ru/stat/stat57.htm |date=2012-02-27 }} — М., 2009. — 400 с.&lt;/ref&gt;
* 1870 йылда [[Бельгия]]ла  сәсәк ауырыуынан 100 меңдән  81,8 - е вафат була. ; 1871 йылда —   416,8 һәм 1872 йылда — 156,0 ;
* Пруссия ҡала — 130 мең самаһы кеше (1870 йылда 100 меңдән  17,52;  1871 йылда — 243,21; 1872 йылда — 262,37  );
* 1870 йылда  [[Бавария]]ла 100 меңдән  61,1-е,  1871 йылда 104,5-е вафат була;
* Голландияла  1870-1873 йылдар эсендә 100 меңдән 435,5 кеше  сәсәк ауырыуынан вафат була  ;
* 1870 йылда Англияла 100 меңдән  11-е, 1871  йылда 102,4-е һәм 1872 йылдарҙа 83,3 -е  (Лондонда,  шуға ярашлы — 30,2; 242,2; 53,8,) сәсәк ауырыуынан вафат була;
* һуңыраҡ Австрияға сәсәк һуңғараҡ үтеп инә.  — 189,92 1872 йылда ҡара сәсәктән мәрхүм була; 314,72 — йыл 1873; 174,34 — 1874 йыл.
Быға тиклем вакцинация үткәрелә пандемияһы булып ҡарамаҫтан үҫешә — ул халыҡтың күпселеге барлыҡҡа килеүе менән бәйле саралар нерегулярный ревакцинация буйынса ғалим.&lt;ref name=&quot;aids_vs_smallpox&quot;/&gt;

1928 йылда СССР-ҙа һәм Европа континентында натураль сәсәк тулыһынса контролгә алына. 1980 йылдарға тиклем вакцинация үткәрелгәнгә күрә, натураль сәсәк  биологик ҡорал сифатында ҡараламай. Бөгөн натураль сәсәк бөтә донъяла юҡ ите лгән тип һанала. Шуға ҡарамаҫтан, натураль сәсәк вирусы, элекке ССР һәм АҠШ лабораторияларында юҡ ителмәгән. 2014 йылда тиклем һаҡлана. [[XX быуат]]та 300-500 миллион кешенең ғүмерен ҡыйҙы вирус.

=== Чума (Тағун) ===
[[Файл:Bubonic_plague_victims-mass_grave_in_Martigues,_France_1720-1721.jpg|мини|250x250пкс|  Бубон чумаһы ( тағун) ҡорбандарының  туғандар ҡәберлеге,   1720-1721 йылдар, Франция, Мартиго.]]
[[Файл:1607-35_Pesttafel_Augsburg_anagoria.JPG|мини|338x338пкс| Аугсбургта  1607-35  йылдарҙа тағундан иҫкәртеүсе табличкалар]]
Чума (Тағун) киҫкен, тиҙ тарала торған  үтә ҡурҡыныс   ауырыу төрө. Ныҡ йоғошло  ауырыуҙар төркөмөнән.   Көслө карантин талап итә.  Сир бик ныҡ ауыр үтә.  Организмдың дөйөм   хәле  бөтә яҡлап та хөртәйә,  биҙгәк  тота. Лимфа төйөндәре, үпкә һәм башҡа эске ағзалар эшлектән сыға.  Йыш ҡына сепсис  үҫешеүе  өҫтәлә.

Ауырыу юғары [[Үлем|леталь]] (үлем)  һөҙөмтә һәм ныҡ  йоғошлолоҡ менән айырылып тора. Бубон чумаһында ( тағун)  үлем  95 процентҡа етһә, үпкә  формаһында  98-99 %-ҡа барып етә.

Хәҙерге ваҡытта дөрөҫ дауалау  һөҙөмтәһендә үлем осраҡтары  5-10 %.-тан артмай.

[[1894 йыл]]да,  бер үк ваҡытта ике ғалим: француз   Александр Йерсен  һәм япон Китасато Сибасабуро,  ауырыу тыуҙырыусы булып   бактерия—тағун таяҡсаһы  тороуын асыҡлаған.

Хәҙерге ваҡытта  ла күп  илдәрҙә ауырыу  сығанағы һаҡланған тәбиғи усаҡтар бар әле. Кимереүселәр аша  кешеләрҙең зарарланыуы һаман да осрап тора&lt;ref&gt;[http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru Медицинский портал: Чума — врачам, студентам, пациентам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817010048/http://likar.org.ua/content/view/2770/339/lang,ru |date=2011-08-17 }}&lt;/ref&gt;.

Миллионлаған ғүмерҙе өҙгән, кешелек тарихында тәрән эҙ ҡалдырған  эпидемиялар:  
* Юстиниан  тағуны (541-700 йыл) — [[Мысыр]] биләмәләрнендә башланған  һәм шул ваҡыттағы бөтә цивилизацияларҙы солғап алған.  100 миллион тирәһе кеше һәләк булған. [[Византия империяһы|Византия]] яҡынса халҡының яртыһын юғалтҡан&lt;ref name=&quot;Daniel&quot;&gt;Даниэл М. [http://www.sivatherium.narod.ru/library/Daniel/main.htm Тайные тропы носителей смерти]. — М.Прогресс, 1990, с.52 — ISBN 5-01-002041-6&lt;/ref&gt;. 
* Ҡара үлем — 1347-1351  йылдарҙағы пандемия  Көнсығыш Ҡытайҙан башланып һәм  xiv быуат уртаһында бөтә Европа буйлап  уҙа. Пандемия 34 миллионға тиклем кеше ғүмерен алып киткән (Европа халҡының өстән бер өлөшө)&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С.
 |часть         = 
 |заглавие      = Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. I: Чума добактериологического периода
 |место         = М.
 |издательство  = Вузовская книга
 |год           = 2006
 |страницы      = 
 |страниц       = 468
 |isbn          = 5-9502-0093-4
 |ref = Супотницкие
}}&lt;/ref&gt;.
* Өсөнсө пандемия — әгәр беренсе һәм икенсе пандемия урман янғынын хәтерләтһә,   (бик ҙур биләмә эсендә  5 йыл ҡоторонған) , өсөнсө пандемияның башланып тороуы халыҡтың аңына тиҙ генә барып етмәй тора. Сөнки, Юньнандағы тау үҙәндәренән йә тегендә,  йә  бында  сирҙең ҡабынып тороуы  тураһында хәбәрҙәр 50 йыллап бер-туҡтауһыҙ килеп торған.  &lt;nowiki/&gt;   Рәсми  рәүештә  [[Гуанчжоу|Кантон]]&lt;nowiki/&gt;дағы,  1850 йылдан&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С.
 |часть         = 
 |заглавие      = Очерки истории чумы: В 2-х кн. — Кн. II: Чума бактериологического периода
 |место         = М.
 |издательство  = Вузовская книга
 |год           = 2006
 |страницы      = 
 |страниц       = 468
 |isbn          = 5-9502-0093-4
 |ref = Супотницкие
}}&lt;/ref&gt; алып ҡабатланып тик торған  эпидемияларҙы пандемияның башы  тип таныйҙар. 10 йыл эсендә пандемия (1894-1904)  Ҡытайҙы һәм  Һиндостанды ( 6 миллион  кешеһе  һәләк булған) иңләп үтә. Унан сауҙа юлдары аша  буйынса бөтә континенттарға ла тарала. 

=== Холера (ваба сире) ===
[[Файл:Cholera_Art_1866.JPG|мини|344x344пкс|Холера, 1866 йылдағы картина]]
[[Холера]] ауырыуы оҙаҡ ваҡыт урындағы сирҙәрҙән булған&lt;ref&gt;.Kelley Lee (2003) «''Health impacts of globalization: towards global governance''». Palgrave Macmillan. p.131. ISBN 0-333-80254-3&lt;/ref&gt;. Әммә 19 быуатта  иң киң таралған һәм  үлемесле сирҙәрҙең береһенә әйләнгән.  Тиҫтә миллионлап ғүмерҙе өҙә башлаған
* Тәүге   пандемия   1816-1826 йылдарға ҡарай&lt;ref&gt;{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm |title=Cholera- Biological Weapons |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=2010-08-26}}&lt;/ref&gt;. Пандемия Бенгалда башланып,1820 йылда бөтә  Һиндостан  буйынса таралып китә . 10 000 хәрби хеҙмәткәр һәм  һиндлыларҙың    һанһыҙ һәләк булыуына килтерә. Унан  пандемия [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ға, [[Индонезия]]&lt;nowiki/&gt;ға  күсә  (тик  [[ Ява]]  утрауында ғына сир 100 000 тирәһе кешенең ғүмерен ҡыя) һәм К[[Каспий диңгеҙе|аспий диңгеҙенәсә]] барып етә . Һиндостан  ярымутрауында 1817 һәм 1860 йылдар арауығында  15 миллиондан ашыу үлем осрағы  иҫәпләнә. Тағы ла 23 миллион тирәһе 1865 - 1917 йылдар араһында вафат була.  [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]ҙә  был осорҙа үлгәндәр һаны 2 миллиондан ашҡан&lt;ref&gt;{{cite web|author=By G. William Beardslee |url=http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html |title=The 1832 Cholera Epidemic in New York State |publisher=Earlyamerica.com |date= |accessdate=2010-08-26}}&lt;/ref&gt;.
* Икенсе  пандемия  1829-1851 йылдарға тура килә. 1831 йылда Рәсәйҙә (ҡара: Холера фетнәһе ), [[Венгрия]]ла (100 000 тирәһе кеше вафат булған) һәм Германияла  тарала. 1832 йылда  [[Лондон]]ға ( Б[[Бөйөк Британия|өйөк Британия]]ла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ph.ucla.edu/EPI/snow/pandemic1826-37.html|title=Asiatic Cholera Pandemic of 1826–37|publisher=Ph.ucla.edu|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwfcXFB|archivedate=2013-04-28}}&lt;/ref&gt; 55 000 ашыу кеше вафат булған), [[Франция]]&lt;nowiki/&gt;ға, Канадаға (Онтарио) һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-]]ҡа ([[Нью-Йорк]])  күсә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tngenweb.org/darkside/cholera.html|title=The Cholera Epidemic Years in the United States|publisher=Tngenweb.org|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwg669l|archivedate=2013-04-28}}&lt;/ref&gt;. 1834 йылда Төньяҡ Американың тымыҡ океан яр буйҙарына  барып етә . 1848 йылда [[Англия]] һәм [[Уэльс]]та  холера 52 000 кеше ғүмерен өҙгән.  1832 - 1849 йылдар араһында 150 000  ашыу  американлы вафат була&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080513221429/http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html Cholera’s seven pandemics], cbc.ca, December 2, 2008&lt;/ref&gt; Считается, что между 1832 и 1849 годами более 150 000 американцев умерло от холеры.&lt;ref name=Cholera&gt;[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html The 1832 Cholera Epidemic in New York State — Page 2]. By G. William Beardslee&lt;/ref&gt;.
* Өсөнсө    пандемия  1852-1860 йылдарҙа үтә. Иң  беренсе сиратта Рәсәйгә ҡағыла һәм миллиондан ашыу кеше ғүмерен өҙә. 1852 йылда эпидемия Индонезияның көнсығышында   килеп сыға.  1854 йылда [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм [[Япония|Японяға]]  үтеп инә. 1858 йылда Филиппинға һәм  1859 йылда Кореяға барып етә. 1859 йылда Бенгалда тоҡанған эпидемия  [[Иран]], [[Ираҡ]], [[Ғәрәбстан ярымутрауы|әрәбстан ярымутрауы]] һәм Рәсәй биләмәләренә тарала.   1854-1855  йылдарҙа  Испанияла 236000 үлем осрағы теркәлгән. [[Мексика]]ла 200 000  кеше ғүмере  өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.ph.ucla.edu/epi/Snow/pandemic1846-1963.html Asiatic Cholera Pandemic of 1846—1963 ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. UCLA School of Public Health.&lt;/ref&gt; 236 000 смертей было зарегистрировано в Испании в 1854—1855 годах.&lt;ref&gt;{{Cite book
  | first = George C.
  | last = Kohn
  | title = Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present
  | url = https://books.google.com/books?id=tzRwRmb09rgC&amp;pg=PA369&amp;dq#v=onepage&amp;q=&amp;f=false
  | publisher = Infobase Publishing
  | year = 2008
  | page = 369
  | isbn = 0-8160-6935-2}}
&lt;/ref&gt; Унесла 200 000 жизней в [[Мексика|Мексике]].&lt;ref&gt;{{Cite book
  | first = Joseph Patrick
  | last = Byrne
  | title = Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M
  | url = https://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&amp;pg=PA101&amp;dq#v=onepage&amp;q=&amp;f=false
  | publisher = ABC-CLIO
  | year = 2008
  | page = 101
  | isbn = 0-313-34102-8
  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509082859/http://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&amp;pg=PA101&amp;dq#v=onepage&amp;q=&amp;f=false |date=2013-05-09 }}&lt;/ref&gt;.
* Дүртенсе  пандемия 1863-1875 йылдарға ҡарай. Башлыса  [[Африка]] һәм [[Европа]] ҡалаларына ҡағыла. Мәккәгә хаж ҡылыусыларҙың иң кәмендә 90 000 -дән  30000-ңе ҡорбан булған. 1866 йылда Рәсәйҙә 90 000 кеше һәләк була. 1866 йылда Төньяҡ Америкала тоҡанған  эпидемия  50 000 тирәһе кешене һәләк итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm|title=Eastern European Plagues and Epidemics 1300–1918|publisher=Shtetlinks.jewishgen.org|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwgXfZv|archivedate=2013-04-28}}&lt;/ref&gt;
* Бишенсе   пандемия 1881-1896 йылдарҙа теркәлгән. 1883-1887 йылдар эсендә 250 мең  европалы һәләк булған. Ә Америка континентында   был һан кәмендә 50000-гә етә.1892  йылда  Рәсәй империяһында — 267 890, 120 000 — Испанияла, . 90 000 — [[Иран]]да һәм [[Япония]]ла 60000 үлем осрағы теркәлә. 1892 йылда&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.1911encyclopedia.org/Cholera|title=Cholera – LoveToKnow 1911|publisher=1911encyclopedia.org|date=2006-10-27|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwh6jb1|archivedate=2013-04-28}}&lt;/ref&gt; 120 000 в Испании,&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF |title=The cholera in Spain | publisher=New York Times |date=1890-06-20 |accessdate=2008-12-08}}&lt;/ref&gt;   Гамбургта  холера эсәр һыу сығанағына эләккән һәм   8606 кешенең ғүмерен өҙгән&lt;ref&gt;{{cite book|last=Barry|first=John M.|authorlink=John M. Barry|title=The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History|publisher=Viking Penguin|year=2004|isbn=0-670-89473-7|series=}}&lt;/ref&gt;.
*  Алтынсы пандемия 1899-1923 йылдарға тура килә. Европаға үтә ныҡ ҡағылмаһа ла, Рәсәйҙә көслө үтә&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics cholera :: Seven pandemics], Britannica Online Encyclopedia&lt;/ref&gt;. 20 быуаттың тәүге сирегендә 500 000  рәсәйленең ғүмере өҙөлә.Һиндостанда ҡорбандар һаны  800 000-гә етә. 1902-1904 йылдарҙағы эпидемия [[Филиппин]]&lt;nowiki/&gt;да  200 000  кешенең ғүмерен өҙгән&lt;ref&gt;[http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html John M. Gates, Ch. 3, «The U.S. Army and Irregular Warfare»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629045949/http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html |date=2014-06-29 }}&lt;/ref&gt;.  1900-1930 йылдар эсендә   Мәккәгә хаж ҡылыусылар  араһында  27 эпидемия теркәлгән. 1907-1908 йылдарҙа хаж ҡылыусыларҙан  20 000 ашыуы холераның ҡорбаны була.
* Етенсе пандемия 1962-1966 йылдарға ҡарай.  [[Индонезия]]ла башланып китә.  Штамм (сирҙе ҡуҙғытыусының  бер популяцияһы) исеменән  был пандемия  тарихҡа Эль-Тор  атамаһы менән инә. 1963 йылда — Бангладешҡа , Һиндостанға  — 1964  йылда, һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ға]] 1966  йылда барып етә&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics#ref=ref886683 Cholera (pathology)]. Britannica Online Encyclopedia.&lt;/ref&gt;.

=== Тиф ===
Тиф — дөйөмләштерелгән исем. Ул сир психика боҙолоуы фонында аяуһыҙ биҙгәк һәм көслө ағыуланыу менән барған инфекцион ауырыуҙары   берләштерә&lt;ref&gt;{{книга|часть=Тиф|заглавие=Энциклопедический словарь медицинских терминов. В 3-х томах|ссылка=http://medarticle.moslek.ru/articles/41543.htm |ответственный=Гл. редактор [[Петровский, Борис Васильевич|Б. В. Петровский]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год=1982|страниц=1424|тираж=100000}}&lt;/ref&gt;.  Иң билдәлеһе  — [[Сабыртмалы тиф|сыбартмалы  тиф]], ҡорһаҡ тифы һәм кире ҡайтмалы  тиф. [[XIX быуат]]тың  беренсе яртыһына тиклем ауырыуҙы төркөмдәргә бүлмәйҙәр.1829 йылда — ҡорһаҡ тифы,  [[1843 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да ҡайтмалы  тиф айырым төркөмгә бүленә&lt;ref&gt;[http://urbanrim.org.uk/diseases.htm INFECTIOUS DISEASES IN HISTORY. A guide to their causes and effects]&lt;/ref&gt;.
*  Б э. т.  430-427 йылдарҙа Пелопонесс һуғышы ваҡытында тиф эпидемияһы тоҡанып, [[афина]] ғәскәрҙәренең  һәм халҡының сиреге һәләк була. Сир Афинаны  көсһөҙләндерә һәм өҫтөнлөгөн юҡҡа сығара. Был ваҡиға  тарихи сығанаҡтарға  &quot; Фукидид чумаһы&quot;  тигән исем менән  инеп китә. 2006 йылға  тиклем эпидемияның  инфекция агенты  теүәл билдәле булмай. Афина акрополендә табылған туғандар ҡәберлеген тикшереп анализ үткәрелә һәм  сәбәпсеһе тиф бактериялары икәнлеге асыҡлана&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.
* Б[[Беренсе донъя һуғышы|еренсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында  киң ҡолас менән   сабыртмалы тиф ( ҡара һарҡау) эпидемияһы таралған . Мәҫәлән, Польша һәм Рәсәйҙә 30 миллион самаһы кеше сабыртмалы  тиф  сирләгән, шуларҙың 3,5 миллион вафат була&lt;ref name=Daniel /&gt;.

=== Киҙеү ===
[[Файл:1918FluVictimsStLouis.jpg|мини|250x250пкс|1918 — 1919 йылдарҙа миллион кешенең ғүмерен өҙгән испанка пандемияһы&lt;br&gt;
]]
Киҫкен (киҙеү) —тын юлының  киҫкен инфекцион ауырыуы булып тора. Сирҙе тыуҙырыусы вирус —    , киҫкен вируслы инфекция төркөменә  (ОРВИ)  ҡарай.

Әленән-әле  эпидемия  һәм хатта пандемия  фиғылында киҙеү тоҡанып ғына тора. Әлеге ваҡытта  киҙеү (грипп) вирусының   төрлө антиген спектрлы  2000 -дән  ашыу варианты асыҡланған.

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының баһаһы  буйынса&lt;ref&gt;[http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm NIH Research Matters has moved] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511101205/http://www.nih.gov/news/research_matters/february2007/02262007flu.htm |date=2009-05-11 }}&lt;/ref&gt;,   Ер йөҙөндә йыл һайын  эпидемия ваҡытында киҙеүҙең барлыҡ  штаммдарынан    250-нән 500-гә тиклем мең кеше вафат булып тора. Уларҙың күпселеге  өлкән йәштәгеләр ( 65 йәштән олораҡ).

Ҡайһы бер йылдарҙа үлем һаны миллионға етә.
* Испан киҙеүе(штамп H1N1) — 1918-1919 йылдарҙа 40-50 миллион кешенең ғүмерен өҙгән ауырыу.
* Азия киҙеүе (штамп H2N2) — 1957-1958 йылдарҙа 70 мең кеше һәләк була.
* Гонконг киҙеүе (штамп H3N2) — 1968-1969 йылдарҙа  34 мең самаһы кеше һәләк булған. 
* Ҡош киҙеүе (штамп H5N1) — 2003-2008 йылдарҙа яҡынса 360 кеше һәләк булған (сирләүселәр һаны яҡынса ике тапҡырға күберәк  булған).
* Сусҡа киҙеүе (штамп А/H1N1) — 2009-2010 йылдарҙа 2600-ҙән ашыу кеше һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Число жертв &quot;свиного гриппа&quot; в мире превысило 2,6 тыс. человек|author=|url=http://www.interfax.ru/russia/97710|work=InterFax|date=27.08.2009}}&lt;/ref&gt;.

=== Туберкулез ===
Ер  халҡының өстән бер  өлөшө кох таяҡсалары  йөрөтә.  Һәр   секунд һайын   кемдер  уны үҙенә  йоҡтороп тора&lt;ref name=&quot;WHO2004data&quot;&gt;[[World Health Organization]] (WHO). [http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html Tuberculosis Fact sheet N°104 — Global and regional incidence.] March 2006, Retrieved on 6 October 2006.&lt;/ref&gt;.  Яҡынса 5-10 процент осраҡта    инфекция йәшерен үҫешеп,  ваҡыт үтеү менән  әүҙем фазаға күсә. Тейешле дауа булмағанда,  яртыһынан ашыуы үлем менән тамамлана. Бөтә донъяла йыл һайын 8 миллион кеше туберкулез ауырыуы менән сирләп тора һәм 2 миллионы вафат була. [[XIX быуат]]та [[Европа]]ла&lt;ref&gt;[https://www.cdc.gov/TB/pubs/mdrtb/default.htm Multidrug-Resistant Tuberculosis]. ''Centers for Disease Control and Prevention.''&lt;/ref&gt;  [[Туберкулёз|туберкулез]]   өлкән йәштәгеләрҙән сирек тирәһен юҡ итә.  1918 йылда Францияла һәр алтынсы  үлемдең сәбәбе туберкулез була&lt;ref name=Measles&gt;{{cite web|url=http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p|title=Torrey EF and Yolken RH. 2005. Their bugs are worse than their bite. Washington Post, April 3, p. B01|publisher=Birdflubook.com|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwhaHD6|archivedate=2013-04-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626090223/http://birdflubook.com/a.php?id=40&amp;t=p |date=2013-06-26 }}&lt;/ref&gt;. [[XX быуат]] дауамында яҡынса 100 миллион кеше туберкулездан вафат була.  Алдынғы үҫешкән  илдәрҙә лә туберкулез һаман  иң төп проблемаларҙың береһе булып ҡала&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/nri/journal/v5/n8/abs/nri1666.html Immune responses to tuberculosis in developing countries: implications for new vaccines]. ''Nature Reviews Immunology'' 5, 661—667 (August 2005).&lt;/ref&gt;
.

=== Малярия (тапма сире) ===
[[Тапма|Тапма сире]]  тропик һәм субтропик төбәктәрҙә, шул иҫәптән ике Америка континентында, Азия һәм Африка илдәрендә киң таралған. Йыл һайын яҡынса 350-500 млн кеше был сирҙе йоҡтороп тора, шуларҙың 1,3-3 миллионы үлем менән тамамлана&lt;ref&gt;Campbell, Neil A. et al. «Biology» Seventh edition. Menlo Park, CA: Addison Wesley Longman, Inc. 2005&lt;/ref&gt;. Ауырыуҙың  иң таралған өлкәһе булып (85-90 %)&lt;ref name=&quot;greenwood2005&quot;&gt;{{Статья | автор=Greenwood BM, Bojang K, Whitty CJ, Targett GA | заглавие=Malaria | журнал=Lancet | год=2005 | том=365 | страницы=1487-1498  | id=PMID 15850634}}&lt;/ref&gt;    Африкалның  Сахаранан көньяҡтараҡ райондары тора. Барыһынан да күберәк,  5 йәшкә тиклемге балалар зарарлана&lt;ref name=&quot;hull2006&quot;&gt;[http://www.wgbh.org:81/cgi-bin/nph-algs.cgi/000000A/http://www.wgbh.org/schedules/program-info?program_id=2682027&amp;episode_id=2682029 Hull, Kevin. (2006) «Malaria: Fever Wars». PBS Documentary]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Үлем осраҡтары  киләһе 20 йыл дауамында ике тапҡырға артасаҡ тип  көтөлә. Был  тапма плазмодиеның  дарыуға өйрәнеүе, уның  тәьҫиренә  реакцияһы  кәмеүе менән бәйле&lt;ref&gt;{{cite journal |author=White NJ |title=Antimalarial drug resistance |journal=J. Clin. Invest. |volume=113 |issue=8 |pages=1084–92 |year=2004 |month=April |pmid=15085184 |pmc=385418 |doi=10.1172/JCI21682}}&lt;/ref&gt;.

Тапманың, моғайын, [[Рим империяһы]]ның емерлеүенә ҡағылышы барҙыр&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1180469.stm DNA clues to malaria in ancient Rome]. ''BBC News.'' February 20, 2001.&lt;/ref&gt; .  Сөнки, ауырыу  Рим биҙгәге тигән исем ала.  Тапма плазмодийы (''Plasmodium falciparum) '' Африканан килтерелгән  ҡолдар менән бергә Америка континентына барып эләккән. Урындағы халыҡҡа һәм колонистарға  етди  ҡурҡынысың булып килеп баҫҡан.

[[АҠШ-тағы граждандар һуғышы]] ваҡытында ике яҡтан да 1, 2 миллион самаһы һалдаттың тапма менән сирләү осрағы теркәлгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.infoplease.com/cig/dangerous-diseases-epidemics/malaria.html|title=A Brief History of Malaria|publisher=Infoplease.com|date=|accessdate=2010-08-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCwi508w|archivedate=2013-04-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Проказа (махау ауырыуы) ===
Проказа (махау ауырыуы)  '''''Mycobacterium leprae  бациллаһы''' тарафынан  барлыҡҡа килә. '' Был [[Ауырыу|хроник сир]]&lt;nowiki/&gt;гә  бик оҙайлы инкубация осоро хас.  Уртаса 3-5 йыл тәшкил итә. Әммә фәнгә инкубация осороның  оҙайлығы  40 йыл тәшкил иткән  осраҡ та билдәле.

1985 йылдан алып   бөтә донъя буйынса  был ауырыуҙан 15 миллион кешене һауыҡтырыуға өлгәшкәндәр.

2002  йылда   өр-яңынан 763917 сирләү осраҡтары асыҡланған. 

Ошо ауырыу сәбәпле генә лә, бөтә донъяла  инвалидтар һаны бер-ике миллион тирәһе тип фараз итәләр. 

Махау ауырыуы  кешелеккә кәм  тигәндә,   б.э.т. тиклем 600 йыл элек үк билдәле сир. 

Уның менән [[Ҡытай тарихы|боронғо Ҡытай]], [[Боронғо Мысыр|Мысыр]] һәм Һиндостан  цивилизациялары яҡшы таныш булған.  

Юғары урта быуат  ваҡытында К[[Көнбайыш Европа|өнбайыш Европа,]]  был  сирҙең  бығаса тиңдәше  булмаған ҡолас алыуы күҙәтелә . Тап ошо  ваҡытта бик күп һанлы лепрозорийҙар (изоляторҙар)  барлыҡҡа килә.

=== ВИЧ-инфекция ===
ВИЧ — кешенең иммунодефицит  вирусы  оҙайлы  инкубация осорона эйә.  ВИЧ-инфекцияның һуңғы стадияһы иммунодефицит синдромы булараҡ билдәлелек ала (СПИД).

[[ВИЧ-инфекция]]нан һәм СПИД-тан иң ныҡ зыян күргән илдәрҙә был пандемия уларҙың иҡтисади үҫешенә ҡамасаулай һәм халыҡтың фәҡирлектән арттыра.
* ВИЧ — ВИЧ- инфекция һәм СПИД менән бәйле сирҙәрҙән ( ВИЧ/СПИД (ЮНЭЙДС) -кә ҡарата БМО-ың һәм  Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының (ВОЗ) Берҙәм программаһы   баһаһы буйынса) 1981 - 2006 йылдар араһында     25 миллион кеше үлгән. [[2007 йыл]]  башына  бөтә донъяла 40 миллион самаһы кеше (Ер шары халҡының  0,66 % -ы) ВИЧ йөрөтөүсе булып тора.

== Иҫкәрмә ==
{{Примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Гезер.'' Береһен дә ҡалдырмай торған ауырыуҙар  тарихы. 2  өлөштән /   Профессор Гезер  хеҙмәте. Немец теленән тәржемә  — СПб.: Эске Эштәр Министрлығы типографияһы  , 1867. VI,IV,c 423. + IV,224,48,21;.
* ''А. Ф. Дәүләтшин, С. О. Соловова, Петручук О. Е. '' Донъяла холера пандемияһы  [http://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Medecine/3_113966.doc.htm] һәм  Рәсәй федерацияһында  уны иҫкәртеү.
{{Тәбиғәт һәләкәттәре}}

[[Категория:Ғәҙәттән тыш хәлдәр]]
[[Категория:Эпидемиология]]</text>
      <sha1>8lnylcy79knryh9ldpsujmikzs0beht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санскрит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88489</id>
    <revision>
      <id>1299264</id>
      <parentid>1243946</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90040" sha1="4a9y0tkag8njm2czalphzc7ad2olo1e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Санскрит''' (деванагари: संस्कृतवाच्, ''{{IAST|saṃskṛta·vāc}}'') — [[Һиндостан]]&lt;nowiki/&gt;дың ҡатмарлы синтетик [[грамматика]]&lt;nowiki/&gt;лы боронғо теле. «Санскрит» һүҙе «эшкәртелгән, камиллашҡан» мәғәнәлә.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Кочергина, Вера Александровна|Кочергина В. А.]]|заглавие=Санскрит|ссылка=|место=М.|издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]]|год=2007|страницы=3|isbn=978-5-8291-0851-9}}&lt;/ref&gt;.
Санскрит грамматикаһы архаик һәм бик ҡатмарлы. Санскрит донъяның флектив телдәренең береһе.

== Таралыуы ==
Санскрит Төньяҡ Һиндостанда [[эпиграфика]]&lt;ref&gt;''[[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин Г. М.]], Ильин Г. Ф.'' Индия в древности. — М., 1985. — С. 23.&lt;/ref&gt; телдәре сифатында беҙҙең эраға тиклем I быуаттан таралған&lt;ref name=&quot;БСЭ. Статья «Санскрит»&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Санскрит}}&lt;/ref&gt;. Санскритты теге йәки был [[халыҡ]] теле итеп ҡарарға ҡарарға кәрәк түгел, [[антик]] дәүерҙән башланған ниндәй ҙә булһа социаль элита мөхите мәҙәниәт теле булараҡ билдәү дөрөҫ&lt;ref&gt;Изначально санскрит употреблялся как общий язык [[Жречество|жреческого]] сословия, в то время как [[Правящий класс|правящие классы]] предпочитали разговаривать на [[пракрит]]ах. Окончательно санскрит становится языком правящих классов уже в поздней античности в эпоху [[Империя Гупта|Гуптов]] ([[IV]]—[[VI]] вв. н. э.), о чём можно судить по полному вытеснению пракритов из наскальной эпиграфики в эту эпоху, а также по расцвету [[Литература|литературы]] на санскрите. Так, считается, что основная масса санскритской литературы была написана именно в эпоху Гуптской империи&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Бонгард-Левин Г. М.]], Ильин Г. Ф.''. Индия в древности. — М., 1985. — С. 24, 39.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Бэшем, Артур Ллевеллин|Бэшем А. Л.]]'' Чудо, которым была Индия. / Пер. с англ. — М., 1977&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'' [[Кочергина, Вера Александровна|Кочергина В. А.]]'' Учебник санскрита. М., Филология. 1994 — Вступление.&lt;/ref&gt;. Был мәҙәниәт башлыса һинд дини текстарынан ғибәрәт, һәм шулай уҡ [[Латин теле|латынь]] һәм көнбайыштағы [[грек теле]]нә яҡын. Санскрит көнсығышта артабанғы быуаттарҙа ғалимдарҙың һәм дин әһелдәренең мәҙәни аралашыу теле була.
Хәҙерге ваҡытта санскрит [[Һиндостан]]дың рәсми танылған 22 телдәренең береһе.

== Мәҙәниәт һәм башҡа телдәргә йоғонтоһо ==
Санскрит [[Һиндостан]]дың һәм [[Непал]] телдәре үҫешенә, башлыса лексикаһына, йоғонто яһай. Санскрит йәки [[будда]] мәҙәниәте өлкәһендәге башҡа телдәргә кави теленә&lt;ref&gt;Так, древнеяванский литературный язык кави является настолько сильно [[Санкритизация|санкритизированным]], что немецкий лингвист [[Бопп, Франц|Франц Бопп]] ошибочно причислил его к [[Индоевропейские языки|индоевропейским языкам]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Теселкин A. C.'' Древнеяванский язык (кави). М., 1963.&lt;/ref&gt;, тибет телдәренә йоғонтоһо бар.&lt;ref&gt;Литературный тибетский язык формировался при переводах канонической литературы с санскрита&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Рерих, Юрий Николаевич|Рерих Ю. Н.]]'' Тибетский язык, М., 1961.&lt;/ref&gt; Һиндостанда санскрит . [[гуманитар фәндәр]] һәм дини культ теле, тар даирәлә — йәнле һөйләү теле булараҡ ҡулланыла. [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия|Көньяҡ- Көнсығыш]] һәм [[Үҙәк Азия]] һәм [[Көнбайыш Европа]] мәҙәниәтенә йоғонто яһаған художестволы, [[дин]]и, [[фәлсәфә]]үи, [[Хоҡуҡ|юридик]] һәм [[фән]]ни [[әҙәбиәт]] санскритта яҙылған&lt;ref name=&quot;БСЭ. Статья «Санскрит»&quot; /&gt;.

Санскритта лексика һәм грамматика буйынса «Восьмикнижие»(«Һигеҙ китап») китабында Панини йыйған әҫәрҙәр тарихта телде өйрәнеү буйынса иң тәүге әҫәр булып тора. Улар Европала морфологияның һәм күп кенә лингвистик дисциплиналарҙың барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһай&lt;ref&gt;[https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASHd07845269cc1c22c74c0d0 Панини. Новая философская энциклопедия]&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
Брахман әйтелешенә хас, унда [[ижек]] ''ri'' боронғо һуҙынҡы ''ṛ урынына ҡуйыла'', «санскрит» һүҙен әйтеүҙең прототибы булып хеҙмәт итә, хәҙер ул Европа өсөн традицион булып киткән. संस्कृता saṃskṛtā һүҙенең мәғәнәһе — «әҙәби», халыҡ, әҙәби булмаған пракриталарҙан айырмалы рәүештә.Атама үҙе телдең милләте тураһында бер ни ҙә әйтмәй, сөнки боронғо Һиндостанда, моғайын, һиндар башҡа әҙәби телдәр барлығын әлегә белмәгәндәр. Беҙҙең заманда был һүҙҙе уның милләте тураһында һөйләгән башҡаларға оҙатып, ниндәй ҙә булһа телде ошо һүҙ менән атарға тура килер ине.

«Санскрит» атамаһы күптән түгел генә барлыҡҡа килә., Күп быуаттар дауамында был тел ябай ғына वाच IAST тип атала: (vāc) йәки शब्द IAST: (śabda) «һүҙ, тел» тип атала. Бер нисә метафорик атама, мәҫәлән, गीर्यवांणणषा IAST: (gīrvāṇabhāṣā) «аллалар теле», уның дини характерын күрһәтә.

== Яҙмаһы ==
Санскрит өсөн берҙәм яҙыу системаһы юҡ. Әҙәби әҫәрҙәрҙең башлыса ауыҙ-тел аша тапшырыуы менән аңлатыла. Тексты яҙырға кәрәк булғанда, ғәҙәттә, урындағы алфавит ҡулланылған. Санскрит өсөн билдәле булған иң боронғо яҙыу системаһы брахми тип атала.

Брахмиҙа боронғо һинд тарихының уникаль ҡомартҡыһы — «Ашока яҙмалары» (беҙҙең эраға тиклем III быуат) яҙылған. Яҡынса шул уҡ осорға кхарошта яҙмаһы ҡарай. IV быуаттан алып беҙҙең эраның VIII быуатына тиклем гупта яҙыуҙың төп төрө була. VIII быуаттан шарада яҙыла башлай.

Деванагари санскрит яҙмаһы булараҡ VII быуатта әүҙем ҡулланыла башлай һәм X—XII быуат аҙағында булдырыла.&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=The culture of India|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/569538274|издание=1st ed|место=New York, NY|издательство=Britannica Educational Pub. in association with Rosen Educational Services|год=2011|страниц=344 pages|isbn=9781615301492, 1615301496}}&lt;/ref&gt; Яҙыуҙы үҙләштергәндән һуң да һиндтар, мәҙәниәтте юғалтыуҙан йәки коррупциянан һаҡлау маҡсатында, текстарҙы ятлауын дауам итә.

== Тарихы ==
Санскрит һинд-европа тел ғаиләһенең һинд-иран тармағына ҡарай&lt;ref&gt;Лингвистический энциклопедический словарь. М., 1990. — Статья «Индоевропейские языки»&lt;/ref&gt;. Санскрит Төньяҡ Һиндостан телдәре [[Һинд теле|һинд]], урду, [[Бенгал теле|бенгал]], [[Маратһи теле|маратһи]], кашмир, [[Пәнжәб теле|пәнджәб]], [[Непал теле|непал]] телдәренә һәм хатта сиған теленә йоғонто яһай&lt;ref&gt;Все эти языки относятся к современным индоарийским языкам, которые в процессе своего развития все так или иначе подверглись санскритскому влиянию, а некоторые языки (например, хинди), до сих пор подвергаются активной санскритизации в области научной терминологии.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Зограф Г. А.'' Морфологический строй новых индоарийских языков. М., 1976.&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ һинд-европа телле ғаилә эсендә санскрит ''satem'' төркөмөнөң башҡа телдәре кеүек үк ҙур өн үҙгәрештәре кисерә (был үҙгәрештәр балтик, [[Славян телдәр|славян]] һәм боронғо [[Әрмән теле|әрмән тел]]дәрендә айырыуса асыҡ күренә), һинд-иран телдәре фракия һәм [[Албан теле|албан тел]]дәре менән уртаҡ һыҙатлы булыуы менән билдәләнә&lt;ref&gt;«Индоевропейские языки» // [[Лингвистический энциклопедический словарь]]. — М., 1990.&lt;/ref&gt;

Санскрит һәм башҡа һинд-европа телдәренең уртаҡ һыҙаттарын аңлатыу маҡсатында күп ғалимдар миграция теорияһын яҡлай, улар раҫлауынса, хәҙерге Һиндостанға һәм [[Пакистан]]ға төньяҡ-көнбайыштан беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ башында санскрит телендә һөйләшеүсе ата-бабалар килгән. Был теорияның дәлиле булып һинд-иран телдәренең балтик һәм славян телдәре&lt;ref&gt;''[[Барроу, Томас|Барроу Т.]]'' Санскрит. / Пер. с англ. — М., 1976. — С. 22-26.&lt;/ref&gt; менән тығыҙ бәйләнеше, һинд- европалы булмаған [[Фин-уғыр телдәре|фин-уғыр]] телдәренән үҙләштергән һүҙҙәренең булыуы тора.&lt;ref&gt;''[[Барроу, Томас|Барроу Т.]]'' Санскрит. / Пер. с англ. — М., 1976. — С. 27-30.&lt;/ref&gt; ,һәм флора һәм фауна өсөн дөйөм ҡулланышлы һинд-европа һүҙҙәре бар. Аҙ һанлы ғалимдар һәм ярайһы уҡ күп һинд тикшеренеүселәре ҡапма-ҡаршы фекерҙе яҡлайҙар. Улар һинд-иран теленең боронғо формаһында һөйләшеүселәр Һиндостандың автохтон халҡы булған тип иҫәпләйҙәр һәм уларҙы Харап цивилизацияһын төҙөүселәр менән бәйләйҙәр.

Уға ҡәрҙәш тел боронғо иран теле менән бер рәттән (авестан һәм иҫке фарсы телдәрен үҙ эсенә алған тармаҡ) менән бер рәттән булған.&lt;ref&gt;''[[Елизаренкова, Татьяна Яковлевна|Елизаренкова Т. Я.]]'' Ведийский язык. — М., 1987. — С. 9.&lt;/ref&gt;. Күп кенә һинд йәки урта һинд-арий телдәрен өйрәнеү, Санскрит теле менән бер рәттән, Һиндостандың төньяғында антиклыҡта, кәм тигәндә, тағы ла бер һинд-арий теленең булыуы тураһындағы фекергә килтерә. Был тел, фараз ителеүенсә,санскрит менән уртаҡ сыанаҡтан, ләкин санскритта булмаған хәҙерге һинд теленә үҙенең һүҙлеген һәм фонеик составын тапшырырға мөмкин.

[[Хеттар]] илендә табылған һинд-европа телендә (хетт) төҙөлгән документтарға ҡарап, унда бер нисә һинд- арий һүҙҙәре&lt;ref&gt;Гернот Вильгельм. Древний народ хурриты. М., 1992.&lt;/ref&gt;— исемдәр (йылҡы үрсетеү терминдары), шулай уҡ яңғыҙлыҡ исемдәр бар. Беҙҙең эраға тиклем XIV быуатта Көнбайыш Азияла индо-арий теленең ниндәй ҙә булһа формаһында һөйләшкәнен билдәләргә мөмкин.&lt;ref&gt;''[[Барроу, Томас|Барроу Т.]]'' Санскрит. / Пер. с англ. — М., 1976 — С. 30-33.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шулай уҡ ҡарағыҙ: [[Митаннийский арийский язык]]&lt;/ref&gt;. Ләкин бронза дәүерендә [[Кесе Азия]]&lt;nowiki/&gt;ның һиндлашыуы тураһындағы дәлилдәргә күп кенә тел белгестәре, был осраҡта һүҙ «боронғо һинд теле» йәки шулай уҡ «боронғо һинд-арий» теле тураһында түгел, ә ниндәйҙер мәҙәни кимәлдә йәки ведийға тиклемге санскритҡа яҡын булған дини йолалар теле булараҡ ҡулланылған һинд-иран теле тураһында бара, тип уйлайҙар.

=== Санскрит һәм рус теле ===
Һинд-европа теле булғанлыҡтан, санскрит рус теле менән ҡәрҙәш бик күп һүҙҙәргә эйә. Улар өсөн уртаҡ булған бик боронғо һинд-европа теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр. Шуларҙың бер нисәһе::&lt;ref&gt;Монер Вильямс&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Макс Фасмер&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Санскрит
!Рус
|-
|dva
|ике
|-
|tri
|өс
|-
|catvāri
|дүрт
|-
|śata-
|йөҙ
|-
|tat
|шул
|-
|uda-
|һыу
|-
|dvar-
|ишек
|-
|dam-
|йорт
|-
|mātṛ
|әсә
|-
|bhrātṛ
|ағаһы
|-
|dā-
|да·ть
|-
|dhṛ, dhar-
|держ·ать
|-
|lubh-
|люб·ить
|-
|jīv-
|жив- (жить)
|-
|budh-&lt;ref&gt;слово ''buddha'' (будда) буквально означает 'буженный'&lt;/ref&gt;
|бу·ить
|-
|jñā-
|зна·ть
|-
|iccha·ti
|иска·ть
|-
|priya-
|прия·тель
|-
|pūrṇa-
|полный-тулы
|-
|dīrgha-
|долго-оҙаҡ
|-
|viśva-
|весь-бөтә
|-
|vāta-
|ветер-ел
|-
|vasanta-
|весна-яҙ
|-
|madhv·ád
|медв·едь
|-
|grīvā
|гриаа-ял
|-
|śrava-
|слава-дан
|}

=== Веда санскриты ===
[[Файл:Rigveda_MS2097.jpg|мини|Текст «Риг-веды» санскрит.]]
Санскрит теле йәки веда боронғо һинд әҙәбиәтенең бер нисә ҡомартҡыһы теле булып тора. Уға бер нисә гимндар йыйынтығы, ҡорбан формулалалары («ऋग्वेद — [[Ригведа|Рига-веда]]&lt;nowiki/&gt;», «सामवेद — Веда-үҙе», «Яджур-веда», «Атхарва-веда») һәм дини трактаттар (Упанишада) инә.. Был әҫәрҙәрҙең ҙур өлөшө . «урта веда» һәм «яңы веда теле» менән яҙылған, «Рига-веда» башҡанан. «Рига-веда» теле ведий санскритының иң боронғо формаһы тип ҡарала торған. Грек теле [[Гомер]] дәүерендә классик боронғо грек телендәге шикелле,,ведалар теле классик санскриттан яҡынса шундай уҡ ваҡыт арауығында тора.. Боронғо һинд тел белгесе Панини (беҙҙең эраға тиклем V быуат тирәһе) веда һәм классик санскрит телдәрен төрлө телдәр тип һанаған. Ә хәҙер күп кенә ғалимдар веданы (иң боронғо) һәм классик санскритты төрлө диалекттар тип һанай. Ләкин, дөйөм алғанда, был телдәр бик оҡшаш. Классик санскрит веданан алынған тип иҫәпләнә.

Веданың иң боронғо ҡомартҡыларҙың береһе «Рига-веда» танылған, һуңғы — Упанишада. &quot;Рига-веда&quot;ның үҙенең ваҡытын билдәләүе бик ауыр, һәм ведий теленең актуаль тарихының башы: изге текстар иң иртә дәүерҙә ҡысҡырып һөйләнелә һәм ятлана (әлеге ваҡытта ла шулай эшләнә). Тел белгестәре хәҙер күп кенә тарихи страталарҙы веда телендә (кәм тигәндә ике-өс) текстарҙың грамматикаһына һәм стилистик үҙенсәлектәренә таянып айыралар. &quot;Рига-веда&quot;тәүге туғыҙ китабын шартлы рәүештә «боронғо веда телдә» яҙылған тип була.

=== Эпик санскрит ===
Эпик санскрит — веданан классикҡа күсеү формаһы Санскриттың был формаһы ниндәйҙер лингвистик эволюция кисергән веда санскриттың һуңғы формаһы булып тора (мәҫәлән, тел үҫешенең был стадияһында субъюнктиваның юҡҡа сығыуы билдәләнә)

Эпик санскрит — санскриттың классик алдынан булған формаһы һәм б.э тиклем V йәки IV быуаттарҙа ҡулланыла. Санскриттың был формаһы өсөн «һуңғы веда тел» билдәләмәһен һайларға мөмкин була.

.Трактаттың үҙендә Панини үҙе һөйләшкән телде тасуирларға тырыша, фразаның ведик боролоштарын ҡуллана. Нәҡ ошо дәүерҙә Санскрит тәртипкә һәм нормаға килтерелә .Эпик санскритта «[[Рамаяна]]&lt;nowiki/&gt;» һәм «[[Маһабһаратам]]&lt;nowiki/&gt;» әҫәрҙәре яҙылған.

Эпос теленең Панини ижадында яҙылған телдән тайпылыуы, ғөмүмән, уның Паниниға тиклем барлыҡҡа килеүе менән түгел, ә пракриттар йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән «яңылыҡтар» менән аңлатыла. Санскриттың традицион ғалимдары ришиҙарҙан алынған «IAST: ārṣa» (आर्ष) кеүек тайпылыштарға ҡарай. Эпоста классик санскрит теленә ҡарағанда күберәк «пракритизмдар» (дөйөм телдән үҙләштерелгәндәр) бар.

Шулай уҡ будда гибриды санскрит урта быуаттар [[Һиндостан]]&lt;nowiki/&gt;ы дәүеренең пракритала яҙылған иртә [[будда]] текстарына нигеҙләнгән әҙәби тел була, артабан улар классик Санскрит тарафынан [[Ассимиляция (тел белеме)|ассимиляция]]&lt;nowiki/&gt;лана бара.

=== Пракриттарҙың барлыҡҡа килеүе ===
Беренсе ''пракрит (тәбиғи, ғәҙәти, ябай - урта һинд телдәре һәм диалекттары)''  барлыҡҡа килә (प्रकृति, ''{{IAST|prâkrit}}'' йәки ''{{IAST|prākṛta}}'' «ғәҙәти [тел]») беҙҙең эраға тиклемге III&amp;amp;nbsp;быуатҡа тура килә.. Был ваҡиғаны күбеһенсә Ашока батшаһы яҙмалары асыҡларға булышлыҡ итә. Был телдәр санскритҡа ҡарағанда аҙыраҡ «затлы» диалекттарға, йәғни көндәлек практикала ҡулланылған йәнле һөйләш һәм халыҡ телдәренә тап килә. Улар тиҙ арала бер-береһенән айырылып, һинд субконтинентында булған бик күп һинд-арий телдәрен тыуҙыра. Улар бөтәһе лә бер индо-арий тамырынан сыҡҡан, һәм һәр береһе үҙ эволюцияһын кисергән һәм үҙ яҙмышына эйә. Башҡалар араһында [[һинд]], [[Пәнжәб теле|пәнжәб]] һәм [[Бенгал теле|бенгал тел]]&lt;nowiki/&gt;дәре лә шул уҡ пракрит телдәренән алынған.

Пракриттарҙың береһе «пали»ҙың яҙмышы башҡаса. Был тел үҙе буддизмының тхеравада йүнәлешендәге изге теленә әүерелә һәм шул ваҡыттан бирле үҫешмәй тиерлек, ғибәҙәт ҡылыуҙа һәм дини текстарҙа беҙҙең көндәргә тиклем тәүге торошонда һаҡлана. Ниһайәт, джайнизм дине икенсе пракритала — Ардамагадхала яҙылған, ул үҙенең күп һанлы күрһәтмәләрен һаҡлап ҡалырға мөмкинлек биргән. Шуға ҡарамаҫтан, быларҙың барыһы ла һинд тарихының классик осоронда ҡулланылған пракриттарҙың дөйөм идеяһын бирә.

=== Классик санскрит ===
Пракриттарҙың тәүге  тәнҡите беҙҙең эраға тиклем II быуатта Патанджалиҙың Паниниҙың грамматикаһы тураһындағы комментарийҙарында («[[Маһабһаратам]]да») барлыҡҡа килә. Был әҫәрҙә комментатор, санскрит элеккесә тере тел булып тора, әммә диалекталь формалар уны ҡыҫырыҡлап сығара ала, тип раҫлай. Шулай итеп, трактат пракриттарҙың барлығын таный, ләкин телдең һөйләү формаларын ҡулланыу ҡәтғи рәүештә ғәйеп ителә, шул уҡ ваҡытта грамматик нормаларҙы яҙыу тағы ла стандартлаштырыла.

Нәҡ ошо мәлдән санскрит үҙенең үҫешендә бөтөнләй туҡтап ҡала, классик санскритҡа әйләнә. Ул шулай уҡ saṃskr̥ta термины менән билдәләнә (ләкин әлегә Патанджали тарафынан ҡулланылмай), уны «тамамланған, тамамланған» тип тәржемә итергә мөмкин; камил эшләнгән» (шул уҡ эпитетта төрлө ризыҡтар һүрәтләнгән).

Тивариға ярашлы (1955), классик санскритта дүрт төп диалекты бар: пашчимоттар ''{{IAST|paścimottarī}}'' (төньяҡ-көнбайыш, шулай уҡ көнбайыш, йәки төньяҡ), мадхьядеши (.&quot;үҙәк иле&quot;), пурви ''{{IAST|pūrvi}}'' (көнсығыш) һәм дакшини ''{{IAST|dakṣiṇī}}'' (көньяҡ, классик дәүерҙә барлыҡҡа килә). Беренсе өс диалекттың элгәреһе Брахмандарҙа (изге китаптар) бар. Веда, иң беренсе уларға таҙа тел булып (Каушитаки -брахман&quot;, 7.6) ҡаралған.

Беҙҙең дәүер барлыҡҡа килгәндән һуң тел тәбиғи формала ҡулланылмай, ул бары тик грамматика рәүешендә генә бар һәм бөтөнләй үҫешмәй. Санскрит ғибәҙәт ҡылыу теленә һәм билдәле бер мәҙәни берләшмәгә ҡараған телгә әйләнә, уның тере телдәр менән бәйләнеше булмай, йыш ҡына «лингва франкаһы»(«[[:ru:Лингва-франка|lingua franca]]&gt;») һәм әҙәби тел булараҡ ҡулланыла (хатта боронғо һинд телендә һөйләшмәгән халыҡтар ҙа, мәҫәлән, дравид халыҡтары ла ҡуллана). Был хәл [[XIV быуат]] быуат тирәһендә пракриттарҙан сыҡҡан нео-һинд телдәре яҙма рәүештә ҡулланыла башлағанға тиклем, [[XIX быуат]] быуатҡа тиклем, Санскрит Һиндостандың милли телдәре тарафынан әҙәбиәттән бөтөнләй ҡыҫырыҡланғанға тиклем дауам итә.

Шуныһы иғтибарға лайыҡ, [[Дравид телдәре|дравид теле ғаиләһенә]] ҡараған [[тамил теле]]нең санскрит менән ҡәрҙәшлеге юҡ, ләкин ул шулай уҡ бик боронғо мәҙәниәткә ҡарай. Санскрит менән беҙҙең эраның тәүге быуаттарында уҡ конкуренцияла үҫешә.. Санскриттың хатта был телдән бер нисә үҙләштерелгән һүҙе лә бар.

Санскриттың һөйләү телендә ҡулланылыуын күп һанлы социолингвистик тикшеренеүҙәр уның һөйләү телендә ҡулланыуы сикле булыуын һәм телдең бөтөнләй үҙләштерелмәүен асыҡ күрһәтә. Ошо фактҡа таянып, күп кенә ғалимдар, был төшөнсәнең билдәләмәһе шул тиклем асыҡ булмаһа ла, санскрит «үле» телгә әйләнгән тигән һығымтаға килә. Шелдон Поллок (2001) санскрит телен икенсе «үле» тел менән сағыштырып һүрәтләй:

{{цитата|Ике тел дә аҡрынлап үлә, тәүҙә әҙәби тел булараҡ юҡҡа сыға, ләкин фәнни мөхиттә универсаллеккә ынтылыштары менән файҙаланып, мәғәнәһен күпкә оҙағыраҡ һаҡлай. Был телдәрҙең икеһе лә ваҡыт-ваҡыт яңырыуҙарға йәки яһалма яңырыуҙарға дусар ителә, ҡайһы берҙә сәйәси даирәләрҙең теләктәре арҡаһында. Һәм шул уҡ ваҡытта... икеһе лә, күп быуаттар буйы донъяуи даирәләрҙә ҡулланылыуға ҡарамаҫтан, диндең һәм уның юғары ҡатламдары менән генә нығыраҡ бәйләнгән.}}

Санскритты әҙәбиәттән һәм сәйәси даирәләрҙән ҡулланыуҙан ҡыҫырыҡлап сығарыу уны хуплаған власть институттарының көсһөҙләнеүе, шулай уҡ үҙ милли әҙәбиәтен үҫтерергә ынтылған йәнле һөйләү телдәр менән конкуренцияның көсәйеүе менән бәйле.

Был процестың күп һанлы төбәк вариациялары [[Һинд субконтиненты]]&lt;nowiki/&gt;нда Санскриттың юғалыуына сәбәпсе була. Мәҫәлән, [[XIII быуат]]&lt;nowiki/&gt;тан һуң кашмири теле Виджаянагар империяһының ҡайһы бер райондарында санскрит менән бер рәттән әҙәби тел булараҡ файҙаланыла, ләкин санскрит эштәре унан ситтә таралмай, киреһенсә, [[телугу теле]] һәм каннада теле менән яҙылған китаптар бөтә Һиндостанға тарала.

Санскритты һөйләү телендә ҡулланыу кәмеүгә ҡарамаҫтан, санскрит Һиндостандың яҙма мәҙәниәтендә ҡулланылыуын дауам итә, урындағы телдәрҙе кем уҡый ала, шул санскритты ла уҡый. Санскрит Википедияһы бар. 1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан алып 3000-дән ашыу санскрит эше булдырыла&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Ambalal Motiram Prajapati, Manibhai K. Prajapati|заглавие=Post-independence Sanskrit Literature, a Critical Survey: Professor Dr. A.M. Prajapati Felicitation Volume|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=jtZjAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|издательство=Prof. Dr. A.M. Prajapati Sanman-Nidhi|год=2005|страниц=662}}&lt;/ref&gt;.

Санскритты тергеҙеү буйынса даими тырышлыҡ һөҙөмтәһендә 14 135 кеше санскрит — 2001 йылғы&lt;ref&gt;{{cite report|title=National Population and Housing Census 2011|volume=1|date=November 2012|publisher=Central Bureau of Statistics, Government of Nepal|place=Kathmandu|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131228224120/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf|archivedate=28 December 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107015829/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf |date=7 January 2019 }}&lt;/ref&gt; Һинд халыҡ иҫәбен алыуҙа уларҙың туған теле булыуын күрһәткән. Шулай уҡ 2011 йылда Непал халыҡ иҫәбен алыуҙа 1669 кеше санскрит телен беренсе тел тип һанай.&lt;ref&gt;{{cite report|title=National Population and Housing Census 2011|volume=1|date=November 2012|publisher=Central Bureau of Statistics, Government of Nepal|place=Kathmandu|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131228224120/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf|archivedate=28 December 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107015829/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_phc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf |date=7 January 2019 }}&lt;/ref&gt; Санскрит буйынса өҙлөкһөҙ ғилми эш традицияларын һаҡлап ҡалыу өсөн [[Һиндостан]]&lt;nowiki/&gt;да ла, [[Непал]]&lt;nowiki/&gt;да ла санскритта эш алып барыусы Санскрит университеттары булдырылған. Шуларҙың иң билдәлеләре — Непалдың Санскрит университеты һәм Раштрия Санскрит Санстхан..&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Cubelic, Simon|заглавие=Studies in Historical Documents from Nepal and India|ссылка=http://www.oapen.org/search?identifier=1000414|издательство=Heidelberg University Publishing.|год=2018|страниц=538}}&lt;/ref&gt;

== Лингвистик ҡылыҡһырлама ==
=== Фонетика ===
Классик санскриттың 36-ға яҡын фонемаһы бар. Әгәр [[аллофон]]&lt;nowiki/&gt;дар иҫәпкә алынһа (һәм яҙыу системаһы уларҙы иҫәпкә алһа), телдәге өндәрҙең дөйөм һаны 48-гә тиклем арта. Телдең мөһим үҙенсәлеге булып балтик телдәрендәге кеүек семантик айырыусы оҙонлоҡ тора. Был үҙенсәлек рус телендә һөйләшеүселәр өсөн санскритҡа өйрәнеүҙә һиҙелерлек ҡыйынлыҡ тыуҙыра.

==== Һуҙынҡылар ====
Түбәндә санскрит һуҙынҡылары килтерелә. Деванагариҙа (яҙыу системаһында) һуҙынҡылар юл башында һәм ижектә төрлөсә — беренсе осраҡта хәреф менән (беренсе бағананы ҡарағыҙ), икенсеһендә — диакритик (икенсе бағана) менән билдәләнә.

{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
!Баш хәрефтәр
!Был ижек менән «प्»
!Әйтелеше
!Был әйтелеше ижектәргә {{Ipa|/p/}}
!был билдәләр IAST
!был билдәләр ITRANS
!Яҡынса тасуирлама
|-
|अ
|प
|{{Ipa|/ɐ/}} йәки {{Ipa|/ə/}}
|{{Ipa|/pɐ/}} йәки {{Ipa|/pə/}}
|a
|a
|Нисек ''ә'' был «раджа'''ә'''джин» йәки беренсе 'о''' (шва) '''голова'''
|-
|आ
|पा
|{{Ipa|/aː/}}
|{{Ipa|/paː/}}
|ā
|A
|баҫымлы ''а'' «собака» , '''палка''' тик оҙон
|-
|इ
|पि
|{{Ipa|/i/}}
|{{Ipa|/pi/}}
|i
|i
| ябыҡ, рус и ҡарағанда һәм ҡыҫҡа әйтелә
|-
|ई
|पी
|{{Ipa|/iː/}}
|{{Ipa|/piː/}}
|ī
|I
|алдағының оҙон варианты
|-
|उ
|पु
|{{Ipa|/u/}}
|{{Ipa|/pu/}}
|u
|u
| русса '''у''' , ҡыҫҡа әйтелә
|-
|ऊ
|पू
|{{Ipa|/uː/}}
|{{Ipa|/puː/}}
|ū
|U
|алдағының оҙон варианты
|-
|ऋ
|पृ
|{{Ipa|/ɻ/}}
|{{Ipa|/pɻ/}}
|ṛ
|R
|инглизсә ''r'' «'''''r'''ed'', ''b'''r'''ead''»
|-
|ॠ
|पॄ
|{{Ipa|/ɻː/}}
|{{Ipa|/pɻː/}}
|ṝ
|RR
|алдағының икеләтә артҡан варианты
|-
|ऌ
|पॢ
|{{Ipa|/ɭ/}}
|{{Ipa|/pɭ/}}
|ḷ
|LR
|'''Л''' тел артҡа табан бөкләнеп әйтелә. Һирәк өн, [[Телугу теле|телугу]], норвеж телдәрендә осрай.
|-
|ॡ
|पॣ
|{{Ipa|/ɭː/}}
|{{Ipa|/pɭː/}}
|ḹ
|LRR
|алдағының икеләтә артҡан варианты
|-
|ए
|पे
|{{Ipa|/eː/}}
|{{Ipa|/peː/}}
|e
|e
|оҙон ''е''- '''место''' әйтелгәнсә
|-
|ऐ
|पै
|{{Ipa|/əi/}}
|{{Ipa|/pəi/}}
|ai
|ai
|дифтонг ''i'' инглизсә '''mite''' («аu»)
|-
|ओ
|पो
|{{Ipa|/oː/}}
|{{Ipa|/poː/}}
|o
|o
|дифтонг ''ou'' инглиз («ау»)
|-
|औ
|पौ
|{{Ipa|/əu/}}
|{{Ipa|/pəu/}}
|au
|au
| дифтонг ''ou'' инглиз («ау»)
|}
Оҙон һуҙынҡылар ҡыҫҡа һуҙынҡыларға ҡарағанда яҡынса ике тапҡырға оҙонораҡ яңғырай. Барыһынан да бигерәк танылыу алған оҙайлыҡтың өсөнсө дәрәжәһе — алдашыу (плути) тип аталған. Башлыса саҡырыу килешендә ҡулланыла. Һуҙынҡылар /e/ һәм /o/ — һинд-иран телендәге өндәрҙең аллофондары, шуға күрә, асылда, ябай оҙаҡҡа һуҙылған өндәр булһалар ҙа, дифтонгтар кеүек ҡарала.

* Деванагариҙа тағы бер нисә символ бар:
* .Диакритик ं анусвара, (IAST: ṃ). Һуҙынҡы артынан танау тартынҡыһын күрһәтеү өсөн ҡулланыла, Ул, фонетик мөхиткә ҡарап, төрлө формалар ала ала — [ŋ] ларингейлға тиклем[ɳ] ретрофлекс алдынан, һәм/n/йәки/m/ һүҙ аҙағында йәки һуҙынҡылар араһында, мәҫәлән, पं/pəŋ/. Тембрҙың үҙгәреүен күрһәтергә мөмкин (француз телендәге кеүек)(?).
* Диакритик ः visarga, деноталдәр /əh/ (IAST: ḥ); мәҫәлән, पः/pəh/.
* Диакритик ँ чанрабанду йәки анунасика. Танау өндәрен билдәләү өсөн анусвара урынына ҡулланырға мөмкин. Веда санскритҡа хас; мәҫәлән, पँ/pə̃/
* Һуҙынҡы /aː/, артҡы һуҙынҡы булараҡ тасуирланһа ла, ғәмәлдә инглиз аналогына /ː//-ға ҡарағанда алдараҡ.
* Деванагари яҙыу системаһында уның артында һуҙынҡы булмаған һәр тартынҡыға диакритик wickram ् ҡушыла, был «туҡтау» тигәнде аңлата һәм тартынҡының һуҙынҡынан мәхрүм булыуын күрһәтә.
* Һуҙынҡы вирам тамғаһы менән билдәләнгән тартынҡынан һуң әйтелмәй, мәҫәлән, प् хәрефе «p» тип уҡыла, ә wickram प «pa» сифатында уҡыла.

==== Тартынҡылар ====
Таблицала Санскриттың тартынҡы өндәре һәм уларҙың Деванагариҙа, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит]]та, IAST-та билдәләре күрһәтелә. Деванагари — ижекле яҙыу, шуға күрә, улар ижек һымаҡ уҡылмаһа, бөтә тартынҡы хәрефтәр ҙә яҙыуҙа вирамаға (знак-билдә) эйә.

