Тулыланыусы энергия

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Тулыланыусы энергия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6817</id>
    <revision>
      <id>1299323</id>
      <parentid>1297725</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T07:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16630" sha1="1mr3piig4w17rmeah848m4ihmgj6l46" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Рәсем:Pitstone-windmill.600px.jpg|thumb|right|200px|Ел тирмәне]]
'''Тулыланыусы энергия''' — кешеләр өсөн бөтмәҫ-төкәнмәҫ [[энергия]] сығанағы. [[Тирә-яҡ мөхит]]тә бер-туҡтауһыҙ барған процестар —тулыланыусы энергия сығанағы булып тора.
Тулыланыусы [[энергия]] яңынан тергеҙелә торған тәбиғи ресурстарҙан — ҡояш энергияһы, ел, ямғыр, һыу ҡалҡыу, геотермаль йылылыҡты файҙалана. 2006 йылда донъяла ғәҙәти биомасса — утын яғыу 13 %, барлыҡ тулыланыусы энергияны файҙаланыу 18 % тәшкил итте. [[Гидроэлектростанция]]лар тулыланыусы энергияның мөһим сығанағы булып тора, донъяла етештерелгән электр энергияһының 15 % гидроэлектростанцияларҙа етештерелә.

[[Ел]] энергияһын файҙаланыу йыл һайын 30 % арта. Был энергияны файҙаланыу [[Европа]] һәм [[АҠШ]] илдәрендә киң ҡулланыла.
[[Ҡояш электростанцияһы|Ҡояш электростанциялары]] [[Германия]] һәм [[Испания]]ла танылыу алған.
[[Рәсем:Laundromat-SolarCell.png|thumb|200px |Ҡояш энергияһында эшләгән кер йыуыу йорто]]
[[Бразилия]] [[шәкәр ҡамышы]]нан [[этанол]] алыу программаһын тормошҡа ашыра. Этанол автомобиль яғыулығы булараҡ файҙаланыла.

== Ел фермалар ==
[[Файл:Gansu.Guazhou.windturbine farm.sunset.jpg|300px|thumb|Гансу ел фермаһы — донъяла иӊ эре ел фермаһы, [[Ҡытай]].]]
[[Файл:DanishWindTurbines.jpg|thumb|Ел фермаларҙы диӊгеҙҙә урынлаштырыу ҙа мөмкин. [[Копенгаген]], Дания.]]
Ел фермалар ({{lang-en|A wind farm}}) — ел турбиналар төркөмө. Ел фермалар 100-ҙән ашыу индвидуаль ел турбиналарҙан тора һәм 100 м² майҙанды биләй, ләкин турбиналар араһындағы майҙанды ауыл хужалығы өсөн ҡулланырға мөмкин. Ел фермалар диӊгеҙҙә урынлаштырырға ла мөмкин.

== Ағымдар ==
2006 йылда донъяла электр энергияһын ҡулланыуҙың яҡынса 18 проценты яңыртылған энергия сығанаҡтарынан ҡәнәғәтләндерелә, 13 проценты ағас яндырыу кеүек традицион биомассаларҙан&lt;ref name=&quot;REN21-2007&quot;&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf Global Status Report 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080529090731/http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf |date=2008-05-29 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf|id=20090630}} &lt;/ref&gt;. 2010 йылда бөтә донъя энергия ҡулланыуының 16,7 проценты яңыртылған сығанаҡтарҙан килә; 2015 йылда был күрһәткес 19,3 %&lt;ref name=&quot;REN21 2017&quot; /&gt;. Традицион биомассаның өлөшө әкренләп кәмей бара, шул уҡ ваҡытта яңыртыла торған энергияның өлөшө арта бара&lt;!-- современной--&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһының ИЭР һәм Мәскәү «Сколково» идара итеү мәктәбенең Энергетика үҙәге фаразы буйынса 2040 йылға яңыртыласаҡ энергия сығанаҡтары донъя электр энергияһы етештереү күләменең 35-50 процентын һәм энергияның дөйөм ҡулланыу күләменең 19-25 процентын тәьмин итәсәк&lt;ref&gt;[https://energy.skolkovo.ru/downloads/documents/SEneC/Research/SKOLKOVO_EneC_Forecast_2019_Rus.pdf Прогноз развития энергетики мира и России 2019]&lt;/ref&gt;.

[[2004 йыл]]дан [[2013 йыл]]ға тиклем [[Евросоюз]]да яңыртылған сығанаҡтарҙан етештерелгән электр энергияһының өлөшө 14 проценттан 25 процентҡа тиклем арта. Германияла 2018 йылда электр энергияһының 38 проценты яңыртылған сығанаҡтарҙан етештерелә&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.gazeta.ru/business/2016/02/05/8058287.shtml|title= Европа устала от солнца и ветра|author= Евгения Сазонова, Алексей Топалов|date= |work= 2016-02-07|publisher= Газета.ru|accessdate=2016-02-07|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Андрей Гурков''[https://www.dw.com/ru/плохая-погода-для-газпрома-газ-проигрывает-в-фрг-ветру-и-солнцу/a-46136208 Плохая погода для «Газпрома»: газ проигрывает в ФРГ ветру и солнцу] // [[Deutsche Welle]], 3.11.18 &lt;/ref&gt;.

[[Бразилия]]ла шәкәр ҡамышынан яғыулыҡ [[этанол]]ын етештереүҙе күҙ уңында тотҡан донъяла иң ҙур яңыртыла торған энергия программаларының береһе бар; этил спирты әлеге ваҡытта илдә [[автомобиль]] яғыулығына ихтыяждың 18 процентын ҡаплай&lt;ref&gt;[http://www.renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=44896 America and Brazil Intersect on Ethanol] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926230948/http://www.renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=44896 |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt;. [[Яғыулыҡ]] [[этанол]]ы АҠШ-та ла киң ҡулланыла.

Гидроэлектроэнергия — донъя электр энергияһын етештереүҙең 15,3 процентын һәм бөтә донъя энергия ҡулланыуының 3,3 процентын тәьмин итеүсе иң ҙур яңыртыла торған энергия сығанағы (2010 йыл).

Ел энергияһын ҡулланыу йылына яҡынса 30 % үҫә, [[2013 йыл]]да бөтә донъяла 318 гигаватт (ГВт) ҡеүәте етештерелә&lt;ref name=nine&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf Renewables Global Status Report: 2009 Update] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612132038/http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf |date=2009-06-12 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf|id=20090630}} p. 9.&lt;/ref&gt;, һәм Европала, АҠШ-та, Ҡытайҙа киң ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Glob&quot;&gt;[http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf Global wind energy markets continue to boom — 2006 another record year] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110407175732/http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf |date=2011-04-07 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf|id=20090630}} (PDF).&lt;/ref&gt;.

[[Германия]] һәм [[Испания]]ла [[ҡояш]] электр станциялары популяр&lt;ref&gt;[http://www.pvresources.com/en/top50pv.php World’s largest photovoltaic power plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710090920/http://www.pvresources.com/en/top50pv.php |date=2018-07-10 }}&lt;/ref&gt;. АҠШ-та һәм Испанияла ҡояш термаль станциялары эшләй, уларҙың иң ҙуры — Мохаве сүллегендәге 354 МВт ҡеүәтле станция&lt;ref&gt;[http://www.osti.gov/accomplishments/pdf/DE00014520/DE00014520.pdf Solar Trough Power Plants] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028193745/http://www.osti.gov/accomplishments/pdf/DE00014520/DE00014520.pdf |date=2008-10-28 }} // OSTI (PDF).&lt;/ref&gt;. Фотоэлектр панелдәр етештереү йылдам үҫә, 2008 йылда дөйөм ҡеүәте 6,9 ГВт (6900 МВт) булған панелдәр сығарыла, был 2004 йыл менән сағыштырғанда алты тапҡырға тиерлек күберәк&lt;ref name=fif&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf Renewables Global Status Report: 2009 Update] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612132038/http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf |date=2009-06-12 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf|id=20090630}} ([http://www.rieti.go.jp/en/events/bbl/10052501_reference2.pdf копия]) p. 15. «solar PV industry …Global annual production increased nearly sixfold between 2004 and 2008, reaching 6.9 GW.»&lt;/ref&gt;.

Геотермаль үҫемлектәр: донъяла иң ҙуры — [[Калифорния]]ла 750 МВт ҡеүәтле гейзер ҡоролмаһы.

Ресурс булмаған эре компаниялар яңыртылған энергияны ҡулланыуҙы хуплай. Әйтәйек, [[IKEA]] 2020 йылға үҙен яңыртылған энергия менән тулыһынса тәьмин итергә йыйына. Apple — ҡояш электр станцияларының иң эре хужаһы, компанияның бөтә дата-үҙәктәре яңыртылған энергия сығанаҡтары иҫәбенә эшләй. Google компанияһы ҡулланған энергияла яңыртылған сығанаҡтарҙың өлөшө — 35 %, компанияның яңыртылған энергияға һалған инвестициялары 2 миллиард долларҙан ашып китә{{sfn|Сидорович, Владимир|2015|с=23}}.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|-
! Яңыртыласаҡ энергияның глобаль күрһәткестәре&lt;ref name=&quot;REN21 2016&quot;&gt;REN21 2016. [http://www.ren21.net/GSR-2016-Report-Full-report-EN Renewables Global Status Report 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240714071120/http://www.ren21.net/GSR-2016-Report-Full-report-EN |date=2024-07-14 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;REN21 2014. [http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2014/GSR2014_full%20report_low%20res.pdf Renewables Global Status Report 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112031450/https://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2014/GSR2014_full |date=2020-11-12 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2011. [http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR2011_FINAL.pdf Renewables Global Status Report 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924085959/http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR2011_FINAL.pdf |date=2015-09-24 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2012. [http://www.map.ren21.net/GSR/GSR2012.pdf Renewables Global Status Report 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215215616/http://www.map.ren21.net/GSR/GSR2012.pdf |date=2012-12-15 }} p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2013/GSR2013_lowres.pdf |title=REN21 2013 Renewables Global Status Report |format=PDF |accessdate=2015-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2015. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2015/06/GSR2015_KeyFindings_lowres.pdf Renewables Global Status Report 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621013110/http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2015/06/GSR2015_KeyFindings_lowres.pdf |date=2015-06-21 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2016. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2017/06/170607_GSR_2017_Highlights.pdf Renewables Global Status Report 2016] (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2018. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2018/06/17-8652_GSR2018_FullReport_web_final_.pdf Renewables Global Status Report 2018] (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2019_full_report_en.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf&lt;/ref&gt; || 2008 || 2009 || 2010 || 2011 || 2012 || 2013 || 2014 || 2015 || 2016 || 2017 || 2018 || 2019 || 2020
|-
| align=left | Яңыртылған энергияға йыллыҡ инвестициялар (млрд. доллар АҠШ) || 130 || 160 || 211 || 257 || 244 || 232 || 270 || 286 || 241 || 326 || 296 || 298,4 || 303,5
|-
| align=left | Яңыртыла торған энергияның дөйөм ҡуйылған ҡеүәттәре (шул иҫәптән гидроэнергетика), ГВт) || 1140 || 1230 || 1320 || 1360 || 1470 || 1578 || 1712 || 1849 || 2017 || 2197 || 2387 || 2581 || 2838
|-
| align=left | Гидроэнергетика (ГВт) || 885 || 915 || 945 || 970 || 990 || 1018 || 1055 || 1064 || 1096 || 1112 || 1135 || 1150 || 1170
|-
| align=left | [[Ҡояш энергетикаһы]] (ГВт) || 16 || 23 || 40 || 70 || 100 || 138 || 177 || 227 || 303 || 405 || 512 || 621 || 760
|-
| align=left | Ел энергетикаһы (ГВт) || 121 || 159 || 198 || 238 || 283 || 319 || 370 || 433 || 487 || 540 || 591 || 650 || 743
|-
| align=left | Биоэнергетика (ГВт) ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 121 || 131 || 137 || 145
|-
| align=left | Геотермаль энергетика (ГВт) ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 12,8 || 13,2 || 14 || 14,1
|-
| align=left | Биодизель етештереү (млрд. литров) || 12 || 17,8 || 18,5 || 21,4 || 22,5 ||26 || 29,7 || 30,3 || 30,8 || 33 || 41 || 41 || 39
|-
| align=left | Этанол етештереү (млрд. литров) || 67 || 76 || 86 || 86 || 83 ||87 || 94 || 98 || 99 || 104 || 111 || 115 || 105
|-
| align=left | Энергияны яңыртыу буйынса&lt;br&gt; маҡсаттары булған илдәр һаны || 79 || 89 || 98 || 118 || 138 ||144 || 164 || 173 || 176 || 179 || 169 || 172 || 165
|-
|}

== Рәсемдәр ==
&lt;gallery&gt;
Рәсем:Desmerciereskoog WKA.jpg|Ел электростанциялары
Рәсем:Krafla geothermal power station wiki.jpg|Исландияла геотермаль энергияны файҙаланыу
Рәсем:Hoover Dam 2004.jpg|Гидроэлекторостанция

Рәсем:Pelamis Wellenkraftwerk Portugal 1.JPG|Тулҡын энергияһын файҙаланыу
Рәсем:Wood pellets-small huddle PNr°0108.jpg|Прессланған бысҡы вағы
Рәсем:ATA demo3.jpg|[[Ҡояш]] һәм ел энергияһын бер юлы файҙаланыу
Рәсем:Chlorella.jpg|Хлорелли һыу үҫентеләрен файҙаланыу
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat|Renewable energy}}
* [http://www.wwf.ru/greenenergy/ Вы и «зеленая» энергетика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925222926/http://www.wwf.ru/greenenergy |date=2009-09-25 }}, [[WWF|Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт]]
фонда сайты (урыҫ)
* [http://vingrad.ru/blogs/greenergy/ Зелёная энергия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225081115/http://vingrad.ru/blogs/greenergy/ |date=2010-12-25 }} — «йәшел технологиялар» тураһында (урыҫ)
* [http://energycraft.ru/ Альтернатив энергия сығанағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100816121405/http://energycraft.ru/ |date=2010-08-16 }} (урыҫ)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Тулыланыусы энергия сығанағы]]
[[Категория:Энергия]]</text>
      <sha1>1mr3piig4w17rmeah848m4ihmgj6l46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64917</id>
    <revision>
      <id>1299328</id>
      <parentid>1291277</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T11:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24095" sha1="2qiam8rq2wdvbhl99jtd6mwwtklfz9i" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = 
 |Башҡортса исеме        = Украина
 |Оригиналь исеме   = {{lang-uk|Україна}}
 |Эйәлек килеш       = Украина
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = 
 |Гимн исеме          = Ще не вмерла України ні слава, ні воля
 |Аудио                   =
 |Идара итеү төрө         = Президент-Парламент республикаһы
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 = UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Картала                = Europe-Ukraine (1991-2014).svg
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми телдәр              = [[Украин теле|украин]]{{ref+|Рус, румын (молдаван), венгр, ҡырым-татар, болгар һәм гагауз телдәре ҡайһы бер административ берәмектәр территорияһында төбәк телдәре статусына эйә; шулай уҡ ҡайһы бер функциялар инглиз теленә беркетелгән&lt;ref&gt;«Дәүләт теле сәйәсәте нигеҙҙәре тураһында» Закондың 22-се статьяһын ҡарағыҙ&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституция Украины] — статья 10.&lt;/ref&gt;&lt;ref name = zm89&gt;До 10 августа 2012 года согласно Закону Украины «О языках в Украинской ССР» языком межнационального общения на всей территории страны являлся русский язык (ст.4), знание которого требовалось от должностных лиц наряду со знанием украинского (ст.6)&lt;/ref&gt;
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       = [[24 август]] [[1991 йыл]] 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = 9 [[22 ғинуар|(22) ғинуар]] [[1918 йыл]] — Украина Халыҡ Республикаһы&lt;ref&gt;[http://www.istpravda.com.ua/videos/2012/01/22/69657/ 1992: останній президент УНР передає Кравчуку клейноди]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; (Рәсәй республикаһынан)&lt;br&gt;
[[24 август]] [[1991 йыл]] ([[СССР]]-ҙан)
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = 
 |Баш ҡала                 = [[Киев]]
 |Эре ҡалалар       = [[Киев]], [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (ҡала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Украина Президенты]]
Премьер-министр&lt;br&gt;
Верховная рада рәйесе
 |Етәкселәр            = [[Зеленский Владимир Александрович|Владимир Зеленский]]
 |Территория буйынса урыны     = 44
 |Территория              = 603 700&lt;ref&gt;[https://archive.is/20121223110322/www.mfa.gov.ua/russia/ru/3894.htm Украина тарриторияһы]&lt;/ref&gt;
 |% һыу өҫтө            = 7
 |Этнохороним             = украиндар
  |Халҡы буйынса урыны     = 30
  |Халыҡ              = 45 539 100&lt;ref name=&quot;Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року&quot;&gt;Державний комітет статистики України: [http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/press/2013/dem_ukr_0113.pdf Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 2013
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2001
  |Халыҡ тығыҙлығы    = {{падение}} 75,47
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = {{рост}} 327,937 млрд.[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=52&amp;pr.y=10 Report for Selected Countries and Subjects ]
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 2011
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 39
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = {{рост}} 7 198
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = {{рост}} 162,850 млрд.
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2011
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 52
 |Йән башына ЭТП (номинал) = {{рост}} 3 574
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = {{рост}} 0,729&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf]. 2011 Human development Report.&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2011
 |КПҮИ буйынса урыны           = 76
 |КПҮИ-ны кимәле            = юғары
 |Авиакомпания            = 
 |Валюта                  = [[Украина гривнаһы]]
([[ISO 4217|UAH, код 980]])

 |Домен/Домендар            = [[.ua]], [[.укр]]BBC Ukrainian — Новости, [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml Украина получила кириллический домен «.укр»]{{ref-uk}}
 |ISO                     = UA
 |МОК                     = UKR
 |Телефон коды          = 380&lt;ref&gt;[http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine ]&lt;/ref&gt;
 |Сәғәт бүлкәте            = [[UTC+2]]
[[UTC+3]] (Йәйге ваҡыт)

 |Иҫкәрмәләр              = 
}}

'''Украи́на''' ({{lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — Көнсығыш [[Европа]]лағы [[дәүләт]]. [[2001 йыл]]дағы Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, илдәге даими йәшәүселәр һаны 48 240 902 кеше&lt;ref name=&quot;ВУПН&quot;&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/ Всеукраинская перепись населения-2001]&lt;/ref&gt; һәм булған халыҡ 48 457 102 кеше тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;ВУПН&quot; /&gt;. Украинаның дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, [[2017 йыл]]дың [[1 февраль|1 февралендә]] илдә — {{s|42 388 691}} даими йәшәүсе һәм {{s|42 558 328}} иҫәпкә алынған кеше булған&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2017/ds/kn/kn_u/kn0117_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 лютого 2017 року та середня чисельність у січні 2017 року1]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Украина Конституцияһына ярашлы&lt;ref&gt;Включая Автономную Республику Крым и Севастополь, де-факто находящиеся под контролем России (см. присоединение Крыма к Российской Федерации); без них — 576 604 км². Присоединение Крыма к Российской Федерации не признаётся международным сообществом.&lt;/ref&gt; дәүләттең территорияһы — 603 549 км²&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2013/sb/12_13/part1_2013.zip Статистичний збірник «Регіони України» 2012. Частина І]{{ref-uk}} с. 21.&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта ил биләмәләренең бер өлөшө ғәмәлдә Украина властары контроленда түгел{{Переход|#Географическое положение|1}}. Халыҡ һаны буйынса донъяла 32-се,{{Переход|#Численность, расселение|1}} майҙаны яғынан — 44-се (47-се) урында тора. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан дәүләттәр араһында Украина иң ҙуры.{{Переход|#Географическое положение|1}}

Баш ҡалаһы — [[Киев]]. Дәүләт теле — [[Украин теле|украин]]; [[урыҫ теле]] киң таралған&lt;ref name = zm89 /&gt;.{{Переход|#Рәсми телдәр|1}}

Украина — [[унитар дәүләт]] һәм [[парламент-президент республикаһы]]. [[2019 йыл]]дың [[20 май]]енән [[Украина Президенты|Президент]] — Владимир Александрович Зеленский.{{Переход|#Государственное устройство|1}} Ил 27&lt;ref name=&quot;СТ&quot;&gt;Данный объект расположен на территории Крымского полуострова, бо́льшая часть которого является объектом территориальных разногласий между Россией, контролирующей спорную территорию, и Украиной. Согласно федеративному устройству России, на спорной территории Крыма располагаются субъекты Российской Федерации — Республика Крым и город федерального значения Севастополь. Согласно административному делению Украины, на спорной территории Крыма располагаются регионы Украины — Автономная Республика Крым и город со специальным статусом Севастополь.&lt;/ref&gt; административ-территориаль берәмеккә бүленгән, уларҙың 24-е — өлкә, 1 — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы|автономиялы республика]]&lt;ref name=&quot;СТ&quot; /&gt; һәм 2-һе — дәүләт ҡарамағындағы ҡала (Киев, Севастополь&lt;ref name=&quot;СТ&quot; /&gt;).{{Переход|#Административное деление|1}}

Төньяҡта [[Белоруссия]], көнбайышта — [[Польша]], [[Словакия]] һәм [[Венгрия]], көньяҡ-көнбайышта — [[Румыния]] һәм [[Молдавия]], көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта — [[Рәсәй Федерацияһы]] менән сиктәш. Көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан ил биләмәләрен [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Азов диңгеҙе|Азов диңгеҙҙәре]] менән йыуыла. Румыния менән дәүләт сиге Ҡара диңгеҙ, Рәсәй менән Азов диңгеҙенән үтә. {{Переход|#Географическое положение|1}}

Диндарҙарҙың күпселек өлөшө [[Христианлыҡ|православие]] динен тота.{{Переход|#Халыҡ|1}}

[[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты|Һатып алыу мөмкинлегенә тиңләп иҫәпләгәндә]] [[2012 йыл]]да [[эске тулайым продукт]]ы күләме [[АҠШ доллары]] менән 338,33 миллиард (кеше иҫәбенә 7 421 доллар) тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;ЭТП&quot;&gt;{{cite web
   |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc
   |title= Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP
   |publisher = Всемирный банк (The World Bank)
   |date = 2015-07-01
   |accessdate = 2015-07-04
   |description = ВВП по ППС
   |lang = en}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда номиналь эске тулайым продукт 176,31 миллиард АҠШ доллары (кеше иҫәбенә 3 867 долларо)&lt;ref name=&quot;ЭТП&quot;/&gt;. Илдең аҡса берәмеге — [[Украина гривнаһы]] (UAH), [[2015 йыл]]да уртаса [[валюта курсы]] — 1 АҠШ долларына 22 гривна.{{Переход|#Общее состояние, основные показатели|1}}

[[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] төҙөлөү тураһындағы килешеүгә ярашлы [[1922 йыл]]дың декабренән бирле союздаш республика булған [[Украина ССР-ы]] [[1991 йыл]]дың [[24 август|24 авгусында]] бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Бөгөн Украина — [[УССР]]-ҙы дауам итеүсе дәүләт, башҡа союздаш республикалар менән берлектә халыҡ-ара килешеүҙәр буйынса [[СССР]]-ҙың хоҡуҡ вариҫтарының&lt;ref&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1543-12 Закон України Про правонаступництво України, ст. 7] — «Україна є правонаступником прав і обов’язків за міжнародними договорами Союзу РСР, які не суперечать Конституції України та інтересам республіки»&lt;/ref&gt;, шулай уҡ [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]], [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]], [[ГУАМ]], [[ОЧЭС]] һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙы ойоштороусы илдәрҙең береһе. 1991 йылдан һуң һәм 1994—1996 йылдарға тиклем Украина [[АҠШ]] менән [[Рәсәй]]ҙән ҡала күләме буйынса донъяла өсөнсө урындағы стратегик ядро ҡоралына эйә була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/articles/sostojatelnye_ukraintsy_priedut_v_london_s_dengami_kotorye_prjatali_na_dne_pruda_britanija_zhdet_nashestvija_bogatyh_ukraintsev-364426/ «Состоятельные украинцы приедут в Лондон с деньгами, которые они прятали на дне пруда». Британия ждет нашествия богатых украинцев]&lt;/ref&gt;.

== Физик-географик характеристика ==

=== Географик урыны ===
[[Файл:Ukraine topo en.jpg|thumb|360px|Украинаның [[Географик карта|физик картаһы]] Украины (картала 2014 йылда РФ составына ингән [[Ҡырым]] биләмәләре лә күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;СТ&quot; /&gt;)]]

Украина [[Европа]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге]] эсендә урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://wdc.org.ua/atlas/1060000.html Національний атлас України. Географічний нарис.]&lt;/ref&gt;. Дәүләттең бөгөнгө конституцион ҡоролошона ярашлы, уның территорияһы 603 628 км², был Европа биләмәләренең 5,7 процентын һәм [[Ер|Ер шары]] майҙанының 0,44 процентын тәшкил итә. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан илдәр араһында ҙурлығы яғынан беренсе урында тора&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;При этом европейская территория России больше территории Украины, общая территория частично находящихся в Европе Турции, Казахстана, Франции (с учётом зависимых территорий) и Дании (с учётом Гренландии) также превышает территорию Украины.&lt;/ref&gt;).

[[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауы]] һәм [[Донецк өлкәһе|Донецк]] менән [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәләренең]] айырым райондары өҫтөнән фактик контролде Украина 2014 йылдан юғалта. Ҡырымдың бөтә территорияһын тиерлек ғәмәлдә Рәсәй, ә Донецк һәм Луганск өлкәләренең айырым райондарын үҙаллылыҡ иғлан иткән Донецк һәм Луганск халыҡ республикалары контролдә тота.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
|заглавие=Украина
|автор=
|издание=Большая советская энциклопедия
|том=10
|страницы=539—556 
|место=М.
|год=1972
|ref=БСЭ}}
* {{книга
|автор=Грушевский Михаил
|заглавие=Иллюстрированная история Украины
|место=К.
|год=1995}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема=Украина
|Портал=
|Викисловарь=Украина
|Викицитатник=Категория:Украина
|Викитека=
|Викиновости=Категория:Украина
|Викигид=Украина
|Викиданные=Q212
}}
; География
* [http://ukrmap.org.ua/Ukraine_all.htm Карта Украины]
* [http://discover-ukraine.info/ru/index Онлайн путеводитель по Украине]
; Экономика
* [http://sdelanounas.in.ua Развитие экономики Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507164657/http://sdelanounas.in.ua/ |date=2017-05-07 }}
; Экология
* [http://www.nature.org.ua/ekua/ Экологические сайты Украины]
* [http://www.eco.com.ua/ Экологические новости Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428063234/http://eco.com.ua/ |date=2017-04-28 }}
; Политика
* [http://www.president.gov.ua/ Официальный сайт президента Украины]
* [http://www.rada.gov.ua/ Официальный сайт Верховной Рады]
* [http://www.kmu.gov.ua/ Официальный сайт Правительства Украины]
* [https://web.archive.org/web/20130430103343/http://ilpp.ru/page_pid_499_lang_1.aspx Информация об органах конституционного контроля Украины]
* [https://web.archive.org/web/20120726004150/http://www.minjust.gov.ua/0/499 Список политических партий Украины]
* [http://www.archives.gov.ua/ Архивы Украины]
; Медицина
* [http://www.moz.gov.ua/ Министерства охраны здоровья Украины]
* [http://trials.in.ua/ Клинические испытания на Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128120651/https://trials.in.ua/ |date=2019-01-28 }} Информация о клинических исследованиях на Украине
; История
* [http://www.museum.com.ua/fondu/history.htm История денежного обращения на Украине]
* [http://www.museum.com.ua/project/vist/dengi/dengi.html Первые бумажные деньги Украины] на сайте Одесского музея нумизматики
* [http://litopys.org.ua/links/inistor.htm История украинской культуры]
* [http://ideya.uazone.net/ Сборник материалов по истории, культуре и национальной философии Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119142132/http://ideya.uazone.net/ |date=2011-11-19 }}
* [http://www.ukrcenter.com/ Портал «Украинский центр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611072014/http://www.ukrcenter.com/ |date=2012-06-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20101206012209/http://hronos.km.ru/proekty/ostu/ukraine1991.gif История государственной принадлежности территорий в XI—XX вв.]
* [http://www.memory-book.com.ua/ Книга памяти Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504214017/http://www.memory-book.com.ua/people/book/23 |date=2016-05-04 }} — электронная база данных о военнослужащих советской армии — уроженцах Украины, погибших во Второй мировой войне.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Украина}}
; Достопримечательности
* [http://discover-ukraine.info/ru/places Достопримечательности Украины, Фото и описание]
* [http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru Карта достопримечательностей Украины с точными координатами GPS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219031901/http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru |date=2013-12-19 }}
* [http://www.iloveua.org/ О достопримечательностях Украины: что посмотреть и где остановиться]
* [https://web.archive.org/web/20071101054933/http://www.openit.com.ua/cover.php Интересные и необычные уголки Украины глазами международной команды журналистов]
* [http://www.7chudes.in.ua/ 7 чудес Украины ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410081951/http://www.7chudes.in.ua/ |date=2008-04-10 }}
; Культура
* [http://www.ukrainians-world.org.ua/ Культурно-просветительный проект «Украинцы в мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313001000/http://www.ukrainians-world.org.ua/ |date=2012-03-13 }}
; Туризм
* [http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski Горнолыжные курорты Западной Украины (Карпаты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201200328/http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski |date=2011-12-01 }}
* [http://bredotina.blogspot.com/p/blog-page_1062.html Залюбити до смерті: Плюсы и минусы зелёного туризма]
; Связь
* [http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html Почтовые индексы городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228055812/http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html |date=2017-02-28 }}

{{Европа илдәре}}
{{вс}}

[[Категория:Украина]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Ҡатнаш республикалар]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>2qiam8rq2wdvbhl99jtd6mwwtklfz9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туберкулёз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66452</id>
    <revision>
      <id>1299322</id>
      <parentid>1282904</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T07:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24220" sha1="rcthiluy879mmphwd28c5dn87a059lz" xml:space="preserve">{{Яҡшы мәҡәлә}}
{{Болезнь
 | Name       = Туберкулёз
 | Image      = Tuberculosis-x-ray-1.jpg
 | Caption    = Туберкулёз менән сирленең үпкә [[Рентгенография|Рентгенограмма]]һы
 | DiseasesDB = 8515
 | ICD10      = {{ICD10|A|15}}-{{ICD10|A|19}}
 | ICD9       = {{ICD9|010}}-{{ICD9|018}}
 | ICDO       =
 | OMIM       = 607948
}}

'''Туберкулёз''' ({{lang-la|tuberculum}} «төйөр») — [[кеше]] һәм [[хайуандар]] араһында киң таралған йоғошло ауырыу {{-1|&lt;ref name=Robbins&gt;{{cite book |author=Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; &amp; Mitchell, Richard N. |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=516–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}&lt;/ref&gt;}}. Ауырыу ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' (Кох таяҡсыҡтары) кеүек [[бактериялар|микробактериялар]] арҡаһында барлыҡҡа килә{{-1|&lt;ref name=Robbins&gt;{{cite book |author=Kumar, Vinay; Abbas, Abul K.; Fausto, Nelson; &amp; Mitchell, Richard N. |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=516–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}&lt;/ref&gt;}}. Туберкулёз беренсе сиратта үпкәне зарарлай. Башҡа орган һәм системаларға уның зыяны әҙерәк тейә. ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' сирле кеше һөйләшкәндә, йүткергәндә һәм сәсәгәндә тапшырыла {{-1|&lt;ref name=AP&gt;Konstantinos, A (2010). «Testing for tuberculosis». ''Australian Prescriber'', 33:12-18. http://www.australianprescriber.com/magazine/33/1/12/18/&lt;/ref&gt;}}. Ауырыу йоҡҡандан һуң симптомһыҙ үтә, һәм ул йәшерен инфекцияның ундан береһе актив формаға күсә {{-1|&lt;ref name=Pet2005&gt;{{cite book|last=al.]|first=edited by Peter G. Gibson ; section editors, Michael Abramson ... [et|title=Evidence-based respiratory medicine|year=2005|publisher=Blackwell|location=Oxford|isbn=978-0-7279-1605-1|pages=321|url=http://books.google.ca/books?id=sDIKJ1s9wEQC&amp;pg=PA321|edition=1. publ.}}&lt;/ref&gt;}}.

Үпкә туберкулёзы билдәләре — оҙайлы ҡаҡырыҡлы йүтәлләү, ҡайһы саҡта ҡанлы ҡаҡырыҡ, һуңғы стадияһында биҙгәк башлана, хәлһеҙлек, төндә тирләү һәм ябығыу.

== Туберкулёз Рәсәйҙә ==
Бөгөнгө көндә туберкулёз менән 18-ҙән 40 йәшкә тиклем кешеләр йышыраҡ сирләй. Йыл һайын был сирҙән 3 млн млн кешенең ғүмере өҙөлә һәм 40 млн кеше иҫәпкә алына. Көнкүреш шарттары насар булған илдәрҙә был сир киң таралған. Эшһеҙлек, хәйерселек, ауыр хеҙмәт һ.б. туберкулёз таралыуҙың төп шарты булып тора.

[[Рәсәй]]ҙә 1991 йылға тиклем туберкулёз менән ауырыу кәмей барҙы. Рәсәҙә планлы рәүештә балалар һәм өлкәндәр араһында махсус саралар үткәрелде. Һуңғы осорҙағы  социаль һәм экономик үҙгәрештәр үпкә сиренең  артыуына килтерҙе.

Хәҙерге медицина туберкулёз ауырыуын тулыһынса дауалай ала. Әммә  диагнозды был сир башланған осорҙа ҡуйыу мөһим. Диагноз ни тиклем иртәрәк ҡуйылһа, был сир шул тиклем уңышлыраҡ дауалана.

== Тарихи мәғлүмәт ==
Сирҙең бер кешенән икенсе кешегә йоға торған ауырыу икәнен күптән белгәндәр, ләкин уның нисек итеп йоғоуы бик оҙаҡ ваҡыт билдәле булмай.

1882 йылда немец ғалимы [[Генрих Герман Роберт Кох|Роберт Кох]] туберкулез ауырыуын тыуҙырыусы микробтарҙы микроскоп аша күрә. Был ул заман өсөн иң ҙур асыштарҙың береһе була. [[Микроскоп]] аша күренгән таяҡсыҡ рәүешендә оҙонса  микробтарҙы туберкулез таяксыҡтары тип атағандар. Микробты асҡан ғалим хөрмәтенә уларҙы Кох таяҡсыҡтары тип тә йөрөтәләр.

== Сирҙе тыуҙырыусы туберкулёз микобактерияһы (МБТ) ==
[[Файл:Fluor.png|thumb|Флуоресцент буяулы МБТ]]
Ауырыуҙы кислотаға бирешмәүсе ''[[Mycobacterium]]'' [[Микобактериялар|микобактерии]] тыуҙыра. Барлығы микоробактерияларҙың 74 [[Төр (биология)|төрө]] билдәле.

Дауалау өсөн төрлө [[Дауа саралары|дарыуҙар]] ҡулланыу нәтижәһендә туберкулез микобактериялары ла үҙгәрештәр кисерә. Микробтың оҙонлоғо, йыуанлығы һәм формаһы шаҡтай үҙгәргән. Ғәҙәттә, Кох таяҡсыҡтары саҡ ҡына дуғаланып, парлашып торалар, икегә бүленеп [[үрсеү|үсейҙәр]].

Туберкулез микобактериялары үҙҙәренең ҡайһы бер үҙенсәлектәре менән дә башҡа микробтарҙан бик ныҡ айырыла. Мәҫәлән, улар һалҡынға сыҙам. Хатта −10 градуста ла оҙаҡ ҡына ваҡыт үлмәйҙәр. Организмдан ситтә микроб үрсемәй, ләкин оҙаҡ ваҡыт тере ҡала. Ҡараңғы һәм йеүеш (дымлы) торлаҡтарҙа ул оҙаҡ һаҡлана. Урам туҙанында ике аҙнанан артыҡ йәшәй. Ҡайнатканда һәм тура ҡояш нурҙары тәьҫирендә микроб тиҙ һәләк була. Ҡайһы бер химик эретмәләр туберкулез таяҡсыҡтарын үлтерә, шуға күрә лә 5 %лы хлорамин эретмәһе ҡаҡрыҡты зарарһыҙлау- дезинфекциялаү өсөн ҡулланыла.

Туберкулез кешеләргә генә түгел, хайуандарға ла йоға. Йорт хайуандары араһында [[һыйыр]], [[сусҡа]], [[йорт ҡуяндары]], [[бесәй]]ҙәр ауырый. [[Ат]] һәм [[эт]] туберкулезға бик үк бирешмәй. [[Ҡоштар]]ҙан [[тауыҡ]] һәм [[попугай]]ҙар туберкулезға тиҙ бирешеүсән.

Туберкулез микобактерияһы 2 типҡа бүленә: кеше һәм үгеҙ микобактерияларына. Кеше өсөн ике типтағы микроб та хәүефле. Үгеҙ тибы микробы менән зарарланған кешелә үпкә туберкулезынан тыш, лимфа биҙҙәре туберкулезы, бөйөр, енес ағзалары туберкулезы башланырға ла мөмкин. Йыш ҡына был органдарҙағы туберкулез үҙ ваҡытында беленмәй ҙә ҡала. Ауырыу кеше йәки ауырыу хайуан һейҙек һәм тиҙәк менән дә туберкулез микробтарын таратыуы мөмкин. Шуға күрә, мал-тыуар араһында туберкулез ауырыуы табылһа, унда эшләүсе кешеләрҙе тикшерәләр. Туберкулездың асык формаһы менән ауырыусы кешене көтөүсе итеп тә, мал ҡараусы итеп тә фермаға эшкә алырға ярамай.

== Таралыу юлдары ==
Кеше йүткергәндә, сөскөргәндә, һөйләшкәндә микроб төкөрөк менән һауаға сыға һәм шул һауаны һулаусы сәләмәт кешенең тын юлдарына үтеп инеүе мөмкин. Микробтары, ауырыу кешенән таҙа кешегә күп осраҡта (85—95 %) тын юлдары аша йоға. Туберкулёздың асыҡ формаһы менән ауырыусы кеше микробтарҙы тирә-яҡҡа күпләп тарата. Ауырыу менән сәләмәт кеше бер-берһенән 1-2 метр йыраҡлыҡта тороп һөйләшергә тейеш. Ҡалған осраҡта микобактериялар аҙыҡ аша ла инә ала. Башҡаса ла була. Мәҫәлән, ауырыу кеше ҡаҡрығын иҙәнгә йәки ергә төкөрһә, ҡаҡрыҡ кибә, туҙан менән һауаға күтәрелеп әйбергә, диуарға, мебелгә ҡунып, ошо туҙанлы һәм микроблы һауаны сәләмәт кеше һулаһа — уның ауырыу ихтималлығы арта. Бына шуға күрә ауырыуҙың һәм уның ғаиләһенең шәхси гигиена тәртиптәрен һаҡлауы, өйөн таҙа тотоуы бик мөһим. Ғаиләлә асык формалағы туберкулез менән сирле булғанда бигерәк тә балаларҙы һаҡларға кәрәк.

Туберкулёздың хроник формалары ла байтаҡ. Уларҙың микробтары препараттар тәьҫиренә күптән эйәләшкән, дарыу тәьҫир итмәй торған формаға әйләнгән була. Шундай кешенән туберкулез йоҡторған осраҡта дауалау ҡыйынлаша, хатта был яңы сирләгән ауырыуҙы тулыһынса терелтеп тә булмай.

Өҫтәп әйтергә кәрәк, үҙ ғүмерендә үпкә сирле кеше менән осрашмай ҡалған берәү ҙә юҡтыр. Ләкин һулыш юлына туберкулёз микробтары кергән һәр бер кеше сирләмәй.

== Организмдың һаҡланыу көсө ==
[[Файл:Mantoux tuberculin skin test.jpg|thumb|right|250px|Манту пробаһы (тикшереүе)]]
Туберкулёз микобактерияһы менән осрашҡан һәр кеше ауырымай. Бының сәбәбе − организмдың ҡаршы тороусанлығы, йәғни [[иммунитет]]ы. Ә инде теге йәки был сәбәптәр арҡаһында организм көсһөҙләнә икән, был осраҡта тын юлына эләккән туберкулёз таяҡсыҡтары үрсей башлай һәм үпкәлә ялҡынһыныу башлана. Ҡайһы бер осраҡта ул еңелсә генә уҙып, хатта ауырыған кеше уны үҙе лә һиҙмәй ҡалыуы бар. Икенсе берәүҙә был ялҡынһыныу үпкәнең күп өлөшөнә тарала. Был айырма микробтың күпме миҡтарҙа эләгүенә генә ҡарамай, ә күпселек осраҡта кешенең ниндәй шарттарҙа йәшәүенә һәм организмдың ни дәрәжәлә көслө булыуына ла бәйле. Билдәле булыуынса, туберкулёз микробы тын юлдары аша керә. Үпкәгә еткәнсе уға оҙон юл үтергә тура килә (танау, тамаҡ, боғаҙ, бронхалар). Был тын юлдары эске яҡтан лайлалы ҡатлам менән ҡапланған. Һулыш алғанда тын юлына эләккән туҙан бөртөктәре һәм төрлө микробтар ошо лайлалы ҡатламға йәбешеп ҡалалар һәм кире сығарып ташланалар. Ләкин туберкулёздан яфаланған ауырыу менән йыш һәм дауамлы аралашҡан кешеләрҙең тын юлына күпләп эләккән микробтарҙың бер өлөшө үпкәгә үк үтеп инә. Шулай булһа ла, күп кешенең организмы бирешмәй, сөнки аҡ ҡан тәнсектәре (лейкоциттар) микробты йота, эретә һәм юҡҡа сығаралар. Бындай күҙәнәктәрҙе фагоцит тип йөрөтөләр.

Туберкулёз менән көрәшкән организм өсөн нерв системаһының әһәмиәте бик ҙур. [[Нервы системаһы|Нерв системаһы]] организмдың бөтә һаҡланыу механизмы менән идара итә.

Шулай итеп, туберкулез микробтарының сәләмәт кеше организмына үтеп инеүе төрлө нәтижәләргә килтерергә мөмкин. Беренсе осраҡта — туберкулез микробы таҙа кеше организмына үтеп инә, ләкин кешегә ауырыу йоҡмай, сөнки кеше организмының ҡаршы тороусанлығы инфекцияны еңә. Икенсе осраҡта — организм үтеп ингән миллионлаған туберкулёз микробтарын тиҙ генә еңә алмай, ҡайһы бер микробактериялар иҫән ҡала. Әммә был осраҡта ла улар кешелә ауырыу тыуҙырмаҫҡа мөмкин, сөнки ҡан составындағы кальций тоҙҙары был микробактерияны төрөп алып, тышса хасил итәләр һәм томалап ҡалдыралар. Өсөнсө осраҡта — тәндең сиргә ҡаршы тороусанлығы (иммунитеты) бик ныҡ кәмегән осраҡта, организмда туберкулез микробтары күпләп үрсей башлай һәм кеше сиргә бирешә. Сиргә ҡаршы тороусанлыҡ ғүмер буйына үҙгәреп тора. Эскеселек, ныҡ арыуҙар, йыш [[аборт]] яһатыу, насар һәм тәртипһеҙ туҡланыу һ.б. ҙа— туберкулёз ауырыуының килеп сығыуына уңай шарттар тыуҙырусы сәбәптәр .

Туберкулёз инфекцияһы организмда бармы-юҡмы икәнен Манту реакцияһы буйынса белеп була. Манту тигән һүҙ шул ысулды тәҡдим иткән автор исеменән алынған. Был ысулды мәктәптәрҙә, йәштәр уҡыған башҡа коллективтарҙа киң ҡулланалар. Һәм шуның нәтижәһенә ҡарап БЦЖ тип аталған прививкалар яһала. Беренсе мәртәбә БЦЖ прививкаһы бала тыуғас уҡ бала табыу йортонда яһала, һуңыраҡ, Манту реакцияһының нәтижәһенә ҡарап, яңынан ҡабатлана. БЦЖ прививкаһы профилактик сара булараҡ ҡулланыла.

== Туберкулёз сиренең билдәлере ==
Ауырыу төрлөсә башлана. Ҡайһы бер осраҡта ул һиҙҙермәй генә, әкренләп башлана. Тиҙ арыу, аппетит һәм йоҡо боҙолоу, әҙ генә йүтәл булыуы мөмкин. Башҡа ауырыуҙарҙың да шундай уҡ билдәләре булыуы сәбәпле кеше уға әллә ни иғтибар ҙа итмәй. Күп осраҡта туберкулез ауырыуы кинәт башлана: температура 38—39 градусҡа күтәрелә, хәлһеҙлек арта, йүтәл көсәйә, йүткергәңдә ҡаҡырыҡ килә башлай. Ауырыу кеше төндәрен тирләп уяна. Үпкә сиренең башланғыс осорында күп кеше [[грипп]], үпкә ялкынһынуы кеүек ауырыуҙыр тип уйлай. Туберкулез йыш ҡына ҡан төкөрөү менән дә башлана, ләкин башҡа ауырыуҙар ҙа, мәҫәлән, [[Яман шеш|яман шеш]], абцесс һ.б. ваҡытында да ҡан төкөрөү күҙәтелә.

Температура күтәрелеү — сирҙең беренсе симптомы. Башҡа йоғошло ауырыуҙарҙан айырмалы булараҡ, туберкулез менән ауырыусының температураһы әллә ни юғары булмай һәм кискә табан күтәрелә. Кешелә хәлһеҙлек һиҙелә. Ул кеше, әҙ генә хәрәкәтләнһә лә, тиҙ арый. Туберкулез менән сирләгән кешенең аппетиты боҙолмаһа ла, ул әкренләп ябыға бара, ләкин баштараҡ ул үҙе һиҙмәй. Һуңға табан, ауырыуҙың башҡа билдәләре лә асыҡланғас, ауырыу кеше үҙенең шаҡтай ябығыуын аңлай. Үпкә сирле кеше тиҙ тирләй. Тирләү кеше эш эшләгәнгә йәки көн эҫе булғанға түгел, бәлки төндә йоҡлағанда, башлыса таң алдынан була. Тын ҡыҫылыу, үпкә ауырыуҙарының бар төрөнә лә хас билдә булһа ла, туберкулездың башланғыс осоронда бөтөнләй һиҙелмәй ҙә, сөнки был осорҙа үпкә үҙенең резерв мөмкинлекләрен эшкә егә. Шулай ук, күкрәк ауырытыуы ла баштараҡ бик һиҙелмәй. Һуңыраҡ арҡала, [[ҡалаҡ һөйәге]] тирәһендә сәнсеү һиҙелә. Йүтәлләү туберкулез ауырыуына хас билдә.

Туберкулёзды диагнозлау өсөн [[флюорография]] үтәләр.

Флюорография бер яҡтан ауырыуҙы башланғыс осоронда уҡ асыҡларға мөмкинлек бирһә, икенсе яҡтан уның ярҙамында башҡа төрлө ауырыуҙарҙы ла белергә була. Мәҫәлән, үпкә ялһынһынуы, үпкә [[Яман шеш|рагы]], [[киста]], [[яман булмаған шеш]]тәр һ. б.

== Дауалау ==
Туберкулез организмда анатомик һәм функциональ үҙгәрештәр килтереп сығара. Үпкә туберкулезы менән ауырыған кешенең үпкәһе генә ауырыу тип ҡарап булмай, сөнки был сир- бөтә организмдың ауырыуы. Шул сәбәпле дауалау алымдары ла күп яҡлы һәм күп төрлө. Туберкулезға ҡаршы көрәштә дарыу менән дауалау төп урында тора. Үпкә ауырыуын дауалауҙа хәҙерге ваҡытта хирургия методы ла киң ҡулланыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Перельман М. И., Корякин В. А., Богадельникова И. В.'' Фтизиатрия. ОАО Издательство «Медицина», 2004.
* ''Руководство по лечению лекарственно-устойчивых форм туберкулёза. Издание ВОЗ.
* [http://www.who.int/publications/list/9241546956/ru/index.html Сайт ВОЗ. Руководство по программному ведению лекарственно-устойчивого туберкулёза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216112314/http://www.who.int/publications/list/9241546956/ru/index.html |date=2013-12-16 }}
* [http://www.who.int/features/qa/08/ru/index.html Туберкулёз. Вопросы и ответы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109051103/http://www.who.int/features/qa/08/ru/index.html |date=2014-01-09 }} Всемирная организация здравоохранения
* [http://www.who.int/topics/tuberculosis/ru/index.html Факты о туберкулёзе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215042804/http://www.who.int/topics/tuberculosis/ru/index.html |date=2013-12-15 }} Сайт Всемирной организации здравоохранения

== Һылтанмалар ==
{{commons|Tuberculosis}}
* [http://www.who.int/publications/list/9241546344/ru/index.html Туберкулёз/ВИЧ: Клиническое руководство на сайте ВОЗ]
* [http://zoj.kz/populiarnie/interesno/307-tuberkulez-zashhitit-sebya.html Как защитить себя от туберкулёза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117164923/http://www.zoj.kz/populiarnie/interesno/307-tuberkulez-zashhitit-sebya.html |date=2013-01-17 }}
* [http://vimeo.com/10371007 Фильм о диагностике, лечении и профилактике туберкулёза]
* [http://www.labome.ru/news/15/ Новая эффективная диагностика туберкулёза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031050852/http://www.labome.ru/news/15 |date=2012-10-31 }}
* [http://www.labome.ru/news/45/H56 Новая вакцина H56 способна бороться с латентной туберкулезной инфекцией]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101184814/http://www.labome.ru/news/45/H56 |date=2011-11-01 }}
* [http://tuberkulez.net/ Туберкулёз в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140105185234/http://tuberkulez.net/ |date=2014-01-05 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=GoUNzpIZgAs Туберкулез: что это? Учебное видео — инфографика о туберкулезе]
* [http://issuu.com/dance4life_ru/docs/tb_in_rf_youth Туберкулез среди подростков и молодежи в России. Доклад (2011 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324214719/https://issuu.com/dance4life_ru/docs/tb_in_rf_youth |date=2016-03-24 }}

== Сығанаҡтар ==
* [http://rkpd.tatarstan.ru/rus/Tuberculosis%20and%20measures%20of%20struggle%20with%20it%20%28tat%29.ntm Татарстан Республикаһы хөкүмәте порталы. Туберкулёзға ҡаршы Республика клиник диспансеры]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Микобактериялы инфекциялар]]
[[Категория:Фтизиатрия]]
[[Категория:Туберкулёз]]</text>
      <sha1>rcthiluy879mmphwd28c5dn87a059lz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тире</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74866</id>
    <revision>
      <id>1299317</id>
      <parentid>1243228</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T05:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28860" sha1="jtwq6p6urgxlcwboxlrte2t26ax3tcr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тире''' ({{lang-la|cutis}}) — [[кеше]]нең йәки [[хайуандар]]ҙың тән япмаһы&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/ogegova/85038 Кожа] в толковом словаре Ожегова. С. И. Ожегов, Н. Ю. Шведова. 1949—1992.&lt;/ref&gt; — ҡатмарлы биологик орган&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/14590 Кожа] в статье Малой медицинской энциклопедии. — М.: Медицинская энциклопедия. 1991—96 гг. на dic.academic.ru&lt;/ref&gt;. Биологияла — [[Умыртҡалылар|умыртҡалы]] [[Хайуандар]]ҙың тышҡы тән япмаһы.

Тире [[организм]]ға сит матдәләр һәм есемдәр, башҡа организмдар, артыҡ дымдың үтеп инеүенән һәм механик зарарланыуҙан һаҡлай. Тиренең тән температураһын көйләү, кибеүҙән һаҡлау кеүек организмды һаҡлау функцияһы бар. Тире матдәләр алмашыныу процесында ҡатнаша. Тирелә бик күп һиҙеү рецепторҙары урынлашҡан (ауыртыу, [[температура]], [[баҫым]]). Тире ҙурлығы буйынса иң ҙур [[Ағза (биология)|ағза]]{{sfn|Быков|2001|name=Bykov2001}}. Оло кешенең тән япмаһы майҙаны 1,5—2,3 м² етә{{sfn|Самусев, Липченко|2002|name=Samusev02}}, массаһы буйынса 4-6 %, ә ''гиподерма'' менән дөйөм массаның 16—17 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/14590 Медицинская энциклопедия. Кожа]&lt;/ref&gt;.