&lt;div style=&quot;text-align: left; padding-left: 14px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;कण्ठ्य&lt;/span&gt; тел арты
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;पालव्य&lt;/span&gt; аңҡау
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;मूर्धन्य&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;Баш&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;दन्त्य&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;Теш&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ओष्ठ्य&lt;/span&gt; ирен
|
|-
|-
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;क्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;k&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;k&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;च्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;c&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;c&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ट्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ʈ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ṭ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;त्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;t&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;t&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;प्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;p&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;p&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;һаңғырау&lt;/span&gt;
|-
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ख्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;kʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;kh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;छ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;cʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ch&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ठ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ʈʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ṭh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;थ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;tʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;th&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;फ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;pʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ph&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ышҡылыулы һаңғырау&lt;/span&gt;
|-
|&lt;span style=&quot;padding-left: 14px; font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ग्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;g&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;g&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ज्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɟ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;j&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ड्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɖ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ḍ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;द्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;d&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;d&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ब्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;b&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;b&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;яңғырау&lt;/span&gt;
|-
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;घ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;gʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;gh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;झ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɟʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;jh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ढ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɖʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ḍh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ध्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;dʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;dh&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;भ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;bʰ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;bh.&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ышҡылыулы яңғырау&lt;/span&gt;
|-
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ङ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ŋ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ṅ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ञ्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɲ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ñ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ण्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɳ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ṇ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;न्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;n&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;n&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;म्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;m&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;m&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;танау тартынҡылары &lt;/span&gt;
|-
|
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;य्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;j&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;y&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;र्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;r&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;r&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ल्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;l&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;l&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;व्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;v&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;v&lt;/span&gt;
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ярым һуҙынҡылар&lt;/span&gt;
|-
|
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;श्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ʃ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ś (ç)&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ष्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ʂ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ṣ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;स्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;s&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;s&lt;/span&gt;
|
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;ыҫылдаусы &lt;/span&gt;
|-
|&lt;span style=&quot;font-size:13pt; font-family: 'Arial Unicode MS'; color: #476d76;&quot;&gt;ह्&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size:12pt; color: lightgrey;&quot;&gt;ɦ&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;h&lt;/span&gt;
|
|
|
|
| style=&quot;font-size:10pt;&quot; |&lt;span style=&quot;font-family: 'Segoe UI', 'Trebuchet MS', Helvetica, Sans-serif; font-size:12pt; color: #222222;&quot;&gt;яңғырау фрикатив&lt;/span&gt;
|}
&lt;/div&gt;

== Морфологияһы ==
Санскриттың грамматикаһы бик ҡатмарлы. Санскритта өс һан — берлек, күплек һәм ике кешене белдереүсе һан, өс зат — беренсе (мин), икенсе (һин) һәм өсөнсө (ул.-он, она, оно.), ун бишкә яҡын заман формаһы һәм һөйкәлеше бар. Сифат ҡылымдар (причастие) системаһы үҫешкән: актив хәҙерге заман, пассив хәҙерге заман, актив үткән заман, пассив үткән заман, һ.б. инфинитив. Сифат ҡылым инфинитивы һүҙ яһаусы аффикстар, ҡылымдар һәм һөйкәлештәр менән барлыҡҡа килә.

=== Ҡылымлы тамыр ===
Санскритта «ҡылымлы тамыр» төшөнсәһе бар. Ҡылымлы тамырҙарының тулы исемлеге Дату-пата санскрит китабында бирелгән. धातुफाटः. Был китапты б.э.т. IV быуатта грамматика белгесе Панини яҙған. Китапта ошондай 2000-дән ашыу тамыр бар, шуларҙың 566-һы иң йыш ҡулланыла. Дату-патхала ҡылымлы тамырҙар ҡылымдарҙың зат менән үҙгәрешенә ҡарап 10 ганға (бүлектәргә) бүленә.

Ҡылым тамырҙарынан ҡылымдар ғына түгел, башҡа һүҙ төркөмдәре — сифат ҡылымдар, исемдәр, сифаттар яһала.

Исемдәр, сифаттар һәм сифат ҡылымдар (һәр саҡ тиерлек) тамырға 17-18 беренсел суффикстар (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм 100-ҙән артыҡ иррегуляр суффикстар ҡушылып яһала. &lt;blockquote&gt; अ ,अ (ण), अन, त, अक, तृ, इन्, तुम् (तुकाम् तुमनस्), अनीय, य, तव्य, तवत् (तवन् तवति), त्वा, ति, क्विप्, अम् (ण), अत्, आन / मान &lt;/blockquote&gt;Деванагари алфавитындағы хәрефтәр дөйөм параметрҙар буйынса бағаналарға һәм терминдарға системалаштырылған кеүек, санскриттың ҡылымлы тамырҙары ла параметрҙар оҡшашлығы буйынса төркөмдәргә бүленә:

— 10 ган (зат менән үҙгәреш буйынса)

килеш нигеҙендә таблица буйынса тамамлаған. 17 карант бар-тартынҡы тамамланған нигеҙгә күсә ала (च् थ् प् ध् द् त् ज् भ् य् व् न् स् श् ष् र् म् ह्), 10 һәм карант-һуҙынҡы (ओ आ औ ऐ उ अ इ ई ऋ ऊ). Карант — хәрефтәре, уларҙың нигеҙендә тамамлана. Был таблица буйынса нюанс бар, карант (төп тамамлаған сағыштырмаса үҙгәргән таблица).

— सेट् һәм аните अनिट् infix &quot; һәм «һәм» йыйылмаһына, һүҙ формалашыу һәм берләшеү ваҡытында барлыҡҡа килә йәки килеп сыҡмай;

— зат менән үҙгәреш буйынса тематик һәм атематик («а» инфиксы өҫтәү зат менән үҙгәрткәндә),

— өс төрө: ''атманепадать'' (आत्मनेपदम्), ''парасмайпасть'' (परस्मैपदम्) һәм ''убхайпадь'' (उभयपदम्) ҡылым буйынса&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|автор=Vagish Shastri|заглавие=Sanskrit made easy. Part II.|ответственный=|издание=2-е изд|место=Varanasi|издательство=Kashi Graphics|год=2016|страницы=|страниц=540|isbn=81-85570-41-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Приставка (тамыр алдындағы ҡушымталар) ===
Санскритта 22 приставка бар. Приставкалар тамыр менән бергә нигеҙ барлыҡҡа килтерә. Улар беренсел суффикстар, йә нигеҙ төрөн үҙгәртеү юлы менән ҡылымдар һәм зат ялғауҙары ҡушып исемдәр, сифат ҡылымдар һәм сифаттар барлыҡҡа килтерергә мөмкин.

Приставкалар тамыр һәм уның үҙенсәлектәрен ҡабул итәләр&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

=== Нигеҙҙәрҙең килеш менән үҙгәреше ===
Исемдәр, сифаттар, сифат ҡылымдар,һандар һәм алмаштар санскритта 8 килештә ,3 һанда (берлек, двойственное — 2 кеше мәғәнәһендә һәм күплек). Исемдәр ҡылым тамырына беренсел һүҙ яһаусы ялғау (аффикс) ҡушыу юлы менән яһала, барлыҡҡа килгән берләшмә нигеҙе тип атала йәки ''stem'' Һүҙҙе телмәрҙә ҡулланыу өсөн, тейешле килеш ялғауы һәм һан ҡабул итә''.''

Санскритта килеш ялғауҙары таблицаһы:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|
|берлек
|двойственный
|күплек
|
|-
|
|
|एकवचनम्
|द्विवचनम्
|बहुवचनम्
|
|-
|1
|Төп
|स् (ः)
|औ
|अः
|कर्तृ-कारकम्
|-
|2
|Төшөм
|अम्
|औ
|अः
|कर्म-कारक
|-
|3
|Сығанаҡ
|आ
|भ्याम्
|भिः
|करण-कारक
|-
|4
|Төбәү
|ए
|भ्याम्
|भ्यः
|सम्प्रदान-कारकम्
|-
|5
|Исходный
|अः
|भ्याम्
|भ्यः
|अपादान-कारकम्
|-
|6.
|Эйәлек
|अः
|ओः
|आम्
|समबन्धः
|-
|7
|Урын
|इ
|ओः
|सु
|अधिकरण-कारकम्
|-
|8
|Саҡырыу
|
|औ
|अः
|संबोधन-कारकम्
|}
Нигеҙҙәр килеш менән менән үҙгәртелгән таблицаһы . 17 карант- тартынҡы бар, нигеҙ тамамланырға мөмкин (च् 嬤् त् थ ध् ् ् द ् प् भ् न् य ् य ् र् व् 尝 尝 ष् स्), һәм 10 карант-Һуҙынҡылар (औ ओ ऐ ऐ ऋ ऊ उ इ इ आ अ). Карант — нигеҙ тамамланған хәреф. Һәр каранттың был таблицала үҙ килеш менән үҙгәреш нюанстары бар (ялғауҙар төп таблицаға ҡарата үҙһгәрә).

Килештәр санскритта түбәндәге һорауҙарға яуап бирәләр:

# төп килештә (''Nominativus'') — субъект ('''кем эшләй?''');
# төшөм килеш (''Accusativus'') — объект (нимә '''өҫтөндә эш-хәл башҡарыла?''');
# творительный килеш (''Instrumentalis'') — ҡорал (уның ярҙамында '''нимә эшләнә?''');
# төбәү килештә (''Dativus'') — бөтөнләйгә биреү, ваҡытлыса ('''кемгә?''');
# кисектереү килеше (''Ablativus'') — хәрәкәттең сәбәбен ('''ҡайҙан? нимәнән?''');
# эйәлек килеш (''Genetivus'') — объекттар менән бәйләнеш ('''кемдеке? нимәнеке?''');
# урын килеш (''Locativus'') — хәрәкәттең урын ('''ҡайҙа?'''). Урын килеш «яратам-любить», «ышанам-доверять» тамырҙары менән ҡулланыла, миҫалдар: моя любовь в тебе-''һин минең мөхәббәт''.
# саҡырыу килеш (''Vocativus'') — кемгә мөрәжәғәт итеү&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Вагиш Шастри|заглавие=Sanskrit Made Easy. Part II.|ответственный=|издание=2-е изд|место=Варанаси|издательство=Graphiсs|год=2016|страницы=64—125|страниц=540|isbn=8185570418}}&lt;/ref&gt;.

== Санскритта зат менән үҙгәреш ==
=== Ҡылымдар ===
Ҡылымдар санскритта төркөмдәргә бүленәләр:

— интранзитивный һәм транзитивный (күсемле һәм күсемһеҙ) — эш-хәрәкәттең объекты булһа (мәҫәлән, «китап уҡыу-читать книгу» — хәрәкәттең объекты бар, «йәшәргә-жить» — хәрәкәткә объект юҡ);

— интранзитивный һәм транзитивный өсөн (күсемле һәм күсемһеҙ) — буйынса эш-хәрәкәттең объекты булмаһа (мәҫәлән, «китап уҡыусы» — хәрәкәттең объекты булырға, «йәшәргә» — хәрәкәткә объект юҡ);

— өс төрө: ''атманепадать'' (आत्मनेपदम्,) ''парасмайпасть'' (परस्मैपदम्) һәм ''убхайпадь'' (उभयपदम्) ҡылым буйынса . Был атманепадать — табыш алыу — хәрәкәт субъект, парасмайпадь булыр — билдәһеҙ башҡа субъект, убхайпадь — ике варианты ла булыуы мөмкин.

=== Замандар ===
Замандар зат менән үҙгәреш буйынса Сарвадхату (хәҙерге, ябай үткән заман, императив, оптатив) һәм Артхадхату (ябай киләсәк заман, мөмкин булған киләсәк заман, перфект, аорист, фатихалы һөйкәлеш, кондиционалис) системаһына бүленә. Оптатив императив, кондиционалис һәм фатихалы һөйкәлеш — асылда заман түгел, ә һөйкәлештәр. Сарвадхату Атхадхатунан заманда тамыр үҙгәрештәренең дөйөм ҡағиҙәләре менән айырыла.

Көнбайыш һәм Көнсығыш традициялары санскрит телендәге ҡылым тураһында төрлөсә һөйләй. Мәҫәлән, санскрит грамматикаһы бөтә зат ялғауҙарын Атманепадиға (тәржемә: «һүҙ минең өсөн -слово для себя») һәм Парасмайпадиға (тәржемә: «һүҙ икенсе кеше өсөн слово для другого») бүлә. Санскрит грамматикаһының ошо ике терминға индергән мәғәнәһе: атманепади формаһындағы ҡылымдар — үҙе өсөн башҡарылған ғәмәлдәр (эш-хәрәкәт авторы өсөн), парасмайпади рәүешендәге ҡылымдар — башҡа кешеләр өсөн башҡарылған ғәмәлдәр. Йәғни термин ғәмәлдең бенефициарын тасуирлай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Китап|автор=Tripāṭhī, Bhāgīrathaprasāda,|заглавие=Sanskrit made easy : through 'natural law and mnemonics' for etymological, deeper and thorough knowledge|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/1066080915|ответственный=|издание=First edition|место=Varanasi|издательство=|год=2016|страницы=225—468|страниц=540|isbn=9798185570, 8185570418, 9788185570419}}&lt;/ref&gt;.

Көнбайыш грамматикаһы терминды актив (парасмайпада) һәм уртаса (атманепада) залогтарға (йүнәлештәргә) итеп тәржемә итә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Кочергина Вера Александровна|заглавие=Учебник санскрита|ответственный=|издание=6-е|место=Москва|издательство=Издательство ВКН|год=2017|страницы=56|страниц=384|isbn=978-5-7873-1189-1}}&lt;/ref&gt;.

Ҡылымдың теләһә ниндәй заманы тамырҙан ике юл: заман һәм һөйкәлеш нигеҙен яһау һәм нигеҙгә зат йәки һөйкәлеш ялғауҙарын ҡушыу менән барлыҡҡа килә.

=== Хәҙерге заман ===
वर्तमानकालः (laṭ.) — санскрит грамматикаһында заман исеме&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;, praesens (pr..) — латин һүҙе, көнбайыш лингвистика менән ҡабул ителгән.

Хәҙерге заман ҡылымдарының зат ялғауҙары тематик ган өсөн (в iast) :
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
! colspan=&quot;6&quot; |тематик ган өсөн
|-
!
! colspan=&quot;3&quot; |Парасмайпада
! colspan=&quot;3&quot; |Атманепад
|-
!
!берлек
!двойственный
!күплек
!берлек
!двойственный
!күплек
|-
!1-се зат
| -амі
| -аvaḥ
| -аmaḥ
| -i
| -avahe
| -amahe
|-
!2-се зат
| -si
| -thaḥ
| -tha
| -se
| -ithe
| -dhve
|-
!3 -сө зат
| -ti
| -taḥ
| -nti
| -te
| -ite
| -nte
|-
!
! colspan=&quot;6&quot; |атематик ган өсөн 
|-
!1-се зат
| -mi
| -vaḥ
| -maḥ
| -i
| -vahe
| -mahe
|-
!2-се зат
| -si
| -thaḥ
| -tha
| -se
| -āthe
| -dhve
|-
!3 -сө зат
| -ti
| -taḥ
| -anti
| -te
| -āte
| -ate
|}

=== Хәҙерге заман нигеҙе (шулай уҡ сарвадхату бөтә замандары) ===
Хәҙерге заман нигеҙе төрлө тамыр өсөн төрлөсә формалашҡан. Нигеҙ формалашҡан принциптар буйынса тамырҙар 10 ганга бүленә. Гандар ике тематик өлөшкә бүленә (нигеҙ «а» хәрефенә тамамланған, «термин» тема — грек грамматикаһынан) һәм атематик (нигеҙҙең аҙағында «а» юҡ).

'''Тематик ган'''

'''I гана:''' гун дәрәжәһендә тамыр + инфикс «अ». Миҫалдар: √ भू; гун тамыр + अ + ति = भवति.

Тик был нигеҙҙә хәҙерге заманда гандың ҡайһы бер тамырҙары үҙгәреш кисерә: √ गम् — गच्छ्, √ इष् — इच्छ्, √ दृश् — पश्य्, √ पा — पिब्, √ स्था — तिष्ठ्. Был ганда яҡынса 1000 тамыр.

'''IV гана:''' тамыр + инфикс «य». Миҫалдар: √ नृत् + य + ति = नृत्यति.

'''VI гана''': тамыр + инфикс «а». Миҫалдар: √ लिख् + अ + ति = लिखति

'''X гана:''' гун йәки вриддхи дәрәжәһендә тамыр + инфикс «अय». Миҫалдар: √ चुर्; гун тамыр + अय + ति = चोरयति.

'''Атематик ган'''

'''II гана:''' ялғау үҙгәрмәй торған тамырға өҫтәлә: инфикс юҡ. Миҫалдар: √अस् + ति = अस्ति.

'''III гана:''' икеләтә тамыр. Миҫалдар: √दा + √दा + ति = ददाति.

'''V гана:''' инфикс न् (उ) тамыр эсендә. Миҫалдар: √युज् + नु + ते = युङ्क्ते.

'''VII гана:''' инфикс тамыр эсендә न. Миҫалдар: √भिद् + न+ ति = भिनत्ति.

'''VIII гана:''' инфикс उ. Миҫалдар: √कृ + उ + ति = करोति.

'''IX гана:''' инфикс ना, танау өндәре төшөп ҡала, сампрасарана, Миҫал: √ ज्ञा белә-знать.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

''Миҫалдарҙа 3-сө зат, берлектә, , хәҙерге заман.''

== Санскрит синтаксисы. Самасалар ==
Санскрит синтаксисы — иң ҡатмарлы һәм бер өлөшө унан алынған телдәрҙән айырылып тора. .

Синтаксис самасалар — ''бер нисә мәғәнәгә берләшкән исемдәрҙән, сифаттарҙан, сифат ҡылымдарҙан , һандарҙан, алмаштарҙан барлыҡҡа килгән ҡушма һүҙҙәр'' менән ҡатмарлашҡан.

Һүҙҙәр самасала килеш, һан һәм род (енес төшөнсәһе) ялғауҙарын юғалта. Был тәржемәне ҡатмарлаштыра, улар нигеҙ тип атала (тамыр +суффикс, инфикс, приставка). Ҡушма һүҙ төрлө типтағы самасаларҙан торорға мөмкин.

Грамматиктар самсаларҙы ошондай типтарға айыралар:

'''татпуруш''' (तत्पुरुष) — йыш осрай торған самаса. Исемдән, сифаттан, алмаштан, сифат ҡылымдан торорға мөмкин..Тәржемә Һуңғы һүҙҙән башлана — ул төп мәғәнәне аңлата.. «Татпуруша» үҙе самасаның термины, мәҫәлән, һүмә-һүҙ тәржемәһе: «уның хеҙмәтсеһе-слуга его», рус синтаксисында: «его слуга». Бер нисә нигеҙҙән торорға мөмкин, һәр береһе киләһе беренсегә буйһона.

'''кармадхарай''' (कर्मधारय)— самасаның ярым татпурушы, уларҙа нигеҙҙәр баштан уҡ бер килештә. Беренсе элементы (сифат, йәки сифат ҡылым һәм рәүеш) икенсе элементты билдәләй.

'''бахубриха (бахувриха)''' (बहुव्रीहि) '''—''' ике нигеҙҙән барлыҡҡа килгән һәм тағы бер нисә мәғәнә йөрөткән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән сифат (исемдәр, алмаштар һәм ҡылымдар менән) һәр саҡ төшөп ҡала:

баху — много врихи (''күп'' вриха) — ''дөгө-рис,'' һүҙмә-һүҙ тәржемәһе: ''многорисовый,'' рус теле синтаксис ында : тот человек, у которого много риса — дөгөһө күп кеше.

'''двандва''' (द्वन्द्व)— самасаның тиң киҫәкле төшөнсәләрҙе һанауҙан барлыҡҡа килгәндәре, нисә киҫәк, шунса һан ҡабул итә (әгәр ике киҫәк — двойственное число-2 кеше һаны, әгәр өс һәм унан да күберәк булһа — күплек). тәржемә — ике һәм ике.

'''двигу''' (द्विगु) — татпурушасамасаның ярымы, уның тәүге нигеҙе — һан, икенсе нигеҙҙе асыҡлай, тәржемә «двигу»: ''ике һыйыр-две коровы.'' Самахара двандва — двандва самасаның ярты төркөмсәһе йыйыу мәғәнәһендә (ул ваҡытта самаса берлектә ҡала).&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Кочергина В.А.|заглавие=Учебник Санскрита|ответственный=|издание=6-е|место=М.|издательство=ВКН|год=2017|страницы=226—231|страниц=383|isbn=978-5-7873-1189-1}}&lt;/ref&gt;

'''авьяябхава''' (अलुक्) '''—''' килеш менән үҙгәрмәүсе ҡушма һүҙ, сифат, (рәүештәрҙең, теркәүестәрҙең, һандарҙың) килеш менән үҙгәрмәй торған өлөшсәһенең ҡатнашлығынан һәм килеш менән үҙгәрә торған һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килә.

'''алуксамаса''' (अलुक्) '''—''' һүҙҙәрҙә килеш ялғауҙары юғалмай торған самаса..

Самасалар осрағында санскрит һүҙҙәре берләшеп кенә ҡалмай, һүҙҙәр бер-береһенә һуңғы һәм тәүге хәрефтәрҙең сандха (үҙ-ара йоғонтоһо) ҡағиҙәләре буйынса берләшә. Мәҫәлән, әгәр бер һүҙ тартынҡыға тамамланһа, икенсеһе һуҙынҡы менән башлана, был осраҡта ике һүҙ яҙмала берләшә һәм әйтелеше бер төрлө була. Был самаса түгел, сөнки килеш һәм зат ялғауҙары юғалмай.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Tripāṭhī, Bhāgīrathaprasāda,|заглавие=Sanskrit made easy : through 'natural law and mnemonics' for etymological, deeper and thorough knowledge|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/1066080915|ответственный=|издание=First edition|место=Varanasi|издательство=|год=2016|страницы=190—220|страниц=540|isbn=9798185570, 8185570418, 9788185570419}}&lt;/ref&gt;

== Өйрәнеү тарихы ==

=== Европала һәм донъяла өйрәнеү тарихы ===
[[XVII быуат]]&lt;nowiki/&gt;та санскритҡа немец миссионеры Генрих Рот ҙур өлөш индерә. Оҙаҡ йылдар [[Һиндостан]]&lt;nowiki/&gt;да йәшәй. 1660 йылда латин телендә «Grammaticca linguae Sanscretanae Brachmanum Indiae Orientalis» китабын тамамлай. Генри Рот Европаға ҡайтҡас, уның әҫәрҙәренән өҙөктәр һәм лекциялар баҫылып сыға, ләкин уның санскрит грамматикаһы буйынса төп эштәре бер ҡасан да баҫылмай (ҡулъяҙма Рим Милли китапханаһында һаҡлана).

Европала Санскрит тикшеренеүҙәре [[XVIII быуат]] аҙағында башлана, [[1786 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да уны Европа өсөн Уильям Джонс&lt;ref&gt;''Mukherjee S. N.'' Sir William Jones: A Study in Eighteenth-Century British Altitudes to India. — Cambridge, 1968.&lt;/ref&gt; аса (быға тиклем Санскрит тураһында француз иезуит Кёрду 1767 йылда һәм немец миссионеры Хэнкследен тасуирлай, ләкин уларҙың эштәре Уильям Джонс әҫәрҙәренән һуң баҫылып сыға). [[XIX быуат]] башында сағыштырма-тарихи лингвистиканы булдырыуҙа санскрит менән танышыу хәл иткес роль уйнай.&lt;ref&gt;«Сравнительно-историческое языкознание» // [[Лингвистический энциклопедический словарь]]. — М., 1990.&lt;/ref&gt; Немец тел белгесе А. Шлейхер санскритты иң боронғо һинд-европа теле тип һанай.&lt;ref&gt;''[[Сафронов, Владимир Александрович|Сафронов В. А.]]'' Индоевропейские прародины. — Горький: Волго-Вятское книжное изд-во, 1989. — С. 13 — 398 с.&lt;/ref&gt;

Сэр Уильям Джонс 1786 йылдың 2 февралендә [[Калькутта]]&lt;nowiki/&gt;ла [[Азия]] йәмғиәте ултырышында санскрит тураһында түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтә:
 
Хәҙерге ваҡытта санскритта академик өйрәнеү мөхите бөтә донъяла локалләштерелгән. Өс йылға бер донъяның иң эре университеттарының береһендә санскрит буйынса Бөтә донъя конференцияһы үтә. [[2018 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дағы конгреста 600 докладсы сығыш яһай, уларҙы меңәрләгән кеше тыңлай.&lt;ref&gt;[https://wsc.ubcsanskrit.ca/ The 17th World Sanskrit Conference — Vancouver, Canada • July 9-13, 2018]&lt;/ref&gt;

=== Рәсәйҙә өйрәнеү тарихынан ===
Рәсәйҙә санскрит тикшеренеүҙәре Санкт-Петербург һәм Мәскәү лингвистары эшмәкәрлеге менән бәйле була һәм лингвистик йүнәлештә үҫешә, быға [[XIX быуат]]тың 2-се яртыһында «Петербург һүҙлектәре» (ҙур һәм бәләкәй) баҫмаһы булышлыҡ итә. «Был һүҙлектәр санскритты өйрәнеү дәүерен барлыҡҡа килтерә&lt;ref&gt;''[[Кальянов, Владимир Иванович|Кальянов В. И.]]''. Об изучении санскрита в Советском Союзе // [[Вестник ЛГУ]]. — 1957. — № 8. — С. 23-24.&lt;/ref&gt;… Улар тотош бер быуат индология фәненең нигеҙе булып тора.». Санскрит дәреслектәренең береһенең авторы проф. Ф. И. Кнауэр була (уның «Санскрит теле дәреслеге» 1907 йылда баҫылып сыға, 2001 йылда ҡабатлап баҫыла).

Санскритҡа философия фәндәре докторы, [[Мәскәү дәүләт университеты]] профессоры В. А. Кочергина, санскрит-рус һүҙлеген төҙөүсе һәм «Санскрит дәреслеге» авторы ҙур өлөш индерә. Санскрит буйынса ҡулланмаларҙы һәм тикшеренеүҙәрҙе санскриттың күренекле тикшеренеүселәре Т. Елизаренкова, Вл. Топоров һәм А. А. Зализняк яҙа.

[[1871 йыл]]да [[Д. И. Менделеев]]тың «Химик элементтар тураһында периодик закон» тигән билдәле мәҡәләһе сыға. Унда Менделеев ваҡытлы системаны хәҙерге ҡиәфәтендә бирә һәм яңы элементтар асылыуын алдан әйтә. Уны санскрит стилендә «экабор», «экалуминий» һәм «екасилиций» (санскрит эka «oдин») тип атай һәм таблицала уларға «буш» урындар ҡалдыра.&lt;ref name=&quot;rasru&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Овчинников Ю. А.|заглавие=Жизнь и деятельность Д. И. Менделеева|ссылка=http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?Id=c30180d6-85d8-4140-b50a-eac1800bf19b|год=1984|страницы=86}}&lt;/ref&gt; Менделеев немец һәм урыҫ академигы, санскритолог Бёттлингктың дуҫы була. Бёттлингк шул ваҡытта боронғо [[һинд]] лингвисы Панини әҫәренең 2-се баҫмаһын баҫтырып сығарырға әҙерләнгән була. [[Америка]] тел белгесе Пол Крипараский әйтеүенсә, Менделеев боронғо һинд санскрит грамматикаһын таныуын белдереү маҡсатында «етмәгән» элементтарға санскрит исемдәрен биргән.&lt;ref&gt;Otto Böhtlingk, Panini’s Grammatik: Herausgegeben, Ubersetzt, Erlautert und MIT Verschiedenen Indices Versehe. St. Petersburg, 1839-40.&lt;/ref&gt; Крипарский шулай уҡ элементтарҙың периодик таблицаһы менән Паниниҙың «Шива-сутра» араһындағы ҙур оҡшашлыҡты билдәләй. Крипарский әйтеүенсә, Менделеев химик элементтарҙың «грамматикаһын» эҙләү һөҙөмтәһендә асыш яһаған&lt;ref&gt;[T]he analogies between the two systems are striking. Just as Panini found that the phonological patterning of sounds in the language is a function of their articulatory properties, so Mendeleev found that the chemical properties of elements are a function of their atomic weights. Like Panini, Mendeleev arrived at his discovery through a search for the «grammar» of the elements…{{Мәҡәлә|заглавие=Mendeleev and the Periodic Table of Elements|том=4|номер=2|страницы=115—123|arxiv=physics/0411080|издание=Sandhan|язык=und|автор=Kak, Subhash|год=2004}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Гильфердинг, Александр Фёдорович|Гильфердинг А. Ф.]]|издательство=Тип. Императорской Академии Наук|isbn=|серия=|страниц=288, VI|страницы=|том=|год=1853|место=СПб.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=[[commons:File:Гильфердинг А.Ф. - О сродстве языка славянского с санскритским (1853).djvu|О сродстве языка славянского с санскритским]]|ссылка часть=|тираж=}}
* {{Китап|автор=[[Иванов, Вячеслав Всеволодович|Иванов В. В.]], [[Топоров, Владимир Николаевич|Топоров В. Н.]]|заглавие=Санскрит|ссылка=|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=[[Издательство восточной литературы]]|год=1960|страниц=134|серия=[[Языки зарубежного Востока и Африки]]|тираж=}}
* ''[[:ru:Кочергина, Вера Александровна|Кочергина В.А]].'' Начальный курс санскрита. М.: [[:ru:Издательство АН СССР|Издательство АН СССР]], 1956
* {{Китап|автор=[[Кочергина, Вера Александровна|Кочергина В.А]].|издательство=[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]|isbn=|серия=|страниц=944|столбцы=|страницы=|том=|год=1987|место=М.|часть=|издание=2-е изд., испр. и доп|ответственный=Под ред. [[Кальянов, Владимир Иванович|В. И. Кальянова]]. С приложением &quot;Грамматического очерка санскрита&quot; [[Зализняк, Андрей Анатольевич|А. А. Зализняка]]|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Санскритско-русский словарь: около 30000 слов|ссылка часть=|тираж=4250}}
* {{Китап|автор=[[Аделунг, Фридрих|Аделунг Ф]].|издательство=Императорская типография|isbn=|серия=|страниц=20|столбцы=|страницы=|том=|год=1811|место=СПб|часть=|издание=|ответственный=Перевел с Французкаго Павел Фрейганг.|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=О сходстве санскритского языка с русским|ссылка часть=|тираж=}}
* [https://web.archive.org/web/20180413185758/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/k/3900-knauer-f-i/33918-knauer-f-i-uchebnik-sanskritskogo-yazyka-grammatika-khrestomatiya-slovar-1908 Кнауэр Ф. И. Учебникъ санскритскаго языка Лейпциг. 1907. 343 стр.]
* Scharf Peter — Ramopakhyana — The Story Of Rama In The Mahabharata / Шарф, Питер — Рамопакхьяна. История Рамы в Махабхарате. 2003. — Одно из лучших пособий по изучению санскрита на английском языке.
* Winthrop Sargeant — The Bhagavad Gita / Сарджент, Уинтроп — Гитара Бһагавад. 2009 — инглиз телен өйрәнеү буйынса пособиеның иң яҡшы санскр.
* https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/ словари по санскриту.
* https://github.com/sanskrit-lexicon Peter Scharf хуплана. GitHub
* Словарь Монер Вильямс — A Sanskrit-English Dictionary — Monier Monier-Williams — Оксфорд пресс
* Максимилиан Романович Фа́смер — Етимологический словарь русского языка — Москва

== Һылтанмалар ==
* [http://sanskrt.org/archives/4800 Тамырҙаш һүҙҙәр һәм санскрит рус исемлеге, авторҙарын — проф А. Зализняк А.]
* [http://sanskrt.org/ Санскрит телендә һәм дәреслектәр тураһында мәҡәләләр һәм башҡалар]
* [http://www.learnsanskrit.ru/ Санскрит-рус теле/урыҫ-50 000 һүҙ санскрит ока онлайн һүҙлек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220311045951/http://learnsanskrit.ru/ |date=2022-03-11 }}
* [http://www.czudovo.info/book.php?what=sa-gram Грамматик очерктар санскрит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090505031028/http://czudovo.info/book.php?what=sa-gram |date=2009-05-05 }}
* [http://elementy.ru/lib/431350 Боронғо Һиндостан теле тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204175720/http://elementy.ru/lib/431350 |date=2016-12-04 }} Лекциялар академигы Андрей Зализняк сайты Элемент.ру
* [https://web.archive.org/web/20090104212755/http://pankajjain.bizland.com/IndicUniversity/Rutgers/SanskritStudies.htm Academic on Sanskrit Around The World Courses]
* [http://www.user.uni-hannover.de/nhtcapri/sanskrit-alphabet.html Sanskrit Devanagari in Alphabet, Gujarati, Bengali, and with an list of Thai Devanagari scripts extensive, Gujarati, and conjuncts Bengali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922132212/http://www.user.uni-hannover.de/nhtcapri/sanskrit-alphabet.html |date=2013-09-22 }}
* [http://sanskritdocuments.org/home.html Documents Sanskrit]
* [https://web.archive.org/web/20100611002010/http://www.uwest.edu/sanskritcanon/dp/ Canon Buddhist Sanskrit Digital]
* Gretil: Electronic Göttingen of in Indian Texts Register Languages, texts for in a of the download cumulative electronic languages register numerous Indian sites
* [https://web.archive.org/web/20080419034430/http://chitrapurmath.net/sanskrit/step-by-step.htm By Math Study Chitrapur Sanskrit Мизантроп]
* [http://warnemyr.com/skrgram/ By An Grammar Analytical Warnemyr Cross Referenced Sanskrit Lennart]
* Keyswap — IAST Diacritics (неопра.). — клавитура
* Online Sanskrit Dictionary (неопра.). — һүҙлек
* The Sanskrit Grammarian (неопра.). — грамматика

[[Категория:Һиндостан телдәре]]
[[Категория:Санскрит]]
[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]</text>
      <sha1>4a9y0tkag8njm2czalphzc7ad2olo1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Правда (гәзит)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97125</id>
    <revision>
      <id>1299249</id>
      <parentid>1218919</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T17:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23687" sha1="9z29d9lf5z3mgm8s9xtkj2qnvdoa7ea" xml:space="preserve">{{Гәзит
|рәсем       = Газета Правда.GIF
|рәсем_стиле = 
|исеме = «Правда»
|исеме2 = 
|тип = 
|Девизы = Бөтә илдәрҙең пролетарийҙары, берләшегеҙ!
|формат = А 2
|Хужаһы = 
|Ойоштороусы = 
|Мөхәррир = 
|Баш мөхәррир = Комоцкий Борис Олегович
|штат = 
|Сыға башлаған = [[5 май]] [[1912]]
|Сығыу йышлығы = 
|типография = 
|фирҡә = [[КПРФ]]
|Сығыу туҡтаған = 
|Тел = [[урыҫ теле|урыҫ]]
|адресы = 125993, ГСП-3, Мәскәү, Правда урамы, 24 
|тираж = 100 300 (2013)
|ISSN = 
|веб-сайт = [http://gazeta-pravda.ru/ gazeta-pravda.ru] 
'''Награды:'''
{{Орден Ленина|тип=СМИ}}&amp;nbsp;{{Орден Ленина|тип=СМИ}}&amp;nbsp;{{Орден Октябрьской Революции|тип=организация}}
}}

'''«Пра́вда»''' — [[гәзит]], [[1991]] йылға тиклем [[КПСС]]-тың төп көндәлек баҫмаһы һәм иң тәьҫирле [[СССР|совет]] матбуғат сараһы, ғәмәлдә [[Советтар Союзы]]ның иң төп гәзите.
КПСС-ты тыйғандан һуң — [[КПРФ]] органы, аҙнаға өс тапҡыр донъя күрә.

== Гәзиттең сыға башлауы ==
[[Файл:Правдапервыйномер.jpg|thumb|«Правда» гәзитенең 1912 йылдың 5 май һаны.|слева]]
&lt;!-- Though ''Pravda'' officially began publication on 5 May 1912, the anniversary of [[Karl Marx]]'s birth, its origins trace back to 1903 when it was founded in Moscow by a wealthy railway engineer, V. A. Kozhevnikov. ''Pravda'' had started publishing in the light of the Russian [[Revolution of 1905]].&lt;ref name=James&gt;White, James D. (April, 1974). «[http://www.jstor.org/stable/150476 The first Pravda and the Russian Marxist Tradition]». ''Soviet Studies'', Vol. 26, No. 2, pp. 181—204. Accessed 6 October 2012.&lt;/ref&gt;

During its earliest days, ''Pravda'' had no political orientation. Kozhevnikov started it as a journal of arts, literature and social life. Kozhevnikov was soon able to form up a team of young writers including [[Alexander Bogdanov|A.A. Bogdanov]], N.A Rozhkov, M.N Pokrovsky, I.I Skvortsov-Stepanov, P.P Rumyantsev and M.G. Lunts, who were active contributors on 'social life' section of ''Pravda''. Later they became the editorial board of the journal and in the near future also became the active members of the [[Bolshevik]] fraction of the [[Russian Social Democratic Labour Party]] (RSDLP).&lt;ref name=James/&gt; Because of certain quarrels between Kozhevnikov and the editorial board, he had asked them to leave and the [[Menshevik]] fraction of the RSDLP took over as Editorial Board. But the relationship between them and Kozhevnikov was also a bitter one.&lt;ref name=James/&gt;

The Ukrainian political party [[Spilka]], which was also a splinter group of the RSDLP, took over the journal as its organ. [[Leon Trotsky]] was invited to edit the paper in 1908 and the paper was finally moved to Vienna in 1909. By then, the editorial board of ''Pravda'' consisted of hard-line Bolsheviks who sidelined the Spilka leadership soon after it shifted to Vienna.&lt;ref&gt;Corney, Frederick. (September 1985). «[http://www.jstor.org/stable/40868466 Trotskii and the Vienna ''Pravda'', 1908—1912]». ''Canadian Slavonic Papers / Revue Canadienne des Slavistes''. Vol. 27, No. 3 , pp. 248—268. Accessed 6 October 2012.&lt;/ref&gt; Trotsky had introduced a [[Tabloid (newspaper format)|tabloid]] format to the newspaper and distanced itself from the intra-party struggles inside the RSDLP. During those days, ''Pravda'' gained a large audience among Russian workers. By 1910 the Central Committee of the RSDLP suggested making ''Pravda'' its official Organ.--&gt;
[[КПСС|РСДРП(б)]]-ының VI Бөтә Рәсәй (Прага) конференцияһы |[[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] башланғысы менән эшсе һәм большевистик көндәлек киң күләм гәзит сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Уны нәшер итеү өсөн аҡсаны завод һәм фабрикаларҙа йыялар. Лена алтын приискаһында эшселәрҙе атыу ([[урыҫ теле|урыҫса]] [[Ленский расстрел]]) гәзит сығырыуҙы тиҙләтә.&lt;ref&gt;Заметка под названием ''У колыбели «Правды»'' в газете «Луганская правда» за 05.05.1927.&lt;/ref&gt; «Правда» исемле гәзиттең беренсе һаны 1912 йылдың 5 майында (иҫке стиль менән 22 апрелдә) донъя күрә. Ул әле РСДРП(б) Үҙәк Комитетының рәсми органы булмай, сөнки был бурысты сит илдә йәшерен баҫтырылып, Рәсәйгә йәшертен индерелгән «Социал-демократ» баҫмаһы үтәп килә. Быға тиклем, 1908 йылдың октябренән 1912 йылдың апреленәсә башта [[Львов]]та, аҙаҡ [[Вена]]ла Лев Троцкий мөхәррирләгән һәм киң танылыу алып өлгөргән «Правда» социал-демократик гәзите сығып килгән була. Бер үк исемдәге икенсе баҫманың донъяға күреүе киҫкен бәхәс (полемка) тыуҙыра. Был мәсьәлә буйынса третей судьялар (урыҫса ''третейские судьи'') сифатында [[ниместәр|нимес]] социаль-демократтарына ла мөрөжөғәт итәләр, әммә был бер нәмә лә бирмәй. Һөҙөмтәлә «Правда» исеме Ленин башланғысы менән яңы булдырылған гәзиткә ҡала. Уның тиражы 40 мең дана тирәһе була, ваҡыты менән 60 меңгә лә етә.

== Революцияға тиклемге осор ==
1912—1914 йылдарҙа «Правда» гәзитендә В. И. Лениндың 285 хеҙмәте баҫылып сыға.&lt;ref&gt;[http://illuminats.ru/component/content/article/2400#_edn1 Депутаты-большевики и легальная рабочая печать]&lt;/ref&gt;

1912 йылдың декабренә тиклем баҫманың рәсми нәшер итеүсеһе Николай Гурьевич Полетаев, артабан Алексей Егорович Бадаев була. 1912—1914 йылдарҙа әҙәби бүлекте [[Максим Горький]] етәкләй. Мөхәрририәт секретары булып Вячеслав Михайлович Молотов эшләй.

[[Файл:Prawda.16.3.1917.png|thumb|Правда, 16 март 1917 йыл]]
Революцияға тиклем гәзит тиражының бер өлөшө [[Норвегия]]ның Финмарк губернаһы типографияларында баҫыла һәм, сельдь балығы тултырылған ағас мискәләрҙә [[Архангельск]] ҡалаһына йәшертен килтерелеп, Рәсәй биләмәләрендә таратыла.

[[Февраль революцияһы]]нан һуң (1917 йылдың 5 мартынан башлап) «Правда» РСДРП(б)-ның Үҙәк һәм Петроград комитеттары органы булып сыға башлай. Уның тиражы 85-90 мең данаға етә. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, был осорҙа гәзит [[Германия]] тарафынан әүҙем финаслана.&lt;ref name=&quot;Брест&quot;&gt;''Фельштинский Ю.'' [http://lib.perm.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/brestskij_mir.txt Брестский мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503110336/http://lib.perm.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/brestskij_mir.txt |date=2008-05-03 }}&lt;/ref&gt; Германияның Статс-секретары (сит ил эштәре министры) Рихард фон Кюльман үҙенең кайзерға 1917 йылдың 3 декабрендә яҙған хатында түбәндәгеләрҙе билдәләй: «Төрлө каналдар аша һәм төрлө ярлыҡтар менән беҙҙән даими фондтар ала башлағас ҡына большевиктар үҙҙәренең төп органы Правданы аяҡҡа баҫтырып, көслө пропаганда алып барыу һәм үҙ партияһының бығаса шаҡтай көсһөҙ булған нигеҙен һиҙелерлек нығытыу мөмкинлегенә эйә булды» .&lt;ref name=&quot;Пушкарёв&quot;&gt;''Пушкарёв С. Г.''[http://lenin-rus.narod.ru/01.htm Ленин и Россия]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Фельштинский&quot;&gt;[http://lib.perm.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/f17.txt Ещё раз о немецких деньгах]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[3 июль|3 июлдә]] статс-секретарь Циммерман ҡәнәғәтлек менән: «Лениндың тыныс пропагандаһы барған һайын көсәйә, һәм уның „Правда“ гәзите инде 300 000 дана менән баҫыла» тип телеграмма һуға.&lt;ref name=&quot;Пушкарёв&quot; /&gt;

1917 йылдың 18 июлендә Петроградтағы хөкүмәткә ҡаршы сығыштарҙан һуң гәзитә ябыла һәм октябргә тиклем башҡа төрлө исемдәр аҫтында донъя күрә («Листок „Правды“», «Рабочий и солдат», «Пролетарий», «Рабочий», «Рабочий путь»). [[Октябрь революцияһы]]нан һуң (1917 йылдың 9 ноябренән) ул тағы ла «Правда» исеме менән РСДРП(б) Үҙәк Комитеты органы булып сыға башлай.

== [[СССР|Совет осоро]] ==
[[Файл:1939-pravda-molodsov-ilichev-ryklin.jpg|thumb|«Правда» гәзите редакцияһында. Баҫып торалар: Василий Сергеевич Молодцов, Ильичёв, ултыра: Рыклин.&lt;br /&gt;
18 март 1939 йыл]]
[[Файл:Finland-map-pravda-1940-03-13-N72.png|thumb|Яңы ил сиге төшөрөлгөн гәзит бите. Совет-фин һуғышы &lt;br /&gt;
(1939—1940), 13.03.1940. № 72]]
[[Файл:RIAN archive 669616 Wartime city life - Moscow in October - December 1941.jpg|left|thumb|Мәскәүҙе һаҡлаусы гәзит уҡый, 1941 йыл, ноябрь.&lt;br /&gt;
Анатолий Гаранин фотоһы.]]

[[1918]] йылда коммунистик булмаған матбуғат юҡ ителгәндән һуң «Правда», Советтар органы булған &quot;[[Известия]]&quot;ны ситкә этәреп, илдең төп гәзитенә әйләнә. Уның беренсе һаны донъя күргән 5 май «Матбуғат көнө» итеп иғлан ителә.

Гәзитте Мәскәү һәм Ленинградта бер үк көндә алып уҡыһындар өсөн 1931 йылдың июненән үҙәк баҫмаларҙың, тәү сиратта &quot;Правда&quot;ның материалдарын алып барыу өсөн был ике ҡала араһында авиалиния эшкә ҡушыла. Ленинград самолёттары теләһә ниндәй һауа шарттарында оса. Был йүнәлеште илдең иң яҡшы осоусылары ингән ''«почта звеноһы»'' хеҙмәтләндерә.

Технологиялар үҫешкәндән һуң авиалинияның кәрәклеге бөтә: материалдар телеграф аша тапшырылып, гәзит урында баҫыла башлай.

Гәзиттең тиражы йылдан-йыл арта бара һәм [[1975]] йылда 10,6 млн данаға етә. Был башлыса КПСС ағзалары өсөн партия матбуғатына яҙылыуҙың мәжбүри булыу нәтижәһе. &quot;Правда&quot;ла баҫылған мәҡәләләр, очерк һәм фельетондар илдең барлыҡ партия ойошмалары өсөн ғәмәлдә үтәү өсөн бойороҡ һәм ҡулланып эш итеү өсөн директива кимәлендә булды.
Гәзиттә некрологтар баҫылды, мәҫәлән, Ленин, [[Сталин]], [[Брежнев Леонид Ильич|Брежнев]] һәм башҡа партия етәкселәренең вафаты тураһында хәбәрҙәр уның тәүге битендә урын алды. «Правда» шулай СССР-ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда еңеүе, [[Юрий Гагарин]]дың космосҡа осоуы һәм башҡа шундай бик күп мөһим ваҡиғалар хаҡында үҙенең беренсе битендә хәбәр итте.

== СССР тарҡалғандан һуң ==

[[1991]] йылдың [[19 август|19 авгусында]] ГКЧП ҡарары менән ябылмаған туғыҙ гәзит иҫәбендә «Правда» ла була.&lt;ref&gt;[http://souz.info/library/other/gkchp/gkchppost.htm Постановление ГКЧП № 2, 19.08.1991] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226092755/http://souz.info/library/other/gkchp/gkchppost.htm |date=2007-12-26 }}&lt;/ref&gt;

[[1991]] йылдың [[22 август|22 авгусында]] гәзит һуңғы тапҡыр «КПСС Үҙәк Комитеты органы» булараҡ донъя күрә. Шул уҡ көндө ГКЧП-ны яҡлаған һәм хуплаған баҫма булараҡ, [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]] указы менән &quot;Правда&quot;ны сығарыу туҡтатыла.

1991 йылдың сентябрендә ул баш мөхәррир Геннадий Селезнёв етәкләгән хеҙмәт коллективы нәшер иткән «дөйөм сәйәси гәзит» (урыҫса «общеполитическая газета») булып яңынан сыға башлай. Бер үк ваҡытта редакция «Правда» урамындағы 24-се йортта урынлашҡан күп бүлмәләренән мәхрүм ҡала. Был бинаның бер нисә ҡаты РСФСР властары ойошторған баҫмаларға, атап әйткәндә, «Российская газета» һәм «Россия» гәзиттәренә бирелә. Редакция менән бер рәттән гәзиткә идара итеү өсөн ''Йәмәғәт советы'' ойошторола, уны билдәле [[СССР|совет]] партия һәм дәүләт эшмәкәре Николай Иванович Рыжков етәкләй.

1992 йылда «Правда-Интернешнл» ябыҡ акционерҙар ойошмаһы ойошторола, һәм 1996 йылға тиклем гәзитте [[Греция|грек]] бизнесмендары Янникостар финанслай. 1993 йылдың 4 октябрь ваҡиғаларынан (Рәсәй Юғары Советын ҡыуып таратыуҙан (урыҫса Разгон Верховного Совета России) һуң [[Рәсәй Федерацияһы]] Матбуғат министрлығы ҡыҫҡа ваҡытҡа гәзит сығарыуҙы туҡтата. Был саҡта яңы мөхәррир итеп Виктор Линник һайлана, һәм 21 октябрҙә «Правда» гәзите яңынан баҫыла башлай.&lt;ref&gt;[http://russie.hypotheses.org/1398 Елена Струкова — Цензура в периодической печати]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор = В. Ф. Шумейко|часть = Министр на три месяца|заглавие =  Пельмени по протоколу|оригинал = |ссылка = http://www.libros.am/book/read/id/51422/slug/pelmeni-po-protokolu|ответственный = |издание = |место =|издательство =|год =  2005|том = |страницы = |страниц = |серия = |}}&lt;/ref&gt;.

1997 йылдың апреленән гәзит Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы — КПРФ органы булараҡ, баш мөхәррир Александр Ильин етәкселендә нәшер ителә башлай. Быны КПРәсәй Федерацияһының IV съезы махсус ҡарар менән нығыта. 2003 йылға тиклем «Правда» исеме аҫтында бер нисә гәзит сығып килә. Был хәл тауар билдәһен ҡулланыу мәсьәләре буйынса суд тикшереүҙәрен тыуҙыра.

&quot;Правда&quot;ны үҙенең гәзит битендәге исеме аҫтындағы «Коммунистическая партия Российской Федерации» һүҙҙәре һәм баҫманың ҡыҙыл логотибына бәйләнешле йыш ҡына «Красная „Правда“» йәки «Правда-КПРФ» тип тә атап йөрөтәләр.

[[2010]] йылдың июнендә баҫманың тиражы — 100,3 мең дана була.

&lt;!-- [[Файл:Журналист Николай Кожанов.jpeg|left|thumb|Рәсәйҙең иң оло журналистарының береһе '''Николай Кожанов''' (1927 йылда тыуған), «Правда» гәзитендә 1960 йылдан бирле эшләй.&lt;br /&gt; Редакциялағы эш бүлмәһендә, июнь 2015&lt;ref&gt;[http://www.stopstamp.ru/statty/6k2l9zry3dg7qeyx7ykv.html Старейшина журналистского цеха]&lt;/ref&gt;]] --&gt;
[[2012]] йылдың [[5 май]]ында Союздар йортоноң Колонналы залында «Правда» гәзите үҙенең 100 йыллыҡ юбилейын билдәләне.&lt;ref&gt;[http://kprf.ru/party_live/105774.html «Правда» на все времена. В Колонном зале Дома Союзов прошёл праздничный вечер, посвящённый 100-летию главной партийной газеты | KPRF.RU]&lt;/ref&gt; Гәзиттең бөгөнгө хеҙмәткәрҙәре һәм ветерандары, уның әүҙем уҡыусылары һәм партия активы, сит илдәрҙең коммунистик матбуғат вәкилдәре ҡатнашҡан тантаналы кисәлә [[Геннадий Зюганов]] сығыш яһаны. &quot;Правда&quot;сыларға ул саҡтағы Рәсәй Федерацияһы Президенты [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] һәм [[Белоруссия]] президенты Александр Лукашенко ҡотлау телеграммалары ебәрҙе. Рәсәй дәүләте башлығы «баҫма бөгөн Рәсәй медиа-баҙарында үҙ урынын тапты, уның биттәрендә төрлө фекер-ҡараштарға һәм замандың актуаль проблемалары буйынса йәмәғәтселек бәхәсе өсөн һәр саҡ урын бар», тип билдәләне.&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120505/641643215.html Медведев поздравил сотрудников «Правды» со 100-летним юбилеем газеты | СМИ | Лента новостей «РИА Новости»]&lt;/ref&gt;

Американың East View Information Services (EVIS) компанияһы «Правда» гәзите архивын электрон формаға күсергән. Тик ул бушлай һәм дөйөм ҡулланылышта юҡ.&lt;ref&gt;[http://os.colta.ru/news/details/20254/?attempt=1 Оцифрован архив «Правды»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://varjag-2007.livejournal.com/2369565.html Оцифрован и выложен в Интернет полный архив газеты «Правда» за 100 лет]&lt;/ref&gt;

2013 йылдың 24 февралендә КПРәсәй Федерацияһының XV съезында яңы редакцияла ҡабул ителгән партия Уставының инеш өлөшөндә (преамбулаһында) ''«Правда» гәзите Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһының рәсми баҫма органы'' тип яҙылған.
[[Файл:Pravdaгазета.jpg|thumb|КПРәсәй Федерацияһының агитацион плакаты]]
КПРФ шулай уҡ айына бер тапҡыр &quot;Информационный бюллетень «Правда»&quot;ны сығара, уның тиражы миллион данаға етә. Ғәҙәттәге &quot;Правда&quot;ның 1 бите күләмендә булған был бюллетень төрлө төбәктәрҙә башлыса төҫлө итеп һәм күп фотографиялар менән баҫыла, КПРФ һәм ЛКСМ РФ активистары араһында бушлай таратыла.

== Бүләктәре ==
* [[Ленин ордены]] (1945)
* [[Ленин ордены]] (1962)
* Октябрь Революцияһы ордены (1972).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Ильин А. А.|заглавие=Геннадий Зюганов. «Правда» о вожде|место=М.|издательств=Алгоритм|год=2005|isbn=5-9265-0171-7}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.gazeta-pravda.ru/ Официальный сайт]
* [http://kprf.ru/pravda/ Свежие выпуски и архив за 12 лет (на КПРФ.ру)]
* [http://oldgazette.ru/pravda/index1.html «Старая газета»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061023132359/http://oldgazette.ru/pravda/index1.html |date=2006-10-23 }} текст ряда номеров газеты «Правда» начиная с 1912 года
* [http://www.ruslanka.ru/hist/pravda.html Обзор номера газеты «Правда»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415202654/http://www.ruslanka.ru/hist/pravda.html |date=2009-04-15 }}

[[Категория:Алфавит буйынса гәзиттәр]]
[[Категория:Урыҫ телендә гәзиттәр]]
[[Категория:СССР гәзиттәре]]
[[Категория:Рәсәй гәзиттәре]]</text>
      <sha1>9z29d9lf5z3mgm8s9xtkj2qnvdoa7ea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рим империяһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97629</id>
    <revision>
      <id>1299254</id>
      <parentid>1056647</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T22:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61559" sha1="a0at88x5bzrb9wnjl9665q7oo57jluy" xml:space="preserve">{{Историческое государство
|название       = Рим империяһы
|самоназвание   = {{lang-la|Imperium Romanum}}&lt;br /&gt;{{lang-grc|Βασιλεία Ῥωμαίων}}
|статус         = Бронғо Рим
|герб           = Vexilloid of the Roman Empire.svg
|описание_герба = [[Вексиллум]] рим легионы
|карта          = Roman Empire Trajan 117AD.png
|описание       = [[Траян]] идара иткән дәүер аҙағында Рим империяһы (117 йыл)
|p1             = Рим республикаһы
|flag_p1        = Spqrstone.jpg
|образовано     = Б.э.т 27 йыл
|ликвидировано  = 476
|s1             = Көнбайыш Рим империяһы
|image_s1       = [[Файл:Labarum of Constantine the Great.svg|30px]]
|s2             = Византия империяһы
|image_s2       = [[Файл:Labarum.svg|30px]]
|столица        = [[Рим]], 330 йылдан — [[Константинополь]]
|города         =[[Рим]], [[Константинополь]], [[Афины]], [[Александрия]], [[Анкара]], [[Ереван]], [[Милан]], Лютеция
|язык           = [[Латин теле|латин]], [[боронғо грек теле]], урындағы телдәр
|валюта         = 
|площадь        =117 йылда  4 790 000 км² ;&lt;br /&gt; 161 йылда 4 250 000 км²
|население      = 88 000 000 кеше. (барлыҡ халыҡтың 25 %);&lt;br /&gt;150 йылда 65 000 000 кеше (22 %)
|форма_правления = [[монархия]]
|династия       = 5 династия, 22 вәкил
|титул_правителей =Император
|религия = дәүләт дине — Боронғо Рим дине,  380 йылдан һуң — [[христианлыҡ]]
}}
[[Файл:Roman_Emperor_map.jpg|thumb|250x250px|[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Брокгауз һәм Ефрон энциклопедияһында Рим империяһының картаһы]]]]
'''Рим империяһы''' ({{lang-la|Imperium Romanum}}, {{lang-grc|Βασιλεία Ῥωμαίων}}) — Боронғо Рим дәүләтселеге үҫешендәге республиканан һуңғы фаза, уға идара итеүҙең автократик формаһы һәм [[Европа]] менән Урта диңгеҙ буйында ҙур территоииялар биләү хас була. Донъяла бөтә [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙ буйы]]на эйә булған берҙән-бер дәүләт. Рим империяһы йәшәүенең ваҡыт сиктәре беренсе император [[Октавиан Август]]ан башлап, империяның Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә бүленгәненә һәм артабан Көнбайыш Рим империяһының ҡолауына тиклемге, йәғни б.э.т. 27 йылдан б.э. 476 йылға тиклемге арауыҡты алып торған. Рим империяһының Көнсығыш өлөшө Константинополдәге үҙәге менән 1000 йыл самаһы йәшәй.
[[Файл:Roman_Empire.png|left|thumb|250x250px|Рим республикаһы б.э.т. '''&lt;font style=&quot;color:red&quot;&gt;133 һәм б.э.т. &lt;/font&gt;''' '''&lt;font style=&quot;color:orange&quot;&gt;44 йылдарҙа&lt;/font&gt;''', Рим империяһы б.э. '''&lt;font style=&quot;background:silver; color:yellow&quot;&gt;14&lt;/font&gt;''' һәм '''&lt;font style=&quot;background:gray; color:lime&quot;&gt;117&lt;/font&gt;''' йй.]]

== Рим империяһы тарихын осорҙарға бүлеү ==
Дәүләт-хоҡуҡи ҡоролошо йәһәтенән ике төп осорға бүленә:

1. Принципат — республика һәм монархия һыҙаттарынан торған дәүләт ҡоролошо формаһы, б.э.т. I б. — б.э. III б.

2. Доминат (284—476) — монархияға яҡын торған сәйәси ҡоролош.

== Рим империяһының тарихы ==

=== Принципат ===
[[Октавиан Август|Август]] принципаты республика магистратураһы менән хәрби монархия элементтарынан тора. Магистратуралар етәкселеге һайлау йә тәғәйенләү юлы менән ҡуйыла, ләкин монарх саны тәхетте мираҫҡа алыуҙы йә тар даирәлә һайлау үткәреүҙе күҙҙә тота. Принципат тарихында һайлау ҙа, мираҫҡа алыуҙа күҙәтелә, һуңғыһы хатта уллыҡҡа алыуҙы ҡулланып та тормошҡа ашырыла: император буласаҡ вариҫын уллыҡҡа ала.

==== Августтың идара итеүе (б.э.т. 31 й. — б.э. 14 й.) ====
Икенсе триумвират беренсеһе кеүек хосуси нигеҙҙә ҡоролмай, ул киң вәкәләтле дәүләт учреждениеһы була: халыҡ йыйыны ҡарары менән триумвирҙарға дәүләтте ҡороу — triumviri rei publicae constituendae causa —йөкмәтелә. Бөтә ойоштороу власын ҡулына туплағас, [[Октавиан Август|Октавиан]] уны үҙенең һалдаттарын бүләкләү һәм урынлаштырыу өсөн генә файҙалана ла шунан унан баш тарта һәм провинцияларҙың баш командующийы званиеһы менән сикләнә ([[Латин теле|лат.]] ''&lt;span lang=&quot;la&quot;&gt;imperator perpetuns&lt;/span&gt;''). Киләһе йылына ул Агриппа менән бергә цензор булып китә һәм «сенатта беренсе» ([[Латин теле|лат.]] ''&lt;span lang=&quot;la&quot;&gt;princeps senatus&lt;/span&gt;'') тигән исемде ала.

Ошо рәүешле үҙенең сенатҡа мөнәсәбәтен белдереп, Октавиан үҙ өҫтөнән ғүмерлеккә бирелгән баш командующий званиеһынан да баш тарта һәм тик сенатың ныҡышыуы арҡаһында ғына был власты тағы 10 йылға ҡабул итеп ала. Был мөҙҙәт үткәс, ул тағы 10 йылға оҙайтыла. Ул проконсул власы менән республиканың башҡа магистратуралары власын — ғүмерлек трибунат (б.э.т. 23 й.), цензор ([[Латин теле|лат.]] ''&lt;span lang=&quot;la&quot;&gt;praefectura morum&lt;/span&gt;'') һәм баш понтифик власын — берләштерә. Уның власы, шулай итеп, ике йүнәлеште эсенә ала: ул римлыларға ҡарата республика магистратураһынан һәм провинцияларға ҡарата хәрби империумдан ғибәрәт була. Октавиан бер үҙе сенат президенты ла, император ҙа була. Был ике дәрәжә Августҡа 27 йылда сенат тарафынан бирелгән «арҙаҡлы» тигән почетлы титулда сағыла.

Август һәр нәмәлә сама белә. Ул Боронғо римдағы март айынан башлана торған йылдың алтынсы айына үҙенең исемен бирергә рөхсәт итә, ләкин үҙен илаһилаштырыуға юл ҡуймай, бары тик «илаһ улы» тигән ([[Латин теле|лат.]] ''&lt;span lang=&quot;la&quot;&gt;divi filius&lt;/span&gt;'') ҡушымтаны ғына рөхсәт итә. Римдан ситтә генә үҙенең хөрмәтенә ҡорамдар төҙөргә ([[Латин теле|лат.]] ''&lt;span lang=&quot;la&quot;&gt;Roma et Augustus&lt;/span&gt;'') һәм жрецтар коллегияһы — Августалдар ойошторорға рөхсәт итә. Августтың власы унан һуң килгән императорҙар власынан шул тиклем ныҡ айырыла, уны тарихта айырым термин менән принципат тип атап йөрөтәләр. Август сенатты тергеҙеп кенә ҡалмай, ул сенат менән власты уртаҡлаша. Бөтә провинциялар сенаттыҡына һәм императорҙыҡына бүленә. Беренселәренә тыныс төбәктәр ҡарай, уларҙың проконсул званиеһындағы хакимдары әүәлгесә сенатта йәрәбә һалып ҡуйыла һәм уның контроле аҫтында була, улар ҡарамағында ғәскәр булмай. Ғәскәрҙәр торған һәм һуғыштар барған төбәк булыу ихтималлығындағы провинциялар Август менән ул тәғәйенләгән легаттар власына тура буйһона, легаттар пропретор званиеһында була.

Финанс хакимиәте лә шулай бүленә:сенат ҡарамағында — эрарий (aerarium) — сенат ҡарамағында, император провинцияларынан килгән килемдәр император ҡаҙнаһына ([[Латин теле|лат.]] ''&lt;span lang=&quot;la&quot;&gt;fiscus&lt;/span&gt;'') инә.

Августтың эске сәйәсәте консерватив-милли төҫтә була. Цезарь провинциалдар алдында Римға бөтә юлдарҙы аса. Август иһә граждан итеп һәм сенатҡа тик яҡшы сифатлы элементтарҙы ғына үткәрә. Цезарь өсөн, бигерәк тә Марк Антонийға, гражданлыҡ хоҡуғы биреү килем сығанағы булып тора. Ә Август өсөн «Рим гражданлығы дәрәжәһенә зыян килтергәнсе ҡаҙна зыян күрһен». Ошо ҡараштан сығып, ул хатта әүәл бүләк ителгән гражданлыҡты ла тартып алғылай.

Август граждандарҙың һаны билдәле булырға тейеш тип иҫәпләй һәм ҡулланыуҙан сығып өлгөргән цензды яңынан индерә. 28 йылда ҡорал йөрөтөргә һәләтле граждандар һаны 4 063 000 була, ә 19 йылдан 4 163 000-гә етә. Август [[Рим]]&lt;nowiki/&gt;ды төҙөкләндереү һәм биҙәү тураһында хәстәрлек күрә. Ул халыҡтың рухи көсөн һаҡларға, ғаиләне нығытырға, холоҡ-фиғел ябайлығын тергеҙергә тырыша. Иҫкергән ҡорамдарҙы яңырта, әхлаҡи тарҡалыуҙы тыйған, никахҡа инеүҙе һәм балалар тәрбиәләүҙе дәртләндергән закондар сығара (Leges Juliae и Papia Poppeae, б.э.т. 9 й.). Өс улы булғандарға һалым ташламалары бирелә ([[Латин теле|лат.]] ''&lt;span lang=&quot;la&quot;&gt;jus trium liberorum&lt;/span&gt;'').

Август үҙе лә Римда үрнәккә әйләнергә тырыша. Донъя хакимы Палатиндағы ябай ғына өйҙә йәшәй, «йорт хужабикәһе» императрица Ливия Августа үҙ ҡулы менән туҡыған кейемдәрҙе генә кейә.

Уның дәүерендә провинциялар яҙмышында текә үҙгәреш була: Рим поместьеларынан улар дәүләт өлөшөнә әйләнә ([[Латин теле|лат.]] ''&lt;span lang=&quot;la&quot;&gt;membra partesque imperii&lt;/span&gt;''). Проконсулдарға жалованье түләнә, уларҙың провинцияла булыу мөҙҙәте оҙайтыла. Элек провинциялар Рим мәнфәғәтендә таланыуҙан бушамаһа, хәҙер, киреһенсә, Рим субсидиялар бирә. Август провинциаль ҡалаларҙы төҙөкләндерә, уларҙың бурыстарын ҡаплай, бәлә-ҡазалар ваҡытында ярҙамға килә.

Республиканың даими армияһы булмай — һалдаттар үҙҙәрен бер йылға саҡырған, унан һуң «поход тамамланғанға тиклем» үҙ байрағы аҫтында тотҡан полководецҡа присяга бирә. Августтан башлап, баш командующий власы ғүмерлеккә бирелә, ә армия даимиға әйләнә. Хеҙмәттә булыу мөҙҙәте 20 йыл була, унан һуң «ветеран» почётный ялға һәм аҡса йә ер менән тәьмин ителеүгә хоҡуҡ ала. Дәүләт эсендә кәрәкмәгән ғәскәрҙәр сик буйлатып урынлаштырыла. Римда 6000 кешелек һайланма отряд тора, ул римлы граждандарҙан (преториандарҙан) туплана, 3000 преториан Италияға ҡуйыла. Август граждандар һуғышы барғанда йыйылған күп һанлы легиондарҙың 25-ен һаҡлап ҡалдыра (3-өһө Публий Вар еңелгәндә һәләк була). Уларҙан Үрге һәм Түбәнге Германияла — 8, Дунай буйҙарында — 6, Сүриәлә — 4, Мысырҙа һәм Африкала — 2-шәр, Испанияла 3 легион тора. Һәр легионда 5000 һалдат була. Хәрби диктатура, республика учреждениелары һәм провинциялар менән генә сикләнмәйенсә, Римда ла урынлаша — уның алдында сенат хөкүмәтлек әһәмиәтен юғалта, халыҡ йыйыны бөтөнләй юҡҡа сыға. Комициялар урынын легиондар ала — улар властың ҡоралы булып тора.

Цезарь вариҫы булған Август, Германияла һуғышсан ҡәбиләләрҙе буйһондороп, Римға төньяҡтан янаған хәүефте юҡҡа сығарыу бурысын ҡуя. Императорҙың уллыҡҡа алған улдары Өлкән Друз менән Тиберий Рим легиондарын Германияның уртаһына уҡ индерә. Ләкин план яртылаш ҡына тормошҡа аша: Тевтобург Урманында Публий Варҙың еңелеүе (б.э. 9 й.) Римды биләмәләрен Эльбаға тиклем йәйелдереү ниәтенән баш тарттыра, ул Рейн менән сикләнә. Көньяҡта, германдар күпләп урынлашмаған төбәктәрҙә, сикте Дунайғаса еткереү һәм Реция (Винделиция менән) һәм Норик тигән яңы провинциялар булдырырға мөмкинлек сыға. Көнсығышта римлылар айырыуса ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай. Тиберийҙың Далмация һәм Паннония менән һуғышта фиҙакәр алышы һәм еңеүе һөҙөмтәһендә (б.э. 9 й.) Рим Дунай буйлап сик ҡора һәм яңы өс провинция — Паннония, Далмация һәм Мёзия провинцияларын ойоштора.

Август көньяҡта ла Рим хакимлығы биләмәләрен арттыра. Сүриә тарафынан тынғыһыҙланған Мысыр Римға йәбешеп ята һәм батшабикәһе Клеопатраның Цезарь менән Марк Антонийҙы арбап алыуы арҡаһында бойондороҡһоҙлоғон һаҡлай. Ҡартайған батшабикә һалҡын ҡанлы Августтың да ыңғай ҡарашына өлгәшә, һәм Мысыр Рим провинцияһына әйләнә. Төньяҡ Африканың көнбайышында ла Август ваҡытында Рим хакимлығы нығына. Рим пикеттары Марокконан алып Мысыр сигендәге Киренаикаға тиклем мәҙәниәтле өлкәләрен сүлдәге күсмә ҡәбиләләрҙән һаҡлап тора.

==== Юлийҙар-Клавдийҙар династияһы: Август вариҫтары (14—69 йй.) ====
[[Файл:Mapa_Imperium_Romanum.jpg|thumb|1870 йылда сығарылған «Atlas antiquus. Zwölf Karten zur Alten Geschichte» тигән атласта Рим империяһы картаһы — сығанағы: Познандәге Дәүләт Архивы.]]
Август хасил иткән дәүләт ҡоролошоноң етешһеҙлектәре ул вафат булғас та күренә башлай. Ул уллыҡҡа алған Тиберий менән үҙенең ейәне, Август тарафынан утрауға һөрөлгән йүнһеҙ егет, араһындағы мәнфәғәттәр һәм хоҡуҡтар бәрелеше хәл ителмәй ҡала. Ҡаҙаныштары, аҡылы һәм тәжрибәһе буйынса Тиберий (14—37) дәүләттә беренсе кеше булырға хоҡуҡлы. Уның деспот булғыһы килмәй: үҙенә ялағайланып әфәнде (dominus) тип өндәшеүселәргә ул ҡолдарға ғына — әфәнде, ә провинциалдарға — император, граждандарға граждан булыуы тураһында әйтә. Провинциялар өсөн ул хәстәрлекле һәм эшлекле хаким була. Ләкин Римда ялағайҙар менән ошаҡсылар арҡаһында сенат менән мөнәсәбәттәре тиҙ арала боҙола. Ғаиләһендәге фажиғәле хәлдәр Тиберийҙың күңелен ҡатыра. Тарихҡа «сенаттағы намыҫһыҙ алыштар ([[Латин теле|лат.]] ''&lt;span lang=&quot;la&quot;&gt;impia bella&lt;/span&gt;'')» тигән исем алған ҡанлы сәйәси ваҡиғалар башлана, улар Тациттың үлемһеҙ әҫәрендә тулы һүрәтләнә.

Тиберийҙың ғүмер ахыры хаҡында асыҡ билдәле түгел, уның урынын ҡәрҙәше Германиктың улы [[Калигула]] биләй (37—41). Был ярайһы уҡ һөйкөмлө егеттең тиҙҙән властан башы әйләнә, унда бөйөклөк манияһы башлана, ул иҫ киткес ҡанһыҙ хакимға әйләнә. Үҙенә табынһындар өсөн статуяһын Йәрүсәлим ҡорамына ҡуйҙырырға йыйынған был диуананың ғүмерен преториан трибунының ҡылысы өҙә. Сенат, иркен тын алып, республика тураһында хыяллана башлағанда, преториандар яңы императорҙы — Германиктың туғаны Клавдийҙы (41—54) — килтереп ҡуя. Клавдий ике ҡатыны — Мессалина менән Агриппинаның ҡулында уйынсыҡ ҡына була. Был ике ҡатын ул осорҙағы римлы ҡатын-ҡыҙҙарҙың мәсхәрәле данын тарата. Шулай ҙа Клавдий осоронда (һәм уның ҡатнашлығында) империяның үҫеше дауам итә. Лионда тыуған Клавдий Галлияны бик яҡын күрә: сенатта төньяҡ Галлия кешеләренең Римдағы кеүек почетлы исемдәр һорауын шәхсән үҙе ҡәнәғәтләндерә. 46 йылда Клавдий Котис батшалығын Фракия провинцияһына әйләндерә, ә Мавретанияны Рим провинцияһы итә. Уның осоронда Агрикола тарафынан яуланған Британияны тулыһынса биләп алыу тамамлана. Агриппинаның интригалары, хатта, бәлки, енәйәте, уның улы Неронға юл аса (54—68). Йәш Нерон холоҡ-фиғеле менән дәүләттә биләгән урынына бөтөнләй тап килмәй. Һөҙөмтәлә, Нерон осоронда хәрби фетнә күтәрелә; император үҙ-үҙенә ҡул һала, граждандар һуғышының киләһе йылында бер-бер артлы алмашынған өс император — Гальба, Отон, Вителлий — һәләк була.

==== Флавийҙар династияһы (69—96 йй.) ====
Власть баш күтәргән йәһүдтәргә ҡаршы һуғыштың баш командующийы Веспасианға эләгә. Веспасиан (70—79) һәләтле ойоштороусы була. Ул батавтарҙың ихтилалын баҫтыра, сенатҡа мөнәсәбәттәрҙе көйләй, дәүләт хужалығын тәртипкә килтерә, үҙе Боронғо Римдағы әхлаҡи ябайлыҡ өлгөһө була. Уның улы [[Иерусалим|Йәрүсәлим]]&lt;nowiki/&gt;де тар-мар иткән Тит (79—81) кешелекле була, ә Веспасиандың кинйә улы Домициан (81—96) властың мираҫ буйынса тапшырылыуы Римға бәхет килтермәүен тағы бер тапҡыр раҫлай. Домициан Тиберийҙан үрнәк ала, Рейнда һәм Дунайҙа һуғыша, сенат менән дошманлаша һәм заговор һөҙөмтәһендә һәләк була.

==== Антониндар — биш яҡшы император (96—180) ====
[[Файл:Roman_Empire_Map.png|left|thumb|400x400px|Траян осоронда Рим империяһы]]
Был заговор эҙемтәһе булып власҡа генералды түгел, ә сенат мөхитендәге кешене, Нерваны (96—98), тәғәйенләү тора. Ул, Ульпий Траянды (98—117) уллыҡҡа алып, Римға иң яҡшы императорҙарҙың береһен бирә. Траян Испанияла тыуып үҫә; уның юғары үрләүе империяла барған социаль йүнәлештең һәйбәт билдәһе була. Ерле императорҙар Юлийҙар һәм Клавдийҙарҙан һуң, Рим тәхетенә килмешәк Гальба, унан һуң Италия муниципийҙарынан императорҙар, ниһайәт, Испания провинциалы ултыра. Траян икенсе быуатты империя өсөн яҡшы осорға әйләндергән императорҙар рәтен башлай: улар бөтәһе лә — Адриан (117—138), Антонин Пий (138—161), Марк Аврелий (161—180) — провинциянан сыҡҡан (Антонин — Галлияның көньяғынан, ҡалған икеһе — испан); һәр береһе үҙҙәренән элгәрге императорҙың уларҙы уллыҡҡа алыуы аша үрләгән. Траян полководец булараҡ дан ала, империя уның осоронда иң ҙур майҙандарҙы биләй.

Траян төньяҡта сиктәрҙе Карпаттан [[Днестр]]ға еткерә, көнсығышта дүрт провинция булдыра: Әрмән, [[Месопотамия]], Ассирия, Ғәрәп провинциялары.

Тыныслыҡ һөйгән Адриан хакимиәттә һәм хоҡуҡиәттә үҙгәрештәр менән шөғөлләнә. Август кеүек үк, Адриан провинциялар буйлап күп йөрөй; Афинала үҙ өҫтөнә архонт вазифаһын алыуҙан да кәмһенмәй, үҙе үк ҡала идаралығының проектын төҙөй. Заман менән бергә атлап, ул Августҡа ҡарағанда белемлерәк була. Адриан финанс реформалары менән «донъяны байытыусы» ҡушаматын алһа, уның вариҫы Антонинды, бәлә-ҡазаға дусар булған провинциялар тураһында хәстәрлек күргәне өсөн, «кешелек атаһы» тип йөрөтәләр. Цезарҙар рәтендә иң юғары урынды Марк Аврелий биләй, уны философ тип йөрөтәләр. Олпат йәштә тәхеткә ултырған дүрт императорҙан һуң власть мираҫ буйынса йәнә лайыҡһыҙ йәш кешегә эләгә. Коммод (180—193) идара итеүҙе әшнәләренә тапшырып ҡуя, үҙе, Неронға оҡшап, данды яу яланында түгел, ә циркта, тамашала алырға йыйына. Ул заговорсылар ҡулынан һәләк була.

==== Северҙар династияһы (193—235) ====
Заговорсылар ҡуйҙыртҡан префект Пертинакс та, порфираны ҙур аҡсаға һатып алған сенатор Дидий Юлиан да власта оҙаҡ булмай. Иллирия легиондары үҙҙәренең полководецы Септимий Северҙы император тип иғлан итә. Септимий Африкала Лептиста тыуған. Ул үҙ илендә Ганнибалға кәшәнә төҙөтә. Ләкин хәҙер Рим өсөн яуҙа йөрөй. Римдың күршеләре еңеүле императорҙың ауыр ҡулын үҙ елкәһендә татый; Рим бөркөттәре Вавилондан алыҫ төньяҡтағы Йоркка тиклем елдереп йөрөп тора. Септимий 211 йылда мәрхүм була. Пуниялы Септимий Северҙың тупаҫ энергияһы уның улы Каракаллала айырыуса ныҡ сағыла. Ул власты бер туған ағаһын үлтереп ҡулға төшөрә. Каракалла, Африка тамырҙарын иҫтә тотоп, бөтә ерҙә Ганнибал статуяларын ҡуйҙырта. Римда ул данлыҡлы термаларын төҙөтә. Атаһы кеүек үк, Рим ерҙәрен Рейнда ла, Евфратта ла ныҡлы һаҡлай. Уның тыйып торғоһоҙ шауҡымлылығы үҙе тирәһендәгеләрҙең заговор ойоштороуына килтерә, шуның һөҙөмтәһендә ул һәләк була. Рим үҙенең иң бөйөк граждан ҡаһарманлыҡтарының береһе — бөтә провинциалдарға Рим гражданы булыу хоҡуғын биреүе менән нәҡ Каракаллаға бурыслы. Мысыр миҫалында ғына ла был сараның ни тиклем әһәмиәтле булыуы күренә. Август [[Клеопатра VII|Клеопатра]] батшалығын буйһондорғаны бирле был халыҡ иҫ киткес хоҡуҡһыҙлыҡтан интегә. Септимий Север Александрияға үҙидаралыҡты ҡайтара, ә Каракалла александрийҙарға Римда дәүләт вазифалары биләү хоҡуғын ғына түгел, мысырҙы тәү башлап сенатҡа индерә. Пуниялыларҙың тәхеткә ултырыуы уларҙың Сүриәләге ҡәбиләләштәренең власҡа килеүен тәьмин итә. Каракалланың тол ҡалған ҡатыны Меза Каракалланы үлтергән кешене тәхеттән төшөртөүгә өлгәшә һәм уның урынына ейәне Гелиогабалды ултырттыра. Был осорҙа Римда көнсығыш теократия хакимлыҡ ала. Ләкин жрецтың Рим легиондары башында тороуын күҙ алдына ла килтереп булмай, тиҙҙән Гелиогабал ике туған ағаһы Александр Северға алмаштырыла. Александр Север Майнц эргәһендә һәләк була.

=== Рим империяһының III быуаттағы кризисы (235—284) ===
Шул саҡта Римда варварҙарҙың хакимлыҡ итеү сәғәте етеп килгәнен күрһәткән ваҡиға була. Легиондар гот менән алан ҡатынының улы, элекке көтөүсе, көсө һәм ҡаһарманлығы арҡаһында хәрби баҫҡыстан етеҙ үрләгән Максиминды император итеп иғлан итә. Төньяҡтағы был ваҡиғаға ҡаршы Африкала проконсул Гордианды император итеп иғлан итәләр. Ҡан ҡойғос бәрелештәр һөҙөмтәһендә власть Гордиандың ейәненә эләгә. Көнсығышта фарсыларҙың һөжүмен уңыш менән кире ҡағып йөрөгәнендә ул Рим хәрби хеҙмәтендәге икенсе варвар Сир-ғәрәп сүллегендәге юлбаҫар шәйехтең улы Филипп Ғәрәп тарафынан ҡолатыла. Был семиттың өлөшөнә 248 йылда Римдың мең йыллығы тантанаһын бик бай итеп үткәреү бәхете тейә, ләкин тәхеттә ул оҙаҡ ултырмай: уның легаты, Деций, үҙенең һалдаттары баҫымы аҫтында унан власты тартып алырға мәжбүр була. Деций — ата-бабалары яғынан римлы, ләкин ғаиләһе күптән Паннонияға һөрөлгән була һәм ул шунда донъяға килә. Деций осоронда Рим империяһын тамырҙан ҡоротҡан ике яңы дошман асыла — Фракияға Дунай аша бәреп ингән готтар һәм христианлыҡ. Деций көсөн уларға ҡаршы йүнәлтә, ләкин киләһе йылы (251) готтар менән алышта һәләк булғанлыҡтан христиандарға юл аса. Власты уның иптәше Валериан тартып ала, ул улы Галлиен менән бергә идара итә. Валериан фарсыларға әсир эләгеп һәләк була, Галлиен 268 йылға тиклем власта ултыра. Ләкин Рим империяһы ҡаҡшаған була, тотош өлкәләр урындағы баш командующийҙар етәкселеге аҫтында Римдан айырылып сыға (мәҫәлән, Галлия һәм Көнсығыштағы Пальмира батшалығы). Иллириянан сыҡҡан генералдар ғына Римдың төп таянысы булып ҡала, готтарға ҡаршы тороу өсөн тупланып, береһенән-береһе һәләтле полководецтар етәксе итеп һайлана: Клавдий II, Аврелиан, Проб һәм Кар. Аврелиан Галлияны һәм Зиновия батшалығын еңә, империяның элекке сиктәрен ҡайтара; Римды яңы диуар менән урата. Ләкин легиондар ҡуйҙырған был хакимдар тиҙ арала һалдаттар ҡулынан һәләк була тора. Проб, мәҫәлән, туған провинцияһын хәстәрләп, һалдаттарҙы Рейн менән Дунайҙа виноград ултыртырға мәжбүр иткәне өсөн үлтерелә.

=== Тетрархия һәм доминат (285—324) ===
Ниһайәт, Халкидонда 285 йылда мәжүсилектәге Рим императорҙары исемлеген ослаған Диоклетиан тәхеткә ултыра. Уның үҙгәртеп ҡороуҙары Рим империяһын ныҡлы үҙгәртә. Диоклетиан Август принципатынан баш тарта һәм Рим-Византия берҙәм державаһын булдыра. Был далмат осоронда Рим провинциялар тарафынан баҫып алына. Дәүләткә ҡағылышлы өлкәлә был батшалыҡ итеүсе йөҙөндә дуализмдың юҡҡа сығыуын аңлата. Императорҙың хәрби власы граждандар республика принципат магистратураһын йота. III быуат аҙағында император власы африкалы ҡулына ҡалғас, хәрби элемент Римдың власҡа ҡағылышлы мираҫын бөтөнләй ҡыҫырыҡлап сығара. Рим легиондарының бер-бер артлы үҙ командирҙарын император итеп һайлауы был власты кәмһетә, уның теләһә кем ҡулына эләгеү мөмкинлеген бирә, шуның менән Римдың тотороҡлолоғо, ныҡлығы йомшара. Империя майҙаны бик ҙур булғанлыҡтан император ғәскәрҙәргә тотош контроллекте тормошҡа ашыра алмай, империяның икенсе яғында легиондар теләгән бер ваҡытта үҙҙәренең яратҡан командирын император итеп иғлан итеү мөмкинлегенә эйә була. Ошо сәбәпле Диоклетиан император власын коллегиаллек һәм иерархия башланғыстарында үҙгәртеп ҡора.

=== Диоклетиан реформалары ===

==== Тетрархия ====
Август званиеһындағы императорҙың империяның икенсе яртыһы менән идара иткән Август званиелы тағы бер иптәше була; был Августарҙың икеһенең дә берәр Цезары була, ул үҙ Августының идаралашташы һәм наместнигы булып тора. Император власын ошо рәүешле бүлгесләү империяның дүрт яғында бер юлы пәйҙә булыу мөмкинлеген бирә, ә Цезарҙар һәм Августар йәһәтенән иерархик ҡоролош уларҙың мәнфәғәттәрен берләштерә һәм баш командующийҙарҙың власҡа ынтылышына легаль юлдар аса. Диоклетиан, өлкән Август булараҡ, Кесе Азиялағы Никомедияла урынлаша, икенсе Август (Максимиан Марк Аврелий Валерий) Миланда төпләнә. Рим иһә император власының үҙәге булыуҙан туҡтап ҡына ҡалмай, был үҙәк унан ныҡ алыҫлаша. Рим империяның киенсе урындағы үҙәге булыуҙан да мәхрүм ҡала. Яңы власть аралыҡ йәһәтенән генә түгел, асылы менән дә Римдан алыҫ тора. Әфәнде титулы (dominus) элек ҡолдарҙың хужаһына өндәшеү һүҙе булып торһа, хәҙер ул императорҙың рәсми титулына әйләнә; sacer һәм saciatissimus — мөҡәддәс — һүҙҙәре уның власына ҡарата әйтелә; теҙләнеү урынына хәрбиҙәрсә честь биреү индерелә: императорҙың алтынлы, аҫыл ташлы ризаһы менән ынйылы диадемаһы яңы власҡа күрше Фарсы дәүләтенең көслө йоғонтоһон раҫлай.

==== Сенат ====
Сенат та үҙгәрештәр кисерә. Ул элекке әһәмиәтен юғалта. Ул император ҡарамағындағы учреждение ғына булып ҡала. Шунан Рим һәм Константинополь сенатына бүленә, ләкин был бүленеш империя өсөн әллә ни мөһим булмай, сөнки уның дәүләт әһәмиәте батша советына йәки консисторияға күсә.

==== Хакимиәт ====
Император власы тарафынан дәүләттең яңы төрө урынлаштырыла. Идара итеү бюрократлаштырыла, магистратты чиновник алмаштыра. Магистрат күпмелер ваҡытҡа власҡа ҡуйылған һәм вазифаһын (honor) почетлы бурыс итеп үтәгән граждан була. Уның ҡарамағында приставтар, кәтиптәр (apparitores) һәм хеҙмәтселәр штаты тора. Был кешеләрҙе ул үҙе саҡыра, йәиһә уҙенең ҡолдары, ирек алғандар араһынан һайлап алып ҡуя. Бындай магистраттар бер аҙҙан империяла император эргәһендә даими хеҙмәттә торған, иерархик баҫҡыстан күтәрелә алған кешеләр менән алмаштырыла. Түңкәрелешкә башланғыс проконсулдарға һәм пропреторҙарға жалованье түләүҙе индергән Август тарафынан уҡ һалына. Адриан ваҡытында император һарайы бик ныҡ бюроклатлаша, ул һарай хеҙмәтселәрен дәүләт сановниктары итеп күтәрә. Батша хеҙмәтселәре һаны ишәйә бара. Иерархик йәһәттән ныҡ ҡатмарлаша. Диоклетиан реформалары ваҡытында иһә империя викарийҙар идараһы аҫтындағы 12 диоцезға бүленә. Һәр диоцез вағыраҡ провинцияларға (4-тән 12-гә тиклем, йәмғеһе 101) бүленә, уларға төрлөсә аталып йөрөтөлгән чиновниктар — correctores, consulares, praesides һ.б. етәкселек итә.

==== Хоҡуҡ ====
Боронғо Римда хоҡуҡиәт милли төҫтә була. Ул тик Рим граждандарының ҡаҙанышы булып тора, тик уларға хеҙмәт итә. Килмешәктәр Римда «ситтән килгәндәр» өсөн претор (peregrinus) тарафынан хөкөм ителә; һуңғары провинциалдарға ла шул система ҡулланыла, Рим преторы улар өсөн юғары судья була. Преторҙар яңы хоҡуҡиәт — Рим халҡының түгел, ә бөтә халыҡтарҙың хоҡуҡиәтен ижад итә. Был хоҡуҡты булдырып, Рим юристары бөтә халыҡтарға тәғәйенләнгән хоҡуҡиәттең дөйөм башланғыстарын һала. Претор хоҡуҡиәте айыҡ аҡыл һәм ғәҙеллек сағылышы булып тора.

=== Мәҙәни трансформация ===
Мәҙәни йүнәлешкә ҡоллоҡ һәм ғәскәр күп зыян килтерә. Ҡоллоҡ антик йәмғиәттең «ҡол» һәм «хужа» боҙоҡлоҡтарын бергә йыйған, бер ниндәй принциптары һәм рухи мираҫы булмаған иң аҙғын ҡатламын иреклегә әйләндерә. Улар башлыса элекке хужаһы өсөн кәрәкле, һәләтле кешеләр була, шунлыҡтан бөтә ерҙә лә улар һәләкәтле эштәр эшләй, бигерәк тә император һарайында ҙур зарар килтерә. Физик көскә һәм тупаҫ энергияға эйә булған был кешеләрҙе ғәскәр тиҙ ҡабул итә һәм үрләтә — айырыуса фетнәләр, һалдат ихтилалдары ваҡытында улар йәмғиәтте көс ҡулланырға, тупаҫ көстө генә танырға, ә идара итеүселәрҙе законға ихтирамһыҙ булырға күнектерә. Власть хәрбиләшә барған һайын әүәлге мәҙәни үҙәктәрҙең һәм мәҙәни усаҡтарҙың әһәмиәте кәмей.

II быуат Рим империяһының иң яҡшы дәүере тип баһалана. Был ғәҙәттә ул осор императорҙарының шәхси сифаттары менән бәйләнә. Ләкин Траян һәм Марк Аврелий осороноң әһәмиәте бының менән генә түгел, ә шул заманда ҡапма-ҡаршы элементтар һәм ынтылыштар — Рим һәм провинциялар, республика һәм монархия тәртиптәре — араһында урынлашҡан тигеҙлек менән дә аңлатыла. Ә III быуатта был тигеҙлек юҡҡа сыға. Хөкөм һөргән анархиянан Диоклетиандың бөтә нәмәне көйләргә, тәртипкә күндерергә ынтылған системаһы үҫеп сыға. Кешене сәйәси ҡараштары буйынса Рим граждандарына, союздаштарға һәм провинциалдарға бүлеү урынына социаль синыфтарға бүлеү барлыҡҡа килә. Шуның менән үҙаллы община (''polis'') һәм граждан тигән төшөнсәләргә нигеҙләнгән антик донъя юҡҡа сыға. Полис — муниципийға; почётлы вазифа (''honos'') —хеҙмәт үтәүгә (''munus''); урындағы курияның сенаторы йәки куриал ҡаланың һалым түләүҙән башы сыҡмаған крепостнойына әйләнә. Рим империяһында эҙемтәләре буйынса иҫ киткес әһәмиәтле түңкәрелеш — дини нигеҙҙә берләшеү була. Христианлыҡта берләшеү антик донъяға таныш сәйәси берләшмәнең сиктәренән сығып китә: христианлыҡ, бер яҡтан, Рим гражданын — ҡол менән, икенсе яҡтан, римлыны варвар менән берләштерә.

=== Константин I ===
Диоклетиандың яһалма тетрархияһы оҙаҡҡа сыҙамай; цезарҙар авгуслыҡҡа үрләүҙәрен тыныс ҡына көтөп еткерә алмай. 305 йылда вафат булған Диоклетиан иҫән саҡта уҡ әле, ярышсылар араһында алыштар ҡуба.

Британ легиондары тарафынан 312 йылда цезарь тип иғлан ителгән [[Бөйөк Константин I|Константин]] Рим эргәһендә үҙенең ярышташы, Рим преториандары кешеһе булған цезарь Максенцийҙы ҡыйрата. Римдың был еңелеүе христианлыҡҡа юл аса. Константин христиандарға үҙ диндәрен ирекле тоторға рөхсәт биреп кенә ҡалмай, дәүләт власының уларҙың сиркәүен таныуын да тәьмин итә. Диоклетиандың тетрархияһын дүрт префектура ойоштороу менән алмаштырып, Константин үҙенән алдағы император үткәргән үҙгәртеүҙәрҙе һуңынан византий стиле тип аталған күп һанлы һарай вазифалары һәм яңы титулдар хас булған ысулға алмаштыра. Яңы империяға яңы баш ҡала ла кәрәк була, Константин ҡалаһы баш ҡала булып китә.

=== Константиндан һуң (337—395) ===
Уның вафатынан һуң (337) власть өс улына күсә: Констанций Константинополь менән консығыш префектураны ала, Констант — Иллирия префектураһы менән Италияға, Константин II Галлия префектураһы менән Африкаға хужа була. Эште яңы императорҙар туғандарын ҡырыуҙан башлай. Константин менән Констант араһындағы бәрелеш һөҙөмтәһендә еңеүсе һәләк була, бөтә власть Констанций ҡулында ҡала. 360 йылда Галлия легиондары император итеп Констанцийҙың иҫән ҡалған ҡәрҙәше Юлианды күтәрә. Неоплатониктар эйәрсене булараҡ, ул христианлыҡты тыйырға һәм мәжүсилекте ҡабат ҡайтарырға тырыша. Ләкин ике йылдан ул яуҙа һәләк була. Император итеп Валентиниан (364—375) һайлана, ул икенсе христиан династияһын башлай. Валентиниан I ғүмере буйы Рейндағы һәм Дунайҙағы варварҙар менән һуғыша. 376 йылда үлә, империяның көнбайышын ике улына ҡалдыра. Варварҙар менән яуҙарҙа Валент та һәләк була. Йәш Грациан шулай уҡ тиҙҙән үлтерелә. Граждандар һуғыштары бара. Императорҙар алмашына тора, һәм ҡыҫҡа ваҡытҡа тәхеткә ултырған Феодосий (394—395) бөтә империя өҫтөнән бер үҙе идара иткән һуңғы император була.

== Көнбайыш Рим империяһының ҡолауы (395—480) ==
395 йылда власть Феодосийҙың ике бәләкәй улына күсә, Аркадий — көнсығышта, Гонорий көнбайышта хаким була. Көнбайыш Рим империяһы башҡа бер ваҡытта ла Көнсығыш менән бергә булмай, варварҙар баҫымы аҫтында яйлап көсһөҙләнә һәм һүнә.

== Сығанаҡтар ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Талах В. ''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Н.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;[http://kuprienko.info/istoriya-kesarey-knigi-lvii-lxiii-istorii-rimlyan-diona-kassiya-kokkeyyana/ История кесарей.] [http://kuprienko.info/istoriya-kesarey-knigi-lvii-lxiii-istorii-rimlyan-diona-kassiya-kokkeyyana/ Книги LVII-LXIII «Истории римлян» Диона Кассия Коккейяна]&lt;nowiki&gt; = &lt;/nowiki&gt;Історія кесарів. Книги LVII-LXIII «Історії римлян» Діона Кассія Коккейяна&lt;nowiki&gt; / &lt;/nowiki&gt;Предисловие, перевод с английского, комментарии В. Н. Талаха; под ред. В. Н. Талаха и С. А. Куприенко. — Киев: Видавець Купрієнко С. А., 2013. — 239 с. — [[:ru:Special:BookSources/9786177085026|ISBN 978-617-7085-02-6]].&lt;/span&gt;

== Әҙәбиәт ==
'''Антик тарихсылар хеҙмәттәре:'''
* Тацит К. Анналы. История. Агрикола.
* Светоний Г. Т. Жизнь двенадцати цезарей.
* Аврелий Виктор С. О Цезарях.
* Аммиан Марцеллин. Римская история.
* Писатели истории Августов (Scriptores Historiae Augustae).
* Дион Кассий Кокцейян. Римская история.
* Геродиан. От кончины Божественного Марка.
* Зосима. Новая история.

'''Хәҙерге тикшеренеүҙәр''':
* Алфионов Я. И. Император Юлиан и его отношение к христианству. — М., 2012. — 432 с. — [[:ru:Special:BookSources/9785397023795|ISBN 978-5-397-02379-5]].
* Архангельский С. Указ Диоклетиана о таксах. — Нижний Новгород, 1928.
* Бейкер Д. Тиберий: Преемник Августа / Пер. с англ. — М., 2004. — 304 с. — ISBN 5-9524-0765-Х.
* Бокщанин А. Г. Социальный кризис Римской империи в 1 в. — М., 1954. — 240 с.
* Буркхардт Я. Век Константина Великого / Пер. с нем. — М., 2003. — 368 с. — [[:ru:Special:BookSources/5952403956|ISBN 5-9524-0395-6]].
* Виппер Р. Ю. Очерки по истории Римской империи. — Ростов-на-Дону, 1995. — 484 с. — [[:ru:Special:BookSources/5876880310|ISBN 5-87688-031-0]].
* Гиббон Э. История упадка и крушения Римской империи / Пер. с англ. — М., 2001. — ISBN 5-224-02613-Х.
* &lt;nowiki&gt;Грант М. Двенадцать цезарей / Пер. с англ. — М., 1998. — 272 с. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;- ISBN 5-300-01850-3.&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Грант М. Крушение Римской империи / Пер. с англ. — М., 1998. — 224 с. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;- ISBN 5-300-01955-0.&lt;/nowiki&gt;
* [http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf Грант М. Римские императоры: Биографический справочник правителей Римской империи: 31 г. до н. э. — 476 г. н. э. / Пер. с англ. — М., 1998. — 400 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927081218/http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf |date=2015-09-27 }} [http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf - ISBN 5-300-02314-0 .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927081218/http://www.sno.pro1.ru/lib/grant_rimskie_imperatory/grant_rimskie_imperatory.pdf |date=2015-09-27 }}
* Гримм Ю. Исследования по истории римской императорской власти. Т. 1, 2 [: От Августа до Марка Аврелия]. — СПб., 1900—1901. — 528+480 с.
* &lt;nowiki&gt;Гриффин М. Т. Нерон: Конец династии / Пер. с англ. — М., 1999. — 408 с. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;- ISBN 5-300-02698-0.&lt;/nowiki&gt;
* Гюнтер Р., Корсунский А. Р. Упадок и гибель Западной Римской империи и образование германских королевств. — М., 1984. — 256 с.
* &lt;nowiki&gt;Джонс А. Х. М. Гибель античного мира / Пер. с англ. — Ростов-на-Дону, 1997. — 576 с. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;- ISBN 5-85880-591-4.&lt;/nowiki&gt;
* Драгоманов М. Вопрос о всемирно-историческом значении Римской империи и Тацит. Ч. 1. — Киев, 1869. — 424 с.
* Дыдынский Ф. М. Император Адриан: Историко-юридическое исследование. — М., 2014. — 264 с.
* &lt;nowiki&gt;Казаков М. М. Христианизация Римской империи в 4 в. - Смоленск, 2002. - 464 с. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;- ISBN 5-88984-120-X. &lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Князьский И. О. Император Диоклетиан и конец античного мира: Государственные и правовые реформы начала домината. - М., 1999. - 208 с. - ISBN 5-900307-22-4.&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Князьский И. О. Калигула. — М., 2009. — 264 с. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;- ISBN 978-5-235-03193-7.&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Князьский И. О. Нерон. — М., 2007. — 352 с. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;- ISBN 978-5-235-02988-0.&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Князьский И. О. Тиберий: Третий цезарь, второй август… — СПб., 2012. — 368 с. — ISBN 978-5-91419-699-5.&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Коптелов Б. В. Император Лициний: На переломе эпох. — М., 2008. — 132 с. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;- ISBN 5-9551-0239-6.    &lt;/nowiki&gt;
* Крист К. История времён римских императоров. В 2-х т. / Пер. с нем. — Ростов-на-Дону, 1997. — 576+512 с. — [[:ru:Special:BookSources/5222000451|ISBN 5-222-00045-1]]&lt;nowiki&gt;; ISBN 5-222-00039-7.&lt;/nowiki&gt;
* Ле Боек Я. Римская армия эпохи ранней Империи / Пер. с фр. — М., 2001. — 400 с. — ISBN 5-8243-0260-Х.
* Махлаюк А. В. Армия Римской империи: Очерки традиций и ментальности. — Нижний Новгород, 2000. — 240 с. — ISBN 5-85746-398-Х.
* &lt;nowiki&gt;Махлаюк А. В. Солдаты Римской империи: Традиции военной службы и воинская ментальность. - СПб., 2006. - 440 с. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;- ISBN 5-93762-045-3.&lt;/nowiki&gt;
* [http://www.sno.pro1.ru/lib/mashkin_prinzipat_avgusta/download.htm Машкин Н. А. Принципат Августа: Происхождение и сущность. — М., 1949. — 720 с.]
* Межерицкий Я. Ю. «Республиканская монархия»: Метаморфозы идеологии и политики императора Августа. — Калуга; М., 1994. — 448 с.
* Моммзен Т. История Рима. В 5-и т. Т. 4, 5 / Пер. с нем. — СПб., 1994—2002. — 632+736 с. — [[:ru:Special:BookSources/5873991383|ISBN 5-87399-138-3]]&lt;nowiki&gt;; ISBN 5-02-028217-0.&lt;/nowiki&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Ранович А.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/ran/index.php Восточные провинции Римской империи в I—III вв].&lt;/span&gt; — М., 1949.
* &lt;nowiki&gt; Ростовцев М. И. Общество и хозяйство в Римской империи. В 2-х т. / Пер. с нем. — СПб., 2000—2001. — 400+408 с. — ISBN 5-02-026814-3. &lt;/nowiki&gt;
* Сергеев И. П. Римская империя в 3 в. н. э.: Проблемы социально-политической истории. — Харьков, 1999. — 208 с.
* &lt;nowiki&gt;Токарев А. Н. Становление официальной идеологии принципата императора Августа. — Харьков, 2011. — 272 с. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;- ISBN 978-966-623-787-6.&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Фёдорова Е. В. Императорский Рим в лицах. — Смоленск, 1995. — 416 с. — ISBN 5-87993-0017.&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Фонтен Ф. Марк Аврелий / Пер. с фр. — М., 2005. — 256 с. — ISBN 5-235-02787-6.  &lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Хизер П. Падение Римской империи / Пер. с англ. — М., 2011. — 800 с. &lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;- ISBN 978-5-17-057027-0.&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Холланд Р. Октавиан Август: Крёстный отец Европы / Пер. с англ. — М., 2010. — 352 с. — ISBN 978-5-17-068217-1.&lt;/nowiki&gt;
* &lt;nowiki&gt;Шифман И. Ш. Цезарь Август. — Л., 1990. — 200 с. — ISBN 5-02-027288-4. &lt;/nowiki&gt;
* Штаерман Е. М. Кризис рабовладельческого строя в западных провинциях Римской империи. — М., 1957. — 512 с.
* [http://www.sno.pro1.ru/lib/staerman_moral_i_religiya_ugnetennikh_klassov/download.htm Штаерман Е. М. Мораль и религия угнетённых классов Римской империи: Италия и западные провинции. — М., 1961. — 320 с.]
* [http://www.sno.pro1.ru/lib/staerman_rabovlad_otnoshen_v_imperii/download.htm Штаерман Е. М., Трофимова М. К. Рабовладельческие отношения в ранней Римской империи: Италия. — М., 1971. — 320 с.]

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Ancient Rome}}
* [http://www.roman-glory.com Римская Слава] Античное военное дело
* [http://ancientrome.ru/ История Древнего Рима] Источники и публикации по истории и культуре Древнего Рима, карты, справочники.
* [http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-58stanovlenie/ Рим становится империей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804072538/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-58stanovlenie/ |date=2011-08-04 }}, [http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-59preemniki/ Преемники Августа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919001536/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/19-59preemniki/ |date=2017-09-19 }} и др. статьи на сайте «История Древнего мира»

{{Һайланған мәҡәлә|тарих}}
[[Категория:V быуатта юҡ булғандар]]
[[Категория:Рим империяһы]]
[[Категория:Боронғо Рим]]
[[Категория:Африка тарихи дәүләттәре]]
[[Категория:Яҡын Көнсығыш тарихи дәүләттәре]]
[[Категория:Европа тарихи дәүләттәре]]</text>
      <sha1>a0at88x5bzrb9wnjl9665q7oo57jluy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адам Мицкевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104124</id>
    <revision>
      <id>1299270</id>
      <parentid>1290241</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>43014</id>
      </contributor>
      <comment>Higher resolution version of image</comment>
      <origin>1299270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38076" sha1="1rmii9a1g5cwb8vmk531tvi033kv8zf" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Адам Мицкевич
 |Төп исеме       = Adam Mickiewicz
 |Киңлек              = 250px
 |Рәсем аңлатмаһы = Литография ([[1827]])
 |Тыуған ваҡыттағы исеме     = Adam Bernard Mickiewicz
 |Тыуған урыны       = Заосье фольваркы, Новогрудский өйәҙе&lt;ref&gt;Хәҙерге Заосье ауылы, Барановичский район, [[Брест өлкәһе]].&lt;/ref&gt;, йәки Новогрудок, [[Литва губернаһы]], &lt;br /&gt; [[Рәсәй империяһы]]
 |Вафат булған урыны         = {{ВБУ|Истанбул|Истанбулда}}, &lt;br /&gt;[[Ғосман империяһы]]
 |Эшмәкәрлек төрө     = профессор, шағир, публицист, драматург, эссеист, тәржемәсе, яҙыусы
 |Әүҙемлек йылдары      = 1818—1855
 |Йүнәлеше          = Поляк романтизмына башланғыс һалыусы
 |Жанр                 = 
 |Страна               = {{Флагификация|Рәсәй империяһы}}
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Поляк теле|поляк]]
 |Ҡултамғаһы              = Autograph-AdamMickiewicz.png
 |Викикитапхана             = Адам Мицкевич
}}
'''Адам Бернард Мицкевич''' ({{lang-pl|Adam Bernard Mickiewicz}}; [[24 декабрь]] 1798, Заосье фольваркы, Новогрудский өйәҙе, Литва губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — [[26 ноябрь]] [[1855 йыл|1855]], Константинополь, [[Ғосман империяһы]]) — поляк шағиры, сәйәси публицист, Польша һәм Белоруссия милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. XIX быуат Польша һәм Белоруссия [[әҙәбиәт]]е үҫешенә ҙур йоғонто яһай&lt;ref&gt;Масляніцына І.&lt;/ref&gt; [[Польша]]ла [[романтизм]] осороноң иң бөйөк шағирҙарының береһе (Юлиуш Словацкий һәм Зигмунд Красинский менән бер рәттән) иҫәпләнә.

== Биографияһы ==

=== Тәүге осор ===
[[Файл:Zaosie_home_of_Mickiwiecz.jpg|справа|мини|Наполеон Орда. ''Заосьела Мицкевичтарҙың ишек алды. '']]
[[Файл:Mickiewicz_House.jpg|справа|мини|'' Новогрудкалағы Мицкевичтың музей-йорто'']]
Фәҡирлеккә төшкән ҙур булмаған ерле дворянин-шляхтич, Новогрудка (хәҙерге Беларусь) адвокаты Миколай Мицкевичтың ([[1765 йыл|1765]]—[[1812 йыл|1812]]) улы; ғаилә боронғо [[Бөйөк Литва кенәзлеге|литва]] нәҫеле Мицкевичтар-Рымвидтарға ҡарай. Әсәһе Яков Франк&lt;ref&gt;Czeslaw Milosz «The Land of Ulro» (Farrar,Strauss, Giroux, 1981)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balaban, Meir, The history of the Frank movement, 2 vols., 1934—1935&lt;/ref&gt; юлынан барыусы суҡынған йәһүдтәр ғаиләһенән. [[1799 йыл]]дың 12 февралендә Новогрудканың Фарный костелында суҡындырыла.

Новогрудканың Михаил Архангел ([[1807 йыл|1807]]—[[1815 йыл|1815) ҡорамы эргәһендәге доминикан]] мәктәбендә белем алғас, Вильн университетына ([[1815 йыл|1815]]) уҡырға инә. [[1817 йыл]]дан патриотик йәштәр түңәректәре филоматтар һәм филареттар эшмәкәрлегендә ҡатнаша, программа шиғырҙары яҙа («Йәшлеккә ода», [[1820 йыл|1820]] һәм башҡалар). Университетты тамамлағас, Каунаста ([[1819 йыл|1819]]—[[1823 йыл|1823]]) уҡытыусы булып эшләй.

[[1823 йыл]]дың октябрендә [[Вильнюс]]та Н. Н. Новосильцевтың «Филоматтар эше» буйынса арттырып күрһәтеүе буйынса элекке Изге Троица базилиан монастырендә урынлашҡан төрмәгә ябыла. [[1824 йыл]]дың апрелендә кемдеңдеңдер яуаплылығында төрмәнән сығарыла. [[1824 йыл]]дың октябрендә Литванан ҡыуып сығарыла.

[[1829 йыл]]ға тиклем Рәсәйҙә була: [[Санкт-Петербург]], [[1825 йыл]]дың февраленән мартҡа тиклем — [[Одесса]], шул уҡ мәлдә Крымға барып килә, [[1825 йыл]]дың декабренән — [[Мәскәү]] (унда ул буласаҡ шағирә һәм тәржемәсе Каролина Павловаға — Каролина Янишҡа өйләнеп маташа), [[1827 йыл]]дың ноябренән тағы ла Петербург. Рәсәйҙә декабристар хәрәкәтенә яҡынлай (К. Ф. Рылеев, А. А. Бестужев), билдәле рус яҙыусылары һәм шағирҙары ([[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]], А. А. Дельвиг, И. В. Киреевский, ағалы-ҡустылы Ксенофонт Полевой һәм Николай Полевой, Д. В. Веневитинов, Е. А. Баратынский), библиограф һәм эпиграммалар авторы С. А. Соболевский, шулай уҡ шағир А. М. Янушкевич менән дуҫлаша. Мицкевич айырыуса шағир һәм журналист кенәз Петр Андреевич Вяземский менән дуҫ була, ул «Ҡырым сонеттарын»&lt;ref&gt;Т.&lt;/ref&gt; башлап рус теленә тәржемә итә.

[[1829 йыл]]дың майында Петербургтан сит илгә сығып китә.

=== Эмиграция ===
[[Файл:Adam Mickiewicz and Antoni Edward Odyniec on Vesuvius (95345571).jpg|справа|мини|М. Андриолли. ''Одынец һәм Мицкевич Везувийҙа.'' [[1895 йыл|1895]]]]
[[Германия]], [[Швейцария]], [[Италия]]ла йәшәй. 1831 йылғы ихтилал ҡатнашыусыларына ҡушылырға теләге уңышһыҙлыҡ менән тамамланғас, бер нисә ай Дрезденда була. [[1832 йыл]]да [[Париж]]ға күсә, поляк һәм литва-белорус эмиграцияһы эшмәкәрҙәре менән аралаша, сәйәси публицистика менән шөғөлләнә. 1839—1840 йылдарҙа Лозаннала латин әҙәбиәтенән белем бирә. 1840 йылда Коллеж де Франста славян теле буйынса беренселәрҙән булып профессор дәрәжәһен ала. 1841 йылда польша мессианлығы тәғлимәтсеһе Анджей Товяньский тәьҫиренә бирелә. Товянизм пропагандалағаны өсөн француз хөкүмәте 1845 йылда Мицкевичты лекциялар уҡыуҙан тыя. 1852 йылда отставкаға ебәрелә.

1855 йылдың апрелендә Мицкевич тол ҡала һәм 1855 йылдың көҙөндә Яңы Польша, шулай уҡ йәһүд легионы ойоштороу өсөн Константинополгә китә, легион [[Ҡырым һуғышы|француз һәм инглиздәргә Рәсәй менән көрәшергә]] ярҙам итергә тейеш була.

Ваба менән ауырып, 26 ноябрҙә үлеп ҡала. Үлеме алдынан дуҫы Служальский унан баларыңа нимә тип әйтергә, тип һорай. «Бер-береһен яратһындар», — ти һәм бер нисә минуттан саҡ ишетелгән тауыш менән: «Һәр ваҡыт!» тип өҫтәй.

1890 йылда Мицкевичтың кәүҙәһен яндырғандан һуң ҡалған көлдө Париждан [[Краков]]ҡа алып киләләр һәм Вавель кафедраль соборы саркофагына урынлаштыралар.

== Шәхси тормошо ==
Студент йылдарында, анығыраҡ әйткәндә, 1818 йылдың йәйендә, Верещаковтарҙың Тугановичтағы имениеһында Мицкевич Марыля Верещако (''Marianna Ewa Wereszczakówna)'', Брест судьяһы ҡыҙы менән таныша. Адам имениеға Томаш Зан менән, Марыляның ағалары саҡырыуы буйынса килә. Ҡыҙ граф Вавжинц Путкамер менән никахлашҡан була, шуға ла Адамдың һөйөүен кире ҡаға.

1834 йылда Адам Мицкевич Целина Шимановскаяға өйләнә, ул уға 6 бала таба: ҡыҙҙары Мария һәм Хелена, улдары Мицкевич Владислав (1838—1926) — Польша эмиграцияһының күренекле эшмәкәре, Юзеф (1850—1938), Александр һәм Ян.

== Мицкевич йәшәгән адрестар ==
* Новогрудок 1801—1815 йыл, Валевская урамы (хәҙерге Ленин урамы), 1-се йорт, 231400.&lt;ref&gt;[http://novogrudok.grodno-region.by/ru/social/culture/muzeum/adam_m Новогрудский райисполком.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204939/http://novogrudok.grodno-region.by/ru/social/culture/muzeum/adam_m |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
* Вильна (хәҙ. Вильнюс), Литва, 1822 йыл, Бернардинская урамы (хәҙ. лит. Bernardinų g.), 11-се йорт.
* Санкт-Петербург 04.1828 — 15.05.1829 йыл — И-А Иохим йорто — Большая Мещанская урамы, 39.
* Одесса февраль — март 1825 г. — Дерибасовская урамы, 16.
* Евпатория — июль 1825, Караим урамы, 53. Мицкевич Одессанан «Каролина» яхтаһында, Генрих Ржевуский (Бальзактың буласаҡ ҡайнағаһы) менән килә. Ҡырым буйлап был сәйәхәт һөҙөмтәһендә лирик цикл «Ҡырым сонеттары» тыуа, ул уларҙы «Ҡырым буйлап сәйәхәт дуҫтарына» арнай.
* Мәскәү 12.1825 — 03.1826 йылдан — Федор Лехнер пансионы — Малая Дмитровка, 3/10

== Ижады ==
[[Файл:Autograph-AdamMickiewicz.png|мини|''Мицкевичтың автографы'']]
[[Файл:Pan Tadeusz - title page 1834 (93691847) (cropped).jpg|мини|«Пан Тадеуш». ''Беренсе баҫманың титул бите'']]
«Ҡала ҡышы» ({{langi|pl|„Zima miejska“}}) тигән беренсе шиғыры 1818 йылда {{langi|pl|„Tygodnik Wileński“}} Вилен гәзитендә баҫыла. Юзеф Завадский тарафынан нәшер ителгән беренсе шиғри йыйынтығы &quot;Поэзия&quot;ла («Poezje», т. 1, [[Вильнюс|Вильна]], [[1822 йыл|1822]]) «Балладалар һәм романстар» («Ballady i Romanse») һәм «Романтик поэзия тураһында» ({{langi|pl|„Ballady i Romanse“}}) тигән баш һүҙ баҫыла, һуңғыһы Польша әҙәбиәтендәге романтик йүнәлешкә башланғыс бирә.

Иң тәүге әҫәре «Живиля», унда героиня — литва ҡыҙы Живиля тыуған ҡалаһына рустарҙы индергәне өсөн һөйгәнен үлтерә. Был әҫәр тәүгеләрҙән булып сит телгә (литва) Симон Даукантос тарафынан 1819 йылда тәржемәләнә.

&quot;Поэзия&quot;ның икенсе томына (1823) «Гражина» ({{langi|pl|„Grażyna“}}) тигән романтик лироэпик поэма һәм «Дзяды» ({{langi|pl|„Dziady“}}) драматик поэмаһының 2, 4 өлөштәре инә. Рәсәйҙә «Сонеты» (1826) китабы баҫыла, унда ҡалдырып киткән Ватанын һағыныусы герой-пилигрим образы һәм польша поэзияһына хас булмаған көнсығыш мотивтарына бай «Ҡырым сонеттары» ({{langi|pl|„[[:pl:Sonety krymskie|Sonety krymskie]]“}}) циклы инә.

Санкт-Петербургта [[1828 йыл]]да «Конрад Валленрод» («Konrad Wallenrod») поэмаһы [[Николай I]] императорға бағышлау менән сыға. Унда [[Бөйөк Литва кенәзлеге|Литва]] халҡының тәре йөрөтөүселәр менән көрәше һүрәтләнә. Төп персонаж — трагик герой, дошман яғында яңғыҙ яугир, ул үҙенең шәхси бәхетен халҡын ҡотҡарыу өсөн ҡорбан итә. Сығышы буйынса [[Бөйөк Литва кенәзлеге|литва]] үҙ иленән баш тартҡан булып, Тевтон ордены башына тороп ала һәм Орденды һәләкәткә илтә. Замандаштары поэмала поляктарҙың уларҙы ҡол итеүселәр менән көрәшенә аллюзия һәм проблеманы хәл итеүҙә сәйәсәткә ҡаршы шундай һабаҡ ҡулланырға: тыштан үҙеңдән көслө дошманың менән килешкән булырға һәм уға хеҙмәт итергә барырға, бер юлы йәшерен рәүештә уға ҡаршы эшләргә («валленродизм») тигән тәҡдим уҡый. «Поэзия» йыйынтығына (1-2-се том, 1829) лирик шиғырҙар, «Фарис» поэмаһы һәм балладалар ингән.
[[Файл:Wańkowicz Adam Mickiewicz.jpg|слева|мини|327x327пкс|Валентий Ванькович. ''Адам Мицкевич Аюдаг ҡаяһында'' (1827—1828), Варшаваның милли музейы]]
Фрагменталь төҙөлөшлө һәм ике ваҡиғалар үҫешле «Дзяды» (1832) поэмаһының өсөнсө өлөшөндә, башлыса, филареттар эше буйынса тикшереү эше фантастик һәм реаль итеп һүрәтләнә.

&quot;Дзяды&quot;ларға «Отрывок» — Рәсәй һүрәттәре менән шиғырҙар циклы эйәрә.
Уға «Памятник Петру Великому», «Дорога в Россию», «Олешкевич», «Петербург», «Моим друзьям-москалям» (русса тәржемәлә — «Русским друзьям») инә. «Моим друзьям-москалям» (1830-сы) шиғыры менән Мицкевич, рус халҡы менән түгел, ә поляктар ҙа, рус халҡы үҙе лә ҙур зыян күргән империя ҡыҫырыҡлауына ҡаршы көрәшергә саҡыра.
Унда, рус шағирҙарына шулай тип өндәшә: «Бәлки, кемдәрҙер үҙенең йәнен батшаға һатып, уның тупһаһында уға баш эйәлер… Кемдер һатлыҡ теле менән уның еңеүенә дан йырлай һәм дуҫтарының михнәттәренә ҡыуаналыр…»&lt;ref&gt;[http://literatura.ax3.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=126:pushkin-i-mickevich-druzhba-ili-vrazhda-aleksej-petrov&amp;catid=28:stati&amp;Itemid=41 ''Алексей Петров''.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Польша мессианизмы идеялары «Книги польского народа и польского пилигримства» ({{langi|pl|„Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego“}}, 1832) тип аталған художество-публицистик әҫәрендә сағыла. Польшаның таралыуы халыҡтарҙың дөйөм һуғышында ҡатнашырға саҡыра, был халыҡтарҙың терелеүе Польшаның уяныуына килтерергә тейеш була. Шул уҡ идеялар Мицкевичтың «Поляк пилигримы» ({{langi|pl|„Pielgrzym Polski“}}, 1832—1833) гәзитендә пропагандалана.

Мицкевичтың иң ҙур әҫәренең береһе — эпик поэма «Пан Тадеуш» ({{langi|pl|„Pan Tadeusz czyli Ostatni zajazd na Litwie“}}), 1832—1834 йылдарҙа яҙылған һәм [[1834 йыл]]да Парижда баҫыла. Поэмала ностальгия һәм юморға бай, әммә тарихи йәһәттән шляхта әхлағы булмаған образ һүрәтләнә&lt;ref&gt;[http://elib.psu.by/handle/123456789/1070 Шыдлоўскі, С.]&lt;/ref&gt;. Поляк милли эпопеяһы һәм һүҙ сәнғәтенең шедевры иҫәпләнә. «Пан Тадеуш» поляк режиссеры Анджей Ванда (1999) тарафынан экранға сығарыла.

&lt;blockquote style=&quot;min-height: 143.6px;&quot;&gt;Мицкевич, үҙендә халҡының рухын туплап, беренсе тапҡыр Европаның аҡыллы депутаттары менән бер рәттән поляк шиғриәтенә лә тауыш хоҡуғы һәм шуның менән уға беҙҙең поэзияға ла йоғонто яһарға мөмкинлек бирҙе.&lt;ref&gt;И. В. Киреевский. Обозрение русской словесности 1829 года. — И. В. Киреевский. Критика и эстетика. Сост., вступ. статья и примеч. Ю. В. Манна. Москва: Искусство, 1979 (История эстетики в памятниках и документах). С. 75.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Мицкевичтың теле ==
Адам Мицкевичтың теле башлыса поляк шляхтаһы теле&lt;ref name=&quot;ref1&quot;&gt;{{Китап|автор=Станіслаў Станкевіч.|часть=Мова Міцкевіча|заглавие=Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|оригинал=Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej|ответственный=Валер Булгакаў|издание=1-е выд|место=Вільня: Інстытут беларусістыкі; Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства|год=2010|страницы=144|страниц=211|isbn=83-60456-21-6}}&lt;/ref&gt;, ул [[Беларусь|Белоруссия]] һәм [[Литва]]ла киң таралған, шағир үҙе лә уға ҡарай, был тел грамматик системанан һәм лексик ресурстар йәһәтенән ҡарағанда урындағы белорус элементтарына бай&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Bitsch K.|заглавие=Język polski w Wileńszczyźnie|издательство=Przegląd Współczesny|год=Styczeń-marzec 1925|страницы=29 і 32}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ижадында провинциализмдарҙы шағир маҡсатлы индерә, шул рәүешле үҙенең үҙенсәлеген күрһәтә. Филология фәндәре докторы һәм БГУ профессоры Николай Хаустович билдәләүенсә, Мицкевич үҙ әҫәрҙәрен һирәк кенә поляк, ҡайһы берҙә генә «литва» тип атай&lt;ref&gt;{{Китап|автор=М. Хаўстовіч.|часть=Наш Міцкевіч|заглавие=XIX стагоддзе: Навукова-літаратурны альманах|место=Мн.|издание=Кн. першая|издательство=БДУ|год=2000.|страницы=3|страниц=214}}&lt;/ref&gt;.

Күп кенә ғалимдар, әҙәбиәт тарихсылары, шулай уҡ тел белгестәре шағирҙың теле тураһында һүҙ йөрөтөүе ауыр, сөнки уның провинциализмдарының күләме һәм характеры өйрәнелеп бөтмәгән, ти&lt;ref name=&quot;ref1&quot;/&gt;. Адам Мицкевич исемендәге университет профессоры Станислав Добжыцкий «Несколько наблюдений за языком Мицкевича» тигән хеҙмәтендә әҙәби поляк теле сиктәренән сығып киткән күп тел факттарын теркәй&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Dobrzycki St.|заглавие=Kilka spostrzeżeń nad Językiem Mickiewicza|год=1911|издательство=Prace Filologiczne|том=VII}}&lt;/ref&gt;.

[[1936 йыл]]да Вильн университеты поляк һәм славян әҙәбиәте философияһы докторы, әҙәбиәтсе Станислав Станкевич «Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej» тигән хеҙмәтендә фонетика, морфология, синтаксис һәм телдең зат һәм һан грамматик категориялары өлкәһендәге айырылып торған үҙенсәлектәрен иҫәпләй.

Литва телен яҡшы белгәс, Мицкевич төрлө литва һүҙҙәрен ҡушып, яҫы исемдәр барлыҡҡа килтерә. Литвала һәм Польшала популяр исем — Гражина шуларҙың иҫәбендә; лит. Gražina, пол. Grażyna литва һүҙе «graži» («сибәр»)&lt;ref&gt;[http://poradnia.pwn.pl/lista.php?id=15178 Poradnia językowa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503222043/http://poradnia.pwn.pl/lista.php?id=15178 |date=2014-05-03 }}&lt;/ref&gt; һәм популяр литва исеме Живиле; лит. Živilė литва һүҙҙәре «žygiuoti» («хәрәкәтләнеү») һәм «viltis» («өмөт»). Литва теленең жемайт һөйләшендәге айырым фрагменттар Мицкевич тарафынан Парижда (Batignol rue de la Sante 1851 йәки 1852 йылда) яҙыла, ул дуҫы Людмилев Корыльский менән шахмат уйнап һәм поляк, литва йырҙарын йырлап ултырғанда бәхәс тыуа. Корыльский жемайт һөйләшендә йырҙар йырлай башлай. Мицкевич, йырҙар дөрөҫ йырланмай, тип, ҡағыҙға иҫтән өс литва йырын яҙа. Йырҙар Мицкевичтың улы Владислав тарафынан 1908 йылда баҫыла&lt;ref&gt;[http://old.antologija.lt/texts/11/main_l.html LMS IC: Lietuviu klasikines literaturos antologija: Adomas Mickevicius.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142401/http://old.antologija.lt/texts/11/main_l.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

== Мицкевич тәржемәләрҙә ==
Рус теленә Мицкевичтың әҫәрҙәрен төрлө тәржемәселәр һәм шағирҙар тәржемәләй. [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] «Три Будрыса» балладаһын (тәржемәлә «Будрыс и его сыновья», 1833; &quot;Библиотека для чтения&quot;ла 1834 йылда баҫыла) тәржемә итә һәм был хеҙмәт тәржемә эшенең иң камил өлгөһө иҫәпләнә&lt;ref&gt;Томас Венцлова.&lt;/ref&gt;, Пушкин шулай уҡ «Воевода» балладаһын һәм «Конрад Валленрод» әҫәренә баш һүҙҙе тәржемә итә. &quot;Дзяды&quot;ның беренсе тәржемәһен В. А. фон Роткирх эшләй. Мицкевичтың тәржемәселәре араһында — И. И. Козлов, [[1827 йыл]]да П. А. Вяземскийҙың «Крымские сонеты» әҫәрен һүҙмә-һүҙ тәржемәһе буйынса эшләй, Н. В. Берг, «Пан Тадеуш» эпик поэмаһын һәм шиғырҙарын, В. Г. Бенедиктов («Гражина», «Конрад Валленрод», лирика), Г. П. Данилевский, С. Ф. Дуров, А. Н. Майков (өлөшләтә «Крымские сонеты»), Л. А. Мей, П. И. Вейнберг, А. П. Колтоновский (1890 йылдар аҙағында — 1900 йылдар башында), һуңғараҡ — К. Д. Бальмонт, В. Я. Брюсов, Игорь Северянин, акмеист М. А. Зенкевич, Е. Г. Полонская, Н. Н. Асеев («Песнь филаретов»), О. Б. Румер («Пловец», «Иоахиму Лелевелю» һәм башҡа шиғырҙар), С. И. Кирсанов (башлыса, «Посвящение в альбом» Давид Тухмановтың киң билдәле «По волне моей памяти» буйынса, «Смерть полковника», «Редут Ордона»), Михаил Светлов («Колокол и колокольцы», «Упрямая жена» һәм башҡа шиғырҙары), М. С. Живов, Л. Н. Мартынов («Дзяды», шиғырҙар), Давид Самойлов (айырым шиғырҙар), Арсений Тарковский («Гражина», «Шанфари», «Альмотенабби» шиғырҙары), А. М. Гелескул, прозаик һәм тәржемәсе Асар Эппель һәм башҡа шағирҙар һәм тәржемәселәр. Мицкевичтың сонеттарын М. Ю. Лермонтов, А. Н. Майков, И. А. Бунин, В. Ф. Ходасевич һәм башҡа шағирҙарҙан тыш, В. Левик тәржемә итә.

[[Белорус теле]]нә — В. И. Дудин-Марцинкевич, Александр Ельский, [[Янка Купала]], Б. А. Тарашкевич, Петр Битель, Язэп Семежон, Максим Лужанин, Рыгор Бородулин, Серж Минскевич, Константин Цвирка, Михась Скобла, Ирина Богданович, Анатоль Борусевич. тәржемә итә. &quot;Пан Тадеуш&quot;тың белорус теленә өс тулы тәржемәһе бар.

Литва теленә Мицкевичты Э. Даукша, В. Кудиркар, Майронис, М. Густайтис («Крымские сонеты» һәм «Дзяды»), Т. Юргелионис (шиғырҙар), Л. Гира, К. Шакянис ([[1924 йыл]]да &quot;Пан Тадеуш&quot;ты тәржемә итә), В. Миколайтис-Путинас, Ю. Марцинкявичюс һәм башҡа шағирҙар тәржемә итә.

[[Украин теле]]нә — П. А. Кулиш, П. П. Гулак-Артемовский, Елена Пчилка, М. Ф. Рыльский.

Чех теленә Мицкевич Ярослава Врхлицкий, Э. Красногорская тәржемәһендә баҫыла.

[[Эсперанто]]ға Мицкевичты А. Грабовский һәм И. Лейзерович тәржемә итә.

== Адам Мицкевич тураһында фекерҙәр ==
Шул замандың әҙәби тәнҡитсеһе Ксенофонт Полевой һүҙҙәре буйынса, [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] Мицкевичҡа ҙур ихтирам менән ҡараған. Бөйөк рус шағиры әҙәбиәтселәр араһында үҙе хужа булып өйрәнһә лә, Мицкевич булғанда үҙен тыйнаҡ тотҡан, уны үҙенән белемлерәк, ғалим, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;ПМ&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.intrada-books.ru/rhall/mitskevitch.html|title=12 зеркал Пушкина|author=О. Л. Довгий, А. Е. Махов.|date=|work=|publisher=|accessdate=2013-02-22|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Ei2CCiRh|archivedate=2013-02-26}}&lt;/ref&gt;.

Рус шағиры Василий Жуковский Мицкевичтың «Конрад Валленрод» поэмаһы баҫылып сыҡҡас, Пушкинға: «''Беләһеңме, ҡасандыр ул һинең ауыҙыңды ябасаҡ''», ти. Пушкин былай тип яуаплай: «''Һин дөрөҫ әйтмәйһең, ул мине күптән һүҙһеҙ ҡалдырҙы''»&lt;ref name=&quot;ПМ&quot;/&gt;.