== Тире төҙөлөшө ==
[[Файл:Koja.jpg|thumb|Тән япмаһының киҫелеше]]
[[Файл:Normal Epidermis and Dermis with Intradermal Nevus 10x.JPG|thumb|Кешенең эпидермис һәм тире дерма төҙөлөшө.]]

Тән япмаһы ''эпидермис'', ''дерма'' һәм тире аҫты май клетчаткаһынан тора (''гиподерма'').
* '''Эпидермис''' биш ҡат эпидермаль күҙәнәктәрҙән тора. Был ҡатламда мөгөҙ тәңкәләр, ҡауырһындар, тырнаҡтар, тояҡтар, ҡыуыш мөгөҙҙәр, төктәр барлыҡҡа килә. Тирегә төҫ биреүсе пигмент күҙәнәктәре, күп һанлы биҙҙәр эпидемиста урынлашҡан. Бүленеүсе куҙәнәктәр эпидермистың аҫҡы өлөшөн барлыҡҡа килтерә. Өҫкө өлөштә күҙәнәктәр үлә һәм аҡрынлап ҡуба бара.
* '''Дерма''', йәғни ысын тире. Был ҡатламда капиллярҙар, нерв төйөндәре, ҡан һәм лимфа тамырҙары, [[сәс]] төбө, тиренең мөгөҙ ҡатламы, май һәм тир биҙҙәре урынлашҡан.
* '''Гиподерма''' йәғни '''тире аҫты клетчаткаһы''' — тиренең иң төптәге ҡатламы. Был ҡатламда организм запасҡа ҡалдырған май күҙәнәктәре була. Май ҡатламы тышҡы тәьҫирҙән һаҡлай һәм йылыны һаҡлай.

== Тиренең сығарылмалары ==
Тиренең өҫкө йөҙөндә уның анатомик сығарылмалары — тиренән һәм уның башлансыҡтарынан барлыҡҡа килгән үҫентеләр (сәс, төктәр, ҡауырһын япма, йөн япма, тырнаҡтар, тәңҡәләр, ҡабырсаҡтар, миңдәр, тояҡ, мөгөҙ һ.б.) һәм биҙҙәр (һөт, еҫ, тир, май һ.б.).

Тирелә урынлашҡан биҙҙәрҙең төрлө секрециялары шулай уҡ тәндең тышҡы япмаһының бер өлөшө булып тора.

=== Тире биҙҙәре ===
'''''Май биҙҙәре''''' (sebaceous glands) — тышҡы секреция биҙҙәре. Улар кеше һәм башҡа имеҙеүселәрҙең тиреһендә урынлашҡан һәм майлы секрет (себум) бүлеп сығара. Голокрин биҙҙәренә (секреция ваҡытында күҙәнәктәре тулыһынса емерелгән һәм бөтә эстәлеге сергә әйләнгән биҙҙәр) ҡарай.

Тәүге тапҡыр уларҙы анатомист Мальпиги 1689 йылда тасуирлай. Улар устарҙан, табандарҙан һәм аяҡтың артҡы өлөшөнән тыш, тиренең бөтә өлкәләрендә лә тиерлек урынлашҡан.

Кешелә иң ҙур үҫешкә ирҙәрҙә тестостерон һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙа прогестерон тәьҫирендә бәлиғ булған саҡта етәләр. Улар һәр ваҡыт тиерлек сәс менән бәйле.

'''Май биҙҙәренең ике төрө бар''': сәс фолликулдары менән бәйле һәм үҙ -аллы булған биҙҙәр.

'''''Сәс фолликулдары менән бәйле булмаған'' май биҙҙәре''' эпидермистың өҫкө йөҙөнә сәсһеҙ фолликул аша асыла. Улар тәндең айырым өлөштәрендә, мәҫәлән, тышҡы ҡолаҡ каналында, күҙ ҡабаҡтарында, ирендәрҙә, имсәктәрҙә, енес ағзаларында бар.

'''''Сәс фолликулына бәйле'' май биҙҙәре''' тиренең башҡа өлкәләрендә лә осрай. Һәр сәс йәки төк фолликулын бер йәки бер нисә май биҙе уратып алырға мөмкин. Биҙҙәр arrector pili. мускулдары (сәсте йәки төктө күтәреүсе мускулдар) менән уратып алынған. Сәстең йәки төктең төбө махсус муҡсала була. Йәнәш урынлашҡан май биҙҙәренән бүленеп сыҡҡан матдәләр тирене, сәсте, төктәрҙе майлап тора. Шунлыҡтан улар һығылмалы була һәм һыуҙа еүешләнмәй.

=== Тир биҙҙәре ===
Тир биҙҙәре аша организмдан һыу һәм тарҡалған метаболик продукттар, тоҙҙар һәм бәүелсәнең артыҡ өлөшө сығарыла. Шулай итеп, тир биҙҙәре өҫтәмә бүлеп сығарыу ағзалары ролен үтәй.

Тир, тән өҫлөгөнән парға әйләнеп, уны һыуытып терморгуляцияның мөһим звеноһы булып тора. Шул юл менән эҫе ҡабыуҙан, көн һуғыуҙан һаҡлай.

=== Һөт биҙҙәре ===
Һөт биҙҙәреҡатын-ҡыҙҙарҙа үҫешкән. Яңы тыуған сабыйҙы туҡландырыу өсөн бик мөһим булған күкрәк һөтө етештерә. Һөт биҙҙәренең булыуы имеҙеүселәрҙең төп билдәләренең береһе.

һөт бик туҡлыҡлы һәм уның составында хайуан балаларының үҫеше өсөн кәрәкле бөтә матдәләр: һыу, майҙар, аҡһымдар, углеводтар, витаминдар һәм минераль тоҙҙар була.

һөттөң аҡ төҫө уның составындағы майҙың үтә ваҡ тамсылар рәүешендә булыуына бәйле. Бындай май хайуан балаһының организмында еңел һеңдерелә һәм үҙләштерелә.

=== Лайлалы тиресә биҙҙәре ===
Балыҡтарҙың, ер-һыу хайуандарының тиреһендәге лайлалы тиресә биҙҙәре тирене дымландырып, шыуғалаҡ итеп тороусы лайла бүлеп сығара, Был һыуҙа йөҙгәндә ышҡылыу көсөн кәметә. Ер-һыу хайуандарының тиреһен ҡороға сыҡҡанда кибеүҙән һаҡлай.

== Тиренең функциялары ==
[[Файл:Шпаннер Пётр, 1891.jpg|thumb|Тиренең һуҙылыусанлыҡ һәләте &lt;br&gt;Пётр Шпаннер, 1891 год]]
'''Тире түбәндәге функцияларҙы үтәй'''{{sfn|Быков|2001|с=56}}:

— '''һулыш''' — тиренең кислородты йотоу һәм углекислый газ бүлеп сығарыу һәләте менән бәйле;

— '''Һаҡлау''' — организмды механик һәм химик факторҙар тәьҫиренән, ультрафиолет нурланыштан, микробтарҙың үтеп инеүенән, һыуҙың тыштан үтеп инеүенән һаҡлай ;

— '''терморгуляция''' — тиреләге ҡан тамырҙарының киңәйеүен һәм ҡыҫылыуын көйләп һәм тир аша тән температураһын көйләү;

— '''көйләү функцияһы''' —тир аша организмдағы һыу-тоҙ балансын көйләүҙә ҡатнашыу;

— '''бүлеп сығарыу (экскретор)''' — тир биҙҙәре аша организмдан метаболизм продукттары, артыҡ һыу һәм тоҙҙар, дарыуҙар сығарыла; бөйөрҙөң гипофункцияһы осрағында был эшмәкәрлек көсәйә;

— '''депо '''— 1 л тирәһе ҡан дермалағы ҡан тамырҙарында һаҡлана;

— '''[[Эндокрин система|эндокрин]] һәм метаболик''' — тирелә D витамины синтезланаһәм туплана, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа гормондар ҙа туплана;

— '''һиҙеү ағзаһы (рецептор''') — тирелә баҫымды, тейеүҙе, ауыртыуҙы, һыуыҡты, йылыны ҡабул итеүсе төрлө рецепторҙар урынлашҡан. Улар кешегә йәрәхәтләнеүҙе, бешеүҙе, туңыуҙы булдырмай ҡалырға мөмкинлек бирә. Тиренең һиҙеүсәнлеге организмдың тирә-йүн менән үҙ-ара тәьҫир итешеүендә мөһим роль уйнай. Тире һиҙеүсәнлеген юғалтһа, кеше даими рәүеш тә имгәнеүҙәргә дусар була;
[[Файл:Dermatoms az.png|thumb|Һәр төҫ умыртҡа һөйәгенән килгән нервыға (иннервация) тейешле тире өлөшөнә тап килә]]

— '''иммун функция''' — антигендарҙы эләктереү, эшкәртеү (процессинг) һәм ташыу (транспорт) һәм артабан иммун реакцияһын булдырыу.

'''Тиренең төрҙәре''':
* ''ҡалын тире'' (устарҙа һәм табанда) — ҡалын (400—600 мкм) эпидермистан, төктәр һәм май биҙҙәре юҡ{{sfn|Быков|2001|с=56}};
* ''нескә тире'' (тәндең башҡа өлөштәрендә) —эпидермис ҡатлауы йоҡа (70-140 мкм); сәстәр, төктәр һәм тире биҙҙәре бар{{sfn|Быков|2001|с=56}}&lt;ref name=&quot;Samusev02&quot; /&gt;.

== Сағыштырма анатомия ==
Ғөмүмән, хайуандың теләһә ниндәй тышҡы туҡымаһын тиерлек тире тип атарға мөмкин, әммә ысын тире тик [[хордалылар]]ға ғына хас&lt;ref name=&quot;SA&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20130226053058/http://www.bigpi.biysk.ru/encicl/articles/02/1000207/1000207F.htm Сравнительная анатомия]. Десять физиологических систем органов. Кожа и её производные&lt;/ref&gt;.

[[Быуынтығаяҡлылар]]&lt;nowiki/&gt;ҙың үҙҙәренә генә хас үҙенсәлеге булып хитиндан торған кутикулалы тышҡы һөлдә тора. Кутикула эктодерма күҙәнәктәренән барлыҡҡа килә. Өс ҡатлауҙан тора — эндокутикла, экзокутикла һәм эпикутикла.

Проторакаль биҙҙәр тарафынан етештерелгән стероид гормон экдисондарҙың тәьҫиренән ҡау һалғанда гиподермала яңы эпикутикула , ә уның аҫтында яңы эндокутикла барлыҡҡа килә.

[[Моллюскылар]]&lt;nowiki/&gt;ҙа шулай уҡ эктодерманан ҡаты тышҡы япма — эзбиз ҡабырсаҡ барлыҡҡа килә. Әммә бындай төр япмаларҙы тире тип һанап булмай.

Ысын тиреле хайуандарҙың иң түбән вәкиле булып ланцетник тора. Ланцетниктың тиреһе —тығыҙ арауыҡлы куб формаһындағы күҙәнәктәрҙән торған бер ҡатлы эпителий (эпидермис). Улар үҙҙәрен аҫтан көпләп торған йоҡа базал мембранала урынлашҡан.

Эпидермис өҫ яҡтан эпидермаль биҙҙәр бүлеп сығарған һәм мукополисахаридтарҙан торған яры менән ҡапланған. Ул ланцелаттарҙың йоҡа тиреһен зарарланыуҙан һаҡлай. Эпителий аҫтында ҡойҡа һымаҡ тоташтырғыс туҡыманың йоҡа ҡатламы — кориум, йәки кутис ята. Тышҡы япмалары үтә күренмәле, пигментланмаған тиерлек.

[[Балыҡтар]]&lt;nowiki/&gt;ҙың тышҡы япмаһы һөйәк тәңкәле тиренән ғибәрәт (ҡайһы бер балыҡтарҙа тәңкәләр юҡ). Башҡа умыртҡалыларҙағы кеүек, балыҡ тиреһе дермаға һәм эпидермисҡа (эпителиаль туҡыманан торған эктодермаль сығышлы тиренең өҫкө ҡатламы) бүленә.

Балыҡтағы эпидермисы мөгөҙләнмәй. Эпидермистағы биҙҙәр мускусҡа оҡшаш секреция бүлеп сығара. Ул хайуандың тышҡы япмаларын һаҡлай. Тәңкәләр формалашыуҙа төп ролде тиренең эске ҡатламы — дерма башҡара. Тәңкәләр башта эзбиз яралғы фиғылында барлыҡҡа килә.

Тәңкәләр бер нисә төргә бүленә. Кимерсәкле балыҡтарҙың теш тибы буйынса үҫешкән плакоид тәңкәләре бар. Эволюция барышында плакоид тәңкәләр акулаларҙың һәм скаттарҙың яңаҡтарында теш барлыҡҡа килтерә. Плакоид тәңкә дентиндан тора. Ул тәңкәнең нигеҙен тәшкил итә. Дентин тыш яҡтан эмаль менән ҡапланған.

Химик составы буйынса акулаларҙың һәм кеше тешенең дентины һәм эмале оҡшаш.

Иң ябай тәңкә ганоид тип атала. Ул нур ҡанатлы балыҡтарҙан иң примитив булған балыҡтарҙа, мәҫәлән, бикре балығында күҙәтелә. Бындай тәңкәләр бер-береһенә ятып тормай, ә бер-береһенә тығыҙ тейеп урынлаша. Балыҡ үҫкән ыңғайына улар ҙа үҫә, ҙурая бара.

Пластиналар өҫтән дентинға оҡшаған матдә ҡатламы — ганоин менән ҡапланған. Йыш ҡына бындай тәңкәләр балыҡтың (мәҫәлән, Polypteridae һәм Lepisosteidae ғәиләләренә ҡараусы) кәүҙәһен тоташ панцир булып ҡаплай.

Ҡаҙылма суҡ ҡанатлы һәм ике һулышлы балыҡтарға, шулай уҡ хәҙерге суҡ ҡанатлы балыҡтарға космоид тәңкәләрхас. Ундай тәңкәләрҙең тышҡы йөҙө космин ҡатламынан тора, ә уның өҫтөндә дентин ҡатламы ята.

'''[[Ер-һыу хайуандары|Амфибиялар]]&lt;nowiki/&gt;ҙың''' тиреһе шыма, йоҡа, йомшаҡ. Шыйыҡсаларҙы һәм газдарҙы сағыштырмаса еңел үткәрергә булышлыҡ итеүсе лайла бүлеп сығарыусы тире биҙҙәренә бай.Ҡайһы берҙәрендә лайла ағыулы йәки тире аша газ алмашыуҙы еңеләйтеү сифатына эйә булырға мөмкин. Тире ҡан капиллярҙарҙың тығыҙ селтәре менән сырмалған һәм өҫтәлмә һулыш алыу ағзаһы булып тора.

Тирелә мөгөҙләнеү һәм һөйәкләнеү элементтары бик һирәк осрай. Тирелә йыш ҡына пигментация күҙәтелә, улар һаҡлаусы төҫ барлыҡҡа килтерә. Организм үҫеш процесында тиреһен тоташ көйө ташлай.

Амфибияларҙың тиреһе башҡа умыртҡалыларҙағы кеүек күп ҡатлы эпидермистән һәм ысын тиренән (кориум) тора.

Тиреләренең тышҡы ҡатламында кератин һалыныуына ҡарамаҫтан, амфибияларҙа әлегә тиклем дым юғалтыуҙан һаҡланыу сараһы үҫешмәгән. Шуның арҡаһында уларға етерлек дымлы урындарҙа йәшәргә тура килә.

'''[[Һөйрәлеүселәр]]''' тиренең кибеүенә ҡаршы тороу һәләтенә эйә. Тиреләренең тышҡы яғы ҡалынайыу һәм мөгөҙләнеү (кератинизация) һөҙөмтәһендә мөгөҙ тәңкәләр йәки ҡалҡан барлыҡҡа килтерә. Ул ҡаты йәки һығылмалы булыуы мөмкин.

Кеҫәрткеләрҙә мөгөҙ тәңкәләр бер-береһенә ятып тора . Ташбаҡаларҙа тиреләге ҡалҡандар ҡушылып тоташ панцирь барлыҡҡа килтерә.

Мөгөҙ япмаларының алмашыныуы тулыһынса йәки өлөшләтә булырға мөмкин. Күп төрҙәрҙә был йылына бер нисә тапҡыр ҡабатлана. Тығыҙ һәм ҡоро тиренең биҙҙәре аҙ. Еҫле биҙҙәр йыш ҡына клоака янында урынлашҡан. Лайлалы биҙҙәре юҡ.

Тиреләрендә эске ҡатламының тышҡы өлөшөндә йыш ҡына махсус күҙәнәктәр — хроматофорҙар була. Был күҙәнәктәрҙә пигменттар: меланиндар һәм каротеноидтар етештерелә. Шулай уҡ хроматофорҙарҙа яҡтылыҡты сағылдырыуға һәләтле гуанин бар. Хроматофорҙар ярҙамында ҡайһы бер һөйрәлеүселәр сағыштырмаса ҡыҫҡа ваҡыт эсендә тән төҫөн үҙгәртә ала. Хамелеондар — ошондай үҙсәнлеккә эйә булған иң билдәле вәкилдәр.

'''[[Ҡоштар]]&lt;nowiki/&gt;ҙың''' тиреһе йоҡа, һығылмалы, майға бай. Тоташтырғыс туҡыма ҡатламында контурлы ҡауырһындарға беркетелгән һәм торошон үҙгәртеүсе шыма мускулдар күп.

Тире биҙҙәре юҡ, ҡоштарҙа берҙән-бер тире биҙе — ҡойроҡ умыртҡа һөйәге өҫтөндә урынлашҡан ҡоймос биҙе (килһеҙ ҡоштарҙа, ҡайһы бер туғаҙаҡтарҙа, күгәрсендәрҙә, тутыйғоштарҙа һ.б. юҡ).

Ҡоймос биҙе майлы матдә етештерә. Ҡош суҡышы менән биҙҙән был майлы шыйыҡлыҡ тамсыларын һығып сығара һәм уның менән ҡауырһындарын майлай. Былай майлау ҡауырһындарҙы эластик һәм һығылмалы итә, ә һыу ҡоштарын еүешләнеүҙән һаҡлай.Ҡайһы бер ҡоштарҙың ҡолағы янында көкөрт биҙҙәре бар.

Ҡоштарҙың үҙенә генә хас үҙенсәлеге булып суҡыштың булыуы тора. Гөбөргәйелдәрҙең яңаҡтары тышлығы кеүек, суҡыштар ҙа эпидермистың тышҡы ҡатламынан барлыҡҡа килә. Улар үҫеү барышында үҙгәреп тора.

Ҡоштарҙың алғы ослоҡтары осоуға яраҡлаштырылғанлыҡтан, суҡыш уларҙың ҡайһы бер функцияларын үҙенә алған. Суҡыштың формаһы һәм төҙөлөшө ҡоштоң туҡланыу ысулына бәйле.

Ҡоштарҙың бөтә төрҙәре өсөн дә хәҙерге замандың башҡа хайуандарында осрамаған ҡауырһын япмаһы булыуы хас Ҡауырһындар ҡоштоң суҡышынан һәм аяҡтарының дисталь өлөштәренән тыш кәүҙәһен тулыһынса ҡаплай.

Ҡауырһындар үҫешкәндә мөгөҙләнеүсе күҙәнәктәрҙә пигменттар һалына, улар һәр төргә хас төҫтө билдәләй.

Ике төр пигменттар йышыраҡ осрай: меланиндар һәм липохромдар. Меланиндар ҡауырһындарға ҡара, көрән, ҡыҙғылт-көрән һәм һары төҫ бирә. Липохромдар сағыуыраҡ төҫ бирә: ҡыҙыл, йәшел, һары, зәңгәр һ. б.

Ҡауырһындарҙа төрлө пигменттарҙың бер төҫкә ҡушылыуы төҫтө ҡатмарлаштыра. Аҡ төҫ пигмент булмағанда, ҡауырһындың һауа менән тултырылған үтә буш мөгөҙ күҙәнәктәренән яҡтылыҡтың тулы сағылышы ярҙамында барлыҡҡа килә.

'''Ҡауырһындарҙың өс төрө бар''': контур, мамыҡ һәм төктәр.

Контур ҡауырһындың ҡаты тар көпшәһе һәм уның ян-яҡтарында киң, йомшаҡ елпеүестәре бар. Елпеүестәрҙе көпшәнән ҡуйы булып айырылып киткән, мөгөҙ матдәнән төҙөлгән бик нәҙек төктәр барлыҡҡа килтерә.

1-се рәт төктәре көпшәгә бер-береһенә параллель беркетелгән. Ошондай һәр төктөң ике яғынан тағы ла нәҙегерәк 2-се рәт төктәре айырылып китә. Был төктәр күрше төктәргә ятып тора һәм уларға бик бәләкәй ырғаҡтары менән йәбешә. Ҡауырһындың ошолай төҙөлөүе уны һығылмалы, еңел итә, һәм һауа уға бөтөнләй тиерлек үтеп инмәй.

Контур япма ҡауырһындар, черепицалар һымаҡ, остары менән бер-береһенә ятып, ҡоштоң тәнендә уның осоуын еңеләйтеүсе шылғыр тотош өҫлөк барлыҡҡа килтерә. Осҡанда ҡоштоң ҡанаттарындағы һәм ҡойроғондағы ҙур контур ҡауырһындар төп әһәмиәткә эйә.

Контур ҡауырһындар аҫтында ваҡ мамыҡ ҡауырһындар урынлашҡан. Уларҙың елпеүестәре йомшаҡ һәм кәүшәк, 2-се рәт төктәре юҡ. Ҡ айһы бер ҡош тарҙа мамыҡ та була, ул осонда суҡ кеүек төктәр шәлкеме булған ҡыҫҡа көпшәнән тора . Ҡауырһындар, бигерәк тә мамыҡ ҡауырһындар, һәм мамыҡ ҡош тәненең йылыһын һаҡлай.

Төктәр араһында, көпшәләрҙә һәм айырым мамыҡ бөртөктәре араһында һауа күп була, ә ул йылыны насар үткәрә.

'''Ҡоштар ҡәтғи периодик тәртиптә төләйҙәр''': туҙған ҡауырһындар ҡойола, улар урынына яңылары үҫеп сыға

'''[[Һөтимәрҙәр]]&lt;nowiki/&gt;ҙең''' тиреһенә сәс (йөн) булыуы һәм төрлө — тир, май, һөт, еҫле биҙҙәрҙең булыуы хас. Ҡайһы бер һыу мөхитендә тереклек иткәндәренән (киттәр, сиреналар) башҡа бөтә һөтимәрҙәрҙә лә йөн япмаһы бар. Йөн япманың функцияһы — термик изоляция, зарарланыуҙан һаҡлау. Күпселек төрҙәрҙең, шул иҫәптән [[приматтар]]&lt;nowiki/&gt;ҙың (кешенән башҡа) вибриссаһы бар. Улар тейеп һиҙеү функцияһын башҡарысы эре төктәр.

''Мөгөҙҙәр'' — бөтә төрҙәре лә тиренең сығарылмалары булып тора. Күпселек тояҡлыларҙа эпидермис эшмәкәрлеге арҡаһында барлыҡҡа килә (шулай уҡ осло һәм яҫы тырнаҡтар, сәстәр).

''Тырнаҡ'' —ҡоро ер умыртҡалыларҙың күбеһендә бармаҡ остарында үҫешә: һөйрәлеүселәрҙә, бөтә ҡоштарҙа, һөтимәрҙәрҙә һәм ҡайһы бер амфибияларҙа. Тырнаҡтың төп функциялары — хәрәкәткә, дошмандан һаҡланыуғаһәм һөжүм итеүгә булышлыҡ итеү. Һөтимәрҙәрҙә тырнаҡтар артабан нығыраҡ үҫеш алған. Приматтарға тырнаҡтары([[кеше]], [[Приматтар|маймылдар]]) яҫы тырнаҡтар хас.

&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
 Файл:HautFingerspitzeOCT.gif|Бармаҡ осоноң оптик томограммаһы 
 Файл:Skin.jpg|Кеше тиреһенең ҡатламдары
 Файл:Human skin structure.jpg|Кеше тиреһе өҫлөгө
 Файл:Scar (xndr).jpg|Кеше тәнендә ҡалған яралар
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Тире]]
[[Категория:Һиҙеү органдары]]
[[Категория:Тән япмаһы системаһы]]</text>
      <sha1>jtwq6p6urgxlcwboxlrte2t26ax3tcr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тим Бернерс-Ли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83191</id>
    <revision>
      <id>1299315</id>
      <parentid>1151850</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T04:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34940" sha1="ouvdkawnbco5185b1daxugl1quw2y49" xml:space="preserve">{{Учёный 
 |Имя                  = Тим Бернерс-Ли
 |Оригинал имени       = {{lang-en|Timothy John «Tim» Berners-Lee}}
 |Изображение          = Sir Tim Berners-Lee.jpg
 |Ширина               = 240px
 |Описание изображения = Тим Бернерс-Ли 
 |Дата рождения        = 8.06.1955
 |Место рождения       = {{МестоРождения|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]]
 |Место смерти         = 
 |Научная сфера        = информацион технологиялар
 |Место работы         = Бөтә Донъя Селтәре консорциумы
 |Учёная степень       = 
 |Учёное звание        = 
 |Альма-матер          = The Queen’s College
 |Научный руководитель = 
 |Знаменитые ученики   = 
 |Известен как         = [[Бөтә Донъя Селтәре]] тыуҙырыусы
 |Награды и премии     = [[:en:Awards and honours presented to Tim Berners-Lee|Тулы исемлек]]{{ref-en}}
 |Роспись              = 
 |Ширина росписи       = 
 |Сайт                 = [http://www.w3.org/People/Berners-Lee Tim Berners-Lee]
}}

Сэр '''Тимоти Джон Бернерс-Ли''' ({{lang-en|Timothy John «Tim» Berners-Lee}}), шулай уҡ '''TimBL'''; ([[8 июнь]] [[1955 йыл]]&lt;ref&gt;[http://www.w3.org/People/Berners-Lee/Longer.html Sir Timothy Berners-Lee OM, KBE, FRS, FREng, FRSA. Longer Biography]&lt;/ref&gt;) — [[Бөйөк Британия|Британия]] ғалимы, URI, URL, HTTP, HTML уйлап сығарыусы, [[Бөтә Донъя Селтәре]]н тыуҙырыусы ([[Роберт Кайо]] менән) һәм W3C — Бөтә Донъя Селтәре консорциумының хәҙерге башлығы. [[Семантик селтәр]] концепцияһын ойоштороусы. [[Мәғлүмәт технологиялары]] өлкәһендә бик күп асыштар авторы.

== Биографияһы ==
Ата-әсәһе — Конуэй Бернерс-Ли (Conway Berners-Lee) һәм Мэри Ли Вудс (Mary Lee Woods) — математиктар була һәм тәүге «Манчестер Марк I» [[компьютер]]ҙарын булдырыу өҫтөндә эшләй.

Эмануэль Уондсуэрт мәктәбендә, артабан Оксфорд Король колледжында уҡый. Шул мәлдә ул, [[монитор]] урынына [[телевизор]] ҡулланып, [[M6800]] процессоры базаһында үҙенең тәүге компьютерын йыя. Бер тапҡыр Тим һәм уның дуҫы [[хакер]] атакаһын үткәргәндә тотола, шуға уларҙы университет компьютерын ҡулланыуҙан мәхрүм итәләр.

Оксфорд университетын 1976 йылда отличие менән физика бакалавры дәрәжәһендә тамамлаған Бернерс-Ли [[Дорсет]] графлығындағы «Plessey Telecommunications Ltd» компанияһында эшләй башлай, унда ике йыл эшләү осоронда, башлыса, [[транзакция]]ларҙы бүлеү системалары менән шөғөлләнә.

1978 йылда Бернерс-Ли «D.G Nash Ltd» компанияһына күсә, унда [[принтер]]ҙар өсөн [[компьютер программаһы]]н төҙөү менән мәшғүл була, күп бурыстарҙы үтәй алырлыҡ [[операция системаһы]]на оҡшаш программа төҙөй. Артабан ул йыл ярым Европа Ядро һынауҙары лабораторияһында (ЦЕРН) ([[Женева]], [[Швейцария]]) программа менән тәьмин итеү буйынса консультант була. Тап шунда үҙ мохтажлыҡтары өсөн [[Enquire]] программаһын яҙа, шул хеҙмәтендә ул Бөтә донъя селтәре өсөн концептуаль нигеҙ һала. 1981 йылдан 1984 йылға тиклем Тим Бернерс-Ли «Image Computer Systems Ltd» компанияһында система архитекторы булып эшләй.

1984 йылда CERN стипендияһын алыуға өлгөшө һәм фәнни мәғлүмәттәр туплау өсөн бүленгән системаларҙы эшкәртеү менән шөғөлләнә. Шул ваҡытта «FASTBUS» системаһы өҫтөндә эшләй һәм үҙенең Алыҫ процедураларҙы саҡырыу (Remote Procedure Call) системаһын төҙөй.

1989 йылда, CERN-да Enquire документтар алмаштырыу эске системаһы өҫтөндә эшләп, Бернерс-Ли хәҙерге ваҡытта Бөтә донъя селтәре тип аталған глобаль [[гипертекст]] проектын тәҡдим итә. Проект раҫлана һәм ғәмәлгә ашырыла.

1991 йылдан 1993 йылға тиклем Тим Бернерс-Ли Бөтә донъя селтәре буйынса эшен дауам итә. Ул ҡулланыусыларҙан баһаламалар йыя һәм селтәрҙең эшен координациялай. Бына шул мәлдә ул беренсе тапҡыр үҙенең тәүге URI, HTTP һәм HTML спецификацияларын киң тикшереүгә сығара.

1994 йылда Бернерс-Ли Массачусет технологик институтында MIT-тың информатика һәм яһалма интеллект лабораторияһы (MIT Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory — LCS and AI Lab) һәм 3Com нигеҙ һалыусылар кафедраһы етәксеһе була. Шул мәлдә ул кафедраның әйҙәүсе тикшеренеүсеһенә әйләнә. MIT-та Информатика лабораторияһын Яһалма интеллект лабораторияһына ҡушҡас, MIT — Информатика һәм яһалма интеллект лабораторияһы (MIT Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory) барлыҡҡа килә.

1994 йылда ул MIT-тың Информатика лабораторияһы эргәһендә (Laboratory for Computer Science, LCS) йәғни W3C — Бөтә донъя селтәре консорциумына нигеҙ һала. Шул мәлдән алып әлегә тиклем Тим Бернерс-Ли консорциумға етәкселек итә. Консорциум [[Интернет]] өсөн стандарттар булдырыу һәм уларҙы ҡулланыуға индереү менән шөғөлләнә. Консорциум үҙ алдына, тотороҡло стандарттарҙы уларҙың үҙгәреп барған эволюцияһы менән яраҡлаштырып, Бөтә донъя селтәренең потенциалын тулыһынса асыу бурысын ҡуя.

2004 йылдың декабрендә Тим Саутгемптон университеты профессоры була. Университеттың етди ярҙамы менән ул [[Семантик селтәр]] проектын ғәмәлгә ашырырға ниәтләй.

Хәҙер Бернерс-Ли [[Бостон]] янындағы ҡалала ҡатыны һәм ике балаһы менән йәшәй, бөтә донъя буйлап йөрөргә ярата. Ул Бөйөк Британияла Асыҡ мәғлүмәттәр Институтына етәкселек итә.

== Уйлап табыуҙары ==
[[Файл:Предложение о создании WWW.jpg|thumb|[[1989 йыл]]дың 13 мартында Тим Бернерс-Ли үҙенең босы Майк Сендаллға тәүләп мәғлүмәт менән идара итеү системаһын эшләүҙе тәҡдим итә&lt;ref&gt;[http://www.w3.org/History/1989/proposal.html]&lt;/ref&gt;
1989 йылда, [[ЦЕРН|CERN-да]] эшләгәнендә, Бернерс-Ли [[Бөтә донъя селтәре]] (World Wide Web) булараҡ билдәле булған проектын тәҡдим итә. Проект үҙ-ара [[гиперһылтанмалар]] менән бәйле [[гипертекс]]лы документтарҙы баҫып сығарыуҙы күҙ уңында тота, был аҙым мәғлүмәт эҙләүҙе лә, уларҙы бер урынға туплауҙы ла еңеләйтер ине. Селтәр проекты CERN ғалимдары өсөн эшләнә һәм тәүге мәлдәрҙә CERN-дың эске селтәрендә генә ҡулланыла. Проектты ғәмәлгә ашырыу өсөн Тим Бернерс-Ли (үҙенең ярҙамсылары менән бергә) URI индентификаторҙарын (һәм URL-ды), HTTP протоколын һәм HTML телен уйлап таба. Тап ошо технологиялар хәҙерге заман Бөтә донъя селтәре нигеҙенә һалына. 1991 йылдан 1993 йылға тиклемге осорҙа Бернерс-Ли стандарттарҙың техник спецификацияһын камиллаштыра һәм уларҙы баҫтырып сығара.

Проект сиктәрендә Бернерс-Ли донъялағы беренсе «[[CERN httpd|httpd]]» [[веб-сервер]]ын һәм [[NeXT]] компьютеры өсөн донъялағы беренсе гипертекслы веб-[[браузер]]ҙы булдыра, ул тәүҙә «[[WorldWideWeb]]», аҙағыраҡ технология атамаһы һәм браузер атамаһы араһында буталыш килеп сыҡмаһын өсөн «Nexus» тип атала. Был браузер бер юлы [[WYSIWYG]]-мөхәррир ҙә була (WYSIWYG от What You See Is What You Get, «нимә күрһәң, шуны алырһың»), уның өҫтөндә эш [[1990 йыл]]дың октябренән декабргә тиклем дауам итә. Программа «NeXTStep» мөхитендә эшләй һәм 1991 йылдың йәйендә Интернет буйлап тарала башлай.

Бернерс-Ли донъялағы иң беренсе веб-[[сайт]]ты &lt;!--http://info.cern.ch&lt;/ адресы буйынса --&gt; булдыра (хәҙер сайт [http://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/News/9201.html архивында һаҡлана]). Был сайт [[1991 фән йылы|1991 йылдың]] [[6 авгус]]ында онлайн рәүештә Интернетта килеп сыға. Сайтта Бөтә донъя селтәренең нимә булыуы, веб-серверҙы нисек урынлаштырыу, нисек итеп браузерҙы алыу мөмкинлеге һәм башҡа кәңәштәр тасуирлана. Тап ошо сайт донъялағы тәүге интернет-каталог та була, сөнки аҙағыраҡ Тим Бернерс-Ли унда башҡа сайттарға һылтанмалар исемлеген лә урынлаштыра һәм уны даими контролдә тота.

Бернерс-Лиҙың төп әҙәби хеҙмәте — «Селтәр үреү: Бөтә донъя селтәренең шишмә башы һәм киләсәге» («Weaving the Web: Origins and Future of the World Wide Web», Texere Publishing, 1999, ISBN 0-7528-2090-7). Был китабында ул Селтәрҙе булдырыу процесы, уның концепцияһы һәм Интернетты үҫтереүҙе үҙенең нисек итеп күҙаллауы тураһында бәйән итә. Автор үҙенең хеҙмәтендә бер нисә мөһим принципҡа ла туҡтала:
# Селтәрҙәге мәғлүмәтте мөхәррирләү мөмкинлеге селтәр буйлап сәйәхәт итеү мөмкинлегенә ҡарағанда мөһимерәк. Был йәһәттән Бернерс-Ли  WYSIWYG концепцияһына иҫәп тота, шул уҡ ваҡытта [[Wiki]] ла — тейешле йүнәлеш буйынса алға табан аҙым.
# Компьютерҙарҙы кешеләргә бергәләп эшләргә ярҙам иткән «фон процестары» өсөн дә ҡулланырға була.
# Интернеттағы һәр аспект, иерархия кеүек түгел, ә селтәр кеүек эшләргә тейеш. Иҫкәрмә домендар исемдәре системаһына ғына ҡағыла.
# Ғалим-компьютерщиктар техник яуыплылыҡҡа ғына эйә.

Бернерс-Ли «Семантик селтәрҙе үргәндә: Бөтә донъя селтәре потенциалын тулыһынса асыу» («Spinning the Semantic Web: Bringing the World Wide Web to Its Full Potential», The MIT Press, [[2005]], ISBN 0-262-56212-X) китабына инеш һүҙ яҙа, унда [[семантик селтәр]]ҙең  концепцияһын асып һала, был өҫҡорма — Интернеттың киләсәге, ти.

Семантик селтәр — ул хәҙерге Бөтә донъя селтәре өҫтөнә ҡуйылған өҫҡорма, уның маҡсаты — селтәргә урынлаштырылған мәғлүмәтте [[компьютер]]ҙар өсөн аңлайышлыраҡ итеү. Өҫтәүенә һәр ресурс компьютерға аңлайышлы ғәҙәти телдә тасуирлау менән тәьмин ителергә тейеш. Семантик селтәр, платформаһына ла, программалау телдәренә лә ҡарамайынса, теләһә ниндәй ҡушымталар өсөн аныҡ структурлаштырылған [[мәғлүмәт]]тәргә юлды аса. Программалар үҙҙәре кәрәкле ресурстарҙы таба, мәғлүмәттәрҙе классификациялай, логик элемтәне эҙләп таба, һығымталар яһай һәм хатта шул һығымталар нигеҙендә ҡарарҙар ҡабул итә. Киң рәүештә таралһа һәм грамоталы итеп үҙләштерелһә, семантик селтәр [[Интернет]]та революция эшләй ала.

== Маҡтаулы исемдәре ==
* [[1994 йыл]]да Бернерс-Ли — [[Бөтә донъя селтәре|Бөтә донъя селтәренең]] Дан залына индерелгән алты кешенең береһе&lt;ref&gt;{{cite web|title=The World-Wide Web Hall of Fame|url=http://botw.org/1994/awards/fame.html|publisher=Best of the Web Directory|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GWCjcRbT?url=http://botw.org/1994/awards/fame.html|archivedate=2013-05-10}}&lt;/ref&gt;.
* [[1997 йыл]]да «глобаль компьютер селтәрҙәре коммуникациялары мәнфәғәте өсөн хеҙмәт иткәне өсөн» [[Британия империяһы ордены]] офицеры итеп иғлан ителә(OBE)&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=54794 |date=13 June 1997 |startpage=24 |endpage=25 |supp=yes |accessdate=28 July 2012}}&lt;/ref&gt;.
* [[1999 йыл]]да «[[Time|Time magazine]]» журналы уны «[[Time 100: XX быуат геройҙары һәм кумирҙары|быуаттың 100 иң бөйөк аҡылы]]» исемлегенә индерә&lt;ref name=AFP&gt;{{cite news
 |title       = Tim Berners Lee—Time 100 People of the Century
 |url         = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990627,00.html
 |work        = Time Magazine
 |quote       = He wove the World Wide Web and created a mass medium for the 21st century. The World Wide Web is Berners-Lee's alone. He designed it. He loosed it on the world. And he more than anyone else has fought to keep it open, nonproprietary and free.
 |first       = Joshua
 |last        = Quittner
 |date        = 29 March 1999
 |accessdate  = 2013-05-09
 |archivedate = 2007-08-15
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070815090521/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C990627%2C00.html
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815090521/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C990627%2C00.html |date=2007-08-15 }}&lt;/ref&gt;.
* [[2001 йыл]]да [[BBC]] версияһы буйынса [[Британияның 100 иң бөйөк кешеһе]] исемлегенә индерелә, ул дөйөм милли тауыш биреү йоғаҡтары буйынса асыҡлана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-134458/100-great-Britons--A-complete-list.html |title=100 great Britons – A complete list |work=Daily Mail |date=21 August 2002 |accessdate=2 August 2012}}&lt;/ref&gt;.
* [[2004 йыл]]дың 16 июлендә Бөйөк Британия Королеваһы [[Елизавета II]] «Интернетты глобаль үҫтереү мәнфәғәтендә хеҙмәт иткән өсөн» Тим Бернерс-Линға Рыцарь-Командор исемен бирә (KBE, FRS, FRAEng.)&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/3357073.stm|title=Web’s inventor gets a knighthood|date=31 декабря 2003|publisher=[[BBC]]|lang=en|accessdate=2010-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/3899723.stm|title=Creator of the web turns knight|date=16 июля 2004|publisher=[[BBC]]|accessdate=2010-05-27}}&lt;/ref&gt;.
* [[2005 йыл]]да үҙенең ҡаҙаныштары һәм «британдарҙың төп характер һыҙаттарын күрһәткән өсөн» 2004 йылдың бөйөк британлыһы тип иғлан ителә&lt;ref&gt;{{cite news
  | title =Three loud cheers for the father of the web
  |work=The Daily Telegraph
  |location=London
  |date=28 January 2005
  | url =http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1482211/Three-loud-cheers-for-the-father-of-the-web.html
  | accessdate=25 May 2008
}}&lt;/ref&gt;.
* [[2007 йыл]]да [[Альберт Хофман]] менән бергә [[Daily Telegraph]] баҫмаһы версияһы буйынса бөйөк генийҙар исемлегенең беренсе юлына яҙыла&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html |title=&quot;Top 100 living geniuses&quot; '&amp;#39;The Daily Telegraph'&amp;#39; 28 October 2007 |work=The Daily Telegraph  |date=30 October 2007 |accessdate=21 December 2011}}&lt;/ref&gt;.
* [[2011 йыл]]да ул «[[яһалма интеллект]] һәм [[Интеллектуаль мәғлүти система|интеллектуаль системалар]] өлкәһенә һиҙелерлек өлөш индергәне өсөн» Яһалма интеллекттың IEEE Дан залы исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/pr/399442 |title=IEEE Computer Society Magazine Honors Artificial Intelligence Leaders |newspaper=[[DigitalJournal.com]] |date={{Start date|df=yes|2011|8|24}} |accessdate={{Start date|2011|9|18|df=yes}}}} Press release source: ''[[PRWeb]]'' ([[Vocus]]).&lt;/ref&gt;.
* [[2012 йыл]]да [[Интернет йәмғиәте]] уны [[Интернеттың Дан залына]] индерә&lt;ref&gt;[http://www.internethalloffame.org/inductees/year/2012 2012 Inductees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121213033309/http://internethalloffame.org/inductees/year/2012 |date=2012-12-13 }}, [[Internet Hall of Fame]] website. Retrieved 24 April 2012&lt;/ref&gt;.

Сэр Тимоти Джон Бернерс-Ли түбәндәге университеттарҙың почётлы профессоры:
* Парсонс дизайн мәктәбе (Parsons The New School for Design), Нью-Йорк (D.F.A., 1996)
* Саутгемптон университеты (D.Sc., 1996)
* Эссек университеты (D.U., 1998)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Honorary Graduates of University of Essex|lang=en|url=http://www.essex.ac.uk/honorary_graduates/hg/profiles/1998/t-berners-lee.aspx|accessdate=2011-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GWCk9684?url=http://www.essex.ac.uk/honorary_graduates/hg/profiles/1998/t-berners-lee.aspx|archivedate=2013-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502185658/http://www.essex.ac.uk/honorary_graduates/hg/profiles/1998/t-berners-lee.aspx |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt;
* Көньяҡ Тәре университеты||en|Southern Cross University}} (1998)
* Асыҡ университет (Бөйөк Британия) (D.U., 2000)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Open University's online graduation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/696176.stm |work = [[BBC]] NEWS |date = 31. March 2000 |accessdate =22 September 2010}}&lt;/ref&gt;
* [[Колумбия университеты]] (D.Law, 2001)
* [[Оксфорд университеты]] (2001)
* Порт-Элизабет университеты (University of Port Elizabeth) (D.Sc., 2002)
* [[Ланкастер университеты]] (D.Sc, 2004)&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Lancaster University Honorary Degrees, July&amp;nbsp;2004
 |publisher   = Lancaster University
 |lang        = en
 |url         = http://domino.lancs.ac.uk/info/lunews.nsf/I/2768F56EB38B32F780256ECC00404E69
 |accessdate  = 2008-05-25
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6GWCltoZf?url=http://news.lancs.ac.uk/Web/News/Pages/2768F56EB38B32F780256ECC00404E69.aspx
 |archivedate = 2013-05-10
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804050329/http://news.lancs.ac.uk/Web/News/Pages/2768F56EB38B32F780256ECC00404E69.aspx |date=2012-08-04 }}&lt;/ref&gt;
* [[Манчестер  университеты]] (2008)&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Scientific pioneers honoured by The University of Manchester |url=http://www.manchester.ac.uk/aboutus/news/display/?id=4216 |work=manchester.ac.uk |date=2 December 2008 |accessdate=10 October 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022073226/http://www.manchester.ac.uk/aboutus/news/display/?id=4216 |date=22 October 2013 }}&lt;/ref&gt;
* Каталонияның Асыҡ университеты (Open University of Catalonia) (2008)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uoc.edu/hc/berners-lee/esp/index.html |title=Honoris Causa: Sir Timothy Berners-Lee|lang=en|accessdate=2014-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313001314/http://www.uoc.edu/hc/berners-lee/esp/index.html |archivedate=2014-03-13 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Мадрид Политехник университеты]] (2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.upm.es/portal/site/institucional/menuitem.fa77d63875fa4490b99bfa04dffb46a8/?vgnextoid=c5d0492bf33c0210VgnVCM10000009c7648aRCRD|title=Universidad Politécnica de Madrid: Berners-Lee y Vinton G. Cerf—Doctores Honoris Causa por la UPM|lang=es|accessdate=2010-08-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GWCmsB6m?url=http://www.upm.es/portal/site/institucional/menuitem.fa77d63875fa4490b99bfa04dffb46a8/?vgnextoid=c5d0492bf33c0210VgnVCM10000009c7648aRCRD|archivedate=2013-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521231126/http://www.upm.es/portal/site/institucional/menuitem.fa77d63875fa4490b99bfa04dffb46a8/?vgnextoid=c5d0492bf33c0210VgnVCM10000009c7648aRCRD |date=2013-05-21 }}&lt;/ref&gt;
* [[Амстердам ирекле университеты]] (2009)&lt;ref&gt;{{cite web
 |lang        = nl
 |url         = http://www.vu.nl/nl/Images/pb%2009.082%20Eredoctoraat_tcm9-94528.pdf
 |title       = Uitvinder World Wide Web krijgt eredoctoraat Vrije Universiteit
 |accessdate  = 2009-07-22
 |author      = Vrije Universiteit Amsterdam
 |date        = 2008-07-22
 |authorlink  = 
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6GWCox5uP?url=http://www.vu.nl/nl/Images/pb%2009.082%20Eredoctoraat_tcm9-94528.pdf
 |archivedate = 2013-05-10
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130705172837/http://www.vu.nl/nl/Images/pb%2009.082%20Eredoctoraat_tcm9-94528.pdf |date=2013-07-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |lang=nl
 |url         = http://www.nu.nl/internet/2046688/bedenker-wereldwijd-web-krijgt-eredoctoraat-vu.html
 |title       = 'Bedenker' wereldwijd web krijgt eredoctoraat VU
 |accessdate  = 2009-07-22
 |author      = NU.nl
 |date        = 2008-07-22
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6GWCpS4SQ?url=http://www.nu.nl/internet/2046688/bedenker-wereldwijd-web-krijgt-eredoctoraat-vu.html
 |archivedate = 2013-05-10
}}&lt;/ref&gt;
* [[Льежс университеты]] (D.Sc., 2009)&lt;ref&gt;[http://www.ulg.ac.be/cms/c_268662/fr/seance-de-rentree-academique-2009 Université de Liège — Séance de rentrée académique 2009&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160623090612/http://www.ulg.ac.be/cms/c_268662/fr/seance-de-rentree-academique-2009 |date=2016-06-23 }}&lt;/ref&gt;
* [[Гарвард университетя]] (D.Sc., 2011)&lt;ref&gt;[http://news.harvard.edu/gazette/story/2011/05/harvard-to-award-nine-honorary-degrees/#berners-lee Harvard awards 9 honorary degrees] ''news.harvard.edu'' Retrieved 11 June 2011&lt;/ref&gt;
* [[Сент-Эндрюс университеты]] (D.Sc., 2013)&lt;ref&gt;[http://www.st-andrews.ac.uk/600/events/celebration/graduation/ Graduation ceremony | 600th Anniversary | University of St Andrews — 1413—2013&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923170741/https://www.st-andrews.ac.uk/600/events/celebration/graduation/ |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;

Тим Бернерс-Ли шулай уҡ Британия компьютер йәмғиәтенең (British Computer Society) Күренекле ағзаһы , Электроинженерҙар институтының Почётлы ағзаһы, Техник коммуникациялар йәмғиәтенең Почётлы ағзаһы, Гильермо Маркони Фонды ағзаһы, Америка сәнғәт һәм фән академияһы ағзаһы&lt;ref name=AAAS&gt;{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter B|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|lang=en|accessdate=2011-06-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GWCra2mS?url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|archivedate=2013-05-10}}&lt;/ref&gt;, [[Лондон король йәмғиәте]] (2001) һәм Бөйөк Британия король фәндәр инженер академияһы ағзаһы, Америка философия йәмғиәте ағзаһы, АҠШ Милли инженер академияһының сит ил ағзаһы (2007)&lt;ref&gt;[https://www.nae.edu/31006/Sir-Timothy-BernersLee  Sir Timothy Berners-Lee ]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, [[АҠШ Милли академияһы|АҠШ Милли академияһының]] (2009) ағзаһы&lt;ref&gt;{{us nas id}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
Тим Бернерс-Ли төрлө, шул иҫәптән халыҡ-ара кимәлдәге, бихисап наградалар менән бүләкләнгән. Түбәндә уларҙы ҡайһы берҙәре генә атала:
* Килби Фонды Премияһы «Йылдың Йәш инноваторы»||en|Kilby International Awards}} (1995)&lt;ref name=&quot;W3Bio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.w3.org/People/Berners-Lee/Longer.html|title=Berners-Lee Longer Biography|publisher=World Wide Web Consortium|lang=en|accessdate=2011-01-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GWCs4Dui?url=http://www.w3.org/People/Berners-Lee/Longer.html|archivedate=2013-05-10}}&lt;/ref&gt;
* Prix Ars Electronica ойошмаһы премияһы (1995)
* Иҫәпләү техникаһы ассоциацияһының (АСМ)]] (1995) Программа системалары премияһы (ACM Software System Award)&lt;ref name=acmaward&gt;{{cite web |publisher=[[Association for Computing Machinery]] |url=http://awards.acm.org/homepage.cfm?srt=all&amp;awd=149 |work=ACM Awards |title=Software System Award |accessdate={{Start date|2011|10|25|df=yes}} |lang=en |archiveurl=https://www.webcitation.org/6GWCsWInD?url=http://awards.acm.org/software_system/ |archivedate=2013-05-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402203501/http://awards.acm.org/homepage.cfm?srt=all&amp;awd=149 |date=2012-04-02 }}&lt;/ref&gt;
* [[C&amp;C Prize]] (1996)
* Маунтбеттен миҙалы (Mountbatten Medal) (1996)
* Уоллес Макдауэлл премияһы (1996) [[IEEE]]-нан
* Физика институтынан Дадделл миҙалы һәм премияһы (1997)
* Эдуард Рейн премияһы (1998)
* Мак-Артур стипендияһы (1998)
* Король миҙалы (2000)
* Маркони премияһы (2002)
* Альберт (Король сәнғәт йәмғиәте) миҙалы (2002)
* Японияның Фән һәм технологиялар фондынан премия (2002)
* Прогресс миҙалы (Король фотография йәмғиәте) һәм Король фотография йәмғиәтенән (Royal Photographic Society) уйлап табыуын, тикшеренеүҙәрен, баҫтырып сығарған ғилми хеҙмәттәрен һәм фәнгә индергән башҡа төрлө өлөшөн таныу билдәһе булараҡ Почетлы ағзалыҡ (2003)&lt;ref&gt;[http://www.rps.org/awards/history/progress-medal Royal Photographic Society’s Progress Medal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150204193835/http://www.rps.org/awards/history/progress-medal |date=2015-02-04 }} Retrieved 13 August 2012&lt;/ref&gt;
* Бөтә донъя селтәрен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн [[Компьютер тарихы музейы]] премияһы (2003)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.computerhistory.org/fellowawards/index.php?id=88|title=Fellow Awards &amp;#124; Fellows Home|publisher=Computerhistory.org|lang=en|date=2010-01-11|accessdate=2010-08-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GWCt1J8q?url=http://www.computerhistory.org/fellowawards/index.php?id=88|archivedate=2013-05-10}}&lt;/ref&gt;
* «Меңйыллыҡ технологияһы» премияһын беренсе булып алыусы (1 000 000 евро күләмендә), Финляндия президенты Тарья Халонен ҡулынан (2004)&lt;ref&gt;{{cite web
 |title       = Millennium Technology Prize 2004 awarded to inventor of World Wide Web
 |publisher   = [[Millennium Technology Prize]]
 |lang        = en
 |url         = http://www.technologyawards.org/index.php?m=2&amp;s=1&amp;id=16&amp;sm=4
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20070830111145/http://www.technologyawards.org/index.php?m=2&amp;s=1&amp;id=16&amp;sm=4
 |archivedate = 2007-08-30
 |accessdate  = 25 May 2008
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070830111145/http://www.technologyawards.org/index.php?m=2&amp;s=1&amp;id=16&amp;sm=4 |date=2007-08-30 }}&lt;/ref&gt;
* Электрон рубеждар фондынан (EFF Pioneer Award) — Башлап юл ярыусыға награда
* Ғилми һәм техник тикшеренеүҙәр өсөн Астурий принцы премияһы (Ларри Робертс, Роберт Эллиот Кан һәм Винт Серф менән бергә)
* Америка Мәғлүмәт фәне һәм технология йәмғиәтенән махсус бүләк
* Нильс Бор миҙалы — [[ЮНЕСКО]]-нан (2010)
* Королева Елизавета Икенсенең Инженер эшмәкәрлеге өлкәһендә премияһы (2013)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/science-environment-21831916 BBC News — Internet pioneers win engineering prize]&lt;/ref&gt;
* Прогресс миҙалы (Америка фотографиия йәмғиәте) (2014)
* Белем премияһы (2014)
* 1-се класлы Мария ере Тәреһе ордены (2015, Эстония)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.president.ee/et/vabariik/teenetemargid/kavaler/19298/timothy-john-berners-lee|title=Teenetemärkide kavalerid: Timothy John Berners-Lee|publisher=Vabariigi President|date=2015-02-04|accessdate=2015-08-19|lang=et|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509152028/http://www.president.ee/et/vabariik/teenetemargid/kavaler/19298/timothy-john-berners-lee|archivedate=2015-05-09|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509152028/http://www.president.ee/et/vabariik/teenetemargid/kavaler/19298/timothy-john-berners-lee |date=2015-05-09 }}&lt;/ref&gt;
* Тьюринг премияһы (2016) һәм башҡа наградалар һәм премиялар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.w3.org/People/Berners-Lee/ Личная страница Тима Бернерса-Ли]
* [http://dig.csail.mit.edu/breadcrumbs/blog/4 Блог Тима Бернерса-Ли, открытый в декабре 2005-го] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051224001905/http://dig.csail.mit.edu/breadcrumbs/blog/4 |date=2005-12-24 }}
* [http://www.w3.org/History/1989/proposal.html Историческое предложение Бернерса-Ли для CERN]
* [http://www.w3.org/People/Berners-Lee/Weaving/Overview.html Знаменитая книга «Плетя паутину: истоки и будущее Всемирной паутины» онлайн]
* [http://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/TheProject.html Первый в мире веб-сайт (архив)]
* [http://www.w3.org/ Официальный сайт Консорциума Всемирной паутины (W3C)]
* {{ВТ-ЛП|Бернерс-Ли, Тим}}
* [http://www.egovernment.ru/newstext.php?news_id=31094 Изобретатель WWW получил орден «За заслуги»]</text>
      <sha1>ouvdkawnbco5185b1daxugl1quw2y49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словенияла социаль эшҡыуарлыҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90031</id>
    <revision>
      <id>1299277</id>
      <parentid>1180945</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T15:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15075" sha1="87zukdbt26p13zs1a2b8f2s8f54pkm8" xml:space="preserve">[[Файл:Deželni dvorec (4).jpg|thumb|right|250px|[[Любляна университеты]]нда 2014 йылдан башлап социаль эшҡыуарлыҡ үҙәге эшләй башлай]]
'''[[Словения]]ла [[социаль эшҡыуарлыҡ]]''' (so.p.&lt;ref name=&quot;e-VEM&quot;&gt;{{cite news | title=Правовые нормы | publisher=e-VEM portal za podjetja in podjetnike | url=http://evem.gov.si/info/zacenjam/zelim-ustanoviti-podjetje/poslovne-oblike-podjetij/socialno-podjetje-sop/ | lang=sl }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523073253/http://evem.gov.si/info/zacenjam/zelim-ustanoviti-podjetje/poslovne-oblike-podjetij/socialno-podjetje-sop/ |date=2015-05-23 }}&lt;/ref&gt; ҡыҫҡартыуы ҡабул ителде) экология, йәмәғәт һаулығы һәм оло йәштәге кешеләрҙе ҡарау мәсьәләләрендә күбеһенсә эшләй. Шулай уҡ илдә этик банкингы үҫешә. 2015 йылға тиклем социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү өсөн хеҙмәт, ғаилә, социаль һорауҙар һәм тигеҙ мөмкинлектәр минитерствоһы яуаплы ине&lt;ref name=&quot;Ministrstvo za delo&quot;&gt;{{cite news | title=Социальное предпринимательство в словенских законах | publisher=Ministrstvo za delo, družino,  socialne zadeve in enake možnosti | url=http://www.mddsz.gov.si/si/delovna_podrocja/trg_dela_in_zaposlovanje/socialno_podjetnistvo/ | lang=sl }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523073424/http://www.mddsz.gov.si/si/delovna_podrocja/trg_dela_in_zaposlovanje/socialno_podjetnistvo/ |date=2015-05-23 }}&lt;/ref&gt;. Ә 2015 йылдың ғинуарында күпселек функциялар экономика үҫеше һәм технологиялар министерствоһына күсә&lt;ref name=&quot;podjetniski-portal&quot;/&gt;.

== Словенияла социаль эшҡыуарлыҡтың килеп сығыуы ==

Европа комиссияһының тикшереүселәре фекере буйынса, Словенияла социаль эшҡыуарлыҡ өсөн тәүшарттар ун дүртенсе быуатта уҡ булған&lt;ref name=&quot;European Commission&quot;&gt;{{cite news | title=Social Innovation in Slovenia | publisher=European Commission | url=https://webgate.ec.europa.eu/socialinnovationeurope/en/social-innovation-slovenia | lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523151228/https://webgate.ec.europa.eu/socialinnovationeurope/en/social-innovation-slovenia |date=2015-05-23 }}&lt;/ref&gt;. Белгестәр тәүге словен һөнәр берләшмәләрен үҙ эшмәкәрлегендә инновацион ҡараштар ҡулланған тәүге коммерциялы булмаған ойошмаларға индерәләр. Өсөнсө секторҙың артабанғы үҫешен социализм ваҡыты менән бәйләйҙәр. 1980 йылдарҙа Словения ерҙәрендә экологик ағыштар, феминистик һәм кеше хоҡуҡтары буйынса ойошмалар бик популяр була. 1991 йылда Словения айырым ил була, ә был социаль сфераһын һәм эшҡыуарлыҡты үҫтереүҙә тағы бер мөмкинлек бирә.

Словенияның премьер-министры, Мирослав Церар, шулай уҡ социаль эшҡыуарлыҡты үткән ваҡыттар тарихы менән бәйләй
{{Начало цитаты}}… был традиция, берҙәмлеккә һәм эшһөйәрлеккә йүнәлтелгән, социаль-ориентирлы булған коллектив ментальносе… Беҙгә быны үҙебеҙҙә һәр тапҡыр яңынан һәм яңынан уятырға кәрәк.{{Конец цитаты|источник=Мирослав Церар&lt;ref&gt;{{cite web |author= |title=Правительство Словении приступило к реализации проекта по социальному предпринимательству |url=http://www.vlada.si/en/media_room/newsletter/slovenia_weekly/news/article/the_government_embarks_on_a_project_of_promoting_social_entrepreneurship_50749/ |publisher=Официальный сайт Правительства Словении |date=2015 |accessdate=2015-05-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523055602/http://www.vlada.si/en/media_room/newsletter/slovenia_weekly/news/article/the_government_embarks_on_a_project_of_promoting_social_entrepreneurship_50749/ |date=2015-05-23 }}&lt;/ref&gt;}}

2011 йылда Словенияла социаль эшҡыуарлыҡ тураһында ҡанун сығарыла. Шунда предприятиеларҙы финанслау һәм бизнес-инкубаторҙар төҙөү өсөн мөмкинлектәр яҙылып сыға. Ҡанун эш хаҡына сыҡымдарҙы финанслай, медицина, социаль һәм пенсион страховкалауға, уҡыу, квалификацияны үҫтереү һәм консультация субсидияларына киткән аҡсаларҙы кире ҡайтар. Документ буйынса, социаль предприятиела тәүге йылында эшселәр һаны бер кешенән әҙ булырға тейеш түгел&lt;ref name=&quot;Konfederacija sindikatov 90 Slovenije&quot;&gt;{{cite news | title=Основные положения Закона |publisher= Konfederacija sindikatov 90 Slovenije |url=http://www.sindikat-ks90.si/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=231:socialno-podjetnitvo-novost-v-sloveniji&amp;catid=3:novice  | lang=sl}}&lt;/ref&gt;. Табышты таратып биреү тыйыла, бөтә эшләнгән аҡса эш хаҡын түләүге китә, артығы предприятиеның эшҡыуарлығына реинвестиция кеүек китә. Бындай предприятиеға эшкә зәғиф булған, эш эшләүҙә психик йә икенсе үҙенсәлектәре өсөн сикләнгән, оҙаҡ ваҡыт эшһеҙ йөрөгән, 55 йәштән олораҡ булған, башланғыс йә урта белемһеҙ кешеләр алына. Шулай уҡ улар араһына, эшһеҙ сиғандар ҙа эшкә керә ала тип был документта айырым юлда яҙылған&lt;ref name=&quot;Konfederacija sindikatov 90 Slovenije&quot;/&gt;.

Ошо уҡ йылда илдә социаль эшҡыуарҙар форумы үтә. Әммә артабанғы йылдарҙа был термин тураһында бәхәстәр булыу сәбәпле социаль эшҡыуарлыҡ ҙур ҡыйынлыҡтар менән үҫешә. берәүҙәр социаль эшҡыуалыҡ табыш килтерергә тейеш түгел тип иҫәпләһә, икенселәре был категорияға кооперативтарҙы индерә&lt;ref name=&quot;the guardian&quot;&gt;{{cite news | title=Slovenia, the UK, and the future of social enterprise in Europe |publisher=the guardian |url=http://www.theguardian.com/british-council-partner-zone/slovenia-uk-future-social-enterprise-europe | lang=en}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылда социаль предприятеларҙа финанслау мониторинг ҡағиҙәләре баҫтырып сығарыла&lt;ref name=&quot;Ministrstvo za delo&quot;/&gt;. Шунда уҡ махсус комиссия социаль эшҡыуарлыҡтың 2016 йылға тиклем үҫтереү стартегияһын эшләп сығара.

2014 йылда [[Любляна университеты]] Социаль һорауҙар факультеты янында асылған социаль эшҡыуарлыҡ үҙәгенең инициаторы була&lt;ref name=&quot;Ministrstvo za kmetijstvo, gozdarstvo in prehrano&quot;&gt;{{cite news | title= Socialno podjetništvo v kmetijstvu | publisher= Ministrstvo za kmetijstvo, gozdarstvo in prehrano | url= http://www.mkgp.gov.si/nc/si/medijsko_sredisce/novica/article//7938/ | lang= sl }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523073438/http://www.mkgp.gov.si/nc/si/medijsko_sredisce/novica/article//7938/ |date=2015-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== 2015 йылда дәүләт инициативалары ==
[[Файл: Anja Kopač Mrak 2014.jpg|мини|справа|250пкс|Аня Копач Мрак, хеҙмәт, ғаилә, социаль һорауҙар һәм тигеҙ мөмкинлектәр министры]]
2015 йылда Словения хөкүмәте социаль эшҡыуарлыҡты, кооперативтарҙы, ижади етештереүҙәрҙе һәм экономика демократияһын үҫтергән яңы проекты тормошҡа ашырыуға тотона. Социаль экономика кимәлен күтәрер өсөн дәүләт ҡазнаһында 12,7 миллион евро аҡса ҡаралған&lt;ref name=&quot;podjetniski-portal&quot;&gt;{{cite news | title= Socialne inovacije in socialno podjetništvo na UL | url= http://www.podjetniski-portal.si/index.php?t=E_publikacije&amp;type=prirocnik&amp;article_id=22711 | lang= sl }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523073338/http://www.podjetniski-portal.si/index.php?t=E_publikacije&amp;type=prirocnik&amp;article_id=22711 |date=2015-05-23 }}&lt;/ref&gt;, һәм өҫтәмә ресурстар [[Европа берлеге]]нең программалары буйынса. Проект буйынса, социаль сферала эшләгән кшеләр һанын 0,7 % 6,5 % тиклем күтәрәсәктәр, шулай уҡ социаль эшҡыуарлыҡтың йүнәлешендә ятмаған социаль инновацияларға ярҙам итәсәктәр (мәҫьәлән, ныҡлы булмаған төркөмдәрҙең ихтимал интеграцияһы). Шул уҡ ваҡытта социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү программаһын үтәү контроле экономик үҫешеү һәм технологиялар министерствоһына йөкмәтелә, ә, тәүҙә булған «Социаль эшҡыуарлыҡ тураһында» дөйөм ҡағиҙәләрен башҡарыу ваҡытында булған, Хеҙмәт, ғаилә,социаль һорауҙар һәм тигеҙ мөмкинлектәр министерствоһына һалынмай. Бер-нисә эксперт уйҙары буйынса, был социаль сферала эшләгән ойошмаларҙың эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеген үҫтерүгә ярҙам итәсәк. Шулай уҡ проекты башҡарыу буйынса төркөмдө Тадеуш Слапник етәкләй. Тадеуш Слапник Словения премьер-министрыны канцелярияһының дәүләт сәркәтибе.

== КБО һәм социаль эшҡыуарлыҡ ==

2015 йылға ҡарата Словенияла коммерциялы булмаған ойошмаларҙың (КБО) өс формаһы бар: йәмғиәттәр, институттар һәм фондтар.
Шулай уҡ ике үҙенсәлекле форма бар: гуманитар һәм зәғиф кешеләр өсөн ойошмалар. Уларҙың ҡайһы берҙәре экономика эшмәкәрлегендә ҡатнаша һәм социаль предприятиеларға инә. Шундай ойошмаларҙың коммерциялы эшмәкәрлеге яй үҫә. 1996 йылда КБО-ның табыш өлөшө дәүләт Эске тулайым продуктының (ЭТП, ВВП) 1,92 % тәшкил итһә, 2008 йылда — 1,99 %. КБО төп табышын тауарҙар һәм уңайлыҡтар һатыуҙан ала (генерир табыштың 44 проценты). Тағы ла ойошма 29 процентты иғәнәләрҙән һәм 27 процентты дәүләт аҡсаларынан ала&lt;ref name=&quot;European Commission&quot; /&gt;. 2015 йылға тиклем шундай компанияларға социаль сфераны үҫтереүгә ориентирланған бер-нисә фонд ярҙам итә.

Дәүләт яғынан уларҙың үҫеүенә һалынған вклад сағыштырмаса әҙ була.

== Практика ==
MOZAIK ассоциацияһы Словенияла социаль ныҡлы булмаған халыҡ төркөмдәренең хеҙмәт интеграцияһы менән күп йыл шөғөлләнә. Ассоциация ағзалары органик игенселекте, экологик туризмды һәм традицон төҙөүҙө үҫтерә. Предприятия эсендә кешеләр эшләй һәм уҡый алған, Помурска регионында Шаловцы общинаһында урынлашҡан «Korenika» экофермаһы, Пуцонцы общинаһында йәшәү урыны һәм Мурска-Соботала өйө булмаған кешеләр өсөн приют керә&lt;ref name=&quot;NOVUM&quot;&gt;{{cite news | title=Social Entrepreneurship in Slovenia – Association MOZAIK | publisher=The Institute for strategic and applicable research NOVUM | url=http://www.inovum.si/social/en/news/20 | lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523055302/http://www.inovum.si/social/en/news/20 |date=2015-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mddsz.gov.si/fileadmin/mddsz.gov.si/pageuploads/dokumenti__pdf/zaposlovanje/Program_ukrepov_2014-2015_za_izvajanje_strategije_razvoja_socialnega_podjetnistva.pdf 2014-2015 йылдарҙа Словенияла социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү программаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501043152/http://www.mddsz.gov.si/fileadmin/mddsz.gov.si/pageuploads/dokumenti__pdf/zaposlovanje/Program_ukrepov_2014-2015_za_izvajanje_strategije_razvoja_socialnega_podjetnistva.pdf |date=2015-05-01 }}
* [http://www.delo.si/novice/politika/socialno-podjetnistvo-do-leta-2020-se-priblizati-evropskemu-povprecju.html 2020 йылға тиклем үҫешеү стратегияһының презентацияһы]

[[Категория:Словения иҡтисады]]
[[Категория:Словения ойошмалары]]
[[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ]]</text>
      <sha1>87zukdbt26p13zs1a2b8f2s8f54pkm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Социализм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97481</id>
    <revision>
      <id>1299298</id>
      <parentid>1294847</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T18:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20940" sha1="dx3i4c7gnpdazsw2x4o5ydwlgl6wpxo" xml:space="preserve">{{Социализм}}
'''Социали́зм''' — социаль ғәҙеллек, ирек һәм бойондороҡһоҙлоҡ, социаль тигеҙлек принциптарын тормошҡа ашырыуҙы үҙенең маҡсаты һәм идеалы итеп ҡуйған тәғлимәт (доктрина). «Социализм» төшөнсәһе бер үк ваҡытта ошо принциптарҙы тормошҡа ашырған [[ижтимағи-иҡтисади формация|ижтимағи ҡоролош]]то ла аңлата&lt;ref name =&quot;BEV&quot;&gt;Ҙур энциклопедик һүҙлек (Большой энциклопедический словарь)&lt;/ref&gt;. Бының өсөн социализм үҙе алдына глобаль бурыс ҡуя: бар булған мөмкинлектәрҙе файҙаланып, [[капитализм]]ды ҡолатыу һәм яҡын киләсәктә кешелектең ал тарихын тамамлаусы һәм бар яҡтан камил булған йәмғиәт төҙөү&lt;ref name=&quot;ivin&quot;&gt;{{книга|автор= |заглавие= Философия: Энциклопедический словарь|ответственный= Под ред А. А. Ивина|ссылка= http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/1131/СОЦИАЛИЗМ|место= Москва|издательство= Гардарики|год= 2004|том= |страниц= 1074|страницы= |isbn=5–8297–0050–6}}&lt;/ref&gt;. [[Британник энциклопедияһы]]нда билдәләнеүенсә, социализм — ул [[йәмәғәт милке]]нә йәки милек һәм тәбиғи байлыҡтарға йәмәғәт контроленә саҡырған ижтимағи-иҡтисад
[[доктрина]]һы&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551569/socialism ''Социализм на сайте Энциклопедии Британника'']&lt;/ref&gt;; милекте дөйөмләштереү (йәмәғәт милкенә әйләндереү), ғөмүмән алғанда, социализмдың иң мөһим билдәләренең береһе итеп ҡарала&lt;ref&gt;[http://www.sno.pro1.ru/lib/frolov/3-18.htm Щ. Д. Тпнкнб. Тюйек Опнлереъ : Оепбше Срнохвеяйхе Опнейрш Х Ху Йпхрхйх] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307132104/http://www.sno.pro1.ru/lib/frolov/3-18.htm |date=2014-03-07 }}&lt;/ref&gt;.

«Социализм» төшөнсәһен тәүгеләрҙән булып 1834 йылда үҙенең «Индивидуализм һәм социализм» хеҙмәтендә [[Франция|француз]] [[Философия|философы]] ''Пьер Леру'' (7.07.1979—2.04.1871) ҡуллана&lt;ref&gt;[http://www.kakprosto.ru/kak-87705-chto-takoe-socializm Что такое социализм]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ntsrs.ru/liter/vosch/ss1.htm СО-ЛИДАРИЗМ И СОЦИА-ЛИЗМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103191648/http://ntsrs.ru/liter/vosch/ss1.htm |date=2012-11-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;*[http://www.rfi.fr/acturu/articles/111/article_2677.asp Г.Аккерман. Кто придумал слово «социализм»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009001607/http://www.rfi.fr/acturu/articles/111/article_2677.asp |date=2013-10-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми билдәләмәләр ==
[[Иҡтисад (фән)|Иҡтисадсы]] һәм [[тарих]]сы ''Михаил Туган-Барановский'' яҙғанса, «социализм» атамаһы авторҙары үҙҙәренең был билдәләмәһе менән быға тиклем өҫтөнлөк иткән һәм шәхси эшҡыуарлыҡтың сикләнмәгән иркен хужалыҡ ҡоролошо идеалы итеп һанаған иҡтисади йүнәлешкә ҡапма-ҡаршы булған һәм йәмәғәт хеҙмәттәшлеге мөһимлеген алға ҡуйған яңы ижтимағи йүнәлеште тасуирларға, характерларға уйлаған. Шулай итеп, социализм айырым шәхес мәнфәғәтен йәмғиәт һәм коллектив мәнфәғәтенән өҫтөн ҡуйыусы индивидуаллеккә ([[урыҫ теле|урыҫса]] [[индивидуализм]]ға) ҡаршы ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://az.lib.ru/t/tuganbaranowskij_m_i/text_1918_socializm_kak_polozhitelnoe_uchenie.shtml М.Туган-Барановский. Социализм как положительное учение]&lt;/ref&gt;.

Социализмдың философик фекер һәм ҡараштары нигеҙендә ''сәйәси идеология'' булдырыла, һәм ул түбәндәге үҙенсәлектәр хас булған йәмғиәт төҙөүҙе үҙенең маҡсаты итеп күрә:

* кешене кеше тарафынан иҙеү һәм ҡыҫып-яфалау юҡ;
* социаль ғәҙеллек һәм тигеҙлек раҫланған;
* хеҙмәт кешеһенә бар яҡтан ихтирам, [[эшселәр синыфы]] йәмғиәттең алдынғы синыфы.
* халыҡтың социаль яҡтан көсһөҙ ҡатламынан сығыусыларға илдең бер төркөм иң яҡшы вәкилдәренән торған сәйәси, хәрби, фәнни һәм мәҙәни элитаға үрләү өсөн киң мөмкинлектәр асыла.
* коллектив ҡиммәттәрҙең шәхси ҡиммәттәрҙән өҫтөнлөгө раҫланған.
* пролетар интернационализм нигеҙендә милләттәрҙең һәм уларҙың мәҙәниәтенең тигеҙлеге гарантиялана.

[[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] буйынса, «социализм — ул бар халыҡ файҙаһына йүнәлтелгән һәм шуның өсөн дә капиталистик булыуҙан туҡтап, дәүләт-капиталистикка әйләнгән монополия»&lt;ref&gt;''[[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]].'' «Грозящая катастрофа и как с ней бороться» (1920).&lt;/ref&gt;.

== Социализм идеяларының тарихы ==
Хосуси милекселектән баш тартыу һәм уртаҡ бүлеү нигеҙендәге йәмәғәт ҡоролошо хаҡындағы идеялар кешелек тарихының бар дауамында йәшәп
килгән{{sfn|Шафаревич|loc=Введение}}. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, барлыҡ был тәғлимәттәрҙең дөйөм бер үҙәге — улар үҙ заманының тормош ҡоролошон тулыһынса инҡар итә, уны емерергә саҡыра, замандың барлыҡ төп проблемаларын хәл ителәсәк ғәҙелерәк ижтимағи ҡоролошто һүрәтләй һәм уға барыуҙың конкрет юлдарын күрһәтә{{sfn|Шафаревич|с=15}}&lt;ref group = &quot;Прим.&quot;&gt;Дини әҙәбиәттә бындай ҡараштарҙы [[хилиазм]] тип атап йөрөтәләр&lt;/ref&gt;.

=== Антика осоро ===
* Тәүге социализм идеялары [[Боронғо Греция]] философы [[Платон]]дың [[Дәүләт (Платон)|«Дәүләт»]] һәм «Ҡанундар» исемле хеҙмәттәрендә (диалогтарында) урын ала. Платон буйынса, өлгөлө (идеаль) дәүләттең төп күрһәткесе — ғәҙеллек.
* Социализм идеялары шулай уҡ б.э.т. IV быуатта Афинала ла таралыу таба. Уларҙың йөкмәткеһе кинәйәле (аллегорик) алым менән [[Аристофан]]дың «Ҡатын-ҡыҙҙар халыҡ йыйылышында» (икенсе исеме «Закон сығарыусылар», урыҫса «Женщины в народном собрании», «Законодательницы») комедяһында әйтеп бирелгән{{sfn|Шафаревич|с=20}}:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;
  Утверждаю: все сделаться общим должно и во всем 
     пусть участвует каждый. 
     &lt;...&gt; 
     Мы общественной сделаем землю, 
     Всю для всех, все плоды, что растут на земле, все чем 
     собственник каждый владеет.
&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Утопистар ===
Социализм идеялары тәүге коммунист-утопистар [[Томас Мор]] (1478—1535) һәм Томмазо Кампанелла (1568—1639) хеҙмәттәрендә лә сағылыш таба. Мәҫәлән, Томас Мор һүрәтләгән Утопия утрауында хосуси милекселек һәм [[аҡса әйләнеше]] юҡ һәм тулы тигеҙлек хөкөм һөрә. [[Йәмғиәт]] нигеҙен ғаилә һәм хеҙмәт коллективы тәшкил итә. Хеҙмәт барыһы өсөн дә мотлаҡ. Шәхси инстинкттарҙың үҫеүен булдырмау өсөн ғаиләләр даими рәүештә йорттары менән алмаша.

=== Яңы ваҡыт ===
Көнбайыш [[Европа]]ла социалистик проекттарҙың киң таралыуы XIX быуат башына тура килә, һәм был туранан-тура ''Анри Сен-Симон, Шарль Фурье, Роберт Оуэн'' исемдәре менән бәйле.

=== Карл Маркс буйынса социализм ===
{{main|Марксизм}}
[[Файл:Karl Marx 001 restored.jpg|мини|справа|Карл Маркс]]

* «Беҙ үҙенең нигеҙендә үҫешкән коммунистик йәмғиәт менән түгел, ә яңы ғына капиталистик йәмғиәттән сыҡҡаны менән эш итәбеҙ. Шуға ла ул бар яҡтан да, иҡтисади, рухи һәм аҡыл яғынан да үҙе сыҡҡан иҫке йәмғиәт ҡалдыҡтарын һаҡлай әле». ([[Карл Маркс]], «Критика Готской программы»).
* [[Владимир Ленин]] — «Капиталистик йәмғиәт эсенән яңы ғына сыҡҡан һәм бар яҡлап та иҫке иҫке йәмғиәт ҡалдыҡтарын һаҡлаған бына ошо коммунистик йәмғиәтте Маркс коммунистик йәмғиәттең „беренсе“ йәки түбән фазаһы тип атай ҙа инде».([[Владимир Ленин]], «Государство и революция»).
* Хеҙмәт һөҙөмтәһе һәр шәхси етештереүсе күпме (хеҙмәт (өлөшө) пайы) хеҙмәт көнө сарыф итеүгә ҡарап бүленә. Принцип: «Һәр кемдән һәләтенә ҡарап! Һәр кемгә ихтыяжы буйынса!».
* Кеше мөлкәтенә шәхси ҡулланыу әйберҙәренән башҡа бер нәмә лә күсә алмай.
Капитализмдан айырмалы рәүештә, етештереү сараларына хосуси милек, башҡа индивидтар етештергән продуктты алып һатыу (спекуляция — алыпһатарлыҡ), эшҡыуарлыҡ тыйыла.
* Дәүләт [[пролетариат диктатураһы]]ның сағылышы була.

&quot;[[Коммунистар партияһы манифесы]]&quot;нда социализмды индереү өсөн Маркс түбәндәге сараларҙы тәҡдим итә:

* Ергә хоҡуҡты тартып алыу (урыҫса экспроприация земельной собственности) һәм ерҙән алынған килемде (рентаны) дәүләт сығымдарын ҡаплауға йүнәлтеү.
* Юғары үҫә барған (прогрессив) һалым.
* Мираҫ итеү хоҡуғын бөтөрөү.
* Барлыҡ эмигранттарҙың һәм боласыларҙың мөлкәтен көсләп дәүләткә тартып алыу (конфискация).
* Дәүләт капиталына һәм сикләнмәгән хоҡуҡҡа эйә булған милли банк ярҙамында кредит биреүҙе дәүләт ҡулында үҙәкләштереү.
* Барлыҡ транспортты дәүләт ҡулында үҙәкләштереү.
* Дәүләт фабрикалары һәм етештереү ҡоралдарын арттырыу, һөрөү өсөн ерҙәр таҙартыу һәм дөйөм планда ерҙәрҙе яҡшыртыу.
* Хеҙмәттең барыһы өсөн дә мотлаҡ булыуы, сәнәғәт армиялары (бигерәк тә игенселек өсөн) ойоштороу.
* Игенселекте сәнәғәт менән берләштереү, ҡала менән ауыл араһындағы айырымлыҡтарҙы аҡрынлап бөтөрөүгә булышлыҡ итеү.
* Барлыҡ балалар өсөн йәмәғәт һәм буш тәрбиә. Балаларҙың хәҙерге формалағы фабрика хеҙмәтен бөтөрөү. Тәрбиәне матди етештереү менән бәйләп ойоштороу һ.б.

== Иҫкәрмәләр ==
;Аңлатмалар
{{примечания|group = &quot;Прим.&quot;}}
;Төшөрмәләр
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор = Людвиг фон Мизес
|заглавие = Социализм. Экономический и социологический анализ 
|место =  -- Москва
|год = 1994
|оригинал      = Socialism. An Economic and Sociological Analysis
 |страниц       = 416
 |серия         = 
 |isbn          = ISBN 5-86366-022-8  
 |тираж         = 
 |ref = Мизес «Социализм»
|издательство = Catallaxy
|ссылка = http://www.libertarium.ru/l_lib_socialism0 
}}
* ''Саймон Ньюком.'' [http://tapemark.narod.ru/newcomb.html Мыльные пузыри социализма (1890)]
* Бердяев Николай Александрович. [http://www.philosophy.ru/library/berd/dem.html  Демократия, социализм и теократия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122191107/http://philosophy.ru/library/berd/dem.html |date=2013-01-22 }}
* {{статья
|автор        = Александр Иосифович Зайцев
|заглавие     = Дискуссия о социализме в античности
|ссылка       = http://ec-dejavu.ru/s-2/Socialism.html
|издание      = Античность и современность
|тип          = Доклады конференции Ассоциации антиковедов. Москва. 30 октября - 2 ноября 1989
|место        = М
|страницы     = 24—28
}}
* [[Альберт Эйнштейн]] [http://monthlyreview.org/2009/05/01/why-socialism  Почему социализм? (1949) (англ.)] На русском языке статья опубликована в журнале «Коммунист». — 1989. — № 17. — С. 96—100.
* [http://tapemark.narod.ru/kommunizm/195.html Научный коммунизм: Словарь (1983) / Социализм]
* [http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/ Российские социалисты и анархисты после октября 1917 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302201547/http://socialist.memo.ru/lists/slovnik/ |date=2012-03-02 }}
* [http://specnaz.ru/article/?1151 Социализм без ярлыков]
* [http://moskprf.ru/content/view/1177/2/  Росстат: социализм неизбежен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118131742/http://moskprf.ru/content/view/1177/2/ |date=2012-01-18 }}
* [http://revsoc.org/archives/2309 Социализм как историческая возможность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022549/http://revsoc.org/archives/2309 |date=2016-03-05 }}
* ''[[Сталин Иосиф Виссарионович|И. Сталин]].'' [http://communist.ru/index.php?article_id=2161 Анархизм и социализм.]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{статья
| автор         = Хорина Г. П. 
| заглавие      = Судьба социалистической идеи в России в курсе культурологии
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_4/Khorina/11.pdf
| автор издания = 
| издание       = Знание. Понимание. Умение
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2005
| том           = 
| номер         = 4
| страницы      = 43—45
}}
* {{книга
|автор = Кокшотт, Пол; Коттрелл, Аллин. пер. с англ. Дергунова, Ю., Жиловца, Ю., Литвак, Е., Никонова, А.
|заглавие = К новому социализму
|место = Москва
|год = 2007
|ссылка = http://left.ru/2006/7/tns.phtml
}}
* ''Гюстав Лебон. [http://samoderjavie.ru/lebon-psihologiya-socializma «Психология социализма»]''
* ''Геннадий Андреевич Зюганов''. [http://www.kprf.org/showthread-t_17.html Русский социализм — ответ на русский вопрос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128154812/http://www.kprf.org/showthread-t_17.html |date=2016-01-28 }}
* [http://klio.3dn.ru/publ/9-1-0-301 Чарушников В. Д. Эпоха «развитого социализма». — М.: «Российская историография», 2012. — 102 с.]
* {{книга
 |автор         = Игорь Ростиславович Шафаревич
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Социализм как явление мировой истории
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://shafarevich.voskres.ru/index.htm#a5 
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = Москва
 |издательство  = Советский Писатель
 |год           = 1991
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 
 |серия         = 
 |isbn          = 5-265-01-844-1
 |тираж         = 
 |ref = Шафаревич
}}

* {{книга
 |автор         = Фридрих Август фон Хайек
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      =  Пагубная самонадеянность (Ошибки социализма)
 |оригинал      = Fatal Conceit
 |ссылка        =  http://libertarium.ru/l_lib_conceit0?NO_COMMENTS=1&amp;PRINT_VIEW=1
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = Москва
 |издательство  = «Новости» 
 |год           = 1992
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 
 |серия         = 
 |isbn          =  5-7020-0445-0
 |тираж         = 
 |ref = ПС
}}
* [https://www.academia.edu/8409272/Социализм_ХХI_век_Socialism_ХХI_century Социализм: ХХІ век / под ред. И. И. Миговича. Киев, 2013.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Политология]]
[[Категория:Социаль эволюция]]
[[Категория:Сәйәси теориялар]]
[[Категория:Социология]]
[[Категория:Ижтимағи ҡоролош]]
[[Категория:Социализм]]</text>
      <sha1>dx3i4c7gnpdazsw2x4o5ydwlgl6wpxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтан Амет-Хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106830</id>
    <revision>
      <id>1299294</id>
      <parentid>1085996</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:47:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25250" sha1="3p0lin6ctabqqff0bw1o5cwkr0m7ysz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Амет-Хан Солтан'''&lt;ref group=&quot;комм.&quot;&gt;В различных источниках есть разночтения по его имени:
&lt;/ref&gt; ({{Ҡалып:Lang-crh|Amet-Han Sultan}}Amet-Han Sultan, ласк. Ахмад-Хан Солтан; [[20 октябрь]] [[1920 йыл]] — [[1 февраль]] [[1971 йыл]]) — [[СССР|совет]] хәрби осоусыһы-ас, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, 1945).

1-се Качинск хәрби авиация мәктәбен тамамлай, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында осоусынан алып 9-сы гвардия истребитель авиация полкы эскадрильяһы командирына тиклем данлы юл үтә. 1942 йылдың 31 майында Ярославль эргәһендә «Юнкерс-88» немец бомбардировщигына беренсе һауа таранын яһай. Сталинград һуғышында ҡатнашып, үҙен танылған ас-оҫта итеп күрһәтә. Һуңғы һауа алышын 1945 йылдың 29 апрелендә, [[Берлин]] ситендәге «Темпельхоф» аэродромы менән үткәрә һәм &quot;Фокке-Вульф 190&quot;ды бәреп төшөрә (30- сы һауа еңеүе).

Һуғыштан һуң Жуковскиҙа Осоу-тикшеренеү институтында осоусы-һынаусы булып эшләй, подполковник (1946), СССР-ҙың атҡаҙанған осоусы-һынаусыһы (1961), СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1953). Осоу эшмәкәрлеге ваҡытында 100-гә яҡын төр осоу аппаратын үҙләштерә, осоу ваҡыты 4237 сәғәт тәшкил итә. 1971 йылдың 1 февралендә самолетты һынағанда һәләк була. 

== Биографияһы ==
1920 йылдың 20 октябрендә Алупка ҡалаһында эшсе ғаиләләһендә тыуа. Атаһы — лак (сығышы менән [[Дағстан|Дағстандың]] Цовкра-1 ауылынан), әсәһе — [[Ҡырым татарҙары|Ҡырым татары]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Ҡалып:Warheroes|id=356|author=Мельников А. Е.|star=None}}&lt;/ref&gt;.
Тыуғанда Амет-Хан исемен ҡушалар, тарихсы А. Симонов раҫлауынса, училищеға уҡырға ингәндә мәғлүмәттәр ҡырым татарҙары ғәҙәте буйынса башта үҙ исеме — Амет-Хан, һуңынан атаһының исеме — Солтан тип яҙыла. Шунан башлап Амет-Ханды фамилия тип йөрөтә башлайҙар (Амет-Хан Солтандың улдары — Арыҫлан Султан улы Амет-Хан һәм Станислав Солтан улы Амет-Хан)&lt;ref&gt;Симонов А. Амет-Хан Султан. / Крылья Родины. — 2001. — № 4.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Amet-khan_Sultan_house_in_Alupka.jpg|слева|мини|&lt;center&gt;Алупка Амет-хан Солтан үҫкән йорт&lt;/center&gt;]]
1937 йылда 7 синыфты тамамлап, [[Симферополь|Симферополдәге]] тимер юл училищеһына инә. Уҡыуҙы тамамлағас, эшләй тимер юл депоһы слесары булып эшләй. Бер үк ваҡытта аэроклубта уҡый һәм уны 1938 йылда&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Ҡалып:Warheroes|id=356|author=Мельников А. Е.|star=None}}&lt;/ref&gt; уңышлы тамамлай.

РККА-ла — 1939 йылдың февраленән. 1940 йылда, А. Ф. Мясников исемендәге 1-се Качинск Ҡыҙыл байраҡлы хәрби авиация мәктәбен кесе лейтенант дәрәжәһендә тамамлап, Кишинев эргәһендә дислокацияланған 4-се истребитель авиация полкына (Одесса хәрби округы) ебәрелә. И-15 һәм И-153 самолеттарында оса. Һуғышты [[Молдова|Молдавияла]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Ҡалып:Warheroes|id=356|author=Мельников А. Е.|star=None}}&lt;/ref&gt; ҡаршылай.

=== Бөйөк Ватан һуғышында ===
1941 йылдың 22 июнендә үк 4-се истребитель авиация полкының кесе осоусыһы Амет-Хан Солтан И-153 истрибителендә разведкаға һәм баҫҡынсы дошманды штурмлауға бер-нисә хәрби осош яһай. 1941 йылдың көҙөндә [[Дондағы Ростов]] күген һаҡлай. 1942 йылдың ҡышында полк «харрикейн»&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Ҡалып:Warheroes|id=356|author=Мельников А. Е.|star=None}}&lt;/ref&gt;дарҙы өйрәнә.

1942 йылдың мартынан 4-се истребитель авиация полкы Ярославль ПВО-һы составында була. Бында Амет-Хан Солтан үҙенең беренсе һауа еңеүен яулай. 1942 йылдың 31 майында, һөжүм ваҡытында бөтөн боезапасын ҡулланып бөтөп, &quot;Харрикейн&quot;да дошмандың «Юнкерс-88» бомбардировщигын таранлай һәм янған &quot;юнкерс&quot;та ҡала. Ул самолет кабинаһынан ҡотолоу юлын таба һәм парашюттан ырғый. Бер нисә көндән Амет-Ханды Ярославлгә саҡыралар. Унда бәреп төшөрөлгән &quot;юнкерс&quot;ты ҡарарға Совет майҙанына ағылған халыҡ алдында ҡала оборона комитеты уны исемле сәғәт һәм маҡтау грамотаһы менән бүләкләй. Һуңыраҡ, Ярославль күгендәге ҡаһарманлығы өсөн осоусы [[Ленин ордены]]&lt;ref name=&quot;wh&quot;&gt;{{Ҡалып:Warheroes|id=356|author=Мельников А. Е.|star=None}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;комм.&quot;&gt;Часто говорится о присвоении не существовавшего тогда звания Почётного гражданина города Ярославля. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://city-news.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2279&amp;Itemid=50&amp;mosmsg=%D1%EF%E0%F1%E8%E1%EE+%E7%E0+%C2%E0%F8%E5+%F3%F7%E0%F1%F2%E8%E5+%E2+%E3%EE%EB%EE%F1%EE%E2%E0%ED%E8%E8%21 Подвиг в небе] // Городские новости. — 25.02.2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://city-news.ru/article/pobeda/2416-2416.html Те дни забыть нельзя никогда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514030225/http://city-news.ru/article/pobeda/2416-2416.html |date=2014-05-14 }} // Городские новости. — 14.04.2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://city-news.ru/article/pobeda/2448-2448.html Война меня ведь не щадила…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140514032423/http://city-news.ru/article/pobeda/2448-2448.html |date=2014-05-14 }} // Городские новости. — 05.05.2010.&lt;/ref&gt; менән бүләкләнә. 2010 йылда Ярославлдә әлеге ваҡиғаларға һәйкәл ҡуйыла.
[[Файл:Амет-Хан_Султан.jpg|слева|мини|&lt;center&gt;РККА Хәрби-һауа көстәре капитаны&lt;br /&gt;
Амет-хан Солтан 1943 йылда&lt;/center&gt;]]
1942 йылдың йәйендә Амет-Хан Воронеж эргәһендә Як-1 самолетында алыша, ә 1942 йылдың авгусында [[Як-7]] самолетында Сталинград һуғышында ҡатнаша. Бында үҙен оҫта осоусы итеп таныта һәм 9-сы гвардия истребитель авиация полкы — немецтарҙың оҫта осоусыларына ҡаршы тороу өсөн ойошторолған йыйылма совет осоусылары составына индерелә. Унан башҡа бында буласаҡ ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары Владимир Лавриненков, Алексей Рязанов, Иван Степаненко, буласаҡ Советтар Союзы Геройҙары Борисов Иван Григорьевич менән Ерёмин Борис Николаевич та инә. Сталинград эргәһендә Амет-Ханды бәреп төшөрәләр һәм ул икенсе тапҡыр парашют ярҙамында ҡотола&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.
1942 йылдың октябрендә Амет-Хан Солтан 9-сы гвардия истребитель авиация полкы составындағы 3-сө авиаэскадрилья командиры була һәм һуғыштың ахырынаса полк составында ҡала&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;. Дошманға юҙарынан һөжүм итеү тактикаһы өсөн 8-се һауа армияһы генералы Хрюкин Тимофей Тимофеевич Амет-Хан Солтанға самолет фюзеляжена бөркөт һүрәте төшөрөргә рөхсәт итә{{sfn|Бутаев|1990|loc=Глава вторая}}.

«P-39» менән идара итеүгә уҡығандан һуң, ул [[Дондағы Ростов]]ты азат итеүҙә, Кубань өсөн аяуһыҙ алыштарҙа, Таганрогты, Мелитополде, Ҡырымды азат итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылдың ғинаурында Советтар Союзы Геройы Иван Борисов менән бергә Амет-Хан немецтарҙың элемтәсе «Fieseler Fi.156 Storch» самолетын үҙ аэродромына төшөргә мәжбүр итә. Үҙе өсөн таныш булмаған машинаның кабинаһы менән бер аҙ танышҡандан һуң ул унда осоштар яһай башлай&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.
1944 йылдың 18-20 майында Алупка ҡалаһында отпускыла булғанында Ҡырым татарҙарын депортациялауҙың шаһиты була. Амет-Хан быға ҡамасаулыҡ итергә теләй, уға үҙенең ата-әсәһен Ҡырымда ҡалдырыу мөмкин була.

1944 йылда ял иткәндән һуң ул яңы [[Ла-7] истребителенә күсеп, Көнсығыш Пруссияла һуғыша, [[Берлин]]ды алыуҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.
Үҙенең һуңғы һауа һуғышын гвардия майоры Амет-Хан Солтан 1945 йылдың 29 апрелендә берлин ситендәге «Темпельхоф» аэропортында алып бара һәм «Focke-Wulf Fw 190 Wurger» самолетын бәреп төшөрә&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.
Һуғыш ваҡытында Амет-Хан Солтан барлығы 603 хәрби осош яһай (шуларҙың 70-е — дошмандың тере көстәренә һәм техникаһына), 150 һауа һуғышында үҙе генә — 30, төркөм составында 19 дошман самолетын бәреп төшөрә&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.
1943 йылдың 23 авгусында 9-сы Ҡыҙыл Байраҡлы Одесса гвардия истребитель авиация полкы капитаны Амет-Хан Солтанға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырыла. 1945 йылдың 29 июнендә гвардия майоры, шул уҡ полктың 1-се һауа армияһы командирының һауа-уҡсылар хеҙмәте ярҙамсыһы Амет-Хан Солтан икенсе тапҡыр «Алтын йондоҙ» миҙалына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

=== Һуғыштан һуңғы карьераһы ===
Һуғыш тамамланғандан һуң, Юғары баш командующийҙың күрһәтмәһе буйынса, барлыҡ оҫта осоусылар академияға уҡырға ебәрелә. 1945 йылдың авгусынан Амет-Хан Монинолағы Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы тыңлаусыһы. Ә инде 1946 йылдың башында ул, «Үҙемдең белем кимәлен айыҡ аҡыл менән баһалап, артабан уҡыу кәрәклеген күрмәйем. Шуға күрә уҡыуҙан ебәреүегеҙҙе һорайым, сөнки академияла биш йыл уҡыуға сыҙамаясаҡмын», тип рапорт яҙа. Уның үтенесе ҡәнәғәтләндерелә һәм 1946 йылдың апрелендә майор Амет-Хан Солтан отставкаға сығарыла&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.
Әммә ул — осоусы, һәм йыһанһыҙ йәшәй алмай, шуға күрә осоусы һөнәренә кире ҡайтыу өсөн бар тырышлығын һала. Ләкин оҙаҡ ваҡыт был уға мөмкин булмай, Амет-Хан күңел төшөнкөлөгөнә бирелә, спиртлы эсемлектәр менән мауыға, тормош төпкөлөнә тәгәрәй башлай{{sfn|Лавриненков|1982|с=62-66}}. Хәрби дуҫтарының ярҙамы менән 1947 йылдың февралендә ул Жуковскийҙағы М. М. Громов исемендәге Осоу-тикшеренеү институтының&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt; һынаусы-осоусыһы булып китә. 1956 йылда [[Ҡырым АССР]]-ының элекке партия һәм совет хеҙмәткәрҙәре менән бергә Амет-Хан Солтан КПУ Үҙәк комитетына ебәрелгән ҡырым татарҙарын аҡлау тураһындағы үтенес хатына ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.riadagestan.ru/news/society/95_yu_godovshchinu_dvazhdy_geroya_sovetskogo_soyuza_amet_khana_sultana_otmetyat_v_krymu_i_v_dagestane/|title=95-ю годовщину дважды Героя Советского союза Амет-Хана Султана отметят в Крыму и в Дагестане|date=24 апреля 2015|publisher=РИА «Дагестан»|accessdate=2015-06-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ЦГАООУ. Ф.1. Оп. 24. Д. 4248. Л. 287—294. Заверенная копия.&lt;/ref&gt;.

Ҡыҫҡы ғына ваҡыт эсендә ул иң яҡшы һынаусылар иҫәбенә инә. 1943 йылда уға өсөнсө класлы осоусы-һынаусы дәрәжәһе бирелә, 1950 йылда — икенсе класлы, ә инде 1952 йылдың сентябрендә Амет-Хан Солтан 1-се класлы осоусы-һынаусы була. Ул төрлө һынауҙарҙы уңышлы үтә&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.
1949 йылдың июнендә [[Шелест Игорь Иванович|И. Шелест]] менән [[Ту-2]] самолетында илдә беренсе тапҡыр һауала автоматик рәүештә заправкалана&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.
1949 йыл һуңында [[Верников Яков Ильич|Я. И. Верников]] менән А. И. Микояндың [[И-320]] («Р-2») ике урынлы, теләһә ниндәй һауа торошона яраҡлаштырылған һынау истрибителендә осош яһай һәм 1948—1950 йылдарҙа уның заводтан сыҡҡан өлгөһөнә һынау үткәрәләр&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

1951—1953 йылдарҙа Амет-Хан [[Анохин Сергей Николаевич|С. Н. Анохин]], Ф. И. Бурцев һәм В. Г. Павлов менән [[КС-1 Комета|КС («Комета»]]) снаряд-самолетының пилотлы аналогына тулыһынса һынау үткәрә. Шундай һынауҙарҙың береһендә снаряд ташланғандан һуң снаряд-самолеттың двигателе тоҡанмай һәм бары тик Амет-Хандың һалҡын ҡанлылығы, түҙемлеге арҡаһында ғына ул ергә етер саҡта ғына эшләп китә, һөҙөмтәлә һынау машинаһы ҡотҡарыла&lt;ref&gt;[http://nvo.ng.ru/history/2002-11-22/5_caucasus.html Как был потоплен «Красный Кавказ»]&lt;/ref&gt;. Ошо һынауҙарҙы үткәргәне өсөн Амет-Хан Солтанға 1953 йылда 2-се дәрәжә [[Сталин премия]]һы бирелә&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.
Амет-Хан төрлө самолеттарҙан катапультланыу системаһын эшләү өсөн бик күп осоштар яһай. 1958 йылдың 12 ноябрендә [[Су-7]] һәм [[Су-9]] самолеттары өсөн парашютсы-һынаусы В. И. Головин менән һынау үткәргәндә, [[МиГ-15УТИ]] самолетында катапульта механизмын эшләтеүсе дары патроны шартлап, самолеттың яғыулыҡ багы тишелә, ике кабинаға ла яғыулыҡ аға, янғын хәүефе тыуа. В. И. Головин катапульта креслоһы боҙолоуы арҡаһында кабинаны ташлап китә алмай. Ошо хәл-торошта Амет-Хан Солтан самолетты ултыртырға ҡара итә һәм уны бер хатаһыҙ ултыртып, үҙенең генә түгел, дуҫының да ғүмерен һаҡлап алып ҡала&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

21961 йылдың 3 сентябрендә Амет-Хан Солтанға «[[СССР-ҙың атҡаҙанған осоусы-һынаусыһы]]» (билдә номеры — 38) исеме бирелә. Хеҙмәт юлы осоронда ул барлығы 180 осоу аппаратын үҙләштерә, уның һауала булған ваҡыты 4237 сәғәт тәшкил итә&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

[[Мәскәү өлкәһе]]нең [[Жуковский]] ҡалаһында йәшәй&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

[[1971 йыл]]дың 1 февралендә [[Ту-16]] осоусы лабораторияла һынау үткәргәндә һәләк була&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

[[Мәскәү]]ҙә [[Новодевичье зыяраты]]нда ерләнгән&lt;ref name=&quot;wh&quot;/&gt;.

&lt;gallery heights=180 mode=packed&gt;
Файл:JPG|Могила Амет-Хана Султана на Новодевичьем кладбище Москвы
Файл:Аллея лётчиков-испытателей, погибших вместе с дважды Героем Советского Союза Амет-Ханом Султаном.JPG|Аллея лётчиков, погибших в 1971 году вместе с Амет-Ханом Султаном, на [[Быковское кладбище|Быковском кладбище]] Жуковского
&lt;/gallery&gt;

== Комментарийҙар ==
{{Ҡалып:Иҫкәрмәләр|group=&quot;комм.&quot;}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Ҡалып:Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
;Энциклопедиялар һәм белешмәләр
* [http://www.az-libr.ru/index.htm?Persons&amp;000/Src/0006/e90b8d4b Амет-Хан Султан] // {{книга:Герои Советского Союза|1|51}}
* {{книга:Дважды Герои Советского Союза|10-11}}
* Авиация: Энциклопедия / Главный редактор: Г. П. Свищёв. — {{М.}}: [[Большая Российская энциклопедия]], 1994. — С. 55. — 766 с. — ISBN 5-85270-086-X
* {{книга:Заслуженные испытатели СССР|21—22}}
* [http://testpilot.ru/review/isplii/pilot/40/ametkhan.htm Амет-Хан Султан 1920—1971] // {{книга:Испытатели ЛИИ|34}}
* [http://testpilot.ru/review/ispmig/pilot/ametkhan.htm Амет-Хан Султан 1920—1971] // {{книга:Испытатели МиГов|38}}
* Амет-Хан С. (1920—1971) // Кто был кто в Великой Отечественной войне. Люди События. Факты: краткий справочник / под ред. О. А. Ржешевского. — {{М.}}: Республика, 1995. — С. 25.
* [http://geroykursk.narod.ru/index/0-678 Амет-Хан Султан] // {{книга:Зачислен навечно}}
* {{Книга:Сталинградская битва: энциклопедия|38}}
; Тикшеренеүҙәр
* {{h|Бутаев|1990}} ''Бутаев Б. Б.'' Амет-Хан Султан. — {{М.}}: Политиздат, 1990. — 237 с. — 100 000 экз.