А. С. Пушкин Мицкевичҡа бер нисә шиғыр бағышлай — «В прохладе сладостной фонтанов» (1828), «Он между нами жил» (1834), «Сонет» шиғырҙарында (1830) һәм &quot;Путешествии Онегина&quot;ла юлдар (1829—1830)&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Н. В. Измайлов|date=|url=http://pushkin.niv.ru/pushkin/articles/izmajlov/mickevich-u-pushkina-5.htm|title=Мицкевич в стихах Пушкина|work=|publisher=|accessdate=2013-02-22|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Ei2J3KXo|archivedate=2013-02-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130901090623/http://pushkin.niv.ru/pushkin/articles/izmajlov/mickevich-u-pushkina-5.htm |date=2013-09-01 }}&lt;/ref&gt;. Мицкевич 1829 йылдың майында Рәсәйҙән киткәс Пушкин шулай тип яҙа:
: «''…Он вдохновен был свыше ''
: ''И свысока взирал на жизнь — ''»&lt;ref name=&quot;ПМ&quot;/&gt;.

== Хәтер ==
[[Файл:Stamp_of_USSR_1806.jpg|справа|мини|200x200пкс|Почта маркаһы, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], [[1955 йыл]]]]
[[Файл:Adam_Mickievič_stamp.jpg|справа|мини|210x210пкс|Почта маркаһы, Белоруссия, [[1998 йыл]]]]
* [[Меркурий]]ҙағы кратер Мицкевич хөрмәтенә аталған.
* [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм Беларусь Республикаһында Мицкевичҡа бағышланған почта маркалары баҫылған.
* Новогрудкала Адам Мицкевичтың йорт-музейы асылған.
* [[Вильнюс]]та Адам Мицкевич музейы бар.
* [[Одесса]]ла һәйкәл ҡуйылған.
* Львовта һәйкәл ҡуйылған, ул майҙан да уның исемен йөрөтә.
* Ивано-Франковскта (элекке Станиславов, Станислав) һәйкәл ҡуйылған һәм майҙан аталған.
* Тбилисиҙа Мицкевич хөрмәтенә майҙан аталған.
* Бреста Мицкевич хөрмөтенә урам аталған һәм бюст ҡуйылған.
* Лидеҙа Адам Мицкевич урамы бар.
* Гроднола Мицкевич хөрмәтенә урам аталған һәм бюст ҡуйылған.
* Минскта Мицкевич хөрмәтенә сквер атлаған, унда шағирға һәйкәл ҡуйылған.
* Веймарҙа (Германия) бюст ҡуйылған .
* Шальчининкай ҡалаһында А. Мицкевичҡа һәйкәл ҡуйылған.

== Баҫмалары ==
* {{lang|pl|Dzieła. Wydanie narodowe}}, t. 1-16, Warszawa, 1949—1955
* {{lang|pl|Dzieła. Wydanie jubileuszowe}}, t. 1-16; Warszawa, 1955
* {{lang|pl|Dzieła wszystkie}}, t. 1, 4, Warszawa, 1969-72
* Собрание сочинений, т. 1-5, Москва, 1948-54
* Избранные произведения. Москва — Ленинград, 1929
* Избранные произведения в 2-х т. М, Гослитиздат, 1955
* Стихотворения. Поэмы, Москва, 1968.

== Фильмдар ==
Ежи Гедройца исемендәге IХ конкурста (йомғаҡлау өлөшө Минскиҙа 2009 йылдың 31 мартында яһала) Олег Лукашевичтың «Алам Мицкевич дәүере» фильмы Ҡыҙыл дипломға лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/culture/133476.html Фильм «Эпоха Адама Мицкевича» удостоен Диплома с отличием на IX конкурсе имени Гедройца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825235212/http://news.tut.by/culture/133476.html |date=2009-08-25 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һәйкәлдәр һәм урындар ==
&lt;gallery&gt;
File:Mickiewicz pomnik.jpg|Варшава
File:Mound of Adam Mickiewicz.jpg|Курганга Алама Мицкевич (шунда уҡ Новогние)
File:Adam Mickiewicz Büste.jpg|Веймар
File:Warszawa, PKiN, rzeźba DSC06570.JPG|Варшава
File:Monument Mickievicz (Paris) b.jpg|Париж
|Вильнюс
&lt;/gallery&gt;

== Әҙәбиәт ==
* А. Мицкевич в русской печати. 1825—1955, М.—Л., 1957.
* Беккер И. И. Мицкевич в Петербурге. Л.: Лениздат, 1955. 168 с.
* Беккер И. И. Мицкевич в России // Звезда. 1955. № 11.
* Благой Д. Д. Мицкевич и Пушкин // Известия Академии наук СССР. Отделение литературы и языка. — М.: Изд-во АН СССР, 1956. — Т. XV. Вып. 4. — С. 297—314.
* Брусевіч А. Фактары беларускай культуры ў творчасці Адама Міцкевіча. Гродна, 2008;
* Горский И. К. А. Мицкевич. М., 1955.
* Живов М. С. А. Мицкевич. М., 1956.
* Климчук В. А. Чей поэт Адам Мицкевич? Брест, 2003.
* Лабынцев Ю. А., Щавинская Л. Л. «Староруское» церковное наследие в творческой судьбе Адама Мицкевича // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2005. № 3 (21)
* Рыльский М. Ф. Поэзия А. Мицкевича. М., 1956.
* Ткачёв М. Мицкевич и Пушкин: истоки и традиции русской поэзии. — Минск: Славянский путь, 2003.
* Яструн М. Мицкевич. Пер. с польск. А. Голембы. М., 1963.
* Adam Mickiewicz. Zarys bibliograficzny. Warszawa, 1957.
* Kleiner J. Mickiewicz, t. 1-2, Lublin. 1948.
* {{lang|pl|Kronika życia i twórczości Mickiewicza}}. Warszawa, 1966
* {{lang|pl|Słownik języka Adama Mickiewicza}}, t. 1-7, Wrocław — Warszawa — Kraków, 1962—1971.
* Rymkiewicz J., Siwicka D., Witkowska A., Zielińska M. Mickiewicz. Encyklopedia. — Warszawa, 2001.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Викикитапхана=ru:Адам Мицкевич
|Тема=Адам Мицкевич
|Викимилек=Adam Mickiewicz
}}
* [http://www.library.ru/2/lit/sections.php?a_uid=61 Биография Мицкевича, его произведения и статьи о нём]
* [http://visualrian.ru/images/item/439884 Экспонаты дома-музея польского поэта Адама Мицкевича]
* [[s:Биография Мицкевича (Полевой)|Пётр Николаевич Полевой. «Биография Мицкевича»]]
* [http://www.istpravda.ru/bel/museums/4718/ Там, где родился гений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809054255/http://www.istpravda.ru/bel/museums/4718/ |date=2013-08-09 }}

[[Категория:Романтизм яҙыусылары]]
[[Категория:Поляк шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы шағирҙары]]
[[Категория:Польша революционерҙары]]
[[Категория:Поляк һөргөнсөләре]]</text>
      <sha1>1rmii9a1g5cwb8vmk531tvi033kv8zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берта Карлик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106117</id>
    <revision>
      <id>1299246</id>
      <parentid>1003198</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Funke</username>
        <id>28991</id>
      </contributor>
      <comment>изображение</comment>
      <origin>1299246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6502" sha1="fbupsqfdqirpl6fnsyg7isx9enizu1a" xml:space="preserve">{{Персона
|имя              = Карлик Берта
|оригинал имени   = 
|изображение      = 04 Universität Wien Arkadenhof Büste Berta Karlik derknopfdruecker com.jpg
|ширина           = 160 
|описание         = 
|имя при рождении =  
|род деятельности = ғалим   
|дата рождения    = 24.1.1904 
|место рождения   = 
|дата смерти      = 4.2.1990
|место смерти     = 
|гражданство      = 
|подданство       = 
|религия          =
|отец             =
|мать             =
|супруг           = 
|дети             = 
|награды и премии = Haitinger Prize (1947) &lt;br&gt; Preis der Stadt Wien für Naturwissenschaften (1951) &lt;br&gt; Вильгельм Экснер миҙалы (1954) &lt;br&gt; Erwin Schrödinger Prize (1967)
|сайт             =
}}
'''
'''Берта Карлик''' ({{lang-de|Berta Karlik}}; [[24 ғинуар]] [[1904 йыл]] — [[4 февраль]] [[1990 йыл]]) — [[Австрия]]ның [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], [[Вена университеты]]ның беренсе ҡатын-ҡыҙ профессоры.

== Биографияһы ==
1904 йылдың 24 ғинуарында Венала, Австро-Венгрияла тыуған.

Башланғыс белемде өйҙә алған, фортепианола уйнарға өйрәнгән, шулай уҡ инглиз, француз һәм голланд телдәрен белгән. 1919−1923 йылдарҙа ''Reform-Realgymnasium гимназияһында'' уҡый, уны тамамлағас, Вена университетының фәлсәфә факультетына ҡабул ителә. Бында, 1928 йыл бөткәнсе уҡып, доктор дәрәжәһен ала.

Берта Карлик университетта уҡығанда уҡ швед физигы Ханс Петерсондың ({{lang-de|Hans Pettersson}}) Радий Институтындағы (унда. Radium Institute) тикшеренеүҙәр төркөмөндә эшләй. Шунда уҡ Халыҡ-ара университет белеменә эйә булған ҡатын-ҡыҙҙар федерацияһының (ингл. Federation University of Programmatically) стипендияһына лайыҡ була. Физика өлкәһендә ғилми дәрәжәгә эйә булғас, ул Венала элек үҙе уҡыған Realgymnasium уҡыу йортонда уҡыта башлай.

1930 йылда Берта Карлик Уильям Брэггтың Лондондағы лабораторияһында эшләй башлай. Бында ул кристаллография өлкәһендә кристаллдарҙың структураһын рентген нурҙары менән тикшереүҙәр алып бара. Бертаның радиофизика буйынса эшләүе кристаллограф ғалим ҡатын-ҡыҙҙарҙың иғтибарын үҙенә тартҡан. Улар, [[Мария Склодовская-Кюри|Мария Кюри]]ҙең [[Париж]]дағы лабораторияһына барып, үҙҙәренең ғилми төркөмөн барлыҡҡа килтергәндәр һәм оҙаҡ ваҡыттар буйына хаттар яҙышып, кәңәшләшеп эш иткәндәр.&lt;ref&gt;Tsoneva-Mathewson, S., M. F. Rayner-Canham, G. F. Rayner-Canham, A Devotion to Their Science: Pioneer Women of Radioactivity, (Eds.&lt;/ref&gt; Берта Карлик ғалим-хеҙмәттәштәре — ''Ellen Gleditsch'' һәм ''Eva Resmtedt ''менән менән бик яҡын таныш булған. Ул шулай уҡ Австрияның ғалимы, йәҙрәнең тарҡалыуы өлкәһендә эшләгән физигы һәм радиохимигы [[Мейтнер Лиза|Лиза Мейтнер]] менән дә осрашҡан .

Париж һәм Лондондағы фәнни эшмәкәрлегенән һуң 1930-сы йылдар башында Карлик Венала ''Institute for Radium Research эшләй'', унда ,1937 йылдан башлап, лекциялар уҡый, институттың хеҙмәт баҫҡыстары буйынса юғары күтәрелә. Ханс Петерсон төркөмөндә диңгеҙ һыуының радиоактивлығын тикшерә. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында ул иң мөһим асыш эшләй: ул атомдың номер 85 — [[астат]]ты аса, был элемент, ҡайһы бер ғалимдар фаразлауынса, радиоактив минералдарҙа табылмай, ә Берта Карликтың асышы буйынса тәбиғи тарҡалыуҙың продукты булып тора. Был асыш өсөн ул 1947 йылда Австрия фәндәр академияһының химия буйынса ''Haitinger Prize'' премияһы менән бүләкләнә. Ул астатты яман шеш күҙәнәктәрен радиоактив нурҙар менән дауалауҙа ҡулланыу юлдарын тикшерә. [[Вена университеты]]нда эшләүен дауам итә. Пенсияға 1973 йылда сыҡһа ла, институтта [[1990 йыл]]дың 4 февраленә тиклем үлгәнсе эшләй. 1954 йылда Вильгельм Экснер миҙалы менән бүләкләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://lise.univie.ac.at/physikerinnen/historisch/berta-karlik.htm Berta Karlik]{{Ref-de}}(нем.)
* [https://www.dhm.de/lemo/bestand/objekt/lise-meitner-r-mit-berta-karlik.html Lise Meitner mit Berta Karlik]{{Ref-de}}(нем.)

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:24 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1990 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Венала вафат булғандар]]
[[Категория:Австрия ғалимдары]]</text>
      <sha1>fbupsqfdqirpl6fnsyg7isx9enizu1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пионерҙар йорто (Таганрог)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115478</id>
    <revision>
      <id>1299247</id>
      <parentid>684285</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T14:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10920" sha1="mjvdrfcowzmzalodsncjj8l465c3ngu" xml:space="preserve">[[Файл:Taganrog_Gor_Uprava 15.jpg|thumb|right|250px|Пионерҙар һәм уҡыусылар Һарайы асылған ҡала идараһы бинаһы]]

'''Таганрог пионерҙар Йорто''' — Таганрогтағы [[1991 йыл]]ға тиклем эшләгән мәктәптән тыш эш үҙәге.

== Тарих ==
Таганрогта пионер ойошмаһы [[1923 йыл]]дың 9 апрелендә, Таганрог 10-сы хеҙмәт мәктәбендә «Йәш Спартак» балалар төркөмө ултырышынан һуң ойошторола&lt;ref name=&quot;Наследники пионерии&quot;&gt;''Глубокова Л.'' Наследники пионерии // Таганрогская правда. — 2012. — 25 мая.&lt;/ref&gt;.
Пионерҙар һәм уҡыусылар Һарайы Таганрогта [[1936 йыл]]дың 24 ғинуарында тантаналы рәүештә асыла, ул Аҙау-Ҡара диңгеҙ крайында беренсе&lt;ref name=&quot;Таганрог. Энциклопедия — 2008. С. 312&quot;&gt;''[[Киричек, Маргарита Сергеевна|Киричек М. С.]]'' Дворец пионеров и школьников // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 312. — ISBN 978-5-88040-064-5.&lt;/ref&gt; һәм [[СССР]]ҙа дүртенсе пионерҙар Һарайы була&lt;ref name=&quot;Наследники пионерии&quot; /&gt;. Директор — М. А. Подольский. [[1941 йыл]]дың 17 октябрендә ҡаланы немецтар оккупациялағанға тиклем Пионерҙар һәм уҡыусылар Һарайы Петровская урамы, 87 адресы буйынса урынлашҡан элекке ҡала идаралығының бинаһын биләй&lt;ref name=&quot;Таганрог. Энциклопедия — 2008. С. 312&quot; /&gt;, унда үҫмерҙәр менән төрлө йүнәлештә эш алып барыу өсөн бик яҡшы шарттар була. Пионерҙар Һарайын йыһазландырыуҙа ҡаланың бөтә сәнәғәт предприятиеләре ҡатнаша. Шефтар көҙгөлө хореография кластары, ҡырыу станоктары һәм ағас эшкәртеү станоктары булған оҫтаханалар, радиотүңәрәктәр, йәш натуралистар түңәрәге ойошторорға ярҙам итәләр. Педагогтар етәкселегендә 17 секцияла уҡыусылар иң яңы техник ижад төрҙәре менән шөғөлләнәләр: радиоалғыстар, электромеханик телевизорҙар йыялар, самолёттар моделы төҙөйҙәр, диңгеҙҙе өйрәнәләр, мебель эшләйҙәр&lt;ref name=&quot;Наследники пионерии&quot; /&gt;. Таганрог йәш натуралистары ВДНХ миҙалы менән бүләкләнгән бойҙайҙың һыуыҡҡа сыҙамлы сортын сығаралар&lt;ref name=&quot;Наследники пионерии&quot; /&gt;.

[[1936 йыл]]да пионерҙар Һарайында балалар тынлы оркестры ойошторола&lt;ref name=&quot;Музыкальная культура города Таганрога. — С. 96.&quot;&gt;''Кукушин В. С., Бойко З. А.'' Музыкальная культура города Таганрога. — Ростов-на-Дону: ГинГо, 1999. — 144 с. — ISBN 5-88616-079-5. — С. 96.&lt;/ref&gt;.
Таганрогты оккупанттарҙан азат иткәндән һуң, пионерҙар һәм уҡыусылар Һарайы 1943 йылдың 3 декабрендә «Пионерҙар йорто» исеме аҫтында Петровская урамы, 89 адресы буйынса уҡытыусылар Йорто бинаһында асыла&lt;ref name=&quot;Таганрог. Энциклопедия — 2008. С. 312&quot; /&gt;. [[1944 йыл]]дың февралендә пионерҙар Йорто Чайковский исемендәге балалар музыка мәктәбе бинаһына (Греческая урамы, 50) күсерелә&lt;ref name=&quot;Таганрог. Энциклопедия — 2008. С. 312&quot; /&gt;.
[[1947 йыл]]ға тиклем Свердлов урамы, 60 адресы буйынса ике ҡатлы айырым йортта Димитров заводы Клубы урынлаша&lt;ref name=&quot;Легенда Чеховского театра — С. 34&quot;&gt;''Мартов В.'' Легенда Чеховского театра. — Таганрог: Лукоморье, 2009. — С. 34. — ISBN 978-5-902450-28-3.&lt;/ref&gt;. 1947—1949 йылдарҙа был бинала музыкаль комедия Театры урынлашҡан була&lt;ref name=&quot;Легенда Чеховского театра — С. 34&quot; /&gt;. Уны таратҡандан һуң, 1949 йылдың ҡышында, ҡала башҡарма комитеты ҡарары менән бина ҡала пионерҙар Йортона бирелә&lt;ref name=&quot;Легенда Чеховского театра — С. 34&quot; /&gt;.
[[1957 йыл]]да пионерҙар Йортонда музыка студияһы эшләй башлай, «Әкиәт» балалар музыка театры ойошторола&lt;ref name=&quot;Музыкальная культура города Таганрога. — С. 96.&quot; /&gt;.

[[1968 йыл]]да пионерҙар Йортонда 25 студия һәм түңәрәк эшләй, унда 500 тирәһе бала шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;Юные в своём доме&quot;&gt;''[[Бринцева, Антонина Петровна|Бринцева А. П.]]'' Юные в своём доме // Таганрогская правда. — 1968. — 7 июля.&lt;/ref&gt;. Радио- һәм фото- , драма, хореография, музыка түңәрәктәренән башҡа, тыуған яҡты өйрәнеү түңәрәге эшләй&lt;ref name=&quot;Юные в своём доме&quot; /&gt;.
[[1988 йыл]]дан башлап пионерҙар Йорто Петровская урамы, 72 адресы буйынса урынлашҡан бинала эшләй&lt;ref name=&quot;Таганрог. Энциклопедия — 2008. С. 312&quot; /&gt;. [[1999 йыл]]да Таганрог пионерҙар Йорто балаларҙың өҫтәлмә белем биреү учреждениеһы мәктәптән тыш эш Үҙәге (ЦВР) итеп үҙгәртелә&lt;ref name=&quot;Наследники пионерии&quot; /&gt;. Директоры — Янченко Татьяна Валентиновна&lt;ref name=&quot;Таганрог. Энциклопедия — 2008. С. 312&quot; /&gt;.

== Пионерҙар Йорто етәкселәре ==
* 1974—1986 — Бегун Татьяна Семеновна
* 1946—1974 — Бринцева Антонина Петровна
* 1943—1946 — Ульянох Т. М.
* 1938—1941 — Акуленко Е. И.
* 1936—1938 — Подольский М. А.

== Пионерҙар йортоноң билдәле хеҙмәткәрҙәре һәм түңәрәк ағзалары ==
* '''Беккер Нина Михайловна''' ([[1890]]—[[1938]]) — әүәләү түңәрәге етәксеһе.
* '''Бринцева Антонина Петровна''' ([[1912]]—[[1998]]) — пионерҙар Йорто директоры, Таганрог йәшерен ойошмаһы (подполье) ағзаһы, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, РСФСР халыҡ мәғарифы Отличнигы.
* '''Бут Николай Яковлевич''' ([[1928]]—[[1989]]) — түңәрәк ағзаһы, РСФСР халыҡ рәссамы, «Днепр өсөн һуғыш» диорамаһы өсөн Т. Г. Шевченко исемендәге УССР Дәүләт премияһы лауреаты, Б. М. Греков исемендәге хәрби рәссамдар Студияһының етәксе мастерҙарының береһе.
* '''Вайс Сергей Александрович''' ([[1923]]—[[1943]]) — авиамоделдәр төҙөү түңәрәге етәксеһе, Таганрог антифашист йәшерен ойошма (подполье) ағзаһы.
* '''Григорьева Валентина Яковлевна''' ([[1904]]—[[2000]]) — изостудия етәксеһе&lt;ref&gt;''Раченко О. В.'' Григорьева Валентина Яковлевна // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 302. — ISBN 978-5-88040-064-5.&lt;/ref&gt;.
* '''Дереберя Иван Григорьевич''' ([[1923]]) — түңәрәк ағзаһы, рәсәй рәссамы.
* '''Дроздова Ольга Куприяновна''' ([[1944]]) — түңәрәк ағзаһы, заслуженный учитель Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Мария» гимназияһы директоры.
* '''Малинка Виктор Александрович''' ([[1935]]) — түңәрәк ағзаһы, Рәсәй-Украина рәссамы, балалар өсөн китаптарҙы биҙәүсе.
* '''Морозов Семён Григорьевич''' ([[1914]]—[[1943]]) — Таганрог антифашистик ойошма (подполье) комиссары, Советтар Союзы Геройы.
* '''Скарайнис Олег Юлиевич''' ([[1923]]) — түңәрәк ағзаһы, совет скульпторы&lt;ref&gt;''Андреев А., Донич О.'' [http://lr4.lsm.lv/lv/raksts/den-za-dnem/avtor-skulptur-slaspilsskogo-memoriala-ja-videl-kak-szhigali-lyu.a51982/ Автор скульптур Сласпилсского мемориала: я видел, как сжигали людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304065306/http://lr4.lsm.lv/lv/raksts/den-za-dnem/avtor-skulptur-slaspilsskogo-memoriala-ja-videl-kak-szhigali-lyu.a51982/ |date=2016-03-04 }} // lr4.lsm.lv. — 2014. — 8 мая.&lt;/ref&gt;.
* '''Сухорученко Геннадий Анатольевич''' ([[1934]]—[[2000]]) — түңәрәк ағзаһы, совет шағиры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}


[[Категория:Таганрог ҡоролмалары һәм биналары]]
[[Категория:Рәсәй ҡалалары буйынса мәғариф]]
[[Категория:Уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>mjvdrfcowzmzalodsncjj8l465c3ngu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РФА ӨФҮ Математика институты менән уның хисаплау үҙәге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116839</id>
    <revision>
      <id>1299250</id>
      <parentid>1273192</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T20:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9232" sha1="l6axpar3bcarz43dlt3qvhakr1krduq" xml:space="preserve">{{Карточка института
|название          = РФА Өфө фәнни үҙәгенең Математика институты менән уның хисаплау үҙәге 
|сокращение        = РФА ӨФҮ МИХҮ 
|эмблема           = 
|изображение       = 
|междуназвание     = 
|основан           = 1988
|директор          = [[Напалков Валентин Васильевич]]
|число сотрудников = 
|аспирантура       = специальностар:  Әйберләтә, комплекслы һәм функциональ анализ һәм  Дифференциаль тигеҙләмәләр, динамикалы системалар һәм оптималь идаралыҡ.
|расположение      = {{флаг России}} [[Өфө]]
|адрес =  Чернышевский урамы, 112, [[Өфө]], Башҡортостан, Рәсәй
|сайт = http://matem.anrb.ru/
}}

'''РФА Өфө фәнни үҙәгенең Математика институты менән уның хисаплау үҙәге ''' — федераль дәүләт бюджет ғилми учреждениеһы, Өфөлә урынлашҡан.

Институт [[РФА Өфө фәнни үҙәге]]&lt;ref&gt;[http://www.yras.ru/usc-ras.html Уфимский научный центр РАН]&lt;/ref&gt; составына инә, аспирантураһы бар, ғилми журнал нәшер итә, халыҡ-ара семинарҙар үткәрә.

== Тарихы ==
[[1971 йыл]]да СССР ФА Башҡортостан филиалында физика һәм математика бүлеге асыла.

Математика фәндәре өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәрҙе ойоштороу маҡсатында Мәскәү Энергетика институтынан математик, СССР ФА мөхбир ағзаһы Леонтьев Алексей Фёдорович саҡырыла, ул Өфөгә 1971 йылда үҙенең шәкерттәре төркөмө — В. В. Напалков, В. П. Громов, Ю. Н. Фролов — менән килә.

1971—1972 йылдарҙа Өфөгә Новосибирск Академҡаласығынан ғалимдар Рамазанов М. Д. һәм Шабат А. Б. күсеп килә. 80-се йылдар уртаһына Физика һәм математика бүлегендә фәнни йүнәлештәр булдырыу һәм математик подразделениеларҙы үҙгәртеп ҡороу тамамлана. Өфөлә СССР-ҙың диссертация советы булған математика үҙәктәренең береһе хасил була.

1987 йылда СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Башҡортостан фәнни үҙәге тип үҙгәртелә һәм СССР Фәндәр академияһының яңы ойошторолған Урал бүлексәһенә индерелә. СССР Хөкүмәте һәм СССР Фәндәр академияһы Президиумы ҡарарҙары нигеҙендә 1988 йылдың февралендә Урал бүлексәһенең Математика институты менән уның хисаплау үҙәген асыу тураһындағы ҡарары ҡабул ителә.

Математика институт менән уның хисаплау үҙәге 1988 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Физика һәм математика бүлеге нигеҙендә ойошторола.

Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы Напалков Валентин Васильевич институттың директоры була.

Башта институт Туҡаев урамындағы 50-се йортта урынлаша. 1990 йылда Башҡортостанға килгән Б. Н. Ельцин инициативаһы менән ул бинаны [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының диниә назаратына]] бирәләр. Институтҡа КПСС-тың Киров район комитеты бинаһын тапшыралар.

КПСС-тың Киров райкомы был ҡарарҙы танымай һәм бинаны институтҡа тапшырырға йыйынмай. Бер нисә ай буйы институт райком бинаһының коридорында көн итә. 1990 йылдың октябрендә бина тулыһынса институтҡа бирелә.

1971—2010 йылдарҙа институтта 29 фән докторы һәм 70-тән ашыу кандидат әҙерләнә, уларҙың күпселеге Башҡортостан Республикаһы юғары уҡыу йорттарында эшләй.

== Тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре ==
* комплекслы алмаш дәүмәлдәр функциялары теорияһы;
* дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының асимптотик ысулдары;
* математик физиканың интеграцияланыусы һыҙыҡһыҙ тигеҙләмәләре;
* хисаплау математикаһының ысулдары һәм алгоритмдары.

== Подразделениелары ==
* Функциялар теорияһы бүлеге (мөдире — РФА мөхбир ағзаһы Напалков В. В.).
* Комплекслы анализ бүлеге (мөдире — физика-математика фәндәре докторы Кривошеев А. С.).
* Дифференциаль тигеҙләмәләр бүлеге (мөдире —физика-математика фәндәре докторы Калякин Л. А.).
* Математик физика бүлеге (мөдире — физика-математика фәндәре докторы Новокшенов В. Ю.).
* Хисаплау математикаһы бүлеге (мөдире — физика-математика фәндәре докторы Ильясов Я. Ш.).

== Хеҙмәттәр ==
Институт ғалимдары коллективының ҡаҙаныштары: һыҙыҡһыҙ дифференциаль тигеҙләмәләрҙе тикшереү, бәрмә тулҡын структураһын тикшереү; ҡатмарлы системаларҙан Кортевег — де-Фриз тигеҙләмәһе, Шредингерҙың һыҙыҡһыҙ тигеҙләмәһе кеүек интеграциялы дифференциаль тигеҙләмәләргә асимптотик күсештәрҙе нигеҙләү; һыҙыҡһыҙ дифференциаль һәм дифференциаль-төрлөлөклө тигеҙләмәләрҙең алгоритмдар кимәленә еткерелгән һәм компьютер алгебраһы саралары менән ғәмәлгә ашырылған интеграцияланыусанлыҡ критерийҙары һ. б.

Институт хеҙмәткәрҙәре тарафынан солитондар теорияһы һәм математик физика тигеҙләмәләре буйынса вуздар өсөн дәреслектәр әҙерләнгән.

== Билдәле ғалимдары ==
* Напалков Валентин Васильевич — математик, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы
* Леонтьев Алексей Фёдорович — математик, профессор, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы
* Ильин Арлен Михайлович — РФА академигы.

== Әҙәбиәт ==
Уфимский математический журнал&lt;ref&gt;[http://matem.anrb.ru/ru/journal Уфимский математический журнал | Федеральное государственное бюджетное учреждение науки Институт математики с вычислительным центром]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://matem.anrb.ru/ Сайт Уфимского научного центра Российской академии наук]
* http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?orgid=1374&amp;fletter=%EA&amp;option_lang=rus
* http://bash.rosmu.ru/activity/opinions/200.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222195721/http://bash.rosmu.ru/activity/opinions/200.html |date=2014-02-22 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Өфө мәғарифы]]</text>
      <sha1>l6axpar3bcarz43dlt3qvhakr1krduq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архитектура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117051</id>
    <revision>
      <id>1299262</id>
      <parentid>1287294</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jmabel</username>
        <id>13573</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Balboa Bay Club 9 Photo D Ramey Logan.jpg]] → [[File:Balboa Bay Club 9 Photo Don Ramey Logan.jpg]] [[c:Special:PermanentLink/1232752188#Mass_rename_requested]]</comment>
      <origin>1299262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52127" sha1="cba7oa4wd6uma685y147s20jw23dola" xml:space="preserve">[[File:Congresso do Brasil.jpg|thumb|alt= The view shows a 20th-century building with two identical towers very close to each other rising from a low building which has a dome at one end, and an inverted dome, like a saucer, at the other.|
[[Бразилия]]ның Милли конгрессы. Архитектор [[Оскар Нимейер]]]]

'''Архитекту́ра''' йәки '''зо́дчество'''&lt;ref name=&quot;НИЭ&quot;&gt;Архитектура // Новая иллюстрированная энциклопедия. Кн. 2. Ар-Би. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2002. — 256 с.: ил. — '''С. 21—22'''. — ISBN 5-85270-192-0 (кн. 2), ISBN 5-85270-218-8.&lt;/ref&gt; — йорттар, биналар һәм ҡоролмаларҙы проектлаштырыу, [[төҙөлөш|төҙөү]] һәм биҙәү сәнғәте һәм фәне (уларҙың архитектур ансамблен дә үҙ эсенә алып)&lt;ref name=&quot;бэс&quot;&gt;Архитектура //[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/60458 Большой энциклопедический словарь]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;кр&quot;&gt;[http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ARHITEKTURA.html Архитектура //Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026125533/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ARHITEKTURA.html |date=2014-10-26 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ [[кеше]] тормошо һәм эшмәкәрлеге өсөн мөхит арауығы тыуҙырған йорт-биналар һәм ҡоролмалар йыйылмаһы&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;
{{статья|автор=А. В. Иконников|заглавие=Архитектура|издание=Большая Советская Энциклопедия. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. А. М. Прохоров|том=2. Ангола — Барзас|издательство=Советская Энциклопедия|место=М.|год=1970|страницы=296—302}}&lt;/ref&gt;. Архитектура [[кеше]]ләрҙең ынтылыш-теләктәренә, заманса [[техника|техник]] мөмкинлектәргә һәм эстетик фекер-ҡараштарға ярашлы уларҙың тормошо һәм эшмәкәрлеге өсөн кәрәк булған материаль ойошторолған мөхит булдыра&lt;ref name=&quot;бэс&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;кр&quot; /&gt;. Объекттарҙың ''функциональ'' (тәғәйенләнеше, файҙаһы), ''техник'' (ныҡлығы, оҙаҡ ваҡыт хеҙмәт итеүе) һәм ''эстетик'' (матурлығы) үҙенсәлектәре архитектурала үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән&lt;ref name=&quot;бэс&quot; /&gt;.

Архитектура эштәре йыш ҡына мәҙәни һәм сәйәси символ, шулай уҡ сәнғәт әҫәре булараҡ ҡабул ителә. Тарихи мәҙәниәттәр
(цивилизациялар) үҙҙәренең архитектура ҡаҙаныштары менән дә айырылып тора һәм билдәләнә. Архитектура бер үк ваҡытта йәмғиәттең йәшәйеш функцияларын тормошҡа ашырырға булышлыҡ итһә һәм уларҙы йәмғиәт үҫеше ҡанундарына ярашлы тейешле юҫыҡҡа йүнәлтә. Әммә архитектура кешеләрҙең мөмкинлектәренә һәм ихтыяж-талаптарынан сығып йәшәп килә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;.

Ер-урын, аралыҡ менән эшләү предметына шулай уҡ тораҡ пуктын дөйөм ойоштороу ҙа инә. [[Ҡала төҙөлөшө]] (градостроительство) төшөнсәһе менән ул айырым йүнәлеш итеп ҡарала&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt; һәм ижтимағи-иҡтисади, төҙөлөш-техник, архитектура-сәнғәт, санитар-гигиена проблемаларын үҙ эсенә ала. Шуға ла, ҡала төҙөлөшө нигеҙҙәрен белмәй, архитектура ҡоролмаһына дөрөҫ баһа биреү ауырға төшә&lt;ref name=«Мир архитектуры»&gt;{{книга|автор=А. Гутнов, В. Глазычев|заглавие=Мир архитектуры|место=Москва|издательство=Молодая гвардия|год=1990|тираж=200000|страниц=351|isbn=5-235-00487-6}}&lt;/ref&gt;.

Архитектура өлкәһендәге юғары халыҡ-ара бүләктәрҙең береһе —''Притцкер премияһы'', ул һәр йыл һайын архитектура буйынса иң юғары ҡаҙаныштар өсөн бирелә.

Халыҡ-ара архитекторҙар союзының [[1996 йыл]]да [[Барселона]]ла үткән 20-се Генераль ассамблеяһы ҡарарына ярашлы, һәр йыл һайын октябрҙың беренсе дүшәмбеһендә архитекторҙарҙың һәм архитектура ҡомартҡыларын яратыусыларҙың халыҡ-ара һөнәри байрамы — Бөтә донъя архитектура көнө билдәләнә&lt;ref&gt;''[http://www.uia-architectes.org/en/s-informer/nouvelles/6967#.UdFt3qzDWgE World Day of Architecture — Message from the UIA President] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103221832/http://www.uia-architectes.org/en/s-informer/nouvelles/6967#.UdFt3qzDWgE |date=2014-01-03 }}''&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|мини|[[Һиндостан]]дың Чандигарх ҡалаһындағы Ассамблея Һарайы, архитекторы [[Ле Корбюзье]]]]

== «Архитектура» һүҙенең сығышы ==
[[Рус теле]]ндә киң ҡулланылышта булған һәм уның аша элекке [[Советтар Союзы]]нда йәшәгән башҡа халыҡтар телдәренә инеп киткән «архитектура» һүҙе [[поляк теле]] аша ({{lang-pl|architektura}}) [[латин теле]]нән ({{lang-la|architectura}}) үҙләштерелгән&lt;ref&gt;{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=91&amp;vol=1|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=91}}&lt;/ref&gt;. Латин телендә был һүҙ ''architectus'' «архитектор» һүҙенән яһалған, ә уныһы үҙ сиратында боронғо грек теленән алынған ({{lang-grc|ἀρχιτέκτων}}): αρχι- (''главный, старший'') һәм τέκτων (''плотник, строитель'') — «главный строитель»&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Ernout A., Meillet A.|заглавие=Dictionnaire etymologique de la langue latine|издание=3|место=Paris|год=1951|pages=78}}&lt;/ref&gt;.

[[Рус теле]]ндә төҙөлөш сәнғәтенә ҡағылышлы тағы ла бер үҙенсәлекле һүҙ ҡулланыла: «'''зодчество'''» ({{lang-cu|«зьдьчий»}} «зьдь» — глина, материя) һүҙенән алынған&lt;ref name=&quot;Etymology&quot;&gt;{{книга|автор = Преображенский, А.|заглавие = Этимологический словарь русского языка|место = М.|издательство = Типография г. Лиссиера и Д. Совко|год = 1910-1914|страницы = 246-247}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектор ==
Архитектор — йорт һәм биналар, уларҙың [[фасад]]тары, шулай уҡ эске аралыҡ пландарын дөйөм һәм өлөшләтә эшләүҙе үҙ эсенә алған архитектура йәһәтенән проектлау менән шөғөлләнеүсе махсус белемле белгес. [[Рәсәй Федерацияһы]]нда архитектура буйынса юғары белем 270100 «Архитектура» һәм 270900 «Ҡала төҙөлөшө» (градостроительство) һөнәрҙәре буйынса бирелә&lt;ref&gt;http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=118285;p=3 Приказ Министерства образования и науки Российской Федерации от 17.09.2009 г. № 337 «Об утверждении перечней направлений подготовки высшего профессионального образования»&lt;/ref&gt;.

== Сәнғәт төрө булараҡ архитектура ==
[[Файл:Classical orders from the Encyclopedie.png|thumb|right|Төрлө [[Архитектура ордеры|архитектура ордерҙарының]]
капителдәре&lt;br&gt; (өҫкө өлөштәре)&lt;ref name=&quot;dAlembert&quot;&gt;Иллюстрация из «Энциклопедии, или Толкового словаря наук, искусств и ремёсел». Франция, XVIII век&lt;/ref&gt;]]

[[Сәнғәт]] төрө булараҡ архитектура рухи [[мәҙәниәт]] өлкәһенә ҡарай, кешенең тирә-яғын [[эстетика|эстетик]] йәһәттән формалаштыра, йәмғиәттең уй-фекерҙәрен һәм идеяларын нәфис (художестволы) образдарҙа сағылдыра һәм кәүҙәләндерә.

Йәмғиәттең тарихи үҫеше ҡоролмаларҙың функцияларын һәм төрҙәрен (йорт-биналарҙың эске төҙөлөшө, асыҡ арауыҡлы ҡоромалар, төрлө төҙөлөш ансамблдәре), уларҙың техник конструкция системаларын, архитектура ҡоролмаларының художестволы төҙөлөшөн билдәләй.

[[Художестволы образ]]дарҙы формалаштырыу йәһәтенән архитектураны һынлы булмаған (''неизобразительный, тектонический'') сәнғәт төрҙәренә индерәләр, сөнки уларҙа ҡулланылған билдәләр сағылдырған образдарҙа ниндәйҙер реаль предметтарҙы, күренештәрҙе һәм хәл-ваҡиғаларҙы күреп-таныу мөмкин түгел&lt;ref name=&quot;apxu&quot;&gt;[http://www.apxu.ru/article/kako/culpt/hudogectvennotvor4eckaa_deatelnoct_4eloveka.htm Проект apxu.ru — Художественно-творческая деятельность человека]&lt;/ref&gt;. Архитектура әҫәрҙәренә эстетик баһа уларҙың үҙ функциональ тәғәйенләнешен үтәү, хеҙмәтләндереү һәләтлеге аша бирелә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;.

Образдарҙың булдырылыу ысулдары буйынса архитектураны сәнғәттең ''арауыҡлы (пластик һынлау)'' төрөнә индерәләр ''пространственный (пластический вид искусства''). Уның әҫәрҙәре:
* үҙгәрмәй һәм ваҡыт үтеү менән үҫешмәйсә арауыҡта ҡала бирә; 
* улар предметлы характерҙа була;
* матди материалы эшкәртеү юлы менән яһала;
* ҡараусы тарафынан туранан-тура һәм визуаль рәүештә (күҙҙәр аша) ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;apxu&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RPrgxyo,lxqol!oxqzxxyig Глоссарий.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110601222613/http://glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RPrgxyo,lxqol!oxqzxxyig |date=2011-06-01 }}&lt;/ref&gt;.

Архитектура сәнғәтен сағылдырған саралар иҫәбенә архитектура композицияһы, тектоника, масштаб, пропорциялар, ритм, күләмдәр пластикаһы, фактура (әҫәрҙәр техникаһының үҙенсәлеге) һәм ҡулланылған [[төҙөлөш материалдары]]ның [[төҫ]]ө инә&lt;ref name=&quot;бэс&quot; /&gt;. Архитектура әҫәрҙәренең эстетик йәһәттән йоғонтоһона байтаҡ дәрәжәлә уларҙың конструктив сиселеше йоғонто яһай. Ҡоролма ныҡ  булыу менән бергә үҙенең ныҡлығы тураһында ныҡлы тәьҫир ҙә ҡалдырырға тейеш. Әгәр ҙә ҡарағанда материалдың етмәгәнлеге хаҡында фекер тыуа икән, йорт-бина ла тотороҡһоҙ һәм ышанысһыҙ булып күренә, шул уҡ ваҡытта материалдың артыҡлығы саманан тыш ауырлыҡ тойғоһо тыуҙыра. Был инде үҙ сиратында кире [[эмоция]]ларға килтерә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;.

== Архитектураның төп өлкәләре ==
{{врезка
 | Выравнивание    = right
 | Заголовок    = 
| Ширина = 200px
 | Содержание   =
''Архитектура'' өс башланғысҡа нигеҙләнә: ''	ныҡлыҡ (прочность)'' ({{lang-la|firmitas}}), ''файҙа (польза)'' ({{lang-la|utilitas}}) һәм  ''матурлыҡ (красота)'' ({{lang-la|venustas}}).
| Подпись         = [[Марк Витрувий Поллион]]. Десять книг&lt;br&gt; об архитектуре&lt;ref name=&quot;Vitruvius&quot;&gt;
{{книга|автор = Витрувий.|заглавие = Десять книг об архитектуре. Пер. с лат. Ф. А. Петровского|место = М.|издательство = Едиториал УРСС|год = 2003}}&lt;/ref&gt;. Книга I}}

=== Йорт-биналарҙы һәм ҡоролмаларҙы проектлау ===
''Күләмле-планлы проектлау'' (архитектура тар мәғәнәлә, зодчество) — архитектураның төп бүлеге, ул бина һәм ҡоролмаларҙы проектлау һәм төҙөү менән бәйле.  

''Архитектура эшмәкәрлеге'' — архитекторҙарҙың архитектура объекты булдырыуға йүнәлтелгән маҡсатлы һөнәри эшмәкәрлеге. Ул түбәндәгеләрҙе үҙ эсенә ала: 
* архитектура проектын төҙөү буйынса [[ижад]]и процесс,
* төҙөү йәки яңыртыу буйынса проект документацияһының барлыҡ бүлектәрен эшләүҙе координациялау,
* архитектура объектын төҙөүгә автор күҙәтеүе.

=== Ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлеге ===
[[XX быуат]] уртаһында архитектор һөнәре ике тармаҡҡа бүленә: «күләмле проектлау» («күләмдәрҙе, йәғни йорт-биналарҙы проектлау) һәм  «[[ҡала төҙөлөшө]]» (ҡала райондарын йә эре күп функциялы комплекстарҙы проектлау).

''Ҡала төҙөлөшө'' — архитектураның ҡала мөхитен проектлау һәм үҫтереү менән шөғөлләнеүсе бүлеге. Ул шулай уҡ бер комплекста ҡаланың планлы үҫеш һәм яңы объекттар төҙөү мәсьәләләрен дә, санитар-иҡтисади һәм экология проблемаларын да хәл итә.   

Хәҙерге заман ҡала төҙөлөшөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып [[Швейцария]]ла тыуған [[Франция|француз]] архитекторы, рәссам һәм дизайнер [[Ле Корбюзье]] һанала&lt;ref name=&quot;LeCorbusier&quot;&gt;{{книга|автор = [[Ле Корбюзье]] |заглавие = Три формы расселения. Афинская хартия |оригинал = Пер. с франц. Ж. Розенбаума. Послесл. Ю. Бочарова и А. Раппапорта |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1976 |страниц = 136}}&lt;/ref&gt;. Ул ҡала төҙөлөшөнә ҡағылған күп һанлы проектарында (1922—1945), «ирекле ҡала планы» йәки «йәшел ҡала» идеяларын (идея «свободного городского плана» или «зеленого города»: «Лучезарный Город» — по Ле Корбюзье) беренсе урынға ҡуя, улар бары XX быуаттың икенсе яртыһында ғына ысын мәғәнәлә танылыу һәм таралыу ала.

Архитектура менән ҡала төҙөлөшөнөң үҙ-ара бәйләнеше үтә мөһим һәм бер үк ваҡытта бәхәсле мәсьәлә булып ҡала килә.

Ле Корбюзье эшләгән һәм Хәҙерге заман архитектураның халыҡ-ара конгресы (Международный конгресс современной архитектуры -CIAM) тарафынан [[1933 йыл]]да [[Афина]]ла ҡабул ителгән Афина хартияһының (Ҡала төҙөлөшө манифесының) 92-се пунктында архитектура менән ҡала төҙөлөшө мөнәсәбәте тураһында түбәндәгесә әйтелгән:
{{начало цитаты}}Архитектура беренсе дәрәжәләге һәм иң мөһим әһәмиәткә эйә була бара. Архитектура ҡала яҙмышын алдан, көн элгәре хәл итә. Архитектура ҡала төҙөлөшө планының беренсел нигеҙе булған торлаҡтың структураһын билдәләй. ''Архитектура, теүәл иҫәпләүҙәргә һылтанып, торлаҡты эре комплекстарға берләштерә.''{{конец цитаты}}
Халыҡ-ара манифеста яҙылғандың төп мәғәнәһе: «Кеше — бар әйберҙәрҙең үлсәме» («Человек — мера всех вещей») принцибынан сығып, ''Афина хартияһы архитектураны беренсел тип иҫәпләй''.

Шул уҡ ваҡытта башҡа уй-фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, ''Зигфрид Гидион'' яҙуынса&lt;ref name=&quot;Giedion&quot;&gt;{{книга|автор = Гидион Зигфрид |заглавие = Пространство. Время. Архитектура |оригинал = Перевод. изд.: Raum, Zeit, Architektur: Die Entstehung einer neuen Tradition / S. Giedion - Ravensburg |ответственный = Сокр. пер. с нем. М.В. Леонене, И.Л. Черня. |издание = 3-е изд |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1984 |страницы = 39 |страниц = 455 с., ил.}}&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Архитектураның киләсәге ҡала төҙөлөшө менән айырылғыһыҙ бәйләнгәнен беҙҙең заман архитекторҙары бик яҡшы белә. Берҙән-бер матур йорт үҙе генә бер ниндәй әһәмиәткә эйә түгел.{{конец цитаты}}
Бындай ҡараш, әлбиттә, бер кешенең генә түгел, ә ҙур социаль төркөмдәрҙең, дөйөм йәмғиәттең мәнфәғәтен күҙ уңында тота.&lt;br /&gt;
[[СССР|Совет]] ҡала төҙөлөшө мәктәбе лә шулай уҡ мөхит булараҡ ҡала масштабынан сығып уй-фекер йөрөтөргә өйрәтте&lt;ref name=&quot;Гутнов&quot;&gt;{{книга|автор = Гутнов А.Э. |заглавие = Эволюция градостроительства |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1984 |страницы = 5 |страниц = 256 с., ил.}}&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Ҡалалағы урынын белмәй тороп, айырым йорт-бинаның индивидуаль үҙенсәлектәрен тойоу һәм әйтеп биреү мөмкин түгел. Ҡала төҙөүсе... үҙҙәренең ҙурлығы һәм ҡатмарлығы яғынан ғәҙәти архитектура ҡоролмаһынан күпкә юғары булған объекттар менән шөғөлләнә.{{конец цитаты}}

Хәҙергә [[Рәсәй]] ҡануниәте лә ҡала төҙөлөшөнә ҡағылған эшмәкәрлекте архитектура эшмәкәрлеге менән сағыштырғанда киңерәк төшөнсә  итеп ҡарай. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ''Ҡала төҙөлөшө кодексының'' (Градостроительный кодекс Российской Федерации -ГСК РФ)1-се статьяһына ярашлы:
{{начало цитаты}}''Ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлеге'' — территорияларҙы, шул иҫәптән ҡалаларҙың һәм башҡа биләмәләрҙең территорияларын үҫтереү буйынса эшмәкәрлек һәм ул түбәндәге эш төрҙәре менән тормошҡа ашырыла:
* территориаль планлаштырыу,
* ҡала төҙөлөшө зоналарын асыҡлау,
* территорияларҙы әҙерләү,
* ''архитектура-төҙөлөш проекты эшләү'',
* [[төҙөлөш]],
* капиталь төҙөкләндереү (ремонт),
* капиталь төҙөлөш объектарын тергеҙеү һәм яңыртыу.{{конец цитаты}}

XX быуат аҙағында ҡала төҙөлөшө төшөнсәһенән социология һәм системаларҙың дөйөм теорияһына яҡыныраҡ торған фән булараҡ ''урбанистика'' айырылып сыҡты, ул ҡала һәм уның үҫеш принциптарын өйрәнә. 

=== Ландшафт архитектураһы ===
''Ландшафт архитектураһы'' — архитектураның [[баҡса]], [[парк]] һәм материалдары ландшафт (ер өҫтөнөң үҙенә генә хас үҙенсәлекле бер өлөшө) һәм тәбиғи үҫемлектәр булған башҡа мөхиттәрҙе ойоштороуға арналған бүлеге. Ландшафт архитекторы парктарҙы һәм баҡсаларҙы биҙәү, ҡала микрорайондарын һәм йорт алды участкаларын йәшелләндере менән шөғөлләнә. 

[[Рәсәй]]ҙәге ландшафт архитектураһының иң яҡшы өлгөләре булып һанала:
* [[Мәскәү өлкәһе]]нең Красногорский райоеы Архангельский ауылындағы «Архангельский» дәүләт-музей усадьбаһы.&lt;ref&gt;[http://www.beautygarden.ru/sady-i-parki-mira/rossiya/archangelskoe Архангельское ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Мәскәү]]ҙәге Кусков музей-усадьбаһы.&lt;ref&gt;[http://www.kuskovo.ru/ Жемчужина Европы — Усадьба Кусково]&lt;/ref&gt;
* [[Петергоф һарай-парк ансамбле]] музей-ҡурсаулығы.&lt;ref&gt;[http://peterhofmuseum.ru/ Музей-заповедник «Петергоф»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524112828/http://peterhofmuseum.ru/ |date=2007-05-24 }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Kuskovo-2004-1.jpg|thumb|680 px|center|Кусков, Һарай һәм манаралы сиркәү күренеше]]
{{Панорама|St Petersburg Peterhof 23453.jpg|900px|Ҙур Петергоф һарайының Түбәнге паркы панорамаһы}}

=== Интерьер дизайны ===
''Интерьер дизайны'' — архитекторҙарҙың һәм дизайнерҙарҙың архитектура һәм сәнғәт саралары менән йорт-бина эсендә фунциональ, эргономик һәм эстетик аралыҡ булдырыу буйынса һөнәри һәм ижади эшмәкәрлеге. Уның маҡсаты — уңайлыҡ тыуҙырыу һәм кешеләрҙең мөхит менән эстетик яҡтан үҙ-ара ыңғай тәьҫир итешеүен булдырыу. Интерьер дизайны үҙендә сәнғәт һәм сәнәғәт дизайнын берләштерә.

Дизайнер йорт-бина эсендәге хеҙмәт барышын оптималләштерә, махсуслашҡан бүлмәләрҙең биҙәлешен эшләй, артабан уларҙы планлаштырыуҙан башлап, яҡтылыҡ, елләтеү, акустика системаларын ҡороу, мебелде урынлаштырыу хәстәрҙәренә тиклем интерьерҙы матурлау менән етәкселек итә.    

Архитектураның бер өлөшө булған интерьер дизайнының үҙенең күп төрлө стилдәре бар, улар, төрлө тарихи дәүерҙәрҙә барлыҡҡа килеп, артабан үҫеш алған. Бер үк бина, мәҫәлән, конференц-зал, төрлө стилдәрҙә биҙәлергә мөмкин: «Хай-тек», роман архитектураһы,  модернизм стилдәре һәм башҡалар. Интерьер стилдәре архитектураныҡына ҡарағанда күберәк.

==== Интерьер дизайны өлгөләре ====
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Hotel San Domenico-Taormina-Sicilia-Italy - Creative Commons by gnuckx (3667442268).jpg|[[Италия]]ның Таормина ҡалаһындағы  Сан-Доминико ҡунаҡханаһы 
File:Lenno Villa Balbianello wnetrze 4.jpg|Балбьянелло виллаһы
File:Apothecary room - Arppeanum - DSC05136.JPG|Дарыухана
File:Lenno Villa Balbianello wnetrze 3.jpg|Ленно виллаһы
File:Johan Zacharias Blackstadius, Interiör, salong med läsande flicka, 1850.jpg|Салон 
File:Bar in de Rotterdamzaal.jpg| Роттердам ҡалаһындағы бар
File:Balboa Bay Club 9 Photo Don Ramey Logan.jpg|Бальбоа Бей клубы
File:12-03-01-axel-springer-by-RalfR-28.jpg|Шпрингер небоскрёбы
&lt;/gallery&gt;

=== Ваҡ формалар архитектураһы ===
''Ваҡ формалар архитектураһы'' — архитектураның функциональ-декорация (мәҫәлән, кәртә-ҡоймалар), мемориаль характерҙағы (ҡәбер таштары), ҡаланы төҙөкләндереү (яҡтыртыу ҡорамалдары) һәм мәғлүмәт биреүсе (стендтар, реклама таҡталары) объекттар менән шөғөлләнеүсе бүлеге. 

&lt;gallery widths=&quot;180px&quot;&gt;
File:Zabor.jpg | Ҡойма
File:Daniel Fuchs.CC-BY-SA.Morus nigra.Hedge.jpg | «Тере» кәртә (живая изгородь)
File:Харьков Хар.наб.8 Беседка Vizu2010.JPG | Беседка
File:Athina Ogrod Narodowy 3.jpg | Сатыр (пергола)
&lt;/gallery&gt;

Ландшафт архитектураһында һәм баҡса-парк сәнғәтендәге ярҙамсыл архитектура ҡоролмалары, ябай функциялы һәм архитектура ансамбленең дөйөм композицияһын тулыландырыусы ҡорамалдар һәм художество-декоратив элементтар ҙа ваҡ архитектура формаларына ҡарай&lt;ref&gt;Академия архитектуры. 1935. т. I, стр. 15&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belparavo&quot;&gt;[http://www.determiner.ru/dictionary/219/word/malye-arhitekturnye-formy Малые архитектурные формы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416010316/http://www.determiner.ru/dictionary/219/word/malye-arhitekturnye-formy |date=2013-04-16 }} — Право Белоруссии: Понятия, термины, определения, 2002 г.&lt;/ref&gt;. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҙур функциялар үтәмәй, бары тик художество-декоратив яҡтан ғына әһәмиәткә эйә. Шул уҡ ваҡытта ваҡ архитектура формалары архитектура ансамлендә мөһим роль уйнарға ла мөмкин&lt;ref&gt;[http://interpretive.ru/dictionary/968/word/ansambl-arhitekturnyi Ансамбль архитектурный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203145/http://interpretive.ru/dictionary/968/word/ansambl-arhitekturnyi |date=2016-03-04 }} — Энциклопедия «Искусство» в 4 т. Под ред. Горкина А. П.&lt;/ref&gt;. Ландшафт дизайнында улар баҡсаны биҙәүҙең төп элементтары булып тора&lt;ref&gt;[http://www.artwindows.ru/smallarchitecturalforms/smallarchitecturalforms.html Малые архитектурные формы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819125221/http://www.artwindows.ru/smallarchitecturalforms/smallarchitecturalforms.html |date=2013-08-19 }} — Уроки ландшафтного дизайна&lt;/ref&gt;. Еңел конструкцияларҙан йыйылған һәм махсус нигеҙ яһамай ғына ваҡытлыса урынлаштырылған ҙур булмаған ҡоролмалар ҙа ваҡ архитектура формаларына ҡарай сауҙа павильондары һ.б.)&lt;ref name=&quot;ukrkiosk&quot;&gt;[http://www.country.ua/art/19/1132.html Типовые правила размещения малых архитектурных форм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611074634/http://www.country.ua/art/19/1132.html |date=2013-06-11 }} — приказ Государственного комитета строительства, архитектуры и жилой политики Украины&lt;/ref&gt;.

Башҡа ваҡ архитектура формалары: баҫҡыстар, кәртә-ҡоймалар, скульптуралар, мемориаль таҡтаташтар, фонтандар, тыштағы яҡтыртыу ҡорамалдары, афиша һәм реклама стендтары, баҡса-парк ҡоролмалары (газондар, беседкалар, парк эскәмйәләре, баҡсалағы мебель), ҡала урамындағы мебуль, сүп-сар һауыттары (урналар һәм кәрзиндәр), балалар уйын майҙансыҡтары һәм комплекстары, киоск һәм павильондар, сауҙа лотоктары һәм автоматтары һ.б. 

=== «Ҡағыҙҙағы архитектура» ===
'''Ҡағыҙ архитектураһы''' — архитекторҙарҙың материалләштереү маҡсаты булмаған архитектура формаларын проектлау буйынса теоретик эшмәкәрлеге. Был проекттар үҙҙәренең техник яҡтан ҡатмарлы, тормошҡа ашырыу өсөн ҡиммәт, масштаблы булыуы йә цензура рөхсәт итмәүе арҡаһында бары тик ҡағыҙҙа ғына тороп ҡала. Барокко һәм классицизм дәүерендәге [[Франция]] — тарихта киң билдәле «ҡағыҙ архитектураһы» осоро.  

«Ҡағыҙҙағы архитектура» — утопик сәнғәт. Ул бер яҡтан төрлө архитектура формалары эҙләү өсөн тәжрибә майҙаны булһа, икенсе яҡтан авторҙың сикһеҙ фантазияһын сағылдыра.

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Архитектура өлкәләре&quot; widths=&quot;140px&quot; heights=&quot;140px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Файл:Marina_Bay_Sands_model_1.jpg|Макет [[:en:Marina Bay Sands|Marina Bay Sands]]. Архитектор Моше Сафди
Файл:Life mounds charles jencks.jpg|''Life Mounds'' at Jupiter Artland. Архитектор Чарльз Дженкс
|Интерьер Galleria Department Store, [[Сеул]]. Архитектор [[:en:UNStudio|UNStudio]]
Файл:Rietveld chair 1.JPG|Ҡыҙыл-зәңгәр ултырғыс. Архитектор Геррит Ритвельд
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Архитектура теорияһы ==
{{врезка
 | Выравнивание    = right
 | Заголовок    = 
| Ширина = 200px
 | Содержание   =
''Архитектура'' — арауыҡтағы [[музыка]], ҡатып-ҡалған музыка.
| Подпись         = Философ Фридрих Вильгельм Йозеф фон Шеллинг&lt;ref&gt;[http://www.bibliotekar.ru/encSlov/a/100.htm Архитектура — ҡатып-ҡалған музыка]&lt;/ref&gt;
}}

Төҙөлөш терминдары һүҙлеге&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/stroitel/4977 Терминологический словарь по строительству на 12 языках]&lt;/ref&gt; архитектура теорияһын өйрәнеү объекттары архитектураның тәбиғәте һәм үҙенсәлектәре, уның сәнғәт булараҡ килеп сығыуы, үҫеше һәм эшләүе, шулай уҡ асылы, йөкмәткеһе һәм формалары булған [[фән]] тип билдәләй.&lt;br /&gt;
Архитектура теорияһы предметына тағы ла төп төшөнсәләр системаһы (категориялар) ҡарай, улар, атап әйткәндә, түбәндәгеләр: 
архитектура композицияһы, функцияһы, формаһы, конструкцияһы, архитектоника (бина конструкцияһының, уның өлөштәренең үҙ-ара бәйләнеше, бер бөтөнлөгө) архитектура мөхите, [[симметрия]] һәм асимметрия һ.б. [[Күләм]] — тыштан ҡарағанда — мөхиттең йомоҡ һәм сикләнгән, бөтөн берәмеге. Ара, арауыҡ (пространство) — эстән ҡарағанда — мөхиттең бер өлөшө&lt;ref name=&quot;Gegello&quot;&gt;{{книга|заглавие = Очерки теории архитектурной композиции |ответственный = Гл. ред. А.И. Гегелло |место = М. |издательство = Гос. изд-во лит-ры по стр-ву, архитектуре и стр. материалам |год = 1960}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура тарихы ==
Архитектура тарихы — социаль ихжтыяждарға һәм фәнни-техник шарттарға ярашлы архитектураның ваҡыт һәм арауыҡта функциональ, конструктив һәм эстетик яҡтан үҫешен өйрнеүсе һәм тикшереүсе фән һәм академик дисциплина. Ул архитектураның үҫеш ҡанундарын  тарихи процесстың дөйөм ҡанундары, мәҙәниәт һәм йәмғиәттең тарихы менән тығыҙ бәйләнештә өйрәнә&lt;ref&gt;[http://www.aspirantura.spb.ru/pasp/18_0_1.html Паспорт специальности 18.00.01 Теория и история архитектуры, реставрация и реконструкция историко-архитектурного наследия]&lt;/ref&gt;.

== Архитектура стиле ==
{{main|Архитектура стиле}}
''Архитектура стиле'' — билдәле бер ваҡыт һәм урын өсөн хас архитектураның функциональ, конструктив һәм художество яғынан (йорт-биналарҙың тәғәйенләнеше, ҡулланылған төҙөлөш материалдары һәм конструкциялары, архитектура композициялары) төп билдәләре һәм үҙенсәлектәре йыйылмаһы. Ул, оҫта ижадының төп идея-художество үҙенсәлектәре тупланмаһы булараҡ, йәмғиәттең билдәле бер социаль һәм иҡтисади үҫеше шарттарындағы сәнғәт һәм мәҙәниәттең бөтә яҡтарын да үҙ эсенә алған донъяға художестволы ҡараш тигән дөйөм төшөнсәгә эсенә инә. 

Архитектура стилдәре үҫеше [[климат]]ҡа һәм техникаға, шулай уҡ [[дин]]и һәм [[Мәҙәниәт|мәҙәни]] факторҙарға ла бәйле.

Архитектура үҫеше ваҡыт менән туранан-тура мөнәсәбәттә булһа ла, төрлө стилдәр бер-береһен һәр саҡ эҙмә-эҙлекле алыштырмай, уларҙың ҡайһылары үҙ-ара альтернатив формала бер юлы ҡулланылышта була ала (мәҫәлән, [[барокко]] һәм [[классицизм]], [[модерн]] һәм эклектика, функционализм, конструктивизм һәм [[ар-деко]])&lt;ref name=&quot;Давидич&quot;&gt;{{книга|автор = Давидич Т. Ф. |заглавие = Стиль как язык архитектуры |место = Харьков |издательство = Изд-во Гуманитарный центр |год = 2010 |страниц = 336 |isbn = 978-966-8324-70-3}}&lt;/ref&gt;.

Дөйөм алғанда, архитектура стиле, сәнғәттәге башҡа стилдәр кеүек үк, — шартлы төшөнсә. Ул, тәү сиратта, [[Европа]] архитектураһы тарихын аңлау уңайлы булһын өсөн ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта төрлө төбәктәрҙең архитектураһы тарихын сағыштырғанда стиль төшөнсәһе тасуирлау сараһы булараҡ ҡулланыуға ярамай.  

Архитектура стилдәренең ҡайһы берҙәре (мәҫәлән, ''модерн'', төрлө илдәрҙә төрлөсә атама менән йөрөтөлә. Хәҙерге заман философияһында ла шулай уҡ бер-береһенән һиҙелерлек айырылған йүнәлештәр барлыҡҡа киле, шуға ла теге йәки был йүнәлештең үҙ аллылығы хаҡында ғилми бәхәстәр дауам иткәндә, атамалар һәм төшөнсәләр буйынса берҙәмлек әлегә юҡ һәм уның булыуы ла мөмкин түгел. 

Билдәләнгән етешһеҙлектргә ҡарамаҫтан, [[Архитектура стиле|стиль]], тасуирлау сараһы булараҡ, архитектура тарихындағы фәнни алымдың бер өлөшө, сөнки ул архитектураға ҡағылышлы уй-фекерҙәр үҫешендәге глобаль векторҙы күҙалларға булышлыҡ итә. Донъя әһәмиәтендәге түбәндәге архитектура стилдәрен айырып ҡарау ҡабул ителгән:
[[Файл:Sicily Selinunte Temple E (Hera).JPG|thumb|right|Беҙҙең эраға тиклем V быуатта [[Сицилия]]ла никах һаҡлаусы алиһә [[Гера]]ға бағышлап төҙөлгән һарай]]
* Боронғо архитектура (Храм архитектураһы).
* Антик архитектура (Боронғо Греция һәм Рим архитектураһы). Б.э.т. VIII — V быуаттар.
* Роман стиле. X — XII быуаттар.
* [[Готика]]. XII — XV быуаттар.
* [[Яңырыу]] дәүере архитектураһы. XV — XVII быуаттар.
* [[Барокко]] архитектураһы. XVI — XVIII быуаттар. 
* [[Рококо]] архитектураһы. XVIII быуат башы — XVIII быуат аҙағы.
* [[Классицизм]] стиле, шул иҫптән (палладианство, [[ампир]], неогрек. XVIII быуат уртаһы — XIX быуат.
* Эклектика стиле. 1830 — 1890 йылдар
* Модерн арихитектураһы. 1890 — 1910 йылдар.
* Модернизм архитектураһы. 1900-сы йылдар башы — 1980-се йылдар.
* Конструктивизм архитектураһы. 1920—1930-сы йылдар башы.
* Постмодернизм архитектураһы. [[XX быуат]] уртаһынан.
* Хай-тек стиле. 1970-се йылар аҙағынан.
* Деконструктивизм. 1980-се йылдар аҙағынан.
* Динамик архитектура. [[XXI быуат]] башынан.