; Ҡайһы бер очерктар һәм мемуарҙар
* ''Ковалёв С.'' Меч Амет-Хана // {{Книга:Звёзды немеркнущей славы|14-19}}
* {{книга:Герои и подвиги|1|114–115}}
* {{h|Лавриненков|1982}} ''[[Лавриненков, Владимир Дмитриевич|Лавриненков В. Д.]]'' Без войны. — {{К.}}: Политиздат Украины, 1982. — 272 с.
* Люди бессмертного подвига. 4-е изд., испр. и доп. — Книга 1. — {{М.}}, 1975. — С. 28-39.
* ''[[Путерброт, Александра Терентьевна|Путерброт А. Т.]]'' Боевая слава Дагестана / предисл. [[Халилов, Салих Халилович|С. Х. Халилова]]. — Махачкала: Дагестанское кн. изд., 1988. — С. 6-11. — 365 с.

;Библиографик исемлектәр
* [http://amethan.qirim.org/kitaphane/knp98t2_77-88.pdf В полёте, полном дерзновенья: К 80­-летию со дня рождения Амет­-Хана Султана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304211431/http://amethan.qirim.org/kitaphane/knp98t2_77-88.pdf |date=2016-03-04 }} / Сост. Р. И. Ушатая. — Симферополь: ЦГБ им. К. А. Тренева, 2000. — 20 с. &lt;!-- 136 наименований --&gt;

== Документаль фильмдар ==
* Наш друг Амет-хан Султан. ''Сценарий Я. Аранович, И. Шелест.'' [[Лётно-исследовательский институт имени М. М. Громова]] (1971).
* {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yKYQYk1ujzo|title=Герой Советского Союза Амет Хан Султан|date=2011|work=Автор сценария [[Симонов, Андрей Анатольевич|Андрей Симонов]], режиссёр Алексей Поляков|publisher=Студия «Крылья России»|description=Документальный фильм из сериала «Дороже золота»|accessdate=2015-05-15}}

== Һылтанмалар ==
{{warheroes|id=356|author=Мельников А. Е.}}
* [http://ava.org.ru/iap/9g.htm Фотографии Амет-Хана Султана в 9 гиап]
* [http://novodevichye.com/sultan/ Могила А.Султана]
* [http://testpilot.ru/memo//70/ametkhan.htm Мемориал испытателей]
* [http://mezhvodnoe.info/streets/amet_han_syltana/ Улица, названная его именем] в [[Крым]]ском селе Межводное [[Черноморский район|Черноморского района]].
* [http://alupka.ws/streets/amet_hana_syltana/ Улица, названная его именем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317053948/http://alupka.ws/streets/amet_hana_syltana/ |date=2016-03-17 }} в [[Крым]]ском городе [[Алупка]].
* [https://web.archive.org/web/20140819102950/http://amethan.qirim.org/rus/index.htm Сайт «Жизнь, отданная небу»]
* [http://ndkt.org/yu.-osmanov-ob-amethane-sultane.html Три встречи] — Ю. Б. Османов об Аметхане Султане.</text>
      <sha1>3p0lin6ctabqqff0bw1o5cwkr0m7ysz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тайлер Пози</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110975</id>
    <revision>
      <id>1299307</id>
      <parentid>1244336</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T01:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5810" sha1="44fpgdq4aax1tjjz3r6uizrwkxjw3zk" xml:space="preserve">{{rq|style}}
{{Ук}}
'''Тайлер Пози''' ({{Lang-en|Tyler Garcia Posey}}, [[18 октябрь]] [[1991 йыл]]) — [[АҠШ]] актёры, музыкант. «Волчонок» телевизион сериалындағы (2011) ''Скотт Макколл'' роле менән танылыу алыусы.

== Биографияһы ==
Пози Тайлер Гарсиа 1991 йылдың 18 октябрендә АҠШ-тың [[Калифорния]] штатындағы Санта-Моника ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — шулай уҡ актёр Джон Пози, аҙаҡтан яҙыусы булып билдәлелек ала. Әсәһе Синди Пози Гарсиа, 2014 йылда яман шеш ауырыуынан вафат була.
5 сезон [[Волчонок]] сериалды бағышланды уға&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''NICOLE MASSABROOK.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Актёр карьераһы Тайлер баласаҡтан башланы, һигеҙ йылдан ул телевидениела һәм кинола әшләне. Актёр сәнғәте аша, Тайлер — йырсы, музыкаль автор композицияларҙын; ул батша һәм басист музыка төркөмендә [[Санта-Картала]].

== Карьераһы ==
Ун дүрт йыл телевиденияла әшләй һәм үҙе киноларҙа төшә, Пози фронтмен &quot;Lost In Kostko&quot; төркөмдә була, унда ул йырлай һәм гитарала&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''ClevverTV.com.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; уйнай. Беренсе унын роли [[&quot;госпожа горничная&quot;|&quot;Госпожа Горничная&quot;]] ул унда горничныйҙын Мариса улын уйнаған, Марисанын ролин Дженнифер Лопес уйнай&lt;ref name=&quot;ew&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Bierly, Mandi''&amp;#x20;[http://popwatch.ew.com/2009/12/14/teen-wolf-mtv-tyler-posey/ MTV Casts Its 'Teen Wolf' (And He's The Little Boy From 'Maid In Manhattan'!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023061641/http://popwatch.ew.com/2009/12/14/teen-wolf-mtv-tyler-posey/ |date=2013-10-23 }}&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Унын иң яҡшы роли &quot;Волчонок&quot; сериалда. Скотт МакКол тип роль уйнаны.&lt;ref name=&quot;mtv&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''MTV.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Houghton, CM''&amp;#x20;[http://www.kryptonsite.com/news/6-9-subterranean-review/ Smallville: #6.9 “Subterranean” Review]&amp;#x20;(December 7, 2006).&amp;#x20;Проверено 22 октября 2013.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''HalseyVEVO.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; 2016 йылда  Halsey-«Colors» тип клипында төшөрөлдө..

== Тормош Юлы  ==
9 йылда [[Майли Сайрус]] менән осрашырға. Хәҙерге ваҡытта [[Белла Торн]] менән осраша&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://www.instagram.com/p/BLVhuoIl8O9/ Фото Tyler Posey в Instagram • Окт 9 2016 в 9:00 UTC].&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://twitter.com/bellathorne/status/789259070280654848 bella thorne on Twitter], ''Twitter''.&amp;#x20;Проверено 25 октября 2016.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;

== Фильмографияһы  ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; |Телевидение
|-
|'''Йыл'''
|'''Исеме'''
|'''Тыуған исеме'''
|'''Роли'''
|'''Иҫкәрмәләр'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2002
|[[Госпожа горничная]]
|Maid in Manhattan
|Тай Ветура
|
|-
|[[Без Следа]]
|Without A Trace
|Роберт
|эпизод &quot;Silent Partner&quot;
|-
|2001-2004
|Табип
|Doc
|Рауль Гарсиа
|86 эпизоттар
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2005
|[[Сью Томас: Зоркий детектив]]
|Sue Thomas F.B.EYE
|Дэнни
|&quot;Boу meets world&quot; эпизотта
|-
|Көнбайышҡа
|Into the west
|Эйб Уиллер
|мини сериал, 3 эпизод
|-
|2006
|[[Тайны Смолвиля]]
|Smallville
|Хавьер Рамирес
|&quot;Subterranean&quot; эпизод
|-
|2006-2007
|[[Ағайҙар менән апайҙар]]
|Brothers &amp; Sisters
|Гэбриэл Уэдон
|3 эпизотта
|-
|2009
|[[Линкольн Хайтс]]
|Lincoln Heights
|Эндрю Ортега
|7 эпизоттар
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2012
|[[Подстава]]
|Punk`d
|Үҙен уйнай
|эпизод 9*02
|-
|[[Трудоголики]]
|Workaholics
|Билли
|эпизод &quot;Fourth &amp; Inches&quot;
|-
|Аҡ баҡа
|White Frog
|Даг
|
|-
|2011-2016
|[[Волчонок]]
|Teen Wolf
|Скотт МакКол
|80 эпизоттар
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;&quot;&gt;
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;ew&quot;/&gt;
&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==
{{IMDb name|0692677|Тайлер Поузи}}
* [http://tyler-posey.us/ Official fansite]
* [https://twitter.com/tylergposey Tyler Posey] on [[Twitter]] 
* [https://www.instagram.com/tylerposey58/ Tyler Posey] on [[Instagram]]
* [https://represent.com/tyler Tyler Represent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324072332/https://represent.com/tyler |date=2016-03-24 }}

[[Категория:АҠШ актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:АҠШ телевидениеһы актёрҙары]]
[[Категория:АҠШ йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1991 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>44fpgdq4aax1tjjz3r6uizrwkxjw3zk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Танаис (музей-ҡурсаулыҡ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115700</id>
    <revision>
      <id>1299310</id>
      <parentid>688267</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T01:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10125" sha1="6cbez5c8lcarmeyyvynfa2l08c2m22c" xml:space="preserve">[[Файл:Танаис, археологический музей-заповедник-7.jpg|thumb|400px|2017 йыл]]
'''Танаис''' — Рәсәйҙең асыҡ һауалағы иң ҙур [[тарих]]-[[археология]] музей-ҡурсаулыҡтарының береһе.

Танаис Рәсәйҙә барлыҡҡа килгән иң тәүге археологик музей-ҡурсаулыҡтарҙың береһе. Музей боронғо Танаис ҡалаһы участкаларында урынлашҡан. [[Дон|Танаис (Дон)]] йылғаһы исеме менән аталған ҡала ошо йылғаның Меотидаға ([[Азов диңгеҙе]]нә) ҡойған тамағында урынлашҡан. Танаис ҡалаһы һигеҙ быуатҡа яҡын осорҙа Төньяҡ [[Ҡара диңгеҙ]] буйы ҡалалары һәм улар менән сиктәш [[Бөйөк Дала]] биләмәләре сәйәси тормошонда мөһим роль уйнаған.

== Тарихы ==
1955 йылда СССР Фәндәр Академияһы тарафынан Ростов университеты һәм Ростов крайҙы өйрәнеү музейы менән берлектә ойошторолған Түбәнге Дон археология экспедицияһы Д.Б.Шелов етәкселегендә Танаис ҡаласығын фәнни тикшереү эштәренә тотонған.

Бер аҙ ваҡыт үтеүгә нәҡ Түбәнге Дон экспедицияһы етәксеһе Д.Б.Шелов һәм Ростов өлкә крайҙы өйрәнеү музейының директор урынбаҫары С.М.Марков музей-ҡурсаулыҡ булдырыу инициативаһы менән сығыш яһаған.

1958 йылда Ростов өлкә башҡарма комитеты  «Ростов өлкә крайҙы өйрәнеү музейының филиалын - «Танаис» музей-ҡурсаулығын булдырыу тураһында» тигән ҡарар сығарған.

1960 йылда ҡаласыҡтың төп майҙанын һәм уға йәнәш ятҡан некрополь участкаларын тәшкил иткән ерҙәр музей-ҡурсаулыҡҡа срогы сикләнмәгән оҙайлы ҡулланыуға тапшырылған.

Музейҙың тәүге биналарын: музей экспозицияһын, администрация урынлашасаҡ  һәм ике ҙур булмаған ярҙамсы бүлмәләрҙе щитовой конструкциялар нигеҙендә төҙөү башланған. Ул саҡта музей штатында тик ике генә штат берәмеге (мөдир һәм ҡарауылсы) булған. Музей 1961 йылдың 1 авгусында асылған һәм тәүге килеүселәрҙе ҡабул иткән.

1981 йылда Ростов өлкә башҡарма комитеты үҙ ҡарары менән 1200 га майҙанында ҡурсаулыҡтың һаҡланасаҡ зоналарын раҫланы. 1990 йылда музей-ҡурсаулыҡ үҙ аллы мәҙәниәт учреждениеһына әүерелде.

Хәҙерге көндә ҡурсаулыҡта 40-ҡа яҡын кеше эшләй. Уның территорияһында музейҙың, төп тарих экспозицияһы, фонд һаҡлау бинаһы, администрация, стационар һәм ваҡытлыса күргәҙмәләр, музей-педагогик уҡыуҙар, техник хеҙмәттәр өсөн тәғәйенләнгән бүлмәләре булған, яңы бинаһы төҙөлгән.

Хәҙерге ваҡытта ҡаҙылмалар һөҙөмтәһендә боронғо ҡаланың яҡынса унынсы өлөшө һәм шулай уҡ ҡала некрополенең төп  территорияһы табылған. Музей усадьбаһында килеүселәр иғтибарына аналогы  булмаған фонд коллекцияһы эталоны һәм үҙ эсенә лапидарий һәм антик ҡоролмалар  (Танаисты обороналауҙа ҡулланылған ҡоролмалар макеты, рим күпере, меот хижинаһы, ҡыпсаҡ ғибәҙәтханаһы) реконструкциялары ҡуйылған «асыҡ һауа аҫтындағы» экспозиция тәҡдим ителә. 

Музей фондтарында хәҙерге ваҡытта 140 меңдән артыҡ берәмек иҫәпләнә. Европала берҙән-бер амфора тараһын асыҡ һаҡлау тәжрибәһе өлгөһө булған «Амфора эталондары залы» айырым уникаллеккә эйә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.museum-tanais.ru/istoriya|title=История {{!}} Археологический музей-заповедник Танаис|publisher=www.museum-tanais.ru|lang=ru|accessdate=2017-02-08}}&lt;/ref&gt;. 

Ҡурсаулыҡ региондың үҙ биләмәләренән алыҫ араларға билдәле булған мөһим мәҙәни-ағартыу һәм фәнни үҙәге булып тора.

1993 йылдан халыҡ-ара статусҡа эйә (Герман археология институты һәм Варшава университеты археология институты) Музей-ҡурсаулыҡтың аяҡҡа баҫыуына һәм  үҫешенә әүәлгесә Түбәнге Дон археология  экспедицияһы бик ҙур өлөш индерә.

== Етәкселеге ==
[[1973 йыл|1973]] йылдан [[2002 йыл|2002]] йылға саҡлы В. Ф. Чеснок  музей-ҡурсаулыҡтың алыштырһығыҙ директоры, һуңғараҡ Ростов өлкәһенең мәҙәниәт министры урынбаҫары В. Касьянов бер аҙ уның директоры булып эшләгән&lt;ref&gt;''Колобова А.'' [https://web.archive.org/web/20020904225425/http://www.lgz.ru/archives/html_arch/lg332002/Polosy/art10_2.htm Новый порядок] // Литературная газета. — 2002. — 14 авг. — № 33.&lt;/ref&gt;. [[2005 йыл|2005]] йылда директор итеп В. Перевозчиков тәғәйенләнгән.

== Донъяуи әһәмиәте ==
[[2009 йыл|2009]] йылдың февралендә Танаис археология музей-ҡурсаулығы [[ЮНЕСКО]]&lt;ref&gt;[http://rostovnd.ru/news/obshhestvo/5424-donskie-arheologi-otmetili-professionalnyiy-prazdnik.html Донские археологи отметили профессиональный праздник]&lt;/ref&gt; бөтөн донъя мираҫы объекттары теҙмәһенә кандидат тип күрһәтелде.

== Экспозицияһы ==
Музей-ҡурсаулыҡ экспозицияһы биш залдан тора. Комплекстың дөйөм майҙаны 200 кв.м. артыҡ.
* Беренсе зал — Елизаветинский ҡаласығы, Танаистың барлыҡҡа килеүе, уның үҫеше, сауҙа бәйләнештәре. Был залда музейға килеүселәр боронғо грек, боспор һәм боронғо рим кейемдәре менән танышалар. Зал уртаһында - 1985 йылда уҙғарылған ҡаҙылмалар өлгөләренә (18-се ҡәберлек) таянып тергеҙелгән  б.э. IV быуат кейемендәге танаит ҡатын-ҡыҙы фигураһы..
* Икенсе зал — б.э. I—III быуаттарҙағы Танаистың иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси тормошо тарихы, бында скиф һәм сармат кейемдәре, шулай уҡ танаиттарҙың торлаҡ һәм шөғөлдәре, борон өҫ һәм аяҡ кейемдәре эшләгәндә файҙаланылған предметтарҙың оригиналдары ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музей исторического костюма {{!}} Археологический музей-заповедник Танаис|url=http://www.museum-tanais.ru/muzey-istoricheskogo-kostyuma-104|lang=ru|publisher=www.museum-tanais.ru|accessdate=2017-02-08}}(урыҫ.)&lt;span id=&quot;cxmwNw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwNw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; www.museum-tanais.ru.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwNw&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;8 февраль 2017 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
* Өсөнсө зал — ҡала халҡының этник составы; мәҙәниәттәр, дин тотоу, йолалар төрлөлөгө.
* Дүртенсе зал — төрлө планлы күргәҙмәләр.
* Бишенсе зал — Танаисты асыу һәм тикшереү тарихы.
Танаис территорияһында асыҡ һауала ҡоролма ҡаҙылмалары һәм уларҙың реконструкциялары тора&lt;ref&gt;[http://www.museum.ru/m856 Археологический музей-заповедник «Танаис»]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* Официальный[http://www.museum-tanais.ru/  сайт]
* [http://www.donland.ru/Default.aspx?pageid=78151 Музей-заповедник в Танаисе]
* [http://www.donland.ru/Default.aspx?pageid=78153 Танаис — историко-археологический музей-заповедник]
[[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]]</text>
      <sha1>6cbez5c8lcarmeyyvynfa2l08c2m22c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәбриз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125519</id>
    <revision>
      <id>1299324</id>
      <parentid>1297050</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T09:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34948" sha1="gfajf9sdkoodgcbfsh3xlnjapclc1gm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тәбриз''' ({{lang-fa|تبریز}}, әйтел. [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|Təbriz}}) — [[Иран]]дың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. [[Көнсығыш Әзербайжан]]дың административ үҙәге.

'''Тебри́з''' {{audio|Tabriz.ogg|произношение}} ('''Табри́з''', '''Таври́з''', {{lang-fa|تبریز}}, әйтелеше [tæbˈriːz] ''Tabriz'', {{lang-az|تبریز / Təbriz}}) — [[Иран]]дағы [[ҡала]], [[Көнсығыш  Әзербайжан]] иран [[Административное деление Ирана|провинцияһыны]]ң [[административ үҙәге]]. Вулкан массивы [[Сәһәнд]] һәм Эйнали тауы араһында, [[Урмия (озеро)|Урмия]] күле буйында урынлашҡан.

Ҡала халҡының күпселеге — [[әзербайжандар]]&lt;ref name =&quot;Evered&quot;&gt;{{статья
 |автор    = Kyle Evered
 |заглавие = TABRIZ
 |ссылка   =
 |язык     =
 |издание  = Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 5: Possession to Turkey
 |тип      =
 |год      = 2002
 |том      = 1
 |номер    =
 |страницы = 366
 |doi      =
 |issn     = 0-684-80617-7
}}&lt;/ref&gt;{{Переход|Население}}.

[[Иран]]дың ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡалаһы. Бер үк атамалы [[Тәбриз (станция)|тимер юл станция]]һы (1916).

== Тарихы ==
III—VII быуаттар — [[Сасаниды|Сәсәниҙәр]] дәүләте составында.

IV быуат — Тәбриз, ул осорҙа әһәмиәте аҙ булған урын, әрмән-фарсы һуғышы һөҙөмтәһендә емерелгән&lt;ref name=&quot;C. E. Bosworth&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iv|заглавие=Azerbaijan iv. Islamic History to 1941||автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|C. E. Bosworth]]}}{{oq|en|Tabrīz was a place of little importance at this time, having been largely destroyed in the Armeno-Persian wars of the fourth century (see V. Minorsky, “Tabrīz,” in EI1 IV).}}&lt;/ref&gt;.

IX быуат аҙағы — Ғәрәп хәлифәлеге һөжүменән һуң [[Саджиды|Сажиҙар]] әмирлеге барлыҡҡа килгән.

XII—XIII быуаттар — [[Государство Ильдегизидов|Илдегиҙиҙәр дәүләтене]]ң баш ҡалаһы.

1220—1222 — ҡала [[Армия Монгольской империи|монголдар]]ҙың көньяҡ Кавказға беренсе разведка походы (1220—1222) ваҡытында өс тапҡыр монголдар һөжүменә дусар була һәм уларға өс тапҡыр аҡса түләп ҡотола.

XIII—XIV быуаттар монгол [[илһан]] [[Хүләгүиҙәр]] дәүләтенең баш ҡалаларының береһе.

1375—1468 — [[Ҡара Ҡуйлылар]] [[Туркоманы|төрки төркмән]] дәүләтенең баш ҡалаһы.

1469—1501 — [[Аҡ Ҡуйлы]] төрки төркмәндәр дәүләтенең баш ҡалаһы. Аҡ Ҡуйлы осоронда Тәбриз мөһим иҡтисади әһәмиәткә эйә була, ул [[Великий шёлковый путь|Бөйөк ебәк юлында]] йөк күсереп тейәү пункты була. Немец сәйәхәтсеһе [[Шильтбергер, Иоганн|Иоганн Шильтбергер]] шаһтың Тәбриздән килгән килеме ''«ҡеүәтле христиан монархының килеменән артығыраҡ, сөнки был ҡала — ҙур сауҙа әйләнеше үҙәге»'' тип яҙған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;''.''

1474 йылда ҡалаға [[Афанасий Никитин]] килә, ул уны үҙенең «[[Хожение за три моря]]» юлъяҙмаларында телгә ала&lt;ref&gt;Хожение за три моря Афанасия Никитина. — Л., 1986. — С. 57.&lt;/ref&gt;.

1501—1555 — [[Сәфәүиҙәр]] дәүләтенең баш ҡалаһы Тәбриз
[[Урта Көнсығыш]]тың иң эре мәҙәни һәм иҡтисади үҙәктәренең береһенә әүерелә&lt;ref name=&quot;az&quot;&gt;Искусство Азербайджана, В. Шлеев при участии Б. Веймарно; раздел «миниатюры» — Т.Каптерева&lt;/ref&gt;.

1747—1802 — Тәбриз ханлығының баш ҡалаһы, уға [[төркиләшкән]] [[Дунбули (племя)|Дунбули]] курд ҡәбиләһе вәкилдәре етәкселек итә.

1827 — [[Русско-персидская война (1826—1828)|урыҫ-фарсы һуғышы]] барышында рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына.

Ҡала ҡеүәтле ер тетрәүҙәр арҡаһында өс тапҡыр (858 йылда, 1041 йылда һәм 1721 йылда) емерелгән.

XX быуат башында Тәбриз бик күп радикаль ойошмаларҙың һыйыныу урыны булғанлыҡтан, 1905—1911 йылдарҙағы [[Ҡаджар Ираны]]ның [[Конституцион революцияһы]]нда мөһим роль уйнай. 1908 йылда уҡ ҡаланан Тәбриз губернаторы вазифаһын биләгән принц [[Мохаммед Али-шах|Мөхәммәт-Али шаһ]] яҡлылар ҡыуыла. Яңы мәжлес булдырыу — ҡаршы сығыусыларҙың төп талаптарының береһе була. Инглиз һәм урыҫ ғәскәрҙәре Иранға баҫып инә һәм революцияны баҫтыра. Һуңғылары Тәбризде баҫып ала, радикаль революцион төркөмдәрҙе ҡоралһыҙландыра, әммә шул уҡ ваҡытта шаһ губернаторына ҡалаға инеү мөмкинлеген танымай һәм кире ҡаға. Һөҙөмтәлә [[Мөхәммәт Али шаһ]] [[Российская Империя|Рәсәйг]]ә китергә мәжбүр була, ә 1909 йылда власҡа яңы хаким, [[Ҡаджарҙар династияһы]]нан һуңғыһы [[Солтан Әхмәт шаһ]] килә&lt;ref&gt;Васильев Л. История Востока, Глава 10 Шиитский Иран в XIX—XX вв.&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың 25 авгусында [[Иран операцияһы]] башлана һәм СССР-ҙың [[Хәрби-һауа көстәре]] Тәбризға һөжүм итә. 26 августа Ҡыҙыл Армия Тәбризде баҫып ала&lt;ref&gt;Kaveh, Farrokh. Iran at War: 1500—1988. — Oxford: Osprey Publishing, 2011. — 488 p. — (General Military). — ISBN 1-84603-491-4&lt;/ref&gt;. Ҡалала радиоразведка бурыстарын үтәгән ОСНАЗ (х/ч 95960) 442-се айырым радиодивизионы урынлашҡан булған. Совет оккупацияһынан һуң 3 йыл үткәс, 1945 йылдың 12 декабрендә, Тәбриз СССР-ҙың ҡатнашлығында ойошторолған һәм, Советтар Союзы Ирандан ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң&lt;ref&gt;George Lenczowski. «United States' Support for Iran’s Independence and Integrity, 1945—1959», Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 401, America and the Middle East. (May, 1972), p. 49&lt;/ref&gt;, 1946 йылдың декабренә тиклем йәшәүен дауам иткән Әзербайжан Демократик Республикаһының баш ҡалаһы булған.

[[Исламская революция в Иране|Ислам революцияһы]] башланғанға тиклем Тәбриздә шаһ режимына ҡаршы [[Акции протеста 18 февраля 1978 года в Тебризе|массауи сығыштар]] булған. Улар армия көстәре тарафынан ҡаты баҫтырыла&lt;ref&gt;{{книга
|автор = Алиев С. М.
|заглавие = История Ирана. XX век
|издательство =Институт востоковедения РАН: Крафт+
|место =М.
|год = 2004
|страницы = 437—438
|isbn = 5-93675-075-2, 5-89282-184-6
}}&lt;/ref&gt;.

1980—1988 йылдарҙағы [[Ирано-иракская война|Иран-Ираҡ һуғышы]] ваҡытындағы хәрби хәрәкәттәр барышында ҡала ныҡ зыян күргән.

== Халҡы ==
1293—1294 йылдарҙа Тәбризгә килгән [[Поло, Марко|Марко Поло]] былай тип яҙа:
&lt;blockquote&gt;«Тәбриз халҡы, төрлө милләт вәкилдәренән: ([[несториандар]], [[әрмәндәр]], [[йәһүдтәр]], [[грузиндар]], [[Иранские народы|иранлылар]] һәм [[Мөхәммәт]]тең эйәреүселәре, йәғни Тәбриздәрҙең төп халҡы булған мосолмандарҙан торған. Һәр халыҡтың үҙ теле бар»&lt;ref&gt;Cihan Aydoğmuşoğlu, «Tarihte Tebriz», s. 74-75&lt;/ref&gt;. &lt;/blockquote&gt;

[[XV быуат]]та ҡала халҡы 200 000 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 519&lt;/ref&gt;. 1501 йылда Тәбриздә 300 000 тирәһе кеше иҫәпләнә. [[XVI быуат]]тың беренсе яртыһында ҡала дүрт тапҡыр [[Османская империя|Ғосмандар]] тарафынан бөлгөнлөккә төшөрөлгән&lt;ref&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 638&lt;/ref&gt;. Тенрейро әйтеүенсә, [[1523 йыл]]да Тәбриздә төркиҙәр аҙ була, ҡалала [[фарсылар]] йәшәй, [[әрмәндәр]] ҙә күп була&lt;ref&gt;Willem Floor and Hasan Javadi, The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran, {{oq|en|It is very interesting to learn that, according to Tenreiro, in 1523 among the people of Tabriz, there were only some Turkmen and the rest were Persians as well as many Armenians.}}&lt;/ref&gt;. [[1585 йыл]]ға Тәбриз халҡы 100 000 кешегә тиклем кәмей. [[1585]]-[[1588 йыл]]дарҙа [[Ғосман армияһы]] [[Азербайджан (область)|Әзербайжан өлкәһен]] баҫып алғас, Тәбриз халҡы тулыһынса юҡ ителә&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 639&lt;/ref&gt;.

=== XIX быуат ===
{{цитата|Тәбриз, Әзербайжан кеүек үк, төрки характеры менән айырылып тора. Мэри Шейл билдәләүенсә: «Фарсыстандың төп ҡалаһында булыуың Һәм шул уҡ ваҡытта фарсы телендә бер һүҙ ҙә ишетмәүең ғәжәп. Халыҡ тулып ятҡан баҙарҙа ғәрәптәр һәм фарсылар һирәк, күҙгә ташланған берҙән-бер тел — төрки теле», һәм «был төрки ҡалаһы тип әйтергә мөмкин».}}&lt;ref name=&quot;TABRIZ&quot;&gt;{{Из|Ираника|https://iranicaonline.org/articles/tabriz-05-city-in-19th-cent|заглавие= TABRIZ v. The city in the 19th century|автор=James D. Clark}}&lt;/ref&gt;

1868 йылда ҡалала 5 меңгә тиклем әрмән йәшәгән&lt;ref&gt;{{Книга|ref=Кузнецова|ссылка=https://book.ivran.ru/book?id=530|автор=Кузнецова Н.А.|заглавие=Иран в первой половине XIX века|ответственный=Ганковский Ю.В.|год=1983|место=М.|издательство=Наука. Главная редакция восточной литературы|страницы=187|страниц=265|archive-date=2022-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211181927/https://book.ivran.ru/book?id=530}}&lt;/ref&gt;.

=== Хәҙерге заманда ===
Хәҙерге ваҡытта төп халҡы — [[Иранские азербайджанцы|әзербайжандар]]&lt;ref name =&quot;Evered&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Azerbaijanis (author Brenda Shaffer), page 206. // Encyclopaedia of Modern Asia. Volume 1: Abacus to China. Editors: David Levinson and Karen Christensen. New York: Charles Scribner’s Sons, 2002, LXVII+ 529 pages. ISBN 978-0-684-31242-2{{oq|en|Iran’s three northwesternmost provinces are inhabited predominantly by Azerbaijanis: East Azerbaijan, West Azerbaijan, and Ardabil. Tehran, the capital city, has a large Azerbaijani population as well, estimated at close to 50 percent of the city’s residents.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |title=Columbia Discovery Service |access-date=2017-09-21 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201195641/http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ фарсылар, курдтар, әрмәндәр һәм [[Иран]]дың башҡа халыҡтары йәшәй. Халыҡ [[Азербайджанский язык|әзербайжан]] телендә лә, фарсы телдәрендә лә һөйләшә.

== Мәҙәниәт һәм сәнғәт ==

=== Тәбриз миниатюра мәктәбе ===
{{main|Тебризская школа миниатюры}}
XIV быуат башында [[Государство Хулагуидов|Хүләгүҙәр дәүләтене]]ң монгол илхандары тарафынан фарсы миниатюраһының Тебриз мәктәбенә нигеҙ һалына&lt;ref&gt;G.Fehervari. Art and architecture // Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis. The Cambridge history of Islam, vol. 2. Cambridge University Press, 1977, p. 738&lt;/ref&gt;, унда, ҡайһы берҙә көслөк менән, иң яҡшы рәссамдар һәм каллиграфтар йәлеп ителә&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;, әммә уның сәскә атыуы XVI быуатҡа, [[Тимуридтар Империяһы]] тарҡалғандан һуң Сәфәүиҙәр династияһы осорона тура килә. Ул шул ваҡыттағы күп кенә художество тенденциялары, шулай уҡ көнсығыш-азия традицияларының ислам һынлы сәнғәтенә тәүге тапҡыр үтеп инеүе, атап әйткәндә, был мәктәптең эштәрендә ғалимдар ҡытай һәм монгол йоғонтоһон билдәләй&lt;ref&gt;«Tabrīz school.» Encyclopædia Britannica. 1995&lt;/ref&gt;. Әммә ҡытай һынлы сәнғәте менән танышыу Иран тарихында беренсе булғанлыҡтан, Тәбриз мәктәбенең тәүге осоронда ҡытай сюжеттарының тупаҫ күсермәһен осратырға мөмкин. Миниатюраларҙың сюжеттарында, ҡағиҙә булараҡ, көнкүреш күренештәре, һарайҙағы тормош, шулай уҡ классик фарсы әҙәбиәте әҫәрҙәренән эпизодтар була, әммә, билдәләп үтергә кәрәк, миниатюраның образлы стиле йыш ҡына авторҙарҙың ниәтенән алыҫлаша. XVI быуатта Тәбриз мәктәбе һарай мәҙәниәте мөхитендә үҫешә, уны көнкүреш деталдәрен киң күрһәтеү, декоративлыҡтың артыуы һәм дөйөм тәьҫораттың өҙлөкһөҙлөгө ҡылыҡһырлай&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;.

XVI быуаттың Тәбриз миниатюра мәктәбе вәкилдәре&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;:
[[Солтан Мөхәммәт]], [[Аға Мирек]], [[Мозаффар Али]], [[Мирза Али]], [[Мирсәйет Али]] була.

Тәбриз миниатюралары Орхан Памуктың «Имя мне Красный» романында телгә алына.

&lt;gallery heights=&quot;100px&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
File:SchoolOfTabriz3.jpg|Симург Залде урлай, Топкапы һарайындағы  «Шаһнамә».
File:The_death_of_the_hero_Rustam_and_his_horse_Rakhsh.jpg|Рөстәмдең һәм уның аты Рахшаның үлеме, «Большое тебризское Шахнаме» («Ҙур Тәбриз Шаһнамәһе»).
File:Ferhad_ve_Shirin.jpg|1481 йылғы «Хамсе», Фәрхәд Ширинде иңбашында килтерә
&lt;/gallery&gt;

=== Келәмдәре ===
{{main|Тебризский ковёр}}
[[Файл:Azerbaijan Namazlik rug.jpg|thumb|150px|right|Ковёр «Намазлык». Тебризская школа. XV век. Частная коллекция Э. Пароваччи, Италия.]]
Несмотря на то, что понятие «Тебризский ковёр» обозначает особый вид ковров, произведенных на Северо-Западе [[Иран]]а, Тебриз занимает в этом регионе особое место как центр всей данной школы ковроткачества, начиная с V—VI веков&lt;ref&gt;Gedar. Ketabe Honare Iran. — p. 471&lt;/ref&gt;. В XVI веке многие ковры ткались для дворцов иранской шахской знати [[Сефевидское государство|эпохи Сефевидов]], несмотря на это в них оставалась связь с народными бытовыми ковровыми изделиями Азербайджана. В оформлении ковров использовались изображения охотничьих сцен, «звериные» мотивы, растительный орнамент, одна из характерных черт тебризских ковров — богатая красочная гамма&lt;ref name=&quot;az&quot;/&gt;. На протяжении XVI—XVII веков влияние тебризской школы выходило далеко за пределы северо-западного региона, так, она оказывала немалое влияние на ковровое искусство других регионов Империи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |title=Л. С. БРЕТАНИЦКИЙ, Б. В. ВЕЙМАРН. ОЧЕРКИ ИСТОРИИ И ТЕОРИИ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНЫХ ИСКУССТВ. Искусство Азербайджана. Стр. 118—120 |access-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215184230/http://www.elibrary.az/docs/artofazerb.pdf |archive-date=2010-02-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, а [[Искусство тканья азербайджанских ковров|азербайджанские ковроткачи]] Тебриза приобрели славу ткачей, способных соткать ковры любого качества и сложности, начиная от простых шерстяных заканчивая сложными шелковыми коврами&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Andrew Burke, Mark Elliot
 | заглавие      = Iran
 | издательство  = Lovely planet
 | год           = 2008
 | том           = 5
 | страницы      = 64
 | isbn          = 9781741042931
}}&lt;blockquote&gt;{{oq|en|Azari Weavers in Tabriz are renowned for being able to reproduce any type and quality of carpet, ranging from fine works in silk or with silk highlights, to simpler weaves from the village and tribal groups of the region.}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

{{Внешние медиафайлы
 |topic    =
 |subtopic =
 |width    = 280px
 |image1   =
 |audio1   =
 |video1   = {{youtube|b8XUwxhZLe0|Рубаба Мурадова «Dumanlı Təbriz»|logo=1 }}
}}

=== Әҙәбиәт һәм музыка ===
Близость к вулканическому массиву [[Сехенд]] вдохновляла многих творческих людей, побывавших в Тебризе. Город имеет особое место в иранской поэзии, к нему неоднократно обращались многие классики. Так, персидский поэт [[Руми]], избрал своим наставником дервиша [[Тебризи, Шамс ад-Дин|Шамса]] из Тебриза («Шамс» означает в переводе «солнце»), неоднократно обращался к Тебризу, в одном из своих произведений называл его «местом влюблённых» ({{lang-fa|شهر تبريز است و کوی دلبران}}).

Тебризу посвящены стихи Народного поэта Азербайджана [[Рустамханлы, Сабир Худу оглы|Сабира Рустамханлы]] «Təbrizlə görüş» и «İnansa Təbriz deyil»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |title=Tənzilə Rüstəmxanlı. Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında Cənub mövzusu |access-date=2024-02-28 |archive-date=2024-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228082126/http://anl.az/down/meqale/elyazma_ins/2019/01/05(meqale).pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Также известно произведение азербайджанского писателя [[Ордубади, Мамед Саид|Мамед Саида Ордубади]] «Dumanlı Təbriz» ({{tr-az|Тебриз туманный}}), посвящённое национально-освободительному движению в Южном Азербайджане в 1905—1911 годах&lt;ref&gt;[https://www.google.az/books/edition/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0/og4aAAAAIAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&amp;dq=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B8+%D0%A2%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B7+%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9&amp;printsec=frontcover История Азербайджана: ч. 1. Азербайджан в период пролетарской революции и построения социализма. ч. 2. Азербайджан в годы завершения строительства социалистического общества и в период развернутого строительства коммунизма]&lt;/ref&gt;. По мотивам этого произведения азербайджанским композитором [[Бадалбейли, Афрасияб Бадалбек оглы|Афрасиабом Бадалбейли]] была создана одноимённая музыкальная композиция&lt;ref&gt;[http://anl.az/down/meqale/adalet/2011/aprel/169894.htm ƏFRASİYAB BƏDƏLBƏYLİ… MUSİQİMİZİN DÜNƏNİ, BU GÜNÜ VƏ SABAHI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241202195241/http://anl.az/down/meqale/adalet/2011/aprel/169894.htm |date=2024-12-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Фән һәм мәғарифы ==
В 1898 году известный персидский поэт [[Адиб-аль-Мемалик]] начал издавать в Тебризе газету «Адаб».

В Тебризе действуют около двадцати высших учебных заведений, среди которых выделяются Тебризский университет, Тебризский университет медицинских наук, [[Азербайджанский университет имени Шахид Мадани]], Университет художеств и Университет педагогов Азербайджана. В городе базируется Центр науки и технологий [[Восточный Азербайджан|Восточного Азербайджана]] и Тебризская национальная библиотека.

[[Файл:Shariyar tomb.jpg|thumb|Могила Шахрияра в «[[Мавзолей поэтов (Тебриз)|Мавзолее поэтов]]» в Тебризе]]

== Спорт ==
В Тебризе базируются футбольные клубы «[[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]» и «[[Машин Сази]]».

== Иҡтисады ==
[[Файл:Matrakçı Nasuh Map of Tabriz.JPG|thumb|250px|right|Схематичная карта города, XVI век, работа [[Матракчи Насух]]а]]

Исторически Тебриз был крупным торговым центром, о чём свидетельствует старинный [[Тебризский базар]] — памятник [[Всемирное наследие|Всемирного наследия]] [[ЮНЕСКО]].

Ныне город является вторым по значению промышленно-индустриальным центром Ирана. В городе расположена сеть профильных заводов и фабрик Иранской тракторостроительной компании «Тебриз Мохсен», составляющей ядро машиностроительной индустрии Ирана, филиалы которой действуют во многих городах страны и за рубежом. В городе расположены также нефтеперерабатывающий, химический и цементный заводы. Развита легкая и текстильная промышленность, функционирует ковроткаческая прядильная фабрика.

== Транспорты ==
* [[Тәбриз метрополитены]]

== Климаты ==
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат местности
 | Ширина    = 70%
 | Положение = center
 | Место_род = Тебриза
 | Источник  = [ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/IR/40706.TXT NOAA]

 | Янв_ср = -3.2            | Янв_ср_осад = 25
 | Фев_ср = -0.8            | Фев_ср_осад = 25
 | Мар_ср = 4.9            | Мар_ср_осад = 47
 | Апр_ср = 10.9            | Апр_ср_осад = 53
 | Май_ср = 16.5            | Май_ср_осад = 41
 | Июн_ср = 21.9            | Июн_ср_осад = 18
 | Июл_ср = 26.0            | Июл_ср_осад = 3
 | Авг_ср = 25.3            | Авг_ср_осад = 4
 | Сен_ср = 21.1            | Сен_ср_осад = 9
 | Окт_ср = 13.5            | Окт_ср_осад = 28
 | Ноя_ср = 6.5            | Ноя_ср_осад = 28
 | Дек_ср = 0.3            | Дек_ср_осад = 26
 | Год_ср = 11.9            | Год_ср_осад = 311

 | Янв_ср_мин = -6.6        | Янв_ср_макс = 1.2
 | Фев_ср_мин = -4.5        | Фев_ср_макс = 3.8
 | Мар_ср_мин = 0.3        | Мар_ср_макс = 10.1
 | Апр_ср_мин = 5.7        | Апр_ср_макс = 16.5
 | Май_ср_мин = 10.6        | Май_ср_макс = 22.5
 | Июн_ср_мин = 15.2        | Июн_ср_макс = 28.6
 | Июл_ср_мин = 19.6        | Июл_ср_макс = 32.9
 | Авг_ср_мин = 19.0        | Авг_ср_макс = 32.3
 | Сен_ср_мин = 14.3        | Сен_ср_макс = 28.2
 | Окт_ср_мин = 8.0        | Окт_ср_макс = 19.9
 | Ноя_ср_мин = 2.1        | Ноя_ср_макс = 12.1
 | Дек_ср_мин = -3.0        | Дек_ср_макс = 4.9
 | Год_ср_мин = 6.7        | Год_ср_макс = 17.7

 | Янв_а_мин = -29.0         | Янв_а_макс = 16.0
 | Фев_а_мин = -26.0         | Фев_а_макс = 18.5
 | Мар_а_мин = -19.0         | Мар_а_макс = 25.0
 | Апр_а_мин = -12.0         | Апр_а_макс = 27.0
 | Май_а_мин = 0.6         | Май_а_макс = 32.1
 | Июн_а_мин = 5.0         | Июн_а_макс = 39.0
 | Июл_а_мин = 11.0         | Июл_а_макс = 42.0
 | Авг_а_мин = 11.0         | Авг_а_макс = 40.0
 | Сен_а_мин = 6.0         | Сен_а_макс = 35.2
 | Окт_а_мин = -4.0         | Окт_а_макс = 30.0
 | Ноя_а_мин = -14.0         | Ноя_а_макс = 22.0
 | Дек_а_мин = -24.0         | Дек_а_макс = 17.0
 | Год_а_мин = -29.0         | Год_а_макс = 42.0

 | Янв_вода =
 | Фев_вода =
 | Мар_вода =
 | Апр_вода =
 | Май_вода =
 | Июн_вода =
 | Июл_вода =
 | Авг_вода =
 | Сен_вода =
 | Окт_вода =
 | Ноя_вода =
 | Дек_вода =
 | Год_вода =
}}
&lt;/div&gt;

== Туғандаш ҡалалар ==
{|
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|
* {{Флаг Азербайджана}} [[Баку]], [[Азербайджан]]
* {{Флаг Государства Палестина}} [[Газа]], [[Государство Палестина]]
* {{Флаг Австрии}} [[Вена]], [[Австрия]]
* {{Флаг Азербайджана}} [[Гянджа]], [[Азербайджан]]
* {{Флаг Хорватии}} [[Загреб]], [[Хорватия]]
|
* {{Флаг Турции}} [[Измир]], [[Турция]]
* {{Флаг России}} [[Казань]], [[Россия]], с 2009 года&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |title=Официальный портал мэрии Казани |access-date=2014-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027100604/http://www.kzn.ru/old/page12827.htm |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Ирака}} [[Кербела]], [[Ирак]]
* {{Флаг Турции}} [[Конья]], [[Турция]]
* {{Флаг Беларуси}} [[Могилёв]], [[Беларусь]]
|
* {{Флаг Турции}} [[Стамбул]], [[Турция]]
* {{Флаг КНР}} [[Ухань]], [[КНР]]
* {{Флаг Вьетнама}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]]
* {{Флаг Таджикистана}} [[Худжанд]], [[Таджикистан]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |title=تبریز و خجند خواهر خوانده می شوند|access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-05-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/67VJIXLPH?url=http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1366716 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Турции}} [[Эрзурум]], [[Турция]]
|}

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;270&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:Jules Laurens - The Blue Mosquee in Tabriz, Persia.jpg|«[[Голубая мечеть (Тебриз)|Голубая мечеть]]» на картине [[Лоран, Жюль|Жюля Лорана]], 1872 г.
Файл:City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg|«Ворота города» на рисунке [[Фланден, Эжен|Эжена Фландена]], 1840 г.
Файл:Tabriz by Eugène Flandin.jpg|Тебриз. Худ. Эжен Фланден, 1840 г.
Файл:Vision Tabriz.JPG|Вид на Тебриз
Файл:Behnam's House, Sahand University of Technology, Tabriz, Azerbaijan, Iran, 08-19-2006-Edit.jpg|[[Дом Бехнам (Тебриз)|Дом Бехнам]]
Файл:Армянский квартал.JPG|Армянский квартал города
Файл:Saat 4.jpg|Мэрия Тебриза
Файл:Hariri ghazalehsajedi.jpg|[[Дом Харири]]
Файл:Tabriz Metro on Bridge.jpg|Метрополитен
&lt;/gallery&gt;

=== Панорамалы күренеш ===
{{wide image|Panorama of Tabriz.jpg|1000px|&lt;center&gt;Панорамный вид города из Эль Голи, август 2010&lt;/center&gt;}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Голестан (Тебриз)]]
* [[Тебризский ковёр]]
* Футбольный клуб [[Машин Сази Табриз]]
* [[Трактор (футбольный клуб, Тебриз)|Трактор]]
* [[Тебризский музей профессий]]
* [[Табризи ловуез]] — кондитерские изделия в форме ромба из Тебриза

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ2|том=42|статья=Тебри́з (Тавриз)|страницы=95}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=jVcTp7ggiOM  Муса Мусаев — Тебриз]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_0MHUNfjlRw Джавид Тебризли — Тебриз]

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Административные центры останов Ирана}}
{{start box}}
{{succession box|title=&lt;small&gt;Столица [[Иран]]а (Персии)&lt;/small&gt;|before=[[Ктесифон]]|after=[[Казвин]]|years=1501–1555}}
{{end box}}

[[Категория:Ирандың миллионер ҡалалары]]
[[Категория:Тәбриз|*]]
[[Категория:Тарихи дәүләттәр баш ҡалалары]]
[[Категория:Ирандың боронғо ҡалалары]]
[[Категория:Көнсығыш Әзербайжан ҡалалары]]</text>
      <sha1>gfajf9sdkoodgcbfsh3xlnjapclc1gm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамбов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128498</id>
    <revision>
      <id>1299309</id>
      <parentid>1185764</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T01:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5332" sha1="g5cx1ehp5hc10w30viwrpig6l8a0ncc" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}

'''Тамбов''' ({{lang-ru|Тамбов}}) — [[Рәсәй]]ҙә урынлашҡан ҡала, [[Тамбов өлкәһе]]нең административ үҙәге.

== Географияһы ==
[[Цна (Моҡша ҡушылдығы)|Цна]] йылғаһы ярында урынлашҡан.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Спиридонова Мария Александровна]] (16.10.1884—11.09.1941), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан Социал‑революционерҙар (эсерҙар) партияһы ағзаһы. 1931—1937 йылдарҙа [[Өфө]]лә сәйәси һөргөндә була, СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан контораһында эшләй&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11310-spiridonova-mariya-aleksandrovna Башҡортостан энциклопедияһы — Спиридонова Мария Александровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929174101/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11310-spiridonova-mariya-aleksandrovna |date=2019-09-29 }}{{V|29|09|2019}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Чибрикова Евгения Васильевна]] (9.12.1923–13.03.2013), ғалим-геолог. Геология-минералогия фәндәре докторы (1982). [[Урал]] һәм Көнсығыш Европа платформаһының геологик төҙөлөшөн өйрәнеүсе. К. Р. Тимергазин исемендәге премия лауреаты (2003)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15749-chibrikova-evgeniya-vasilevna Башҡортостан энциклопедияһы — Чибрикова Евгения Васильевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929174208/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/15749-chibrikova-evgeniya-vasilevna |date=2019-09-29 }}{{V|29|09|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

== Мәғариф ==
# Тамбов дәүләт университеты
# Тамбов дәүләт техник университеты

== Климаты ==
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Тамбовтың
|Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate/27947.htm Погода и климат]
| Янв_ср=-7.5         | Янв_ср_осад=37
| Фев_ср=-7.8         | Фев_ср_осад=31
| Мар_ср=-2.4         | Мар_ср_осад=27
| Апр_ср=7.5          | Апр_ср_осад=26
| Май_ср=14.6         | Май_ср_осад=42
| Июн_ср=18.4         | Июн_ср_осад=72
| Июл_ср=20.4         | Июл_ср_осад=54
| Авг_ср=18.7         | Авг_ср_осад=44
| Сен_ср=12.7         | Сен_ср_осад=53
| Окт_ср=6.1          | Окт_ср_осад=46
| Ноя_ср=-1.4         | Ноя_ср_осад=45
| Дек_ср=-6.3         | Дек_ср_осад=41
| Год_ср=6.1          | Год_ср_осад=518
| Янв_ср_мин=-10.5    | Янв_ср_макс=-4.5
| Фев_ср_мин=-11.0    | Фев_ср_макс=-4.3
| Мар_ср_мин=-5.8     | Мар_ср_макс=1.5
| Апр_ср_мин=2.7      | Апр_ср_макс=13.1
| Май_ср_мин=8.7      | Май_ср_макс=20.9
| Июн_ср_мин=12.9     | Июн_ср_макс=24.3
| Июл_ср_мин=14.9     | Июл_ср_макс=26.5
| Авг_ср_мин=13.2     | Авг_ср_макс=25.0
| Сен_ср_мин=8.1      | Сен_ср_макс=18.4
| Окт_ср_мин=2.8      | Окт_ср_макс=10.2
| Ноя_ср_мин=-3.7     | Ноя_ср_макс=1.2
| Дек_ср_мин=-9.1     | Дек_ср_макс=-3.5
| Год_ср_мин=1.9      | Год_ср_макс=10.7
| Янв_а_макс=6.6      | Янв_а_мин=-38.0
| Фев_а_макс=8.5      | Фев_а_мин=-36.9
| Мар_а_макс=17.6     | Мар_а_мин=-30.4
| Апр_а_макс=29.7     | Апр_а_мин=-15.3
| Май_а_макс=36.1     | Май_а_мин=-4.0
| Июн_а_макс=38.8     | Июн_а_мин=0.4
| Июл_а_макс=42.1    | Июл_а_мин=4.4
| Авг_а_макс=41.0     | Авг_а_мин=1
| Сен_а_макс=35.2     | Сен_а_мин=-3.7
| Окт_а_макс=26.5     | Окт_а_мин=-14.7
| Ноя_а_макс=16.8     | Ноя_а_мин=-29.3
| Дек_а_макс=11.2      | Дек_а_мин=-36.1
| Год_а_макс=42.1     | Год_а_мин=-38.0
|}}

== Транспорт ==
Тамбов — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://city.tambov.gov.ru/ Сайт Администрации города]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180513044437/http://city.tambov.gov.ru/ |date=2018-05-13 }}

{{Тамбов өлкәһе}}

[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Тамбов|*]]</text>
      <sha1>g5cx1ehp5hc10w30viwrpig6l8a0ncc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128780</id>
    <revision>
      <id>1299302</id>
      <parentid>1064942</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T21:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12727" sha1="0okkmpr6osafacz490lz5dmbcgqz1fo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сура́т'''&lt;ref&gt;{{Книга:Географический энциклопедический словарь|с=459}}&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Surat}}, {{lang-gu|સુરત}}) — [[Һиндостан]] көнбайышындағы ҡала, [[Һиндостан|Гуджарат]] штатына инә. Сурат шулай уҡ сәскәләр ҡалаһы булараҡ билдәле. Административ үҙәк — Сурат штаттың баш ҡалаһы [[Һиндостан|Гандинагар]]ҙан 306 км көньяҡтараҡ, [[Һиндостан|Тапти]] йылғаһын һул яҡ ярында урынлашҡан. Ҡала үҙәге йылға тамағынан 22 км алыҫлыҡта&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/history.shtml |title=History of Surat }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105012914/http://www.suratmunicipal.gov.in/content/city/history.shtml |date=2012-01-05 }}&lt;/ref&gt;.

Сурат ҡалаһы — дәүмәле буйынса Гуджарат штатында икенсе урында, халҡы 4.6 миллиона кеше (2011 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса). Тар ғына урамлы һәм матур тарихи биналар урынлашҡан боронғо яғын яңыһынан ур айырып тора.

== Тарих ==
Сурат [[Маһабһаратам]] эпосында телгә алына. Эпоста әйтелеүенсә, бында Кришна илаһ Матхуранан Дваркаға ҡайтышлай туҡтап киткән. 8-се быуатта бында фарсылар төпләнә башлаған.
Урындағы һиндиүи (индуизм) риүәйәттәр, ҡаланы XV быуатта Гопи исемле брахман һала башлаған, ул ҡалаға «Сурьяпур» (Ҡояш ҡалаһы) тип исем бирә.

1512 йылда һәм яңынан 1530 йылда Сурат [[Португалия|португалдар]] тарафынан талана. 1513 йылда португал сәйәхәтсе Дуарте Барбоза Суратты мөһим диңгеҙ порты тип һүрәтләй, бында донъяның төрдө тарафтарынан караптар инә торған булған. 1520 йылға ҡала Сурат тип атала башлаған&lt;ref&gt;{{cite web
|title= Name of City
|publisher=Encyclopædia Britannica Online
|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/574951/Surat#ref=ref275386
|accessdate=2007-10-17}}&lt;/ref&gt;.

XV быуат ахырында бик мөһим Камбей бухтаһы һайыға башлағас, Сурат көнбайыш [[Һиндостан]]да уны алмаштыра. XVI быуат аҙағына португалдар тулыһынса Сураттағы диңгеҙ сауҙаһын үҙ ҡулына ала. Таптила португалдар 1540 йылда төҙөгән ҡупшы ҡәлғә һаҡланып ҡалған.

1608 йылда Суратта Британия Ост-Һиндостан компанияһы караптары туҡтай башлай, улар Суратты мөһим сауҙа һәм транзит үҙәге итеп ала. 1615 йылда [[Һиндостан| Суалиҙағы яу]]ҙан һуң, капитан Бэст португалдарҙың өҫтөнлөгөн бөтөрөп, инглиз факторияһын булдыра. Ҡала Британия Ост-Һиндостан компанияһы баш ҡалаһына әйләнә.

1662 йылда Екатерина Брагансскаяның бирнәһе өлөшө булараҡ Англия короле Карл II-гә бүләк ителгәс, Сураттың сәскә атҡан осоро үтә башлай. Тиҙҙән,1668 йылда Британия Ост-Һиндостан компанияһы [[Мумбаи|Бомбей]]ҙа фактория ойоштора һәм Сурат тамам бөлөнә. 1687 йылда Британия Ост-Һиндостан компанияһы үҙенең баш ҡалаһын Бомбейға күсерә.

Сәскә атҡан сағында Суратта йәшәүселәр һаны 800 000 кешегә етһә, XIX быуат уртаһына бындағы халыҡ һаны 80 000 кешегә ҡала. Британия империяһы калаға контролде 1759 йылда яңырта һәм уға идара итеү буйынса барлыҡ вәкәләттәрҙе 1800 йылда ҡабул итә.
[[Файл:Baghdadi Jews Cemetery 2.jpg|thumb| Бағдад йәһүдтәре зыяраты]]

1730 году бағдад [[Йәһүд теле|йәһүде]] Йозеф Семах [[Бағдад]]тан Суратҡа килә һәм бында синагога төҙөй һәм йәһүд зыяраты булдыра. Бөгөн [[синагога]] емерелгән, әммә зыярат һаҡланған.
Янғын һәм һыу баҫыу 1837 йылда ҡаланың ҙур өлөшөн харабаға ҡалдыра. Һаҡланып ҡалған ҡыҙыҡлы тарихи ҡомартҡыларҙан — XVII быуаттағы инглиз һәм голландс сауҙагәрҙәренең һәм уларҙың ғаилә ағзаларының ҡәбер таштары.

XX быуат башына бында йәшәгән кеше һаны 119 000-гә етә һәм Сурат яңынан сауҙа һәм сәнәғәт үҙәгенә әйләнә, әммә иҡтисадтың карап эшләү кеүек традицион тармаҡтары юҡҡа сыҡҡан була инде. Бында мамыҡ-кизе фабрикалары, мамыҡ таҙартыусы заводтар, дөгө таҙартыу һәм ҡағыҙ етештереү предприятиелары урынлашҡан.

1994 йылда ҡойон ямғырҙар, шулай уҡ канализацияның сүп-сарҙан тығылыуы арҡаһында һыу таша. Урамдарҙа тау булып сүп-сар ята, уларҙы бер кем дә таҙартмай, яндырмай. Шул шарттарҙа үпкә чумаһы эпидемияһы башлана, 56 кеше үлеп ҡала. Чума килеп сығыуын ишеткән халыҡ ашығып ҡаланан ҡаса башлай, уларҙың һаны 250—300 мең кеше булған тип һанайҙар&lt;ref&gt;''Супотницкий М. В., Супотницкая Н. С.'', [http://www.supotnitskiy.ru/book/book3.htm Очерки истории чумы. Очерк XXXVI Чума в Индии 1994 г. — тупик бактериальной эпидемиологии чумы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304112425/http://www.supotnitskiy.ru/book/book3.htm |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Baghdadi Jewish Cemetery 1.jpg|thumb|Надгробие на еврейском кладбище]]

== Географияһы һәм климаты ==
Ҡала [[Һиндостан]] көнбайышындағы ҡала, Гуджарат штатына инә, Гандинагарҙан 306 км көньяҡтараҡ, Тапти йылғаһын һул яҡ ярында урынлашҡан. Йылға ҡойған урындан яҡынса 22 км ерҙә Камбей ҡултығы ([[Ғәрәбстан диңгеҙе]]). Диңгеҙ кимәленән 12 м бейеклектә&lt;ref name=&quot;fallingrain&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/09/Surat.html|title=Surat, India Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-10-08|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.

Ҡала климаты тропиктарға хас, ҡышы ҡоро, йәйе ямғырлы; Ғәрәбстан диңгеҙе йоҡонтоһонда йомшаҡ. Иң эҫе ай — май, уртаса максимум 40,6 °C; иң һалҡыны — декабрь, уртаса минимум 15,0 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм нормаһы — 1065 мм. Иң ямғырлы ай — июль, нормаһы 442 мм; иң ҡоро айҙар — март һәм апрель, нормаһы 2 мм. Ямғырҙар сезоны июндән сентябргәсә. Муссондар йыш ҡына Тапи йылғаһы бассейнында ташҡындарға килтерә.
{{Климат города
|Город_род=Сурата
|Источник=[http://www.worldclimateguide.co.uk/climateguides/india/surat.php]
|Янв_а_макс=38.8|Янв_ср_макс=30.3|Янв_ср=23.3|Янв_ср_мин=14.3|Янв_а_мин=4.4|Янв_ср_осад=0
|Фев_а_макс=41.7|Фев_ср_макс=31.7|Фев_ср=23.6|Фев_ср_мин=15.6|Фев_а_мин=5.6|Фев_ср_осад=0
|Мар_а_макс=44.0|Мар_ср_макс=35.4|Мар_ср=27.4|Мар_ср_мин=19.5|Мар_а_мин=8.9|Мар_ср_осад=1
|Апр_а_макс=45.6|Апр_ср_макс=37.2|Апр_ср=30.3|Апр_ср_мин=23.4|Апр_а_мин=15.0|Апр_ср_осад=0
|Май_а_макс=45.6|Май_ср_макс=36.4|Май_ср=31.2|Май_ср_мин=26.0|Май_а_мин=19.4|Май_ср_осад=4
|Июн_а_макс=45.6|Июн_ср_макс=33.9|Июн_ср=30.2|Июн_ср_мин=26.6|Июн_а_мин=20.2|Июн_ср_осад=213
|Июл_а_макс=38.9|Июл_ср_макс=30.7|Июл_ср=28.0|Июл_ср_мин=25.4|Июл_а_мин=19.9|Июл_ср_осад=453
|Авг_а_макс=37.3|Авг_ср_макс=30.5|Авг_ср=27.7|Авг_ср_мин=25.0|Авг_а_мин=21.0|Авг_ср_осад=302
|Сен_а_макс=41.1|Сен_ср_макс=31.7|Сен_ср=28.0|Сен_ср_мин=24.4|Сен_а_мин=20.6|Сен_ср_осад=191
|Окт_а_макс=41.4|Окт_ср_макс=34.9|Окт_ср=28.3|Окт_ср_мин=22.2|Окт_а_мин=14.1|Окт_ср_осад=31
|Ноя_а_макс=39.4|Ноя_ср_макс=33.3|Ноя_ср=25.8|Ноя_ср_мин=18.3|Ноя_а_мин=10.6|Ноя_ср_осад=6
|Дек_а_макс=38.9|Дек_ср_макс=31.1|Дек_ср=23.0|Дек_ср_мин=15.0|Дек_а_мин=6.7|Дек_ср_осад=1
|Год_а_макс=45.6|Год_ср_макс=33.05|Год_ср=27.2|Год_ср_мин=21.3|Год_а_мин=4.4|Год_ср_осад=1205
|}}

== Демографияһы ==
2011 йылдағы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 4 462 002 кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf Census of India 2011: ''Provisional Population Totals. Cities having population 1 lakh and above.''] (PDF; 154 kB)&lt;/ref&gt;; ҡала агломерацияһы халҡы шул уҡ иҫәп алыу буйынса — 4 585 367 кеше&lt;ref&gt;[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf Census of India 2011: ''Provisional Population Totals. Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above.''] (PDF; 141 kB)&lt;/ref&gt;. Грамоталылыҡ кимәле уртаса 89 %, был ил күрһәткесенә ҡарағанда юғарыраҡ (79,5 %). Ирҙәр араһында уртаса грамоталылыҡ — 93 %, ҡатындар араһында — 84 %. Ир-ат халыҡтың 53 % тәшкил итә, ҡатын-ҡыҙ, ярашлы рәүештә — 47 %. 6 йәштән кеселәр Сурат халҡының 13 % . Ҡалала иң таралған телдәр — гуджарати, синдхи, һинди, марвари, маратхи һәм башҡалар.

== Иҡтисад һәм транспорт ==
Ҡала иҡтисады текстиль һәм химик сәнәғәттәргә нигеҙләнә. Икенсе мөһим тармаҡ — алмас шымартыу.

Сураттан 11 км алыҫлыҡта аэропорт бар, ул Делинан, Бомбейҙан һәм илдең ҡайһы бер башҡа ҡалаларынан даими рейстар ҡабул итә. Сурат аша № 8 милли шоссе (Дели — Бомбей) һәм № 6 (Сурат — Калькутта) шоссеһы үтә. Тимер юлдар бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}


[[Категория:Азия]]
[[Категория:Һиндостан]]</text>
      <sha1>0okkmpr6osafacz490lz5dmbcgqz1fo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тавакуль Карман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133531</id>
    <revision>
      <id>1299306</id>
      <parentid>1057783</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T00:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8504" sha1="52dy8k13z2f0qaneqixqsdpxcp5jwoh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тавакуль Абдел-Салам Карман''' ({{Lang-ar|توكل عبد السلام خالد كرمان}}; [Tawakkul ‘Abd us-Salām Karmān], шулай уҡ ''Таваккуль'', ''Тавакель''&lt;ref name=&quot;Sakkaf&quot;&gt;{{Cite news|title=Renowned activist and press freedom advocate Tawakul Karman to the Yemen Times: &quot;A day will come when all human rights violators pay for what they did to Yemen&quot;|first=Nadia|last=Al-Sakkaf|url=http://womenpress.org/articles.php?id=309|publisher=Women Journalists Without Chains|date=17 June 2010|accessdate=30 January 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w8NYbYFU?url=http://womenpress.org/articles.php?id=309|archivedate=2011-01-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819045811/http://womenpress.org/articles.php?id=309 |date=19 August 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Evening Times (Glasgow). Arrest Sparks Protest. 24 January 2011. Retrieved 8 October 2011 from the Lexis-Nexis Database.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Emad Mekay. Arab Women Lead the Charge. Inter Press Service (Johannesburg), 11 February 2011. Retrieved 8 October 2011 from the Lexis-Nexis Database.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yemen&quot;&gt;{{Cite news|title=Yemen laureate figure of hope and controversy|url=http://main.omanobserver.om/node/67676|publisher=Oman Observer|accessdate=15 November 2011|archiveurl=https://archive.is/20130112053236/http://main.omanobserver.om/node/67676|archivedate=2013-01-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021064214/http://main.omanobserver.om/node/67676 |date=2011-10-21 }}&lt;/ref&gt;; [[7 февраль]] [[1979 йыл]], Таиз, Йемен Ғәрәп Республикаһы) — [[Йемен]] хоҡуҡ яҡлаусыһы, журналист һәм сәйәсмән. «Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары һәм хәүефһеҙлеге өсөн көрәштә һәм тыныслыҡ урынлаштырыуҙа ҡатнашҡан өсөн» [[Лейма Гбови]] һәм [[Элен Джонсон-Серлиф]] менән тыныслыҡ өсөн 2011 йылғы [[Нобель премияһы]] лауреаты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Nobel Peace Prize 2011|url=http://www.nobelprize.org/|archiveurl=https://www.webcitation.org/65IoQQxWE?url=http://www.nobelprize.org/|archivedate=2012-02-08|lang=en|language=en|publisher=Nobel Media|accessdate=2011-10-7}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwwA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwwA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Nobel Media.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwwA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.nobelprize.org/ Тәүге сығанаҡтан] архивланған 8 февраль 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwwA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;7 октябрь 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Nobel Peace Prize awarded jointly to three women|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-15211377|publisher=BBC Online|date=7 October 2011|accessdate=16 November 2011}}&lt;/ref&gt;. Нобель премияһы алған беренсе Йемен гражданы, беренсе ғәрәп ҡатыны, икенсе мосолман ҡатыны&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Profile: Nobel peace laureate Tawakul Karman|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15216473|publisher=BBC Online|date=7 October 2011|accessdate=16 November 2011}}&lt;/ref&gt; , шулай уҡ иң йәш Нобель премияһы лауреаттарының береһе&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Yemeni Activist Tawakkul Karman, First Female Arab Nobel Peace Laureate: A Nod for Arab Spring|url=http://www.democracynow.org/2011/10/7/yemeni_activist_tawakkul_karman_first_female|publisher=Democracynow.org|accessdate=10 December 2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылда Йемен революцияһы ([[Ғәрәп яҙы]]ның өлөшө) ваҡытында билдәлелек ала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Profile: Nobel peace laureate Tawakul Karman|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15216473|publisher=BBC Online|date=7 October 2011|accessdate=16 November 2011}}&lt;/ref&gt;.

2005 йылдан журналистика менән шөғөлләнә. Матбуғат азатлығын яҡлап акциялар ойоштора. Туниста Бен Алиҙы отставкаға ебәрткән &quot;Йәсмин революцияһы&quot;н яҡлап сыға; Йемен президенты Сәлихтең сәйәси оппоненты була.

WikiLeaks мәғлүмәттәре буйынса, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] сәйәсәтенә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сыҡҡан Тавакуль Карман был илдә был властың ҡайһы бер вәкилдәре менән йәшерен осрашыуҙар үткәрә һәм уларҙан ярҙам һорай, шулай уҡ Мансур Һадиҙы хути менән Әл-Кайда яҡлы булыуҙа ғәйепләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Nobel honours African, Arab women for peace|first=Alastair|last=Macdonald|url=https://www.reuters.com/article/2011/10/07/us-nobel-peace-idUSTRE7963KM20111007|publisher=Reuters|date=7 October 2011|accessdate=16 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109091100/http://www.reuters.com/article/2011/10/07/us-nobel-peace-idUSTRE7963KM20111007 |date=9 November 2015 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Тавакуль Карман 1979 йылдың 7 февралендә Йемен мухафазаһының Мехлав ҡалаһында тыуа. Атаһы — Абдель Салам Карман, юрист һәм сәйәсән, Али Абдалла Сәлих хөкүмәтендә ике тапҡыр юстиция министры була. Таиз ҡалаһы эргәһендәге биҫтәлә үҫә, шунда уҡ белем ала. 

Тавакуль Карман белдереүенсә, уның ғаиләһе хәҙерге [[Төркиә]]ләге Анатолиянан һәм Караман ҡалаһынан сыҡҡан. Төркиә хөкүмәте уға Төркиә гражданлығы тәҡдим итә, уны Тавакуль Төркиә сит ил эштәре министры Әхмәт Давутоглу ҡулынан 2012 йылдың 11 октябрендә ала.

Ҡыҙ ҡәрҙәштәре — шағирә Тарик Карман һәм «[[Әл-Жәзирә]]» телеканалы журналисы Сара Карман.

Ире — Мохаммед әл Нахми; өс балалары бар.

Сана Фән һәм технологиялар университетында — иҡтисад бакалавры, унан һуң Сана университетында политология магистры дәрәжәһен ала. 2012 йылда Альберт университетының ([[Канада]]) халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса почётлы доктор булып китә.

== Сәйәси ҡараштары ==
[[Файл:Karman_interview_across_from_UN,_Oct_18,_2011.jpg|слева|мини|Тавакуль Карман БМО бинаһы эргәһендә протест акцияһында. 18 октябрь 2011 йыл]]
Тавакуль Карман — «Ислах» оппозиция сәйәси партияһы ағзаһы, ошо партия ойошторған &quot;Шура советы&quot;на инә, парламент депутаты булып тора. «Ислах» башта «Ислам сәйәси партияһы булараҡ ойошторола», һуңыраҡ Йемен президенты Сәлихкә ҡаршы ҙур хәрәкәткә әүерелә. &quot;Ислах&quot;тың төп электораты — сәләфиҙәр һәм «Мосолман ҡәрҙәштәр» яҡлылар. Карман үҙен был сәйәси төркөмдәрҙең береһенә лә индермәй. Ул уртаса ҡараштарҙа тора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:7 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1979 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>52dy8k13z2f0qaneqixqsdpxcp5jwoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татар яҙмаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136243</id>
    <revision>
      <id>1299312</id>
      <parentid>1256860</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T02:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66891" sha1="tmbdstt9azikumjocowwws8583qrfxu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Татар яҙмаһы''' — [[Татар теле|татар теленең]] яҙмаһы. Төрлө ваҡытта төрлө яҙыу системаһы ҡулланылған:

* [[Ғәрәп яҙмаһы]] — 1927 йылға тиклем; Ҡытай Халыҡ Республикаһында йәшәүсе аҙ һанлы [[татарҙар]] әлеге ваҡытта ла ғәрәп яҙмаһын ҡуллана.
* [[Латин алфавиты]] — 1927—1939 йылдарҙа; XX һәм XXI быуат сиктәрендә латиницаны тергеҙергә тырышыу күҙәтелгән; [[Төркиә]], [[Финляндия]], [[Чехия]], [[Польша]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Австралия]] татарҙары әлеге ваҡытта татар латиницаһын ҡуллана&lt;ref&gt;[http://www.tatar.cz/index.php ► tatar.cz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120908051432/http://www.tatar.cz/index.php |date=2012-09-08 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Кириллица]] — 1939 йылдан алып әлеге көнгә тиклем; суҡынған татарҙар XIX быуаттан бирле кириллицаны ҡулланған.

== Сағыштырыу таблицаһы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center
!colspan=&quot;3&quot;| Кириллик әлифбаһы!!colspan=&quot;2&quot;| Ғәрәп әлифбаһы !!colspan=&quot;3&quot;| Латин әлифбаһы
|-
! Кириллик&lt;br /&gt;(с 1939) !! Исем !! Ильминский&lt;br /&gt;Әлифбаһы&lt;br /&gt;(XIX в.) !! Иҫке имлә&lt;br /&gt;(1920 тиклем) !! Яңы имлә&lt;br /&gt;(1920—1927)&lt;br /&gt;Ғәрәп&lt;br /&gt; (2012) !! Яңалиф&lt;br /&gt; (1927—1939) !! Яңалиф-2&lt;br /&gt; (1999) !! Латин әлифбаһы&lt;br /&gt; (2012)
|-
| А а||а||А а||style=&quot;font-size:200%&quot;|ا ,آ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﯪ||A a||A a||A a
|-
| Ә ә||ә||Ӓ ӓ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ا ,ه||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺋﻪ||Ə ə||Ə ə||Ä ä
|-
| Б б||бы||Б б||style=&quot;font-size:200%&quot;|ب||style=&quot;font-size:200%&quot;|ب||B ʙ||B b||B b
|-
|В в||вы||В в|| style=&quot;font-size:200%&quot; |ۋ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ۋ||V v||V v||V v
|-
|—||вэ (у)||—|| style=&quot;font-size:200%&quot; |و||style=&quot;font-size:200%&quot;|و||—||W w||W w
|-
|Г г||гэ||Г г||style=&quot;font-size:200%&quot;|گ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﮒ||G g||G g||G g
|-
|—||гы||—||style=&quot;font-size:200%&quot;|ع ,غ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﻉ||Ƣ ƣ||Ğ ğ||Ğ ğ
|-
| Д д||ды||Д д||style=&quot;font-size:200%&quot;|د||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺩ||D d||D d||D d
|-
| Е е||е||Е е||style=&quot;font-size:200%&quot;|ي||style=&quot;font-size:200%&quot;|ى||E e (Je je)||E e (Ye ye)||E e, Ye ye
|-
| Ё ё||йо||Ё ё||style=&quot;font-size:200%&quot;|يو||style=&quot;font-size:200%&quot;|يؤ||Jo jo||Yo yo||Yo yo
|-
| Ж ж||жы||Ж ж||style=&quot;font-size:200%&quot;|ژ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ژ||Ƶ ƶ||J j||J j
|-
| Җ җ||җэ||Ж ж||style=&quot;font-size:200%&quot;|ج||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺝ||Ç ç||C c||C c
|-
| З з||зы||З з||style=&quot;font-size:200%&quot;|ز||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺯ||Z z||Z z||Z z
|-
| И и||и||И и||style=&quot;font-size:200%&quot;|ي||style=&quot;font-size:200%&quot;|ئی||I i||İ i||İ i
|-
| Й й||йы||Й й||style=&quot;font-size:200%&quot;|ي||style=&quot;font-size:200%&quot;|ي||J j||Y y||Y y
|-
| К к||кэ||К к||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﮎ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﮎ||K k||K k||K k
|-
|—||кы||—||style=&quot;font-size:200%&quot;|ق||style=&quot;font-size:200%&quot;|ق||Q q||Q q||Q q
|-
| Л л||лы||Л л||style=&quot;font-size:200%&quot;|ل||style=&quot;font-size:200%&quot;|ل||L l||L l||L l
|-
| М м||мы||М м||style=&quot;font-size:200%&quot;|م||style=&quot;font-size:200%&quot;|م||M m||M m||M m
|-
| Н н||ны||Н н||style=&quot;font-size:200%&quot;|ن||style=&quot;font-size:200%&quot;|ن||N n||N n||N n
|-
| Ң ң||ңы||Ҥ ҥ||style=&quot;font-size:200%&quot;|نک ,ڭ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ڭ||Ꞑ ꞑ||Ꞑ ꞑ||Ñ ñ
|-
| О о||о||О о||style=&quot;font-size:200%&quot;|و||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﯰ ِ||O o||O o||O o
|-
| Ө ө||ө||Ӧ ӧ||style=&quot;font-size:200%&quot;|و||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﯰ||Ɵ ɵ||Ɵ ɵ ||Ö ö
|-
| П п||пы||П п||style=&quot;font-size:200%&quot;|پ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﭖ||P p||P p||P p
|-
| Р р||ры||Р р||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺭ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺭ||R r||R r||R r
|-
| С с||сы||С с||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺱ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺱ||S s||S s||S s
|-
| Т т||ты||Т т||style=&quot;font-size:200%&quot;|ت||style=&quot;font-size:200%&quot;|ت||T t||T t||T t
|-
| У у||у||У у||style=&quot;font-size:200%&quot;|و||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﯮ ِ|||U u||U u||U u
|-
| Ү ү||ү||Ӱ ӱ||style=&quot;font-size:200%&quot;|و||style=&quot;font-size:200%&quot; |ﯮ||Y y||Ü ü||Ü ü
|-
| Ф ф||фы||Ф ф||style=&quot;font-size:200%&quot;|ف||style=&quot;font-size:200%&quot;|ف||F f||F f||F f
|-
| Х х||хы||Х х||style=&quot;font-size:200%&quot;|خ ,ﺡ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺡ||X x||X x||X x
|-
| Һ һ||һэ||Х х||style=&quot;font-size:200%&quot;|ه||style=&quot;font-size:200%&quot;|ه||H h||H h||H h
|-
| Ц ц||цы||Ц ц||—||style=&quot;font-size:200%&quot;|تس||Ts ts||Ts ts||Ts ts
|-
| Ч ч||чы||Ч ч||style=&quot;font-size:200%&quot;|چ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﭺ||C c||Ç ç||Ç ç
|-
| Ш ш||шы||Ш ш||style=&quot;font-size:200%&quot;|ش||style=&quot;font-size:200%&quot;|ﺵ||Ş ş||Ş ş||Ş ş
|-
| Щ щ||щы||Щ щ||—||style=&quot;font-size:200%&quot;|شچ||Şc şc||Şç şç||Şç şç
|-
| Ъ ъ||ъ||Ъ ъ||style=&quot;font-size:200%&quot;|ء|||—||’||—||—
|-
| Ы ы||ы||Ы ы||style=&quot;font-size:200%&quot;|ي||style=&quot;font-size:200%&quot;|ئ ِ||Ь ь||I ı||I ı
|-
| Ь ь||ь||Ь ь||—||—||—||’||—
|-
| Э э||э||Э э||style=&quot;font-size:200%&quot;|ي||style=&quot;font-size:200%&quot;|ئ||E e||E e||E e
|-
| Ю ю||ю||Ю ю||style=&quot;font-size:200%&quot;|يو||style=&quot;font-size:200%&quot;|يو||Ju Ju (Jy jy) ||Yu yu (Yü yü)||Yu yu (Yü yü)
|-
| Я я||я||Я я||style=&quot;font-size:200%&quot;|يا||style=&quot;font-size:200%&quot;|يا||Ja Ja (Jə jə)||Ya ya (Yə yə)||Ya ya (Yä yä)
|-
|}

;Иҫкәрмәләр:

# Хәҙерге кириллицала тартынҡылар өсөн '''ğ''' и '''q''' ҡайһы берҙә түбәндәге диграфтар '''гъ''' и '''къ''' ҡулланыла.
# Иҫке имләлә һуҙынҡы өнгә башланған һүҙҙәр башында мотлаҡ тейеш булған хәмзә билдәле мотлаҡ тейеш булған {{resize|150%|أ ,إ}} әлиф яҙылған.
# Иҫке имләлә һәм хәҙерге ғәрәп графикаһында, ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе яҙғанда, ғәрәп хәрефтәре {{resize|150%|ﺡ خ ذ ص ض ظ ط ع}} ҡулланыла.
# Яңы имләлә һуҙынҡы өнгә башланған һүҙҙәр башында хәмзәле {{resize|150%|ئ}} мотлаҡ тейеш '''йа''' яҙылған.
# Ильминский алфавитында '''ять''', '''фита''' һәм '''һәм десятеричный''' хәрефтәре ҡулланылыуы мөмкин.

== Хәҙерге алфавит ==
[[1939 йыл]]дың 5 майында Татар АССР-ының Юғары Советы П&lt;/font&gt;резидиумының шул уҡ йылдың 17 авгусында ТАССР Законы менән раҫланған «Татар яҙмаһын латинлаштырылған алфавиттан [[Кириллица|рус графикаһы нигеҙендәге алфавитҡа]] күсереү тураһында» тигән указ ҡабул итә. Шуға ярашлы атар алфавиты 38 хәрефтән торған берҙәм дәүләт татар алфавиты билдәләнгән.&lt;ref&gt;[http://tassr90.ru/archive/alfavit/ О переводе татарской письменности с латиницы на алфавит на основе русской графики 1939 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302110831/http://www.tassr90.ru/archive/alfavit/ |date=2011-03-02 }} // Сайт, посвящённый 90-летию ТАССР&lt;/ref&gt;. Татарҙарҙың күпселеге татар автономияһынан ситтә йәшәүенә ҡарамаҫтан, улар өсөн дә был алфавит ҡулланылыу өсөн мотлаҡ булып сыҡҡан.

Профессор М. Фазлуллиндың тәүге проекты диакритиканан тулыһынса баш тартмаҡ һәмаь, жъ, нъ, оь, уь, хъ&lt;ref&gt;Татар аьдяби телененъ алфавиты хъям орфографиясе. — Казан, 1938.&lt;/ref&gt;.диграфтар ҡулланмаҡ булған. Әммә бындай вариант уңайһыҙ булыу сәбәпле кире ҡағыла. Бынан һуң, Ғәбделхәй Ҡорбанғәлиев һәм Мөхәммәт Рамаҙанов проекты буйынса, хәҙерге көндә лә ҡулланылған — алты хәреф өҫтәлгән (Ө, Ә, Ү, и Һ яңәлифтән алынған, ә Җ һәм Ң оҡшаш кириллица хәрефтәренән булдырылған) — алфавит ҡабул ителгән.
{| style=&quot;font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ә ә
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ё ё
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Җ җ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ң ң
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ө ө
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ү ү
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Һ һ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Щ щ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ъ ъ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ы ы
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
|}
Алфавит хәрефтәрен биреү тәртибен Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы 1997 йылғы Ҡарары нығытып ҡуйған&lt;font color=&quot;#0b0617&quot;&gt;&lt;/font&gt;&lt;u&gt;&lt;/u&gt;. Быға тиклем '''[[Ә|Әә]]''', '''[[Ө|Өө]]''', '''[[Ү|Үү]]''', '''Җҗ''', '''[[Ң|Ңң]]''', '''[[Һ|Һһ]]''' өҫтәмә хәрефтәре алфавит аҙағында урынлашҡан булған. Бынан 8 йыл элек, [[1989 йыл]]да, къ (q), гъ (ğ) увуляр өндәрен, шулай уҡ ижекһеҙ ярым һуҙынҡы в (w) өндәрен тамғалау өсөн '''Ққ''', '''[[Ғ|Ғғ]]''' һәм '''Ўў''' өҫтәмә хәрефтәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул ителгән булған. Әммә был ҡарар, берҙән, латин алфавитына күсеүҙе көткәнлектән, икенсенән, был хәрефтәрҙе ҡулланышҡа индереү татар теленең орфографияһын тулыһынса үҙгәртеү ҡатмарлығынан сығып, тормошҡа ашырылмай ҡалған.

[[Интернет|Интернет селтәрҙәренең]] киң таралыуы стандарт бүленештәрҙә раскладка өҫтәмә [[Кириллица|кириллицала]] хәрефтәрҙең булмауы сәбәпле, текст яҙыу проблемаһы барлыҡҡа килде. Береһе киң таралған ҡарар Татнеттың киң таралған ҡарарҙарының береһе булып казановица практик транскрипция системаһын ҡулланыу булды. Тик 2001 йылда сыҡҡан OC Windows XP башлап, бөтә башҡа алдан билдәләнгәнсә по умолчанию Microsoft Windows ғаиләһе операция системалары үҙ составында татар клавиатураһына, һәм шулай уҡ кәрәкле киңәйтелгән кириллица шрифтына эйә. Хәҙерге ваҡытта OC Windows һәм Юникодтың иң яңы версиялары киң таралыуы менән бәйле, казановица актуаллеген юғалтты.

2013 йылдан граждандарҙың дәүләт органдарына мөрәжәғәттәрендә латин һәм ғәрәп алфавиттарын ҡулланыу мөмкин (ҡара: түбәндә). Татарстан Парламенты, 2012 йылдың 24 декабрендә раҫлаған Телдәр тураһындағы законға ярашлы, латин алфавиты нигеҙендәге татар әлифбаһы түбәндәгесә:

Латиница нигеҙендә

{| style=&quot;font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | A a
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ä ä
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | B b
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | C c
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ç ç
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | D d
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | E e
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | F f
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | G g
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ğ ğ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | H h
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | I ı
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | İ i
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | J j
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | K k
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Q q
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | L l
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | M m
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | N n
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ñ ñ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | O o
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ö ö
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | P p
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | R r
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | S s
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ş ş
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | T t
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | U u
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ü ü
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | V v
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | W w
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | X x
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Y y
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Z z
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | '
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
|}

=== Татар телендәге хәрефтәрҙең {{comment|йышлығы|частотность}} ===
Татар теленең яҙма корпусы материалына таянып:
{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
!Ранг&lt;ref&gt;Сайхунов М. Р., Ибрагимов Т. И., Хусаинов Р. Р. «[http://corpus.tatar/stat/tatcorpus2.symbols_1-grams.pdf Список частотности букв татарского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811022735/http://corpus.tatar/stat/tatcorpus2.symbols_1-grams.pdf |date=2016-08-11 }}»&lt;/ref&gt;
!Буква
!colspan=&quot;2&quot;|Йышлығы
|-
|1||align=&quot;center&quot;|'''а'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 11.006|%|20||background:blue}}
|-
|2||align=&quot;center&quot;|'''ә'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 6.647|%|20||background:blue}}
|-
|3||align=&quot;center&quot;|'''б'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 2.798|%|20}}
|-
|4||align=&quot;center&quot;|'''в'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.757|%|20}}
|-
|5||align=&quot;center&quot;|'''г'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 2.913|%|20}}
|-
|6||align=&quot;center&quot;|'''д'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 3.052|%|20}}
|-
|7||align=&quot;center&quot;|'''е'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 7.218|%|20||background:blue}}
|-
|8||align=&quot;center&quot;|'''ё'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.000|%|20||background:blue}}
|-
|9||align=&quot;center&quot;|'''ж'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.065|%|20}}
|-
|10||align=&quot;center&quot;|'''җ'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.463|%|20}}
|-
|11||align=&quot;center&quot;|'''з'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.485|%|20}}
|-
|12||align=&quot;center&quot;|'''и'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 4.438|%|20||background:blue}}
|-
|13||align=&quot;center&quot;|'''й'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.086|%|20||background:green}}
|-
|14||align=&quot;center&quot;|'''к'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 4.995|%|20}}
|-
|15||align=&quot;center&quot;|'''л'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 6.516|%|20}}
|-
|16||align=&quot;center&quot;|'''м'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 2.997|%|20}}
|-
|17||align=&quot;center&quot;|'''н'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 7.129|%|20}}
|-
|18||align=&quot;center&quot;|'''ң'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.014|%|20}}
|-
|19||align=&quot;center&quot;|'''о'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.796|%|20||background:blue}}
|-
|20||align=&quot;center&quot;|'''ө'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.905|%|20||background:blue}}
|-
|21||align=&quot;center&quot;|'''п'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.393|%|20}}
|-
|22||align=&quot;center&quot;|'''р'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 6.818|%|20}}
|-
|23||align=&quot;center&quot;|'''с'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 2.834|%|20}}
|-
|24||align=&quot;center&quot;|'''т'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 5.289|%|20}}
|-
|25||align=&quot;center&quot;|'''у'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 2.598|%|20||background:blue}}
|-
|26||align=&quot;center&quot;|'''ү'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.212|%|20||background:blue}}
|-
|27||align=&quot;center&quot;|'''ф'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.409|%|20}}
|-
|28||align=&quot;center&quot;|'''х'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.722|%|20}}
|-
|29||align=&quot;center&quot;|'''һ'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.404|%|20}}
|-
|30||align=&quot;center&quot;|'''ц'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.166|%|20}}
|-
|31||align=&quot;center&quot;|'''ч'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.481|%|20}}
|-
|32||align=&quot;center&quot;|'''щ'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.006|%|20}}
|-
|33||align=&quot;center&quot;|'''ш'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.788|%|20}}
|-
|34||align=&quot;center&quot;|'''ъ'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.109|%|20||background:green}}
|-
|35||align=&quot;center&quot;|'''ы'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 5.522|%|20||background:blue}}
|-
|36||align=&quot;center&quot;|'''ь'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.403|%|20||background:green}}
|-
|37||align=&quot;center&quot;|'''э'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.293|%|20||background:blue}}
|-
|38||align=&quot;center&quot;|'''ю'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.189|%|20||background:blue}}
|-
|39||align=&quot;center&quot;|'''я'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.085|%|20||background:blue}}
|}

{{ОРИСС|дата=5 июля 2016}}
Баҫманың ҙур булмаған өлөшөн (28,5 КБ) анализлауға нигеҙләнеп [http://intertat.ru/lt/ intertat.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727162624/http://intertat.ru/lt/ |date=2017-07-27 }}:

{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
!Ранг{{нет АИ|5|07|2016}}
!Буква
!colspan=&quot;2&quot;|Йышлығы
|-
|1||align=&quot;center&quot;|'''a'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 10.813|%|20||background:blue}}
|-
|2||align=&quot;center&quot;|'''ä'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 7.531|%|20||background:blue}}
|-
|3||align=&quot;center&quot;|'''b'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 3.059|%|20}}
|-
|4||align=&quot;center&quot;|'''c'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.402|%|20}}
|-
|5||align=&quot;center&quot;|'''ç'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.795|%|20}}
|-
|6||align=&quot;center&quot;|'''d'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 3.049|%|20}}
|-
|7||align=&quot;center&quot;|'''e'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 7.110|%|20||background:blue}}
|-
|8||align=&quot;center&quot;|'''f'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.595|%|20}}
|-
|9||align=&quot;center&quot;|'''g'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.185|%|20}}
|-
|10||align=&quot;center&quot;|'''ğ'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.358|%|20}}
|-
|11||align=&quot;center&quot;|'''h'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.392|%|20}}
|-
|12||align=&quot;center&quot;|'''ı'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 5.766|%|20||background:blue}}
|-
|13||align=&quot;center&quot;|'''i'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 4.318|%|20||background:blue}}
|-
|14||align=&quot;center&quot;|'''j'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.045|%|20}}
|-
|15||align=&quot;center&quot;|'''k'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 2.633|%|20}}
|-
|16||align=&quot;center&quot;|'''l'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 7.169|%|20}}
|-
|17||align=&quot;center&quot;|'''m'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 3.307|%|20}}
|-
|18||align=&quot;center&quot;|'''n'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 6.569|%|20}}
|-
|19||align=&quot;center&quot;|'''ñ'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.892|%|20}}
|-
|20||align=&quot;center&quot;|'''o'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 2.122|%|20||background:blue}}
|-
|21||align=&quot;center&quot;|'''ö'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.907|%|20||background:blue}}
|-
|22||align=&quot;center&quot;|'''p'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.339|%|20}}
|-
|23||align=&quot;center&quot;|'''q'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.973|%|20}}
|-
|24||align=&quot;center&quot;|'''r'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 7.164|%|20}}
|-
|25||align=&quot;center&quot;|'''s'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 2.697|%|20}}
|-
|26||align=&quot;center&quot;|'''ş'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.760|%|20}}
|-
|27||align=&quot;center&quot;|'''t'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 5.404|%|20}}
|-
|28||align=&quot;center&quot;|'''u'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 2.638|%|20||background:blue}}
|-
|29||align=&quot;center&quot;|'''ü'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.957|%|20||background:blue}}
|-
|30||align=&quot;center&quot;|'''v'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.243|%|20}}
|-
|31||align=&quot;center&quot;|'''w'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.357|%|20}}
|-
|32||align=&quot;center&quot;|'''x'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 0.451|%|20}}
|-
|33||align=&quot;center&quot;|'''y'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 2.737|%|20||background:green}}
|-
|34||align=&quot;center&quot;|'''z'''||align=&quot;right&quot;|{{bartable| 1.264|%|20}}
|}

== Ғәрәп алфавиты нигеҙендә ==

=== Иҫке имлә ===
[[Ғәрәп графикаһы]] нигеҙендәге алфавит X быуаттан [[1920 йыл|1920 йылға]]{{Sfn|Хальфин|1778}} саҡлы ҡулланылған. [[Ислам]] дине ҡабул ителгәндән башлап, ҡаҙан татарҙарның ата-бабалары уны ҡуллана башлаған. «Яңа имлә» — яңы яҙманан айырмалы рәүештә, «иске имлә» — иҫке яҙма тигән атама алған.
[[Файл:Хальфин_Азбука_татарского_языка_1778.pdf|мини|Татар теленең әлифбаһы. Сәғит Хәлфин. Мәскәү 1778 й.]]
{| style=&quot;border: 1px solid rgb(0, 0, 0); font-family: Arial; font-size: 30px; margin-bottom: 10px; border-collapse: collapse; background-color: rgb(248, 248, 239);&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | آ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ا
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ب
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | پ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ت
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ث
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ج
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | چ
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ح
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | خ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | د
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ذ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ر
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ز
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ژ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | س
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ش
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ص
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ض
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ط
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ظ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ع
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | غ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ف
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ق
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ك
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | گ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ڭ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ل
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | م
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ن
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ه
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | و
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ۋ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ي
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{Nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{Nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{Nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{Nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{Nbsp}}
|}
Ғәрәп телендә булмаған өндәр урынына өҫтәмә графемалар ҡулланыла{{Sfn|Хальфин|1778|страницы=5|с=5}}:

* '''п''', '''ч''', '''ж''', '''г''' өсөн — {{resize|150%|[[گ]] [[ژ]] [[چ]] [[پ]]}} ғәрәп-фарсы графемалары

* '''ң''' и '''в''' өсөн — {{resize|150%|ۋ ڭ}}

=== Яңы имлә ===
Татар АССР-ының Халыҡ комиссарҙары советының [[1920 йыл]]ғы 19 декабрь Декреты менән ғәрәп яҙмаһын татар телендә ҡулланыуға асыҡлыҡ индерелгән һәм ябайлаштырылған: ҡайһы бер хәрефтәр һәм тамғалар алынған, өҫтәмә хәрефтәр индерелгән. 1925 йылдың ноябрендә ТАССР Халыҡ мәғариф комиссариатының Академик үҙәге, яңы ҡағиҙәләрҙе бөтә совет учреждениеларында, мәктәптәрҙә һәм татар матбуғатында ҡулланылыуы мотлаҡлығы тураһында ҡарар сығарған. «Яңы имлә» татар телендә 1927 йылға саҡлы ҡулланылған, унан һуң латин графикаһы нигеҙендәге «яңәлиф» индерелгән.

Татар алфавиты ғәрәп графикаһы нигеҙендә ([[1920 йыл|1920]]—[[1927 йыл|1927]]).
{| style=&quot;font-family:Arial; font-size:30px; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ئا
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ﺋﻪ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | پ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ب
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ت
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ج
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | چ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ح
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | د
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ر
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ز
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ژ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | س
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ش
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ع
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ف
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ق
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ك
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | گ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ڭ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ل
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | م
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ن
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | و
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ۋ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ی
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ئو
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ئوُ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ئ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
|}

== Кириллица нигеҙендә ==

=== Ильминский әлифбаһы ===
Үҙенең эшен дауам итеүселәре менән рус алфавитын Волга буйы халыҡтары телдәре өсөн үҙгәртеп эшләгән Н. И. Ильминскийҙың миссионер эшмәкәрлеге менән татар теленең кириллица нигеҙендә эшләнгән стандартлаштырылған беренсе алфавиты бәйле. Ильминский алфавиты татар халҡын христианлаштырыу өсөн ҡулланылған, һәм шуға күрә мосолман татарҙар уны файҙаланмаған. Беренсе алфавиты баҫма. Ильминский алфавитына таянып яҙылған беренсе баҫма — әлифба — 1861 йылда сыҡҡан&lt;ref&gt;{{публикация|статья|автор=Р. Р. Исхаков|заглавие=К истории создания первого татарского кириллического алфавита и формирования письменной традиции татар-кряшен (крещеных татар)|издание=Известия Самарского научного центра РАН|год=2015|номер=3|том=17|issn=1990-5378|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/v/k-istorii-sozdaniya-pervogo-tatarskogo-kirillicheskogo-alfavita-i-formirovaniya-pismennoy-traditsii-tatar-kryashen-kreschenyh-tatar|страницы=319-322}}&lt;/ref&gt;.

Урыҫ алфавитынан тыш был алфавитта '''Ӓ ӓ''', '''Ӧ ӧ''', '''Ҥ ҥ''', '''Ӱ ӱ''' хәрефтәре булған. Әлеге ваҡытта был алфавитты фәҡәт [[керәшендәр]] генә ҡуллана, өҫтәүенә, улар әле лә православие исемдәрен революцияға тиклем яҙылышта һәм '''ять''','''фита''' һәм '''десятеричный''' хәрефтәрен&lt;ref name=&quot;zakiev&quot;&gt;{{книга|автор=Закиев, М. З.|заглавие=Тюрко-татарское письмо. История, состояние, перспективы|место=М.|издательство=Инсан|год=2005}}&lt;/ref&gt; ҡуллана алалар.

{| style=&quot;font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ӓ ӓ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | (В в)
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ё ё
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ҥ ҥ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ӧ ӧ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ӱ ӱ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | (Ф ф)
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | (Х х)
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | (Ц ц)
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | (Щ щ)
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | (Ъ ъ)
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ы ы
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | (Ь ь)
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
|-
|}

== Латиница нигеҙендә ==

=== Латинлаштырыу буйынса тәүге ынтылыштар ===
[[1908 йыл|1908]]—[[1909 йыл|1909 йылдарҙа]] татар шағиры Сәғит Рәмиев үҙ әҫәрҙәрен яҙғанда латин алфавитын ҡуллана башлаған. «Ҡаты һуҙынҡыларҙы» билдәләү өсөн ул '''ea''', '''eu''', '''eo''', '''ei '''диграфтарын ҡулланыуҙы тәҡдим иткән. Әммә «ғәрәпселәр» уға проектын тормошҡа ашырыу мөмкинлеген бирмәгән&lt;ref name=&quot;zakiev&quot;/&gt;.

Әммә тиҙҙән совет власы СССР-ҙың бөтә төрки телле республикаларында ла латинлаштырыу үткәргән. Был маҡсатта Мәскәүҙә махсус «Яңы алфавит буйынса үҙәк комитет» ойошторолған. Латинлаштырыуға беренсе реаль аҙым булып[[1924 йыл]]да «Эшче» («Эшсе») гәзитендә баҫылған татар-башҡорт латиницаһы&lt;ref&gt;Sәjfi-Qazanlь F. Tatarlar arasьnda «Jaŋalif» tarixь. — Qazan, 1928.&lt;/ref&gt; булған. Хәрефтәрҙең әйтелеше инглиз алфавитына нигеҙләнгән, ә үҙенсәлекле башҡорт өндәре диграфтар аша бирелгән. Был проект кире ҡағылған.&lt;ref name=&quot;zakiev&quot;/&gt;

=== Яңәлиф ===
[[1924 йыл]]да [[Баҡы]]ла һәм 1927 йылда [[Ташкент|Ташҡәнттә]] төркиәтселәр конференцияһы саҡырылған. делегация Ике конференцияла ла яҙыусы Ғәлимйән Ибраһимов етәкләгән татар делегацияһы, шулай уҡ ҡаҙаҡ делегацияһы алмаштырыуға ҡаршы сығыш яһай. Өсөнсө конференция [[Ҡазан]]да үткән. Был юлы татар делегацияһы латин алфавиты күсеүҙе башларға ризалашҡан. [[1926 йыл|1926 йылдың апрелендә]] [[Ҡазан]]да «Яңы татар алфавиты йәмғиәте» («Jaŋa tatar əlifвasь»/«Яңа татар әлифбасы»)&lt;ref name=&quot;TES&quot;&gt;{{книга|часть=Яңалиф|заглавие=Татарский энциклопедический словарь|место=Казань|издательство=Институт Татарской энциклопедии АН РТ|год=1999|том=|страницы=|страниц=703 с.|isbn=0-9530650-3-0}}&lt;/ref&gt;.эшләй башлаған.

[[Файл:Tatar Latin Janalif Arabic 1928.png|thumb|Яңәлиф хәрефтәре һәм уларҙың ғәрәп аналогтары (1927 йыл)]]
[[1927 йыл|1927 йылдың]] [[3 июль|3 июленән]] [[Яңалиф|Яңәлиф]] татар теленең рәсми яҙмаһы тип иғлан ителгән. 1928 йылда яңәлиф үҙгәртеп ҡоролған һәм 12 йыл дауамында ҡулланылған. Сығанаҡтар унда 34 хәреф булған тиҙәр, тик 34-се хәрефтең ниндәй булыуын айырып күрһәтә алмаған: был диграф '''Ьј''' йәки апостроф булғанмы. Шул уҡ алфавитта хәрефтәр тәртибе тураһында төрлө мәғлүмәттәр бар (Ə '''A'''-нан һуң, йәки '''Е''', '''Ь'''-ләрҙән һуң йәки '''Ƶ''', '''Y'''-ләрҙән һуң, '''Ş''' йәки '''Х '''-тарҙан һуң ҡуйылған)&lt;ref name=&quot;TES&quot;/&gt;.

Татар алфавиты латин графикаһы нигеҙендә ([[1927 йыл|1927]]—[[1939 йыл|1939]]):

{| style=&quot;font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | A a
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | B ʙ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | C c
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ç ç
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | D d
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | E e
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ə ə
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | F f
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | G g
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ƣ ƣ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | H h
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | I i
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | J j
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | K k
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | L l
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | M m
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | N n
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ꞑ ꞑ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | O o
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ɵ ɵ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | P p
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Q q
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | R r
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | S s
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ş ş
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | T t
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | U u
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | V v
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | X x
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Y y
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Z z
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ƶ ƶ
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
|}

[[1939 йыл]]да ул [[кириллица]] алфавиты менән алмаштырыла. Билдәләп үтер кәрәк, латиницаны 12 йыл буйына әүҙем ҡулланғанда, шулай уҡ ғәрәп алфавиты (яңа имлә лә, иске имлә лә) файҙаланылған. Мәҫәлән,[[Муса Йәлил| Муса Йәлилдең]] беренсе {{comment|Моабит дәфтәре|Моабитская тетрадь}} яңәлиф менән, икенсеһе — ғәрәп яҙмаһы менән яҙылған. Ике дәфтәр ҙә, рәсми рәүештә кириллицаны индергәндән һуң, немец төрмәһендә яҙылған.

Шулай уҡ яңәлиф нацист пропагандаһында ҡулланылған. Мәктәптәрҙә күп осраҡта һуғышҡа тиклем сығарылған дәреслектәр ҡулланылғанлыҡтан, сикләнгән һандағы яңәлиф илленсе йылдарға тиклем әлегә күпселекте тәшкил иткән. Яңәлифте татар диаспораһының бер өлөшө, шул иҫәптән «[[Азатлыҡ радиоһы|Азат Европа]]» радио хеҙмәте файҙаланған.

=== 1999 йылғы Латиница ===
Совет власы осоронан һуң кириллицаны латиница менән алмаштырыу тураһындағы мәсьәлә әүҙем тикшерелгән. Һөҙөмтәлә Татарстан Республикаһының [[1999 йыл|1999 йылдың 12 сентябрендә]] сығарылған «Латин графикаһы нигеҙендә татар алфавитын тергеҙеү тураһында»ғы 2352-се һанлы Законы яңы татар алфавитын раҫлаған, әммә Рәсәй Федерацияһы Конституцион судының 2004 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителгән 16-П һанлы Ҡарары менән туҡтатылған. Шулай ҙа, тәүҙә латиницаның был версияһы киң ҡулланылған, ошо яҙыу менән татар теленең уҡыу һәм белешмә әҙәбиәте баҫылып сыҡҡан.

2004—2005 йылдарҙа латиницаны рәсми ҡулланыуҙы бөтөргәндән һуң, 2011—2012 йылдарҙа республика латин хәрефтәрен ҡулланған алфавитты төрөк алфавитына һәм дөйөм төрки алфавитына бер аҙ яҡынайтыу яғына үҙгәрткән (ҡайһы бер өҫтәмә хәрефтәр 1999 йылғы латиницанан айырыла).