== Психологик тәьҫир ==
Психолог ''Коллин Эллард'' архитектураның психологик тәьҫир итеү һәләтлеген билдәләй{{sfn|Эллард|2016|с=25|name=&quot;стр25&quot;}}{{не АИ|23|11|2016}}: 
&lt;blockquote&gt;[...] сабыйҙың шатлыҡлы йылмайыуына яуап итеп йылмайғанда беҙ нисек бәхетлерәк булып китәбеҙ, — нәҡ шулай йорт-биналар беҙҙе [архитектура дизайнына һалынған хис-тойғоларҙы (эмоцияларҙы)] тойорға мәжбүр итә. Был үҙ-ара бәйләнештәр беҙҙең организмда нерв сылбырҙары кеүек һалынған, һәм улар беҙгә бер-беребеҙ менән тәжрибә уртаҡлашыу, үҙебеҙ йәшәгән мөхиттә булған хәүеф-хәтәргә һәм мөмкинлектәргә ярашлы (адекватно) яуап биреү һәм иғтибар итә алыу мөмкинлеген бирә.&lt;/blockquote&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Архитектура ордеры]]
* [[Архитектура стиле]]
* [[Сәнғәт]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 | автор         =  Колин Эллард
 | заглавие      =  Среда обитания: Как архитектура влияет на наше поведение и самочувствие  
|оригинал =   Colin Ellard “Places of the Heart: The Psychogeography of Everyday Life”
 | место         = М.
 | издательство  =   Альпина Паблишер
 | год           = 2016
 | allpages      = 282
 | isbn          =  978-5-9614-5390-4
 | тираж         =  2000
 | ref           =  Эллард
}}
* {{Книга
|автор         = В. А. Пилявский, Т. А. Славина, А. А. Тиц, Ю. С. Ушаков, Г. В. Заушкевич, Ю. Р. Савельев
|заглавие      = История русской архитектуры
|издание       = 2-е изд доп. и перабот.
|ответственный = Под ред. Н. Н. Днепрова, Г. Г. Яцевича
|место         = {{СПб}}
|издательство  = Стройиздат СПб
|год           = 1994
|страницы      = 
|страниц       = 600
|isbn          = 5-274-00728-7
|тираж         = 25000
}}
* ''Лю Цзунъюань'' (Китай, VIII век н. э.), «Рассказ о плотнике» // Шедевры китайской классической прозы в переводах академика В. М. Алексеева: В 2 кн. — М., 2006.
* {{книга|заглавие = Источник (в 2-х томах)|оригинал = The Fountainhead|автор = Айн Рэнд|ссылка = |isbn = 978-5-9614-1671-8|страницы = 808|год = 2011|издание = |место =  М.|издательство = «Альпина Паблишер»}}
* Мастера архитектуры об архитектуре (В. А. Веснин, Г. П. Гольц, И. В. Жолтовский, И. А. Фомин, А. В. Щусев) / Отв. ред. М. П. Цапенко. — Киев, 1953.
* ''Буров А. К.'' Об архитектуре. — М., 1960.
* Мастера архитектуры об архитектуре: Избр. отрывки из писем, статей, выступлений и трактатов / Под общ. ред. А. В. Иконникова, И. Л. Маца, Г. М. Орлова. — М., 1972.
* Мастера советской архитектуры об архитектуре: Избр. отрывки из писем, статей, выступлений и трактатов: В 2 т. — М., 1975.
* ''Николаев И. С.'' Профессия архитектора. — М., 1984.
* ''Чепелик В. В.'' Зодчие средневековья и Нового времени (VI—XIX вв.). — Киев, 1990.
* ''Асєєв Ю. С.'' Професія — архітектор. — Київ, 1991.
* ''Пучков А. А.'' Поэтика античной архитектуры / ИПСИ АИУ. — Киев: Феникс, 2008. — 992, XXXII с. — ISBN 978-966-651-659-9.
* ''Пучков А. А.'' Древнегреческий архитектор: Реконструкция творческой практики как интерпретация нетворческого ремесла // Сучасні проблеми дослідження, реставрації та збереження культурної спадщини / ІПСМ АМУ. — Київ, 2008. — Вип. 5. — С. 159—228.
* ''Яргина З. Н. и др.'' Основы теории градостроительства: Учеб. для вузов. Спец. &quot;Архитектура&quot; / З. Н. Яргина, Я. В. Косицкий, В. В. Владимиров, А. Э. Гутнов, Е. М. Микулина, В. А. Сосновский. — М.: Стройиздат, 1986. — 326 с.
* ''Яргина З. Н., Яргин С. В.'' Озеленение в центре Москвы: средство снижения транспортной нагрузки // Архитектура и время, 2012, № 5. – С. 22-25.
* {{книга
 |автор = Осятинский А. И.
 |заглавие = Строительство городов на Волге
 |ссылка = 
 |издание = 
 |ответственный = Под ред. д-ра архитектуры проф. В. И. Пилявского
 |место = Саратов
 |издательство = Изд-во Саратовского университета
 |год = 1965
 |страниц = 191
 |isbn = 
}}
* {{книга
 |автор = Саваренская Т. Ф.
 |заглавие = Западноевропейское градостроительство XVII-XIX веков: Эстетические и теоретические предпосылки
 |ссылка = 
 |издание = 
 |ответственный = 
 |место = М.
 |издательство = Стройиздат
 |год = 1987
 |страниц = 192
 |isbn = 
}}
* ''Алфёрова Г. В.'' Организация строительства городов в Русском государстве в XVI – XVII вв. // Вопросы истории. 1977, № 7. С. 50-67.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал=Архитектура
|Викицитатник=Архитектура
|Викисловарь=архитектура
|Тема=Архитектура
}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Архитектура}}
* Open-Site|International/Russian/Искусство/Архитектура
* [https://www.youtube.com/watch?v=hXJJAJytPrw Профессия &quot;Архитектор&quot;] — Образовательный анимационный фильм о профессии «Архитектор».
* {{ВТ-ЭСБЕ|Архитектор}}
* [http://cih.ru/bc.html Российские архитекторы] — каталог
* [http://www.myarchipress.com/ Открытый журнал об архитектуре и дизайне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306180637/https://www.myarchipress.com/ |date=2021-03-06 }} myarchipress: архитектурно-дизайнерский портал
* [http://bse.sci-lib.com/article012797.html Статья в БСЭ]
* [http://www.cityhistory.ru/goroda-v-proshlom-i-v-budushhem-gradostroitelstvo/ Города в прошлом и в будущем (Градостроительство)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125203800/http://www.cityhistory.ru/goroda-v-proshlom-i-v-budushhem-gradostroitelstvo/ |date=2011-01-25 }}
* [http://www.gradplan.ru/ Портал о градостроительстве]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://townevolution.ru/books/ Библиотека с книгами по архитектуре и градостоительству]

{{Һайланған мәҡәлә|Архитектура}}

[[Категория:Архитектура]]</text>
      <sha1>cba7oa4wd6uma685y147s20jw23dola</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раянов Фәнис Мансур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121382</id>
    <revision>
      <id>1299252</id>
      <parentid>1280964</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T21:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10180" sha1="ruinnllvkv570s4l8dqenji473eoh13" xml:space="preserve">{{Учёный
| Имя                  = Фәнис Мансур улы Раянов
| Оригинал имени       = 
| Изображение          = RaianovFM.jpg
| Ширина               = 220px 
| Описание изображения = 
| Место рождения  = {{ТУ|Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР-ында}}{{ТУ|Баҡалы районы}} [[Туҡтағол (Баҡалы районы)|Туҡтағол]] ауылы
| Учёная степень = юридик фәндәр докторы
| Учёное звание = профессор
| Место работы = [[Башҡорт дәүләт университеты]]
| Альма-матер = Свердловск юридик институты
| Научный руководитель =
| Знаменитые ученики =
| Известен как = 
| Награды и премии = {{Орден «За заслуги перед Республикой Башкортостан»|2018}} БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (1999).
| Сайт = 
}}

'''Раянов Фәнис Мансур улы''' ([[12 декабрь]] [[1938 йыл]]) — хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1995), юридик фәндәр докторы (1982), профессор (1983). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] (2018) кавалеры.

== Биографияһы ==
Фәнис Мансур улы Раянов&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Статья в ''Башкортостан:краткая энциклопедия''|url=http://encycl.bash-portal.ru/rayanov.htm|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EPp4HmLh|archivedate=2013-02-14|accessdate=2013-02-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005012717/http://encycl.bash-portal.ru/rayanov.htm |date=2013-10-05 }}&lt;/ref&gt; 1938 йылдың 12 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Баҡалы районы]]ның [[Туҡтағол (Баҡалы районы)|Туҡтағол ауылы]] ауылында тыуған.

[[1965 йыл]]да Свердловск юридик институтын тамамлаған.

[[1965 йыл|1965 йылдан —]] Башҡорт АССР-ының [[Нуриман районы]] прокуроры ярҙамсыһы, унан һуң [[Балтас районы]] прокуроры була.

[[1969]]—[[1970]] йылдарҙа Свердловск юридик институтының Өфө факультетында өлкән уҡытыусы булып эшләй.

[[1970]]—[[1973]] йылдарҙа — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы.

[[1974 йыл]]дан [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыта. [[1978]]—[[1981]] йылдарҙа һәм [[1988]]—[[2004]] йылдарҙа БДУ-ның дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы мөдире була.

[[1981]]—[[1986]] йылдарҙа һәм [[1989]]—[[1992]] йылдарҙа Фәнис Раянов БДУ-ның юридик факультетының деканы була.

[[2004 йыл]]дан башлап ул — Урал дәүләт юридик академияһыың Өфө филиалында кафедра мөдире, 2005 йылдан — профессор.

[[2005 йыл]]дан — «Правовое государство: теория и практика» журналының баш мөхәррире.

[[2006 йыл]]дан башлап — Башҡорт дәүләт университетының дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы кафедраһында профессор, вуздың ғилми-инновация идаралығы фәнни-тикшеренеү секторының баш ғилми хеҙмәткәре.

Фәнис Мансур улының фәнни эшмәкәрлек даирәһе — дәүләт-хоҡуҡ төҙөлөшө, хоҡуҡ өлкәһендәге реформа, аграр-хоҡуҡ мәсьәләләре. Ул Рәсәй Федерацияһында һәм Башҡортостан Республикаһында дәүләт-хоҡуҡ төҙөлөшө һәм хоҡуҡ реформаһы буйынса тәҡдимдәр әҙерләй.

Раяновтың уҡыусылары араһында 4 фән докторы һәм 41 фән кандидаты бар.

== Хеҙмәттәре ==
Фанис мансурович Раянов — 250-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы.
* Раянов Ф. М. Проблемы теории государства и права (юриспруденции). М.: Право и государство, 2003.
* Раянов Ф. М. Государственно-правовые «болезни»: исторический диагноз. Уфа, 2005.
* Раянов Ф. М. Правовое государство — судьба России, Уфа: Полиграф-Сервис. 2007.
* Раянов Ф. М. Правовое государство и современный мир.- СПБ.: Издательство «Юридический центр-Пресс». 2012. −175 с.
* Раянов Ф. М. Проблемы теории и практики правового государства. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2013.-300 с.
* Раянов Ф. М. Теория правового государства.-М.: Юрлитинформ, 2014.-272 с.
* Раянов Ф. М. Гражданское общество и правовое государство: проблемы понимания и соотношения. -М.: Юрлитинформ, 2015. — 320 с.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2018)&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1256407/ Башҡортостан етәксеһе Радий Хәбиров дәүләт наградаларын тапшырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 26 декабрь 2018 йыл]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://glavarb.ru/upload/iblock/Список%20награжденных%20(2018.12.26).pdf СПИСОК награждённых государственными наградами Российской Федерации и Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929180339/https://glavarb.ru/upload/iblock/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(2018.12.26).pdf |date=2021-09-29 }}{{V|27|12|2018}}&lt;/ref&gt;
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (1999)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995.
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/12125-rayanov-f-nis-mansur-uly}} {{V|27|12|2018}}
* [http://www.anrb.ru/blog/alias/rayanov Профиль на сайте АН РБ]
* [http://www.eurasialegal.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10:fanismansurovichrayanov&amp;catid=6:russia&amp;Itemid=8 Евразийский юридический портал.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929180401/https://www.eurasialegal.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10:fanismansurovichrayanov&amp;catid=6:russia&amp;Itemid=8 |date=2021-09-29 }} [http://www.eurasialegal.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10:fanismansurovichrayanov&amp;catid=6:russia&amp;Itemid=8 Фанис Мансурович Раянов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929180401/https://www.eurasialegal.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10:fanismansurovichrayanov&amp;catid=6:russia&amp;Itemid=8 |date=2021-09-29 }}
* [https://dzen.ru/news/story/7efc1874-cfd6-5d51-850b-f35fb7294a3a В Уфе простились с заслуженным деятелем науки Башкирской АССР Фанисом Раяновым.  8.04.2024]
* [https://www.bashinform.ru/news/social/2024-04-06/v-bashkirii-prostilis-s-zasluzhennym-deyatelem-nauki-respubliki-fanisom-rayanovym-3717518 В Башкирии простились с заслуженным деятелем науки республики Фанисом Раяновым. 06.04.2024]

[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]]
[[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>ruinnllvkv570s4l8dqenji473eoh13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ядро бүленеше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130402</id>
    <revision>
      <id>1299253</id>
      <parentid>1059802</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T22:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Kernspaltung.svg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:Kernspaltung_--_induced_nuclear_fission.svg|Kernspaltung_--_induced_nuclear_fission.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:</comment>
      <origin>1299253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13495" sha1="nloufrwidmmvuj85m4j274s4ixowmr8" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Ядерная физика}}

'''Ядро бүленеше''' —  атом ядроһының ике (ҡайһы ваҡыт өс) яҡынса тигеҙ массалы ядроға бүленеү процесы,был ҡалған киҫәктәр '''ядро китектәре''' тип аталалар. 
[[Файл:Fission chain reaction.svg|300px|мини|уңда|Уран-235 сылбырлы ядро реакцияһы]]
[[Файл:Kernspaltung -- induced nuclear fission.svg|300px|мини|уңда|Уран ядроһы бүленеүе]]

Бүленеү һөҙөмтәһендә башҡа китектәр ҙә барлыҡҡа килә ала: еңел ядролар (күбеһенсә альфа-киҫәксәләр), нейтрондар һәм гамма-кванттар (фотон).

Үҙенән-үҙе  (спонтан) була торған бүленеү һәм мәжбүри бүленеү (башҡа киҫәксәләр, күбеһенсә нейтрондар менән тәҫьирләшеү һөҙөмтәһендә хасил булған) бар. Ауыр  ядроның  бүленеүе — экзотермик процесс, уның һөҙөмтәһендә  ҙур энергия сығарыла, ул китектәрҙең кинетик энергияһы һәм нурланышы рәүешендә таратыла.

Ядроның бүленеүе ядро реакторында һәм ядро ҡоралында [[энергия]] сығанағы була.

==Тарих==
[[Файл:Otto Hahn und Lise Meitner.jpg|200px|left|thumb|Отто Һан менән Лиза Майтнер  лабораторияла, [[1925 йыл]].]]

Нильс Бор,Яков Френкель һәм Джоном Уилерҙың хеҙмәттәре буласаҡ асыштарға юл яра (теоретик моделдәр — ядроның тамсы моделе  һәм  ҡушма ядро ). 

1932 йылда Джеймс Чедвик нейтронды асҡандан һуң, нейтрондарҙың ядро менән тәьҫирләшеүе тикшерелә башлай. Шул уҡ йылды АҠШ-та Эрнест Лоуренс тәүге циклотронды эшләй, ә Англияла Джон Кокрофт һәм Эрнест Уолтон ядроны бүлә алырлыҡ беренсе протондар тиҙләткесенен төҙөй.

1934 йылда Ирен Кюри һәм Фредерик Жолио Кюри яһалма [[Радиоактив тарҡалыу|радиоактивлыҡты]] аса. Улар иң ауыр элемент- уранды ла тикшереп ҡарай.

1934 йылда Энрико Ферми хеҙмәткәрҙәре менән төрле элементтарҙы нейтрондар менән нурландыралар, ләкин бүленеү реакцияларын аңлата алмайҙар.

Бары тик 5 йыл үткәс, Германия ғалимдары 1939 йылда Отто Ган (Otto Hahn) һәм Фриц Штрассман  ядроның бүленеү күренешен аса.

Был ғалимдар Парижда Ирен Кюри менән Павел Савичтың үткәргән тәжрибәләренең һөҙөмтәләрен тикшереп ҡарарға була ]&lt;ref name='On the Nature of a Radioactive Element Joliot-Curie'&gt;{{cite journal
| author = [[Жолио-Кюри, Ирен|Irene Joliot-Curie]], and [[Павел Савич|Pavel Savitch]]
| title =On the Nature of a Radioactive Element with 3.5-Hour Half-Life Produced in the Neutron Irradiation of Uranium
| journal =Comptes Rendus 
| volume =208
| issue =906
| pages =1643
| publisher =
| year =1938
| url =
| doi =
| id =}}&lt;/ref&gt;. Уранды әкрен нейтрондар менән нурландырғас, немец физиктары  радиоактив продукт ала, ул химик реакцияла   барий ултырмаһы бирә. Башта улар уны радийҙың изотобы тип уйлай( химик яҡтан барийға яҡын). Һуңыраҡ улар был элементтың барий түгел, ә уға оҡшаш сифаттарға эйә ауырыраҡ элемент икәнен аңлай. Был ,  «О доказательстве возникновения щёлочноземельных металлов при облучении урана нейтронами и их свойствах» мәҡәләһендә баҫылған гипотеза&lt;ref name=&quot;Hahn&quot;&gt;{{статья
|автор = O. Hahn, F. Strassmann
|заглавие = Über den Nachweis und das Verhalten der bei der Bestrahlung des Urans mittels Neutronen entstehenden Erdalkalimetalle
|ссылка = https://dx.doi.org/10.1007/BF01488241
|издание = Naturwissenschaften
|год = 1939
|том = 27
|номер = 1
|страницы = 11−15}}&lt;/ref&gt;,  революцион һығымтаға килтертә:   уран ядроһын  ('''Z'''=92) нейтрондар менән нурландырыу тәүге ядронан ике тапҡыр әҙерәк   массалы ядроны хасил итә  ( барий өсөн '''Z'''=56).

Оҙаҡламай Отто Фриш һәм Лиза Мейтнер уран ядроһының бүленеше процесына физика күҙлегенән сығып аңлатама бирә, был турала  Фриш шунда уҡ Борға  хәбәр итә. Оҙаҡламай сыҡҡан  мәҡәләлә&lt;ref name=&quot;Meitner&quot;&gt;{{статья
|автор = Lise Meitner, O. R. Frisch
|заглавие = Disintegration of Uranium by Neutrons: a New Type of Nuclear Reaction
|ссылка = https://dx.doi.org/10.1038/143239a0
|издание = [[Nature]]
|год = 1939
|том = 143
|номер = 3615
|страницы = 239−240}}&lt;/ref&gt; Фриш  менән Мейтнер тәүләп    «бүленеш» («деление») терминын ҡуллана({{lang-en|fission}}), уны Фришҡа Америка ғалимы-биолог  Джеймс Арнольд беренсе булып тәҡдим иткән.

Ә Бор  теоретик физика буйынса  Вашингтонда ( Колумбия округы)  1939 йылдың 26 ғинуарында  үткән конференцияла  уран ядроһының бүленеше тураһында хәбәр итә. Физиктар  Борҙың доклады бөткәнен көтөп тормай бер бер артлы конференцияны ташлап сығып китә башлайҙар . Улар лабораторияларында был асышты тикшереп ҡарарға була.

1939 йылда Бор менән Уилер  «Механизм деления ядер»{{sfn|Bohr, Wheeler|1939}} мәҡәләһен яҙа, унда  ядро бүленеше механизмы ядроның тамсы моделенә нигеҙләнеп  аңлатыла.  Был  ядро бүленешен алдан уҡ белдерерлек модель уның механизмын аңлатҡас, тағы ла активыраҡ эшләй башлай&lt;ref name=&quot;УФН&quot;&gt;{{статья
| автор         = [[Фриш, Отто Роберт|О. Фриш]], [[Уилер, Джон Арчибальд|Дж. Уилер]] 
| заглавие      = Открытие деления ядер
| ссылка        = http://ufn.ru/ru/articles/1968/12/d/
| язык          = ru
| издание       = [[УФН]]
| год           = 1968
| том           = 96
| страницы      = 700—707
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ку&quot;&gt;{{книга
|автор =П.С.Кудрявцев 
|часть =
|заглавие =Курс истории физики
|оригинал =
|ссылка =http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000004/st073.shtml
|место =Москва
|издательство =Просвещение
|год =1982
|страницы =73
|isbn =}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Кеn&quot;&gt;{{книга
|автор =I.R.Cameron, [[:en:University of New Brunswick|University of New Brunswick]]
|часть =
|заглавие =Nuclear fission reactors
|оригинал =
|ссылка =
|место =Canada, New Brunswick
|издательство =Plenum Press
|год =1982
|страницы =
|isbn =}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Камерон|1987|с=43}}.
[[Файл:Stdef2.png|100px|left|thumb|Стадии деления ядра-капли.]]
[[Файл:Waterdrop.png|300px|thumb|Инерционное движение [[Капля|капли]] [[вода|воды]] на горячей поверхности.]]
[[Файл:Dropphysics.jpg|300px|thumb|Фотография делящейся капли воды.]]
[[Файл:Stdef.png|300px|thumb|Изменение потенциальной энергии и её составляющих в процессе деления ядра.]]

== Ҡулланыш ==
Ядро бүленеше —ғәйәт ҡеүәтле энергия сығанағы, уны кешелек 50 йылдан ашыу ҡуллана. Бүленештең ҡайһы бер шарттарҙа сылбырлы реакция рәүешендә барыуы идара ителгән сылбырлы реакцияны төрлө маҡсаттарҙа ҡулланған ядро реакторҙарын һәм идара ителмәгән сылбырлы реакцияны ҡулланған [[ядеро ҡоралы]]н булдырыуға килтерә. [[Термоядро ҡоралы]] менән бер рәттән ядро ҡоралы- иң емергес көскә эйә [[ҡорал]].

Атом энергияһын ҡулланыу өлкәһендә иң ҙур халыҡ-ара ойошмалар- Атом энергияһы буйынса халыҡ-ара агенство ([[МАГАТЭ]]) һәм Атом станциялары операторҙары халыҡ-ара ассоциацияһы (ВАО АЭС).

=== Ядро реакторҙары ===
{{main|Ядерный реактор|Ядерное топливо}}
{{Также|Ядерная энергетика|Атомная электростанция}}
[[Файл:Shippingport LOC 135430pu.jpg|thumb|300px|Монтаж одного из первых энергетических реакторов, весьма маломощного по современным меркам (60 МВт). [[:en:Shippingport Atomic Power Station|Shippingport NPP]], [[США]], [[1956 год]].]]

Ядро реакторы — энергия бүленеп сыҡһын өсөн идара ителгән сылбырлы реакция булдырыусы ҡоролма. Донълағы тәүге шундай ҡоролма- «Чикаго утынлығы» ({{lang-en|Chicago Pile-1}}). Уны [[1942 ]] йылда Чикаго университетының стадионы трибуналары аҫтында [[Энрико Ферми]] еткселегендә университет хеҙмәткәрҙәре ядро ҡоралын эшләү буйынса Манхэттен проекты сиктәрендә эшләтә башлай&lt;ref&gt;{{статья
  |автор=[[Ферми, Энрико|E.Fermi]]
  |заглавие=The Development of the first chain reaction pile
  |ссылка=https://www.jstor.org/pss/3301034
  |издание=Proceedings of the American Philosophy Society
  |тип=
  |место=
  |год=1946
  | lang          = en
  |выпуск=90}}&lt;/ref&gt;. Дүрт йылдан һуң [[Курчатов Игорь Васильевич |Игорь Васильевич Курчатов]] етәкселегендә СССР Фәндәр Академияһының 2-се лабораторияһында тәүге совет атом бомбаһын эшләү маҡсаты менән Европалағы беренсе реактор (Ф-1) булдырыла&lt;ref&gt;{{статья
  |автор=Ларин Иван Иванович
|заглавие=Реактор Ф-1 был и остаётся первым
|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/11381/
|издание=[[Наука и жизнь]]
|тип=
|место={{М}}
|год=2007
|выпуск=8
|язык=ru
}}&lt;/ref&gt;.  [[1954 ]] йылда донъялағы тәүге  [[АМ-1]] энергия реакторлы  [[атом электр станцияһы]] [[Обнинск]] ҡалаһында сафҡа инә &lt;ref&gt;{{cite web| author       =| date       =| url       =http://museum.rosenergoatom.ru/rus/chronicle/1953-1991/index.wbp?year=ed885da4-51e9-4e5a-9859-0c9eb0ff6168| title       =Музей атомной энергетики| work       =| publisher       =[[Росэнергоатом|ОАО «Концерн Росэнергоатом»]]| accessdate       =2010-05-31| deadlink       =404| archiveurl       =https://web.archive.org/web/20071202182220/http://museum.rosenergoatom.ru/rus/chronicle/1953-1991/index.wbp?year=ed885da4-51e9-4e5a-9859-0c9eb0ff6168| archivedate       =2007-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202182220/http://museum.rosenergoatom.ru/rus/chronicle/1953-1991/index.wbp?year=ed885da4-51e9-4e5a-9859-0c9eb0ff6168 |date=2007-12-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Ядро реакциялары]]</text>
      <sha1>nloufrwidmmvuj85m4j274s4ixowmr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роликлы конькиҙа шыуыу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130971</id>
    <revision>
      <id>1299257</id>
      <parentid>1056685</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T23:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42741" sha1="dw549n86upcwusl3ptsxldqwdh71viv" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:2014_World_Freestyle_Skating_Championship_-_Ksenija_Komarchuk_05.jpg|мини|Роликлы конькиҙа шыуыу]]
'''Роликлы конькиҙа шыуыу''' ('''роликта шыуыу''') — роликлы конькиҙа бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй йә төрлө элементар һәм трюктар яһай торған әүҙем ял һәм спорт төрө.

Роликлы коньки Европала XVIII быуатта барлыҡҡа килә. Уны сәхнәлә беренсе тапҡыр балетмейстер Жан-Батист Блаш&lt;sup id=&quot;cxmwDQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[[:fr:Jean-Baptiste Blache|[fr]]]&lt;/sup&gt; «Һөт һатыусы поляк ҡатыны» балетында фигурасының хәрәкәтен күрһәтеү өсөн ҡуллана. XIX быуатта роликлы конькиҙа шыуыу киң таралыу ала. Хәҙерге ваҡытта бөтә донъяла көн һайын миллионлап кеше роликлы конькиҙа шыуа.

XXI быуатта роликлы конькиҙа шыуыу киң күләмле юнәлештәрҙе үҙ эсенә ала, ул ял итеүҙең хәүефһеҙ әүҙем төрө һәм агрессив киҫкен һөнәр һымаҡ та, спорттың һәүәҫкәр төрө һәм спорттың юғары ҡаҙаныштар төрө һымаҡ та булып тора. Миллионлап төрлө йәштәге кешеләр төрлө-төрлө кимәлдәге роликтарҙа һәр төрлө маҡсаттар менән роликта шыуыу менән шөғөлләнәләр. Имгәнеү хәүефлеге арҡаһында роликта шыуыу балалар уйыны кеүек иҫәпләнергә тейеш түгел.

== Фитнес ==
Иң башта роликтарҙа шыуыу аныҡ маҡсаттарҙы күҙ уңында тотмай, боҙҙа конькиҙа шыуыу һымаҡ әүҙем ял итеү өсөн хеҙмәт иткән.

Беренсе роликтар урамда хәрәкәт итеү өсөн яраҡлаштырылмаған, шунлыҡтан шыуыу өсөн тигеҙ иҙәнле махсус биналар булдырғандар. Боҙҙағы кеүек осраҡлы тәртиптә йәки түңәрәк буйлап шыуғандар.

Технологияның үҫеше һәм полиуретан тәгәрмәстәрҙең барлыҡҡа килеүе менән урам буйлап шыуыу мөмкинлеге була. Ә шыуыу үҙе сәләмәтләндереүсе югереү менән бер рәттән әүҙем тормоштоң өлөшө булып тора.

=== Коллектив шыуыуҙар ===
Роликта шыуыусылар ябыҡ территоряларҙа һәм сикле майҙандарҙа шыуыу менән сикләнеп ҡалмайҙар. Ҡатнашыусылар ҡала буйлап оҙон маршруттарҙы атҡарып сығыу маҡсатында, төркөмдәр ойоштора. Ҡайһы бер маршруттарҙың оҙонлоғо 100 км тиклем етә, ә шыуып барыуҙың оҙайлылығы — 6 сәғәт һәм унан да күберәк.

Шыуып йөрөүҙәр йыш ҡына көндөҙ йәки кискә ҡарай башлана һәм эңер төшөү менән тамамлана. Әммә төнгө, тәүлектең ҡараңғы ваҡытында, шыуып йөрөүҙәр ҙә була. Уларҙың ҡатнашыусылары яҡтылыҡ күрһәтеүсе кейемдәр кейә һәм хәрәкәттә фонарҙар һәм сигнал бирә торған элементтар ҡуллана. Иртәнге шыуыуҙар бик һирәк була&lt;ref&gt;[http://neskripit.ru/stores/active/stories-rol/1164-morning-roller Утренняя покатушка в Рязани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514073903/http://neskripit.ru/stores/active/stories-rol/1164-morning-roller |date=2013-05-14 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер маршруттар алдан ярашыла, бүтәндәре — шыуыу барышында үҙгәрергә мөмкин. Бер үк маршруттар оҙайлы ваҡыт дауамында даими ҡулланылыуы мөмкин, ҡайһы берҙәре, киреһенсә, бер тапҡыр үтеү өсөн ойошторола.

Даими шыуып йөрөүҙәрҙең һәм маршруттарҙың йыш ҡына үҙ исемдәре бар. Рәсәйҙә иң билдәлеләре:
* [[Санкт-Петербург]]тағы Йомалағы Төнгө Инлайн (ПИН) шыуып йөрөү.
* &lt;span&gt;&lt;span&gt;''Сырлама шыуыуҙар. ''Мәскәүҙә'' ''&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;2010 йылдан алып даими, һәр шәмбе һайын үтә. Был яңы шыуа башлағандарға һәм ҡала буйлап тыныс шыуыуҙы яратыусыларға иҫәпләнгән. [[ВДНХ]]-ла сырлама кафеһы эргәһенән финиш ала. .

=== Роликта уйындар ===
Ябай шыуыуҙы әүҙем уйындар менән төрлөләндерергә мөмкин. Әйткәндәй, ололар роликта шыуыу менән балаларҙан да кәм мауыҡмайҙар.

Роликтағы уйындар өсөн ғәмәлдә теләһә ниндәй хәрәкәт уйындарын яраҡлаштырырға мөмкин. Уларҙың роликта йөрөү үҙенсәлегенә тап килгән иң ылыҡтырғыстары — киҫкенлек, күсеп йөрөмәлелек, күләме ҙур булмаған майҙансыҡ. Спорт уйындарынан айырмалы рәүештә, роликтағы уйындар махсус йыһазландырылған майҙансыҡ йәки спорт ҡорамалдары талап итмәй (тигеҙ йәйелгән урындан башҡа)

==== Сихырсылар ====
Роликта шыуыусыларҙың иң билдәле уйыны «сихырсылар» уйыны (ингл. ''catchskating''), икенсе исеме — «ярҙам ит»&lt;ref&gt;[http://koldunchik.ru/info/index.php Правила игры «Колдунчики»]&lt;/ref&gt;.

'''Уйын ҡағиҙәләре.''' 2 команда уйнай. Беренсе команда — ҡыуыусылар («сихырсылар»), улар икенсе команда уйынсыларының береһенә барып тейә, йәғни «сихырлай», уйынсы урынында, үҙенең командаһынан берәү килеп ҡулы менән тейеп ҡотҡарғансы, ҡатып ҡала. Ҡыуыусыларҙың бурысы — икенсе команданың уйынсылары урындарында тик торһон һәм йүгермәһендәр өсөн арбау. Ҡасыусыларҙың бурысы — уйында мөмкин тиклем оҙағыраҡ ҡалыу (йәки билдәле ваҡытҡа тиклем ҡалыу).

Сихырсылар уйыны, шыуа белеү кимәленә ҡарамай, роликта шыуыусылар араһында киң танылған. Уның буйынса хатта ярыштар һәм турнирҙар, шул иҫәптән халыҡ-ара ярыштар үткәрелә&lt;ref&gt;[http://koldunchik.ru/info/thistory.php История турниров и товарищеских встреч по колдунчикам]&lt;/ref&gt;.

== Тиҙлеккә шыуыу ==
Тиҙлеккә шыуыу ғәҙәти шыуыусыларҙың уртаса тиҙлегенән юғары булған тиҙлектә шыуыуҙы күҙ уңында тота. Ундай шыуыу стилен ябай фитнес төрө сифатында әүҙем ял итеү өсөн ҡулланалар. Әммә айырым спорт дисциплинаһы ла бар — спидскейтинг, уның маҡсаты— оҙон аралыҡты мөмкин тиклем юғары тиҙлектә артылыу.

Дөйөм мәғәнәһендә, спидскейтингты роликта уртаса булған тиҙлектән юғарыраҡ булған тиҙлектә шыуыуҙы әйтәләр.

=== Даунхилл ===
Даунхилл (ингл. «текә») — Оҙон һөҙәклектән аҫҡа ҡарай роликта тиҙлеккә шыуыуҙың төрө. Был осраҡта шыуыусыға тиҙлек алыу һәм тиҙлекте тәьмин итеү өсөн көс һалыу кәрәкмәй, ул тик үҙенең хәрәкәте менән генә идара итә.

Тигеҙһеҙ бейеклек булған ҡалаларҙа һәм трассаларҙа даунхилл популярлыҡ менән файҙалана.

== Баҫҡынсыл ==
''Баҫҡынсыл'' ''шыуыу'', махсус роликтарҙың төрлө өлөштәрендә шыуыу (гринд һәм слайд), һауала [[Акробатика|акробатик]] трюктар башҡарып тулыландырылыуы мөмкин.

«Rollerblade» компанияһы баҫҡынсыл шыуыу өсөн тәүге роликтар тәҡдим иткәндән һуң, шыуыу 1988 йылдан әүҙем үҫешә башлай, һәм 1990 йылдар башында спорт һымаҡ ойошторола. 1994 йылда [[Баҫҡынсыл Шыуыуҙың Берекмәһе]] барлыҡҡа килә. Берекмә спорт ярыштары өсөн ҡағиҙәләр эшләү һәм ҡоролмалар етештереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Беренсе ярыштар 1995 йылда йәйге Бөтә донъя экстремаль уйындарҙа уҙғарыла (''X-Games)'', шул ваҡыттан алып баҫҡынсыл шыуыу бөтә донъя буйынса үткәрелгән ярыштар программаһына индерелә,

Яңы спорт төрө киң таралған спорт төрө 90-сы йылдар аҙағында киң танылыу ала, был Brink диснейы һымаҡ фильмдарҙа сағылыш таба.

Баҫҡынсыл шыуыуҙағы трюктарҙы махсус йыһазландырылған һөҙәк ерҙәрҙә башҡарырға мөмкин. Урам баҫҡынсыл шыуыусылары күберәк шыуып барыуҙы һәм гриндтарҙы башҡара, ә рампалағы роликлы конькиҙа шыуыусыларҙың һауала төрлө акробатик трюктар яһауы өҫтөнлөк итә.

Шыуып йөрөү ике төрө була:
* ''гринд'' — метал торбалар, яндауырҙар, шыумалаҡ теләһә ниндәй өҫкө йөҙҙәрҙә роликтың сығып торған пластик өлөшө менән шыуып йөрөү (тәгәрмәстәр өҫкө йөҙгә ҡағылмай);
* ''слайд'' — тәгәрмәстәрҙә яҫылыҡ өҫтөндә ҡырын шыуып йөрөү
Тамашалыҡты арттырыу өсөн ''грэб'' ҡулланыла — трюктар башҡарғанда бер ҡул менән буш аяҡты эләктереп алыу

=== Стрит ===
Стрит шыуыу, фристайл шыуыу тип тә атала (сөнки роллер ҡаршылыҡтар йыйылмаһы менән сикләнмәй), трюктар ҡала инфраструктураһы үҙсәнлектәрен күҙ уңында тотоп башҡарыла. Был яндауырҙар һәм таянғыстар, бетон һикәлтәләр һәм тәпәш ҡоймалар, баҫҡыстар һәм эскәмйәләр булыуы мөмкин. Стрит бөтә урамды ҙур ҡаршылыҡ һыҙаттары итеп ҡарай.

Стрит алымында роликта шыуыусының юлында нимә ҡаршылыҡтар сифатында осрай, шуларҙы ҡулланыу һәләте ижадсылыҡ һымаҡ ҡарала, сөнки юл ыңғайында ул яңынан-яңы трюктар уйлап сығара. Ул, паркта йәки вертта һымаҡ, алдан бирелгән ҡаршылыҡтарҙа бер ҡалыпҡа һалынған элементтарҙы үтәмәй.

=== Парк ===
Парк шыуыуы төрлө шәхси һәм йәмәғәт скейтпарктарында башҡарыла. Скейтпарктар яҫылыҡтар һәм ғәҙәти ҡала шарттарында осрамаған фигураларҙы үҙ эсенә ала, мәҫәлән, сирек һәм ярым түңәрәктәр, боролош һөҙәк ҡырын майҙансыҡтар (пандустар) һ.б. Шуның өсөн парк шыуыуы ролилы конькиҙә шыуыусы башҡара ала торған урамдағы трюктарҙың үҙенсәлекле йыйылмаһынан айырыла. Был шыуыу төрө элементтар башҡарылыуының техник яҡтарын һыҙыҡ өҫтөнә ала.

Бер хәрәкәт эсендә бер нисә ҡаршылыҡ буйынса башҡарылған трюктар серияһы иң ҡатмарлыһы тип иҫәпләнә.

=== Верт ===
Верт — рампа эсендә ярымтүңәрәк формаһында шыуыу. Роликлы конькиҙа шыуыусы рампала шәп барып шыуып китә һәм өҫкә ырғый. Верт шыуыуы сальто, әйләнеп китеүҙәр кеүек һауала ҡатмарлы акробатик элементтарҙы үтәүгә нигеҙләнгән. Шулай уҡ рампаның өҫкө өлөшөндә лә шыуып йөрөү мөмкин.

Верттағы ярыштарҙа һәр ҡатнашыусыға ваҡыт буйынса сикләүҙәр бар, был ваҡыт эсендә ул мөмкин тиклем күп ҡатмарлы трюктар яһап өлгөрөргә тейеш.

== Фрискейт ==
Фрискейт (ингл. free — азатлыҡ, skate — шыуып) шыуыуы роликта китеп барғанда ҡатмарлы трюктар башҡарыу менән бәйле. Ҡағиҙә булараҡ, урамда башҡарыла, әммә айырым элементтары махсус йыһазландырылған урындарҙа ғәмәлгә атҡарылыуы мөмкин.

Фрискейт менән күнекмәләр өсөн эсе йомшаҡ булған һәм уртаса үлсәмдән ҙурыраҡ тәгәрмәсле ҡаты һәм ныҡ роликтар ҡулланыла. улар ергә төшөүҙе йомшарта һәм тура урындарҙа тиҙлекте еңел тотоуға булышлыҡ итә.

Фрискейт шыуыуы үҙ эсенә тамашалыҡты һәм ғәмәли моментты күҙ уңында тота, мәҫәлән, роликта шыуыусы үҙенең юлында осраған ҡаршылыҡтарҙы һикереп үтеп юлды ҡыҫҡартыу өсөн ҡуллана, боролошта шыуып үтеп- тиҙлекте һаҡлай һ.б. Ошоноң менән фрискейт шыуыу трюктарға баҫым яһаған баҫҡынсыл шыуыуҙан айырыла.

Фрискейт күсеп йөрөү һәм осраған ҡаршылыҡтарҙы артылыу өсөн төрлө элементтарҙы һәм оҫталыҡты ҡуллана, шулай уҡ тиҙ туҡтау һәм хәрәкәт траекторияһын үҙгәртеү мөмкинлегенә эйә. Шыуыуҙың тамашалығын арттырыу өсөн төрлө ҡатмарлаштырыуҙар ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, боролоп һикереүҙәр, бер аяҡта туҡтауҙар (слайдтар) һ.б. Шунлыҡтан фрискейт (слайд) баҫҡынсыл шыуыуҙы ла, спидскейтингты ла, спорт ярышын да үҙ эсенә ала.

Фрискейт шыуыуы өсөн күп ҡаршылыҡтары булған ҙур майҙан талап ителә, шуның өсөн дә фрискейтты урамдарҙа шыуалар.Әммә айырым элементтарын (һикереүҙәрҙе, ҡапыл туҡтауҙы) махсус йыһазландырылған майҙансыҡтарҙа ла (роллердромдарҙа) үҙләштерергә була.

== Шыуыу спорты ==
Шыуыу спорты роликта шыуыуҙы юғары спорт ҡаҙаныштары төрөнә ҡуя. Тимәк, роликта шыуыуҙың ярышлы яғы һәм тамашалығы асыҡтан-асыҡ күренә, ә роликта шыуыусылар яңы бейеклектәр яулауҙы маҡсат итеп ҡуя.

Әммә спорт шыуыуы стилен шыуыуҙы төрлөләндереү өсөн һәүәҫкәрҙәр ҙә ҡуллана ала,

Спорт шыуыуында ҡулланылған ролик конькиҙарҙың тиҫтәнән ашыу төрө бар.

=== In-line роликтар ===
Был төр шыуыуҙар һәүәҫкәрҙәр араһында үҙенең ғәҙәткә ингән 4 теҙмә тәгәрмәсле роликтар ҡулланыуы менән киң билдәлелек ала, һәм бөтә теләүселәр ҙә өҫтәмә кәрәк-яраҡһыҙ файҙаланыу мөмкинлегенә эйә.

==== Слалом ====
Слалом — бер нисә дисциплинаның дөйөм исеме, унда роликта шыуыусылырҙың тигеҙ майҙансыҡта урынлашҡан бер -береһенән тиң алыҫлыҡтағы ҙур булмаған конустарҙы урап үтеүе («һауыт», «фишка», «стакан») маҡсат итеп ҡуйыла. Слалом түбәндәге төрҙәргә айырала.

===== Слалом фристайлы =====
Слалом фристайлы (''слалом стайлы, артистик слалом'') —конустарҙан яһалған юлда музыка аҫтында төрлө техник-артистик элементтар яһау дисциплинаһы. Тышҡы ҡиәфәте менән роликта ғәҙәти булмаған бейеүҙе һәм фигуралы шыуыуҙы хәтерләтә.

Был дисциплина буйынса донъя чемпионаты кимәленә тиклем ярыштар үткәрелә. Һәр ҡатнашыусы өсөн — 1 минут 30 секунд ваҡыт бирелә. Ғәҙәттә сығыштар 20-шәр конуслы өс параллель юлдарҙа үтә. Конустар араһындағы алыҫлыҡ — 0.5, 0.8 һәм 1.2 метр, юлдың араһы — 2 метр.

Конустар араһынан үтеүҙең тиҙлеге элементтарҙың ҡатмарлығы, башҡарыуҙың теүәллеге, музыкаға ярашлығы, өҫтәлмә элементтарҙың булыуы (килереү, шпагат һ.б.) баһалана. Дөйөм баһанан үтеп киткән ваҡыт һәм бәреп йыҡҡан фишкалар алып ташлана.

===== Синхронлы слалом =====
Синхронлы слалом — слалом фристайлы, ҡатнашыусылар парлы сығыш яһайҙар. Өҫтәлмә шарттары булып роликта шыуыусыларҙың хәрәкәт көйлөлөгө һанала.

===== Спид слалом =====
Был спид-слалом, йәки тиҙ йөрөшлө ({{lang-en|speed}} — тиҙлек) слаломда роликта шыуыусының бурысы — конуслы юлдарҙа бер аяҡ менән мөмкин тиклем тиҙерәк үтеү.

20 конус бер-береһенән 80 см аралыҡта була, финиш һыҙығы шулай уҡ һуңғы конустан 80 см алыҫлыҡта тора. Беренсе конустан 10 метр алыҫлыҡта старт биреү урыны урынлаша.

Ҡатнашыусылар парлашып ике параллель юлда ваҡытҡа старт ала. Финалдағы ярышта бөтәһен дә уҙып киткән шыуыусы еңеүсе була.

==== Слайдтар ====
Слайдтар — роликлы конькиҙа шыуыу, был осраҡта шыуып барған аяҡтың тәгәрмәстәре хәрәкәт юнәлешенә перпендикуляр була.

Башта слайдтар тиҙлекте ташлау өсөн туҡтатыу сараһы булараҡ ҡулланылған. Артабан роликта шыуыусылар һөҙөмтәле туҡтауҙар буйынса ярыша башлайҙар, был һөҙөмтәлә айырым спорт дисциплинаһына әүерелә. бында ҡатмарлы һәм иң оҙон тотҡарланыу бурысы ҡуйыла.

Слайдтар ҡатмарлылыҡ кимәле буйынса айырыла, улар шыуып барған аяҡтарҙың (бер йәки ике) һәм тәгәрмәстәрҙең (бер йәки дүрт) һанына бәйле. Слайдҡа баһа биргәндә слайдҡа инеп китеү (мәҫәлән, һикереүҙән һәм боролоштан), хәрәкәттәр менән идара итеү оҫталығы, вариациялар яһау, шулай уҡ туҡтауға тиклем бер хәрәкәттә бер нисә слайдтың күплеге баһалана.

==== Бейеклеккә һикереү ====
Бейеклеккә һикереүҙең ({{Lang-en|jump}}) маҡсаты — йүгереп килеп мөмкин тиклем бейеклеккә һикереү, аҙаҡ кире аяҡтарҙа баҫып тороу. Тигеҙ йөҙлөктән дә, трамплиндан да һикереү мөмкинлеге бар һәм күп төрҙәргә эйә.

===== Фри джамп =====
Фри джамп ысулында тейешле бейеклектә ҡуйылған лланка аша һикереп сығыу бурыс итеп ҡуйыла. Роликта шыуыусы планканы төшөрмәҫкә һәм һикереп сыҡҡас, аяғында баҫып торорға тейеш. Бейеклекте яулау өсөн бер нисә мөмкинлек бирелә, бейеклек аша үтә алмағандар ярыштан төшөп ҡалалар, һәм планканы тағы ла 5-10 см күтәрәләр. Иң юғары бейеклекте алыусы еңә. Әгәр бер нисә ҡатнашыусы ҡалһа, мөмкинлектәрҙе аҙ сарыф иткән шыуыусы еңеүсе тип һанала.

Фрид джамп буйынса төрлө кимәлдәге, хатта донъя кимәлендәге ярыштар ҙа үткәрелә. Роликта бейеклеккә һикереү буйынса донъя рекорды бөгөнгө көндә 162 сантиметр тәшкил итә.

бейеклеккә һикереүҙең төрө булып «хай джамп» тора, был һикереү планка аша 60 сантиметр бейеклегендәге трамплиндан башҡарыла.

===== Стайл джамп =====
Джамп стайл буйынса ярыштар буйынса ({{Lang-en|style}}style — стиль) һикереүҙә роликта шыуыусы әйләнеп, грэбтар менән (ике йәки бер аяғын тотоп), түңкәрелеш яһап һ.б. күрһәтә. Һикереүҙең ҡатмарлығы, башҡарыу техникаһы, хәрәкәттең үҙ-ара ярашыуы һәм трюктан дөйөм тәьҫортттар баһалана.

Ғәҙәттә джамп стайлда һикереү тармплиндан ашырыла, сөнки был төрлө трюктар яһау өсөн күберәк иркенлек тәьмин итә.

===== Башҡалар =====
* '''Джамп Пауэр''' — билдәләнгән бейеклектән мөмкин тиклем оҙонлоҡҡа һикереү.
* Аҫҡыһы һәр ваҡыт күтәрелә, өҫкөһө төшөп бара торған ике планка араһынан бейеклеккә һикереү.

==== Скейт-кросс (блейдеркросс) ====
Скейт-кросс — роликлы конькиҙә ҡаршылыҡлы уртаса аралыҡтағы уҙыш. Тигеҙ асфальт йәйелгән трассала тәбиғи йәки яһалма тигеҙһеҙлектәр, төрлө үлсәмдәге һәм бейеклектәге радиустар, хәрәкәт юнәлешенең киҫкен үҙгәреүҙәре, таулы һәм һарҡыу урындар булыуы мөмкин.

Ярыш алдынан роликта шыуыусылар сиратлап баһа үтәләр — трассаны берәмләп ваҡытҡа уҙалар. Баһа һөҙөмтәһе буйынса уҙышыуға 4-әр кешенән, ғәҙәттә сирекфиналдан башлап, төркөмдәр ойошторалар. Уҙышта еңгән шыуыусылар юғары кимәлдәге уҙышыу өсөн төркөмдәр булдыра, һәм шулай финал аҙағына тиклем. Финал уҙышыуында еңгән роликта шыуыусылар еңеүсе тип билдәләнә.

=== Спидскейтинг ===
[[Спидскейтинг]] — [[Конькиҙа йүгереү спорты|боҙҙа конькиҙа йүгереү]] кеүек үк спорт дисциплинаһы

Спидскейтинг менән күнекмәләр өсөн махсус роликлы конькиҙар бар. Уларҙың төп айырмаһы — күләме буйынса ҙур тәгәрмәсле һәм рамаһының оҙон булыуында, был үҙсәнлектәре тиҙлек үҫтереү мөмкинлеге бирә, ә ҡаты һәм түбән ботинка көсәнеүҙең теүәл тапшырылыуына һәм этәрелгәндә сираҡ табан мускулдарының хәрәкәт итә башлауына булышлыҡ итә.

Спидскейтинг, башҡа бик күп спорт дисциплинлары кеүек, башта йәйге ваҡытта боҙ спортының күнекмәләре өсөн һымаҡ үҫешә. Әммә шул тиклем киң танылыу ала, хатта спидскейтингҡа килгән шыуыусылар, бер ҡасан да боҙ конькиҙарына баҫмаған.

Спидскейтер спорт ойошмаларына берләшкән, улар шыуырға өйрәтә, ярыштар ойоштора һәм, дөйөм алғанда, спидскейтингтың үҫешен көйләй. Рәсәйҙә спидскейтинг менән спидскейтерҙар Лигаһы шөғөлләнә.

=== Роликлы саңғыларҙа ярыштар ===
Был спорт төрөндә спортсылар оҙон ике тәгәрмәсле махсус роликлы конькиҙар ҡуллана, улар үҙсәнлектәре һәм хәрәкәт стиле менән ғәҙәти йүгереү саңғыларына оҡшаш. Спортсылар уҙыштарҙың төрлө төрҙәрендә ярышалар (эстафета, спринт, уйындан сығыу). Айырым төрө булып йәйге биатлон тора.

==== Йәйге биатлон ====
Йәйге [[биатлон]] — саңғыла уҙышып винтовка менән атыуҙы берләштергән спорт төрө, саңғыла уҙышыу был осраҡта роликлы саңғы менән алмаштырыла. Дисциплиналар, ҡышҡы биатлондағы кеүек, шул уҡ исемдәр менән атала, тик регламент та ғына айырмалар бар.
[[Файл:Катание_на_роликовых_коньках.jpg|слева|мини|Роликлы конькиҙа шыуыу.]]

== Роликлы конькиҙа фигуралы шыуыу ==
Роликта фигуралы шыуыу боҙҙағы конькиҙа фигуралы шыуыуҙан башлана. Шыуыу өсөн алғы тәгәрмәс урынына хәрәкәтһеҙ бәләкәй тәгәрмәсле махсус роликтар ҡулланыла. Улар фигуралы шыуыу конькиҙарындағы кеүек теш функцияһын үтәй.
[[Файл:Танцы_на_роликовых_коньках.jpg|мини|Роликлы конькиҙа бейеү.]]
Дөйөм һыҙаттары булыуына ҡарамаҫтан, роликта шыуыуҙың айырмалары бар, мәҫәлән, боҙҙа үтәп булмай торған элементтарҙы башҡарыу.

=== Роликтарҙа бейеү ===
Роликтарҙа бейеү боҙҙағы конькиҙа бейеүгә ҡарағанда күберәк тарала. Был башлыса ғәҙәти бейеүҙәр үткән урындарҙа роликтарҙы ҡулланыу мөмкинлегенә бәйле. Роликлы конькиҙар бейеүсенең ябай бейеүендә хас булмаған хәрәкәттәр яһауына мөмкинлек бирә.

Ҡағиҙә булараҡ, бейеү номерҙары өсөн инлайн роликтар түгел, ә квадтар ҡулланыла, бында киң тәгәрмәстәр парлы урынлашҡан, ә осо махсус тотҡарлыҡ менән йыһазландырылған. Былар хәрәкәттәр башҡарғанда аяҡтарҙың ныҡ һәм тигеҙ баҫыуын тәьмин итә.

== Командалы спорт төрҙәре ==
Спорт шыуыуының башҡа төрө булып командалы спорт төрө тора. Бында уйынсылар командаһы роликлы конькиҙә сығыш яһай.

=== Роллер-дерби ===
Роллер- дерби — 5-әр уйынсынан торған ике команда араһындағы ярыш. Уйын оҙонса булған уҙышыу юлында (тректа) үтә һәм 30-шар минуттан ике араға бүленә. Тректа хәрәкәт сәғәт стрелкаһына ҡаршы юнәлештә башҡарыла. Һәр командала бер уйынсы «джеммер», йәки команда өсөн мәрәй йыйыусы, ә ҡалған 4 уйынсы ҡамасаулаусы була. Ҡамасаулау яһаусыларҙың бурысы дошман джеммерын алға сығармаҫҡа һәм шул уҡ ваҡытта үҙҙәренең уйынсыһына юл асыу булып тора. Джеммерҙар ҡамасаулаусыларҙан һуң старт ала, уларҙың бурысы булып ҡамауҙан сығыу һәм уйынсыларҙы үтеп китеү тора. Һәр ҡамауҙы үткән өсөн бер мәрәй бирелә.

Дерби 1930 йылда [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда барлыҡҡа килә һәм шунан алып киң танылыу ала.

Роллер-дерби — башлыса ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы спорт төрө, шулай уҡ ир-аттар һәм ҡатнаш команда ярыштары ла үтә.

=== Роликтарҙа хоккей (роллеркей) ===
Хәҙерге инлайн-роликтар үҙенең үҫешендә нәҡ хоккейға бурыслы. Уларҙың таралыуына этәргес 70-80 йылдарҙа һалына, АҠШ-тың Минессота хоккейсылары йәйге ваҡытта күнекмәләр өсөн боҙ конькиҙарына алмаш эҙләйҙәр.

Артабан роллеркей ғәҙәти хоккейҙан айырмалы рәүештә үҙгәртеүҙәргә дусар була һәм айырым дисциплина булып китә.

Рәсәйҙә йыл һайын роллеркей буйынса һәүәҫкәр командалар арһында ярыштар уҙғарыла. Роллеркей буйынса Рәсәйҙә һөнәри йыйылма команда юҡ.

=== Башҡалар ===

==== Роликтарҙа баскетбол (баскетролл) ====
Баскетролл — [[баскетбол]]дың (стритбол) төрө, тик бында майҙансыҡ буйлап роликлы конькиҙарҙа күсеп йөрөйөҙәр. Уйын ҡағиҙәләренең үҙенсәлектәре бар (мәҫәлән, йүгереп үтеү юҡ) бүтән яҡтары баскетболға оҡшаш.

Уйын Америка ҡала баскетбол майҙансыҡтарында барлыҡҡа килә, американлылар роликтарҙы аяҡтарынан сисмәй уйнай башлағандар.

==== Роликтарҙа футбол (роллерсоккер) ====
Роликтарҙа футбол ғәҙәти футболға оҡшаш, тик бөтә уйынсылар роликлы конькиҙа уйнайҙар. Уйын ҡаты майҙансыҡта (асфальтта йәки спорт залында) үтә. Ҡағиҙәнең үҙсәнлеге булып туп уйыны борттан рөхсәт ителә, әммә ҡулға тотоу хатта ҡапҡасыға ла тыйыла.

== Экзотик төрҙәре ==

=== Лимбо скейтинг ===
Лимбо скейтингтың бурысы булып роликтарҙа мөмкин тиклем тәпәш кәртәләрҙе еңеп сығыу тора. Бигерәк тә Һиндостанда киң танылыу ала. Унда бәләкәй роликта шыуыусылар «шпагатта ултырыу» торошонда квадтарҙа автомобиль аҫтынан үтеп китәләр.

=== Юлдан ситтә шыуыу ===
Асфальттан ситтә шыуыу өсөн тәгәрмәсенең диаметры ҙурыраҡ (12.5 алып 20 см тиклем) булған махсус роликтар ҡулланыла. Улар тигеҙһеҙ ерҙәрҙе (ярыҡ урындар, таш, үлән) яҡшы утеп сыға һәм йыһазландырылмаған грунтлы юлдарҙа шыуыуға мөмкинлек бирә. Ошоноң менән бәйле, тығыҙ булмаған ер шыуыу өсөн өҫтәлмә көс талап итә, нигеҙҙә юлдарҙан ситтә шыуыу менән һарҡыу ерҙәрҙә шөғөлләнәләр.

=== Роликлы саңғыларҙа шыуыу ===
''Саңғыроллер ''махсус рәүештә оҙон (50 см тиклем 80) раманан тора, уның осона ролик тәгәрмәстәре беркетелә, ә шыуғанда ғәҙәти саңғы таяғына оҡшаған махсус таяҡтар ҡулланыла. Ундай роликтар йүгереү саңғыларына оҡшай һәм саңғысыларға йылдың ҡарһыҙ миҙгелендә лә күнекмәләр үткәреүгә мөмкинлек бирә. Бынан тыш, спортсылар араһында роликлы саңғыларҙа уҙышыу буйынса ярыштар үткәрелә.

Саңғыроллерҙарҙа шыуыу махсус юлдарҙа төрлө бейеклектәр булған махсус юлдарҙа үткәрелә. Яңы башлаған шыуыусылар һәм һәүәҫкәрҙәр өсөн велосипед, роликта һәм асфальтта йүгереү юлдары тулыһынса яраҡлы булып тора (әгәр хәүефһеҙлек күҙ уңында тотолһа).

Бынан тыш, саңғыла таяҡтар менән күнекмәләр үтеүе мөмкин, ҡайһы бер спортсылар һәм һәүәҫкәрҙәр тарафынан «инлайн» роликлы конькиҙар файҙаланыла, шулай уҡ пневматик тәгәрмәсле Skike/Powerslide XC роликлы конькиҙар ҡулланылыуы мөмкин, улар юлдан ситтә лә шыуып йөрөй ала. Олимпиада-2002 көмөш приз алыусыһы [[Питер Шликенридер]] «Саңғы спорты» тигән китабында һәм башҡа тренер-белгестәр фекеренсә яңы башлаған спортсылар һәм һәүәҫкәрҙәр өсөн йәйге күнекмәләрҙе саңғы-конькиға оҡшатып тап шул ғәҙәти фитнес-роликтарҙа саңғы таяҡтары ҡулланып үткәреү маҡсатҡа ярашлы тип һанайҙар. Төньяҡ Европа инлайн-скейтинг (роллерблейдинг) перспектив фитнес төрө булып тора.

== Берләшмәләр ==
[[Файл:Rollerblading_nuns.jpg|мини|Монах ҡатын-ҡыҙҙары роликта]]
Роллерспорт киң тарала бара. Спидскейтинг, роликлы конькиҙа йүгереү, олимпия программаһына индереү өсөн кандидат булып тора. Роликлы конькиҙа шыуыу физик форманы тотоуға булышлыҡ итә, һәм шулай уҡ фекерҙәштәр компанияһында ял итеү төрө һымаҡ бик популяр булып китә. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең ҙур ҡалаларында бөгөн инде роликта шыуыусылар меңләп иҫәпләнә, даими ярыштар һәм саралар үткәрелә, мәҫәлән, [http://inlinelife.ru/ Йомалағы Төнгө inlinelife] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141109035051/http://inlinelife.ru/ |date=2014-11-09 }} һәм [[Санкт-Петербург]]та, [[Киев]]тә роликтарҙа таңды ҡаршылау- «Ямакаси» киң билдәле — ҡатнашыусылар роликлы конькиҙарҙа алдан килешелгән урындарҙа осрашалар һәм таңды ҡаршылайҙар. Шыуыу менән саф һауала йөрөүҙе тоташтырыу маҡсатында ҡаланың ҡыҙыҡлы, иҫтәлекле, матур нөктәләренә коллектив шыуыуҙар ойошторола. Күңел асыу өсөн «күҙҙәр ҡайҙа ҡарай» тигән коллектив шыуыу уҙғаралар — алып барыусы һәр 5 минут һайын үҙгәрә һәм уйланылмаған маршрут һайлай. [[Мәскәү]] ҡалаһында миҙгел ваҡытында көн һайын тиерлек роликлы конькиҙа яңы башлағандар һәм күптән шыуғандар өсөн «ойошторолған коллектив шыуыуҙар» (покатушки) үткәрелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==

=== Сайттар ===
* [http://koldunchik.ru/index.php Koldunchik.ru] — сайт игроков в «колдунчики»
* [http://wakh.viart.ru/RB/games.html Игры на роликах]
* [http://rollerhockey.ru/ Rollerhockey.ru] — сайт Роллеркея в России
* [http://samroller.org/node/49 Основы даунхилла]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.skiroll.ru/ Лыжероллеры в РОССИИ] — сайт российских спортсменов-лыжероллеров
* [http://www.skisport.ru/rollerski/ Лыжероллеры в журнале «Лыжный спорт»] — новости о событиях в лыжероллерном спорте

=== Видео ===
* [https://www.youtube.com/watch?v=nGfYBFRPmO8 Downhill Roller] — катание на роликах по дорогам в гористой местности
* [http://vimeo.com/54076963 Катание на внедорожных роликах]
* [https://www.youtube.com/watch?v=YovFXiuQUWM Конкурс танцев на роликах] — танец на квадах
* [https://www.youtube.com/watch?v=k46QgysyEqU Соревнования лыжероллеров] — сюжет «Бюро новостей „Давеча“».

[[Категория:Роллер-спорт]]</text>
      <sha1>dw549n86upcwusl3ptsxldqwdh71viv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарматтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132140</id>
    <revision>
      <id>1299265</id>
      <parentid>1296105</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89743" sha1="qe7gkw3bjh97h8t5z3gnt9qqddct6lu" xml:space="preserve">{{Ук}} 
[[Файл:028_Conrad_Cichorius,_Die_Reliefs_der_Traianssäule,_Tafel_XXVIII_(Ausschnitt_01).jpg|мини|300x300пкс|&lt;center&gt;Сармат катафрактары дакий һуғышында. Траян колоннаһы барельефы.&lt;/center&gt;]]
'''Сарматтар''' (''бор. грек'' Σαρμάται, {{lang-la|Sarmatae}}) — [[Тиса]] һәм [[Дунай]] йылғаһынан [[Арал диңгеҙе]]нә (хәҙерге [[Украина]], [[Рәсәй]] һәм [[Ҡаҙағстан]] биләмәләре) тиклемге һыу айырғыстың дала райондарында иртә [[Тимер быуат]] (VI—IV бб.) аҙағында йәшәгән [[Иран телдәре|иран телле]] күсмә ҡәбиләләрҙән торған халыҡ. Тикшеренеүселәр фекеренсә, сарматтарҙы, «савроматтар» исеме аҫтында, тәүге тапҡыр [[Геродот]] телгә алған, ул былай тип хәбәр иткән: «Әгәр Танаис (хәҙ. [[Дон]]) йылғаһын кисеп сыҡһаң, унда инде скиф ерҙәре түгел, ә савромат өлкәһе». Н. Лысенко фекере буйынса, Марк Випсани Агриппа (б. э. т. I б.) донъя картаһын төҙөгән ваҡыттан бирле «савромат» һәм «сармат» этнонимдары синоним итеп ҡулланылған.

Антик авторҙар сарматтарға: аорстарҙы, языгтарҙы, сиракиларҙы, аландарҙы, роксоландарҙы, сайиларҙы индергән.

== Тарихы ==

=== Иртә тарихы ===
Диодор Сицилийский скифтарҙың Мидиянан Танаис йылғаһына савроматтарҙы күсереүе тураһында хәбәр итә.
Плиний шулай уҡ сарматтар [[Мидийцы|мидийҙарға]] туғандаш тип хәбәр итә&lt;ref&gt;{{публикация|статья|автор=[[Латышев, Василий Васильевич|Латышев В. В.]]|заглавие=Известия древних писателей о Скифии и Кавказе|издание=[[Вестник древней истории]]|год=1947|номер=4 | ссылка = http://apsnyteka.org/file/VDI_Latyshev_Izvestiya_drevnih_pisateley_grecheskih_i_latinskih_o_Skifii_i_Kavkaze.pdf#page=287 }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;http://annales.info/ant_lit/plinius/06.htm&lt;/ref&gt;.

[[Геродот]], сарматтар «Танаистан көнсығышта төньяҡ еле йүнәлешендә өс көнлөк алыҫлыҡтағы ерҙәрҙән» ҡатындары менән күсеп килгән скиф егеттәренә кейәүгә сыҡҡан амазонкаларҙан барлыҡҡа килгән, тип хәбәр итә&lt;ref name=&quot;(IV, 110—117)&quot;&gt;Геродот. «История». 4, 110—117.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 143—147.&lt;/ref&gt;.