[[Файл:Ng_Janalif.jpg|мини|105x105пкс|Аҫҡы элементы {{comment|сығып торған|выносной}} N n хәрефе]]
{| style=&quot;font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | A a
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ə ə
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | B b
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | C c
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ç ç
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | D d
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | E e
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | F f
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | G g
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ğ ğ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | H h
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | I ı
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | İ i
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | J j
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | K k
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Q q
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | L l
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | M m
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | N n
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ꞑ ꞑ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | O o
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ɵ ɵ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | P p
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | R r
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | S s
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ş ş
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | T t
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | U u
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ü ü
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | V v
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | W w
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | X x
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Y y
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Z z
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | ’
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | {{nbsp}}
|}

Күпселек шрифтарҙа яңы латин алфавитының 3 хәрефе булмағанлыҡтан, интернетта Ә урынына '''Ä,''' '''Ө''' — '''Ö''', ''' Ң''' — '''Ñ'''&lt;ref&gt;Смотрите коды Unicode: [http://docs.cntd.ru/document/917006660 Постановление Кабинета Министров Республики Татарстан от 27 сентября 2000 г. N 695 «О стандартах кодировки символов татарского алфавита на основе латинской графики и базовых программах для компьютерных применений»]&lt;/ref&gt; файҙаланырға рөхсәт итеү планлаштырылған. Бындай алфавит Азатлык радиоһы сайтында ҡулланылған&lt;ref&gt;Пример: https://web.archive.org/web/20041114125225/http://www.azatliq.org/news/local/tb/archives/2003/12/12.ASP#109855&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, 2003 йылда Татарстан Республикаһының рәсми сайтында Иналиф &quot;Интернет-алфавит&quot;ын тикшереүҙе тәҡдим иткән (''[[Интернет]]'' һәм {{Lang-tt|әлифба}} һүҙҙәренән)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090310084527/http://www.tatar.ru/?node_id=2611 «Inalif» : Республика Татарстан&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Был алфавиттың төп маҡсаты булып, диакритик тамғаларҙы ҡулланмай, стандарт инглиз клавиатураһы ярҙамында татар текстарын яҙыу һәм эшкәртеү мөмкинлегенә эйә булыу торған. Был алфавиттың Inalif2 модификацияһы www.suzlek.ru&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071026023641/http://www.suzlek.ru/suzlek/main.letters βerenche on-line tatarcha-ruscha su’zlek&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; татар-рус һүҙлегендә файҙаланыла.

== Латин әлифбаһына күсеү тирәләй низағ тураһында ==

=== Тел үҙаллығына ынтылыш ===
1980-се йылдар аҙағында (асыҡлыҡ һәм үҙгәртеп ҡороу осоро) ҡайһы бер татар телселәре һәм яҙыусылары латин графикаһына кире ҡайтыу мәсьәләһен күтәргән. 990 йылдар башында уҡ, [[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғандан]] һуң, ҡайһы бер элекке төрөк союздаш республикаларында латин хәрефтәренә күсеү менән бер үк ваҡытта, Татарстанда рәсми рәүештә латин графикаһына күсеү мәсьәләһе хәл ителә башлаған. [[1997 йыл]]да [[Ҡаҙан]]да үткән Икенсе Бөтә донъя татарҙары конгресы республика властарына латиница нигеҙендә татар теленең алфавитын тергеҙеүҙе тәҡдим иткән.

[[1999 йыл|1999 йылдың]] [[15 сентябрь|15 сентябрендә]] Татарстандың Дәүләт советы (парламент) «Латин графикаһы нигеҙендә татар алфавитын тергеҙеү тураһында» тигән закон ҡабул иткән, һәм ул [[2001 йыл]]дың 1 сентябрендә үҙ көсөнә ингән.

Кириллицанан латин алфавитына күсеү яйлап, тиҫтә йыл эсендә, үтер тип фараз ителгән. [[2000 йыл]]дың көҙөнән латиница, эксперимент рәүешендә, бер нисә мәктәптә ҡулланылған. [[2011 йыл|2011 йылға]] тиклем, латин алфавитына күсеүҙе тамамлау күҙалланған, баҫма продукция кириллицала ла, латин алфавиты нигеҙендә лә сығарылырға тейеш булған.

=== Федераль властарҙың ғәмәлдән сығарыуы һәм республиканың дәғүәләшеүе ===
[[2002 йыл]]дың 15 ғинуарында Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы «РФ халыҡтары телдәре тураһында» Федераль Законына төҙәтмә индерҙе, [[Рәсми тел|РФ дәүләт теле]] һәм РФ республикалары дәүләт телдәренең график нигеҙе булып кириллица тора, тип билдәләне. Был ваҡытта яҙмаларын латин алфавиты нигеҙенә күсерергә теләгән Рәсәй республикалары араһында Татарстан һәм [[Карелия]] булған.

[[2004 йыл|2004 йылдың]] октябрендә Рәсәй Федерацияһының Конституция суды татар теле статусына ҡағылған нисә мәсьәләне ҡараған.

Беренсе мәсьәлә татар телен мәктәпкәсә, мәктәп һәм урта махсус уҡыу йорттарында уҡытыуға мөнәсәбәтле [[Татарстан Республикаһы]]ның «Татарстан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» һәм «Мәғариф тураһында» закондарының конституционлығына ҡағылышлы булған. Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы башлығы Фәрит Мөхәмәтшин судта хәбәр иткәнсә, татарҙар компактлы йәшәгән урындарҙа (күбеһенсә ауыл ерендә) бөтә предметтар татар телендә уҡытыла. Шулай уҡ милли аҙсылыҡ өсөн мәктәптәрҙә барлыҡ предметтар шул ерле халыҡ, мәҫәлән, [[Сыуаш теле|сыуаш]] телендә уҡытыла. Татарстанда рус телле халыҡ 47 %, шуға ҡаршы 53 % татар йәшәүе менән бәйле, һәр халыҡтың «үҙенсәлекле телдәрен һаҡлау» маҡсатында, республика властары бер тигеҙ күләмдә ике дәүләт телендә — [[Урыҫ теле|рус]] һәм татар — уҡытыу программаһы ҡабул иткән. Шул уҡ ваҡытта Татарстан юғары уҡыу йорттарында уҡытыу рус телендә генә түгел, ә өлөшләтә татар телендә, ә эш башҡарыу — бер үк ваҡытта рус һәм татар телдәрендә алып барыла.

Татарстан Республикаһы Юғары суды һәм парламенты биргән икенсе мәсьәлә —улар кириллицаны рәсәй телдәренең барыһы өсөн дә мотлаҡ тигән «РФ халыҡтары телдәре тураһында» РФ Законының конституцион түгеллеген таныуҙы һораған. Татарстан Дәүләт Советы һәм Юғары суды, милли телдең график нигеҙен федерация субъекты үҙ аллы хәл итә ала тигән ышанғанлығына тоғро.

=== Конституция суды ҡарары ===
[[2004 йыл]]дың 16 ноябрендә РФ Конституция суды, Татарстан властарының татар яҙмаһын кириллицанан латиницаға күсерергә ынтылыуын кире ҡағып, закондар сығарыу федераль органы [[Рәсми тел|дәүләт телдәренең]] график нигеҙен билдәләү хоҡуғына эйә тип таный.

Рәсәй халыҡтарының [[Рәсми тел|дәүләт телдәренең]] берҙәм график нигеҙен билдәләү «тарихи формалашҡан реалияларҙы легитимлаштыра», «дәүләт берҙәмлеген һаҡлау маҡсатында — дөйөм федераль телдең һәм дәүләт телдәренең гармонияла булыуын һәм эшмәкәрлеген көйләүҙе тәьмин итә» һәм шул уҡ ваҡытта «Рәсәй граждандарының тел өлкәһендәге хоҡуҡтарын һәм азатлығын тормошҡа ашырыууға» ҡамасауламай.

Конституция суды, «тарихи-мәҙәни, ижтимағи һәм сәйәси реалияларға һәм Рәсәйҙең күп милләтле халҡының мәнфәғәттәренә яуап биргән осраҡта» график нигеҙҙе үҙгәртеү мөмкин, тип билдәләне. Әммә республиканың бындай ҡарарҙы бер яҡлы хәл итеүе «федератив берҙәмлектең ҡаҡшауына һәм граждандарҙың, шул иҫәптән был тел туған теле булған республиканан ситтә йәшәүсе кешеләрҙең, хоҡуҡтарын һәм азатлығын сикләүгә»&lt;ref&gt;[http://ksportal.garant.ru:8081/SESSION/S__yqOvG6Cb/PILOT/main.html Постановление Конституционного Суда РФ от 16 ноября 2004 г. N 16-П «По делу о проверке конституционности положений пункта 2 статьи 10 Закона Республики Татарстан „О языках народов Республики Татарстан“, части второй статьи 9 Закона Республики Татарстан „О государственных языках Республики Татарстан и других языках в Республике Татарстан“, пункта 2 статьи 6 Закона Республики Татарстан „Об образовании“ и пункта 6 статьи 3 Закона Российской Федерации „О языках народов Российской Федерации“ в связи с жалобой гражданина С. И. Хапугина и запросами Государственного Совета Республики Татарстан и Верховного Суда Республики Татарстан»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; килтереүе мөмкин.

Был ҡарарҙы иғлан иткәндән һуң, Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы башлығы Фәрит Мөхәмәтшин, республика властары был мәсьәлә буйынса башҡа төрлө судтарға, шул иҫәптән, Европа судына, мөрәжәғәт ителмәйәсәк, тип белдерҙе.

2004 йылдың 28 декабрендә ТР Юғары суды ҡарары менән ТР прокурорының «Латин графикаһы нигеҙендә татар алфавитын тергеҙеү тураһында» тигән 2352-се закондың эшләмәүен таныу ғаризаһы ҡәнәғәтләндерелде. Шулай итеп, 5 йылдан саҡ ҡына ашыуыраҡ йәшәп ҡалғандан һуң, 1999 йылғы татар латиницаһын 2005 йылдың 22 ғинуарынан рәсми рәүештә ҡулланыуҙы туҡтатыла, һәм, республика законына ярашлы, эксперимент тәртибендә ҡулланыуҙа ҡалдырылған&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120114031912/http://www.pravoteka.ru/docs/respublikatatarstan/14296.html Решение Верховного Суда РТ от 28.12.2004 № 3п-1-32/2004 о «Признании противоречащим федеральному законодательству и недействующим закона Республики Татарстан от 15.09.1999 № 2352 „О восстановлении татарского алфавита на основе латинской графики“»]&lt;/ref&gt;.

Артабан Юғары судтың был ҡарары 2012 йылдың 24 декабрендә ҡабул ителгән «Татарстан Республикаһының „Латин графикаһы нигеҙендә татар алфавитын тергеҙеү тураһында“ Законының көсөн юғалтыуын таныу» 5-ЗРТ-се законы менән раҫланған.&lt;ref&gt;[http://www.gossov.tatarstan.ru/fs/site_documents_struc/zakon/2696_file_5_2013rus_ru.pdf Закон 5-ЗРТ О признании утратившим силу Закона Республики Татарстан «О восстановлении татарского алфавита на основе латинской графики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304072015/http://www.gossov.tatarstan.ru/fs/site_documents_struc/zakon/2696_file_5_2013rus_ru.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

=== Артабанғы үҫеше ===
2011 йылдың 29 июнендә мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм милли мәсьәләләр буйынса Дәүләт Советы комитеты ултырышында «„Латин графикаһы нигеҙендә татар алфавитын тергеҙеү тураһында“ ТР Законына үҙгәрештәр индереү тураһында» ТР закон проекты ҡаралды. Кириллицаны латиница менән алмаштырыу тураһында һүҙ бармай, ә ысынында иһә яңы алфавит индереү урынына ғәрәп һәм кириллицаға нигеҙләнгән татар алфавиттарынан ябай фәнни транслитерация рәсми системаһы индереү тәҡдим ителә. Был осраҡта алфавит бер ни тиклем төрөк алфавитына һәм дөйөм төрки алфавитҡа яҡынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В закон о восстановлении татарского алфавита на основе латинской графики внесут изменения|url=http://www.tatar-inform.ru/news/2011/06/29/276433/|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AXc3KtX|archivedate=2012-02-03|author=Сабирова Алия|publisher=Татар-информ|date=29 Июня 2011|accessdate=2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518004934/http://www.tatar-inform.ru/news/2011/06/29/276433/ |date=2013-05-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Состоялось заседание Комитета по культуре, науке, образованию и национальным вопросам|url=http://www.gossov.tatarstan.ru/news/show/886|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AXe6HVf|archivedate=2012-02-03|author=Мухамедшин Руслан|publisher=отдел по взаимодействию с общественностью и СМИ|date=29 Июня 2011|accessdate=2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620095133/http://www.gossov.tatarstan.ru/news/show/886 |date=2013-06-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gossov.tatarstan.ru/fs/site_documents_struc/tatar.pdf Проект закона Республики Татарстан «О внесении изменений в Закон Республики Татарстан „О восстановлении татарского алфавита на основе латинской графики“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304125348/http://www.gossov.tatarstan.ru/fs/site_documents_struc/tatar.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 24 декабрендә ТР Дәүләт Советы «Татар телен Татарстан Республикаһының дәүләт теле булараҡ файҙаланыу тураһында»&lt;ref&gt;[http://www.gossov.tatarstan.ru/fs/site_documents_struc/zakon/2692_file_1_2013rus_ru.pdf Закон 1-ЗРТ «Об использовании татарского языка как государственного языка Республики Татарстан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303220757/http://www.gossov.tatarstan.ru/fs/site_documents_struc/zakon/2692_file_1_2013rus_ru.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt; 1-ЗРТ-се законын ҡабул итте. Законға ярашлы, кириллица алфавиты рәсми алфавит булып ҡала, әммә граждандарҙың дәүләт органдарына мөрәжәғәттәрендә латиница һәм ғәрәп графикаһын ҡулланыу осрағы мөмкин булыуы ҡарала. Дәүләт органдарының рәсми яуабында кириллица ҡулланыла, әммә кириллица нигеҙендә яҙылған тексты латиница йә ғәрәп яҙылышында ҡабатлау мөмкинлеге лә ҡарала. Кириллица хәрефтәренең латиница һәм ғәрәп хәрефтәренә ярашлы булыуы законға өҫтәмәлә күрһәтелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Кириллик алфавиттар]]
[[Категория:Татарстан мәҙәниәте]]
[[Категория:Төрки халыҡтары яҙыуҙары]]
[[Категория:Татар теле]]</text>
      <sha1>tmbdstt9azikumjocowwws8583qrfxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Танаис (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136264</id>
    <revision>
      <id>1299311</id>
      <parentid>811324</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T01:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15911" sha1="f2ifn5gg2qq23ui1omzcdr2f71m0mw5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Танаис'''&lt;ref&gt;Большая Советская Энциклопедия, 3 издание, 1970—1977 гг.&lt;/ref&gt; ('''Τάναϊς''') — Дон тамағындағы [[Антиклыҡ|боронғо]] [[ҡала]] (б. э. т. III быуат — б. э. V быуат). Беҙҙең эраның беренсе быуаттарында Боспор батшалығына ингән. [[Дондағы Ростов]]тан көнбайышҡа табан яҡынса 30 км алыҫлыҡта, Недвиговка утары ситендә урынлашҡан.

Танаис ҡурсаулығы — Рәсәйҙәге иң ҙур археология музей-ҡурсаулығы. Танаис ҡурсаулығы территорияһы 3 меңдән ашыу гектар тәшкил итә һәм [[палеолит]] осороноң төрлө дәүерҙәре һәм халыҡтарының тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре ансамбленән алып [[XIX быуат|XIX быуаттың]] торлаҡ һәм ғибәҙәт архитектураһы һәйкәлдәренә тиклем берләштерә. Был боронғо грек цивилизацияһының иң төньяҡ пункты.

== Тарих ==
[[Файл:Map_ancient_Greek_colonies_in_northern_Black_Sea-ru.svg|мини|400x400пкс|Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яр буйындағы грек колониялары менән бер рәттә торған Танаис йылғаһы һәм грек колонияһы Танаис.]]

=== Танаис — грек колонияһы ===
Танаисҡа б. э. т. III быуатта, элек Танаис (хәҙер [[Дон]]) — Мёртвый Донец (ошо йылға атамаһынан ҡала исеме алынған) йылғаһы тамағының төп тармағы уң ярында, Боспор батшалығынан сыҡҡан гректар нигеҙ һалған&lt;ref&gt;Танаис // [[Советская историческая энциклопедия]] / Глав. ред. [[Жуков, Евгений Михайлович|Е. М. Жуков]]. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — Т. 14. — Стб. 103.&lt;/ref&gt;.

Күп быуаттар дауамында Танаис Дон-Аҙау буйында ҙур иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни үҙәк булған. Б. э. т. I быуатында йәшәгән боронғо грек географы Страбон, ҡаланы шулай тасуирлаған: «Йылғаның күлгә ҡойған ерендә эллиндар нигеҙләгән шул уҡ исемле Танаис ҡалаһы тора». Шулай уҡ, Страбонға ярашлы, Танаис — «Пантикапейҙан ҡала ''варварҙың'' иң ҙур {{comment|сауҙа урыны|торжище}}''»''&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Кулишов В.И.|заглавие=&quot;В низовьях Дона&quot;|ссылка=http://rostov-region.ru/books/item/f00/s00/z0000019/|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=&quot;Искусство&quot;|год=1987|страницы=|страниц=175|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Боронғо географтар һәм тарихсылар Танаистан [[Европа]] һәм [[Азия]] араһындағы сикте үткәргән. Ҡала яйлап ҡына урындағы ҡәбиләләрҙең йәшәү рәүеше өсөн хас һыҙаттарҙы алған. Танаис боспор хакимдарынан бойондороҡһоҙ булыу өсөн көрәш алып барған.

Б. э. 237 йылында уны готтар емергән. 140 йылдан һуң [[сарматтар]] тергеҙгән Танаис әкренләп игенселек һәм һөнәрселек етештереү үҙәгенә әйләнгән, әммә V быуат башында ташландыҡ хәлгә килгән.

=== Танаис — итальян колонияһы ===
Урта быуаттарҙа венеция халҡы яңы урында Тана сауҙа факторияһына — төп тармағы тамағынан үҙгәрә [[Дон]] тамағының хәҙер Иҫке Дон тип йөрөтөлгән үҙгәргән төп тармағында нигеҙ һалған. Һуңыраҡ ҡаланы контролдә тотоу генуя ҡәлғәһен төҙөгән Генуяға күскән.

Ҡыпсаҡ осоронда Танаис колонияһы ҡыҫҡаса Тан тип атала башланған. 1395 йылда [[Аҡһаҡ Тимер|Тамерлан]] ғәскәрҙәре ҡаланы, диуарҙарын тулыһынса емереп ташлап, ер менән тигеҙләгән.

=== Аҙау ҡалаһы урынында Тана колонияһы ===
[[XV быуат]]та ''Тана'' колонияһы (генуя колонияһы Танаистың урта быуат атамаһы) һуңыраҡ барлыҡҡа килгән [[Аҙау]] ҡалаһы урынында өлөшләтә тергеҙелгән.

1475 йылдың көҙө аҙағында генуялыларҙың хакимлығы тамамланған. Шул уҡ йылды Танаға һөжүм итер алдынан ғосманлы төрөктәр [[Ҡырым|Ҡырымдың]] (Готия капитанлығы) генуя ҡәлғәләрен һәм Феодоро православие ҡырым кенәзлеген баҫып алған, Тана десант төшөрөп Тана колонияһын яулаған. Ахырҙа Аҙау атамаһын алған ҡалаға, бер аҙ өҙөклөк менән (1637—1643 һәм 1696—[[1711 йыл]]дар), 1475 йылдан [[1736 йыл|1736 йылға]]&lt;font style=&quot;background-color: rgb(189, 212, 255);&quot;&gt;&lt;/font&gt;, бик күп һуғыштар һөҙөмтәһендә Аҙау [[Рәсәй империяһы]]на күскәнгә саҡлы, төрөктәр эйә булған.

== Археологик ҡаҙыныуҙар ==
[[Файл:Танаис,_археологический_музей-заповедник-6.jpg|справа|мини|500x500пкс|«Танаис» ҡурсаулығы. Ҡаҙылма алып барылған усадьба. 2017]]
Танаис археологик объект булараҡ [[1823 йыл]]да Париж академияһының ағза-корреспонденты полковник И. А. Стемпковский тарафынан асылған. Беренсе сиратта, ҡурғандпарҙың хазинаһы менән ҡыҙыҡһынған [[Николай I]]-нең шәхси күрһәтмәһе буйынса, Танаиста ҡаҙыныуҙарҙы [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының]] рим әҙәбиәте һәм боронғолоғо кафедраһы профессоры П. М. Леонтьев, ә [[1867 йыл]]дан — В. Г. Тизенгаузен үткәргән. Недвиговский ҡаласығын өйрәнеү Император археологик комиссияһы контроле аҫтында үткәрелгән. Дөрөҫөрәге, Леонтьевтың системаһыҙ үткәрелгән ҡаҙыныу эштәре ҡаласыҡҡа зыян ғына килтергән. Иғтибарға лайыҡлы бер нимә тапмағанлыҡтан, Леонтьев ҡаҙыныу эштәрен туҡтатҡан.

1860-сы йылдар аҙағында Ростов-Таганрог тимер юлы участкаһын төҙөгәдә, Недвиговка районында таш ватыу менән шөғөлләнгән эшселәр, боронғо Танаис ҡаласығына килеп юлыҡҡан. Әммә ҡаҙыныу эштәрен тергеҙеү буйынса бер ниндәй саралар ҙа ҡабул ителмәгән. Ҡаласыҡ «асылыуына» күпмелер ҡыҙыҡһыныу күрһәткән Археологик комиссияһы рәйесе граф С. Г. Строганов Дон ғәскәренең наказлы атаманы М. И. Чертковҡа хат яҙған. М. Чертков, үҙ сиратында, Недвиговкаға тикшереү менән [[Новочеркасск]] гимназияһы директоры Робушты һәм рәссам Ознобишинды ебәргән.

70-се йылдарҙан һәм совет хөкүмәте боронғо ҡомартҡыларҙы дәүләт һаҡлауы аҫтындағы халыҡ байлығы тип иғлан иткәнгә тиклемге осорға саҡлы, урындағы халыҡ боронғо ҡаласыҡтың ташын үҙ ҡоролмаларын төҙөү ихтыяжында ҡулланған&lt;ref&gt;[http://www.chaltlib.ru/articles/resurs/kraevedenie/kraevedenie_2011/tanais_drevnee_gorodishe/#top4 Танаис — древнее городище.] Сайт библиотеки Мясниковского района&lt;/ref&gt;.

1870 йылдан 1872 йылға саҡлы П. И. Хицунов Недвиговский һәм Елизаветинский ҡаласыҡтарында ҡаҙыныуҙар алып барған&lt;ref&gt;''Бойко А. Л.'' [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m1/12/art.aspx?art_id=1296 Танаис: к истории археологических исследований] // Донской временник. — 2014. — № 1.&lt;/ref&gt;.

1955 йылда СССР фәндәр Академияһы бергә [[Ростов дәүләт университеты]] һәм Д. Б. Шелов етәкләгән Ростов крайҙы өйрәнеү музейы менән бергә Түбәнге Дон археологик экспедицияһы ойошторолған һәм ҡаласыҡты фәнни тикшеренеүгә тотонған. Дүрт йылдан һуң ҡаҙылған ҡаласыҡ һәм ҡәберлек ҡурсаулыҡ биләмәһе тип иғлан ителгән. Ә [[1961 йыл]]да бында 3 мең гектарҙан ашыу майҙанда Рәсәйҙә беренсе [[Танаис (музей-ҡурсаулыҡ)|Археологик музей-ҡурсаулыҡ]] асылған. [[1973 йыл]]дан алып [[2002 йыл]]ға тиклем В. Ф. Чеснок музей-ҡурсаулыҡтың алыштырғыһыҙ директоры булып эшләгән. Һуңғараҡ Ростов өлкәһенең элекке мәҙәниәт министры урынбаҫары В. Касьянов ҡыҫҡа ваҡыт эсендә уның директоры булған&lt;ref&gt;''Колобова А.'' [https://web.archive.org/web/20020904225425/http://www.lgz.ru/archives/html_arch/lg332002/Polosy/art10_2.htm Новый порядок] // Литературная газета. — 2002. — 14 авг. — № 33.&lt;/ref&gt;. [[2005 йыл]]да директор итеп В. Перевозчиков тәғәйенләнгән.

[[2009 йыл]]дың февралендә «Танаис» археологик музей-ҡурсаулығы ЮНЕСКО-ның&lt;ref&gt;[http://rostovnd.ru/news/obshhestvo/5424-donskie-arheologi-otmetili-professionalnyiy-prazdnik.html Донские археологи отметили профессиональный праздник] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402185541/http://rostovnd.ru/news/obshhestvo/5424-donskie-arheologi-otmetili-professionalnyiy-prazdnik.html|date=2015-04-02}}&lt;/ref&gt; бөтә донъя мәҙәни мираҫы объекты исемлегенә кандидат итеп күрһәтелгән.

== Генетик тикшеренеүҙәр ==
Көньяҡ федераль университеты ғалимдары Дон йылғаһының түбәнге ағымында йәшәгән кеше һөйәгенең һөлдә ҡалдыҡтарын тикшергәндә, һинд-европа тел төркөмөнә ҡараған коррелировать Y-хромосомалы R1a гаплотөркөмө билдәләнгән.

== «Танаис» ҡурсаулығының тарих, мәҙәниәт һәм тәбиғәт һәйкәлдәре ==
[[Файл:Tanais_hijina.jpg|мини|300x300пкс|Танаистың тирә-яғындағы ауыл округының төҙөкләндерелгән өйө хижина (б. э. I—II бб. 2007 йыл.]]

=== Археологик ===

* Танаис ҡаласығы
* Танаис Некрополе
* Таш Балка (палеолит дәүере)
* Лютик ҡәлғәһе (XVII—XVIII бб.)

=== Архитектура ===

* Успения Богородица ҡорамы (XX быуат башы)
* Традицион казак һәм украин архитектураһына ҡараған торлаҡ йорттары
* Усадьба ансамблдәре: рәссам музей-усадьбаһы; . Чкалов ҡасабаһындағы ҡурсаулыҡ филиалы
* Ауыл хужалығы етештереү усадьбаһы (XIX быуат аҙағы)
* Астрономик обсерватория

=== Мемориаль ===

* Утар зыяратының боронғо өлөшө (XIX б.)
* Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар һәйкәле
* Революционер И. Д. Ченцов (1885—1937) портреты менән мемориаль таҡтаташ, Недвиговка утарында тыуған һәм йәшәгән.&lt;ref&gt;[http://www.donlib.ru/rostov-streets/2010/7/20/ulica-chencova.html И. Д. Ченцов]&lt;/ref&gt;.

=== Тәбиғәт һәйкәлдәре ===

* «Аҙау буйы далаһы» дала тигеҙлеге участкаһы (26 га)
* «Чулекская Балка» урочищеһы (266 г)
* «Танаис» һәм {{comment|«Үҙәк»|«Центральный»}} шишмәләре
* Терновой утрауы 

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Танаис, археологический музей-заповедник-4.jpg|Ҡала некрополе урамы
File:Танаис, археологический музей-заповедник-9.jpg|Диңгеҙгә сығыусы ҡәлғә нығытмаһы ҡоролмаларында ҡаҙыныу эштәре
File:Танаис, археологический музей-заповедник-7.jpg|Акрополь - ҡаланың байыраҡ ҡатламы йәшәгән торлаҡтар
File:Танаис, археологический музей-заповедник-2.jpg|Ҡаланы һаҡлаусы ҡәлғә нығытмаһы диуары ҡалдыҡтары 
File:Танаис, археологический музей-заповедник-13.jpg|Башня. Музей территорияһындағы хәҙерге заман реконструкцияһы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==

[[Категория:Рәсәйҙең археологик музейҙары]]
[[Категория:Боронғо Греция ҡалалары]]
[[Категория:Ростов өлкәһе тарихы]]
[[Категория:Рәсәйҙең музей-ҡурсаулыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>f2ifn5gg2qq23ui1omzcdr2f71m0mw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теләктәшлек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137012</id>
    <revision>
      <id>1299313</id>
      <parentid>1065029</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T03:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7585" sha1="fcw0hn2gq0vpcdccqt9ux2vpyrv9iqb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Теләктәшлек''' — төркөмдөң йәки синыфтың мәнфәғәттәр, бурыстар, стандарттар берлеген хасил иткән йә уларға таянған берҙәмлеге, үҙ-ара аңлашыуы&lt;ref name=&quot;dict1&quot;&gt;''Merriam Webster'', http://www.merriam-webster.com/dictionary/solidarity.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thefreedictionary.com/solidarity solidarity — definition of solidarity by The Free Dictionary]&lt;/ref&gt;. Был төшөнсә йәмғиәттәге бәйләнештәргә инә. Ул башлыса социологияла, шулай уҡ башҡа [[Йәмғиәт фәндәре|йәмғиәт (социаль) фәндәрендә]] йәки [[Фәлсәфә|философияла]] ҡулланыла.

Теләктәшлек категорияһы социалистик сәйәси теорияларҙа, католик социаль тәғлимәтендә мөһим урын биләй&lt;ref&gt;Chojnacka, D. Walczak[http://wydawnictwoumk.pl/czasopisma/index.php/CJFA/article/view/CJFA.2013.013/3189 S. Adamiak, E. , Social security in Poland — cultural, historical and economical issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408213418/http://wydawnictwoumk.pl/czasopisma/index.php/CJFA/article/view/CJFA.2013.013/3189 |date=2014-04-08 }}, [//ru.wikipedia.org/wiki/Copernican_Journal_of_Finance_%26_Accounting Copernican Journal of Finance &amp; Accounting], Vol 2, No 2, s. 16.&lt;/ref&gt;.

Төрлө йәмғиәттә теләктәшлектең нигеҙҙәре төрлө. «Ябай» йәмғиәттәрҙә ул күберәк [[Туғанлыҡ төшөнсәләре|туғанлыҡҡа]] (''kinship'') һәм дөйөм ҡиммәттәргә нигеҙләнә. Ҡатмарлыраҡ йәмғиәттәрҙә социаль теләктәшлек хисен тыуҙырған шарттарҙы ҡарарған төрлө теориялар бар.

Теләктәшлек шулай уҡ Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа берләшмәһе хартияһының алты принцибының береһе булып тора&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Charter_of_Fundamental_Rights_of_the_European_Union%23The_text Charter of Fundamental Rights of the European Union], Title IV&lt;/ref&gt;, ә һәр йылдың 20 декабре Халыҡ-ара теләктәшлек көнө итеп билдәләнә, ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] тарафынан танылған.

== Эмиль Дюркгейм ==
Француз социологы һәм философы Эмиль Дюркгейм буйынса, социаль теләктәшлектең төрҙәре йәмғиәт төрҙәренә бәйле. Э. Дюркгейм «механик» һәм «органик теләктәшлек» («mechanical» and «organic solidarity») төшөнсәләрен индерә. Уның йәмғиәт үҫешенә ҡағылышлы теорияһы «Ижтимағи хеҙмәт бүленеше тураһында» (1893) тигән хеҙмәтендә тасуирлана. Механик теләктәшлек хакимлыҡ иткән йәмғиәттә тупланғанлыҡ һәм берҙәмлек кешеләрҙең хеҙмәт, белем алыу, дин, йәшәү рәүешенең оҡшашлығы аша үҙ-ара бәйләнештә булыуын тойоуынан барлыҡҡа килә. Механик теләктәшлек ғәҙәттә «традицион» һәм бәләкәй йәмғиәттәргә хас була&lt;ref name=&quot;dict2&quot;&gt;''Collins Dictionary of Sociology'', p405-6.&lt;/ref&gt;. Ябай (йәғни [[ҡәбилә]]) йәмғиәттәрендә теләктәшлек ғәҙәттә [[Туғанлыҡ төшөнсәләре|туғанлыҡ]] бәйләнештәренә нигеҙләнә. Органик теләктәшлекте хеҙмәттең махсуслашыуы, кешеләр араһында хасил булған үҙ-ара бойондороҡлолоҡ (complementarities) барлыҡҡа килтерә. Был төр теләктәшлек «хәҙерге заман» һәм «сәнәғәт» йәмғиәттәрендә осрай.

== Пётр Кропоткин ==
[[Файл:Hebdo-Monza.jpg|слева|мини|Charlie Hebdo редакцияһында булған террористик акт ҡорбандарын хәтергә алыу, Монцтағы Король виллаһы, [[Италия]], 2015 йыл 10 ғинуар]]
Анархизм идеологы һәм элекке кенәз Петр Кропоткиндың (1842—1921) теләктәшлек идеяһы өсөн биологик менән социаль араһындағы бәйләнеш төп әһәмиәткә эйә. «Эволюция факторы булараҡ үҙ-ара ярҙамлашыу» (1902) тигән билдәле китабында Кропоткин кешелектең төрлө үҫеш баҫҡыстарында, шулай уҡ хайуандар араһында ла ғүмереңде һаҡлап ҡалыу механизмы сифатында кооперациялашыу ҡулланылыуын тикшерә. Уның ҡарашынса, теге йәки был төр эсендә үҙ-ара ярҙамлашыу, йәғни кооперация, социаль институттар эволюцияһының мөһим шарты булып тора. Башҡаларға булышлыҡ итеү рәүешендәге теләктәшлек бер-береңә ярҙам итешкәндә үтә мөһим булып тора. Ул рәхмәт ишетеү теләгенән түгел, ә инстинктив теләктәшлек хисенән килеп сыға&lt;ref&gt;https://ru.wikisource.org/wiki/Взаимопомощь_как_фактор_эволюции_(Кропоткин_1907)/Введение{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kropotkin, P. Mutual Aid: A Factor of Evolution. — L.: Freedom press, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Efremenko D., Evseeva Y. Studies of Social Solidarity in Russia: Tradition and Modern Trends. // [//ru.wikipedia.org/wiki/American_Sociologist American Sociologist], v. 43, 2012, no. 4, pp. 349—365. — NY: Springer Science+Business Media&lt;/ref&gt;. 

== Философияла ==
Теләктәшлек — хәҙерге философияла аяҡҡа баҫыу баҫҡысындағы концепт: ул [[этика]]ның һәм сәйәси философияның төрлө өлкәләрендә тикшеренеү объекты булып тора.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Solidarity|year=1999|publication-place=Dordrecht|publisher=Kluwer Academic Publishers|editor=Bayertz, Kurt|isbn=9780792354758|ISBN=9780792354758}}&lt;/ref&gt;.

* &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Citation|title=Collins Dictionary of Sociology|year=1991|last=Jary|first=David|page=774|location=Glasgow|publisher=[[Harper Collins]]|isbn=0-00-470804-0|ISBN=0-00-470804-0}}
* Ankerl, Guy: ''Toward a Social Contract on Worldwide Scale: Solidarity Contract.'' Geneva, ILO, 1980, ISBN 92-9014-165-4
[[Категория:Һул идея]]
[[Категория:Политология]]
[[Категория:Социология]]
[[Категория:Кеше тәртибе]]</text>
      <sha1>fcw0hn2gq0vpcdccqt9ux2vpyrv9iqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сирушо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137643</id>
    <revision>
      <id>1299272</id>
      <parentid>1185556</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T14:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8314" sha1="s6rtjxb4ddtdjc3dvr43336z965091g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Арутюнян Сирануш Грачьевна '''([[Әрмән теле|әр]]: Հրաչի Հարությունյան Սիրանուշ, [[7 ғинуар]] [[1987 йыл]]) — '''Сирушо '''булараҡ билдәле әрмән йырсыһы. Бик күп йырҙарҙың авторы һәм композиторы. Әрмәнстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (15.09.2017)&lt;ref&gt;[http://www.president.am/hy/decrees/item/3999/ Указ Президента РА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921193723/http://www.president.am/hy/decrees/item/3999/ |date=2017-09-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сирушо — Сирануш Грачьевна Арутюнян 1987 йылдың 7 ғинуарында [[Ереван]] ҡалаһында ижади әрмән ғаиләһендә тыуа. Атаһы Грачья Арутюнян — Әрмән драма театры актеры һәм режиссеры, Әрмәнстандың халыҡ артисы. Әсәһе Сюзан Маргарян — билдәле йырсы, Әрмәнстан ССР-ының атҡаҙанған артисы. Сирушо карьераһын 7 йәшендә, [[Әрмәнстан]] һәм [[Канада]] сәхнәләрендә сығыш яһап башлай. 9 йәшендә «Лусабац» йыры өсөн Милли Музыкаль премия ала. Үҙ ижадында әрмән милли музыкаһын һәм заман поп-музыкаһын берләштерә. Музыкаль карьераһынан тыш биҙәүестәр дизайны менән шөғөлләнә. 2012 йылда үҙенең «PreGomesh» аксессуарҙар линияһын сығара. Линия яңы трендтарҙың боронғо әрмән традициялары менән бәйләнешен берләштерә.

2000 йылда уның беренсе «Sirusho», һуңынан 2005 йылда «Sheram» альбомы сыға. Сирушо эксперименттар ярата, уның йырҙарында соул, R&amp;B, рop, фолк музыка жанрҙары дудук, зурна, дхол әрмән музыка ҡоралдары оҙатыуында башҡарыла. Йырсы 2005 йылда донъяның 30-ҙан ашыу илендә: [[Канада]], [[Швеция]], Кипр, [[Италия]], [[Белоруссия]], [[Бөйөк Британия]], [[Израиль]], [[Украина]], [[Мальта]], [[АҠШ]], [[Франция]], [[Бельгия]], [[Греция]], [[Сербия]], [[Германия]], [[Ливан]], [[Мысыр]], [[Грузия]], [[Рәсәй]], [[Иордания]], [[Төркиә]], [[Сүриә]], [[Иран]], [[Польша]] һәм башҡа илдәрҙә концерттар менән сығыш яһай.

2007 йылда '''«Hima» '''тип аталған өсөнсө альбомын сығара. Ундағы '''«Mez vochinch chi bazhani»''' ({{Lang-ru|Ничто нас не разлучит}}) йыры фажиғәле һәләк булған йырсы Вардуя Варданянға бағышлана. 2008 йылда [[Әрмәнстан]] исеменән Әрмәнстанда һәм Европала йәштәр араһында популяр булып киткән '''«Qele Qele»''' йыры менән Белградта (Сербия) үткән Евровидениела сығыш яһай һәм 199 мәрәй йыйып 4-се урын ала. 2009 йылда грек телендә «Erotas» ({{lang-el|Έρωτας}}, {{Lang-ru|Любовь}}) йырын яҙҙыра. Был йыр оҙаҡ ваҡыт Әрмәнстандың хит-парадында беренсе урындарҙан төшмәй. Шул уҡ йылда ул Мауд Боаз һәм Елена Томашевич менән берлектә «Time to Pray» ({{Lang-ru|Время молиться}}) йырын тәҡдим итә. Сирушо күп тапҡырҙар Әрмәнстандың «Иң яҡшы йыл йырсыһы» премияһы менән бүләкләнә.

2010 йылда «Европала әрмән музыкаһын пропагандалаған өсөн» Ташир Музыкаль пермияһына лайыҡ була. 2012 йылда Комитастың «Gutanerg Lorva» тигән әрмән йыры менән илһамланып, «PreGomesh» йырын яҙа. Был йыр популяр булып китә һәм оҙаҡ ваҡыт хит-парадтарҙа беренсе урындарҙы яулай.

== Дискография ==
* [[2000 йыл|2000]] — Sirusho
* [[2005 йыл|2005]] — Շերամ (Шелкопряд)
* [[2007 йыл|2007]] — Հիմա (Хәҙер)
* [[2010 йыл|2010]] — եմ Հավատում (Ышанам)
* [[2016 йыл|2016]] — Արմատ (Тамырҙар)

== Йырҙары ==
* [[2005 йыл|2005]] — «Shorora»
* 2005 — &quot;Sery mer &quot;
* 2006 — «Mayrik»
* 2006 — &quot;Heranum em &quot;
* 2007 — «Hima»
* 2007 — &quot;Arjani e &quot; (Mkheyan featuring Sofi)
* 2007 — &quot;Mez Vochinch Chi Bajani &quot;
* 2008 — «Qélé, Qélé»
* 2009 — «Erotas»
* 2009 — «Time to Pray» (Mauda featuring Tomasevic Boaz and Jelena)
* 2010 — «Havatum Em»
* 2011 — &quot;I Like It &quot;
* 2012 — «PreGomesh»
* 2013 — «See»

== Премиялары ==
* [[2003]]: «The Future of Armenian Music» at the Armenian National Music Awards, Yerevan
* [[2004]]: «Best Female Artist» at the «Krunk Awards», Yerevan •
* [[2005]]: «Best Song» — «Sery mer» at the «Voske Qnar Awards», Yerevan
* [[2005]]: «Best Album of the Year» — «Sheram» at the Armenian National Music Awards, Yerevan
* [[2005]]: «Best Female Artist of the Year» at the Armenian National Music Award, Yerevan
* [[2005]]: «Best Female Artist» at the Annual Armenian-Russian Diaspora Music Awards (Tashir 2005), Moscow
* [[2006]]: «Best Female Artist of the Year» at the Annual Armenian-Russian Diaspora Music Award (Tashir 2006), Moscow
* [[2006]]: «Best Music Video» — «Mayrik» at the Annual MCLUB AMVA Awards, USA
* [[2007]]: «Best Female Artist of the Year» at the Armenian Music Awards (Anush), USA
* [[2007]]: «Best Video» — «Hima» at the «Top 10 Awards», Yerevan
* [[2007]]: «Princess of Armenian Music», Yes Magazine Awards, Yerevan
* [[2007]]: «Best Song» — «Heranum em» at the «Voske Qnar Awards», Yerevan
* [[2008]]: «Best Video» — «Qele Qele» at the «Top 10 Awards», Yerevan
* [[2008]]: «Eurovision Fan Award» at the Eurovision Song Contest, Belgrade
* [[2009]]: «Best International Armenian Singer» at the Annual Armenian-Russian Diaspora Music Award (Tashir 2009), Moscow
* [[2010]]: «Best Song» — «Havatum Em» at the Armenian National Music Awards, Yerevan
* [[2010]]: &quot;Best-Selling Album &quot; — «Havatum Em» at the Armenian National Music Awards, Yerevan
* [[2010]]: «Best Singer» &amp; «Best Media Star» at Luxury Awards
* [[2010]]: «Special award for spreading the Armenian music in Europe» at the Annual Armenian-Russian Diaspora Music Award (Tashir 2010), Moscow

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{commons|Sirusho}}
* [http://www.sirusho.am/ Официальный сайт Сирушо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528174028/https://sirusho.am/ |date=2019-05-28 }}
* {{MySpace|sirusho|Сирушо}}
* {{Last.fm|Sirusho|Сирушо}}

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Артистар псевдонимдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:Әрмәнстан йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Поп-фолк башҡарыусылар]]
[[Категория:7 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1987 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ереванда тыуғандар]]</text>
      <sha1>s6rtjxb4ddtdjc3dvr43336z965091g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Системотехника</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138629</id>
    <revision>
      <id>1299273</id>
      <parentid>1057289</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T14:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12564" sha1="8erl8fe4rn9rnewtjg6ybrc9swketkr" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Системная инженерия}} менән берләштерелде
[[Файл:Systems engineering application projects collage.jpg|thumb|right|280px|Системная инженерия используется в сложных проектах: космические разработки, разработки компьютерных чипов, робототехника, интеграции программного обеспечения и мостостроения]]
'''Системотехника''' — Cоветтар Союзында инженерлыҡ фәне, система инженерияһы  ({{lang-en|Systems Engineering}}), [[фән|фән]] һәм [[техника|техника]]ның   ҡатмарлы техника һәм социаль- техник характерҙағы системаларҙы  проектлау, төҙөү, тикшереп ҡарау һәм ҡулланыу бүлеге.
== Тарих ==
Күп кенә сығанаҡтарҙан мәғлүм булыуынса, система инженерияһы  (СССР-ҙа системотехника) терминын  [[Bell Labs|Bell Telephone Laboratories]]  1940 йылдан ҡуллана башлаған .&lt;ref&gt;{{Cite journal
  | last =Schlager
  | first =J.
  | title =Systems engineering: key to modern development
  | journal =IRE Transactions
  | volume =EM-3
  | pages =64–66
  |date=July 1956
  | doi =10.1109/IRET-EM.1956.5007383
  | issue =3
}}&lt;/ref&gt; 
1961 йылда  СССР-ҙа Г. Х. Гуд һәм  Р. Э. Маколдың система инженерияһы буйынса донъялағы тәүге китабының тәржемәһе сыға (Goode, Harry H., Robert E. Machol. System Engineering: An Introduction to the Design of Large-scale Systems, 1957)&lt;ref&gt;Гуд Г.-Х., Макол Р.-Э. Системотехника. Введение в проектирование больших систем, пер. с англ., М., 1962&lt;/ref&gt;. Авторҙар система инженерияһын  ҙур, ҡатмарлы, юғары кимәлдә автоматлаштарылған техник системаларҙы эшләп сығарыуға мөмкин биргән   фән тип ҡарай, тәүге тапҡыр ҙур масштабтағы системаларҙың төп сифаттарын һүрәтләп, уларҙы булдырғанда коллектив эш алымдары ҡулланылыуын һәм улар менән эш иткәндә техника мәсьәләләрендә генә түгел, ойоштороу һәм идара итеүҙә ҡатмарлылыҡтар тыуа икәнен күрһәтә.

«Советское радио» (һуңыраҡ «Радио и связь») редакцияһына  «системная инженерия» йәки «инженерия систем» тигән һүҙмә-һөҙ тәржемә оҡшамай,  «системотехника» тигән термин уйлап сығарыла (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа был терминды Мәскәү энергетика институты профессоры [[Темников, Фёдор Евгеньевич|Ф. Е. Темников]] уйлап сығарған тип әйтелә&lt;ref&gt;''Волкова В.Н.'' Из истории теории систем и системного анализа. — СПб.: Изд-во СПбГПУ, 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mpei.ru/lang/rus/main/aboutuniversity/science/scienceschools/radioeng/temnikovfe.asp Фёдор Евгеньевич Темников] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729212718/http://www.mpei.ru/lang/rus/main/aboutuniversity/science/scienceschools/radioeng/temnikovfe.asp |date=2013-07-29 }}.&lt;/ref&gt;, башҡа  сығанаҡтарҙа — урыҫ теленә тәржемә иткән [[Поваров, Геллий Николаевич|Г. Н. Поваров]] атала)&lt;ref name=&quot;Батоврин&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lib.tpu.ru/fulltext/v/Bulletin_TPU/2013/v323/i5/29.pdf Системная инженерия и её внедрение в образовательные программы Томского политехнического университета] / Чубик П. С., Марков Н. Г., Мирошниченко Е. А., Петровская Т. С. // Известия ТПУ. — 2013. — Т. 323, № 5 . — С. 176-181.&lt;/ref&gt;.  «Cистемотехника» термины ''системотехнология'' терминын күҙ уңында тота&lt;ref name=&quot;Холкин&quot;&gt;Холкин Д. В. [http://www.e-m.ru/er/2011-02/30007/ Системная инженерия — новая профессия для новой энергетики] // Энергоразвитие (ЭнергоРынок). — 2010, №3 (13).&lt;/ref&gt;.
[[File:STS-134 International Space Station after undocking.jpg|thumb|300px|The [[International Space Station]] is an example of a largely complex system requiring Systems Engineering.]]
СССР-ҙа тәүге   системотехника кафедраһы  Мәскәү энергетика институтында (МЭИ) 1969 йылда ойошторола, бер аҙҙан ошондай уҡ кафедралар  башҡа вуздарҙа ла булдырыла,  80-сы йылдар уртаһына уларҙың һаны утыҙға етә&lt;ref name=&quot;Батоврин&quot;&gt;[[Батоврин, Виктор Константинович|Батоврин В. К.]] [http://www.e-joe.ru/i-joe/i-joe_02/files/batovrin.pdf Образование в системной инженерии – проблемы подготовки специалистов для создания конкурентоспособных систем] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407114707/http://www.e-joe.ru/i-joe/i-joe_02/files/batovrin.pdf |date=2014-04-07 }} // Интернет–журнал «Открытое образование». — 2010, №2.&lt;/ref&gt;.

Был терминда «техника» һүҙе булғанлыҡтан,  «системотехника» термины әкренләп баштағы мәғәнәһен юғалтып, бер нисә фән араһындағы ҡулланышта булыуҙан һәм  системаларҙың ғәмәли теорияһы булыуҙан туҡтай, бер аҙҙан тар мәғәнәле система менән автоматик идара итеүгә ( АСУ -автоматизированные системы управления) әйләнә &lt;ref name=&quot;Батоврин&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Холкин&quot;/&gt;.

Совет системотехника инженерҙары донъя кимәлендә конкуренцияла ҡатнашырлыҡ булмай- улар ҡатмарлы системалар тыуҙырырлыҡ эш комплексын ойошторорлоҡ, уның йөкмәткеһен билдәләй алырлыҡ, техника, идара итеүҙең һәм экономиканың алдынғы ҡаҙаныштарын ижади ҡулланырлыҡ кимәлгә етә алмай. Совет системотехника инженеры  автоматлаштырылған идара итеү системаһын булдырыу һәм айырым система элементтарын булдырыуҙа  инженерлыҡ мәсьәләләре буйынса техник белгес  була. Рәсәй вуздарында һаҡланып ҡалған системотехника кафедралары башлыса инженер-программистарҙы әҙерләй&lt;ref name=&quot;Батоврин&quot;/&gt;.

== Стандарттар ==
=== Инглиз телендә төп стандарттар ===
* ISO/IEC 15288:2015 Systems and software engineering — System life cycle processes
* ISO/IEC TR 19760:2003 Systems engineering — A guide for the application of ISO/IEC 15288 (System life cycle processes)
* ISO/IEC 26702 (IEEE Std 1220:2005) Systems engineering — Application and management of the systems engineering process
* ISO/IEC TR 24748-1:2010 Systems and software engineering — Life cycle management — Guide for life cycle management
* ISO/IEC 25010:2011 Systems and Software Engineering — Systems and Software Engineering Quality Requirements and Evaluation
* ISO/IEC/IEEE 24765:2010 Systems and software engineering — Vocabulary
* ISO/IEC/IEEE 29148 Systems and software engineering — Life cycle processes — Requirements engineering
* ISO/IEC/IEEE 42010:2011 Systems and software engineering — Architecture description
* ISO 15926 Industrial automation systems and integration—Integration of life-cycle data for process plants including oil and gas production facilities
* ISO/IEC 29110:2011 Systems Engineering Standards for Very Small Entities

=== Рус телендә төп стандарттар ===
* ГОСТ Р ИСО/МЭК 15288-2005 Информационная технология. Системная инженерия. Процессы жизненного цикла систем (см. ISO/IEC 15288:2008)
* [[ISO/IEC 12207:2008|ГОСТ Р ИСО/МЭК 12207-2010]] Информационная технология. Системная и программная инженерия. Процессы жизненного цикла программных средств (см. ISO/IEC 12207:2008)
* ГОСТ Р ИСО/МЭК ТО 16326-2002. Программная инженерия. Руководство по применению ГОСТ Р ИСО/МЭК 12207 при управлении проектом (см. ISO/IEC 16326)
* ГОСТ Р ИСО 15926-1-2008 Промышленные автоматизированные системы и интеграция. Интеграция данных жизненного цикла для перерабатывающих предприятий, включая нефтяные и газовые производственные предприятия (см. ISO 15926-1:2004)

== Ҡарағыҙ ==
* [[Архитектура системы]]
* [[Жизненный цикл системы]]
* [[Системотехника]]
* [[Стейкхолдер]]
== Иҫкәрмә ==
{{Примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* Корягин С. И., Клачек П.М., Лизоркина О.А. Интеллектуальная системотехника: монография. —  Калининград: Изд-во БФУ им. И. Канта, 2015. — 315 с.
* {{БСЭ3|статья= Системотехника|alt= |автор= Бусленко Н. П.|том= 23|страницы= |ref= Бусленко}}
* {{книга | автор = Николаев В. И., Брук В. М. | заглавие = Системотехника: методы и приложения | место = М. | издательство = Машиностроение | год = 1985 | страниц = 199 | isbn = | ref = Николаев}}

==Һылтанма ==
* {{cite web|url= http://systech.miem.edu.ru/|title= Системотехника|subtitle= Системные проблемы надёжности, качества и информационных технологий|author= |authorlink= |coauthors= |quote= |date= |format= |work= Гл. ред. Ю. Н. Кофанов|publisher= |accessdate= 2014-06-19|lang= |description= Сетевой электронный научный журнал|deadlink= |archiveurl= |archivedate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203090056/http://systech.miem.edu.ru/ |date=2015-02-03 }}
* [[Батоврин, Виктор Константинович|''Батоврин В. К.'']] [http://dmkpress.com/files/PDF/978-5-97060-068-9.pdf От редактора русского издания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171119205424/https://dmkpress.com/files/PDF/978-5-97060-068-9.pdf |date=2017-11-19 }}, предисловие к кн. Косяков А., Свит У., Сеймур С., Бимер С. Системная инженерия. Принципы и практика / Пер. с англ. В. Батоврин. — М.: ДМК Пресс. — 2014. — 636 с. ISBN 978-5-97060-068-9

[[Категория:Системалы инженерия]]
[[Категория:Техник фәндәр]]
[[Категория:Фән]]</text>
      <sha1>8erl8fe4rn9rnewtjg6ybrc9swketkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сува</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144753</id>
    <revision>
      <id>1299301</id>
      <parentid>1272361</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T20:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12471" sha1="q3s06qubfyojt4d96m8pmbpzyqzsdh7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сува'''&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=[[Словарь географических названий зарубежных стран]]|издание=3-е изд. перераб. и доп|место=М.|издательство=Недра|год=1986|страницы=349|страниц=459}}&lt;/ref&gt; ([[Инглиз теле|ингл.]]  Suva) —  [[Фиджи]]ның баш ҡалаһы. Үҙәк округтың административ үҙәге. 180 меңгә яҡын халҡы менән баш ҡала агломерацияһын булдыра. 