Әммә, скифтарҙың үҙҙәренең сығышы тураһында әйткәндә, Геродот, Азияла йәшәгән «күсмә скифтар» массагеттар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған һәм, «Аракс йылғаһын кисеп,&lt;ref&gt;Геродот. „История“, 4. 11.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в „Истории“ Геродота. — М., 1982. — С. 103.&lt;/ref&gt;, при этом неуверенно&lt;ref&gt;''А. А. Немировский''. Массагеты Геродота и саки тиграхауда. // Эдубба вечна и постоянна. — СПб., 2005. — С. 217—224.&lt;/ref&gt; причисляя самих массагетов к тем же скифам&lt;ref&gt;''Геродот''. „История“. 1, 201.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' Народы нашей страны в „Истории“ Геродота. — М., 1982. — С. 85.&lt;/ref&gt;. Киммерий еренә киткән», шул уҡ ваҡытта ул, икеләнеп булһа ла, массагеттарҙы скифтарға индерә. Шулай уҡ Геродот, «элек-электән ул телдә хаталы һөйләшәләр» тип хәбәр итә&lt;ref name=&quot;(IV, 110—117)&quot; /&gt;. Во время вторжения [[Дарий I|Дария I]] в Скифию сарматы поддержали скифов и составляли часть войска скифских царей&lt;ref name=&quot;Геродот. «История», 4. 119—120&quot;&gt;Геродот. «История», 4. 119—120.&lt;/ref&gt;. . Дарий I Скифияға баҫып ингән ваҡытта, сарматтар скифтарға ярҙам итә һәм скиф батшаһы ғәскәренең бер өлөшөн тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Геродот. «История», 4. 119—120&quot;/&gt;..

«Сармат» исеменең килеп сығыуы тураһында тағы икенсе фараз да бар, И. Маркварт уны Сайрим, Тур һәм Арья тураһында авестий тарихында сағылған Траэтаондың улдарының береһе менән яҡынайта&lt;ref&gt;''J. Marquart''. Eransahr…, P. 155.; Он же. Wehrot und Arang. — P. 136.&lt;/ref&gt; [[Фирҙәүси]] «[[Шаһнамә]]» әҫәрендә Сальма (Сайриме) биләмәләренә «Көнбайыш», Турға — Чин һәм Туран, ә Ирежға (Арья) — [[Иран]] эләгә тип яҙа.

=== Скифияны яулау ===
[[Файл:Scythia-Parthia_100_BC.png|мини|300x300пкс|Б. э. т. беренсе мең йыллыҡта Скифияның яҡынса территорияһы]]
Б. э. т. V—IV быуатҡа тиклем сарматтар Скифияның тыныс күршеләре булған. Көнсығыш илдәренә юлланған скиф сауҙагәрҙәре сармат иркен ерҙәре аша иркен үткән. Фарсылар менән һуғыш барышында скифтар сарматтарҙың ышаныслы союздаштары булған. Атей заманында союздашлыҡ мөнәсәбәттәре һаҡланған, сармат отрядтары скиф батшаһы ғәскәрендә һәм һарайында хеҙмәт иткән. Сарматтарҙың айырым төркөмдәре Европа Скифияһы территорияһына күсеп ултыра.

Б. э. т. III быуатта дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре дошманлыҡ һәм сарматтарҙың Скифияға хәрби һөжүме менән алмашына. Йәш сармат союздарының агрессив һуғышсанлығы Скиф батшалығының көсһөҙләнгән дәүере менән тап килә. Б. э. т. IV быуат аҙағына скифтар Фракия хакимы Лисимахтан еңелгән. Галаттарҙың фракий һәм кельт ҡәбиләләре скифтарҙы көнбайыштан ҡыҫымға алғандар. Хужалыҡтың бөлгөнлөккә төшөүе һәм элек яулап алынған ерҙәр һәм ҡәбиләләрҙең Скифиянан айырылыуы уңышһыҙ һуғыштарҙың эҙемтәһе булған.

Лукиандың «Токсарис йәки дуҫлыҡ» тигән билдәле хикәйәһендә скифтар Дан-дамис һәм Амизок үҙҙәренең дуҫлыҡҡа тоғролоғон сармат баҫып алыуының ауыр ваҡиғаларында һынай. «''Ҡапыл беҙҙең ергә ун мең һыбайлы иҫәбендә сарматтар һөжүм итте, — тип һөйләй скиф Токсарис, — ә йәйәүлеләр, әйтер кәрәк, өс тапҡыр күберәк. Ә уларҙың һөжүме көтөлмәгән булғас, улар барыһын да ҡасырға мәжбүр итә, күп батырҙарҙы үлтерәләр, башҡаларын тереләй алып китәләр. …Сарматтар шундуҡ табышты ҡыуа, әсирҙәрҙе бер төркөмгә йыя, сатырҙарҙы талай башланылар, кешеләре-ние менән күп һанлы арбаларға эйә булдылар''»&lt;ref&gt;Лукиан из Самосаты. Токсарид, или дружба, 39.&lt;/ref&gt;.

Сармат ҡәбиләләренең скиф территорияларына даими һөжүме һәм яйлап яулай барыуы сарматтарҙың Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына күпләп күсеп урынлашыуы менән тамамланған.

Помпоний Мела үҙенең тасуирламаһында б. э. 5 йылында Ютландияға барып еткән рим диңгеҙ экспедицияһы мәғлүмәттәрен ҡулланған. Бөтә герман ҡәбиләләренән тик гермиондар ғына Эльбанан көнсығышҡа табан йәшәгән, әммә Помпоний уларҙың, күрәһең, көнсығыш күршеләрен белмәгән, Рим империяһы менән хәҙерге Венгрия сигендә булған кеүек, уларҙы сарматтар тип уйлаған, һәм был этнонимды Дунайҙан төньяҡҡараҡ һәм Эльбанан көнсығышҡараҡ герман булмаған бөтә ҡәбиләләргә лә ҡулланған&lt;ref&gt;''Тадеуш Сулимирский''. Сарматы. Древний народ юга России. [http://www.litmir.net/br/?b=144140&amp;p=27 Языги в Венгрии: ранний период] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129040302/http://www.litmir.net/br/?b=144140&amp;p=27 |date=2014-11-29 }}. М., 2008.&lt;/ref&gt;.

=== Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе ===
Беҙҙең эра башында башланған Халыҡтарҙың бөйөк күсенеү дәүере башлана, күп кенә тикшеренеүселәр фекере буйынса, уны [[һундар]] башлап ебәргән.

Аммиан Марцеллин (б. э. 330—400 йй.), һундарҙы тасуирлап, был ҡәбилә ''Меотий һаҙлығы'' (хәҙ. [[Азов диңгеҙе|Аҙау диңгеҙе]])'' аръғында Боҙло океан'' йүнәлешендә'&lt;ref&gt;Аммиан Марцеллин. [http://www.alanica.ru/library/Ammian/text.htm «Римская история» (XXXI, 2.1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201021018/http://www.alanica.ru/library/Ammian/text.htm |date=2010-12-01 }}. Перевод Ю. А. Кулаковского и А. И. Сонни.&lt;/ref&gt;, ''алан — боронғо массагет'' ерҙәренә барып еткән, тип хәбәр итә&lt;ref name=&quot;Марцеллин XXXI, 2.12—13&quot;&gt;Аммиан Марцеллин. [http://www.alanica.ru/library/Ammian/text.htm «Римская история» (XXXI, 2.12—13)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201021018/http://www.alanica.ru/library/Ammian/text.htm |date=2010-12-01 }}. Перевод Ю. А. Кулаковского и А. И. Сонни.&lt;/ref&gt;. ''Аландарҙың үҙҙәрен'' Марцеллин ''Танаис'' (хәҙ. [[Дон]]) йылғаһынан көнсығышҡараҡ, скиф ''сүллектәренең икһеҙ-сикһеҙ киңлектәрендә''&lt;ref name=&quot;Марцеллин XXXI, 2.12—13&quot; /&gt; ә ''савроматтарҙы'' ''Истра'' (хәҙ. [[Дунай]]) йылғаһынан төньяҡтараҡ урынлаштыра, һәм Истра ''йылғаһы, ''ҡушылдыҡтары''ның һыуы менән тулыланып, биләмәләре Танаис өлкәһенә тиклем һуҙылған''&lt;ref name=&quot;Марцеллин XXXI, 2.12—13&quot; /&gt; савроматтар эргәһенән аға ти. Бынан Аммиан Марцеллиндың ''савроматтарҙы аландарҙан'' айырғаны күренә.

Аврелий Виктор «Цезарҙар тураһында» әҫәрендә, Константты (320—350 йй. тирәһе) цезарь итеп иғлан иткән ваҡытта&lt;ref&gt;, готтар һәм сарматтарҙың бик күп ғәскәре ҡыйратылған, тип яҙа. Сократ Схоластик, Валентиан (321—375 йй.) үлгән йылда, сарматтар Реция өлкәһендә Дунайҙы кисеп сығып, Рим империяһына һөжүм итә, тип яҙған ''Сократ Схоластик''[http://krotov.info/acts/04/socrat/socr04.html Церковная история (IV. 31)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927233713/http://krotov.info/acts/04/socrat/socr04.html |date=2013-09-27 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Roberts W. E''. Valentinian I. // An Online Encyclopedia of Roman Emperors.
&lt;/ref&gt;.

370 һәм 380 йылдар араһында һундар остроготтарҙы ҡыйрата, ә бынан алда, Иордандың һүҙҙәре буйынса, ''Меотида (Аҙау диңгеҙе) аша күсеп'', уларҙың йыш ҡабатланған бәрелештәренән көсһөҙләнеп&lt;ref name=&quot;Гетика 129-130&quot;&gt;''Иордан''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Iordan/text1.phtml?id=576 «Гетика» (129—130)]. Перевод Е. Ч. Скржинской&lt;/ref&gt;, аландарҙы буйһондора.

Сарматтарҙың тел буйынса тоҡомдары — осетиндар, ә уларҙың ата-бабалары —аландар — сармат ҡәбиләләренең бер өлөшө булған&lt;ref name=&quot;Гетика 121-127&quot;&gt;''Иордан''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Iordan/text1.phtml?id=576 «Гетика» (121—127)]. Перевод Е. Ч. Скржинской.&lt;/ref&gt;.

=== Птолемей Сарматияһы ===
Клавдий Птолемей үҙенең «География буйынса ҡулланма», трактатында, араһында Танаис сик ролен үтәгән [[Европа]] һәм [[Азия]] ''Сарматияһы бар, тип яҙған.''

Европа Скифияһын яулап алғандан һуң, сарматтар боронғо донъяның иң ҡөҙрәтле халҡы тигән данға эйә була. Бөтә Көнсығыш Европа Кавказ менән бергә Сарматия атамаһын ала. Европа далаларында үҙ хакимлығын урынлаштырып, сарматтар игенселек менән шөғөлләнгән халыҡтар менән тыныс хеҙмәттәшлекте яйға һала башлай, халыҡ-ара сауҙаға һәм Ҡара диңгеҙ буйы грек ҡалаларын ҡурсалау күрһәтә. Сармат ҡәбиләләренең сәйәси берләшмәләре [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙан алып тиклем Рим империяһына тиклемге яҡын һәм алыҫ күршеләрен үҙҙәре менән иҫәпләшергә мәжбүр итә.

Б. э. т. II быуаттан башлап сарматтар йыш ҡына грек, рим һәм көнсығыш авторҙары хеҙмәттәрендә һүрәтләнә башлай. Беҙ Страбон хеҙмәттәренән уларҙың ҡәбиләләре исемдәрен — языгтар, роксоландар, аорстар, сирактар, аландар — беләбеҙ; Тациттың роксоландарҙың Рим империяһының дунай провинцияһы Мезияға б. э. 68 йылында бөлдөргөс һөжүме тураһында «ике {{comment|когорта|Боронғо Римда йәйәүле ғәскәр отряды}}ны ҡырып һалған» тип хәбәр итә; Б. э. 8 йылында Томы ҡалаһына һөргөнгә ебәрелгән шағир [[Овидий]] үҙенең &quot;Хәсрәтле элегия&quot;ларында һағыш һәм ҡурҡыу менән ҡалаға яҡын килгән сарматтарҙы — «''аты менән һәм етеҙ осҡан уғы менән көслө дошман талай … күрше ерҙе''» һүрәтләй; Иосиф Флавий һәм Арриан аландарҙың I һәм II быуаттарҙа [[Әрмәнстан]]да һәм Каппадокияла һуғыштары — «''аяуһыҙ һәм мәңге һуғышсан аландар''» тураһында хәбәр ҡалдырғандар.

==== «Европа Сарматияһы» ====
[[Файл:Claudius Ptolemaeus, from the Eighth Map of Europe.jpg|thumb|300px|''Европа Сарматияһын һәм Таврия Херсонесын үҙ эсенә алған Европаның һигеҙенсе картаһы''&lt;ref name=&quot;(Апта. III, 10. 37—40)&quot;&gt;''Птолемей''. [http://www.pereplet.ru/gorm/almagest/geogr.htm География (III, 10. 37—40)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054015/http://www.pereplet.ru/gorm/almagest/geogr.htm |date=2013-09-21 }}. Перевод К. С. Апта. Примечание: В «Географии» (III, 10. 37—40) Птолемей описывает ''восьмую карту Европы'' (см. рис.).&lt;/ref&gt;. Баҫылған: Страсбург (1513 й.).]]

Көнбайыш сармат ҡәбиләләре — роксаландар һәм языгтар — Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы далаларын биләй. Б. э. т. яҡынса 125 йылда бик ныҡлы булмаһа ла, бик көслө федерация булдырған, уның барлыҡҡа килеүе көнсығыш сармат ҡәбиләләренең баҫымына ҡаршы тороу кәрәклеге менән аңлатыла. Күрәһең, был күсмә ҡәбиләләр өсөн типик батша сарматтар ҡәбиләһе етәкселегендәге иртә дәүләт булған. Әммә көнбайыш сарматтарға скифтарҙың дәүләт тәжрибәһен ҡабатлау мөмкин булмаған — б. э. т. I быуат уртаһынан улар ике үҙ аллы союз булараҡ эшләгән. Дон һәм Днепр араһындағы далаларҙа роксоландар күсеп йөрөгән, уларҙан көнбайышта — [[Днепр]] һәм [[Дунай]] араһында — языгтар йәшәгән.

Яңы эраның беренсе ярты йыллығында языгтар Урта Дунай уйһыулыҡтарына үрләй, һәм унда Дунай һәм Тиса йылғалары араһын (хәҙерге [[Венгрия]] һәм [[Сербия]] территорияһының бер өлөшөн) биләгән. Языгтар артынан Рим империяһы сигенә роксоландар килгән, һәм уларҙың күпселеге Дунайҙың түбәнге ағымында (хәҙерге [[Румыния]] территорияһында) йәшәгән. Көнбайыш сарматтар Римдең тынғыһыҙ күршеләре булған, улар йә союздаштары булып, йә дошманы булып сығыш яһаған һәм империя эсендәге үҙ-ара көрәшкә ҡыҫылыу мөмкинлектәрен ҡулдан ысҡындырмаған. Хәрби демократия осорона хас булғанса, сарматтар Римгә бай табыш сығанағы булараҡ ҡараған. Табышты алыу ысулы төрлөсә булған: талау барымталары, яһаҡ йыйыу, {{comment|ялланма ғәскәр|наёмное войско}}.

I быуаттың икенсе яртыһынан башлап, сарматтар, Дакия батшаһы Децебалдың саҡырыуына ҡушылып, дакий һуғыштарында ҡатнашалар. 87 йылда Корнелий Фуск етәкселегендәге рим армияһы Дакияға баҫып ингән. Тапай янындағы ҡаты алышта римлеләр тар-мар ителә. Дактар Римдән йыл һайын түләргә тейешле субсидияларын рим сиктәрен һаҡлауҙа ҡатнашыу менән алмаштырыуға өлгәшкән. Был субсидияларҙың бер өлөшөн языгтар ҙа алған. Роксоландар һәм языгтар дактарҙың тоғро союздаштары булған һәм дактар римдәргә ҡаршы ойошторған, Траяндың беренсе һәм икенсе дакий походтарын да индереп, 106 йылдың йәйенә, император Траян етәкләгән рим ғәскәрҙәре Дакияны һәм уның баш ҡалаһы Сармизегетузаны тулыһынса баҫып алғанға тиклем, барлыҡ хәрби компанияларында ла әүҙем ҡатнашҡан. Был ваҡытта оло юғалтыуҙар кисергән языгтар элекке ҡөҙрәтен ҡабат тергеҙә алмаған. Хәҙер инде өҫтөнлөк роксоландарға — көнсығышта йәшәгән һәм шул сәбәпле рим оккупацияһына эләкмәгән ҡәбиләләргә күскән. Дакия тар-мар ителгәндән һуң да римлеләр тағы ла күпмелер дәүер роксоландарға яһаҡ түләүен дауам иткән, әммә бер аҙҙан был эштән баш тартҡандар. Яһаҡ килмәй башлағас, роксоландар һәм языгтар 117 йылда дунай провинцияларына баҫып ингән. Үҙенең көнсығыш сиктәрендә баҫымсылыҡтан ялҡҡан һәм тыныслыҡ теләгән Рим империяһы роксоландарға яһаҡ түләүҙе яңынан тергеҙергә мәжбүр була. Римлеләр ике титулға — «роксоландар батшаһы» һәм «царь сарматтар батшаһы» титулдарына эйә булған Распараган менән тыныслыҡ килешеүе төҙөлгән. Был, моғайын, языгтар һәм роксоландар формаль рәүештә берҙәм юғары власть һаҡлағанлығы тураһында һөйләй. Языгтар Урта Дунай уйһыулыҡтарына эйә булһа ла, ә роксоландар Түбәнге Дунайҙа урынлашһа ла, улар йыш ҡына тығыҙ союзда сығыш яһаған. Языгтар һәм роксоландар араһында ятҡан йәшәгән дактарҙы яулап алып, римлеләр уларҙың бәйләнештәрен емерергә һәм аралашыуҙы тыйырға тырышҡан. Сарматтар быға һуғыш менән яуап биргән.

160-сы һәм 170-се йылдарҙа сарматтарҙың Рим менән көрәше бигерәк тә көсөргәнешле була. Языгтар 179 йылда император Марк Аврелий менән төҙөгән солох килешеүе шарттары билдәле. Рим Һуғыш римлеләрҙе генә түгел, сарматтарҙы ла ҡаңғыртҡан була, улар рәтендә ике партия — килешеү яҡлылар һәм уға ҡаршылар көрәшкән. Ниһәйәт, тыныслыҡ яҡлы партия еңә, һәм Банадасп батша, һуғыш яҡлылар юлбашсыһы, һаҡ аҫтына алына. Марк Аврелий менән һөйләшеүҙе Зантик етәкләй. Килешеү нигеҙендә языгтар роксоландарға рим ерҙәре аша үтергә хоҡуҡ юллап ала, ләкин Дунай йылғаһы буйлап караптарҙа йөҙмәҫкә һәм сик буйына яҡын урынлашмаҫҡа йөкләмә ала. Һуңғараҡ римлеләр был сикләүҙәрҙе юҡҡа сығара һәм сарматтарға Дунайҙың рим ярҙарына сығып сауҙа алып бара торған махсус көндәр билдәләй. Языгтар Римгә 100 мең әсирҙе кире ҡайтара.

Һигеҙ йөҙ яугирҙан торған языг атлы отряды Рим армияһына ҡабул ителә, һәм һыбайлыларҙың бер өлөшө Британияға ебәрелә. Ҡайһы бер ғалимдар, мәҫәлән, Жорж Дюмезиль, фаразы буйынса, нәҡ ошо сарматтар король Артур һәм түңәрәк өҫтәл рыцарҙары тураһында кельт мифтары сығанағы булып тора&lt;ref&gt;Georges Dumézil, А. З. Алмазова, Boris Aleksandrovich Kaloev. «Скифы и нарты»&lt;/ref&gt;.

Сарматтарҙың Рим менән бәрелештәре һуңғараҡ та була. Тыныслыҡ һуғыш менән алмашынған, улар артынан тағы ла хеҙмәттәшлек килгән. Сармат отрядтары рим армияһына һәм герман ҡәбиләлре королдәренә хеҙмәткә ялланған. Рим провинцияларына — хәҙерге Венгрия, Румыния, [[Болгария]], [[Югославия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Бөйөк Британия]] биләмәләренә көнбайыш сармат төркөмдәре күсеп ултыра&lt;ref name=&quot;История Осетии&quot;/&gt;
&lt;!--
«Невры, будины, гелоны, агафирсы, меланхлены и вообще все народы вплоть до Ганга суть аланы»&lt;ref name=&quot;Вельтман (III)&quot;&gt;''Вельтман А. Ф.'' [http://az.lib.ru/w/welxtman_a_f/text_0340.shtml#TOC_id20240075 Аттила и Русь IV и V века]. — М., 1858. — С. 91.&lt;/ref&gt;
--&gt;.

==== «Азия Сарматияһы» ====
[[Файл:Map_of_Colchis,_Iberia,_Albania,_and_the_neighbouring_countries_ca_1770.jpg|мини|300x300пкс|''Азиялағы Сарматияны үҙ эсенә индергән икенсе Азия картаһы.''. Баҫылған: Лондон (1770 й.).]]
Аорстар һәм сирактарҙың көнсығыш сармат союздары Аҙау һәм Каспий диңгеҙҙәре араһындағы арауыҡтарҙа йәшәгән, көньяҡта уларҙың ерҙәре Кавказ тауҙарына саҡлы йәйрәп ятҡан. Сирактар Аҙау буйҙары далаларын һәм Кубандан төньяҡҡараҡ төньяҡ кавказ тигеҙлектәрен биләгән. Үҙәк Кавказ алды тау алды һәм тигеҙлекле райондары ла сирактар ҡулында булған, әммә уларҙы аорстар ҡыҫырыҡлаған. Аорстар Дондан Каспийға саҡлы, Түбәнге Иҙел буйында һәм Көнсығыш Кавказ алдында күскенселек иткән. Волга аръяғында уларҙың күсеп йөрөү урындары Көньяҡ Урал алдына һәм Урта Азия далаларына тиклем барып терәлгән.

Боронғо грек географы һәм тарихсыһы Страбон һүҙҙәре буйынса, аорстар һәм сирактар «''өлөшләтә күсмә, өлөшләтә сатырҙарҙа йәшәй һәм игенселек менән шөғөлләнә''».

Төньяҡ-Көнбайыш Кавказда игенсе-меоттарҙы буйһондорған һәм үҙ дәүләтен төҙөгән сирактар иң юғары йәмғиәт үҫеше кимәле менән айырылған. Сирак батшаларының резиденцияларының береһе булып, Аҙау диңгеҙенең көнсығыш ярҙарынан алыҫ түгел урынлашҡан Успа ҡалаһы булған.

Каспий буйы һәм Кавказ алды далаларында йәшәгән аорстарҙы «үрге аорстар» тип атағандар. Улар Кавказ һәм Урта Азия аша уҙған Каспий диңгеҙенең көнбайыш һәм төньяҡ яр буйҙарын һәм диңгеҙ сауҙа юлдарын контролдә тотҡан. Боронғо замандарҙа аорстарҙың ҡеүәтен һәм байлығын халыҡ-ара сауҙала ҡатнашыуы менән аңлатҡандар. Ҡытайҙа аорстар илен «Янтсай» тип атағандар — уның аша Ҡытайҙы һәм Урта Азияны Көнсығыш Европа һәм Ҡара диңгеҙ һәм Урта диңгеҙ сауҙаһы менән тоташтырыусы юл үткән.

Сирактарҙың аорстар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре тураһында аҙ билдәле. Б. э. т. I быуат уртаһында улар союздаш булған һәм берлектә боспор батшаһы Фарнакка батшаһына хәрби ярҙам күрһәткән. Яңы эраның I быуат уртаһында, боспор батшаһы Митридат VIII һәм уның ағаһы Котис араһында тәхет өсөн көрәш ваҡытында, аорстар һәм сирактар дошман булараҡ сығыш яһай. Сирактар Митридатты хуплай, аорстар римлеләр менән бергә Котис яҡлы була. Римлеләр, аорс һәм боспор оппозицияһының берләшкән ғәскәрҙәре сирак ҡалаһы Успаны баҫып ала. Был ваҡиғаларҙы рим тарихсыһы Корнелий Тацит һүрәтләгән. Успа ҡолатылғандан һуң, сирак батшаһы Зорсин был «''үҙ халҡына өҫтөнлөк бирергә ҡарар итә''» һәм ҡорал һала. Союздаштарын юғалтҡан Митридат ҡаршылығын туҡтатҡан. Римлеләр ҡулына эләгергә теләмәгәнлектән, аорстар батшаһы Евнонға бирелә. Тацит былай тип яҙған: «''Ул батша ''{{comment|торлағына|покои}}''на инә, һәм Евнондың ҡаршыһында тубыҡланып, былай ти: һинең алдыңда римлеләр бер нисә йылдар буйына эҙәрлекләнгән, үҙе теләп килгән Митридат''»&lt;ref name=&quot;История Осетии&quot;/&gt;.

Аландар — I быуат уртаһында антик авторҙарҙың иғтибарын йәлеп иткән көнсығыш-сармат иран телле күсмә ҡәбиләләр союзы&lt;ref&gt;Аланы // БРЭ. Т. 1. М., 2005.&lt;/ref&gt;. «Алан» термины скиф-сармат халҡының этнонимикаһында киң таралған боронғо иран һүҙе «ариан» һүҙенән килеп сыҡҡан.

Аорстар етәкләгән көнсығыш сармат союздары араһында аландар үҙҙәренең һуғышсанлығы менән айырылып тора. Ул дәүерҙәге сығанаҡтар «еңелмәҫ», «батыр», «мәңге һуғышсан» аландар тураһындағы иҫкә алыуҙар менән сыбарланған. Антик традиция уларҙы Дунай уйһыулығында ла, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында ла һәм Кавказ алды далаларында ла телгә ала.

II быуатта «Алания» аландар биләмәһе тип телгә алына. Шул уҡ ваҡытта Терек йылғаһы «Алонта» атамаһын ала. Ҡытай йылъяҙмаларында, III быуат уртаһынан да һуңламай, [[Арал диңгеҙе|арал]]-[[Каспий диңгеҙе|каспий]] далаларында {{comment|урынлашҡан|локализуемые}} аорс биләмәләре «Аланья» тип атала башлаған. Шул уҡ ваҡытта башҡа сармат ҡәбиләләренең атамалары сығанаҡ биттәренән юҡҡа сыға. IV быуат авторы Аммиан Марцеллин әйткәнсә, был процеста тарихтың төп этаптары сағылған: аландар «''даими еңеүҙәре менән күрше халыҡтарҙы аҙмы-күпме ыҙалатҡан һәм уларға ла үҙ исемен таратҡан''».

Аландар Кавказ аша, 134 йылдағы кеүек, [[Кавказ Албанияһы]]н, Атропатенаны талап һәм Каппадокияға етеп, Дарьял (&quot;Алан ҡапҡаһы&quot;н), Дербент үткәүелдәрен файҙаланып, поход ойошторған. Ҡайһы бер төньяҡ кавказ ҡәбиләләре менән бәйләнеш урынлаштырып, улар Кавказ аръяғының ысын {{comment|бәхетһеҙлеге|бич}} булған. Антик ваҡиғаларҙан тыш, был ваҡиғаларҙың шаңдауы грузиндарҙа һаҡлана. Каппадокияның хакимы Флавий Арриан «Алан тарихы» тигән хеҙмәтте булдырыуҙы мөһим тип һанаған.

Аландар Боспор батшалығында эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан. Фанагория ҡалаһында алан тәржемәселәре төркөмө була. Аландарҙың хәрби абруйы шулай ҙур булған, хатта Рим империяһында махсус хәрби әсбап — уларҙың үҙҙәренә ҡаршы көрәш ҡулланмаһы, ә рим кавалерияһы алан атлыларының ҡайһы бер тактик алымдарын үҙләштергән&lt;ref name=&quot;Alani&quot;&gt;[http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Middle/Alani.htm Аланы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214192906/http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Middle/Alani.htm |date=2009-02-14 }}&lt;/ref&gt;.

I һәм II быуаттарҙа сирактар аорстар, римлеләр һәм боспорлылар менән һуғыштарҙа ҙур юғалтыуҙар кисергән. П. У. Аутлев һәм Н. В. Анфимов&lt;ref name=&quot;Анфим&quot;&gt;Н. В. Анфимов. Меоты-предки адыгов. Майкоп 1989&lt;/ref&gt; һығымтаһына ярашлы, иҫән ҡалған сирактарҙың күп өлөшө Боспор батшалығында эллинләштереүгә дусар ителгән, һәм артабан улар аландар этносын формалашыуҙа ҡатнаша, ә сирактарҙың аҙ өлөшө меоттар араһында {{comment|йотолған|ассимилированы}}. Осетиндарҙың Нарт эпосында Саусырык тигән нарттың («ҡуңыр сирак» тип аңлашылған) килеп сығыуы сәбәптәрен нәҡ ошондай тарихи ваҡиғалар аңлата.

=== Сармат хакимдары ===
{{Hider|hidden=1|title=Сармат хакимдарының исемлеге|content-style=text-align: left;|content=* [[Скопасис]] — б. э. т. 512 йылда савроматтарҙы етәкләгән
* Мидоссак (Медосак) — б. э. т. III быуатта сарматтарҙың батшаһы, Амаганың ире
* Амага —  б. э. т. III быуатта сарматтарҙың батшабикәһе
* Гатал — б. э. т. II быуатының 1-се яртыһында сарматтарҙың батшаһы. Б. э. т. 179 йылғы килешеү буйынса билдәле
* Тазий — б. э. т. II быуаттың аҙағында — I быуаттың беренсе яртыһында роксоландарҙың батшаһы
* Спадин —  б. э. т. I быуатта аорстар батшаһы
* Абеак —  б. э. т. I быуатта сирактар батшаһы
* Эвнон — I быупттың 2-се яртыһында аорстар батшаһы
* Зорсин — Эвнон тарафынан еңелгән сирактар батшаһы
* Умабий — 62 йылғы яҙмала иҫкә алынған аорстар батшаһы
* Фарзой — 50-се — 70-се йылдарҙа (сарматтарҙың — аорстар йә роксоландарҙың тип фаразлана) батшаһы 
* Инисмей — 70-се — 80-се йылдарҙа (сарматтарҙың — аорстар йә роксоландарҙың тип фаразлана), моғайын, Фараоэндың улылыр
* Сусаг — роксоландар батшаһы, 101—102 йылдарҙа Дакияның Римгә ҡаршы һуғышында союздашы
* Распараган — 117 йылдан һуң роксоландар һәм сарматтар батшаһы. Римдә вафат булған һәм ерләнгән.
* Равсимод — аҙау буйы савроматтарының (роксоландарҙың?) батшаһы. 332 йылда Паннонияға һөжүм яһаған.
 
Языгтар батшалары (Урта Дунайҙа, Тиссы йылғаһы бассейнында):
* Гесандр — I быуатта Аҙау буйы языгтарының юлбашсыһы (Дунай буйына күсеп килгәнгә саҡлы).
* Банадасп — 180 й. саҡлы языгтар бтшаһы
* Зантик — II быуаттың икенсе яртыһы
* Зизаис — 350-се йылдарҙа сарматтар (языгтар) батшаһы.&lt;ref&gt;[http://www.darial-online.ru/1999_4/gagloyti.shtml Аммиан Марцеллиан. История. XVII.]&lt;/ref&gt;
* Бевка (Бука) — 469 й.  саҡлы
* Бабай (Банай) — яҡынса 472 й. саҡлы

Алания батшалары (XII быуатҡа саҡлы):
* Базук — 57 й. тирәһендә Кавказ аръяғында һуғышҡан 
* Амбазук — 57 й. тирәһендә Кавказ аръяғында һуғышҡан 
* Баракад — I быуат батшаларының береһе, дәрәжәһе буйынса «икенсе» (йәғни «беренсегә» буйһонған).
* Шапух — I быуат
* Гигиан (Датианос) — I быуат
* Кизо — Парфияға 132 йылғы поход юлбашсыһы (алан батшаһы булырға тейеш)
* Ферош (Перош) — 293 й. тирәһендә
* Кавтия (Кавция) — 293 й. тирәһендә
* Ашхадар — IV б. башы. Ашхендың — әрмән батшаһы Трдат III-нөң ҡатынының атаһы
* Саросий (Сародий) — VI быуат уртаһы
* Итаз (Итаксис) — VIII быуат башында Абхазия менән һуғышҡан
* Урдур — XI быуаттың беренсе өстән беренсе өлөшө
* Бөйөк Дорголел (Дургулел) — XI быуат
* Росмик — XII быуат башы
* Худдан — XII быуат}}
[[Файл:Szlachcic_polski.jpg|мини|Поляк портреты, XIX быуат башы]]

== ДНК-археология мәғлүмәте ==
Төньяҡ Кавказда табылған II—III быуаттар сармат мәҙәниәтенә ҡараған ике өлгөлә J1 (M267+) Y-{{comment|гаплотөркөмө|гаплогруппа}} һәм митохондриаль һәм H1c21 һәм K1a3 гаплотөркөмдәре биләләнде. II—IX быуаттарҙағы сармат-алан этник тармаҡтары менән бәйләнгән антропологик материалды анализлау түбәндәге Y-хромсомлы гаплотөркөмдәр: G2a (P15+), R1a1a1b2a (Z94+, Z95+), J1 (M267+) һәм J2a (M410+) барлығын билдәләне. Ҡатын-ҡыҙҙар яғынан түбәндәге митохондриаль гаплотөркөмдәре: I4a, D4m2, H1c21, K1a3, W1c һәм X2i һүрәтләнгән. Үҙ сиратында, аутосом маркёрҙарҙы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, төрлө йүнәлештәр ҡушылмалары булыуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда был һөҙөмтәләрҙә типик европа генотибы мәғлүмәттәре табылды, тип һөйләргә мөмкин&lt;ref&gt;Афанасьев Г. Е., Ван Л., Вень Ш., Вэй Л., Добровольская М. В., Коробов Д. С., Решетова И. К., Ли Х., Тун С. [https://www.academia.edu/15713987/Афанасьев_Г.Е._Ван_Л._Вень_Ш._Вэй_Л._Добровольская_М.В._Коробов_Д.С._Решетова_И.К._Ли_Х._Тун_С._Хазарские_конфедераты_в_бассейне_Дона_Тезисы_докладов_на_Всероссийской_научной_конференции_Естественнонаучные_методы_исследования_и_парадигма_современной_археологии_._М._ИА_РАН._2015 Хазарские конфедераты в бассейне Дона] // Тезисы докладов на Всероссийской научной конференции «Естественнонаучные методы исследования и парадигма современной археологии». М.: ИА РАН. 2015, С.9.&lt;/ref&gt;..

[[XVI быуат]] уртаһынан [[Польша|поляк]] гуманистары поляк шляхтаһы, грек һәм рим этнографияһынан билдәле булған боронғо дала халҡы, сарматтарҙан, барлыҡҡа килгән тигән фекерен әйтә башлаған. XVII быуатта был тезис поляк юғары ҡатламының идеологик — сарматизм (үҙенә күрә социаль [[расизм]]: аҡһөйәктәр сарматтар тоҡомо тип һанала, ә ябай халыҡ — литвалар һәм славяндар) нигеҙе була. Сәнғәт ғилемендә «сармат портреты» тигән махсус термин бар: XVII һәм [[XVIII быуат]]тар дауамында поляк аристократтары рәссамдар уларҙы «сармат» итеп һүрәтләүҙәрен теләгән.

== Көнкүреше һәм мәҙәниәте ==

=== Кейемдәре ===
Сарматтарҙың төп кейеменә иркен оҙон салбар, күн куртка, йомшаҡ тире итектәр кейеҙ һәм осло башлы кейеҙ кәпәстәр (башлыҡ) ҡарай.

Боронғо тарихсыларҙың мәғлүмәттәре буйынса, сарматтар «''һуғышсан, ирекле, буйһонмаҫ һәм шул тиклем аяуһыҙ һәм ажар ҡәбилә, бында ир-егеттәр менән бер рәттән ҡатын-ҡыҙҙары ла һуғышта ҡатнаша хатта''» (Яңы быуаттың I быуат рим географы Помпоний Мела).

=== Торлаҡтары ===
Боронғо автор хәбәр итеүенсә, сарматтар күскенсе булған. Сатыр һәм тирмәләр уларға торлаҡ булып хеҙмәт иткән. «Сарматтар ҡалаларҙа йәшәмәй һәм уларҙың хатта ''даими йәшәү урыны ла юҡ. Улар, байлығын һәм мөлкәтен иң яҡшы көтөүлектәргә күсереп, йә сигенгән һәм эҙәрлекләгән дошманы мәжбүр иткәндә, мәңге лагерь булып йәшәй''» (Помпоний Мела).

Күсенеп йөрөгән ваҡытта, сарматтар балаларын, ҡарт-ҡороно, ҡатын-ҡыҙҙарын һәм мөлкәтен көймәле арбаларында күсереп йөрөткән&lt;font color=&quot;#004000&quot;&gt;&lt;/font&gt;. Б. э. т. I быуат аҙағы һәм I быуат башында фйәшәгән грек географы Страбон: «''Номадтарҙың (күскенселәрҙең) кейеҙҙән эшләнгән көймәле тирмәләре үҙҙәре йәшәгән арбаларға беркетеп ҡуйылған, тирмә тирәләй, итен, сырын һәм һөтөн туҡланыу өсөн файҙаланған малдары көтөлә''».

=== Ҡатын-ҡыҙҙарының хәле ===
Савроматтар ҡатын-ҡыҙҙарының юғары урыны, йәмәғәт тормошонда һәм хәрби хәрәкәттәрҙә әүҙем ҡатнашыуы уларҙың үҙенсәлеге булып торған. Боронғо яҙыусылар савроматтарҙы йыш ҡына ҡатын-ҡыҙҙар тарафынан идара ителгән халыҡ тип атай. [[Геродот]] уларҙың скиф йәш егеттәренең [[Амазонкалар|амазонкалар]] — һуғышсан ҡатын-ҡыҙҙарҙың легендар ҡәбиләһе вәкилдәре менән никахынан килеп сығыуы тураһында риүәйәт бәйән иткән. Савромат ҡатын-ҡыҙҙары ҡәбилә менән идара иткән һәм {{comment|ҡанббалар|жрецтар}} функцияларын башҡарған. Ғалимдар уйлауынса, был ырыу савромат ырыуы әсә башланғыслы булған, һәм туғанлыҡ иҫәбе ҡатын-ҡыҙ линияһы буйынса ла алып барылған. Һуңынан, сармат ҡәбиләләре нигеҙендә яңы сармат союздары барлыҡҡа килгәндән һуң, «матриархат» билдәләре юҡҡа сыға. Сармат йәмғиәте «патриархаль» төҫ ала&lt;ref name=&quot;osetins.com&quot;&gt;[http://osetins.com/2007/10/05/sarmatskoe-zavoevanie.html Сарсматское завоевание. Осетия и Осетины, Алания, Аланы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210200449/http://osetins.com/2007/10/05/sarmatskoe-zavoevanie.html |date=2008-12-10 }}&lt;/ref&gt;.

Күренекле ҡатын-ҡыҙҙар йыш ҡына хөрмәтле ҡанбаба функцияларын үтәгән. Вафат булған ҡатын-ҡыҙ, хатта ҡыҙ бала ҡәберенә, йыш ҡына, биҙәүестәр менән бергә, тағы ҡорал һалғандар. Ырыу зыяраты, ҡағиҙә булараҡ, ырыуҙаштар Тәүәсә тип хөрмәтләгән алдараҡ ерләнгән атаҡлы ҡатын-ҡыҙ — ҡорбаш йә ҡанбаба ҡәбере тирәләй формалашҡан.

Һуғышсан сармат ҡатын-ҡыҙҙары тураһында шул осорҙа йәшәгән антик авторҙар хәбәр иткән. Шулай, грек тарихсыһы Геродот: «''уларҙың ҡатын-ҡыҙҙары ирҙәре менән һыбай һунарға йөрөй, һуғыштарҙа ҡатнаша һәм ир-егеттәр менән бер төрлө кейем кейә… Дошманын үлтермәй тороп бер ҡыҙ ҙа кейәүгә сыҡмай''» тип билдәләй. Ялған-[[Гиппократ]] та шулай уҡ, сармат ҡатын-ҡыҙҙары һыбай йөрөй, йәйәнән һәм {{comment|ҡыҫҡа һаплы һөңгөләр|дротик}} ата тип хәбәр итә. Ул шундай бер ғәжәйеп деталь килтерә: йыш ҡына, бөтә көстәре уң яурынына китһен тип һәм ҡатын-ҡыҙҙы ир-егет кеүек көслө итһен өсөн, ҡыҙҙарҙың уң күкрәген киҫеп алғандар имеш. Сармат һуғышсан ҡатын-ҡыҙҙары, моғайын, амазонкалар тураһындағы боронғо грек легендалары килеп сығыуға нигеҙ булып торғандыр.

=== Мәҙәниәте, дине, теле ===
Күрәһең, сарматтарҙың идара итеү формаһы хәрби демократик булып торғандыр, әммә эра башында сармат ҡәбиләләре юғары власы төҙөлөшө тураһында туранан-тура мәғлүмәт юҡ. Юғары власты {{comment|ҡылыҡһырлағанда|характеристика}}, йыш ҡына, мәғәнәһе аныҡ түгел, сөнки ҡәбилә башлыҡтары, батшалар хәрби начальниктар һәм һарай сановник (атап әйткәндә, әһәмәниҙәр һарайы янында) эргәһенә ҡуйыпп йөрөгән «скептух», терминын ҡулланған.

Сарматтарҙың дини-ғибәҙәт күҙаллауҙарында хайуан, бигерәк тә, һарыҡ тәкәһе образы күренекле урын биләй. Йыш ҡына һарыҡ тәкәһен һауыт-һаба, [[ҡылыс]] тотҡаларына төшөргәндәр. Һарыҡ тәкәһе боронғо халыҡтарҙа «күк бәрәкәте» (фарна) символы булып торған. Шулай уҡ сарматтарҙа ата-бабалар культы киң таралған була.

Грек-сармат алиһәһе [[Афродита]]-Апутара (алдаҡсы) культында грек-иран дини синкретизмы сағыла. Ул ғибәҙәтхана булған. Пантикапейҙа уның ғибәҙәтханаһы булғанмы — билдәһеҙ, әммә Таманда Апутара тигән ҙур ауылда булған. Афродита-Апутара культында азия культы Астартаға туғандашлыҡ һыҙаттары күп.

Сарматтарҙың меңдәрсә йылдар йәшәгәнлеген раҫлаусы 5-7 метр бейеклегендәге күп һанлы ҡурғандар ул дәүерҙең берҙән-бер ҡомартҡыһы булып тора. Савромат һәм сармат курғандары йыш ҡына йәйрәп ятҡан далаларға киң панорама асылған тау, һырт түбәләрендә, бейек урындарҙа, төркөм булып урынлашҡан. Улрҙы шәйләмәй мөмкин түгел. Шуға күрә был ҡурғандар борондан уҡ талаусыларҙың һәм {{comment|хазина эҙләүсе|кладоискатель}}ләрҙең иғтибарын йәлеп иткән.

Сарматтар Украинаның көньяғы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] тарихында ҙур эҙ ҡалдыра. Уларҙан тере тел ярсыҡтары һаҡланып ҡалған, һәм, академик Соболевский һүҙҙәре буйынса, уларҙан хатта ҙур йылға атамалары ла протославяндарға бирелгән: Днестр, элек Дънестр — сарматса ''Danastr'' йәки ''Danaistr''; Днепр — Дънепр — ''Danaper''; сарматса «'''dānu'''» Дон (һыу/йылға), осетинса '''дон''' (һыу/йылға) һүҙҙәренән. Бик к-п башҡа йылғасыҡтар исеме лә сармат атамаһының тәржемәләре булып тора. Башҡортостанда Ашҡаҙар йылғаһы (сағыштырығыҙ: фарсы '''ашка''' — «аҡ», «таҙа», '''дарья''' — «йылға»), Ырымбур һәм Силәбе өлкәһендә — Санга (топоним тажик '''санг''' — «таш», «ташлы» менән сағыштырыла) йылғасыҡтары.

Ҡайһы бер тарихсылар, ата-бабалары сарматтар көнсығыш һәм көньяҡ славяндарҙың ата-бабалары типгән фараз ҡора ине, әммә был теорияны, сармат мәҙәниәтенең боронғо славян мәҙәниәтенән асыҡтан-асыҡ айырмаһын күрһәтеп, күпселек ғалимдар инҡар итте.

=== Археология ===
Сарматтар менән башлыса ерләү ҡурғандары аша күрһәтелгән ''Сармат археологик мәҙәниәтен бәйләйҙәр''. Уның сиктәрендә өс айырым (хронологик эҙмә-эҙлекле) мәҙәниәт бүлеп күрһәтәләр: иртә сармат («Прохоровский»), урта сармат («Сусловская»), һуңғы сармат .

Сармат мәҙәниәттәре рәтендә иртә сармат («Прохоровская») мәҙәниәте б. э. т. IV—II быуаттар менән билдәләнә. Үҙенең атамаһын ул 1911 йылда крәҫтиәндәр тарафынан ҡаҙып табылған Прохоровка ауылы (Ырымбур өлкәһе, Шарлык р-ны) ҡуроғсндарынан алған. Күрһәтелгән ҡурғандарҙы [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] 1916 йылда тикшереп сыҡҡан. Прохоровка янындағы ҡаҙып алынған материалдарҙы баҫтырып сығарған М. И. Ростовцев, уларҙы б. э. т. III—II быуаттар менән билдәләп, беренсе тапҡыр был типтағы ҡомартҡыларҙы тарихи сарматтарға {{comment|тиңләштерҙе|отождествил}}. Волга буйында һәм Уралда табылған шуға оҡшаған һәйкәлдәрҙе билдәләр маҡсатында, «Прохоровский мәҙәниәте» тигән классик төшөнсәне Б. Н. Граков индерә. Әлеге ваҡытта &quot;Прохоровский мәҙәниәте&quot;нә ҡараған һуңғы ҡомартҡылар б. э. т. осоро һуңына ҡарай тип тамғалана.

Урта сармат («Сусловская») мәҙәниәте 1927 йылда П. Д. Рау тарафынан билдәләнгән. Уның периодизацияһында быға оҡшаған һәйкәлдәр A («Stuffe A») баҫҡысын тәшкил итә тип, иртә сармат осорона ҡаратылған. Ғалим был һәйкәлдәрҙе (уларҙың күп өлөшө Суслов ҡурған ҡәберлегенән, Һарытау өлкәһе Совет р-ны) б. э. т. II быуат аҙағы — I быуат аҙағы менән билдәләне. Б. Н. Граков периодизацияһында шуға оҡшаған комплекстар сармат йәки «Сусловская» мәҙәниәте тигән атама алды. Һәм артабан, К. Ф. Смирновтың хеҙмәттәрендә уларҙы «урта сармат мәҙәниәте» атамаһы менән йөрөтөү нығынды.

==== Ҡәберлектәре ====
Зыярат ҡурғандары — был ҡурғандарҙа бер нисә ҡәберлек айырым ҡағиҙә буйынса урынлашҡан: йә ҡулса, йә рәт буйынса&lt;ref&gt;Байте // БРЭ. Т. 2. М., 2005.&lt;/ref&gt;. Мәйеттәр тура мөйөшлө соҡорҙарҙа, арҡаларында ятҡырылып, баштары көньяҡҡа ҡаратып күмелгән. Әйберләтә табыштарға, ғәҙәттә, ҡылыс һәм ураҡҡа оҡшатып тамамланған хәнйәрҙәр, бронза һәм тимер уҡ башаҡтары, портупейный йыйылманың ворворкалары һәм ҡаптырмалары, әүәләү керамикаһы, бронза көҙгөләр, һөйәк {{comment|тишкес|проколка}}, {{comment|йөн иләү ҡоролмаһы|пряслица}}, һөйәк балғалаҡтар.

=== Антропологияһы ===
Антропологик яҡтан сарматтар, долихокранный европеоидтарға (тар һәм һәм оҙонса баш һөйәге) ҡараған аландарҙы иҫәпкә алмағанда, брахикранный европеоидтарға (иң һәм түңәрәк башлы) ҡарай. Һуңғы сарматтарға монголоидлыҡ ҡушылмалары хас булған&lt;ref&gt;Антропология. Материалы к краниологии сарматов. А. Н. Багашев. [www.ipdn.ru/rics/va/_private/a1/2-bag.pdf]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Об антропологическом составе сарматов Терновки Балабанова М.А&lt;/ref&gt;.

== Хәрби эше ==
Сарматтар иҫ киткес яугир һаналған, ауыр атлылар ғәскәрен булдырған тигән киң таралған фекер йәшәй, [[ҡылыс]] һәм һөңгө уларҙың ҡоралы булған. Башта Түбәнге Иҙелдә барлыҡҡа килеп, оҙонлоғо 70-тән алып 110 см-ға тиклем булған сармат ҡылысы, тиҙ арала барса дала буйлап таралған. Ул һыбайлы яуҙарҙа алыштырғыһыҙ булып сыға.

Сарматтар үҙҙәренең күршеләре өсөн етди дошман булған. «''Сарматтар араһында бер юлбашсының ғына тауышы әһәмиәткә эйә була алмаған: улар берен-бере яуҙа уҡ ырғытыуға ғына этәрмәгән, ә дошманды ҡыйыу һөжүм менән киҫәткән һәм ҡул һуғышын башлаған''» (Корнелий Тацит). Ләкин сарматтар дошман алдында йәйәү һирәк күренгән. Улар һәр ваҡыт ат өҫтөндә булған. «''Сарматтарҙың бөтә ҡыйыулығы уларҙың үҙҙәренән ситтә ятҡан кеүек. Улар йәйәүле һуғышта бик ҡурҡаҡ; әммә, атлы отрядтары менән килеп баҫһалар, ҡайһы ғына дошман сафтары ҡаршы тора алыр ине икән''».

Сарматтар бик йылғыр яугир булған. Сармат һуғышсылары оҙон пиктар менән ҡоралланған булғандар, етендән эшләнгән кейемдәре өҫтөнә, ваҡ итеп туралған һәм шымартылған мөгөҙ киҫәктәрен, ҡанаттар кеүек теҙеп тегеп, әҙерләгән панцирҙар кейгәндәр. Улар, дошмандарын эҙәрлекләп, йә үҙҙәренең шәп һәм күндәм аттарында сигенергә мжбүр булғанда, бик ҙур арауыҡты үтә алғандар, һәм һәр береһе тағы ла бер, хатта ике атҡа эйә булған. Аттарға ял бирер өсөн, улар бер аттан икенсеһенә күсеп ултырғандар.

=== Антик авторҙар хеҙмәттәрендә сарматтарҙың хәрби эше ===
Үҙ ваҡыты өсөн сармат хәрби сәнғәте юғары үҫеш кимәлендә булған. Сармат стратегияһын һәм тактикаһын, ҡоралланыуҙың яңы өлгөләрен скифтар, боспорсылар, һәм хатта римлеләр үҙләштергән. Күскенсе ҡәбиләләр яғына көнсығышҡа экспансия барышында иң тәүҙә грек, артабан рим колонистары бәрелешкән. Грек авторҙары варварҙарҙың йолаларына һәм тарихына иғтибарҙы күберәк бүлә. Урындағы халыҡ менән өнәсәбәттәр, дөйөм алғанда, тыныс ағышта булғанлыҡтан, хәрби эштәре әллә ни ҡыҙыҡһындырмаған тиергә була.

Сарматтарҙың һуғыш сәнғәтен күпселектә рим тарихсылары яҡтырта. Сарматияны тасуирлауҙарҙа бик күп традицион һәм легендар мәлдәр күҙәтелгән. Мәҫәлән, б. э. т. I—II быуаттарҙың күпселек авторҙары йола буйынса сарматтарҙы скифтар йә савроматтар тип атай. Сарматтарҙың б. э. т. I быуатҡа тиклемге сарматтарҙың хәрби эштәре тураһында туранан-тура мәғлүмәт юҡ, сөнки тарихи аренала б. э. т. IV—III быуаттарҙа уҡ беренсе әүҙем хәрби сығыштары тарихи аренанан төшөп ҡалғанлыҡтан, сарматтарҙың хәрби өлкәләге ситләштерелгән төрлө кәрәк документтарын өйрәнеү кәрәктер.

==== Ҡыҫҡа хәбәрҙәр ====
Сарматтар тураһында рәхимһеҙ яугирҙар тигән эпитеттар һәм ҡыҫҡа хәбәрҙәр ҡулланыу б. э. т. I быуатта шағирҙар һәм фәлсәфәселәр әҫәрҙәрендә барлыҡҡа килә. Б. э. 8 йылында Ҡара диңгеҙ буйындағы Тома ҡалаһына һөргөнгә ебәрелгән шағир [[Овидий]] тәүге тапҡыр сарматтарҙы мәрхәмәтһеҙ яугирҙар тип иҫкә алған һәм уларҙы Марс менән сағыштырҙы (Хәсрәтле элегия, V, 7).

«Скифтар һәм уларға оҡшаған ҡәбиләләр»ҙең ҡайһы бер йолаларын Нерон заманында йәшәгән стоик мәктәбе фәлсәфәсеһе Луций Аней Корнут һүрәтләгән. Автор күсмә ҡәбиләләренең еңелмәҫ ғәҙеллегенә һәм хәрби күнегеүҙәренә иғтибар бүлә. Яҙыусы шулай уҡ һуғыш аллаһы Аресты хөрмәтләп телгә ала.

Номадтарҙың һуғыш аллаһы менән туғанлығын Дионисий Периэгет та иҫкә алған. Уның эштәре б. э. I—II быуатҡа ҡарай. Латин авторы Меотида эргәһендә йәшәгән күскенсе ҡәбиләләрҙе һүрәтләй, улар иҫәбендә «савромат ҡәбиләләре, данлы һуғышсан Арестың тоҡомдары» (Кеше йәшәгән ерҙе тасуирлау, 652—710).

Шағир Гай Валерий Флакк Сетин Бальб «ҡоторонған сармат йәштәре» һәм уларҙың «ҡырағай хайуандарса үкереүе» тураһында мәғлүмәт ҡалдырған (VI, 231—233).

Руфий Фест Авиен Тавр янында йәшәгән «ҡанһыҙ сармат» тураһында яҙған (Ер түңәрәген тасуирлау, 852—891).
[[Клавдий Клавдиан]] сармат атлы отрядтарын телгә алған (өсөнсө консуллыҡҡа Пангерик, VV, 145—150).

Евтропий, Сарматияла юҡ ителгән легион тураһында иҫкә алған. Шуға өҫтәп ул Диоклетиандтың сарматтар менән һуғыштары тураһында яҙған (VII, 23; IX, 25).

==== Күскенсе атлы ғәскәрҙе һәм сармат һөжүмдәрен тасуирлау ====
[[Аристотель]] күскенсе атлыларҙың «намыҫлылығы һәм инсафлылығы» тураһында иң иртә мәғлүмәт ҡалдырған: «Скиф батшаһының изге бер бейәһе булып, уның бөтә ҡолондары ла бик шәп булған. Шул ҡолондарҙың барыһына ла инә булған бейәне иң яҡшы айғырҙан ҡасырыу маҡсатында, батша, бейәне ябып, айғырҙы килтерергә ҡушҡан, башта айғыр быны теләмәһә лә, яңылыш, бейә менән ҡушылып өлгөргән. Айғыр, ҡасырыу тамамланғандан һуң бейәнең башын асҡас, инәһен танып ҡалғанлыҡтан, сабып сығып китә һәм ҡаянан һикерә» (хайуандар тураһындағы әкиәттәр, IX, 47).

Б. э. т. III быуатта Антигон Каристский шулай уҡ бейә тураһындағы скиф тарихын иҫкә ала (Әҙәм ышанмаҫлыҡ хикәйәләр йыйынтығы, LIV, 59). Һуғышсан сармат атлыларына кескәй ҡылыҡһырлама биргән артабанғы кеше [[Овидий]] булған. Ул ҡырағай аттарҙы һәм «аттары менән хәүефле сарматтарҙы» һүрәтләгән (Хәсрәтле элегия, III, 10).

Гай Плиний Секунд Өлкән былай тип яҙа: «оҙон юлға сығыр алдынан сарматтар аттарын ашатмаған, тик бер аҙ һыу ғына эсергән, һәм улар шулай итеп, һыбай ултырып, бер туҡтауһыҙ 150 м миль алыҫлыҡҡа алға барған…» (4, 162). Ул Аристотелдең «скиф бейәһе» тураһындағы хикәйәһен телгә ала, һәм шулай уҡ скифтар һуғыш баршында бейәләргә өҫтөнлөк бирә тип яҙған (4а, 156, 165).

Полиен, сармат батшабикәһе Амаганың хәрби операцияһын тасуирлап, уның отряды яугирҙары ике алмаш атҡа эйә булған һәм шулай итеп 1200 стадия аралыҡты үтә алған тип билдәләй (VIII, 56).

Күскенсе атлылар тураһында һуңғы яҙған авторҙарҙың береһе Клавдий Элиан булған. Ул да үҙ сиратында тағы бер тапҡыр аристотелдең &quot;скиф бейәһе тураһындағы хикәйә&quot;не ҡабатлай (Хайуандар тураһында, IV, 7).

Антик авторҙар, сармат атлыларын тасуирлап, уларҙың сыҙамлыҡ һәм выжданлыҡ сифаттарына ҙур иғтибар бүлә. Яҙыусылар мәғлүмәттәре буйынса, сармат аттары көнөнә 150 миль юл үткән, был күрһәткес 220 километрға тиңләшә. Ҡайһы бер авторҙар алмаш аттарҙы иҫкә ала. Былар барыһы ла күскенселәргә байтаҡ ара үтеү мөмкинлеге биргән.
Овидий дошмандар «йыртҡыс көтөү» булып һөжүм итә тип бәйән итә&lt;br /&gt; (Хәсрәтле элегия, V, 10), Иосиф Флавий сарматтарҙың Мезияға һәм Мидияға «ҡыҙыу һөжүмдәрен» тасуирлай, VII, 4, 3; 7, 4).

==== Сарматтарҙың ҡоралдары тасуирламаһы ====
Антик авторҙары күскенселәрҙең уҡтарына ҙур иғтибар бүлә. Аристотель скифтар &lt;nowiki&gt;{{comment|терпе кеүек хайуан|ехидна}}&lt;/nowiki&gt; ағыуын һәм кеше ҡанын ҡушып уҡтар өсөн эшләнгән ағыу рецепты тураһында (Мөғжизәле хәлдәр тураһында, 141) яҙған. Был хикәйә һүҙмә-һүҙ тиерлек Аристотель яҙғанды ҡабатлай, тик хикәйәлә ехидна ағыуы компоненттары урынына скифтар йылан ағыуын ҡуллана (Сәйер нәмәләр тураһында хикәйәләр, 845а, 141).

Теофраст «уҡтарҙы үлемесле ағыулы үҫемлектәр менән һөрткәндәре» тураһында яҙа. Боронғо ботаник яҙыуынса, бҡайһы бер ағыу шундуҡ үлтерә, әҡайһы бер ағыуҙан кеше, асығып, хәлһеҙләнеп үлә (Теофраст, Үҫемлектәр тураһында, XV, 2).

Овидий уҡтарға ҙур мәғәнә бирә. Шағир күп тапҡырҙар номадтарҙың ағыулы ҡармаҡлы уҡтарын телгә ала (Хәсрәтле элегия, III, 10; V, 7, 10; Понттан хаттар, IV, 7, 10). Бер һаҙаҡ уҡты ул хатта үҙенең дуҫы Фабий Максимға бүләк итеп ебәрә (Понттан хаттар, III, 8).

Павсаний сарматтарҙың һөйәк уҡ башаҡтары тураһында бәйән итә (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5). Өлкән Плиний ҙа шулай уҡ скифтарҙың уҡтарҙы ағыу менән сылатыуы тураһында яҙа (Тәбиғи тарих, 2, XI, 279). Был хаҡта шулай уҡ Клавдий Элиан яҙа (Хайуандар тураһында, IX, 15).

Антик авторҙарҙың эштәрендә шулай уҡ традицион яҡын һуғыш ҡоралдарын — ҡылыс һәм һөңгөнө тасуирлау күрһәтелгән. Овидий бысаҡ менән ҡоралланған сарматтар тураһында яҙа (Хәсрәтле элегия, V, 7). Иосиф Флавий сармат ҡылысын телгә ала (Йәһүд һуғышы тураһында, VII, 7, 4), Валерий Флакк «оло {{comment|һөңгө|пика}} менән идара итеүсе сарматты» тасуирлай (Аргонавтика, VI, 20), Павсаний һөйәк һөңгөләр тураһында яҙған (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5). Шулай уҡ, һөңгө тураһында яҙа Клавдий Клавдиан шулай уҡ сармат һөңгөләре тураһында яҙа (Стилихон консуллығы тураһында, I, 122).

Антик авторҙар үҙ хеҙмәттәрендә сарматтарҙың арҡанды файҙаланыуы тураһында бик йыш телгә алалар. Уларҙы йә әсирҙәр тоторға, йә һыбайлыны ат өҫтөнән тартып төшөрөү маҡсатында файҙаланғандар. Иосиф Флавий әрмән батшаһы Тринидадты арҡанларға тырышыу тураһында яҙған (Йәһүд һуғышы тураһында, VII, 7, 4). Павсаний фәләстандан тыш билдәләүенсә, «сарматтар дошмандарына арҡан менән ташланалар һәм һуңынан, аттарын кире яҡҡа бороп, арҡанға эләккәндәрҙе ергә йығалар» (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5).

Күскенселәрҙең арҡан ҡулланыуы хаҡында һуңғы тапҡыр иҫкә алыу б. э. V быуатында йәшәгән епископ Амвросийҙың яҙмаларында осрай. Епископ «аландар дошман муйынына элмәк ташлау йолаһын бик оҫта атҡара» тип яҙған (Иерусалимды емереү тураһында, V).

Күскенселәрҙең һаҡланыу ҡоралы тураһында беренсе тапҡыр Теофраст Эресский иҫкә алған. «Һыу тураһында» трактатында ул былай тип яҙа: «Таранд Скифияла йәшәй, томшоғо менән боланға оҡшаған… Уның һөйәктәре тире менән көпләнгән, һәм унан йөнө лә үҫә. Тиреһе бармаҡ йыуанлығы һәм үтә ныҡ, шуның өсөн уны киптерәләр һәм {{comment|хәрби ҡаплауыс|панцирь}} эшләйҙәр» (Һыу тураһында, 172).

Павсаний боронғо хәрби кейем һәм {{comment|ҡорал|доспех}} тураһында ҡыҙыҡлы яҙмалар ҡалдырған: «Панцирҙарҙы улар былай яһай: уларҙың һәр береһе бик күп ат тота… Аттарҙы улар һуғыш өсөн генә файҙаланмай, уларҙы салып, үҙҙәренең хоҙайҙарына ҡорбан килтерәләр һәм ризыҡ итеп ҡулланалар. Аттарҙың тояҡтарын йыялар, таҙарталар, уларҙы йылан ҡауы һымаҡ итеп телеп ваҡлайҙар. Кем дә кем йылан күрмәгән, моғайын, әле йәшел ҡарағай тубырсыҡтарын күргәндер; шулай итеп, ҡарағай тубырсыҡтарында беленеп торған бураҙналар кеүек итеп, тояҡтан да, хаталанмайса әйтеп була, шундай күренеш килтереп сығаралар. Шул ҡабырсаҡтарҙы улар тишәләр, ат йә үгеҙ тарамыштары менән бер-беренә һырыҡтырып тегәләр һәм {{comment|ҡалҡан|панцирь}} сифатында ҡулланалар, улар ныҡлығы менән дә, матурлығы менән дә эллиндарҙыҡынан ҡайтыш түгел, хатта ҡул һуғышындағы ҡаты һуғыу һәм һөжүмде лә күтәрә» (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5).

Клавдий Элиан, Теофрастҡа оҡшатып, Таранд атамалы ҡырағай хайуанды тасуирлаған, ләкин уның хикәйәһендә күскенселәр ҡалҡандарын тире менән көпләгәне генә һүрәтләнә, ә панцирь эшләгәндәре тураһында яҙылмаған (Хайуандар тураһында, II, 16).

==== Сарматтарҙың хәрби эштәрен һәм хәрби йолаларын тулы масштаблы һүрәтләү ====
Страбон «һуғышсан» роксоланадарҙың 50 мең ғәскәрен тар-мар итеүҙе һүрәтләй, һәм шулай уҡ күскенселәр «эш үгеҙенең сей тиреһенән тегелгән торҡалар һәм хәрби кейемдәр панцирҙар кейеп, сыбыҡтарҙан үрелгән ҡалҡандар тотоп йөрөй, ә һөжүм ҡоралдары булып һөңгө, йәйә һәм ҡылыс хеҙмәт итә» тип билдәләй (VIII, 3, 17). Географ сирактар һәм аорстарҙың ғәскәр иҫәбен килтерә, һуңғыларының күпселек өлөшө каспий яры буйҙарында хакимлыҡ итеүе тураһында яҙа (V, 8).

Публий Корнелий Тацит б. э. 69 йылында Мезия уңышһыҙ сармат һөжүме тураһында бәйән итә (Тарих, I, 79). Сарматтарҙың атлы илбаҫарҙар өйөрөнә кем генә ҡаршы тора алһын инде, тип телгә алып, өсөнсө легиондың ярҙамсы көстәре тарафынан туғыҙ меңлек күскенсе ғәскәрен тар-мар итеүҙе һүрәтләгән. Тацит сарматтарҙың ҡоралын тасуирлап, ике ҡулдары менән тотоп һуғышҡан һөңгөләрен һәм оҙон ҡылыстарын, юлбашсыларының һәм юғары ҡатламдың бер-береһенә үткәреп беркетелгән пластинкаларҙан йә иң ҡаты тиренән яһалған ауыр панцирҙарын иҫкә ала. Шул уҡ ваҡытта, уның билдәләүенсә, был бөтөнләй күсмә ҡалҡан файҙалана.

131—137 йылдарҙа Каппадокия менән идара иткән рим тарихсыһы һәм күренекле дәүләт эшмәкәре Флавий Арриандың хеҙмәттәре ҙур әһәмиәткә эйә. 135 йылда Арриан алан һөжүмен «кире ҡаға». Рим легиондарының сарматтар менән ҡаты алышы булмағанын билдәләр кәрәк — Каппадокия армияһы көнсығыш сиккә походҡа сыға, ә күскенселәр, баҙнат итмәйенсә, сигенәләр. «Аландар менән бәрелеш» һөҙөмтәһендә Аррианда үҙ дошманы менән ҡыҙыҡһыныу тойғоһо уянған һәм ул 135 йылда булған ваҡиғаларға «Аландарға ҡаршы диспозиция» тигән яҙмаларын бағышлаған. Килеп сыҡмаған алыштың сценарийын һүрәтләп, Арриан сармат ҡоралдарын һәм тактикаһын ҡылыҡһырлай (Аландарға ҡаршы диспозиция, 17, 28, 30, 31). Арриандың сарматтары ҡалҡан һәм оҙон һөңгөләр менән файҙаланған, боронғо хәрби кейем һәм ҡорал менән (доспехи) йөрөгән, һуғыш ваҡытында төрлө тактик алымдар — ялған сигенеү, ҡулсаға алыу — ҡулланған.

Шулай уҡ Арриандың тағы ла бер әҫәре сарматтарҙың хәрби эштәре тураһында бәйән итә (Тактика, 47, 16,6, 35,3). «Тактика»һында тарихсы, ваҡ һаплы һөңгөләр менән ҡоралланып, алан манераһына, шына һымаҡ теҙелеп, һөжүм иткән һыбайлыларҙы, шулай уҡ аждаһа рәүешендәге хәрби тамғаларҙы телгә ала. Байраҡтар «үҙҙәренең күренеше менән ҡәнәғәтләнеү йәиһә ҡот осороп ҡына ҡалмай, атаканы айырыу өсөн дә һәм төрлө отрядтар бер-береһенә һөжүм итмәһен өсөн дә файҙалы».

Аммиан Марцеллин хәрби сарматтарҙың ҡайһы бер хәрби ғөрөф-ғәҙәттәрен һүрәтләгән. Күскенселәр тыумыштан уҡ һыбай йөрөргә өйрәнгән, даими күнекмәләр менә шөғөлләнгәндәр, ҡылыс ҡа табыналар. Уларҙа кем яу ҡырында һәләк була, шул бәхетле тип иҫәпләнә. Шулай уҡ Марцеллин дошмандан скальп һыҙырып алыу һәм шул скальптар менән сармат аттарын биҙәү йолаһын һүрәтләй.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div style=&quot;height: 300px; overflow: auto&quot;&gt;{{примечания|2}}&lt;/div&gt;

== Әҙәбиәт ==
* ''Тадеуш Сулимирский''. [http://www.litmir.net/br/?b=144140&amp;p=27 Сарматы. Древний народ юга России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129040302/http://www.litmir.net/br/?b=144140&amp;p=27 |date=2014-11-29 }}. — М., 2008.
* ''Вельтман А. Ф.'' [http://az.lib.ru/w/welxtman_a_f/text_0340.shtml#TOC_id20240075 Аттила и Русь IV и V века]. — М., 1858.
* ''М. А. Балабанова''. [http://new.volsu.ru/upload/medialibrary/c54/1_stgbamjdoepmrbwmdzlc.pdf Хозяйственно-культурный уклад и образа жизни сарматских племен по данным античных письменных источников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054012/http://new.volsu.ru/upload/medialibrary/c54/1_stgbamjdoepmrbwmdzlc.pdf |date=2013-09-21 }}. // Вестник Волгоградского государственного университета. Сер. 4, История 2011. No 1.
* ''А. А. Немировский''. [http://kronk.spb.ru/library/nemirowsky-aa-2005.htm Массагеты Геродота и саки тиграхауда]. // Эдубба вечна и постоянна. — СПб., 2005. — С. 217—224.
* ''Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.'' [http://sno.pro1.ru/lib/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota.pdf Народы нашей страны в «Истории» Геродота] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921061545/http://sno.pro1.ru/lib/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota.pdf |date=2013-09-21 }}. — М., 1982.
* ''Н. Лысенко''. [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/N_Lysenko_Yazigi_na_Dunay.pdf Языги на дунайском Лимесе Рима в I—II вв. н. э.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055803/http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/N_Lysenko_Yazigi_na_Dunay.pdf |date=2013-09-21 }}
* ''Бонгард-Левин Г. М., Грантовский Э. А.'' От Скифии до Индии. Древние арии: мифы и история. — 2-е изд., доп. и испр. — М.: Мысль, 1983.
* ''Зобов Ю. С.'' [http://www.samgaps.ru/oren/istor_1_2.htm Древние обитатели приуральских степей: сарматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210520102456/http://www.samgaps.ru/oren/istor_1_2.htm |date=2021-05-20 }}
* ''Иловайский Д. И.'' Начало Руси. — М.: Астрель; АСТ, 2006. — 629 c. — (Историческая библиотека). ISBN 5-17-012509-7 ; ISBN 5-271-05355-5
* ''Карышковский П. О.'' Материалы к собранию древних надписей Сарматии и Тавриды // Вестник древней истории. 1966. № 2.
* ''Латышев В. В.'' Известия древних писателей о Скифии и Кавказе. СПб., 1993.
* ''Хазанов А. М.'' [http://liberea.gerodot.ru/a_hist/sarmaty02.htm Материнский род у сарматов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140807003435/http://liberea.gerodot.ru/a_hist/sarmaty02.htm |date=2014-08-07 }}.
* ''R. Brzezinski и др.'' The Sarmatians 600 BC — AD 450 (in series Men-At-Arms 373). ISBN 1-84176-485-X
* [http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~29832~1140567:Sarmatia---Fenner-Sc-,-Paternoster- Sarmatia.] [http://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~29832~1140567:Sarmatia---Fenner-Sc-,-Paternoster- Fenner Sc., Paternoster Row] (London, Joseph Thomas, 1835)
* ''Н. Ф. Шевченко''. [http://www.archaeology.ru/Download/Krasnodar/Krasnodar_1989.pdf Сарматы в восточном Приазовье (I в. до н. э.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422111502/http://archaeology.ru/Download/Krasnodar/Krasnodar_1989.pdf |date=2015-04-22 }} [http://www.archaeology.ru/Download/Krasnodar/Krasnodar_1989.pdf — II в. н. э.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150422111502/http://archaeology.ru/Download/Krasnodar/Krasnodar_1989.pdf |date=2015-04-22 }} // Кочевники степей а античный мир (проблемы контактов). Материалы 2-го археологического семинара. — Новочеркасск, 1989.

== Һылтанмалар ==
* [http://osetini.com/view_post.php?id=8 Скифы и сарматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223075402/http://osetini.com/view_post.php?id=8 |date=2015-02-23 }}.
* [http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Ancient/Earliron/Sarmats/sarmat.htm Предметы сарматского быта и украшения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205171549/http://grants.rsu.ru/osi/Don_NC/Ancient/Earliron/Sarmats/sarmat.htm |date=2009-02-05 }}.
* [http://annals.xlegio.ru/sarmat/piiks.htm Проблемы истории и культуры сарматов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111204135531/http://annals.xlegio.ru/sarmat/piiks.htm |date=2011-12-04 }}.
* [http://www.silk-road.com/artl/sarmatian.shtml The Women Warriors — the Sarmatians].
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Археологик мәҙәниәттәр]]
[[Категория:Ҡаҙағстан тарихы]]
[[Категория:Сарматтар]]</text>
      <sha1>qe7gkw3bjh97h8t5z3gnt9qqddct6lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Поройков Юрий Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133544</id>
    <revision>
      <id>1299248</id>
      <parentid>1272668</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T17:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9200" sha1="kk2drlajhx0zzaqj6yodjrkhiq4a9xu" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Поройков Юрий Дмитриевич''' ([[23 февраль]] [[1935 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй журналисы, яҙыусы һәм шағир, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары (1966—1968), күп кенә хикәйәләр, повестар, романдар һәм шиғри йыйынтыҡтар авторы&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;[http://lgz.ru/article/-8-6498-25-02-2015/moy-drug-krasivyy-chelovek/ Мой друг — красивый человек]&lt;/ref&gt;, [[ТАСС|ИТАР-ТАСС]]-тың генераль директорының беренсе урынбаҫары.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=108521 / Юрий Поройков на сайте www.biografija.ru]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/103218/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2 / Юрий Поройков на сайте dic.academic.ru]&lt;/ref&gt;. РСФСР-ҙың (1985) һәм Башҡортостандың (1995) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Юрий Дмитриевич Поройков 1935 йылдың 23 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ]] ҡалаһында тыуған&lt;ref&gt;[http://ensembles.ru/musician/porojkova Биография Юрия Поройкова]&lt;/ref&gt;.

1956 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н тамамлай һәм ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1958 йылдан алып СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының редакция‑нәшриәт бүлеге мөхәррире.

1963-78 йылдарҙа — комсомол хеҙмәткәре: 1960 йылдан — ВЛКСМ‑дың Өфө ҡалаһы Киров район комитеты, 1962 йылдан — ВЛКСМ‑дың Өфө ҡала комитеты секретары, 1963 йылдан — 1‑се секретары, 1966—1968 йылдарҙа — ВЛКСМ‑дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары.

1968 йылдан алып Мәскәүҙә: ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитетында — бүлек мөдире, 1972—1979 йылдарҙа — «Йәш коммунист» журналының баш мөхәррире, 1980—1991 йылдарҙа — «Литературная газетаның» баш мөхәррир урынбаҫары.

== Ижады ==
«Күҙ асып йомған ара ғүмер кеүек» («Мгновение как жизнь»; 1980), «Урмандарҙың йәшел һулышы» («Лесов зелёный вздох»), «Иген бөртөктәре» («Зёрна»; икеһе лә — 1985), «Барыһы ла бында — минең менән һәм миндә» («Всё здесь — со мною и во мне»; 1995), шиғри йыйынтыҡтары, «Әле йәшәйем» («Пока живу»; 1988), «Күптәрҙән берәү» («Один из многих»; 1990) проза, «14‑тән 17‑гә тиклем» («От 14 до 17»; 1973), «Олоғайыу — ауыр осор» («Трудная пора — взросление»; 1980) публицистик китаптары авторы.

Юрий Поройковтың әҫәрҙәре әхлаҡ, кешелеклелекте тәрбиәләү һәм һаҡлау, яҡшылыҡ һәм намыҫлылыҡ мәсьәләләренә арналған. «Ҡарҙағы йондоҙ» («Звезда на снегу», 1981; башҡортса 1983) поэмаһы — шәхесте камиллаштырыу, әҙәпле кеше тәрбиәләү кәрәклеге тураһындағы ялҡынлы өгөт‑нәсихәт һүҙе.

Шиғырҙарын [[Ҡәҙим Аралбай]], [[Марат Кәримов]], [[Хәсән Назар]], [[Сафуан Әлибай]], [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәт‑Хужа]] башҡорт теленә тәржемә иткән. [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Раүил Бикбаев]], [[Наил Ғәйетбай]], [[Тайфур Сәғитов]] уның әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә иткән.

БАССР Юғары Советының 7‑се саҡырылыш депутаты.

[[1986 йыл]]да «Мелодия» фирмаһы Юрий Поройков шиғырҙарына Ленинград композиторҙары Евгений Ростовский һәм Александр Третьяков яҙған йырҙар менән пластинка сығара&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://darudar.org/gift/882875/ Юрий Поройков «Заповедная страна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102045027/https://darudar.org/gift/882875/ |date=2021-11-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080901093700/http://rockdisco.narod.ru/Labels/M/Melody/Stereo/S026_25001-26000.htm / Песни на стихи Ю. Поройкова на сайте rockdisco.narod.ru]&lt;/ref&gt;.

== Дискографияһы ==
* [[1986 йыл|1986]] — «Заповедная страна» («Поройков Юрий шиғырҙарына йырҙар») — винил.

== Һайланма йырҙар ==
* «Помолчим» (Александр Третьяков музыкаһы), Эдита Пьеха йырлай
* «Заповедная страна» (Александр Третьяков музыкаһы), т Екатерина Семёнова йырлай
* «Нагадали» (Александр Третьяков музыкаһы), т Ольга Зарубина йырлай
* «Остановись!» (Александр Третьяков музыкаһы), Алексей Глызин йырлай
* «Берега» (Александр Третьяков музыкаһы), Павел Смеян йырлай
* «Моя планета» (Евгений Ростовский музыкаһы), Лариса Долина йырлай
* «Когда-нибудь» (Евгений Ростовский музыкаһы), Павел Смеян йырлай
* «Воспоминание» (Евгений Ростовский музыкаһы), [[Боярский Михаил Сергеевич|Михаил Боярский]] йырлай&lt;ref&gt;[http://raonet.rao.ru/catalogue/work.aspx / Официальный сайт РОССИЙСКОГО АВТОРСКОГО ОБЩЕСТВА (РАО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080507111904/http://raonet.rao.ru/catalogue/work.aspx |date=2008-05-07 }}&lt;/ref&gt;

== Бүләктәре ==
Ленин комсомолы (1980), Бунин (2007) пр. лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1971, 1977).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/10968-porojkov-yurij-dmitrievich}}}
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/103218/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2 / Юрий Поройков на сайте dic.academic.ru]
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=108521 / Юрий Поройков на сайте www.biografija.ru]
* [https://web.archive.org/web/20080901093700/http://rockdisco.narod.ru/Labels/M/Melody/Stereo/S026_25001-26000.htm / Песни на стихи Ю. Поройкова на сайте rockdisco.narod.ru]
* / книга «Ничего или все!» (2016,Germany) на сайте http://www.poroykov.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318221221/https://poroykov.com/ |date=2022-03-18 }}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:СССР журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:СССР яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:Рәсәй шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:23 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1935 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]]</text>
      <sha1>kk2drlajhx0zzaqj6yodjrkhiq4a9xu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салтыкова Федосия Петровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142637</id>
    <revision>
      <id>1299263</id>
      <parentid>901439</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5185" sha1="05s8yk8w5r42k882d93k7dzpprpggga" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Салтыкова Федосия Петровна''' ([[5 апрель]] [[1927 йыл]] — [[1 март]] [[2007 йыл]]) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]нда М. Горький исемендәге колхоздың сусҡа ҡараусыһы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].

== Биографияһы ==
Салтыкова Федосия Петровна [[1927 йыл]]дың 5 апрелендә [[БАССР]]-ҙың [[Күгәрсен районы]] [[Яңы Һапаш]] ауылында тыуған.

[[1944 йыл]]да Федосия Петровна [[Волостновка (Күгәрсен районы)|Волостновка]] ете йыллыҡ мәктәбенең 6 класын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген [[1944 йыл]]да Күгәрсен районының М. Горький исемендәге колхозында башлай. 1956 йылдан алып сусҡа ҡараусыһы булып эшләй.
Алдынғы ысулдар ҡулланыу арҡаһында, Ф. П. Салтыкова сусҡа балаһы үрсеме алыу һәм һаҡлау буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Йыл һайын һәр инә сусҡаны 2-2,5 тапҡыр балалата. 1960—1965 йылдарҙа алынмалы уртаса ауырлығы 18 килограмға тиклем булған 1 953 сусҡа балаһы үҫтерә һәм һимертеүгә тапшыра. Өс йыл эсендә 13 инә сусҡаның һәр береһенән 25-әр бәрәс ала һәм һаҡлай.

Малсылыҡты үҫтереүҙә һәм ит етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 28 мартындағы указы менән, Ф. П. Салтыковаға [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә.

[[1982 йыл]]да пенсияға киткәнгә тиклем М. Горький исемендәге колхозда ферма мөдире, фасовкалаусы, ат ҡараусы, сусҡа фермаһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй.

Салтыкова Федосия Петровна 2007 йылдың 1 мартында вафат була.

== Наградалары ==

* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1966]])
* [[Ленин ордены]] ([[1966]]),
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы,
* Район партия комитетының, район Советы башҡарма комитетының ундан артыҡ Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән.
* «Башҡорт АССР-ының иң яҡшы сусҡа ҡараусыһы» билдәһе.
* Уның исеме республика Почёт китабына индерелгән.

== Әҙәбиәт ==
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

Федосья Петровна Салтыкова : [ветеран с.-х. пр-ва, Герой Соц. труда, 1927—2007 : некролог] // Республика Башкортостан. — 2007. — 3 марта. — (Башҡортостан ; 3 март). — (Кызыл таң ; 3 март). — Подписи: М. Г. Рахимов, К. Б. Толкачев, Р. И. Байдавлетов и др

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=14800|star=Labor|author=Сергей Каргапольцев|name=Салтыкова Федосия Петровна|accessdate=2016-07-13}}

* http://kugarchi.ru/face/87-f.p.saltykova.html{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:5 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:1927 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]
[[Категория:1 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:2007 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Күгәрсен районында вафат булғандар]]</text>
      <sha1>05s8yk8w5r42k882d93k7dzpprpggga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ростов кремле (музей-ҡурсаулыҡ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149281</id>
    <revision>
      <id>1299258</id>
      <parentid>1297573</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T00:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25012" sha1="el2zs37gm3vbu6tetpwlpgbwj5bm754" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Ростов кремле»'''  ''(«Ростов кремле» дәүләт музей-ҡурсаулығының Федераль дәүләт мәҙәниәт учреждениеһы'' ) —  Ростов ҡалаһында музей-ҡурсаулыҡ. [[Ярославль өлкәһе]]нең федераль   ҡарамағындағы берҙән-бер музей&lt;ref&gt;[http://www.adm.yar.ru/culture/institutions/federal.htm Департамент культуры Ярославской области. Федеральные государственные учреждения культуры.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228191059/http://www.adm.yar.ru/culture/institutions/federal.htm |date=2009-12-28 }}&lt;/ref&gt;.  [[Археология]], [[архитектура]], [[Сәнғәт фәне|сәнғәт]], [[тарих]]ты өйрәнеү буйынса ҙур ғилми үҙәк.

== Тарихы ==

=== Рәсми исемдәре ===

* Сиркәү ҡомартҡыларының Ростов музейы һәм икенсе исеме Ростов ҡомартҡылары музейы&lt;ref name=&quot;odin&quot;&gt;''Виденеева А. Е., Грудцына Н. В.'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/articles/125/1/1.html «С восторгом преклоняюсь перед древностями Ростова…»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''К 125-летию Ростовского музея''&lt;/ref&gt;) ((1883—1918))
* Ҡомартҡыларҙың Дәүләт музейы (1918—1934)
* Ростов  тыуған яҡты өйрәнеү музейы (1934—1958) 
* Ростов музей-ҡурсаулығы (1958)&lt;ref name=&quot;pyat&quot;&gt;''Крестьянинова Е.'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/articles/125/5/5.html История Ростовского музея в его праздничных датах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515082302/http://www.rostmuseum.ru/publication/articles/125/5/5.html |date=2009-05-15 }}. ''К 125-летию Ростовского музея''&lt;/ref&gt;
* Ярославль-Ростов архитектура-художество музейы-ҡурсаулығы (Ростов филиалы) (1959—1969)
* Ростов-Ярославль архитектура-художество музейы-ҡурсаулығы(1969—1995)
* ФГУК   «Ростов кремле» дәүләт музей-ҡурсаулығы (1995--)

=== Сиркәү ҡомартҡылары музейы  (1883—1918) ===
Музей [[1883 йыл]]дың 10 ноябрендә (иҫке стиль буйынса 28 октябрь) сауҙагәр Королев аҡсаһына тергеҙелгән Ростов кремленең Аҡ палатаһында асыла&lt;ref name=&quot;odin&quot;/&gt; Сауҙагәрҙәр  А. А.Титов һәм  И. А. Шляков музейҙы  булдырыу буйынса (һуңғыһы  директор була)   Император археология йәмғиәте&lt;ref name=&quot;IMAO&quot;&gt;''Алексеева О. В.'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/historyCulture/2004/alekseeva01.html Московское Археологическое общество и его роль в организации музеев России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415095721/http://www.rostmuseum.ru/publication/historyCulture/2004/alekseeva01.html |date=2017-04-15 }}. ''История, культура Ростовской земли''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LiveRostov&quot;&gt;''Крестьянинова Е. И., Никитина Г. А.'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/historyCulture/2004/krestianinova02.html Музей и его роль в общественной жизни Ростова: прошлое и современность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606234442/http://www.rostmuseum.ru/publication/historyCulture/2004/krestianinova02.html |date=2017-06-06 }}. ''История, культура Ростовской земли''&lt;/ref&gt;, Ярославль губернаторы В. Д. Левшин,  Ростов һәм  Ярославль митрополиты Ионафан, Углич епискобы  Амфилохий, Ростов дворянлыҡ рәйесе . А. Булатов, Ярославль сауҙагәре И. А. Вахрамеев һәм Петербург  сауҙагәре А.Л.Кекин һәм император асыҡ китапханаһы  директоры  А. Ф. Бычков ярҙамында инициаторҙар була&lt;ref name=&quot;odin&quot;/&gt;

Һаҡлағыстар иғәнә иҫәбенә тулыландырыла (Ярославль губернаторы үтенесе буйынса митрополит музейға яраҡһыҙ булған иконаларҙы һәм башҡа сиркәү кәрәк-яраҡтарын тапшыра&lt;ref name=&quot;odin&quot;/&gt;), ә музей үҙе иғәнә   иҫәбенә эшләй. Тик 1910 йылда ғына ул дәүләттән 2300 һум күләмендә аҡсалата    ярҙам  ала&lt;ref name=&quot;pyat&quot;/&gt;.


Был осорҙа музейҙға   яҡынса 50&amp;nbsp;000 кеше килгән&lt;ref name=&quot;LiveRostov&quot;/&gt;. Шул иҫәптән император Николай II&lt;ref name=&quot;pyat&quot;/&gt;, тарихсылар   И. Иловайский һәм И. В. Помяловский, рәссамдар. В. Верещагин һәм В И. Суриков, композитор [[Балакирев Милий Алексеевич|А. Балакирев]], яҙыусы [[Максим Горький]], йырсы [[Шаляпин Фёдор Иванович]], Франция илсеһе Морис Бомпар килгән&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.rostmuseum.ru/museum/musHistory.html# |title=Сайт Ростовского музея |accessdate=2010-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090826035634/http://www.rostmuseum.ru/museum/musHistory.html# |archivedate=2009-08-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826035634/http://www.rostmuseum.ru/museum/musHistory.html |date=2009-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

=== Ростов дәүләт ҡомартҡылар  музейы (1918—1934) ===
1911 йылдан  А И. Шляков музейҙан киткәндән һуң&lt;ref&gt;''Крестьянинов Е. И., А. Г. Никитин'' Граждандар Ростовта. — Ростовта, 2009. — С. 227-241.&lt;/ref&gt;  урынды 1921 йылға  тиклем Д. А. Иванов  биләй&lt;ref&gt;5&lt;/ref&gt;.    1921 йылда музей директоры Д.А. Ушаков була. Ошо ваҡыт эсендә ике филиал  ойошторола (Борисоглебский һәм Спас-Яковлевский монастыры), ҡомартҡыларҙың ҙур коллекцияһы булдырыла, ҡала архивына  нигеҙ һалына&lt;ref&gt;''Мельник А'' [http://www.v-rostove.ru/culture/arhiv5.php архив Ростов ни өсөн кәрәк?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305033323/http://www.v-rostove.ru/culture/arhiv5.php |date=2009-03-05 }}. ''v-rostove.ru''&lt;/ref&gt;, 1922 йылда  музей  коллекцияһы рус авангардистары картиналары менән тулыландырыла&lt;ref name=&quot;dva&quot;&gt;''Виденеева а. е'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/articles/125/2/2.html . музейы боронғо сиркәү Ростов 1922 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803190625/http://www.rostmuseum.ru/publication/articles/125/2/2.html |date=2016-08-03 }}. ''125-йыллығын музей ростов''&lt;/ref&gt;, шул уҡ йылда музей  инициативаһы буйынса Рус төньяғының беренсе  музей-тыуған яҡты өйрәнеү съезы үтә. 1928 йылда  мәскәү археологы Дмитрий Эдинг  Сарск ҡаласығында археологик тикшеренеүҙәр үткәрә. Мәскәү археология институтының Ростов бүлеген  ойоштороуҙа  шулай уҡ   музей хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша&lt;ref name=&quot;agrafonov&quot;&gt;''Г. п. аграфон'' [http://www.rostmuseum.ru/publication/historyCulture/2002/agrafonov01.html Ростов бүлексәһе мәскәү археология институтында]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}. ''Ер тарихы һәм мәҙәниәте Ростов''&lt;/ref&gt;

=== Крайҙы өйрәнеү музейы (1934—1969) ===

=== Ростов-Ярославль музей-ҡурсаулығы (1969—1995) ===
Ярославль өлкәһе губернаторы Сергей Вахруков  2010 йылдың сентябрендә Ростов кремлен  Рус православие сиркәүенә тапшырыу тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://gtk.tv/news/14072.ns Ростовский кремль решено вернуть Русской православной церкви]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}// 30.09.2010 [[Городской телеканал]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Элина Труханова'' [http://www.rg.ru/2010/09/30/reg-roscentr/kreml-anons.html Ростовский кремль будет передан Русской православной церкви]//[[Российская газета]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://yar.kp.ru/daily/24567/740494/ Ростовский кремль вернут церкви]//[[Комсомольская правда]]&lt;/ref&gt;. Эксперттар фекеренсә, был тәҡдимде патриарх Кирилл фатихаһы менән Протек акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе Вадим Якунин әйтә.  Шул уҡ ваҡытта  патриархия матбуғат хеҙмәте  [[Ростов кремле]] «тәүҙә монастырь булараҡ төҙөлгән, һәм был  уның туранан-тура тәғәйенләнеше» тип белдерә&lt;ref&gt;''Александр Зубков'' [http://www.gzt.ru/topnews/culture/-syroi-proekt-peredachi-rostovskogo-kremlya-/328080.html?from=1columndownfromindex Сырой проект передачи Ростовского кремля Церкви «допекли» за три недели]//[[gzt.ru]]&lt;/ref&gt;. Патриархия кремлдә патриарх һәм архиерей резиденцияһын, бер нисә сиркәү музейын  булдырырға ниәтләй. Әммә, Григорий Богослов исемендәге фонд сайтында һүҙ   бинаны түгел, ә музей-ҡурсаулыҡты  тапшырыу тураһында бара&lt;ref&gt;''Элина Труханова'' [http://www.rg.ru/printable/2010/10/04/kreml.html Заповедник ждет паломников]//[[Российская газета]]&lt;/ref&gt;. Однако, на сайте фонда имени Григория Богослова заявляется о передаче не зданий, а самого музея-заповедника&lt;ref&gt;[http://fondgb.ru/pic/rostov_2009.pdf Рабочая концепция с. 14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716112924/http://fondgb.ru/pic/rostov_2009.pdf |date=2019-07-16 }}//Сайт Фонда имени Григория Богослова&lt;/ref&gt;.

== Күргәҙмәләре һәм экспозициялары ==
[[Файл:Green_Stripe_(Rozanova,_1917).jpg|справа|мини|288x288пкс|Ольга Розанова.&lt;br /&gt;Йәшел һыҙат. 1917.&lt;br /&gt;Музей коллекцияһынан картина]]

=== Экспозициялары ===

* ''Картиналар галереяһы'' — Самуилов корпусының  3-сө ҡатында урынлашҡан. XVIII—XX быуаттағы рус һынлы сәнғәте коллекцияларын тәҡдим итә . Рәссам  И. Шишкин, [[Айвазовский Иван Константинович|И.]] [[Айвазовский Иван Константинович|К. Айвазовский]], К. Ер Маковский, К. С. Малевич, [[Бурлюк Давид Давидович|Д.]] [[Бурлюк Давид Давидович|Д. Бурлюк]]. картиналары бар&lt;ref name=&quot;exp1&quot;&gt;[http://www.rostmuseum.ru/exhibition/artGallery/main.html Картинная галерея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122135131/http://www.rostmuseum.ru/exhibition/artGallery/main.html |date=2009-11-22 }}&lt;/ref&gt;.
* ''Боронғо рус сәнғәте'' — урынлашҡан 2 ҡатлы корпусы м самуилов.  Экспозицияла  XIII быуат —  XX быуат башында яҙылған иконалар бар&lt;ref name=&quot;exp2&quot;&gt;[http://www.rostmuseum.ru/exhibition/oldRussianArt/oldRussianArt.html Древнерусское искусство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124162854/http://rostmuseum.ru/exhibition/oldRussianArt/oldRussianArt.html |date=2009-01-24 }}&lt;/ref&gt;
* ''Финифть'' музейы&lt;ref name=&quot;finift&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.finift.ru/# |title=Сайт музея финифти |accessdate=2018-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206150724/http://finift.ru/# |archivedate=2008-12-06 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206150724/http://finift.ru/ |date=2008-12-06 }}&lt;/ref&gt;.
* ''Шөңгөрҙәр  һәм ҡыңғырауҙар'' — Ростов музейының элекке директоры В.А. Ким коллекцияһына нигеҙләнгән&lt;ref&gt;''Холопов Б.'' [http://magazines.russ.ru/druzhba/2001/7/holopov.html Ростов Великий в калейдоскопе времен]. «Дружба Народов» 2001, № 7&lt;/ref&gt;.

=== Күргәҙмәләре ===

* ''Археология'' — Ростов һәм Ростов өлкәһенең ҡаҙылма табылдыҡтары  менән таныштыра  
* ''Кекиндар — ырыу, яҙмыш, мираҫ'' — Ленин урамында урынлашҡан. Күргәҙмә  А.Л. Кекинға арналған.
* ''Асыҡ фондтар: керамик һәм фарфор''

== Нәшриәт эшмәкәрлеге ==
Музей  30-ға яҡын айырым  баҫма  һәм һәр йылғы ике мәҡәләләр йыйынтығы сығара, улар араһында: А.А.Титовтың «Ростовский уезд Ярославской губернии» китабы, каталогтар, Ростов өлкәһе һәм Ростов   архитектураһы буйынса ғилми баҫмалары, белешмәләр һәм бер нисә тарихи-крайҙы өйрәнеү баҫмалары бар&lt;ref name=&quot;publ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rostmuseum.ru/museum/biblioteka/|title=Библиотека Ростовского кремля|publisher=www.rostmuseum.ru|lang=ru|accessdate=2019-03-17}}&lt;/ref&gt;.

=== Ростов еренең тарихы һәм мәҙәниәте  ===
[[1991 йыл]]дан башлап конференцияларҙа тәҡдим ителгән докладтар нигеҙендә йылына  бер тапҡыр сыға&lt;ref name=&quot;publ&quot;/&gt;.  Баҫмаларҙың темалары: [[археология]], [[архитектура]], [[генеалогия]], икона яҙыу сәнғәте, [[сәнғәт фәне]], [[тарих]]  һәм тыуған яҡты өйрәнеү

== Филиалдары ==

=== Эшләүсе филиалдар ===

* ''Боголюбский музейы'' — 1924 йылда барлыҡҡа килә &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rostmuseum.ru/branch/borisogleb/borisoglebMain.html#|title=Борисоглебский монастырь|accessdate=2010-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080123153405/http://www.rostmuseum.ru/branch/borisogleb/borisoglebMain.html#|archivedate=2008-01-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080123153405/http://www.rostmuseum.ru/branch/borisogleb/borisoglebMain.html |date=2008-01-23 }}&lt;/ref&gt;.  
* ''Ишне йылғаһында  Иоанн  Богослов сиркәүе''   — Богослов ауылында урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.rostmuseum.ru/branch/ishnia/ishniaMain.html Церковь Иоанна Богослова] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110625182930/http://rostmuseum.ru/branch/ishnia/ishniaMain.html|date=2011-06-25}}&lt;/ref&gt;. Төбәктә берҙән-бер XVII быуат ағас сиркәүе.
* ''Ростов сауҙагәрҙәре музейы'' — 2008 йылдың августында, &quot;Ростов кремле&quot; музей-ҡурсаулығының 125 йыллығына асылған&lt;ref&gt;26&lt;/ref&gt;.  

=== Ябылған филиалдар ===

* ''Спас-Яковлевский монастыры'' — филиал  1989— 1991 йыл дауамында эшләгән, әлегә бөтә комплексы  рус православие сиркәүенә тапшырылып бөтмәгән  .

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Баниг, Владимир Сергеевич
* Каровский, Стефановна Наталия
* Леонтьев, Андрей Евгеньевич
* Мельник Александр Гаврилович

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* ''Баниге В.&amp;nbsp;С., Брюсова В. Г., Гнедовский Б.&amp;nbsp;В., Щапов Н. Б.'' Ростов Ярославский. Путеводитель по архитектурным памятникам / Под ред. В. В. Косточкина. — Ярославское книжное издательство, 1957.
* ''Баниге В.&amp;nbsp;С.'' Искусство ростовских строительных мастеров. Л., 1963.
* ''Баниге В.&amp;nbsp;С.'' Восстановление Ростовского кремля. Ярославль, 1963.
* {{Китап|автор=Иванов В. Н.|заглавие=Ростов. Углич|издательство=Искусство|год=1975|место=М.|страниц=264}}
* ''Баниге В.&amp;nbsp;С.'' Кремль Ростова Великого XVI—XVII века. — М. : Искусство, 1976. — 144 с. — 30000 экз.
* ''Кривоносов В.'' Ростовский музей-заповедник // Ярославль: Верхневолжское книжное издательство, 1985.
* ''Крестьянинова Е. И., Никитина Г. А.'' По старинным улицам Ростова. — М.: Северный паломник, 2007.
* ''Крестьянинова Е. И., Никитина Г. А.'' Граждане Ростова. — Ростов, 2009.
* {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/20322018 Ростовский митрополичий двор в XVII в.] // Сообщения Ростовского музея. Вып. 1|место=Ростов|год=1991|страницы=132-144}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/11786715 Сады Ростовского кремля] // Памятники культуры. Новые открытия: Ежегодник. 1990|место=М.|издательство=Кругъ|год=1992|страницы=459-464|isbn=5-7396-0007-3}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/35031151 К проблеме авторства аснамбля Ростовского кремля] // Сообщения Ростовского музея. Вып. 3|место=Ростов|год=1992|страницы=80-88}}
* {{Китап|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/8931784 Исследования памятников архитектуры Ростова Великого]|год=1992|место=Ростов|страниц=135}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/15619994 Какой была первоначальная форма покрытий башен Ростовского кремля?] // История и культура Ростовской земли. 1996|место=Ростов|год=1997|страницы=76-83}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/38565525 Перспективный план музеефикации Ростовского кремля] // Музеи Верхней Волги: Проблемы, исследования, публикации|место=Ярославль|издательство=Лия|год=1997|страницы=7-14|isbn=5-86895-039-9}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/8901212 Митрополичий сад Ростовского кремля] // История и культура Ростовской земли. 1997|место=Ростов|год=1998|страницы=149-163}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[http://hierotopy.ru/contents/CreationOfSacralSpaces_31_Melnik_RostovMitropolitanIona_2006_RusEng.pdf Ростовский митрополит Иона (1652-1690) как творец сакральных пространств] // [[Иеротопия]]. Создание сакральных пространств в Византии и Древней Руси / Ред.-сост. А.М. Лидов|место=М.|год=2006|страницы=740-753|isbn=5-85759-376-X|}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=[https://www.academia.edu/8896937 Первоначальный наружный облик церкви Одигитрии Ростовского кремля] // История и культура Ростовской земли. 2009|место=Ростов|год=2010|страницы=459-464}}
* {{Китап|автор=[[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]]|заглавие=Ростовский кремль|издательство=Северный паломник|год=2011|место=М.|страницы=305-321|isbn=978-5-94431-251-8}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.rostmuseum.ru Официальный сайт]
* [http://www.culture.ru/institutes/12286/gosudarstvenniy-muzey-zapovednik-rostovskiy-kreml Страница Ростово-Ярославского музея-заповедника на портале «Культура.рф»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.liveinternet.ru/users/rostkreml/ Документы об истории кремля и музея на проекте информационного агентства &quot;Ростовский кремль&quot;]
* [http://map.rostmuseum.ru/ ГИС &quot;Ростовская земля&quot;, проект Ростовского музея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407175648/http://map.rostmuseum.ru/ |date=2019-04-07 }}
* [https://web.archive.org/web/20081206150724/http://finift.ru/ Музей Финифти]
* [http://www.museum.ru/M1649 Официальная страница на www.museum.ru]
[[Категория:Рәсәйҙең музей-ҡурсаулыҡтары]]
[[Категория:1883 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]
[[Категория:Ярославль өлкәһе]]
[[Категория:Музейҙар]]</text>
      <sha1>el2zs37gm3vbu6tetpwlpgbwj5bm754</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роббек Василий Афанасьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155098</id>
    <revision>
      <id>1299256</id>
      <parentid>1250373</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T23:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9107" sha1="bnnu3goalb9uirg8kn820wngq8otteg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Роббек Василий Афанасьевич''' ([[6 ғинуар]] [[1937 йыл]] — [[9 июль]] [[2010 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-филологы. Филология фәндәре докторы, профессор, Саха (Якутия) Республикаһының Фәндәр академияһы академигы&lt;ref&gt;[http://soran1957.iis.nsk.su/pa2/Home/Portrait?id=svet_100616111408_21791 Роббек Василий Афанасьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211123085954/http://soran1957.iis.nsk.su/pa2/Home/Portrait?id=svet_100616111408_21791 |date=2021-11-23 }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Аҙ һанлы Себер халыҡтары мәсьәләләре институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тунгус-маньчжур теле өлкәһендәге әйҙәүсе ғалим һәм функциональ грамматика теорияһы буйынса ғилми мәктәп ойоштороусы була. Автор йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 15 монография, яҙа, аҙ һанлы аҫаба халыҡтарының көнүҙәк проблемаларын һәм төньяҡты өйрәнеүгә арналған мәсьәләләргә ҙур өлөш индереүсе&lt;ref&gt;[http://www.hcpncr.com/journ1210/journ1210robbbiograf.html РОББЕК ВАСИЛИЙ АФАНАСЬЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110085514/http://www.hcpncr.com/journ1210/journ1210robbbiograf.html |date=2019-11-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
 асилий Афанасьевич Роббек [[Яҡут АССР-ы]] Урта Колыма районының Үрге Колыма наслегендә 1937 йылдың 6 ғинуарында тыуған.

Рыжов башланғыс мәктәбенә [[1946 йыл]]да уҡырға төшә, һуңынан Родчев ете йыллыҡ мәктәбендә белем ала һәм [[1956 йыл]]да Урта Колыма урта мәктәбен тамамлай&lt;ref&gt;[http://1955338.mya5.ru/afisha/ О Василие Афанасьевиче Роббек]&lt;/ref&gt;. 1966 йылда ул Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтын тамамлай (ЛПИ, хәҙер А. И Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты).

1956 йылда халыҡ мәғарифы органдарында үҙ хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1958—1959 йылдарҙа комсомол эшендә, 1959—1961 йылдарҙа Якутияныңммәҙәниәт учреждениеларында эшләй. ЛПИ-ын тамамлағас, 1966—1970 йылдарҙа һигеҙ йыллыҡ мәктәп директоры булып эшләй. 1970—1974 йылдарҙа — аспирант, 1974—1992 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Якутия филиалының Тел, әҙәбиәт һәм Тарих институтында өлкән лаборант, ғилми хеҙмәткәр, кесе һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр була. Аҙ һанлы себер халыҡтары мәсьәләләре институты директоры василий буйынса бүлексәһе 1992—2008 йылдарҙа ул Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтары проблемалары институтында директор булып эшләй, 2008—2010 йылдарҙа — аҙ һанлы төньяҡ халыҡтары институтының эвенк филологияһы гуманитар тикшеренеүҙәр сектор мөдире вазифаһын башҡара.

[[1974 йыл]]да кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай «Эвенк телендә ҡылым төрҙәре» темаһына кандидатлыҡ диссерацияһын, 1992 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уның етәкселегендә алты кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлана. Яҡут дәүләт университетында төньяҡ филологияһы кафедраһын, Черский ҡасабаһында Төньяҡ халыҡтары колледжын, [[Яҡутск]]иҙа эвенк бүлекле педучилищелар асыуҙа уның өлөшө тос.

Фәнни-педагогик эше менән бер рәттән ижтимағи эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Ул 1994 йылда Саха(Якутия) Республикаһы Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағза-корреспонденты итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://etnic.ru/narodi_v_lichnosti/robbek-vasilij-afanasevich.html РОББЕК ВАСИЛИЙ АФАНАСЬЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225143806/http://etnic.ru/narodi_v_lichnosti/robbek-vasilij-afanasevich.html |date=2019-12-25 }}&lt;/ref&gt;.

Якутскиҙа 2010 йылдың 9 июлендә вафат була.

== Ҡаҙаныштары ==
* Василий Иванович Роббек «[[Рәсәй Федерацияһы]]ның Атҡаҙанған фән эшмәкәре», «Саха (Якутия) Республикаһының Атҡаҙанған фән эшмәкәре»&lt;ref&gt;[https://www.sakha.gov.ru/pochetnye-zvanija-respubliki-saha-jakutija-zasluzhennyj Почетные звания Республики Саха (Якутия) «ЗАСЛУЖЕННЫЙ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110085516/https://www.sakha.gov.ru/pochetnye-zvanija-respubliki-saha-jakutija-zasluzhennyj |date=2019-11-10 }}&lt;/ref&gt;, «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», «РФА Себер бүлексәһенең Атҡаҙанған ветераны» исемдәренә лайыҡ була.
* «Саха (Якутия) Республикаһының фәнен үҫтереүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы, шулай уҡ хөрмәтенә юбилей, шулай уҡ юбилей хөрмәтенә &quot;Якутия Рәсәй менән 370 йыл&quot;отличие билдәһе, «Төньяҡҡа тоғролоҡ өсөн» һәм «Гражданлыҡ ҡыйыулығы» билдәләре менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[https://www.sakha.gov.ru/-1-znak-otlichija-grazhdanskaja-doblest Знак отличия «Гражданская доблесть»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109073149/https://www.sakha.gov.ru/-1-znak-otlichija-grazhdanskaja-doblest |date=2019-11-09 }}&lt;/ref&gt;.
* Урта Колыма улусының почетлы гражданы.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Тунгусо-маньчжуроведение

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }}
* [http://iltumen.ru/node/1683 Василий Афанасьевич Роббек и коренные малочисленные народы Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083036/http://iltumen.ru/node/1683 |date=2016-03-05 }}
* [http://yakutiakmns.org/archives/1065 Издан сборник научных трудов, посвященный Василию Роббеку]
* [http://soran1957.iis.nsk.su/pa2/Home/Portrait?id=PA_folders60-99_0001_0269 Открытый архив СО РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211123085952/http://soran1957.iis.nsk.su/pa2/Home/Portrait?id=PA_folders60-99_0001_0269 |date=2021-11-23 }}
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:9 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>bnnu3goalb9uirg8kn820wngq8otteg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Райков Дмитрий Абрамович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165372</id>
    <revision>
      <id>1299251</id>
      <parentid>1037308</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T21:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11986" sha1="rpm0e3ez2evoikk6p4oyixz3o19z4qx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дмитрий Абрамович Райков''' ({{OldStyleDate|11|ноябрь|1905|29|октябрь}}, [[Одесса]] — декабрь [[1980 йыл|1980]]&lt;ref&gt;&lt;cite&gt;Д. А. Райков умер в самом конце декабря 1980 г.&lt;/cite&gt; // [http://www.mathnet.ru/links/232c5d0ae83668772bf677fa19178e87/rm5325.pdf ''Горин Е.А.'', Фрагменты научной биографии Д. А. Райкова: гармонический анализ. [[Успехи математических наук|УМН]], т. 61:5, 2006, стр. 158]&lt;/ref&gt;, [[Мәскәү]]) — совет математигы, функциональ анализ, ихтималлыҡ теорияһы һәм топология өлкәһендә белгес. МДПИ профессоры. Билдәле дәреслектәр авторы, математика буйынса бер нисә классик китапты рус теленә тәржемә итеүсе.

== Биографияһы ==
1920—1923 йылдарҙа Одесса һәм Мәскәү университеттарында эшселәр факультетында уҡый. 1929 йылда Мәскәү университетын тамамлай.

1920-се йылдарҙа Д. А. Райков әүҙем комсомол хеҙмәткәре, Мәскәү дәүләт университетының комсомол ойошмаһы секретары була. 1929—1930 йылдарҙа теоретик фәнни тикшеренеүҙәрҙең маҡсатҡа ярашлы булыуы тураһында бәхәстәрҙә ҡатнаша, уны файҙаһыҙ тип һанай. Әммә тиҙҙән был ҡараштан баш тарта һәм һуңыраҡ, Воронежда, һандар теорияһы менән шөғөлләнә һәм ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы һәм һандар теорияһы буйынса лекциялар уҡый{{Sfn|Дело Лузина|1999|с=190}}.

1929—1930 йылдарҙа Д. А. Райков Г. К. Хворостин менән бергә Мәскәү дәүләт университетының математика һәм механика институтында «пролетар студенттар» тарафынан уҙғарылған Д. Ф. Егоровҡа ҡаршы кампанияны етәкләй {{Sfn|Дело Лузина|1999|с=218, 235}}&lt;ref&gt;''Форд Ч.'' Великий перелом на московском математическом фронте // [[Историко-математические исследования]] / Под редакцией С. С. Демидова. — Вторая серия. Вып.3 (38). — Москва: Изд-во «Янус-К», 1999.&lt;/ref&gt;. 1932 йылда [[Карл Маркс|К. Маркс]]тың математик ҡулъяҙмалары өҫтөндә эштә ҡатнаша{{Sfn|Математика в СССР за тридцать лет|1948|с=14}}.

1933 йылда Д. А. Райков [[:ru:Троцкизм|троцкизм]] өсөн [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партиянан]] сығарыла һәм [[Воронеж]]ға ҡыуыла, унда Воронеж университетында уҡыта. Әммә ике йылдан һуң ул аҡлана, партияға тергеҙелә һәм Мәскәүгә ҡайта.

1935—1943 йылдарҙа Д. А. Райков Дәүләт фәнни-техник нәшриәттә, 1938—1948 йылдарҙа СССР фәндәр академияһының Математика институтында эшләй. Физика-математика фәндәре докторы (1941), профессор (1950){{Sfn|Математика в СССР за сорок лет|1959|loc=Т.1|с=579}}.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Д. А. Райков ополчение сафтарында хеҙмәт итә, хөкүмәт наградалары бар, яралана, шунан һуң демобилизациялана.

1949—1952 йылдарҙа Д. А. Райков Кострома педагогия институтында эшләй.

1952—1956 йылдарҙа Шуя педагогия институтында эшләй. Математика кафедраһының беренсе мөдире була.

Д. А Райковты яҡшы белеүсе П. С. Новиков уны Шуянан Мәскәүгә саҡыра, унда ул В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтында (элекке Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсы) математик анализ кафедраһын етәкләй. 1957 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Д. А. Райков Мәскәү педагогия институтында эшләй, шуның менән бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университетында спецкурстар уҡыта һәм аспиранттар менән етәкселек итә, математик редакциялар менән хеҙмәттәшлек итә.

== Ғилми һөҙөмтәләре ==
Д. А. Райков ихтималлыҡ теорияһы менән А. Я Хинчин етәкселеге аҫтында шөғөлләнә башлай.
Уның һандар теорияһына ҡараған тикшеренеүҙәре ябай һандарҙың таралыуының асимптотик законын иҫбатлау менән бәйле {{Sfn|Математика в СССР за тридцать лет|1948}}.

Д. А. Райков Крейн-Мильман теоремаһы ярҙамында локаль компактлы төркөмдөң унитар төшөнсәләренең тулы системаһы барлығын иҫбат итә{{Sfn|Математика в СССР за сорок лет|1959}}. И. М. Гельфанд менән берлектә топологик төркөмдәрҙең үҙенсәлектәре теорияһын аналитик төҙөү схемаһын тәҡдим итә{{Sfn|Математика в СССР за тридцать лет|1948}}.

Гармоник анализ өлкәһендә күп кенә дөйөм һөҙөмтәләргә өлгәшә{{Sfn|Горин|2006}}.

Д. А. Райков математикның төрлө бүлектәре буйынса күп кенә билдәле китаптарҙы инглиз, итальян һәм немец теленән урыҫ теленә тәржемә итә. Улар араһында Э. Геккеның «Лекции по теории алгебраических чисел» (1940), Б. Л. ван дер Вардендың «Современная алгебра»һы (1947), Георг Полиа һәм Габор Сегеның «Задачи и теоремы из анализа» (1956), Е. Титчмарштың «Введение в теорию интегралов Фурье» (1948), Г. Хардиҙың «Расходящиеся ряды» (1951), Ф. Трикомиҙың «Лекции по уравнениям в частных производных» (1957), П. Халмоштың «Конечномерные векторные пространства» (1963), Э. Ландауҙың «Введение в дифференциальное и интегральное исчисление» китаптары 1948) һәм күп башҡалар.

== Ҡайһы бер хеҙмәттәре ==
* ''Броншейн И. Н., Райков Д. А.'' Справочник по элементарной математике, механике и физике. 3-е изд. — М.: ОГИЗ, 1943.
* ''Гельфанд И. М., Райков Д. А., Шилов Г. Е.'' Коммутативные нормированные кольца // УМН, 1:2(12) (1946), 48-146.
* ''Делоне Б. Н., Райков Д. А.'' Аналитическая геометрия, Том 1. — М.: ГИТТЛ, 1948.
* ''Делоне Б. Н., Райков Д. А.'' Аналитическая геометрия, Том 2. — М.: ГИТТЛ, 1949.
* ''Гельфанд И. М., Райков Д. А., Шилов Г. Е.'' Коммутативные нормированные кольца. — М.: Физматгиз, 1960.
* ''Райков Д. А.'' Векторные пространства. — М.: Физматгиз, 1962.
* ''Райков Д. А.'' Одномерный математический анализ. — М.: Высшая школа, 1982.
* ''Райков Д. А.'' Многомерный математический анализ. — М.: Высшая школа, 1989.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|1}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=|заглавие=Математика в СССР за тридцать лет: 1917–1947|место={{М.}}-{{Л.}}|издательство=ОГИЗ|год=1948|ref=Математика в СССР за тридцать лет}}
* {{Китап|автор=|заглавие=Математика в СССР за сорок лет: 1917–1957|место={{М.}}-{{Л.}}|издательство=[[Физматгиз]]|год=1959|ref=Математика в СССР за сорок лет}}
* [&lt;nowiki&gt;http://www.mathnet.ru/links/232c5d0ae83668772bf677fa19178e87/rm5325.pdf&lt;/nowiki&gt;{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Горин Е. А.}}|заглавие=Фрагменты научной биографии Д. А. Райкова: гармонический анализ|издание=[[Успехи математических наук|УМН]]|год=2006|том=61|номер=5|страницы=157—172|ref=Горин}}]
* ''Гордон И. И.'' Б. Н. Делоне и Д. А. Райков, «Аналитическая геометрия» т. I и II (рецензия) // УМН, 5:6(40) (1950), 180—186.
* {{Китап|автор=|заглавие=Дело академика Николая Николаевича Лузина|место=СПб.|издательство=РХГИ|год=1999|isbn=5—88812—103—7|ref=Дело Лузина}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/rus/person26915 Райков Дмитрий Абрамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524211959/http://www.mathnet.ru/rus/person26915 |date=2022-05-24 }}. Публикации в информационной системе Math-Net.Ru
* [http://www.genealogy.ams.org/id.php?id=107048 Mathematics Genealogy Project: Dmitrii Abramovich Raikov]

[[Категория:Дәреслектәр авторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:1905 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>rpm0e3ez2evoikk6p4oyixz3o19z4qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Седов Леонид Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179755</id>
    <revision>
      <id>1299269</id>
      <parentid>1287516</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30083" sha1="tdamhz1r8t6huq2vxphists4vb07861" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Седов Леонид Иванович''' ({{OldStyleDate2|14|ноябрь||1}} [[1907 йыл]], [[Дондағы Ростов]] — [[5 сентябрь]] [[1999 йыл]], Мәскәү) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, физик, механик һәм математик. СССР Фәндәр академияһы академигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], икенсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты.

== Биографияһы ==
1907 йылда [[Дондағы Ростов]]та тау инженеры ғаиләһендә тыуған, атаһы — Седов Иван Георгиевич, әсәһе — Раиса Михайловна — мәктәп уҡытыусыһы. 1924 йылда Төньяҡ-Кавказ университетының педагогия факультетына уҡырға инә. 1926 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университеты]]ның физика-математика факультетына күсә, уны 1930 йылда тамамлай. Буласаҡ академик Лев Понтрягин, үҙенең ҡатыны — Галя Толстова менән бер төркөмдә уҡый.

1930 йылдан алып 1947 йылдың аҙағына тиклем ЦАГИ-ла эшләй, С. А. Чаплыгин етәкселегендәге ЦАГИ дөйөм теоретик төркөмө семинарында ҡатнаша. Бер үк ваҡытта 1937 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда уҡыта&lt;ref name=&quot;Цаги&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tsagi.ru/institute/history/cagi_faces/detail.php?ID=592&amp;sphrase_id=11673|title=ЦАГИ в лицах: Седов Леонид Иванович|author=|date=|work=|publisher=ЦАГИ|accessdate=2015-12-24|lang=}}&lt;/ref&gt;.

Техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен 1936 йылда яҡлауһыҙ ала. 1937 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Теория плоских движений идеальной жидкости» темаһына диссертация яҡлай. 1937 йылда Мәскәү университетына эшкә килә, уның менән артабанғы тормошон бәйләй: тәүҙә профессор, һуңынан (1953 йылдан) механика-математика факультетының гидромеханика кафедраһы мөдире.{{Sfn|О людях Московского университета|2019|с=227}}.

В. В. Куйбышев исемендәге Хәрби-инженер академияһының теоретик механика кафедраһы мөдире (1938—1941).

Седов 1945 йылда баҫылып сыҡҡан көслө шартлау проблемаһын аныҡ хәл итә. Седов сфера, цилиндрик һәм яҫылыҡ симметрияһы осраҡтарында тулҡын фронты артында газ-динамик дәүмәлдәрҙең таралыуы һәм шартлау тулҡынының таралыу закондарын аса. Шул уҡ ваҡытта газда сферик һәм цилиндрик поршень мәсьәләһен хәл итә. Был тикшеренеү газ машиналары теорияһына ҙур өлөш индерә. Седовтың «Распространение сильных взрывных волн» (1946) хеҙмәте СССР Фәндәр академияһының С. А. Чаплыгин исемендәге премияһына лайыҡ була. Артабан уның уҡыусыларының күп кенә фәнни хеҙмәттәре шартлау тулҡындарының таралыу теорияһына арнала.{{Sfn|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020}}

1946 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. 1953 йылдан СССР Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора. «Космические исследования» журналының баш мөхәррире, «Доклады АН СССР» журналының баш мөхәррире урынбаҫары, [[:ru:Прикладная математика и механика|«Прикладная математика и механика»]] журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, Бөтә Рәсәй фәнни һәм техник мәғлүмәт институты мәғлүмәт баҫмаларының Баш мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы&lt;ref name=&quot;Проспект звёзд&quot;&gt;{{Cite web|url=http://zvezda-rostov.ru/candidates2014/sedov_leonid_ivanovich/|title=Седов Леонид Иванович|publisher=Проспект звёзд - Ростов-на-Дону|accessdate=2015-12-23|lang=}}&lt;/ref&gt;.

1947 йылдан 1956 йылға тиклем Үҙә авиация моторҙары төҙөү институтында эшләй. 1954 йылдан бер үк ваҡытта СССР Фәндәр академияһының Математика институтында механика бүлеген етәкләй. 1947—1949 йылдан башлап Ғилми-тикшеренеү институты-1-ҙең фәнни эштәр буйынса начальнигы урынбаҫары (Йылылыҡ процесстары институты)&lt;ref name=&quot;Успехи механики&quot;/&gt;. [[1950 йыл]]дан [[1953 йыл|1953 йылға]] тиклем — Мәскәү физика-техник институтының теоретик механика кафедраһы мөдире. [[1953 йыл|1953]] — [[1999 йыл|1999]] йылдарҙа — МДУ-ның механика-математика факультетында гидромеханика кафедраһы мөдире&lt;ref name=&quot;УМН&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Куликовский А. Г.}}, {{nobr|Любимов Г. А.}}|заглавие=Леонид Иванович Седов|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/c68bf41472817bb468c7d63c8d7b2c9d/rm269.pdf|язык=|издание=Успехи математических наук|тип=журнал|год=2000|том=55|номер=2(332)|страницы=121—124|doi=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

1956 йылда СССР Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса Милли комитеттың Тәүге составына инә. Комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;Успехи механики&quot;/&gt;

Ул 1973 йылда ғалимдарҙың «Правда» гәзитенә «академик А. Д. Сахаровтың ҡылығын» ғәйепләгән хатына ҡул ҡуйған СССР Фәндәр академияһы академиктарының береһе була. Хатта Сахаров «Советтар Союзының дәүләт системаһын, тышҡы һәм эске сәйәсәтен дискредитациялаусы бер нисә белдереү яһауҙа» ғәйепләнә, ә уның хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге академиктар тарафынан «совет ғалимының намыҫын һәм абруйын төшөрөү» тип баһалана[http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1087060270.html &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/sakharov/an73.htm &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;]

[[1999 йыл]]дың [[5 сентябрь|5 сентябрендә]] кинәт вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://sm.evg-rumjantsev.ru/desingers/sedov-grave.html Могила Седова Л. И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115154331/http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1087060270.html |date=2018-01-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Төп эше гидро- һәм аэромеханика, тотош мөхит механикаһы һәм оҡшашлыҡ теорияһы буйынса. Түбәндәге проблемаларҙы ентекле өйрәнә:

* постановка и решение задач о посадке гидросамолётов на воду
* постановка и решение задач быстрого погружения тел в несжимаемую жидкость
* построение теории линеаризованной задачи о глиссировании с учётом силы тяжести и брызговых струй
* построение теории тонкого крыла в плоской задаче
* разработка базовых идей в аэродинамике нестационарных обтеканий крыльев
* развитие эффективных методов решения задач о полипланах «тандем»
* формулировка (1946) автомодельной постановки задачи о сильном точечном взрыве в газе (независимо от [[Ландау Лев Давидович|Л. Д. Ландау]] и К. П. Станюковича, начало 1940-х гг.&lt;ref&gt;({{Китап|автор=Райзер Ю. П.&amp;nbsp;|заглавие=Введение в гидрогазодинамику и теорию ударных волн для физиков|место=Долгопрудный|издательство=Издательский дом «Интеллект»|год=2011|страниц=432|isbn=978–5–91559–084–6}}. — С. 154.).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Зельдович, Яков Борисович|Зельдович Я. Б.]], Райзер Ю. П.&amp;nbsp;|заглавие=Физика ударных волн и выскотемпературных гидродинамических явлений|место=М.|издательство=Наука|год=1966|страниц=688}}. — С. 84.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;К. П. Станюкович ({{Китап|автор=Станюкович К. П.&amp;nbsp;|заглавие=Неустановившиеся движения сплошной среды|место=М.|издательство=Наука|год=1971|страниц=856|isbn=}} — С. 581.) утверждал, что задача была решена независимо им и Л. И. Седовым в 1944 г., что породило приоритетные споры (см., например: {{Мәҡәлә|автор=[[Бунимович, Абрам Исаакович|Бунимович А. И.]], Зверев И. Н., [[Рахматулин, Халил Ахмедович|Рахматуллин Х. А.]], Сагомонян А. Я.&amp;nbsp;|заглавие=О книге «Газовая динамика»|ссылка=http://gidropraktikum.narod.ru/Rakhmatulin-et-al-MZhG-1967-1968.djvu|издание=Известия АН СССР. Механика жидкости и газа|год=1968|номер=2|страницы=167–168}}).&lt;/ref&gt;; Дж. Тейлора, 1941&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[:en:Geoffrey Ingram Taylor|Taylor G.]]&amp;nbsp;|заглавие=The formation of blast wave by a very intense explosion. Report RC–210, 27 June 1941|издательство=Civil Defence Research Committee|год=1941}} В открытой печати опубликовано в 1950 г.: {{Мәҡәлә|автор=Taylor G.&amp;nbsp;|заглавие=The formation of a blast wave by a very intense explosion. I. Theoretical discussion|оригинал=|ссылка=http://www3.nd.edu/~powers/ame.90931/taylor.blast.wave.I.pdf|автор издания=|издание=Proceedings of the Royal Society. Ser. A|год=1950|том=201|страницы=159–174}}&lt;/ref&gt;) и получение её аналитического решения&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Седов Л. И.&amp;nbsp;|заглавие=Распространение сильных взрывных волн|ссылка=http://dictionnaire.narod.ru/Sedov-1946-PMM.djvu|издание=Прикладная математика и механика|год=1946|выпуск=2|том=10|страницы=241—250}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Sedov L.I.|заглавие=Le mouvement d'air en cas d'une forte explosion|ссылка=http://dictionnaire.narod.ru/Sedov-1946-Doklady-Fr.djvu|издание=[[Доклады Академии наук|Compte Rendus (Doklady) de l'Académie des sciences de l'URSS]]|год=1946|том=52|номер=1|страницы=17—20}}&lt;/ref&gt; (независимо от [[Джон фон Нейман|фон Неймана]], 1941&lt;ref&gt;{{Китап|автор=von Neumann J.&amp;nbsp;|заглавие=The point source solution. National Defence Research Committee, Div. B, Report AM–9, 30 June 1941|год=1941}} Переиздания: {{Мәҡәлә|автор=von Neumann J.&amp;nbsp;|заглавие=The point source solution|издание=Collected works. Ed. A.H.Taub|год=1963|том=VI|страницы=219—237}}, {{Мәҡәлә|автор=von Neuman J.|заглавие=The point source solution|оригинал=|ссылка=http://library.sciencemadness.org/lanl1_a/lib-www/la-pubs/00320773.pdf|автор издания=Bethe H.A., Fuchs K., Hirschfelder J.O. et al.|издание=Blast wave. Los-Alamos Scientific Laboratory Report LA-2000|год=1958|страницы=27—55}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Баренблатт, Григорий Исаакович|Баренблатт Г. И.]]&amp;nbsp;|заглавие=Автомодельные явления — анализ размерностей и скейлинг|место=Долгопрудный|издательство=Издательский дом «Интеллект»|год=2009|страниц=216|isbn=978–5–91559–017–4}}. — С. 22.&lt;/ref&gt;).


== Хеҙмәттәре ==
* {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1939|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Оборонгиз|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Теория плоских движений идеальной жидкости|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1980|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=|часть=|место=М.|издание=3-е изд|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Плоские задачи гидродинамики и аэродинамики|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1977|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Методы подобия и размерности в механике|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=2004|тираж=|isbn=|серия=|страниц=528 с. + 560|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Лань|часть=|место=СПб.|издание=6-е изд|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Механика сплошной среды (учебник в 2-х томах)|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1973|тираж=|isbn=|серия=|страниц=120|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Академия наук СССР, изд-во «Наука»|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Мысли об учёных и науке прошлого и настоящего|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1980|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Академия наук СССР, изд-во «Наука»|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Размышления о науке и об учёных|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор={{s|Седов Л. И.}}, {{s|Цыпкин А. Г.}}|год=1989|тираж=|isbn=5-02-013805-3|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Основы макроскопической теории гравитации и электромагнетизма|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1992|тираж=|isbn=5-211-01570-3|серия=|страниц=151|столбцы=|страницы=|том=|издательство=МГУ|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Об основных моделях механики|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор={{nobr|Седов Л. И.}}|год=1983|тираж=|isbn=|серия=|страниц=64|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Знание|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Очерки, связанные с основами механики и физики|ссылка часть=|ref=}}

== «Седов ағасы» ==
Тотош мөхиттәр механикаһы өлкәһендә ғилми мәктәп аса. Уның уҡыусылары араһында академиктар Г. Г. Черный, С. С. Григорян, А. Г. Куликовский.