== Географияһы ==
Сува — Фиджиның  сәйәси һәм иҡтисади үҙәге, Австралия һәм Яңы Зеландия сиктәрендә Океанияның  көньяҡ өлөшөнөң иң ҙур ҡалаһы. Илдең төп диңгеҙ порты .

Сува  ҡалаһы ҙур булмаған ярымутрауҙа Вита-Леву утрауының  көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Борон ҡаланың байтаҡ өлөшөн һаҙлыҡтар биләгән.

Йыл әйләнәһенә һәм көнөнә ҙур булмаған тирбәлештәр менән Сува климаты экваториаль.&lt;div style=&quot;width:80%&quot; class=&quot;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Сувы
|Источник=[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=198619&amp;refer=&amp;cityname=Suva-Fiji Weatherbase]
| Янв_ср=26            | Янв_ср_осад=280
| Фев_ср=26            | Фев_ср_осад=270
| Мар_ср=26            | Мар_ср_осад=360
| Апр_ср=25            | Апр_ср_осад=300
| Май_ср=24            | Май_ср_осад=250
| Июн_ср=23            | Июн_ср_осад=170
| Июл_ср=23            | Июл_ср_осад=120
| Авг_ср=23            | Авг_ср_осад=210
| Сен_ср=23            | Сен_ср_осад=190
| Окт_ср=24            | Окт_ср_осад=210
| Ноя_ср=24            | Ноя_ср_осад=240
| Дек_ср=25            | Дек_ср_осад=310
| Год_ср=24            | Год_ср_осад=2970
| Год_ср_мин=21        | Год_ср_макс=28
| Янв_ср_мин=23        | Янв_ср_макс=30 	
| Фев_ср_мин=23        | Фев_ср_макс=30
| Мар_ср_мин=23        | Мар_ср_макс=30 
| Апр_ср_мин=22        | Апр_ср_макс=28 
| Май_ср_мин=21        | Май_ср_макс=27 
| Июн_ср_мин=20        | Июн_ср_макс=26 
| Июл_ср_мин=20        | Июл_ср_макс=26 
| Авг_ср_мин=20        | Авг_ср_макс=26 
| Сен_ср_мин=20        | Сен_ср_макс=26 
| Окт_ср_мин=21        | Окт_ср_макс=27
| Ноя_ср_мин=21        | Ноя_ср_макс=28
| Дек_ср_мин=22        | Дек_ср_макс=29
| Янв_а_макс=35        | Янв_а_мин=19
| Фев_а_макс=36        | Фев_а_мин=19
| Мар_а_макс=36        | Мар_а_мин=18
| Апр_а_макс=34        | Апр_а_мин=16
| Май_а_макс=33        | Май_а_мин=16
| Июн_а_макс=32        | Июн_а_мин=14
| Июл_а_макс=32        | Июл_а_мин=12
| Авг_а_макс=32        | Авг_а_мин=13
| Сен_а_макс=32        | Сен_а_мин=13
| Окт_а_макс=33        | Окт_а_мин=13
| Ноя_а_макс=33        | Ноя_а_мин=12
| Дек_а_макс=36        | Дек_а_мин=16
| Год_а_макс=36        | Год_а_мин=12
|}}&lt;/div&gt;

== Тарихы ==

[[1868 йыл]]да хәҙерге Сува ҡалаһының биләмә өлөшө  фиджи башлығы Серу Эпениса Какобау тарафынан бурыс иҫәбенә австралия компанияһына бирелә, компания был ерҙәрҙә мамыҡ плантацияһы ойошторорға ниәтләй. Әммә мамыҡ үҫтереү ынтылышы уңышһыҙлыҡҡа осрай, сөнки мамыҡ үрсетеү өсөн климат яраҡлы булмай. [[1877 йыл]]да Британия империяһы Фиджи утрауҙарын үҙенә ҡушҡандан һуң, Фиджиның баш ҡалаһын Сува ҡалаһына күсерергә ҡарар ителә. Элек утрауҙарҙың төп колониаль ултырағы булып Овалау утрауындағы Левука ҡалаһы була. Колонияның администрацияһы тулыһынса Левуканан Суваға 1882 йылда күсерелә.    

[[1910 йыл]]да ултыраҡ  муниципалитет статусын ала. Башта Сува майҙаны 2,6 км² ашмай, әммә [[1952 йыл]]да уға ''Муаникау'' һәм ''Самабула'' ҡушыла. Һөҙөмтәлә территория 13 км² тиклем киңәйә. Һуңынан ултыраҡтың биләмәһе бер нисә тапҡыр ҙурая. [[1952 йыл]]дың октябрь айында Сува Фиджи территорияһында беренсе булып ҡала итеп иғлан ителә.  

[[2003 йыл]]да ҡала Сува тарихында өсөнсө Көньяҡ Тымыҡ океан уйындарын ҡабул итә.

== Халҡы ==
[[Файл:Suva,_Fiji_52.jpg|мини|Сува халҡы]]
2007 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы  ҡала халҡы һаны 85 691 кеше тәшкил итә. Агломерацияның халыҡ һаны  (йәки Ҙур Суваның) 167 975 кеше тәшкил итә.

Сува — күп милләтле ҡала. Аҫаба халыҡтың күпселек өлөшөн Фиджиның  ике төп этник төркөмө — фиджи һәм фиджи-һиндтар тәшкил итә,  әммә Сувала шулай уҡ азиаттар, шул иҫәптән, [[Хань (халыҡ)|ҡытайҙар]] йәшәй.

Иң таралған телдәр булып [[инглиз теле]], шулай уҡ урындағы халыҡ  фиджи, хинди телендә һөйләшә.

== Администрацияһы ==
Сува муниципаль статусҡа эйә. Ҡаланы  лорд-мэр етәкләй. 20 депутаттан торған ҡала советы эшләй.

== Инфраструктураһы ==
Сува   административ һәм порт  ҡалаһы,  пляждар юҡ. Ҡалала   хөкүмәт биналары, фиджи медицина мәктәбе һәм  Көньяҡ Тымыҡ океан университеты кампустарының береһе урынлашҡан. ([[Инглиз теле|ингл.]]  University of the South Pacific) (элекке Яңы Зеландияның хәрби база территорияһын биләй).

== Иҡтисады ==
[[Файл:Suva,_Fiji_35.jpg|мини|Сауҙа үҙәге]]
Ҡалала аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары, төҙөлөш материалдары етештереү буйынса предприятиелар эшләй. Тирә яғында һабын етештерәләр, шәкәр заводтары, копра етештереү буйынса заводтар бар. Кокос майы, банан плантацияларында  банан йыйыла. Алтын сығарыуҙы айырым билдәләргә мөмкин (географик урыны билдәһеҙ). Туризм үҫешкән.

== Транспорты ==
[[Файл:Suva_bus.jpg|мини| 20 маршрут автобусы]]
Баш ҡаланан алыҫ түгел Халыҡ-ара Наусори аэропорты урынлашҡан, унан эске авиаосоштар һәм Тувалу территорияһына  осоштар башҡарыла. Халыҡ-ара авиарейстарҙы Нанди аэропорты хеҙмәтләндерә. Сувала автобустар һәм таксиларҙан торған һәм баш ҡала районын, шулай уҡ Насину, Наусори һәм Лами ҡалаларын хеҙмәтләндергән  йәмәғәт транспорты системаһы бар. Суваны Вити-Леву утрауындағы башҡа ҡалалар менән берләштергән автобустар йөрөй. Суваға илткән юлдар королдәр, король ҡатындар һәм кенәздәр маршруты буйынса ята. Һуңғы юл Наусорилағы күпер эргәһендә Ревала тамамлана.  2012 йылдың ғинуарында ''«JRK and Associates''» фирмаһы «Hatch Mott McDonald» канада  компанияһы менән хеҙмәттәшлектә транспорт тығындары проблемаларын еңеләйтеү маҡсатында Сува - Наусори монорельс тимер юлы төҙөлөшөнөң  техник-иҡтисади нигеҙләүен үткәрә . Монорельс төҙөү системаһын башлау  2013 йылдың беренсе кварталында күҙаллана.

Фиджиның тышҡы утрауҙарында, шулай уҡ Вануа-Левула Принцесса Уорфтан паром бәйләнеше булдырылған. Сува Kings Wharf портына халыҡ-ара караптар һәм сәйәхәт лайнерҙары инә. 

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Suva_postcard.jpg|мини|250x250пкс|1950 йылдарҙа ҡала күренеше]]
Сувала Фиджиның иң бейек бинаһы   — Резерв банк бинаһы урынлашҡан. Иҫтәлекле урындарҙың береһе булып 1909 йылда төҙөлгән ҡала китапханаһы тора.

Сувала  1882 йылда төҙөлгән һәм  1928 йылда яңынан төҙөлгән Фиджи президентының  рәсми резиденцияһы урынлашҡан.  Шулай уҡ ҡалала Фиджи музейы эшләй, унда Тымыҡ океан утрауҙарынан археологик һәм этнографик экспонаттарҙың бай коллекциялары бар ([[1904 йыл]]да нигеҙ һалына).

Парктар күп (бөтәһе 78).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Fiji'', by Korina Miller, Robyn Jones, Leonardo Pinheiro — Travel — 2003, published by Lonely Planet, pages 139—141, ''details on Suva City.''
* ''The Suva City Library'': A Brief History and Development, 1909—1980, by S Baksh — 1980
* ''Pluralism and Social Change in Suva City'', Fiji, by Alexander Mamak — 1974, Thesis/dissertation; Ethnology (Fiji, Suva City); Suva City, Fiji Islands (Social conditions)
* ''A History of the Pacific Islands'': Passages Through Tropical Time — Page 162, by Deryck Scarr 2001—323 pages.
* ''Frommer’s South Pacific'', by Bill Goodwin — Travel — 2004, pages 258—263

== Һылтанмалар ==

* [http://www.suvacity.org/ Официальный сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060703150718/http://www.suvacity.org/ |date=2006-07-03 }} {{Ref-en}}(инг.)
* [http://www.fijimuseum.org.fj/ Музей Сувы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326115820/http://fijimuseum.org.fj/ |date=2020-03-26 }} {{Ref-en}}(инг.)
* [https://web.archive.org/web/20070718143857/http://www.fsm.ac.fj/ Фиджийская школа медицины] {{Ref-en}}(инг.)
* [http://www.usp.ac.fj/ Южнотихоокеанский университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210219032453/https://www.usp.ac.fj/ |date=2021-02-19 }} {{Ref-en}}(инг.)

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Океания баш ҡалалары]]</text>
      <sha1>q3s06qubfyojt4d96m8pmbpzyqzsdh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Смуха спорт клубы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145586</id>
    <revision>
      <id>1299278</id>
      <parentid>859834</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T15:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4806" sha1="aofp08yr77nu0g1pw5g3irjfe23lbgk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Смуха спорт клубыК'''({{lang-ar|نادي سموحة الرياضي}}الرياضي نادي سموحة) — [[Искәндәриә]] ҡалаһындағы [[мысыр]] футбол клубы. Команда  86 000 самаһы тамашасыны һыйҙырған Борг әл Ғәрәп стадионында өйҙәге матчтарын үткәрә. 2010 йылдан клуб мысыр Премьер-лигаһында сығыш яһай.

== Тарихы ==
«Смуха»ға 1949 йылдың 29 декабрендә нигеҙ һалынған. 2008/2009 миҙгелендә команда Икенсе дивизионда икенсе урын алды һәм ул саҡта мысыр Премьер-лигаһына яҡынайған саҡта ғына, һуңғы матчының беренсе юлында «Кафр-эз-Зайят» клубынан отолоп һәм «Әл-Мансур» &lt;ref&gt;[http://www.goalzz.com/main.aspx?c=3873 Second Egyptian League 2008/2009]&lt;/ref&gt; мысыр элитаһына путёвканан ҡолаҡ ҡағып, еңелде. Киләһе йылда 2010 йылдың 28 апрелендә «Смуха» үҙенең Икенсе дивизион төркөмөндә «Әбү-Кир-Семад» командаһын 7:1 иҫәбе менән тар-мар итеп үҙенә беренсе урынды һәм Премьер-лигаға сығыуҙы тәьмин иткән &lt;ref&gt;Maher, Hatem [http://filgoal.com/English/News.aspx?NewsID=67479 &quot;Smouha seal first Premier League promotion&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304033058/http://filgoal.com/English/News.aspx?NewsID=67479 |date=2016-03-04 }}. Filgoal, 2010-4-28.&lt;/ref&gt;. 

Премьер-лиганың дебют миҙгелендә «Смуха» арттан икенсе 15-се урынды биләй, әммә киләһе йылда ҡатнашыусылар һаны киңәйгәнлектән, лиганы ташлап китә алмай. Артабанғы ике чемпионат сәйәси сәбәптәр буйынса тамамланмаған. 2014 йылда клуб «Замалек» командаһын 2:1 иҫәбе менән отоп, финал турнирында «Әл-Әхли» командаһына туп айырмаһы буйынса ғына юл биреп, чемпионатта икенсе урынды биләй. Шул уҡ йылдың июлендә «Смуха»  Мысыр Кубогының ярым финалында  «Әл-Әхли»ҙе 2:1 иҫәбе менән еңә, ләкин турнир финалында минималь иҫәп менән «Замалек»тан еңелә.

== Ҡаҙаныштары ==

* '''Мысыр Чемпионаты''':
** '''2 урын (1)''': 2013/14
* '''Мысыр Кубогы''':
** '''Финалист (1)''': 2013/14

== Халыҡ-ара турнирҙарҙа сығыштары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Миҙгел
! Ярыш
! Раунд 
! Клуб
! Өйҙә
! Ҡунаҡта
! Дөйөм һөҙөмтә 
|-
|rowspan=&quot;6&quot;|Африка футбол конфедерацияһы чемпиондар лигаһы - 2015
|rowspan=&quot;6&quot;|Африка футбол конфедерацияһы чемпиондар лигаһы
|предв. раунд
|{{флаг Ливии}} Әл-Әхли (футбол клубы, Триполи)
|1:0
|0:1
|1:1 (5:3 Матч тамамланғандан һуң пенальти)
|-
|1-се раунд
|{{flagicon|NGR}} Эньимба
|2:0
|0:1
|2:1
|-
|2-се раунд
|{{Флаг Республики Конго}} Леопардс (футбол клубы, Долизи)
|2:0
|0:1
|2:1
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|A төркөмө
|{{flagicon|MAR}} Атлетик (футбол клубы, Тетуан)
|3:2
|1:2
|rowspan=&quot;3&quot;|''4-се урын''
|-
|{{flagicon|SUD}} Әл-Хиләл (футбол клубы, Омдурман)
|1:1
|0:2
|-
|{{flagicon|DRC}} ТП Мазембе
|0:2
|0:1
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Африка футбол конфедерацияһы кубогы - 2017
|rowspan=&quot;5&quot;|Африка футбол конфедерацияһы кубогы 
|1-се раунд
|{{flagicon|KEN}} Улинзи Старз
|4:0
|0:3
|4:3
|-
|раунд плей-офф
|{{flagicon|RSA}} Витс Юниверсити
|1:0
|0:0
|1:0
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|C төркөмө
|{{флаг Замбии}} ЗЕСКО Юнайтед
|1:1
|0:1
|rowspan=&quot;3&quot;|''4-се урын''
|-
|{{flagicon|ANG}} Рекреативу ду Либоло
|2:0
|0:0
|-
|{{flagicon|SUD}} Әл-Хиләл (футбол клубы, Эль-Обейд)
|1:1
|1:2
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]]</text>
      <sha1>aofp08yr77nu0g1pw5g3irjfe23lbgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Табиптар эше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146758</id>
    <revision>
      <id>1299305</id>
      <parentid>1269984</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T00:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50053" sha1="jrcxkj5r3hpvf2bp1f8aysravaqgxf0" xml:space="preserve">
{{Ук}}
'''Табиптар эше''' ('''ҡоротҡос табиптар'''&lt;ref name=&quot;tass_arrested&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/Сообщение_ТАСС_об_аресте_врачей-вредителей Сообщение ТАСС об аресте врачей-вредителей]&lt;/ref&gt; йәки '''ағыулаусы табиптар эше'''), тикшереү материалдарында МГБ-лағы сионистик заговоры тураһында, шулай уҡ Абакумов эше — бер нисә совет етәкселерен үлтереүҙә йәки заговор ойоштороуҙа ғәйепләнгән күренекле совет табиптары төркөмөнә ҡаршы енәйәт эше. Кампанияның башы [[1948 йыл]]ға ҡарай: табип Лидия Тимашук электрокардиограмма һөҙөмтәләре буйынса Ждановҡа миокард инфаркты диагнозын ҡуя, әммә Дауалау-санитар идаралығы етәкселеге уны башҡа диагноҙ яҙырға күндерә һәм Ждановҡа икенсе төрлө дауалау яҙа, һөҙөмтәлә Жданов вафат була&lt;ref name=&quot;tass_arrested&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1953 йылдың ғинуарында ҡулға алыныу буйынса белдереүҙә «'' „террористик төркөмө“ ҡатнашыусыларының күпселеге (Вовся М. С., Коган Б. Б., Фельдман А. И., Гринштейн А. М., Этингер Я. Г. һәм башҡалар) американ разведкаһы тарафынан башҡа илдәрҙә йәһүдтәргә матди ярҙам күрһәтеү өсөн булдырылған „Джойнт“ халыҡ-ара йәһүд буржуаз-милләтсел ойошмаһы менән бәйле булған»''. Ошо төркөм менән бәйләнештәрҙә элегерәк Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты эше буйынса ҡулға алынғандар ҙа ғәйепләнә. Әлеге эш урыны-урыны менән йәһүдтәргә ҡаршы характер ала&lt;ref&gt;«Антиеврейский характер кампании остался официально не выявленным, тем не менее, бытовой антисемитизм имел место…» [http://culturalstudy.pstu.ru/Def_Info/History_03.pdf Кимерлинг 2000, с. 18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021034923/http://culturalstudy.pstu.ru/Def_Info/History_03.pdf |date=2012-10-21 }}.&lt;/ref&gt; һәм СССР-ҙа 1947—1953 йылдарҙа «тамырһыҙ космополитизм менән көрәш» буйынса дөйөм кампания менән берләшә&lt;ref&gt;[http://www.grani.ru/Society/History/m.28183.html «Дело врачей»: начало и конец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011163628/http://grani.ru/Society/History/m.28183.html |date=2003-10-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://booknik.ru/context/?id=23572&amp;articleNum=1 Еврейский антифашистский комитет — Статьи &amp; Интервью — Еврейские тексты и темы…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016222831/http://booknik.ru/context/?id=23572&amp;articleNum=1 |date=2011-10-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.lechaim.ru/ARHIV/182/kleyn.htm «ДЕЛО ВРАЧЕЙ»: ВЗГЛЯД С ЗАПАДА]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/parts/62107/68321 ГОСУДАРСТВЕННЫЙ АНТИСЕМИТИЗМ СССР]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sem40.ru/anti/18600/ Антисемитизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130220223037/http://www.sem40.ru/anti/18600/ |date=2013-02-20 }}&lt;/ref&gt;.

Табиптар төркөмө ҡулға алынғандан һуң кампания бөтә Советтар Союзына тарала, әммә Сталиндың вафатынан һуң, шул уҡ йылдың март айында, туҡтатыла. [[3 апрель|3 апрелдә]] «табиптар эше» буйынса ҡулға алынғандар иреккә сығарылалар, эштә тергеҙеләләр һәм тулыһынса аҡланалар.

== Тарих башы ==
Табиптар эше СССР-ҙа алдағы йылдарҙа үткәрелгән сәйәсәттең кульминацияһы булып тора{{sfn|Кимерлинг|2011|с=11}}.

[[1948 йыл]]дан башлап СССР-ҙа космполитизм менән көрәш буйынса кампанияһы үткәрелә, ул антисемит формаларын ала, сөнки «тамырһыҙ космополиттар» ролендә йыш ҡына йәһүд фамилиялы кешеләр булып сыға. Яуаплы вазифаларға йәһүдтәрҙе ҡуймаҫҡа тигән иғлан ителмәгән күрһәтмәләр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Смиловицкий, Леонид Львович|Смиловицкий Л. Л.]]|заглавие=«Дело врачей» в Белоруссии: политика властей и отношение населения (январь-апрель 1953)|издание=Репрессивная политика Советской власти в Беларуси|тип=Сборник научных работ|издательство=[[Мемориал (организация)|Мемориал]]|год=2007|выпуск=2|страницы=270|страниц=377}}&lt;/ref&gt;.

[[1952 йыл]]да Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты эше тамамлана, уның һөҙөмтәһендә 13 билдәле йәһүд эшмәкәре атып үлтерелә, 100-ҙән ашыу кеше репрессиялана. Ҡорбандар араһында Боткин исемендәге хәстәхананың баш табибы Б. А. Шимелиович була. СССР-ҙа бынан алда ла табиптар аңлы рәүештә ауырыуҙарҙы үлтереүҙә ғәйепләнгән суд процестары үтә, мәҫәлән, Өсөнсө Мәскәү процесы ([[1938 йыл|1938]]), хөкөм ителеүселәр араһыда [[Максим Горький|Горькийҙы]] һәм башҡаларҙы үлтереүҙә ғәйепләнгән өс табип була (И. Н. Казаков, Л. Г. Левин һәм Д. Д. Плетнев)&lt;ref name=&quot;rap1&quot;&gt;{{книга|автор=[[Раппопорт, Яков Львович|Раппопорт Я. Л.]]|заглавие=На рубеже двух эпох. Дело врачей 1953 года|часть=Предисловие автора|место={{М.}}|издательство=Издательство Пушкинского Фонда|серия=Время и судьбы|год=2003|ссылка=http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt|страниц=280|isbn=5-89803-107-3|тираж=2000|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202045955/http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt|archivedate=2010-12-02}}&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, Көнсығыш Европа илдәрендә бер нисә сәйәси суд процестары үтә, уларҙа «хыянатсылыҡ» һәм «капитализмды тергеҙеү» ғәҙәти ғәйепләүҙәрҙән тыш яңыһы өҫтәлә — «сионизм». 1952 йылдың ноябрендә Чехословакиялағы процеста республика президентын һәм бер үк ваҡытта Чехословакия компартияһы Рәйесе К. Готвальдты «дошман лагеры табиптары яярҙамында үлтерергә маташыуҙа ғәйепләнеү иғлан ителә, был процеста 13 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 11 йәһүд (улар араһында ЧКП-ның Үҙәк Комитеты Генераль секретары Рудольф Сланский)»&lt;ref name=&quot;rap1&quot;/&gt;.

== Эш тураһында иғлан итеү ==
[[Файл:Vrachi-timashuk.png|мини|201x201пкс|«Үлтереүсе табиптарҙы фашлаған өсөн» Л. Тимашукты Ленин ордены менән бүләкләү тураһында 1953 йылдың 20 ғинуарындағы Указ]]
«Ҡоротҡос табиптар» төркөмөнөң ҡулға алыныуы тураһында ТАСС белдереүе һәм киң мәғлүмәт саралары материалдары (атап әйткәндә, «Правда» гәзите) проекты 1953 йылдың 9 ғинуарында КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы Бюроһы ултырышында раҫлана. И. В. Сталин секретариаты етәксеһе А. Н. Поскребышев тарафынан КПСС-тың Үҙәк Комитеты пропаганда һәм агитация бүлеге етәксеһе Н. А. Михайловҡа рәсми яҙыу йүнәлтелә&lt;ref name=&quot;obrazvraga&quot;&gt;Образ врага в советской пропаганде, 1945—1954 гг. / А. В. Фатеев ; Рос. акад. наук, Ин-т рос. истории, 261 с. 20 см, М. ИРИ 1999&lt;/ref&gt;
{{цитата|«Михайлов иптәшкә. Гәзиттәрҙә 4-се полосала урынлаштырыу өсөн ҡоротҡос табиптарҙың ҡулға алыу &quot;хроникаһы&quot; 1 экз. ебәрәм &lt;ref name=&quot;obrazvraga&quot;/&gt;»}}
Табиптарҙың ҡулға алыныуы һәм «заговорҙың» деталдәре тураһында белдереү «Профессор-табиптар битлеге аҫтында ҡәбәхәт шпиондар һәм ҡатилдар» мәҡәләһендә сыға, мәҡәлә «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзитендә 1953 йылдың 13 ғинуарында ҡултамғаһыҙ баҫтырыла. Мәҡәлә эштең сионистик характерына баҫым яһай: «''террористик төркөмөндә ҡатнашыусыларҙың күпселеге — Вовся, Б. Коган, Фельдман, Гринштейн, Этингер һәм башҡалар — американ разведкаһы тарафынан һатып алынған. Уларҙы американ разведкаһының филиалы — „Джойнт“ халыҡ-ара йәһүд буржуаз-милләтсел ойошмаһы аша эшкә яллай. Үҙенең әшәке эшмәкәрлеген мәрхәмәт битлеге аҫтында шпион сионистик ойошманың бысраҡ йөҙө тулыһынса фашланды''». Артабан ҡулға алыныусыларҙың ғәмәлдәре сионизм идеологияһы менән тиңләшә һәм ул ваҡытта уҡ Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты эшендә күренгән 1948 йылда йәшерен рәүештә СССР МГБ-ының хеҙмәткәрҙәре тарафынан үлтерелгән Соломон Михоэлсҡа барып тоташтырыла.
&lt;br&gt;

== Эш буйынса тикшереү ==
{|border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;float; margin: 5px; width:210px; border: solid 1px #bbb;&quot; align=&quot;right&quot;
|-
| [[Файл:Delovrachey1.jpg]]
|-
| [[Файл:Delovrachey2.jpg]]
|-
| Записка министра внутренних дел [[Игнатьев, Семён Денисович|Игнатьева]] [[Сталин]]у по «Делу врачей»
|}
«Табиптар эше» [[1952 йыл]]дан алып 1951 йылда Сталинға дәүләт именлеге органдарындағы «сионистик заговор» тураһында ялыу яҙған подполковник М. Д. Рюмин етәкселегендәге МГБ органдары тарафынан башлана.

1952 йылдың 29 октябрендә Игнатьев Сталинға табип-белгестәр Кремль етәкселәрен енәйәтсел дауалауҙың факты раҫланды, тип хәбәр итә. Сталин кисекмәҫтән төп «заговорсыларҙы» ҡулға алыуға санкция бирә&lt;ref name=autogenerated1&gt;Костырченко Г. Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР. М., РОССПЭН, 2009. С. 254.&lt;/ref&gt;.

Сталин көн һайын допростар протоколдарын уҡый. Ул МГБ-нан заговорҙың сионистик характеры тураһында версияны һәм заговорсыларҙың «Джойнт» (американ йәһүд хәйриә ойошмаһы) аша Англия һәм Америка разведкалары менән бәйләнештәрен мөмкин тиклем тулыраҡ асыҡларға ҡуша&lt;ref name=&quot;CCCP-2&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15418|Советский Союз. Евреи в Советском Союзе в 1941-53 гг.}}&lt;/ref&gt;. Ул дәүләт именлегенең яңы министры С. Игнатьевҡа, әгәр ул «табиптар араһындағы террористарҙы, американ агенттарын фашламаһа», уны Абакумов кеүек аласаҡтар тип янай: &quot;''Беҙ һеҙҙе, һарыҡтарҙы кеүек, ҡыуып таратасаҡбыҙ''&lt;ref&gt;{{статья|автор=Костырченко Г. |заглавие=Дело врачей|издание=Родина|год=1994|номер=7|страницы=67}}&lt;/ref&gt;. [[1952 йыл]]дың октябрендә Сталин ҡулға алынғандарға ҡарата физик тәьҫир сараларын ҡулланыу буйынса күрһәтмәләр бирә (йәғни, язалау).&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/data/2008/gulag09/00.html Пытки от Сталина: «Бить смертным боем»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020110400/http://www.novayagazeta.ru/data/2008/gulag09/00.html |date=2008-10-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com.by/books?id=Q4pd4mTpZVMC&amp;pg=PA658#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Сталин: двор красного монарха]&lt;/ref&gt;

[[1952 йыл]]дың 1 декабрендә Сталин (Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы В. А. Малышев яҙып алыуында) «''Ниндәй ҙә булһа йәһүд-милләтсе — ул Америка разведкаһы агенты. Милләтсе йәһүдтәр уларҙың милләтен АҠШ ҡотҡарҙы, тип һанай…Табиптар араһында милләтсе йәһүдтәр күп''»&lt;ref name=&quot;Пиня&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Золотоносов М.|заглавие=Пиня из Жмеринки|ссылка=http://www.sem40.ru/culture/books/8386/|издание=[[Московские новости]]|тип=газета|место={{М.}}|год=11 ноября 2003 выпуск=44|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141015123936/http://www.sem40.ru/culture/books/8386/|archivedate=2014-10-15}}&lt;/ref&gt;, тип белдерә.
1952 йылдың 6 ноябренән Рюминдың ҡушыуы буйынса Лубянкала тәүлек әйләнәһендә тотҡондарҙы тимер ҡул бығауҙарында тотоу индерелә. Көндөҙ ҡулдар арҡа яғынан бығаулана, ә төндә — алдан. Әммә тотҡондар ныҡ торалар. Уларҙы Лефортов төрмәһенә алып киләләр һәм резина таяҡтары менән туҡмайҙар (ул ваҡытта Лубянканлағы эске төрмәлә язалау өсөн махсус яраҡлаштырылған бүлмә булмай). 1952 йылдың 15 ноябрендә Игнатьев Сталинға ''«Егоровҡа, Василенкоға һәм Виноградовҡа ҡарата физик тәьҫир саралары ҡулланыуы өсөн… махсус заданиеларҙы үтәй алған (физик язалауҙары ҡулланыу)… ике хеҙмәткәр һайлап алынды» тип хәбәр итә.'' Артабан тотҡондарҙы Лефортовоға ташымаҫ өсөн 1952 йылдың декабрендә Эске төрмә начальнигы А. Н. Миронов үҙенең кабинетында язалау урынын булдыра&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;.

1952 йылдың 24 ноябрендә дәүләт именлеге министрының беренсе урынбаҫары С. А. Гоглидзе Сталинға хәбәр итә: Табылған документаль дәлилдәргә һәм ҡулға алынғандарҙың күрһәтмәләренә ярашлы ЛСУК-та (Лечсанупр Кремля) табиптар террористик төркөмө булған — ''Егоров, Виноградов, Василенко, Майоров, Федоров, Ланг'' һәм дауалау ваҡытында партия һәм хөкүмәт етәкселеренең ғүмерен ҡыҫҡартырға тырышҡан йәһүд милләтселәре — ''Этингер, Коган, Карпай''. Шуға ҡарамаҫтан, Сталин, эш буйынса «оператив-тикшереү әүҙемлекте» арттырыуҙы талап итеп, МГБ-ға баҫым яһауын дауам итә. Һөҙөмтәлә ғинуарҙа табиптарҙың яңы ҡулға алыныуҙары башлана&lt;ref&gt;Костырченко Г. Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР. М., РОССПЭН, 2009. С. 259—260.&lt;/ref&gt;.

== Ғәйепләнеүселәр ==
[[13 ғинуар|13 ғинуарҙағы]] ТАСС белдереүендә&lt;ref&gt;Хроника: [[s:Сообщение ТАСС об аресте врачей-вредителей|Арест группы врачей-вредителей]] // Правда. № 13 (12581). 1953. 13 января&lt;/ref&gt; «террористик төркөмдә ҡатнашыусы» 9 заговорсы тураһында хәбәр ителә:

# Вовся М. С. — профессор, табип-терапевт;
# Виноградов В. Н. — профессор, табип-терапевт;
# Коган М. Б. — профессор, табип-терапевт;
# Коган Б. Б. — профессор, табип-терапевт;
# Егоров П. И. — профессор, Медицина фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, табип-терапевт, Сталинды ҡараған төп табип&lt;ref&gt;Евгенья һуңғараҡ ул үҙе ҡатыны менән Яковлевна репрессия Егорова&lt;/ref&gt;,
# Фельдман А. И. — профессор, табип-отоларинголог;
# Этингер Я. Г. — профессор, табип-терапевт;
# Гринштейн А. М. — профессор, Медицина фәндәр академияһы академигы, табип-невропатолог;
# Майоров Г. И. — табип-терапевт.

Улар [[1951 йыл]]дың июленән [[1952 йыл]]дың ноябре араһындағы осорҙа ҡулға алыналар. Уларҙан тыш, «табиптар эше» буйынса тағы ла күп кеше ҡулға алына, шул иҫәптән Лениндың кәүҙәһен бальзамлаған һәм уны һаҡлаған Б. И. Збарский (декабрь [[1952 йыл]]), яҙыусы Лев Шейнин (февраль [[1953 йыл]]).

Ғәйепләнеүселәрҙең күпселеге йәһүдтәр була, шул иҫәптән һуңғараҡ ҡулға алынған табиптар ҙа:

* Н. А. Шерешевский (табип-эндокринолоы, профессор),
* M. Я Серейский (психиатр, профессор),
* Я С. Темкин (отоларинголог, профессор),
* Э. М. Гельштейн (терапевт, профессор),
* И. И. Фейгель (гинеколог, профессор),
* С. Ер Незлин (фтизиатрҙар, профессор),
* В. Ер Незлин (терапевт, профессор),
* С. Е. Карпай (терапевт, Кремль хәстәханаһында функциональ диагностика кабинеты мөдире),
* Н. Л. Вильк (доцент),
* Е. Ф. Лифшиц (педиатр),
* Б И. Збарский ([[Биохимия|биохимик]], профессор);
* Я. Л. Рапопорт (патологоанатом, профессор),
* Л. Х. Кечкер (терапевт, профессор) һәм башҡалар.

Шулай уҡ эш те тикшереү барышында башҡа милләтле совет табиптары зыян күрә:

* А. А. Бусалов (хирург, профессор);&lt;ref&gt;1952 октябрь айында ҡатын менән бергә ҡулға алына.&lt;/ref&gt;
* В. В. Закусов (фармаколог, профессор);
* В. Ф. Зеленин (терапевт, СССР-ҙың Медицина фәндәр академияһы академигы);
* Б С. Преображенский (отоларинголог, СССР-ҙың Медицина фәндәр академияһы академигы);
* В. Х. Василенко (терапевт, профессор);
* А. Н. Федоров (патологоанатом);&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/55550 «Табип Эше»]&lt;/ref&gt;
* Н. А. Попова (невропатолог, профессор).&lt;ref&gt;http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF/njmoz_2013_2_19.pdf&lt;/ref&gt;

Эш буйынса тикшереүҙәргә тиклем вафат булған М. Б. Коган, М. И. Певзнер һәм Б А. Шимелиович йәлеп ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pages.xtmpl?Key=10153&amp;page=58 |title=Воспоминания Этингера — одного из обвиняемых по «делу врачей» |accessdate=2006-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927000700/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pages.xtmpl?Key=10153&amp;page=58 |archivedate=2007-09-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000700/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pages.xtmpl?Key=10153&amp;page=58 |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Заговорҙа Сталин бойороғо буйынса үлтерелгән билдәле актер С. М. Михоэлс та ҡатнашыусы сифатында телгә алына, ул Совет армияһы баш терапевты медицина хеҙмәте генерал-майоры баш М. С. Вовсяның ике туған ағаһы була.

== Резонанс ==
«Табип эше» буйынса ҡулға алынғандарҙың туғандары һәм хеҙмәттәштәре лә эҙәрлекләүгә дусар ителә, шулай уҡ илдә антисемит кәйефтәре көсәйә&lt;ref&gt;''Leonid Smilovitsky.'' [http://www.jewishgen.org/Belarus/newsletter/doctors_plot.htm Byelorussian Jewry and the Doctors' Plot, 1953]&lt;/ref&gt;. «Космолиттарға» ҡаршы кампаниянан айырмалы рәүештә был юлы пропаганда туранан-тура йәһүдтәргә күрһәтә. «Правда» гәзитендә 8 февралдә йүнәлеш биреүсе «Хәйләһеҙҙәр һәм йүнһеҙҙәр» мәҡәләһе баҫтырыла, мәҡәләлә йәһүдтәр алдаҡсы итеп һүрәтләнә. Бынан һуң совет матбуғатында йәһүд фамилия-исемле булған һәм уйлап сығарылған ҡара эштәрҙе фашлауға бағышланған фельетондар күбәйә&lt;ref&gt;{{ЭЕЭ|10978|Врачей дело}}&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәлелеһе Василий Ардаматскийҙың «Жмеринканан Пиня» исемле фельетоны, ул 1953 йылдың 20 мартында «Крокодил» журналында&lt;ref name=&quot;Пиня&quot;/&gt; (Сталиндың вафатынан һуң) баҫтырылып сыға.

Тарих фәндәре докторы Борис Клейн билдәләүенсә, 1953 йылдың 13 ғинуарында 9 табипты ҡулға алыу тураһындағы ТАСС белдереүенән һуң «американ юғары ҡатламдарында… был СССР-ҙа 1930-сы йылдарҙағы таҙартыуға оҡшаған радикаль таҙартыуҙың башы булыуы мөмкин, тигән фекер тыуа… Бәлки, Сталин үҙ эргәһендәге йәшерәк һәм власты яратыусы сәйәсмәндәрҙе, мәҫәлән, Л. П. Берияны,аҫтыртын рәүештә  юҡ итергә ниәтләйҙер, мәҫәлән Л. П. Берияны»&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Күп йылдар үткәс, Константин Симонов яҙып ҡалдырған: «„Үлтереүсе табиптар“ — ҡурҡынысыраҡты уйлап табып булмай. Бөтәһе лә бик ҙур яңғырашҡа ҡоролған. Дөйөм алғанда, быларҙың бөтәһенең эҙемтәләре ысын мәғәнәһендә аҡылға һыймаслык булыуы мөмкин тигән һиҙеү бар ине»&lt;ref&gt;''Шели Шрайман.'' [http://proza.ru/2005/07/16-201 Последняя тайна режима] // Проза.ру&lt;/ref&gt;.

== Эште туҡтатыу ==
{{кратное изображение
 | зона             = right
 | направление      = vertical
 | заголовок        = 
 | зона_заголовка   = center
 | фон_заголовка    = 
 | подпись          = 
 | зона_подписи     = center
 | фон_подписи      = 
 | ширина           = 220
 | изобр1           = Message-1953.jpg
 | ширина1          = 
 | подпись1         = СССР МВД-һы белдереүе
 | изобр2           = Vrachi-timashuk2.png
 | ширина2          = 
 | подпись2         =  Л. Тимашукты Ленин орденынан мәхрүм итеү тураһында Указы
}}
СССР МГБ-ның айырыуса мөһим эштәре буйынса элекке тәфтишсеһе Николай Месяцев табиптар эше менән шөғөлләнергә Сталин ҡушыуы буйынса тәғәйенләнгән, тип белдерә:&lt;ref name=&quot;sovross&quot;&gt;[http://sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=57738 Газета «Советская Россия»: Девяностолетний следователь вспоминает «дело врачей» и другие тайные истории] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610144956/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=57738 |date=2013-06-10 }}&lt;/ref&gt;
{{начало цитаты}}«Табиптар эшенең» яһалма рәүештә эшләнгәнлеген еңел генә күреп була. Алдаҡсылар хатта етди япма ла эҙләп ҡарамағандар. Оятһыҙ рәүештә юғары вазифалы ауырыуҙың ауырыу тарихынан тыумыштан булған йәки йылдар буйы йыйылған сирҙәрен алғандар ҙа, уларҙың килеп сығышын йәки үҫешен дауалаусы табиптарға япһарғандар. Бына һиңә &quot;халыҡ дошмандары&quot;»{{конец цитаты}}

Уның раҫлауынса, эш буйынса тикшереү киң матбуғат мәғлүмәттәрендә иғлан ителгәндән һуң алты көн үткәс, йәғни 19 ғинуарҙа, башланған. Был версияға ярашлы, февралдең уртаһына ҡарата эште ябыу буйынса һығымта әҙер булған. Месяцев һүҙҙәренсә, Сталиндың вафаты менән бәйләргә маташыуҙар — ҡоро спекуляция&lt;ref name=&quot;sovross&quot;/&gt;. Әммә шул уҡ ваҡытта табиптарға һәм йәһүдтәргә ҡаршы публикациялар февраль уртаһынан арта бара һәм Сталин вафатынан һуң тамамлана&lt;ref&gt;[http://berkovich-zametki.com/Nomer11/Lyass1.htm. Фёдор Лясс. Кто остановил секиру палача или дал ли Сталин отбой «Делу врачей — вредителей»?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

Тарих фәндәре доктор Геннадий Костырченко, киреһенсә, Сталин эште контролдә ғына тотоп ҡалмаған, хатта шәхси контроле аҫтында тотҡан, ҡоротҡос дауалауҙы ғына түгел, шпионаж менән террорҙы «асыуҙы» талап иткән, тип һанай{{sfn|Костырченко|2003|с=646—649}}. ''Сланский эше'' буйынса 11 чехословак етәксеһе үлтерелгәндән һуң (унда ла «ҡоротҡос дауалау мотивтары ҡулланыла») 4 декабрҙә Сталин Үҙәк Комитеты Президиумының ҡарамағына «МГБ-лағы хәлдәр һәм дауалау эшендәге ҡортоҡослоҡ тураһында» мәсьәләһен сығара{{sfn|Костырченко|2003|с=657—658}}. Костырченко фекеренсә, күмәк кеше алдында пропагандистик кампанияны асып, Сталин сәйәси процесҡа әҙерлек алып бара{{sfn|Костырченко|2003|с=663}}. Эште 13 мартта (йәғни, Сталиндың вафатынан һуң бер аҙна үткәс) Лаврентий Берия туҡтата, тип яҙа ул{{sfn|Костырченко|2003|с=685}}.

2 мартта уҡ антисемит кампанияһы матбуғатта кәметелә, тигән фекер бар&lt;ref name=&quot;CCCP-2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;«Последнее упоминание о врачах можно было прочесть в „Комсомольской правде“ и в „Труде“ 18 февраля» см. Виктор Балан [http://www.chayka.org/oarticle.php?id=719 Февраль 1953-го. К 50-летию дела врачей и смерти Сталина]&lt;/ref&gt;. Әммә [[15 март]]та ла «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзитендә (74-12642-се һанлы) Я. Калнберзиндың мәҡәләһе көн күрә. Мәҡәлә АҠШ-тың СССР-ға ҡаршы киң шпион эшмәкәрлеге менән бәйле һиҙгерлек күрһәтеүгә бағышланған. дәлилдәр сифатында СССР-ҙа эш иткән «АҠШ һәм Англия ҡол биләүсе-кеше ашаусылары» табип-ҡоротҡостарҙың яуызлыҡтары килтерелә. Ҡайһы бер йәһүд публицистары фекере буйынса&lt;ref name=&quot;Пиня&quot;/&gt;&lt;ref&gt;* [http://www.kulichki.com/moshkow/NEWPROZA/SWIRSKIJ/svirsky4.txt_Piece40.09 Григорий Свирский. Герои расстрельных лет]
* {{deadlink|http://www.voinovich.ru/home_reader.jsp?book=s10.jsp}} Владимир Войнович. В чём проблема? Кто виноват? Что делать?
* [https://web.archive.org/web/20040415083547/http://spymania.narod.ru/books/ardamatsky/index.htm Шпиономания: Василий Иванович Ардаматский]
* [[Радзинский, Эдвард Станиславович|Радзинский Э. С.]] Сталин.
* Анатолий Медников. [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=12634541 Без ретуши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104164159/http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=12634541 |date=2021-11-04 }}
* [[Быков, Дмитрий Львович|Быков Д. Л.]] Булат Окуджава. Глава 9. Оля Батракова и другие. 2009. — ISBN 978-5-235-03197-5 ([[Жизнь замечательных людей|ЖЗЛ]]) «Ардаматский прославился в 1953 году как автор крокодильского фельетона „Пиня из Жмеринки“ — это был чистейший образчик антисемитизма, опубликованный уже после смерти Сталина, 20 марта (остановить последнюю кампанию, начатую вождем, было не так-то просто, да и струны она затронула чересчур живые, многим понравилось)»
* [http://radiovesti.ru/episode/show/episode_id/19994 Дело врачей-вредителей стало плодом антисемитской кампании в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230325/http://radiovesti.ru/episode/show/episode_id/19994 |date=2016-03-04 }} [[Вести ФМ]]
* {{книга|автор=Левитина В. Б.|заглавие=Еврейский вопрос и советский театр|год=2001|страницы=192|страниц=308}}&lt;/ref&gt; В. Ардаматскийҙың
« Жмеринканан Пиня» фельетоны ла йәһүдтәргә ҡаршы йүнәлтелгән. мәҡәлә Сталиндың вафатынан һуң, 20 мартта, донъя күрә.

«Табиптар эше» буйынса ҡулға алынғандар 3 апрелдә азат ителә һәм эштәрендә тергеҙелә. Рәсми рәүештә ([[4 апрель|4 апрелдә]]), ғәйепләнеүселәрҙең үҙ ғәйебен таныу «ярамаған тикшереү ысулдары» ярҙамында алынған тип иғлан ителә. «Табиптар эшен» уйлап сығарған подполковник Рюмин (ул ваҡытта именлек органдарынан ҡыуылған була) Берия бойороғона ярашлы кисекмәҫтән ҡулға алына; һуңынан, Хрущев процестары осоронда ул атып үлтерелә ([[1954 йыл]]дың 7 июлендә).

== Депортация мәсьәләһе ==
Төп ғәйепләнеүселәрҙе күмәк кеше алдында ҡыҙыл майҙанда язаларға уйлағандар, тигән имеш-мимештәр йөрөй&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/programs/staliname/607367-echo/ Эштәр «ҡоротҡос табибы» үҙ күҙе менән]&lt;/ref&gt;. Яков Яковлевич Этингер — профессор Я. Г. Этингерҙың улы ла Булганин һүҙҙәрен һылтанып, табиптарҙың суды 1953 йылдың март уртаһында күҙалланыуын, хөкөм ителеүселәрҙе СССР-ҙың эре ҡалалары майҙарында күмәк кеше алдында аҫып ҡуйырға тейеш булғандар, тип дәлилләй&lt;ref&gt;[[Исторические хроники|Исторические Хроники с Николаем Сванидзе. 1952—1953 годы — Сталин — Берия]]&lt;/ref&gt;. 1952 йылдың декабрь башында Чехословакияла «Сланский эше» шулай тамамлана.