== Хәтер ==
* Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында, Л. И. Седов 40 йылдан ашыу эшләгән кабинетта 2002 йылда мемориаль музей асыла&lt;ref name=&quot;Успехи механики&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Успехи механики|ссылка=http://www.rusmechanics.ru/3/memory.html|язык=|издание=К 95-летию со дня рождения
 академика Леонида Ивановича Седова (14 ноября 1907 г. - 5 сентября 1999 г.)|тип=журнал|год=|том=1|номер=3|страницы=|doi=|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151226020344/http://www.rusmechanics.ru/3/memory.html#|archivedate=2015-12-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.imec.msu.ru/news/03-01-23-3046243.html Открытие МЕМОРИАЛЬНОГО КАБИНЕТА Л. И. Седова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503234411/http://www.imec.msu.ru/news/03-01-23-3046243.html |date=2014-05-03 }}&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй милли комитет тарафынан теоретик һәм ғәмәли механика буйынса, шыйыҡса һәм газ механикаһында һәм тотош мөхит механикаһының дөйөм нигеҙҙәре өлкәһендә иң яҡшы ҡаҙаныштары өсөн, Л. И. Седов исемендәге премия булдырылған һәм йыл һайын тапшырыла&lt;ref&gt;[http://www.ipmnet.ru/RNCTAM/award/#aSedov Премия имени Л. И. Седова]&lt;/ref&gt;.
* '''Седов интегралы'''&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Овсянников, Лев Васильевич|Овсянников Л. В.]]&amp;nbsp;|заглавие=Лекции по основам газовой динамики|место=М.|издательство=Наука|год=1981|страниц=368}}. — С. 240.&lt;/ref&gt; (газдарҙың автомоделле ағымдары теорияһында)
* '''Келдыш — Седов формулаһы'''&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Лаврентьев, Михаил Алексеевич|Лаврентьев М. А.]], [[Шабат, Борис Владимирович|Шабат Б. В.]]&amp;nbsp;|заглавие=Методы теории функций комплексного переменного|место=М.|издательство=Наука|год=1965|страниц=716}}. — С. 302.&lt;/ref&gt; ([[Комплекслы анализ|комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһында]])
* '''Седовтың вариация принцибы'''&lt;ref&gt;Тарасов В. Е. [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=tmf&amp;paperid=1658&amp;option_lang=rus Квантовые диссипативные системы. I. Каноническое квантование и квантовое уравнение Лиувилля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202231421/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=tmf&amp;paperid=1658&amp;option_lang=rus |date=2013-12-02 }} // ''[[Теоретическая и математическая физика]]''. Том 100. N. 3. 1994. — С. 402—417.&lt;/ref&gt;

== Наградалары һәм премиялары ==
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (13.11.1967)&lt;ref name=&quot;Успехи механики&quot;/&gt;
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1998)
* Алты [[Ленин ордены]] (27.03.1954; 28.04.1963; 13.11.1967; 17.07.1975; 23.01.1980&lt;ref&gt;Указ Президиума Верховного Совета СССР от 23 января 1980 года. См.: «Награждение орденами и медалями СССР» // «Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик». — № 5 (2027) от 30 января 1980 года. — Стр.99.&lt;/ref&gt;; 13.11.1987)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены]] (16.09.1945; 17.06.1961)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|&quot;Почет Билдәһе&quot;ордены]] (11.07.1943)
* миҙалдар
* Почетлы легион ордены командоры (Франция, 1971)
* А. М. Ляпунов исемендәге алтын миҙал (1974)
* Ю. А. Гагарин исемендәге миҙал (1984)
* ВДНХ-ның алтын миҙалы (1973, 1984)

Премиялары:

* Икенсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1952) «Плоские задачи гидродинамики и аэродинамики» (1950) һәм «Методы подобия и размерности в механике» (1951) монографиялары өсөн.
* Ломоносов премияһы (1954)
* А. Н. Крылов исемендәге премия (1998) — «Одновременное моделирование вязкостного и волнового сопротивления корабля в опытовом бассейне» хеҙмәте өсөн
* С. А. Чаплыгин исемендәге премия (1947){{Sfn|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020|страницы=84}}

Маҡтаулы исемдәре:

* Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (1994)&lt;ref&gt;[http://letopis.msu.ru/peoples/2495 Летопись Московского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005144241/http://letopis.msu.ru/peoples/2495 |date=2016-10-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=|издательство=Издательство Московского университета|тираж=1000|isbn=978-5-19-011499-7|серия=|страниц=632|страницы=79, 80, 83, 84|том=|год=2020|место=М.|часть=|издание=4-е, переработанное и дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Московский университет в Великой Отечественной войне|ссылка часть=|ref=Московский университет в Великой Отечественной войне}}
* {{Китап|автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]]|издательство=Издательство Московского университета|тираж=3000|isbn=978-5-19-011397-6|серия=|страниц=356|страницы=227—231|год=2019|место=М.|часть=Леонид Иванович Седов (1907—1999)|издание=3-е изд., дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=О людях Московского университета|ссылка часть=|ref=О людях Московского университета}}
* Первый состав Российского национального комитета по теоретической и прикладной механике. Составители А. Н. Богданов, Г. К. Михайлов / под редакцией д-ра физ.-мат. наук Г. К. Михайлова. — Москва: «КДУ», «Университетская книга», 2018. — 70 с. ISBN 978-5-91304-805-9

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=13986}}
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2495 Седов Леонид Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005144241/http://letopis.msu.ru/peoples/2495 |date=2016-10-05 }} на сайте «Летопись Московского университета»
* {{Сотрудник РАН|161|Леонида Ивановича Седова}}
* {{Мәҡәлә|автор=б.а.|заглавие=Леонид Иванович Седов (1907 — 1999 гг.)|ссылка=http://dictionnaire.narod.ru/sedov-1999.djvu|издание=Известия РАН. Механика жидкости и газа|год=1999|номер=6|страницы=3—6|issn=0568–5281}}
* [http://isaran.ru/?q=ru/person&amp;guid=71740852-2CAF-A2F4-955A-A0E8C2CC4C8A Историческая справка] на сайте Архива РАН
* [http://gidropraktikum.narod.ru/sedov.htm#sedov-assessment Материалы к биографии Л. И. Седова] на сайте физико-механического практикума по гидромеханике МГУ имени М. В. Ломоносова
* [http://www.tsagi.ru/institute/history/cagi_faces/detail.php?ID=592 О нём] // ЦАГИ в лицах

* [http://www.rustrana.ru/article.php?nid=5218 «Русская Цивилизация». Седов Леонид Иванович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка)
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:Дәреслектәр авторҙары]]
[[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Почётлы легион ордены командорҙары]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1999 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Дондағы Ростовта тыуғандар]]
[[Категория:1907 йылда тыуғандар]]
[[Категория:14 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>tdamhz1r8t6huq2vxphists4vb07861</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Семендяев Константин Адольфович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180170</id>
    <revision>
      <id>1299271</id>
      <parentid>1199058</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8845" sha1="od6q0fa4pki111sn38rkga2gpri2ypq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Семендяев Константин Адольфович''' ([[9 декабрь]] [[1908 йыл]] — [[15 ноябрь]] [[1988 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[математик]], совет атом проекты өсөн математик иҫәпләүҙәр етәкселәренең береһе. Физика-математика фәндәре докторы, профессор. [[Ленин премияһы]] лауреаты.

== Биографияһы ==
Константин Адольфович Семендяев 1908 йылдың 9 декабрендә Симферополь ҡалаһында мещандар ғаиләһендә тыуған, ата-әсәһе хеҙмәткәрҙәр була.

Симферополдә урта мәктәпте тамамлағас, 1925 йылда Симферополь педагогия институтына уҡырға инә, бер йылдан һуң ул [[Мәскәү дәүләт университеты]]на күсә.

1929 йылда [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]н тамамлай. 1929 йылдан, студент булған саҡта уҡ, урта мәктәптә уҡыта башлай, 1931 йылдан [[Мәскәү]]ҙә төрлө юғары уҡыу йорттарында уҡыта.

1931 йылдан 1936 йылға тиклем — Мәскәү дәүләт университетының Математика һәм механика институты хеҙмәткәре.

1936 йылдан СССР Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтында (МИАН) математик приборҙар кабинеты мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында институт менән бергә [[Ҡазан]]ға эвакуацияла була.

1946 йылдан 1953 йылға тиклем — МИАН иҫәпләү бюроһы мөдире. МИАН-да ғәмәли математика бүлеге асылыу менән (1953) бюро «Газодинамика» бүлеге итеп үҙгәртелә&lt;ref&gt;[http://www.keldysh.ru/grants/rffi/50_years/images/slide4.JPG Отдел газодинамики (заведующий кандидат физико-математических наук Константин Адольфович Семендяев)]&lt;/ref&gt;. Семендяев етәкселеге аҫтында баллистик иҫәпләүҙәр методикалары эшләнә, астрономик һәм башҡа иҫәпләүҙәр машинизациялана һәм практикаға индерелә.

1961 йылдың авгусынан — СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтының фән буйынса директор урынбаҫары.

1963 йылдың сентябрендә СССР гидрометүҙәгенә эшкә күсә, гидрометеорология мәсьәләләрен программалау лабораторияһы начальнигы.

«[[:ru:Журнал вычислительной математики и математической физики|Журнал вычислительной математики и математической физики]]» журналының сыға башлаған көнөнән алып редколлегия ағзаһы (1961).

== Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары ==
Бер үлсәмле газ динамикаһы мәсьәләләрен иҫәпләү өсөн характеристикалар ысулы авторҙарының береһе.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Өс [[Ленин ордены]] (1956,1955, 29.10.1949);
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (19.09.1953);
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы;
* башҡа миҙалдар;
* [[Ленин премияһы]];
* Беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] «РДС-6с һәм РДС-5 эшләнмәләре буйынса иҫәпләмә-теоретик хеҙмәттәре өсөн» (31.12.1953);
* Беренсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] «атом энергияһын файҙаланыу өлкәһендә ҙур ғилми хеҙмәттәре, яңы төрҙәге РДС эшләнмәләре булдырғаны&lt;ref&gt;„Реактивный двигатель специальный“ — зашифрованное обозначение [[Создание советской атомной бомбы#Разработка конструкции атомных бомб|советских атомных бомб]]&lt;/ref&gt;, плутоний һәм уран-235 етештереү өлкәһендә ҡаҙаныштары өсөн ..» (6.12.1951);
* Икенсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] «атом энергияһын файҙаланыу буйынса фәнни асыштары һәм техник ҡаҙаныштары өсөн» (29.10.1949);

== Библиография ==
Справочник по математике для инженеров и учащихся втузов (соавтор: И. Н. Бронштейн) 2009, 608 с.

{{Китап|автор=[[Семендяев, Константин Адольфович|Семендяев К. А.]]|заглавие=Счётная линейка|издание=11-е изд|место=М.|издательство=Физматгиз|год=1960|страниц=48}}

== Ҡыҙыҡ осраҡтар ==
Цифрҙарҙың ҙур таблицаһына ҡарап, Константин Адольфович шунда уҡ: «Бына бында хата. Яңынан Һанарға кәрәк» тип әйтә алған.&lt;ref name=&quot;Первое двадцатилетие&quot;&gt;М. В. Келдыш и его институт. Первое двадцатилетие. М.: ИПМ имени М. В. Келдыша. 2001&lt;/ref&gt;

Ҡатмарлы алгебраик үҙгәртеүҙәрҙе өс төрлө иҫәпләүсе башҡара, әммә һөҙөмтә көтөлгәнгә тап килмәй. Я. B. Зельдович яңы эффект алынған тип ҡарар итә, әммә К. А. Семендяев шунда уҡ был хата тип белдерә. И. M. Гельфанд иҫәпләү авторҙарынан бер-береһенән күсереүҙәрен таныуҙы талап итә, әммә өсөһө лә бер урында үҙ аллы хаталар яһағаны асыҡлана&lt;ref name=&quot;Первое двадцатилетие&quot;&gt;М. В. Келдыш и его институт. Первое двадцатилетие. М.: ИПМ имени М. В. Келдыша. 2001&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.mathnet.ru/links/8cb235b08a4b61c47ba12398cd9f4157/zvmmf3490.pdf Константин Адольфович Семендяев (некролог)]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Журнал вычислительной математики и математической физики. — 1989. — Т. 29, № 3. — С. 474—475.
* [http://letopis.msu.ru/peoples/7494 Биография]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1988 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Симферополдә тыуғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>od6q0fa4pki111sn38rkga2gpri2ypq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панкин Борис Дмитриевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183395</id>
    <revision>
      <id>1299244</id>
      <parentid>1258882</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16099" sha1="1zalwzb6xqo7qeyt5rfnushnf2drvtn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Панкин Бори́с Дми́триевич'''  ([[20 февраль]] [[1931 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] и [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дипломаты, журналист, әҙәби тәнҡитсе. 1991 йылдың  авгусынан ноябренә тиклем СССР Сит ил эштәре министры вазифаһын башҡара. 

[[Швеция]]ла   (1982—1990), [[Чехословакия|ЧСФР]] (1990—1991) СССР илсеһе. [[Бөйөк Британия]]ла (1991—1993) СССР илсе (артабан — Рәсәйҙә) була.

== Биографияһы ==
Борис Дмитриевич Панкин 1931 йылдың 20 февралендә&lt;ref name=&quot;moscowuniversityclub.ru&quot;&gt;[http://www.moscowuniversityclub.ru/home.asp?artId=566 Сайт Клуба выпускников МГУ]&lt;/ref&gt; Ҡырғыҙ АССР-ының [[Бишкәк|Фрунзе]]&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;/&gt; ҡалаһында тыуа. 1953 йылда  [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның журналистика факультетын тамамлай&lt;ref name=&quot;moscowuniversityclub.ru&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;svoboda.org&quot;/&gt; .

[[1953 йыл]]дан &lt;ref name=&quot;moscowuniversityclub.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;rao.ru&quot;&gt;[https://rao.ru/boris-pankin-85-let/ БОРИСУ ДМИТРИЕВИЧУ ПАНКИНУ — 85!]&lt;/ref&gt; — [[1965 йыл]]ға тиклем  «Комсомольская правда» гәзитендә журналист эшендә: махсус хәбәрсе&lt;ref name=&quot;rao.ru&quot; /&gt;,  бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;/&gt;. Һуңынан баш мөхәррир&lt;ref name=&quot;svoboda.org&quot;/&gt; (1965—1973)&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot; /&gt;.

[[1958 йыл]]дың май айынан  [[1991 йыл]]дың август айына тиклем КПСС ағзаһы&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/676 Борис Панкин: Горбачев меня благословил — Власть — Коммерсантъ]&lt;/ref&gt;.

1973—1982 йылдарҙа — Авторлыҡ хоҡуҡтары буйынса  Бөтә Союз агентлығы идараһы рәйесе (ВААП)&lt;ref name=&quot;moscowuniversityclub.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svoboda.org&quot;&gt;[http://www.svoboda.org/programs/ftf/2003/ftf.060203.asp Радио Свобода. Лицом к лицу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201091532/http://www.svoboda.org/programs/ftf/2003/ftf.060203.asp |date=2007-12-01 }}&lt;/ref&gt;.

1982 йылдан  дипломатик эштә (Дипломатик ранг — Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы Илсе):

* 1982—1990 — Швецияла СССР-ҙың Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе&lt;ref name=&quot;moscowuniversityclub.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svoboda.org&quot;/&gt;.
* 1990 йылдың 14 майы —  1991 йылдың 29 авгусы  — [[Чехословакия|ЧСФР]]-ҙа СССР-ҙың  Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе&lt;ref&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_16576.htm Указ Президента СССР от 14.05.1990 N 162 «О назначении тов. Панкина Б. Д. Чрезвычайным и Полномочным Послом СССР в Чешской и Словацкой Федеративной Республике»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000457.php|title=УКАЗ Президента СССР от 29_08_1991 N УП-2483|accessdate=2015-04-10|archiveurl=yes|archivedate=2015-04-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410210443/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000457.php |date=2015-04-10 }}&lt;/ref&gt;. Был вазифала Панкин Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитетын асыҡтан-асыҡ ғәйепләгән&lt;ref&gt;Борис Панкин: Горбачев меня благословил — Власть — Коммерсантъ&lt;/ref&gt; СССР-ҙың берҙән-бер илсе була&lt;ref&gt;[http://omskzem.ru/?p=953 «Шпионский скандал» — отзвуки предательства 90-х годов]&lt;/ref&gt; әммә берҙән-бер совет дипломаты түгел&lt;ref name=&quot;svoboda.org&quot; /&gt;.
* 1991 йылдың 28 авгусында  СССР президенты М. Горбачев Панкинды  СССР сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләү тураһындағы указға ҡул ҡуя һәм был ҡарарҙы СССР Юғары Советы ҡарамағына  индерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000460.php|title=УКАЗ Президента СССР от 28_08_1991 N УП-2482|accessdate=2015-04-08|archiveurl=yes|archivedate=2015-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123042540/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000460.php |date=2015-11-23 }}&lt;/ref&gt; әммә был указ раҫланмай&lt;ref&gt;[http://vedomosti.sssr.su/1991/35.pdf Ведомости Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР № 35. 28 августа 1991 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vedomosti.sssr.su/1991/36.pdf Ведомости Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР № 36. 4 сентября 1991 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vedomosti.sssr.su/1991/37.pdf Ведомости Съезда народных депутатов СССР и Верховного Совета СССР № 37. 11 сентября 1991 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В [https://web.archive.org/web/20160305043001/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1898262 постановлении Верховного Совета СССР от 29 августа 1991 г. № 2370-I «О членах Кабинета Министров СССР»], в котором говорится об утверждении назначения новых министров, имя Бориса Панкина отсутствует.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, ғәмәлдә министр вазифаһын башҡарыусыбула &lt;ref&gt;[http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-19-oktyabrya-1991-goda «Восстановлены дипломатические отношения между СССР и Израилем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320135658/http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-19-oktyabrya-1991-goda |date=2017-03-20 }} // Известия, 19 октября 1991 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1479 Определены структура и функции МВС]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3600003#id=11 Мистеры Нет и Мистеры Да]&lt;/ref&gt; (18 ноябргә тиклем&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1628 Шеварднадзе сменил Панкина на посту министра]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Леонид Млечин. [https://www.e-reading.club/chapter.php/1027477/175/Mlechin_-_MID.Ministry_inostrannyh_del.html МИД.Министры иностранных дел. Внешняя политика России: от Ленина и Троцкого — до Путина и Медведева. e-reading.club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823125218/https://www.e-reading.club/chapter.php/1027477/175/Mlechin_-_MID.Ministry_inostrannyh_del.html |date=2019-08-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/politics/2018/12/18/954314.html Как Ельцин уничтожил внешнюю политику СССР]&lt;/ref&gt;).
* 1991 йылдың  25 октябренән 1 декабренә тиклем — СССР Президенты ҡарамағындағы Оборона советы ағзаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000301.php|title=УКАЗ Президента СССР от 01_10_1991 N УП-2634|accessdate=2015-04-14|archiveurl=yes|archivedate=2015-04-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019231359/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000301.php |date=2018-10-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vedomosti.sssr.su/1991/52/#1565 Указ Президента СССР от 25 декабря 1991 года № УП—3162]&lt;/ref&gt;.
* 1991 йылдың  19 ноябрендә — Бөйөк Британияла  СССР-ҙың  Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000170.php|title=УКАЗ Президента СССР от 19_11_1991 N УП-2877|accessdate=2015-04-10|archiveurl=yes|archivedate=2015-04-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410212009/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10000170.php |date=2015-04-10 }}&lt;/ref&gt; ә 1991 йылдың  декабренән  — Рәсәй Федерацияһының Бөйөк Британияла Илсеһе. Беү үк ваҡытта СССР Президент ҡарамағындағы Сәйәси консультатив совет ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_19721.htm Распоряжение Президента СССР от 19.11.1991 N РП-2878 «Об утверждении Панкина Б. Д. членом Политического консультативного совета при Президенте СССР»]&lt;/ref&gt;.
* [[1993 йыл]]дың 16 сентябрендә  пенсияға китеү менән  бәйле Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландияның Ҡушма короллегендә Рәсәй  Федерацияһы Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе вазифаһынан бушатыла.&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1209803 Указ Президента Российской Федерации от 16.09.1993 № 1388 «Об освобождении Панкина Б. Д. от обязанностей Чрезвычайного и Полномочного Посла Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} // Собрание актов Президента и Правительства Российской Федерации № 38, 20.09.1993 г., Ст. 3536&lt;/ref&gt;

Өйләнгән. Ике балаһы: улы һәм ҡыҙы бар&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot; /&gt;.

== Бүләктәре ==

* ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;/&gt;
* [[«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot; /&gt;
* [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] &lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot; /&gt;
* «Ленин Владимир Ильичтың тыуыуына 100-йыллыҡ айҡанлы» миҙалы (1970)&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot; /&gt;
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены 
* [[СССР Дәүләт премияһы]] ([[1982 йыл|1982]]) — «Строгая литература» китабы өсөн&lt;ref name=&quot;moscowuniversityclub.ru&quot;/&gt;
* Ленин Комсомолы премияһы  (1980) — «Время и слово» китабы өсөн
* Журналистар союзы премияһы 
* «Почетный  автор РАО» билдәһе (2011)&lt;ref name=&quot;rao.ru&quot;/&gt;

== Ижтимағи эшмәкәрлеге ==
Ингән:

* СССР Ленин һәм Дәүләт премиялары буйынса комитетҡа инә
* СССР Яҙыусылар союзы идараһына инә.
* РСФСР Яҙыусылар союзы идараһына инә 

== Хеҙмәттәре ==

* Строгая литература. — М.: Советский писатель, 1982. — 399 с.
* Сто оборванных дней. — М. : Совершенно секретно, 1993. — 280 с. — ISBN 5-85275-055-7
* Четыре Я Константина Симонова. — М.: Воскресенье, 1999. — 453 с. — ISBN 5-88528-187-4
* Пресловутая эпоха в лицах, масках, событиях и казусах. — М.: Воскресенье, 2002. — 459 с. — ISBN 5-88528-287-0
* Шведский дом и его обитатели. — М.: Воскресенье, 2003. — 347 c. — ISBN 5-88528-314-1
* Та самая эпоха. М.: Собрание, 2008. — 582 с. — ISBN 978-5-9606-0057-6
* Пылинки времени. — Минск: ПРУП «Минская фабрика цветной печати», 2011. — 478 с. — ISBN 978-985-454-576-9

== Интервью ==

* [http://www.echo.msk.ru/guests/5188/ Эхо Москвы. Должна ли Россия помогать странам третьего мира?]
* [http://www.echo.msk.ru/interview/18526/ Эхо Москвы. 21.05.2002]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Список главных редакторов «Комсомольской правды»

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://chuprinin.livejournal.com/90266.html?mode=reply Писатели Швеции]&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[Википедия:Абруйлы сығанаҡтар|&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;утверждение основано на неавторитетном источнике (8 сентября 2020)&quot;&gt;неавторитетный источник?&lt;/span&gt;]]''&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [http://ria.ru/ussr25/20160819/1474720789.html Борис Панкин: если бы не путч, СССР мог бы существовать до сих пор]

== Сығанаҡтар ==

* Вестник Министерства иностранных дел СССР № 16—18 (98-100) 31 августа-30 сентября 1991 г.
* Вестник Министерства внешних сношений СССР № 24 (106) 31 декабря 1991 г.
* Собрание актов Президента и Правительства Российской Федерации № 38, 20 сентября 1993 г.
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]]
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат публицистары]]
[[Категория:Рәсәй публицистары]]
[[Категория:СССР публицистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса публицистар]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:СССР журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Бишкәктә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>1zalwzb6xqo7qeyt5rfnushnf2drvtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пархоменко Алексей Серапионович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183704</id>
    <revision>
      <id>1299245</id>
      <parentid>1268057</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T12:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8311" sha1="gpik479pgqti3ajlzj1be977sc6xkjm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алексей Серапионович Пархоменко''' ([[:ru:1909|1909]], [[Мәскәү]] — [[:ru:1982|1982]], [[Мәскәү]]) — совет математигы, юғары геометрия өлкәһендә белгес, юғары мәктәп уҡытыусыһы.

== Биографияһы ==
1909 йылда танылған шеф-ашнаҡсы ғаиләһендә тыуған. Бала сағында скарлатина менән ауырый, шул сәбәпле ике күҙе лә һуҡырая.

Ата-әсәһе үлгәндән һуң, һуҡырҙар өсөн махсус балалар йортонда тәрбиәләнә. Уңышлы уҡый, музыкаль һәләттәре менән айырылып тора, [[фортепиано]]ла уйнай һәм айырыуса [[скрипка]]ла яҡшы уйнай.

1930 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика-математика факультетының математика бүлегенә уҡырға инә. 1935 йылда уны үҙгәрткәндән һуң, [[Мәскәү дәүләт университеты]] механика-математика факультетының математика бүлеген тамамлай, П. С. Александровтың уҡыусыһы.

«О взаимно-однозначных и непрерывных отображениях» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң, 1938 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе ала; 1939 йылдан алып 1982 йылда вафат булғанға тиклем [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетының топология кафедраһы доценты (аҙаҡ юғары геометрия һәм топология кафедраһы).

Тулыһынса һуҡырайыуына ҡарамаҫтан, механика-математика факультетының алдынғы уҡытыусыларының береһе була
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;
Беҙҙә аналитик геометрия буйынса семинарҙарҙы Алексей Серапионович Пархоменко алып барҙы. Ул һуҡыр булыр ине, әммә предметҡа яҡшы ориентир алды. Мәҫәлән, таҡтала гипербола төшөргәндә, ул графикты асимптотаға ҡарай тартырға кәрәклеген әйтеп торҙо&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;А. В. Гулин Мехматяне вспоминают:5. Москва 2015&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;.

Теоретик-күмәклекле топология буйынса семинар етәкселәренең береһе була (П. С. Александров, Л. А. Тумаркин, И. В. Проскуряков менән бергә).

[[1982 йыл|1982 йылдың]][[16 февраль|16 февралендә]] Мәскәүҙә вафат була.

== Библиография ==
* О взаимно однозначных и непрерывных отображениях // Математический сборник. — 1939. — № 5 (47). — С. 197—210
* Об уплотнениях в компактные пространства // Известия АН СССР. Сер. математическая. — 19141. № 5. — С. 225—232
* Проективная плоскость (Учеб. пособие по аналит. геометрии). — Москва: МГУ, 1944 (1-я тип. Трансжелдориздата). — 115 с.
* Сборник задач по аналитической геометрии: Допущ. М-вом высш. образования СССР в качестве учеб. пособия для вузов / [[Бахвалов Сергей Владимирович|С. В. Бахвалов]], П. С. Моденов и А. С. Пархоменко. — {{М.}};{{Л.}}: Гостехиздат, 1948 (16-я тип. треста «Полиграфкнига»). — 488 с.: черт.
** 3-е изд., перераб. — Москва: Наука, 1964. — 440 с.: черт.
** 5-е изд., стер. — Санкт-Петербург [и др.] : Лань, 2009. — 384 с.: ил. — (Классическая учебная литература по математике) (Лучшие классические учебники). — ISBN 978-5-8114-0896-2
* [https://id.eg1lib.org/book/2404123/2ddb14 Что такое линия]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — Москва: Гостехиздат, 1954. — 140 с.: черт.
* Геометрические преобразования / П. С. Моденов, А. С. Пархоменко. — Москва: Изд-во Моск. ун-та, 1961. — 231 с.: ил.
** Geometric transformations. Vol. 2. Projective transformations / P. S. Modenov and A. S. Parkhomenko ; Transl. a. adapted from the 1st Russ. ed. by Michael B. P. Slater. — New York; London: Acad. press, 1965. — XI, 136 с.: ил. — (Acad. paperbacks. Mathematics).
* Сборник задач по аналитической геометрии: [Для мех.-мат. и физ. специальностей вузов] / П. С. Моденов, А. С. Пархоменко. — Москва: Наука, 1976. — 384 с.
** {{М.}}; Ижевск : РХД, 2002. — 384 с. — ISBN 5-93972-113-3.

П. С. Александров 1968 йылда «Лекции по аналитической геометрии, пополненные необходимыми сведениями из алгебры, с приложением собрания задач, снабжённых решениями, составленного А. С. Пархоменко» китабын баҫтырып сығара.

== Һылтанмалар ==
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2442 Летопись Московского университета. Пархоменко] Архивная копия от 5 марта 2016 на Wayback Machine
* [https://www.mathedu.ru/indexes/authors/parhomenko_a_s/ Пархоменко Алексей Серапионович(1909 — 16.02.1982). Авторские труды] Архивная копия от 11 января 2022 на Wayback Machine
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=35976 ППархоменко А. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309061016/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=35976 |date=2016-03-09 }} Архивная копия от 9 марта 2016 на Wayback Machine на сайте «Общероссийский математический портал»
* [http://higeom.math.msu.su/history/parhom_r.html Алексей Серапионович ПАРХОМЕНКО (1909—1982)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194657/http://higeom.math.msu.su/history/parhom_r.html |date=2016-03-04 }} Архивная копия от 4 марта 2016 на Wayback Machine

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Физика-математика фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1982 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:16 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1909 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>gpik479pgqti3ajlzj1be977sc6xkjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Русь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191719</id>
    <revision>
      <id>1299260</id>
      <parentid>1291527</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T01:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13921" sha1="7yvmdu9ahmpl4mbewgshblyvyk0qhsw" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Русь''' — [[Көнсығыш Европа]]ла киң этномәҙәни төбәк, көнсығыш славян ерҙәренең тарихи исеме. Был ерҙәрҙә барлыҡҡа килгән йоғонтоло [[Киев Русе]] боронғо берҙәм рус халҡын, телен һәм мәҙәниәтен формалаштырыуға нигеҙ була. Уның сәйәси сәскә атыуы X—XI быуатҡа тура килә.

988 йылда Русь [[Православие дине|көнсығыш христиан]] йолалары буйынса суҡындырыла.

Феодаль Рустә үҙ-ара һуғыштар һәм ошо фонда монголдар баҫып инеүе уның удел кенәзлектәренә тарҡалыуына килтерә, һәм уның өлөштәре тышҡы власть көс үҙәктәренең хакимлығы аҫтына эләгә, XV быуат аҙағында [[Бөйөк Владимир кенәзлеге|Төньяҡ-Көнсығыш Рустә]] бойондороҡһоҙ берҙәм Рус дәүләте барлыҡҡа килә, уның [[Бөйөк Литва кенәзлеге]] һәм артабан [[Речь Посполитая]] менән көрәше, ''урыҫ ерҙәрен'' йыйыуы бер нисә быуат дауамында Көнсығыш Европа сәйәсәтенең һәм тарихының төп билдәләүсе һыҙаттарының береһенә әйләнә.

== Исеме ==
Русь атамаһы ''русь'' ҡәбилә (йәки социаль төркөм) исеменән килеп сыҡҡан, ул Боронғо Рус дәүләтенең юғары ҡатламын тәшкил иткән булған&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.ulfdalir.narod.ru/literature/articles/vaeringr.htm |title = ''Рыдзевская Е. А.'' О роли варягов в Древней Руси // Древняя Русь и Скандинавия в IX—XIV вв.  |archive-url = https://web.archive.org/web/20190202103740/http://www.ulfdalir.narod.ru/literature/articles/vaeringr.htm |archive-date = 2019-02-02 }} М., 1978.&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ төньяҡ Иран, славян һәм башҡа ҡайһы бер этимологиялар бар&lt;ref name=&quot;Агеева&quot;&gt;''[[Агеева, Руфь Александровна|Агеева Р. А.]]'' [[iarchive:krcun001 gmail 20170328|Страны и народы : происхождение названий]] / Отв. ред. [[Мурзаев, Эдуард Макарович|Э. М. Мурзаев]]; [[Академия наук СССР|АН СССР]]. М. : [[Наука (издательство)|Наука]], 1990. С. 123—124 и др.&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Дәүләтселектең барлыҡҡа килеүе ===

=== Тәүге телгә алыуҙар ===

=== Рус ҡалаларының үҫеше ===
[[Файл:Макет_древнего_Киева.jpg|мини|300x300пкс| XI быуат [[Киев]] макеты]]

=== Боронғо рус дәүләте ===

==== Рюрик Дәүләте (Новгород Русе) ====

==== Киев Русе ====

=== Русь монголдар баҫып алыуынан һуң ===

==== Русь монгол-татар иҙеүе аҫтында ====

==== Мәскәүҙең Литва һәм Речь Посполитая менән көнәркәшлеге ====

==== Ҡырым-нуғай һөжүмдәре ====

== Халҡы ==

=== Русь менән бәйле этнонимдар ===

=== Боронғо урыҫ халҡы һәм XVII быуатҡа тиклем дөйөм урыҫ аңының үҫеше ===

== Мәҙәниәте ==

== Телмәр хәле ==

== Дине ==

== Хоҡуҡиәт ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Русь, происхождение имени|[[Браун, Фёдор Александрович|Браун Ф. А.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Россия/История/История России|[[Кизеветтер, Александр Александрович|Кизеветтер А. А.]]}}
* [[Древняя Русь в средневековом мире (энциклопедия)|Древняя Русь в средневековом мире]]. Энциклопедия / Под ред. [[Мельникова, Елена Александровна|Е. А. Мельниковой]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|В. Я. Петрухина]]. — 2-е изд. — М. : Ладомир, 2017.
* ''[[Барсов, Николай Павлович|Барсов Н. П.]]'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=483585 Материалы для историко-географического словаря России]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Бибиков М. В.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s1_19_1.pdf Русь в византийской дипломатии: договоры Руси с греками X в.] // [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]. 2005. № 1 (19). С. 5—15.
* ''Богданов С. В.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/2008_4/conf-3.pdf Об определении «Всея Руси» в великокняжеской титулатуре XIV—XV в. (по материалам актов XIV—XV в.)] // [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]. 2008. № 4 (34). С. 30—49.
* ''[[Горский, Антон Анатольевич|Горский А. А.]]'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/2008_2/conf-1.pdf Русь «от рода франков»] // [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]. 2008. № 2 (32). С. 55—59.
* ''[[Данилевский, Игорь Николаевич|Данилевский И. Н.]]'' [http://www.lants.tellur.ru/history/danilevsky/d06_4.htm Русская Земля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320043146/http://www.lants.tellur.ru/history/danilevsky/d06_4.htm |date=2013-03-20 }}
* ''[[Дмитриев, Михаил Владимирович|Дмитриев М. В.]]'' [https://journals.openedition.org/monderusse/9382 Парадоксы «Святой Руси»: «Святая Русь» и «русское» в культуре Московского государства XVI—XVII вв. и фольклоре XVIII—XIX вв.] // L’invention de la Sainte Russie. 53/2-3. 2012. P. 319—331.
* {{книга|автор = [[Зализняк, Андрей Анатольевич|Зализняк А. А.]] |заглавие = Древненовгородский диалект |ссылка = http://gramoty.ru/?id=dnd |издание = 2-е издание, переработанное с учётом материала находок 1995—2003 гг |место = {{М.}} |издательство = «Языки славянской культуры» |год = 2004 |страниц = 872 |isbn = 5-94457-165-9 |ref = Зализняк}}{{проверено|30|05|2014}}
* {{книга|автор = Зализняк А. А., Шевелёва М. Н. |часть = Восточнонославянские языки. Древненовгородский диалект |ссылка часть = |заглавие = [[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]] |ответственный = |издание = |место = {{М.}} |издательство = [[Academia]] |год = 2005 |том = |страницы = 438—444|isbn = 5-87444-216-2 |ref = Зализняк, Шевелёва}}
* ''[[Кузьмин, Аполлон Григорьевич|Кузьмин А. Г.]]'' [http://www.portal-slovo.ru/history/40503.php Древняя Русь в IX—XI веках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407135516/https://www.portal-slovo.ru/history/40503.php |date=2022-04-07 }}
* ''Кузьмин А. Г.'' [http://www.portal-slovo.ru/history/35265.php Сведения иностранных источников о руси и ругах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719142402/http://www.portal-slovo.ru/history/35265.php |date=2013-07-19 }}
* {{статья|автор = [[Мельник, Александр Гаврилович|Мельник А. Г.]] |заглавие = Конец XIV — начало XV века в истории Руси — время новаций |ссылка = https://www.academia.edu/45173722/ |выпуск=25|место = Ростов |год = 2020 |страницы= 5—13 |isbn = 978-5-9908342-3-1}}
* ''[[Насонов, Арсений Николаевич|Насонов А. Н.]]'' [http://litopys.org.ua/rizne/nason.htm Русская Земля] (фрагменты).
* ''[[Перевезенцев, Сергей Вячеславович|Перевезенцев С. В.]]'' {{cite web |title = Образование Древнерусского Государства |url = http://www.portal-slovo.ru/download/history/KievRus.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20051226223220/http://www.portal-slovo.ru/download/history/KievRus.pdf |archive-date = 2005-12-26 |deadlink = yes }}.
* ''[[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]'' Начало этнокультурной истории Руси IX—XI веков. Смоленск: Русич; М.: Гнозис, 1995.
* {{книга|автор=[[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В. Я.]]|заглавие=Русь в IX—X веках. От призвания варягов до выбора веры |ссылка= |издание=2-е изд., испр. и доп. |место=М. |издательство=Форум : Неолит |год=2014 |страниц=464 |серия= |ref=Петрухин}}
* ''[[Плотникова, Ольга Анатольевна|Плотникова О. А.]]'' [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Plotnikova_crystallization/ Кристаллизация института княжеской власти как социально-политического компонента древнерусской цивилизации].
* ''Погосян Е.'' [http://ec-dejavu.ru/r/Russia1730-1780.html Русь и Россия в исторических сочинениях 1730—1780-х годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523123206/http://ec-dejavu.ru/r/Russia1730-1780.html |date=2022-05-23 }}.
* ''Раковский А.'' {{cite web |url = http://www.rujan.jino-net.ru/article.php?id=4_3 |title = Происхождение Руси |archive-url = https://web.archive.org/web/20090125021256/http://www.rujan.jino-net.ru/article.php?id=4_3 |archive-date = 2009-01-25 }}
* ''[[Робинсон, Андрей Николаевич|Робинсон А. Н.]]'' [http://litopys.org.ua/rizne/robins.htm «Русская Земля» в «Слове о полку Игореве»]
* {{Книга:Рыбаков Б. А.: Рождение Руси}}
* ''[[Седов, Валентин Васильевич|Седов В. В.]]'' Избранные труды : Славяне. Древнерусская народность. — М. : Знак, 2005.
* ''[[Тихомиров, Михаил Николаевич|Тихомиров М. Н.]]'' [http://litopys.org.ua/rizne/spysok/spys05.htm Происхождение названий «Русь» и «Русская Земля»]
* ''Фетисов А. А.'' [https://www.academia.edu/12009401/Фетисов_А.А._Формирование_домена_Рюриковичей_Русской_земли_по_археологическим_данным_Восточная_Европа_в_Древности_и_средневековье._Государственная_территория_как_фактор_политогенеза._XXVII_чтения_памяти_В.Т._Пашуто._М._2015 Формирование «домена» Рюриковичей («Русской земли») по археологическим данным] // Восточная Европа в Древности и средневековье. Государственная территория как фактор политогенеза. XXVII чтения памяти В. Т. Пашуто. М. 2015. C. 278—283.
* {{книга|автор = [[Хабургаев, Георгий Александрович|Хабургаев Г. А.]] |часть = Восточнонославянские языки. Древнерусский язык |ссылка часть = |заглавие = [[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]] |ответственный = |издание = |место = {{М.}} |издательство = [[Academia]] |год = 2005 |том = |страницы = 418—438|isbn = 5-87444-216-2 |ref = Хабургаев}}
* ''[[Цукерман, Константин|Цукерман К.]]'' [http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm Два этапа формирования Древнерусского государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121125195042/http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm |date=2012-11-25 }}. Археологія, Київ: Інститут археології [[Национальная академия наук Украины|HAH України]] № 1/2003.
{{refend}}
{{Русь}}
{{әҙерләмә}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Урыҫ дәүләте]]</text>
      <sha1>7yvmdu9ahmpl4mbewgshblyvyk0qhsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рима Пипоян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200703</id>
    <revision>
      <id>1299255</id>
      <parentid>1298937</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T22:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15338" sha1="6qo9jc9ipzbda373pfcorcz5unlk15e" xml:space="preserve">{{Персона}}'''Рима Самвеловна Пипоян''' (әрм. Կատատանական; 2 июнь [[1988 йыл]]) — [[Әрмәнстан|әрмән]] хореографы, режиссер, бейеүсе һәм бейеүҙең уҡытыусыһы. Ул Әрмәнстанда заманса балет һәм заманса бейеүҙе башлап ебәреүселәрҙең береһе. 2017 йылда Рима [[«Развитие хореографии»,|«Хореографияны үҫтереү» мәҙәни-ағартыу фондына нигеҙ һала,]] уның маҡсаты — Әрмәнстанда заманса [[Әлмәниә|бейеүҙе]] һәм хәҙерге заман балетын үҫтереүгә булышлыҡ итеү. Һөнәри карьераһы дауамында [[Әрмәнстан]]да ла, сит илдәрҙә лә күп һанлы наградалар һәм сертификаттар ала. Рима Пипоян үҙенең хореографик эштәрен [[Италия]]ла, [[Испания]]ла, [[Сербия]]ла, [[Хорватия]]ла, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]], Белоруссияла, Германияла, [[Беларусь|Польшала]], [[Польша|Молдавияла]], [[Молдова|Грузияла]], [[Гөржөстан|Бельгияла]] [[Португалия|,]] [[Бельгия|Португалияла]] һәм башҡа илдәрҙә тәҡдим итә&lt;ref&gt;[http://etd.asj-oa.am/5174/2/Dissertaciya_Nazenik_G_S__posledni_variant.pdf ОСНОВНЫЕ ТЕНДЕНЦИИ БАЛЕТНОГО ИСКУССТВА АРМЕНИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181223045639/http://etd.asj-oa.am/5174/2/Dissertaciya_Nazenik_G_S__posledni_variant.pdf |date=2018-12-23 }} 10 May 2018 стр. 178—180&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1988 йылда [[Әрмәнстан|Әрмәнстандың]] [[Ереван]] ҡалаһында тыуа. Рима Пипояндың атаһы Самвел Хачатур улы (23 апрель 1962 йыл) — биология фәндәре докторы, Х. Абовян, әсәһе Лариса Киракосян (1962 йылдың 7 ноябрендә тыуған) — биофизик, «Һөнәри белем биреүҙең реформалары» хөкүмәткә ҡарамаған йәмәғәт ойошмаһы рәйесе, башланғыс һәм урта һөнәри белем биреүҙең өлкәһендә белгес, Термияның Дәүләт колледжында пластик.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aspu.am/en/content/samvel_khachatur_pipoyan_/|title=Samvel Khachatur Pipoyan|publisher=aspu.am|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410215011/https://aspu.am/en/content/samvel_khachatur_pipoyan_/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, әсәһе, Лариса Киракосян — биофизик, «Профессиональ белемде реформалау» дәүләткә ҡарамаған йәмәғәт ойошмаһы рәйесе, башланғыс һәм урта һөнәри белем биреү өлкәһендә эксперт, П. Терлемезян исемендәге дәүләт художество колледжында пластик анатомиянан уҡыта&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.agenda-tv.com/2017/05/blog-post.html|title=Быть Анной Франк: прожить жизнь со смыслом|lang=ru|access-date=2020-04-20|archive-date=2020-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221081037/http://www.agenda-tv.com/2017/05/blog-post.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Белеме ===
1995 йылдан 1997 йылға тиклем Рима Еревандың С. Киров исемендәге 12-се дөйөм белем биреү мәктәбендә (хәҙерге В. Амбарцумян исемендәге 12-се Ереван төп белем биреү мәктәбе) белем алған. Рима сәнғәт юлын балерина булып башлай. 1997 йылда Ереван дәүләт хореография училищеһына, классик бейеү бүлегенә уҡырға инә, ә 2006 йылда «бейеү уҡытыусыһы» һөнәре буйынса училищены тамамлай. Мәктәптә уҡыған йылдарында Рима хореограф һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы Максим Мартиросян менән бергә эшләй. Максим Сааковичтың сығыштарында бейеүсе булып сығыш яһай, хореограф булараҡ унан күп нәмәгә өйрәнә.

Рима үҙенең профессиональ карьераһын йәштән үк балетмейстер булып башлай. 2005 йылда әрмән балет бейеүсеһе, балетмейстеры һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы Вилен Галстян етәкселегендә «бейеү режиссураһы» һөнәре буйынса Ереван дәүләт театр һәм кино институтына ҡабул ителә. Уҡыу осоронда (2005—2010) мәҙәниәт һәм сәнғәттең төрлө өлкәләрендәге төрлө шәхестәр менән хеҙмәттәшлек итә башлай, халыҡ-ара фестивалдәрҙең ҙур сәхнәләрендә тормошҡа ашырырлыҡ уңышлы үҙенең пьесаларын ижад итә. 2010 йылда Рима «бейеү режиссураһы» белгеслеге буйынса Ереван дәүләт театр һәм кино институтын тамамлай һәм сәнғәт бакалавры дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;[http://kantegh.asj-oa.am/2256/1/263.pdf РАЗНОВИДНОСТИ ТВОРЧЕСКОГО ВОПРИЯТИЯ ПРОШЛОГО АРМЯНСКИМИ БАЛЕТМЕЙСТЕРАМИ XX — НАЧАЛА XXI ВЕКОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411193353/http://kantegh.asj-oa.am/2256/1/263.pdf |date=2020-04-11 }}06 Sep 2016 10:35 стр 5&lt;/ref&gt;.

2010 йылда Ереван дәүләт театр һәм кинематография институтының магистратураһына уҡырға инә, уны 2012 йылда «Бейеү режиссураһы» магистр дәрәжәһе менән ҡыҙыл дипломға тамамлай. Магистрлыҡ диссертацияһы хәҙерге бейеүҙе: уның килеп сығышын, нигеҙ һалыусыларын, үҙенсәлектәрен, профессиональ бейеүҙең учреждениеларында хәҙерге бейеүҙе өйрәнеүҙең мөһимлегенә арнала.

Рима Пион уҡыу йылдарында һәм унан һуңғы карьераһында хореограф һәм бейеүсе булараҡ белемен һәм бейеү оҫталығын арттыра, Акрам Хан, Candoco Dance Company, Denis Lampart, Ioan Ekman, The LaborGras Company, Roman Guion һәм Spellbound Contemporary Ballet кеүек танылған хореографтарҙан һәм бейеү төркөмдәренән мастер-кластар ала. Уҡыу ваҡытында Рима шулай уҡ һуғыш сәнғәтен, бигерәк тә ҡытай ушуһын өйрәнә башлай, был һуңыраҡ уның хореографик фекерләүенә йоғонто яһай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.golosarmenii.am/article/22820/novaya-stezya|title=НОВАЯ СТЕЗЯ|publisher=www.golosarmenii.am|access-date=2020-04-18|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411150448/https://www.golosarmenii.am/article/22820/novaya-stezya|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Эш тәжрибәһе ===
2007—2009 йылдарҙа Рима Пипоян Анания Ширакаци лицейында классик бейеү уҡытыусыһы булып эшләй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.shanttv.com/shows/so-you-think-you-can-dance3.html|title=ՊԱՐԻ՜Ր, ԹԵ ԿԱՐՈՂ ԵՍ|publisher=www.shanttv.com|lang=hy|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805011852/https://www.shanttv.com/shows/so-you-think-you-can-dance3.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдан Ереван дәүләт хореография техникумында классик бейеү, характер һәм тарихи бейеү уҡытыусыһы булып эшләй, ә 2016 йылдан хореография сәнғәтенән уҡыта. 2010—2013 йылдарҙа жюри ағзаһы һәм балетмейстер булараҡ «Шаян» телеканалы менән хеҙмәттәшлек итә һәм «Беләһеңме, бейей беләһеңме» бейеү программаһының өсөнсө миҙгелендә 30-ҙан ашыу бейеү номерын ҡуя. 2011—2012 йылдарҙа Ереван дәүләт хореография театрында балетмейстер һәм солист булып эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://golosarmenii.am/article/30843/knyazhna-tarakanova-na-baletnoj-scene|title=КНЯЖНА ТАРАКАНОВА НА БАЛЕТНОЙ СЦЕНЕ|publisher=golosarmenii.am|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408013544/https://golosarmenii.am/article/30843/knyazhna-tarakanova-na-baletnoj-scene|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://planeta.ru/campaigns/12795|title=Современный спектакль-балет в Армении|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2020-04-15|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411150423/https://planeta.ru/campaigns/12795|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://armtimes.com/hy/article/66695|title=«Մեղապարտ կրքեր». նոր բալետային ներկայացում՝ ամենաառեղծվածային դեմքերից մեկի մասին|publisher=Armtimes.com|lang=hy|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408013541/https://armtimes.com/hy/article/66695|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2009—2012 йылдарҙа Ереван дәүләт театр һәм кино институты эргәһендәге актёрлыҡ һәм режиссёрлыҡ курстарында бейеүҙән уҡыта һәм бейеү режиссёрлыҡ курсын етәкләй. 2017 йылда ул «Хореографияны үҫтереү» исемле мәҙәни һәм белем биреү фонды ойошторҙо. Фондтың төп маҡсаты — Арменияла заманса бейеү һәм заманса балет сәнғәтен үҫтереүҙе яҡлау, шулай уҡ яңы башлаған хореографтарҙы, режиссерҙарҙы, бейеүселәрҙе һәм бейеү уҡытыусыларының үҙҙәренең ижади, белем биреү һәм мәҙәни проекттарын үҫтереү өсөн алға этәреү. 2018 йылдан алып Рима Әрмән дәүләт педагогия университетында заманса бейеү уҡытыусыһы булып эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://theaterstuck.blogspot.com/2018/05/faki-kronik-day-4-diaries-shoes-and.html|title=theaterstück: Faki Kronik Day 4 - Diaries, Shoes, and Playful Light|author=Richard Pettifer|date=2018-05-26|publisher=theaterstück|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410215009/http://theaterstuck.blogspot.com/2018/05/faki-kronik-day-4-diaries-shoes-and.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.enricopastore.com/tag/rima-pipoyan/|title=Rima Pipoyan|publisher=Enrico Pastore|lang=it|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410215010/https://www.enricopastore.com/tag/rima-pipoyan/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://attack.hr/faki21/en.html|title=21st International Festival of Alternative Theatrical Expression – FAKI, May 22nd - May 27th 2018, AKC Medika|publisher=attack.hr|access-date=2020-04-14|archive-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527040915/http://www.attack.hr/faki21/en.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://rimapipoyan.com/ Рима Пипоянның рәсми сайты]сайтында{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420144151/https://rimapipoyan.com/|date=2020-04-20}} .
* [https://www.adk.de/de/akademie/junge-akademie/berlin-stipendium/2016/Rima-Pipoyan.htm Берлин-Стипендия 2016 — Дарстелленде Кунст]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014170053/https://www.adk.de/de/akademie/junge-akademie/berlin-stipendium/2016/Rima-Pipoyan.htm|date=2019-10-14}}
* [https://www.maspalomas.com/index.php/not-culturayocio/8473-declaraciones-de-la-rueda-de-prensa-con-los-participantes-de-23masdanza 23MasDanza катнашучылары декларациясе де ла руэда де пренса катнашучылары]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411150421/https://www.maspalomas.com/index.php/not-culturayocio/8473-declaraciones-de-la-rueda-de-prensa-con-los-participantes-de-23masdanza|date=2020-04-11}} .
* [http://russia-armenia.info/node/54030 Әрмән хатын-кызы халыкара заманча хореография фестивалендә беренче урынны яулады.]аша{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410215020/http://russia-armenia.info/node/54030|date=2020-04-10}} .
* [https://armedia.am/rus/news/65905/ifmc-2018-pervoe-mesto-vperviye-u-armenii.html IFMC-2018: Әрмәнстан беренче тапкыр беренче урынны алды]сайтында{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200410215009/https://armedia.am/rus/news/65905/ifmc-2018-pervoe-mesto-vperviye-u-armenii.html|date=2020-04-10}}
* [https://www.creativearmenia.org/2020-east-west-residents 2020 Көнчыгыш-Көнбатыш резидентлары]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200408013545/https://www.creativearmenia.org/2020-east-west-residents|date=2020-04-08}}
* [https://radiovan.fm/station/article/3957 «Модернизм призмасы аша классик бию»]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ереванда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1988 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Бейеүселәр]]</text>
      <sha1>6qo9jc9ipzbda373pfcorcz5unlk15e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Севрюгин Антон Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200869</id>
    <revision>
      <id>1299268</id>
      <parentid>1296926</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6205" sha1="3m6f13mbxecxbkgbdndueqk7gv1mofo" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Антон Васильевич Севрюгин''' (француз телендә '''Antoin Sevruguin'''; — [[1851 йыл]], [[Тәһран]] — [[1933 йыл]], Тәһран — Ҡаджарҙар династияһының Һарай фотографы һәм Тәһранда иң уңышлы фотостудияларҙың береһенең хужаһы. Уның Ҡаджар һәм [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүиҙең]] тәүге идара итеү осорондағы фарсы йәмғиәтен документлаштырыуы хәҙерге Фарсыстандың тарихын, мәҙәниәтен һәм ижтимағи мөнәсәбәттәрен өйрәнеү өсөн мөһим сығанаҡ булып тора.

== Биографияһы ==
Антон Севрюгин Тәһрандағы [[Рәсәй]] илселегендә илсе Василий Севрюгиндың ([[Әрмәндәр|әрмән]] нәҫеленән, фамилияһы билдәһеҙ) һәм уның ҡатыны Ачин Ханумдың (Ағулистан әрмән ҡыҙы) ғаиләһендә тыуа. Атаһы һыбай йөрөгәндә бәхетһеҙ осраҡ арҡаһында иртә вафат була, шунан һуң ғаилә [[Тифлис]] ҡалаһына күсеп килә. Артабан улар Ағулисҡа күсеп, әсәһенең туғандары янына йәшәй башлай. Унда Антон юғары мәктәпте тамамлай, унда уның уҡытыусыһы билдәле әрмән яҙыусыһы Перч Прошян була. Артабан улар Тифлисҡа ҡайта, унда Антон рәсем сәнғәтен өйрәнә башлай. Ошо осорҙа фотографияға ҡыҙыҡһыныу уяна.

Фарсы, [[Урта Азия]], [[Кавказ]] һәм [[Ҡырым]] аша үткән фотограф Дмитрий Ермаков (1845—1916) йоғонтоһонда Антон Севрюгин Фарсыға ҡайтып, шул дәүләттең тормошо һәм көнкүреше тураһында киң фотодокументация төҙөү өсөн Фарсыға ҡайтырға ҡарар итә. Ағаһы Коля менән Иран Әзербайжанына йүнәлә, унан [[Курдистан]]ға һәм Луристанға сәйәхәтен дауам итә. [[1883 йыл]]да ул ағаһы менән Тәһранда Рашттың конституционалист губернаторы Заһирал Дәүләнең йорто эргәһендә урынлашҡан фотостудия ойоштора.

Севрюгин иранлы әрмән ҡыҙы Луиза Гургенянға өйләнә, никахта ете бала тыуа. Севрюгиндың үҫешкән уңыштары аристократияның ҡыҙыҡһыныуын йәлеп итә, һәм уны, ахыр сиктә , Насреддин шаһ һарайына саҡыралар. Севрюгиндың ижады халыҡ-ара иғтибарҙы ла йәлеп итә. Европаның күп кенә этнология музейҙары үҙҙәренең коллекцияларын киңәйтеү өсөн Севрюгиндың портреттарын үҙләштерә. Немец тарихсыһы Фридрих Сарр Севрюгинға Фарсыстандың көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайышы буйлап сәйәхәт итеп, [[әһәмәниҙәр]] һәм [[сәсәниҙәр]] ҡая рельефтарын һәм Нәҡше Рөстәм ҡәберҙәрен фотоға төшөрөргә ҡуша.

[[1908 йыл]]ғы Конституцион революция ваҡытында Севрюгиндың студияһында тентеүҙәр үткәрелә һәм юҡ ителә. 7 мең фотоһүрәттән торған ҙур коллекцияның 2 меңе генә һаҡланып ҡалған, уларҙың ҡайһы берҙәрен һуңыраҡ Реза Пәһләүи тартып ала. Антондың ҡыҙы Мария һуңыраҡ уларҙың ҡайһы берҙәрен яңынан үҙләштереүгә өлгәшә. 696 негатив иҫән ҡалған, хәҙер улар Смитсониан институтына ҡуйылған.

[[1933 йыл]]да Антон Севрюгин бөйөр ауырыуынан вафат була. Ул Тәһрандың Дулаб районындағы урыҫ зыяратында ерләнгән.&lt;gallery caption=&quot;Фотоэштәре өлгөһө&quot;&gt;
Файл:Brooklyn_Museum_-_A_Family_of_Dervishes.jpg|альт=Семья дервишей| Дәрүиштәр ғаиләһе .
Файл:Antoin_Sevruguin_23_woman.jpg|альт=Персидские женщины| Фарсы ҡатын-ҡыҙҙары .
Файл:Nasseraldinshah3.png|альт=Насреддин-шах| Насреддин шаһ
Файл:Antoin_Sevruguin_Bettler_in_Teheran_01.jpg|альт=Бедняк| Ярлы.
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* ''Ульрик Красберг,'' [http://aniv.ru/archive/41/antuan-sevrjugin-obraz-epohi-kadzharov-ulrike-krasberg/ «Антуан Севрюгин: Ҡаджар дәүере образы».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624103506/http://aniv.ru/archive/41/antuan-sevrjugin-obraz-epohi-kadzharov-ulrike-krasberg/ |date=2020-06-24 }}
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/sevruguin-antoin-1|заглавие=Sevruguin, Antoin|автор=Aphrodite Désirée Navab}} -
[[Категория:Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1933 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1851 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>3m6f13mbxecxbkgbdndueqk7gv1mofo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәдәҡән башняһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201250</id>
    <revision>
      <id>1299261</id>
      <parentid>1298697</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T02:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8575" sha1="ewn9o6bm8t0iwjjt2ky4wq5m1fds2xo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Рәдәҡән башняһы''' ({{lang-fa|برج رادکان}}) — [[Иран]]дың Рәзәүи Хөрәсән провинцияһының Ченаран районы Рәдәҡән ауылында урынлашҡан астрономик башня. Рәдәҡән башняһы провинцияның баш ҡалаһы [[Мәшһәд]]тән 80 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тасуирламаһы ==
Рәдәҡән башняһының бейеклеге 35 метр, эске диаметры 14 метр. Башняны уратып алған диуарҙың бейеклеге 5,2 метр, диаметры 20 метр. Тышҡы диуарҙар колонналар ярҙамында 12 өлөшкә бүленгән. Башняның эсендә шулай уҡ һигеҙ колонна бар. Башняны уратып алған диуарҙа ике ишек бар, улар тап бер-береһенә ҡаршы урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.citypedia.ir/برج-رادکان-در-چناران/ |title=برج رادکان در چناران-میل رادکان خراسان |access-date=2022-06-07 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506090414/http://www.citypedia.ir/برج-رادکان-در-چناران/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Башняның һәр диуары горизонталь рәүештә 30 градус мөйөштө ҡаплай

Ишектәрҙең урынлашыуы осраҡлы түгел: улар ҡышҡы ҡояш сығыу һәм йәйге ҡояш байыу нөктәһенә ҡапма-ҡаршы тора.

Башня кирбестән төҙөлгән, ҡайһы бер урындарҙа штукатурка эҙҙәре күренә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.beytoote.com/iran/bastani/tower2-radekan.html |title=آشنایی با برج رادکان در خراسان رضوی |access-date=2017-06-24 |archive-date=2017-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170628184843/http://www.beytoote.com/iran/bastani/tower2-radekan.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Тәғәйенләнеше ==
Хәҙерге ваҡытта тикшеренеүселәр был башняның астрономдар тарафынан йондоҙло күкте күҙәтеү өсөн ҡулланылыуын асыҡлаған. Башняның башы Төньяҡ йондоҙға ҡарай йүнәлтелгән.

Башняны төҙөүселәр төп комплекс диуарҙарына параллель булған ике диуар төҙөй: был диуарҙар меридианға ҡаршы тора. Шулай итеп, башня ярҙамында миҙгелдәрҙең аҙағын һәм башын, яңы йылдың ([[Науруз]]) башын, кәбисә йылдарын билдәләргә мөмкин.

Ҡояш офоҡтан 60 градус мөйөшкә еткәс, уның нурҙары ишектәрҙең береһенән үтә. Әгәр ҙә ҡалҡып килгән ҡояш нурҙары ике ишектән дә үтһә, был йылдың иң оҙон төнө — 21-22 декабрь үткәнен аңлата. Иранда был ҡышҡы дей айы башланыуын билдәләй. Әгәр ҙә байып барған ҡояш нурҙары ике ишектән дә үтһә, был йылдың иң ҡыҫҡа төнө — 20—21 июнь — үткәнен, Иранда тир айы башланғанын белдерә.

Башняның көмбәҙе аҫтында 12 асыҡлыҡ төҙөлә, улар ярҙамында боронғо астрономдар дүрт айҙың башын билдәләй ала: фарвардин, тир, мехр һәм дей — был айҙар иран йыл миҙгелдәрен: ярашлы рәүештә яҙ, йәй, көҙ һәм ҡыш миҙгелдәрен аса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arthut.co/tomb-and-shrine/item/634-tower-of-radkan |title=برج رادکان قوچان |access-date=2017-06-24 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404045133/http://arthut.co/tomb-and-shrine/item/634-tower-of-radkan |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Төҙөлөү тарихы ==
Объект табылғандан һуң, тикшеренеүселәр Рәдәҡән башняһы илһаниҙар династияһы осоронда хакимдарҙың береһенең ҡәбере булараҡ төҙөлгән тип фаразлай. Әммә бер нисә йылдан һуң ғалимдар башняның проекты тәүге ҡарашҡа тойолғанса ябай түгеллеген аңлай.

Тарихи документтар Рәдәҡән башняһының архитекторы боронғо фарсы механигы, астрономы һәм математигы [[Насир әд-Дин Туси|Насир әд-Дин әл-Туси]] булғанын күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.atlasobscura.com/places/radkan-tower Radkan Tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031082337/https://www.atlasobscura.com/places/radkan-tower |date=2020-10-31 }} на ''atlasobscura.com''{{ref|en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ayatmedia.net/distribution/documentary/the-radkan-tower/ Radkan Tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200409123637/https://ayatmedia.net/distribution/documentary/the-radkan-tower/ |date=2020-04-09 }} на ''ayatmedia.net''{{ref|en}}&lt;/ref&gt;. Туси грек фәне буйынса белгес була һәм ул ваҡытта билдәле булған бөтә боронғо грек философтары һәм ғалимдарының хеҙмәттәрен өйрәнә. Ул [[Клавдий Птолемей|Птолемейҙың]] Ай хәрәкәте тураһындағы теорияһын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/04/16/92502/ثبت-رصد-خانه-مراغه-در-فهرست-آثار-ملی-ایران-ثبت-مجموعه-پاسارگاد-در-یونسکو-درگذشت-ادوارد-براون-انگلیسی |title=ثبت رصد خانه مراغه در فهرست آثار ملی ایران/ثبت مجموعه پاسارگاد در یونسکو /درگذشت «ادوارد براون» انگلیسی- اخبار رسانه ها — اخبار تسنیم — Tasnim |access-date=2022-06-07 |archive-date=2018-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202202745/https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/04/16/92502/ثبت-رصد-خانه-مراغه-در-فهرست-آثار-ملی-ایران-ثبت-مجموعه-پاسارگاد-در-یونسکو-درگذشت-ادوارد-براون-انگلیسی |url-status=live }}&lt;/ref&gt; һәм йондоҙҙар хәрәкәте тураһында яңы теория төҙөй.

Төҙөлөш ваҡыты теүәл билдәле түгел, әммә башня XIII быуат уртаһында ҡуйылған тип иҫәпләнә. Рәдәҡән башняһынан һуң Туси тағы ла бер фәнни лаборатория: Мәрәғә обсерваторияһын төҙөй, унда йондоҙҙар хәрәкәте тураһында яңы теория эшләй.

Ул шулай уҡ XIII быуатта төҙөлгән һәм XVI быуат уртаһына тиклем эшләгән, шул дәүерҙең иң ҙур обсерваторияһы була&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

== Хәҙерге ҡулланылышы ==
Әлеге ваҡытта Рәдәҡән башняһы эсендә музей эшләй.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Radkan_Tower,_Chenaran_2015-01-26.jpg|слева|мини|250x250пкс|Рәдәҡән башняһы
Файл:نمای_داخلی_برج_رادکان.jpg|слева|мини|250x250пкс|Рәдәҡән башняһының көмбәҙе 
Файл:نمای_نزدیک_از_برج_رادکان.jpg|слева|мини|250x250пкс|
Файл:Radkantower9.png|слева|мини|250x250пкс|
Файл:برج میل رادکان.jpg|слева|мини|250x250пкс|
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]
[[Категория:Башнялар]]
[[Категория:Ислам биналары]]</text>
      <sha1>ewn9o6bm8t0iwjjt2ky4wq5m1fds2xo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-18</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201310</id>
    <revision>
      <id>1299266</id>
      <timestamp>2026-06-17T09:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Red-headed weaver (Anaplectes rubriceps leuconotus) male.jpg</comment>
      <origin>1299266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="qkdi2kodla1hefr2okd5661og4mi4wv" xml:space="preserve">Red-headed weaver (Anaplectes rubriceps leuconotus) male.jpg</text>
      <sha1>qkdi2kodla1hefr2okd5661og4mi4wv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-19</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201311</id>
    <revision>
      <id>1299267</id>
      <timestamp>2026-06-17T09:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Schönwald im Schwarzwald, Escheckstraße -- 2025 -- 0147.jpg</comment>
      <origin>1299267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="5x9c2np2v03b4mlxba29grdze7y95ca" xml:space="preserve">Schönwald im Schwarzwald, Escheckstraße -- 2025 -- 0147.jpg</text>
      <sha1>5x9c2np2v03b4mlxba29grdze7y95ca</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>