Табиптар өҫтөнән яңғырауыҡлы суд процесы массауи антисемит кампаниялар һәм бөтә йәһүдтәрҙе Себергә һәм Алыҫ Көнсығышҡа депортациялау өсөн сигнал булып яңғырарға тейеш ине (шундай версия була)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Микоян, Анастас Иванович]], «Так Было»: «за месяц или полтора до смерти Сталина готовилось „добровольно-принудительное“ выселение евреев из Москвы»&lt;/ref&gt;. Совет пропагандаһы хөсләткән халыҡ араһындағы антисемит ҡараштар фонында депортация «мәрхәт акты» — йәһүдтәрҙе «халыҡ нәфрәтенән», погром ойоштороуҙан һәм судһыҙ язалауҙан ҡотҡарыу юлы булып күренергә тейеш була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, совет мәҙәниәтенең күренекле эшмәкәрҙәре ҡул ҡуйған хат әҙерләнгән, уның эстәлеге түбәндәге ҡайтып ҡала: «Беҙ, күренекле мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, совет етәкселеген хыянатсыларҙы һәм йәһүд сығышлы ырыуһыҙ космополиттарҙы ғәҙел халыҡ ҡурсалау өсөн уларҙы Себерҙә йәшәүгә ебәреүҙе һорайбыҙ». Башҡа мәғлүмәттәргә һәм хәтирәләргә ярашлы, әлеге хатҡа билдәле совет йәһүдтәре, шул иҫәптән Кагановичтың, исеменән ҡул ҡуйырға тейеш була. Сарнов Бенедикт СарновЭринбургтың Сталинға ебәргән хатын миҫал итеп килтерә. Хатта Эринбург, йәнәһе, бындай аҙымдың кәрәклеге-кәрәкмәгәнлеген аныҡлай&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2016-02-04|title = Биографии И Мемуары , Сарнов Бенедикт - Случай Эренбурга  ; Читать онлайн в библиотеке РусЛит|url = http://www.ruslit.net/preview.php?path=%25u0411%25u0438%25u043E%25u0433%25u0440%25u0430%25u0444%25u0438%25u0438%2520%25u0418%2520%25u041C%25u0435%25u043C%25u0443%25u0430%25u0440%25u044B/%25u0421%25u0430%25u0440%25u043D%25u043E%25u0432%2520%25u0411%25u0435%25u043D%25u0435%25u0434%25u0438%25u043A%25u0442/&amp;fname=%25u0421%25u043B%25u0443%25u0447%25u0430%25u0439%2520%25u042D%25u0440%25u0435%25u043D%25u0431%25u0443%25u0440%25u0433%25u0430.txt|publisher = www.ruslit.net}}&lt;/ref&gt;.
{{начало цитаты}}Доктор Костырченко миңә әйтте: «Әлбиттә, ул  [И. В. Сталин] тағы ла бер нисә йыл йәшәһә, был хәлгә [совет йәһүдтәренең депортациялауына] һис шикһеҙ барып етеп булыр ине»{{конец цитаты|источник= [[Самсон Мадиевский]]&lt;ref&gt;[http://archive.svoboda.org/programs/RT/1999/RT.080599.asp Готовил ли Сталин депортацию евреев?]&lt;/ref&gt;}}

Күп кенә тикшеренеүселәр, «табиптар эшенең» антисемит асылын инҡар итмәйенсә, йәһүдтәрҙең депортацияһы буйынса пландар булыуында шикләнәләр. Мәсьәләне бик ентекле рәүештә Геннадий Костырченоко тикшерә&lt;ref&gt;[http://www.lechaim.ru/ARHIV/125/kost.htm Г. Костырченко. Прощание с мифом сталинской эпохи.]&lt;/ref&gt;. Тарихсы Жорес Медведев үҙенең «Сталин һәм йәһүд проблемаһы» китабында йәһүдтәр депортацияһы планы архив документтары менән раҫланмай, тип яҙа{{sfn|Ж. Медведев|2003|с=238—239}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ленинград эше]]
* [[Шахта эше]]

== Әҙәбиәт ==
; Мемуарҙар

* ''Месяцев Н. Н.'' Горизонты и лабиринты моей жизни. — {{М.}}: Вагриус, 2005.
* {{Китап|автор=[[Рапопорт, Яков Львович|Раппопорт Я. Л.]]|заглавие=На рубеже двух эпох. Дело врачей 1953 года|место={{М.}}|издательство=Издательство Пушкинского Фонда|серия=Время и судьбы|год=2003|ссылка=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=book&amp;num=1918|страниц=280|isbn=5-89803-107-3|тираж=2000}}

; Фәнни әҙәбиәт

* {{книга|автор=[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]|заглавие=Тайная политика Сталина: власть и антисемитизм|ссылка=http://www.krotov.info/libr_min/11_k/os/tyrchenko_1.html|место=М.|издательство=Международные отношения|издание=2|год=2003|страниц=784|isbn=9785713310714|ref=Костырченко}}
* {{книга
|автор = Костырченко Г.
|заглавие = В плену у красного фараона
|место = {{М.}}
|издательство = Международные отношения
|год = 1994
|страниц = 400
|isbn = 5-7133-0740-9
}}
* {{книга
|автор = Брент Д., Наумов В.
|заглавие = Последнее дело Сталина
|место = {{М.}}
|издательство = ООО «Издательство Проспект»
|год = 2004
|страниц = 352
|isbn = 5-7986-0091-2
}}
* {{книга|автор = [[Медведев, Жорес Александрович|Медведев Ж. А.]]|заглавие = [http://scepsis.ru/library/id_1473.html Сталин и еврейская проблема: Новый анализ]|место = {{М.}}|издательство = «Права человека»|год = 2003|страниц = 288|isbn = 5-7712-0251-7|ref=Ж. Медведев}}
* {{статья|автор=[[Смиловицкий, Леонид Львович|Смиловицкий Л. Л.]]|заглавие=«Дело врачей» в Белоруссии: политика властей и отношение населения (январь-апрель 1953)|издание=Репрессивная политика Советской власти в Беларуси|тип=Сборник научных работ|издательство=[[Мемориал (организация)|Мемориал]]|год=2007|выпуск=2|страницы=269—311|страниц=377}}
* {{книга|автор=Кимерлинг А. С.|заглавие=Террор на излете. «Дело врачей» в уральской провинции|ссылка=http://www.hse.ru/data/2011/10/05/1270325509/kimmerling.pdf|место=Пермь|издательство=Пермский государственный институт искусства и культуры|год=2011|страниц=163|isbn=978-5-91201-074-3|ref=Кимерлинг}}

; Публицистика

* {{книга
|автор = Лясс Ф.
|заглавие = Последний политический процесс Сталина, или несостоявшийся юдоцид
|место = Москва - Иерусалим 
|издательство = «Филобиблон» 
|год = 2007
|ссылка  = http://imwerden.de/pdf/lyass_poslednij_polit_process_stalina.pdf
&lt;!-- |ссылка  = https://books.google.com/books?id=P2wwAQAAIAAJ --&gt;
|страниц = 609
|isbn = 
}}
* {{Статья
 |автор         = Бобров О.Е.
 |заглавие      = Архипелаг «Медлаг» — малоизвестные страницы
 |ссылка        = http://www.critical.ru/guestroom/opus/bobrov/pages/b9.php
 |издательство  = ИнтелТек
 |год           = 
}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Дело врачей
|Портал =
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека = Категория:Дело врачей-убийц
|Викивиды =
|Викиновости =
|Метавики =
|Проект =
}}
* {{книга|заглавие = [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62107 ГОСУДАРСТВЕННЫЙ АНТИСЕМИТИЗМ СССР. От начала до кульминации, 1938-1953]|место = М. |издательство = [http://www.alexanderyakovlev.org/fond Международный фонд &quot;Демократия&quot;] |год = 2005 |страниц = 592 |isbn = 5-85646-114-2 }}
* [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-document/55550 Оригинальные документы по «Делу врачей» в архиве Александра Яковлева], alexanderyakovlev.org
* [https://web.archive.org/web/20101201185004/http://worldjewishtv.com/content/detail.php?id=927 «Реприза»]. Документальный фильм [[Илугдин, Григорий Львович|Григория Илугдина]] о «Деле врачей».
* [[s:Сообщение ТАСС об аресте врачей-вредителей|Сообщение ТАСС об аресте врачей-вредителей]]
* Статья «[[s:Подлые шпионы и убийцы под маской профессоров-врачей|Подлые шпионы и убийцы под маской профессоров-врачей]]». Опубликована в газете «Правда», 13 января 1953 г.
* [http://echo.msk.ru/blog/boltyanskaya/629431-echo/ Собственноручная правка Сталина чернового варианта статьи газеты «Правда» от 13 января 1953 г.]
* {{ЭЕЭ|10978|Врачей дело}}
* [http://oldgazette.ru/pravda/05031938/05031938-1.djvu газета «Правда» от 5 марта 1938 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008004723/http://oldgazette.ru/pravda/05031938/05031938-1.djvu |date=2007-10-08 }}
* [http://www.lechaim.ru/ARHIV/136/sarnov.htm Эти две-три недели решили всё], [[Сарнов, Бенедикт Михайлович|Б. Сарнов]]
* [http://podmostki.org/w/Delo_vrachej_by_Bekas_Release--APTXAYC(256kbps).wmv Дело врачей]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.lechaim.ru/ARHIV/105/madie.htm Информативный и сжатый обзор аргументов за и против версии о депортации на сайте «Лехаим»]
* [http://www.berkovich-zametki.com/2011/Zametki/Nomer2/Dymerskaja1.php Незабываемый 1953-й], Людмила Дымерская-Цигельман, © «[[Заметки по еврейской истории]]», № 2(137) февраль [[2011 год]]а
* ''[[Фрезинский, Борис Яковлевич|Фрезинский Б.]]'' [http://www.narodknigi.ru/journals/60/kniga_o_pyatnadtsati_godakh_stalinskogo_gosantisemitizma_i_eshche_raz_o_sobytiyakh_nachala_1953_goda/ Книга о пятнадцати годах сталинского госантисемитизма и ещё раз о событиях начала 1953 года] // Народ Книги в мире книг. 2005. № 60
* [http://booknik.ru/context/all/u-vas-sluchayino-vata-ne-otravlena/ «У вас случайно вата не отравлена?»] Воспоминания советских евреев о деле врачей, архивные записи [[Букник]]

{{Сталин репрессиялары}}
[[Категория:Сталин репрессиялары осоронда суд процестары]]
[[Категория:Табиптар эше]]</text>
      <sha1>jrcxkj5r3hpvf2bp1f8aysravaqgxf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Табип Пантелеимон һәйкәле (Батайск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149258</id>
    <revision>
      <id>1299304</id>
      <parentid>879640</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T00:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3749" sha1="rhmy7wjffl3zriscqg41cdzlo47qn2d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Табип Пантелеимон һәйкәле'''  — скульптура ҡоролмаһы, [[Ростов өлкәһе]]нең  [[Батайск]] ҡалаһында  [[2013 йыл]]да барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Памятники православным святым в городе Батайске&quot;&gt;[http://my-bataysk.ru/docs/monum/pampravsv.pdf Памятники православным святым в городе Батайске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160929021742/http://my-bataysk.ru/docs/monum/pampravsv.pdf |date=2016-09-29 }}&lt;/ref&gt;. Һәйкәл асыу   9 августа ғазап сигеүсенең һәм табиптың хәтер көнөндә асыла&lt;ref name=&quot;В Батайске открыт памятник Великомученику Пантелеимону работы Сергея Исакова, члена ИППО&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Балыҡлы һәм Ленинград урамдары киҫешкән ерҙә,   яңы «Көньяҡ Яр» биҫтәһендә 2013 йылда 9 августында табип Пантелеимондың бронзанан ҡойолған һәйкәле асыла. Билдәле булыуынса, Пантелеимон беҙҙең эраның  III—IV быуаттарында  Никомидия ҡалаһында йәшәгән. Ул хәйерселәргә һәм ауырыуҙарға ярҙам иткән. Табип  һәм табиптарҙың ҡурсалаусыһы тип һаналған.

Скульпторы [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған рәссамы  Батайсктан Сергей  Исаков. Скульптураның  бейеклеге 5 метр тәшкил итә, шул иҫәптән 2 метр постаменты.  Композиция үҙәгендә изге Пантелеимондың  һыны, уны уратып дүрт фәрештә уратып алған. Һәйкәл эргәһендә шул Пантелеимон исеме менән  ғибәҙәтхана төҙөү планлаштырыла. Культ ҡоролмаһының проекты эшләнгән&lt;ref name=&quot;Памятники православным святым в городе Батайске&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Скульптураны  урынлаштырыуға Ростов һәм Новочеркасск митрополиты  Меркурий фатиха биргән. Һәйкәл асыу тантанаһында  Ростов өлкәһенең мәҙәниәт министры Анатолий Александрович Резван, Батайск ҡалаһы  мэры Валерий Васильевич  Путилин, скульптор Сергей Михайлович Исаков ҡатнаша. Һәйкәлде асҡандан һуң ғибәҙәт ҡылына&lt;ref name=&quot;В Батайске открыт памятник Великомученику Пантелеимону работы Сергея Исакова, члена ИППО&quot;&gt;[http://www.ippo.ru/science/article/v-batayske-otkryt-pamyatnik-velikomucheniku-pantel-100255 В Батайске открыт памятник Великомученику Пантелеимону работы Сергея Исакова, члена ИППО]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]]
[[Категория:Һәйкәлдәр]]
[[Категория:Батайск һәйкәлдәре]]</text>
      <sha1>rhmy7wjffl3zriscqg41cdzlo47qn2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркөстан өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149833</id>
    <revision>
      <id>1299325</id>
      <parentid>1296236</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T11:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47697" sha1="55t0z6rv97fugn4ztlzl487k6vdp2z9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Төркөстан өлкәһе''' — ({{lang-ru|Туркестанская область}}), ({{lang-kk|Түркістан  облысы}}, 2018 йылға тиклем — Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе) — [[Ҡаҙағстан]]дағы өлкә.

Өлкә [[1932 йыл]]дың [[10 март]]ында Көньяҡ-Ҡаҙаҡ өлкәһе булараҡ барлыҡҡа килгән, уның атамаһы 1936 йылда Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе тип үҙгәртелгән. [[1962 йыл]]дың [[3 май]]ынан [[1992 йыл]]дың 6 июленә тиклем Чимкент өлкәһе тип аталған, [[1992 йыл]]да өлкәгә Көньяҡ-Ҡаҙағстан атамаһын ҡайтаралар.2018 йылдың 19 июнендә Ҡаҙағстан президенты указы менән Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе Төркөстан өлкәһе тип атала башлай, ә уның административүҙәге [[Шымкент]]тан Төркөстанға күсерелә (айырым административ-территориаль берәмек, өлкәгә тиң)&lt;ref name=&quot;akorda&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/publichnoe-podpisanie-ukaza-o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan|title=Публичное подписание Указа «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан»|автор=akorda.kz|archiveurl=https://archive.is/JPDKL|archivedate=2018-06-20}}&lt;/ref&gt;.

Өлкә майҙаны 116280 км²&lt;ref&gt;Постановление Правительства Республики Казахстан от 17 июля 2018 года № 431 «Об установлении границы Туркестанской области» [https://online.zakon.kz/Document//?doc_id=33923583]&lt;/ref&gt; (республика территорияһының 4,3 %). Иң төньяҡ һәм көньяҡ остары араһы туранан-тура алғанда 600 км тәшкил итә.

== Тарихы ==
Өлкә [[1932 йыл]]дың [[10 март]]ында Ҡаҙаҡ АССР-ы составында (ул үҙе [[РСФСР|Рәсәй СФР]]-ына ингән була) башлыса преимущественно из районов бывшего [[Һырдаръя]] округының райондарынан (1928—1930) төҙөлә һәм '''Көньяҡ-Ҡаҙаҡ өлкәһе''' тип атала, әммә урындағы партия-совет органдарында '''Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе''' тип яҙылып йөрөй&lt;ref&gt;[http://shanin-teatr.kz/about/ Оңтүстік Қазақстан облыстық Ж. Шанин атындағы Академиялық қазақ драма театры | Театр туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327124021/http://shanin-teatr.kz/about/ |date=2019-03-27 }}&lt;/ref&gt;;1936 йылдың февралендә '''Көньяҡ Ҡаҙағстан''' өлкәһе тип атала башлай ({{lang-kk|Оңтүстік Қазақстан облысы}}).1936 йылдың 5 декабренән Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе РСФСР составынан сыҡҡын һәм яңынан төҙөлгән Ҡаҙаҡ ССР-ы составына инә.

2018 йылдың 19 июнендәге Ҡаҙағстан президенты указы менән Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Төркөстан өлкәһе тип атала башлай, ә уның административ үҙәге [[Шымкент]] ҡалаһынан [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстанға]] күсерелә; [[Шымкент]] Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе составынан алынып, республика әһәмиәтендәге ҡала статусына эйә була&lt;ref&gt;Публичное подписание Указа «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан»[https://web.archive.org/web/20180619163317/http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/publichnoe-podpisanie-ukaza-o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan]&lt;/ref&gt;.

== География ==
[[File:Turkistan, administrative divisions - kz (Cyrl-Arab) - colored.png|400x400px|thumb|Өлкәнең административ картаһы (2022 йылдың июненә тиклем)]]

Төркөстан өлкәһе Ҡаҙағстандың көньяҡ биләмәһендә урынлашҡан, [[Туран уйһыулығы|Туран уйһыулығының]] көнсығыш өлөшө һәм армыттарында [[Тянь-Шань|Тянь-Шандең]] көнбайыш өлөшө сиктәрендә урынлашҡан. Биләмәһенең ҙур өлөшө тигеҙлектә, [[Ҡыҙылҡом]] ташлыҡлы ҡомлоҡтарында, Шардар далаһында ([[Һырдаръя|Һырдаръяның]] һул яҡ ярында, көньяҡ-көнбайышында) һәм Муйынҡомда (Мойынкум) (төньяҡта, Чу йылғаһының һул ярында) йәйрәп ята.

Төньяҡтан бер өлөшө [[Бетпаҡ-Дала]] [[сүл]]е биләй, иң көньяҡ сигендә — Мырҙасүл (Мырзашоль). Урта өлөшөндә [[Тянь-Шань|Ҡаратау]] һырты (Бессаз тауы — 2176 м), көньяҡ-көнсығышта — Талас Алатауының көнбайыш сите, Ҡаржантау (бейеклеге 2824 м тиклем) һәм Уғам һырттары (иң бейек нөктәһе — Сайрам суҡыһы — 4238 м).

Иң ҙур йылғалары — [[Һырдаръя]] менән [[Чу (йылғаа)|Чу]] йылғаһы (түбәнге ағымы).

Өлкә ҡырҡа континенталь климат зонаһында урынлашҡан. Уңдырышлы тупраҡ, ҡояшлы булыуы, иркен көтөүлектәр ауыл хужалығы тармағын үҫтереү өсөн ҙур мөмкинлектәр аса. [[Мамыҡ]], [[дөгө]], шулай уҡ [[баҡса]]лар һәм [[йөҙөм]] плантациялары юғары уңыш бирә.

== Административ бүленеше ==
&lt;br&gt;Райондар:
# Байдибек
# Казыгурт
# Мактаараль
# Ордабасин
# Отырар
# Сайрам
# Сарыагаш
# Сузак
# Толебий,
# Төлкөбас
# Шардарин &lt;br&gt;
Өлкәгә буйһоноулы ҡалалар:
# [[Шымкент]],
# Арыс,
# Кентау,
# [[Төркөстан]].

Административ-территориаль структуралағы 13 район һәм 3 өлкәгә буйһоноулы ҡала:
# Байдибек районы
# Казыгурт районы
# Мактаараль районы
# Ордабасы районы
# Отырар районы
# Сайрам районы
# Һарыағас (Сарыагаш) районы
# Сузак районы
# Толебий районы
# Төлкөбас районы
# Шардар районы
# ҡ.а. Шымкент өлкә составына инмәй
# ҡ.а. Арыс,
# ҡ.а. Кентау,
# ҡ.а. Төркөстан.
# Жетысай районы&lt;ref name=&quot;2района&quot;&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/U1800000698 Указ Президента Республики Казахстан «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Южно-Казахстанской области» от 5 июня 2018 года № 698]&lt;/ref&gt;
# Келес районы&lt;ref name=&quot;2района&quot; /&gt;

=== Дөйөм статистика ===
{| class=&quot;standard&quot;
 !&lt;small&gt;районы/&lt;br&gt;ҡала администрацияһы
 !&lt;small&gt;район үҙәге
 !&lt;small&gt;халҡы&lt;br&gt;кеше (1 май 2018)&lt;ref name=&quot;Popul&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT266051 Социально-экономическое развитие Южно-Казахстанской области 2018 год, май, том 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620001456/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT266051 |date=2018-06-20 }}&lt;/ref&gt;
 !&lt;small&gt;майҙан&lt;br&gt;км²&lt;ref name=&quot;Площадь 1-1-2018&quot;&gt;[http://ontustik.gov.kz/ru/pages/raspredelenie-zemel-po-kategoriyam-zemel-po-yuzhno-kazahstanskoy-oblasti Управление земельных отношений и по контролю за использованием и охраной земель Южно-Казахстанской области. Распределение земель по категориям земель по Южно-Казахстанской области.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001021529/http://ontustik.gov.kz/ru/pages/raspredelenie-zemel-po-kategoriyam-zemel-po-yuzhno-kazahstanskoy-oblasti |date=2018-10-01 }}&lt;/ref&gt;
 !&lt;small&gt;ҡала&lt;ref name=&quot;АТД 1-1-2018&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT251631 Административно-территориальные единицы Республики Казахстан на начало 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190427013639/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT251631 |date=2019-04-27 }}&lt;/ref&gt;
 !&lt;small&gt;ауыл&lt;br&gt;хакимиәттәре&lt;ref name=&quot;АТД 1-1-2018&quot; /&gt;
 !&lt;small&gt;ҡасаба&lt;br&gt;хакимиәттәре&lt;ref name=&quot;АТД 1-1-2018&quot; /&gt;
 !&lt;small&gt;ҡасабалар&lt;ref name=&quot;АТД 1-1-2018&quot; /&gt;
 !&lt;small&gt;ауылдар,&lt;br&gt;&lt;ref name=&quot;АТД 1-1-2018&quot; /&gt;
|-
 | г.а.&amp;nbsp;Арыс
 | -
 | 73 282
 | 7 654
 | 1
 | 6
 | -
 | -  
 | 32
|-
 | г.а.&amp;nbsp;Кентау
 | -
 | 96 747
 | 528
 | 1
 | 4
 | -
 | - 
 | 7
|-
 | Төркөстан ҡ. а.
 | -
 | 263 938
 | 7 414
 | 1
 | 12
 | -
 | - 
 | 35
|-
 | Байдибек районы
 | Шаян
 | 53 583
 | 7 233
 | -
 | 11
 | -
 | - 
 | 52
|-
 | Етесай районы&lt;ref name=&quot;2района&quot;/&gt;
 | Етесай ҡалаһы
 |  
 |  
 |  
 | 
 |  
 |   
 |  
|-
 | Ҡаҙығорт районы
 | Ҡаҙығорт ауылы
 | 105 483
 | 4 031
 | -
 | 13
 | -
 | - 
 | 64
|-
 | Келес районы&lt;ref name=&quot;2района&quot;/&gt;
 | Абай ауылы
 |  
 |  
 |  
 |  
 |  
 |   
 |  
|-
 | Мактаарал районы&lt;ref&gt;включая образованный в июне 2018 года Жетысай районы&lt;/ref&gt;
 | Мырҙакент ҡасабаһы
 | 302 383
 | 1 854
 | 1
 | 23
 | -
 | - 
 | 180
|-
 | Ордабасин районы
 | Темирлановка ауылы
 | 117 178
 | 2 594
 | -
 | 10
 | -
 | - 
 | 57
|-
 | Отырар районы
 | Шәүелдәр ауылы
 | 53 849
 | 16 757
 | -
 | 13
 | -
 | - 
 | 39
|-
 | Сайрам районы
 | Аҡһыукент ауылы
 | 205 218
 | 1 148
 | -
 | 11
 | -
 | - 
 | 42
|-
 | Һарыағас (Сарыагаш) районы&lt;ref&gt;включая образованный в июне 2018 года Келес районы&lt;/ref&gt;
 | Сарыагаш ҡалаһы
 | 324 299
 | 7 622
 | 1
 | 25
 | -
 | -
 | 153
|-
 | Сузак районы 
 |  Шолаҡҡорған ауылы
 | 61 273
 | 41 049
 | -
 | 12
 | -
 | - 
 | 35
|-
 | Толебий районы
 | Ленгер ҡалаһы
 | 115 538
 | 3 064 
 | 1
 | 12
 | -
 | - 
 | 54
|-
 | Тюлькубас районы
 | Турар Рыскулов
 | 110 356
 | 2 275
 | -
 | 15
 | -
 | - 
 | 61
|-
 | Шардар районы
 | Шардар ҡалаһы
 | 77 533
 | 12 872
 | 1
 | 10
 | -
 | - 
 | 25
|-
 | '''Төркөстан өлкәһе йәмғеһе:'''
 | 
 | '''1 961 660'''
 | '''116 095'''
 | '''7'''
 | '''177'''
 | -
 | - 
 | '''836'''
|}

== Халҡы ==
Шымкент өлкә составынан сыҡҡанға тиклем 3 миллионлап кеше йәшәгән, был Ҡаҙағстандың иң күп халыҡ йәшәгән субъекты була (Ҡаҙағстан статистика комитеты мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 майына ҡарата 2,95 миллион)&lt;ref name=&quot;Население май 2018&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT265415 Об изменении численности населения Южно-Казахстанской области в разрезе городов и районов с начала 2018 года до 1 мая 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220405070347/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT265415 |date=2022-04-05 }}&lt;/ref&gt;. Шымкент ҡалаһы айырылып сыҡҡандан һуң Көньяҡ Ҡаҙағстан (хәҙер Төркөстан) өлкәһе 1 миллион самаһына кәмей,2018 йылдың 1 июненә 1 955 219 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Население июнь 2018&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT268236 Об изменении численности населения Республики Казахстан с начала 2018 года до 1 июня 2018 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407193553/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT268236 |date=2022-04-07 }}&lt;/ref&gt;

Көньяҡ Ҡаҙағстан халҡы, [[ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡ]] һан яғынан өҫтөнлөк итеүгә ҡарамаҫтан, милли телдәрҙең күп төрлөлөгө менән айырыла. Мәҫәлән, [[үзбәктәр]] (18 %) , [[урыҫтар]] (башлыса [[Шымкент]] ҡалаһында, хәйер, улар 1980 йылдан бирле һуңғы 23%-тан яҡынса әлеге ваҡытта 6 процентҡа тиклем кәмегән), шулай уҡ [[әзербайжандар]], [[тажиктар]], [[татарҙар]], [[төрөктәр]], [[корей теле|корейҙар]], [[курдтар]], [[уйғырҙар]] йәшәй. [[Ҡаҙаҡ теле|Ҡаҙаҡ дәүләт теле]] менән бер рәттән бөтә ойошмаларҙа рәсми [[урыҫ теле]] ҡулланыла.

=== Этник состав ===
[[Файл:Южно-Казахстанская область Этно.png|thumb|300px|2009 йылғы йәниҫәп буйынса ҡаҙаҡтар, үзбәктәр, тажиктар, урыҫтар һәм башҡалар өлкә райондары буйынса]]

==== Өлкә буйынса ====
{|class=&quot;standard sortable&quot;														
|+Өлкә халҡының этник составы&lt;br&gt; 1989—2009 йылдарҙағы һәм 2018 йылғы йәниҫәп буйынса:
! || [[1989 год|1989]]&lt;ref &gt;[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627155207/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1989reg-census.htm |date=2015-06-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; кеше || %||[[1999 год|1999]]&lt;ref &gt;[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |date=2015-06-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; кеше || % ||[[2009 год|2009]]&lt;ref name=&quot;перепись2009&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627144728/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2009-census.htm |date=2015-06-27 }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; кеше || % ||[[2018 год|2018]]&lt;ref name=&quot;оценка2018&quot;/&gt; &lt;br&gt; кеше || %
|-	
|| йәмғеһе ||align=&quot;right&quot; | 1823528 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 % ||align=&quot;right&quot; | 1978339 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 % ||align=&quot;right&quot; | 2469357 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 % ||align=&quot;right&quot; | 2929196 ||align=&quot;right&quot; | 100,00 %
|-																
 || [[Ҡаҙаҡтар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1017470	 ||align=&quot;right&quot; | 	55,80%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1340889	 ||align=&quot;right&quot; | 	67,78%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1785992	 ||align=&quot;right&quot; | 	72,33%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2135364	 ||align=&quot;right&quot; | 	72,90%
|-																
 || [[Үзбәктәр]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	285042	 ||align=&quot;right&quot; | 	15,63%	 ||align=&quot;right&quot; | 	332202	 ||align=&quot;right&quot; | 	16,79%	 ||align=&quot;right&quot; | 	401630	 ||align=&quot;right&quot; | 	16,26%	 ||align=&quot;right&quot; | 	503248	 ||align=&quot;right&quot; | 	17,18%
|-																
 || [[Урыҫтар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	278473	 ||align=&quot;right&quot; | 	15,27%	 ||align=&quot;right&quot; | 	162098	 ||align=&quot;right&quot; | 	8,19%	 ||align=&quot;right&quot; | 	136538	 ||align=&quot;right&quot; | 	5,53%	 ||align=&quot;right&quot; | 	128895	 ||align=&quot;right&quot; | 	4,40%
|-																
 || [[Тажикстан|Тажиктар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	19593	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,07%	 ||align=&quot;right&quot; | 	21370	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,08%	 ||align=&quot;right&quot; | 	29742	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,20%	 ||align=&quot;right&quot; | 	36801	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,26%
|-																
 || [[Әзербайжандар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	27049	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,48%	 ||align=&quot;right&quot; | 	24732	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,25%	 ||align=&quot;right&quot; | 	28956	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,17%	 ||align=&quot;right&quot; | 	35231	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,20%
|-																
 || [[Төрөктәр]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	11051	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,61%	 ||align=&quot;right&quot; | 	18665	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,94%	 ||align=&quot;right&quot; | 	20995	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,85%	 ||align=&quot;right&quot; | 	23427	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,80%
|-																
 || [[Татарҙар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	34615	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,90%	 ||align=&quot;right&quot; | 	23672	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,20%	 ||align=&quot;right&quot; | 	19119	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,77%	 ||align=&quot;right&quot; | 	18349	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,63%
|-																
 || [[Курдтар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	6306	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,35%	 ||align=&quot;right&quot; | 	6661	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,34%	 ||align=&quot;right&quot; | 	8399	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,34%	 ||align=&quot;right&quot; | 	9554	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,33%
|-																
 || [[Корей теле|Корейҙар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	11430	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,63%	 ||align=&quot;right&quot; | 	9780	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,49%	 ||align=&quot;right&quot; | 	9254	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,37%	 ||align=&quot;right&quot; | 	8830	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,30%
|-																
 || [[Фарсы теле|Фарсылар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	2511	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,14%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2312	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,12%	 ||align=&quot;right&quot; | 	4149	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,17%	 ||align=&quot;right&quot; | 	4796	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,16%
|-																
 || [[Украиндар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	33033	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,81%	 ||align=&quot;right&quot; | 	13039	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,66%	 ||align=&quot;right&quot; | 	5788	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,23%	 ||align=&quot;right&quot; | 	3688	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,13%
|-																
 || [[Уйғырҙар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	3752	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,21%	 ||align=&quot;right&quot; | 	3258	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,16%	 ||align=&quot;right&quot; | 	3485	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,14%	 ||align=&quot;right&quot; | 	4055	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,14%
|-																
 || [[Немецтар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	44526	 ||align=&quot;right&quot; | 	2,44%	 ||align=&quot;right&quot; | 	5261	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,27%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2007	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,08%	 ||align=&quot;right&quot; | 	3301	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,11%
|-																
 || [[Ҡырғыҙ]]ҙар 	 ||align=&quot;right&quot; | 	1435	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,08%	 ||align=&quot;right&quot; | 	985	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,05%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2523	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,10%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2525	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,09%
|-																
 || [[Чечендар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	3573	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,20%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2260	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,11%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2465	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,10%	 ||align=&quot;right&quot; | 	2462	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,08%
|-																
 || [[Грек теле|Гректар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	20856	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,14%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1685	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,09%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1036	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,04%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1026	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,04%
|-																
 || [[Башҡорттар]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	2401	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,13%	 ||align=&quot;right&quot; | 	1211	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,06%	 ||align=&quot;right&quot; | 	869	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,04%	 ||align=&quot;right&quot; | 	767	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,03%
|-																
 || [[Төркмәндәр]] 	 ||align=&quot;right&quot; | 	553	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,03%	 ||align=&quot;right&quot; | 	454	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,02%	 ||align=&quot;right&quot; | 	862	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,03%	 ||align=&quot;right&quot; | 		 ||align=&quot;right&quot; | 	
|-																
 || башҡалар 	 ||align=&quot;right&quot; | 	19859	 ||align=&quot;right&quot; | 	1,09%	 ||align=&quot;right&quot; | 	7805	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,39%	 ||align=&quot;right&quot; | 	5548	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,22%	 ||align=&quot;right&quot; | 	6877	 ||align=&quot;right&quot; | 	0,23%
|}

==== Райондар буйынса ====
{|class=&quot;standard sortable&quot;	
|+Райондар һәм өлкә әһәмиәтле ҡалалар (ҡала администрациялары) халҡының этник составы &lt;br&gt; 2009 йылғы йәниҫәп һөҙөмтәләре буйынса&lt;ref&gt;Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627102705/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic1999reg-census.htm |date=2015-06-27 }}&lt;/ref&gt;
|-																									
! || || &lt;small&gt; Йәмғеһе || &lt;small&gt; Ҡа-&lt;br&gt;ҙаҡ-&lt;br&gt;хтар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Үз-&lt;br&gt;бәк-&lt;br&gt;тәр || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Рус-&lt;br&gt;тар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Та-&lt;br&gt;жик-&lt;br&gt;тар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Әзер-&lt;br&gt;бай-&lt;br&gt;жан-&lt;br&gt;дар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Тө-&lt;br&gt;рөк-&lt;br&gt;тәр || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Та-&lt;br&gt;тар-&lt;br&gt;ҙар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Ко-&lt;br&gt;рей-&lt;br&gt;ҙар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Курд-&lt;br&gt;тар || &lt;small&gt; %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| ||ӨЛКӘ ||align=&quot;right&quot; | 2469357 ||align=&quot;right&quot; | 1785992 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 72,33 % ||align=&quot;right&quot; | 401630 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 16,26 % ||align=&quot;right&quot; | 136538 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 5,53 % ||align=&quot;right&quot; | 29742 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,20 % ||align=&quot;right&quot; | 28956 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,17 % ||align=&quot;right&quot; | 20995 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,85 % ||align=&quot;right&quot; | 19119 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,77 % ||align=&quot;right&quot; | 9254 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,37 % ||align=&quot;right&quot; | 8399 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,34 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 1 || [[Байдибек районы]] ||align=&quot;right&quot; | 53004 ||align=&quot;right&quot; | 51011 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 96,24 % ||align=&quot;right&quot; | 31 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,06 % ||align=&quot;right&quot; | 148 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,28 % ||align=&quot;right&quot; | 6 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 29 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,05 % ||align=&quot;right&quot; | 5 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 37 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,07 % ||align=&quot;right&quot; | 3 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 1480 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,79 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 2 || [[Казыгурт районы]] ||align=&quot;right&quot; | 100581 ||align=&quot;right&quot; | 94140 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 93,60 % ||align=&quot;right&quot; | 5306 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 5,28 % ||align=&quot;right&quot; | 307 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,31 % ||align=&quot;right&quot; | 11 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 28 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,03 % ||align=&quot;right&quot; | 37 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,04 % ||align=&quot;right&quot; | 251 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,25 % ||align=&quot;right&quot; | 15 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 18 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,02 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 3 || [[Мактаараль районы]] ||align=&quot;right&quot; | 285776 ||align=&quot;right&quot; | 239686 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 83,87 % ||align=&quot;right&quot; | 9683 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 3,39 % ||align=&quot;right&quot; | 4848 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,70 % ||align=&quot;right&quot; | 21226 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 7,43 % ||align=&quot;right&quot; | 2771 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,97 % ||align=&quot;right&quot; | 1092 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,38 % ||align=&quot;right&quot; | 1713 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,60 % ||align=&quot;right&quot; | 1505 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,53 % ||align=&quot;right&quot; | 1 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 4 || [[Ордабасын районы]] ||align=&quot;right&quot; | 102875 ||align=&quot;right&quot; | 96942 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 94,23 % ||align=&quot;right&quot; | 184 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,18 % ||align=&quot;right&quot; | 1745 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,70 % ||align=&quot;right&quot; | 4 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 1315 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,28 % ||align=&quot;right&quot; | 131 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,13 % ||align=&quot;right&quot; | 204 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,20 % ||align=&quot;right&quot; | 49 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,05 % ||align=&quot;right&quot; | 1344 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,31 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 5 || [[Отрар районы]] ||align=&quot;right&quot; | 53131 ||align=&quot;right&quot; | 52693 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 99,18 % ||align=&quot;right&quot; | 9 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,02 % ||align=&quot;right&quot; | 261 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,49 % ||align=&quot;right&quot; | 0 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 24 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,05 % ||align=&quot;right&quot; | 0 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 38 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,07 % ||align=&quot;right&quot; | 2 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 2 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 6 || [[Сайрам районы]] ||align=&quot;right&quot; | 281898 ||align=&quot;right&quot; | 88626 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 31,44 % ||align=&quot;right&quot; | 170470 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 60,47 % ||align=&quot;right&quot; | 7347 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,61 % ||align=&quot;right&quot; | 105 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,04 % ||align=&quot;right&quot; | 2524 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,90 % ||align=&quot;right&quot; | 7622 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,70 % ||align=&quot;right&quot; | 1150 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,41 % ||align=&quot;right&quot; | 449 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,16 % ||align=&quot;right&quot; | 1793 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,64 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 7 || [[Һарыағас районы]] ||align=&quot;right&quot; | 272693 ||align=&quot;right&quot; | 239765 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 87,92 % ||align=&quot;right&quot; | 9758 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 3,58 % ||align=&quot;right&quot; | 3135 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,15 % ||align=&quot;right&quot; | 7689 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,82 % ||align=&quot;right&quot; | 2759 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,01 % ||align=&quot;right&quot; | 3188 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,17 % ||align=&quot;right&quot; | 1941 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,71 % ||align=&quot;right&quot; | 386 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,14 % ||align=&quot;right&quot; | 230 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,08 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 8 || [[Сузак районы (Южно-Казахстанская область)|Сузак районы]] ||align=&quot;right&quot; | 51935 ||align=&quot;right&quot; | 46672 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 89,87 % ||align=&quot;right&quot; | 3837 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 7,39 % ||align=&quot;right&quot; | 1160 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,23 % ||align=&quot;right&quot; | 7 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 84 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,16 % ||align=&quot;right&quot; | 2 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 54 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,10 % ||align=&quot;right&quot; | 10 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,02 % ||align=&quot;right&quot; | 0 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 9 || [[Толебий районы]] ||align=&quot;right&quot; | 122721 ||align=&quot;right&quot; | 84998 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 69,26 % ||align=&quot;right&quot; | 17639 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 14,37 % ||align=&quot;right&quot; | 8546 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 6,96 % ||align=&quot;right&quot; | 15 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 1615 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,32 % ||align=&quot;right&quot; | 4446 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 3,62 % ||align=&quot;right&quot; | 757 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,62 % ||align=&quot;right&quot; | 152 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,12 % ||align=&quot;right&quot; | 2642 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,15 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 10 || [[Төлкөбас районы]] ||align=&quot;right&quot; | 95468 ||align=&quot;right&quot; | 77025 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 80,68 % ||align=&quot;right&quot; | 4600 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 4,82 % ||align=&quot;right&quot; | 6144 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 6,44 % ||align=&quot;right&quot; | 10 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 5777 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 6,05 % ||align=&quot;right&quot; | 183 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,19 % ||align=&quot;right&quot; | 366 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,38 % ||align=&quot;right&quot; | 124 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,13 % ||align=&quot;right&quot; | 5 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 11 || [[Шардар районы]] ||align=&quot;right&quot; | 74997 ||align=&quot;right&quot; | 71773 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 95,70 % ||align=&quot;right&quot; | 143 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,19 % ||align=&quot;right&quot; | 2025 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,70 % ||align=&quot;right&quot; | 130 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,17 % ||align=&quot;right&quot; | 68 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,09 % ||align=&quot;right&quot; | 4 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 313 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,42 % ||align=&quot;right&quot; | 148 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,20 % ||align=&quot;right&quot; | 0 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 12 || [[Шымкент]], ҡ.а. ||align=&quot;right&quot; | 603499 ||align=&quot;right&quot; | 385296 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 63,84 % ||align=&quot;right&quot; | 82772 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 13,72 % ||align=&quot;right&quot; | 92059 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 15,25 % ||align=&quot;right&quot; | 471 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,08 % ||align=&quot;right&quot; | 11103 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,84 % ||align=&quot;right&quot; | 2467 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,41 % ||align=&quot;right&quot; | 9706 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,61 % ||align=&quot;right&quot; | 6237 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,03 % ||align=&quot;right&quot; | 873 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,14 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 13 || [[Арыс]], ҡ.а. ||align=&quot;right&quot; | 62197 ||align=&quot;right&quot; | 58731 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 94,43 % ||align=&quot;right&quot; | 296 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,48 % ||align=&quot;right&quot; | 2217 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 3,56 % ||align=&quot;right&quot; | 2 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 185 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,30 % ||align=&quot;right&quot; | 6 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 353 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,57 % ||align=&quot;right&quot; | 20 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,03 % ||align=&quot;right&quot; | 0 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 14 || [[Кентау]], ҡ.а. ||align=&quot;right&quot; | 81484 ||align=&quot;right&quot; | 52441 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 64,36 % ||align=&quot;right&quot; | 21158 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 25,97 % ||align=&quot;right&quot; | 4708 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 5,78 % ||align=&quot;right&quot; | 11 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 481 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,59 % ||align=&quot;right&quot; | 136 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,17 % ||align=&quot;right&quot; | 1408 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,73 % ||align=&quot;right&quot; | 107 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,13 % ||align=&quot;right&quot; | 6 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 15 || [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]], ҡ.а. ||align=&quot;right&quot; | 227098 ||align=&quot;right&quot; | 146193 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 64,37 % ||align=&quot;right&quot; | 75744 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 33,35 % ||align=&quot;right&quot; | 1888 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,83 % ||align=&quot;right&quot; | 55 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,02 % ||align=&quot;right&quot; | 193 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,08 % ||align=&quot;right&quot; | 1676 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,74 % ||align=&quot;right&quot; | 828 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,36 % ||align=&quot;right&quot; | 47 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,02 % ||align=&quot;right&quot; | 5 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|}


{|class=&quot;standard sortable&quot;	
|+Райондар һәм өлкә әһәмиәтле ҡалалар (ҡала администрациялары) халҡының этник составы &lt;br&gt; 2018 йылғы йәниҫәп һөҙөмтәләре буйынса&lt;ref name=&quot;оценка2018&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT260594 Численность населения Южно-Казахстанской области по отдельным этносам на начало 2018 года (Оңтүстік Қазақстан)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327172430/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT260594 |date=2019-03-27 }}&lt;/ref&gt;
|-																																									
! || || &lt;small&gt; Йәмғеһе || &lt;small&gt; Ҡа-&lt;br&gt;ҙаҡ-&lt;br&gt;хтар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Үз-&lt;br&gt;бәк-&lt;br&gt;тәр || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Рус-&lt;br&gt;тар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Та-&lt;br&gt;жик-&lt;br&gt;тар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Әзер-&lt;br&gt;бай-&lt;br&gt;жан-&lt;br&gt;дар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Тө-&lt;br&gt;рөк-&lt;br&gt;тәр || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Та-&lt;br&gt;тар-&lt;br&gt;ҙар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Ко-&lt;br&gt;рей-&lt;br&gt;ҙар || &lt;small&gt; % || &lt;small&gt; Курд-&lt;br&gt;тар || &lt;small&gt; %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| || ӨЛКӘ ||align=&quot;right&quot; | 2929196 ||align=&quot;right&quot; | 2135364 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 72,90 % ||align=&quot;right&quot; | 503248 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 17,18 % ||align=&quot;right&quot; | 128895 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 4,40 % ||align=&quot;right&quot; | 36801 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,26 % ||align=&quot;right&quot; | 35231 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,20 % ||align=&quot;right&quot; | 23427 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,80 % ||align=&quot;right&quot; | 18349 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,63 % ||align=&quot;right&quot; | 8830 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,30 % ||align=&quot;right&quot; | 9554 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,33 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 1 || [[Байдибек районы]] ||align=&quot;right&quot; | 54629 ||align=&quot;right&quot; | 52707 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 96,48 % ||align=&quot;right&quot; | 40 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,07 % ||align=&quot;right&quot; | 107 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,20 % ||align=&quot;right&quot; | 6 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 33 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,06 % ||align=&quot;right&quot; | 6 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 28 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,05 % ||align=&quot;right&quot; | 3 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 1462 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,68 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 2 || [[Казыгурт районы]] ||align=&quot;right&quot; | 107486 ||align=&quot;right&quot; | 99963 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 93,00 % ||align=&quot;right&quot; | 6543 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 6,09 % ||align=&quot;right&quot; | 216 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,20 % ||align=&quot;right&quot; | 15 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 14 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 39 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,04 % ||align=&quot;right&quot; | 214 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,20 % ||align=&quot;right&quot; | 12 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 19 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,02 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 3 || [[Мактаарал районы]] ||align=&quot;right&quot; | 304690 ||align=&quot;right&quot; | 251371 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 82,50 % ||align=&quot;right&quot; | 12133 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 3,98 % ||align=&quot;right&quot; | 4325 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,42 % ||align=&quot;right&quot; | 26475 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 8,69 % ||align=&quot;right&quot; | 3085 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,01 % ||align=&quot;right&quot; | 1269 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,42 % ||align=&quot;right&quot; | 1562 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,51 % ||align=&quot;right&quot; | 1058 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,35 % ||align=&quot;right&quot; | 1 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 4 || [[Ордабасы районы]] ||align=&quot;right&quot; | 118920 ||align=&quot;right&quot; | 112988 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 95,01 % ||align=&quot;right&quot; | 265 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,22 % ||align=&quot;right&quot; | 1514 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,27 % ||align=&quot;right&quot; | 9 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 1289 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,08 % ||align=&quot;right&quot; | 130 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,11 % ||align=&quot;right&quot; | 182 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,15 % ||align=&quot;right&quot; | 37 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,03 % ||align=&quot;right&quot; | 1592 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,34 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 5 || [[Отрар районы]] ||align=&quot;right&quot; | 54571 ||align=&quot;right&quot; | 54349 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 99,59 % ||align=&quot;right&quot; | 8 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 172 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,32 % ||align=&quot;right&quot; | 1 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 4 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 0 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 23 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,04 % ||align=&quot;right&quot; | 1 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 1 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 6 || [[Сайрам районы]] ||align=&quot;right&quot; | 206324 ||align=&quot;right&quot; | 45901 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 22,25 % ||align=&quot;right&quot; | 145769 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 70,65 % ||align=&quot;right&quot; | 4828 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,34 % ||align=&quot;right&quot; | 97 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,05 % ||align=&quot;right&quot; | 1139 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,55 % ||align=&quot;right&quot; | 4503 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,18 % ||align=&quot;right&quot; | 766 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,37 % ||align=&quot;right&quot; | 315 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,15 % ||align=&quot;right&quot; | 1748 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,85 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 7 || [[Һарыағас районы]] ||align=&quot;right&quot; | 326887 ||align=&quot;right&quot; | 289153 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 88,46 % ||align=&quot;right&quot; | 12426 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 3,80 % ||align=&quot;right&quot; | 2740 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,84 % ||align=&quot;right&quot; | 9186 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,81 % ||align=&quot;right&quot; | 3309 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,01 % ||align=&quot;right&quot; | 3467 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,06 % ||align=&quot;right&quot; | 1785 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,55 % ||align=&quot;right&quot; | 310 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,09 % ||align=&quot;right&quot; | 268 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,08 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 8 || [[Сузак районы (Южно-Казахстанская область)|Сузак районы]] ||align=&quot;right&quot; | 62037 ||align=&quot;right&quot; | 56424 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 90,95 % ||align=&quot;right&quot; | 4585 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 7,39 % ||align=&quot;right&quot; | 806 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,30 % ||align=&quot;right&quot; | 2 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 87 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,14 % ||align=&quot;right&quot; | 1 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 44 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,07 % ||align=&quot;right&quot; | 2 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 0 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 9 || [[Толебий районы]] ||align=&quot;right&quot; | 118151 ||align=&quot;right&quot; | 82283 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 69,64 % ||align=&quot;right&quot; | 19137 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 16,20 % ||align=&quot;right&quot; | 6753 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 5,72 % ||align=&quot;right&quot; | 22 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,02 % ||align=&quot;right&quot; | 1725 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,46 % ||align=&quot;right&quot; | 4744 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 4,02 % ||align=&quot;right&quot; | 617 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,52 % ||align=&quot;right&quot; | 111 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,09 % ||align=&quot;right&quot; | 1551 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,31 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 10 || [[Төлкөбас районы]] ||align=&quot;right&quot; | 111208 ||align=&quot;right&quot; | 91349 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 82,14 % ||align=&quot;right&quot; | 5591 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 5,03 % ||align=&quot;right&quot; | 5632 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 5,06 % ||align=&quot;right&quot; | 20 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,02 % ||align=&quot;right&quot; | 6643 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 5,97 % ||align=&quot;right&quot; | 247 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,22 % ||align=&quot;right&quot; | 344 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,31 % ||align=&quot;right&quot; | 131 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,12 % ||align=&quot;right&quot; | 8 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 11 || [[Шардар районы]] ||align=&quot;right&quot; | 78621 ||align=&quot;right&quot; | 75795 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 96,41 % ||align=&quot;right&quot; | 148 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,19 % ||align=&quot;right&quot; | 1698 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,16 % ||align=&quot;right&quot; | 144 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,18 % ||align=&quot;right&quot; | 67 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,09 % ||align=&quot;right&quot; | 2 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 267 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,34 % ||align=&quot;right&quot; | 117 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,15 % ||align=&quot;right&quot; | 0 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 12 || [[Шымкент]], ҡ.а. ||align=&quot;right&quot; | 952170 ||align=&quot;right&quot; | 627944 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 65,95 % ||align=&quot;right&quot; | 173117 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 18,18 % ||align=&quot;right&quot; | 92626 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 9,73 % ||align=&quot;right&quot; | 694 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,07 % ||align=&quot;right&quot; | 16736 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,76 % ||align=&quot;right&quot; | 7074 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,74 % ||align=&quot;right&quot; | 10296 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,08 % ||align=&quot;right&quot; | 6572 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,69 % ||align=&quot;right&quot; | 2886 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,30 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 13 || [[Арыс]], ҡ.а. ||align=&quot;right&quot; | 74112 ||align=&quot;right&quot; | 71246 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 96,13 % ||align=&quot;right&quot; | 248 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,33 % ||align=&quot;right&quot; | 1792 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 2,42 % ||align=&quot;right&quot; | 3 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 % ||align=&quot;right&quot; | 178 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,24 % ||align=&quot;right&quot; | 4 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 % ||align=&quot;right&quot; | 259 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,35 % ||align=&quot;right&quot; | 18 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,02 % ||align=&quot;right&quot; | 0 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 14 || [[Кентау]], ҡ.а. ||align=&quot;right&quot; | 96614 ||align=&quot;right&quot; | 63197 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 65,41 % ||align=&quot;right&quot; | 26460 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 27,39 % ||align=&quot;right&quot; | 4064 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 4,21 % ||align=&quot;right&quot; | 15 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,02 % ||align=&quot;right&quot; | 553 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,57 % ||align=&quot;right&quot; | 148 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,15 % ||align=&quot;right&quot; | 1207 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 1,25 % ||align=&quot;right&quot; | 98 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,10 % ||align=&quot;right&quot; | 8 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,01 %
|-																																									
|align=&quot;right&quot;| 15 || [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]], ҡ.а. ||align=&quot;right&quot; | 262776 ||align=&quot;right&quot; | 160694 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 61,15 % ||align=&quot;right&quot; | 96778 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 36,83 % ||align=&quot;right&quot; | 1622 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,62 % ||align=&quot;right&quot; | 112 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,04 % ||align=&quot;right&quot; | 369 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,14 % ||align=&quot;right&quot; | 1793 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,68 % ||align=&quot;right&quot; | 755 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,29 % ||align=&quot;right&quot; | 45 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,02 % ||align=&quot;right&quot; | 10 ||align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt; 0,00 %
|}

== Иҡтисады ==
Өлкәлә полиметалл мәғдән ятҡылыҡтары бар.

Ҡаратау һырты [[тимер|тимер мәғдәне]] ятҡылыҡтары сәнәғәт өсөн ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Өлкәлә минераль-төҙөлөш материалдары етештереү өсөн сеймал ресурстары бар ([[эзбизташ]], [[гипс]], кварц ҡомо, утҡа сыҙамлы керамик һәм бентонит [[балсыҡ]]тар, минераль буяуҙар, биҙәү таштары).

[[2010 йыл]]дың декабрь айында Бейнеү — Бозой — [[Шымкент]] [[газ|газүткәргес]] төҙөү башланған. Ул Ҡытайға газ ебәреү өсөн дә хеҙмәт итәсәк. Газ торбаһының оҙонлоғо 1,5 мең км, төҙөлөштөң яҡынса хаҡы $3,6 миллиард, 30 йыл хеҙмәт итәсәк тип иҫәпләнелә.

2015 йылдың ноябрендә газүткәргес ваҡытынан алда файҙаланыуға тапшырылған&lt;ref&gt;[https://neftegaz.ru/news/view/143685-V-Kazahstane-zapustili-novyj-gazoprovod-istoricheskogo-znacheniya-Beyneu-Bozoy-Shimkent В Казахстане запустили новый газопровод исторического значения Бейнеу-Бозой-Шымкент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029074620/https://neftegaz.ru/news/view/143685-V-Kazahstane-zapustili-novyj-gazoprovod-istoricheskogo-znacheniya-Beyneu-Bozoy-Shimkent |date=2018-10-29 }}&lt;/ref&gt;


== Галерея ==
&lt;gallery&gt;File:Река Арыс - panoramio.jpg|Арыш (Арыс) йылғаһы
File:Речка &quot;Сарыайгыр&quot; - panoramio.jpg|Һарайғыр (Сарыайгыр) йылғаһы
File:Азаттық ауылы.jpg|Азаттыҡ ауылы
File:Вид на пик &quot;Сайрамский&quot; - panoramio.jpg| Сайрам суҡыһы күренеше
File:Угамский хребет - panoramio.jpg|Уғам һырты
File:Kazygurt mountain with Adam&amp;Eva.jpg|Ҡазығурт тауы итәге &lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Байпаков К. М.'' Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья (VI -нач. XIII вв). — Алма-Ата: Наука, 1986. — 256 с.
* ''Мырзалиева З. К.'' [http://moydocs.ru/istoriya/1309/index.html Исторические корни в формировании топонимии Южного Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140405093002/http://moydocs.ru/istoriya/1309/index.html |date=2014-04-05 }} // Вопросы истории Кыргызстана. — Б., 2010. — № 1.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://ru.ontustik.gov.kz/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091006090027/http://ru.ontustik.gov.kz/ |date=2009-10-06 }}
* [http://ru.ontustik.gov.kz/files/ataposting/7512/map.gif Карта Южно-Казахстанской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105093440/http://ru.ontustik.gov.kz/files/ataposting/7512/map.gif |date=2011-11-05 }}
* [http://www.brif.kz/maps/south_kaz_region.php Южно-Казахстанская область, данные 1999 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629203342/http://www.brif.kz/maps/south_kaz_region.php |date=2006-06-29 }}


{{DEFAULTSORT:}}
[[Категория:Ҡаҙағстан өлкәләре]]</text>
      <sha1>55t0z6rv97fugn4ztlzl487k6vdp2z9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тршинец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151139</id>
    <revision>
      <id>1299321</id>
      <parentid>1290959</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T06:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3684" sha1="i9c815y2lr64zlk60kc68rste41b8wi" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Тршинец''' ({{Lang-cs|Třinec}}, {{Lang-pl|Trzyniec}}) — статутлы ҡала . [[Чехия]]ның Моравия-Силезия крайында, Олше йылғаһы буйында, илдең көнсығышында [[Польша]] менән сиктәш урынлашҡан. Тршинец ҡалаһының халҡы 38 953 кеше (2001 йыл мәғлүмәттәре буйынса), шуларҙың 17,7 % — поляктар&lt;ref&gt;[http://www.czso.cz/sldb/sldb2001.nsf/obce/598810?OpenDocument Результаты переписи 2001 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029192552/http://www.czso.cz/sldb/sldb2001.nsf/obce/598810?OpenDocument |date=2013-10-29 }}{{ref-cs}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Тршинец ауылы XIV быуатта барлыҡҡа килгән. Документтарҙа 1444 йылда тәү башлап телгә алына. Ул ваҡытта халыҡтың күпселеге ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән, районда [[эзбизташ]], тимер мәғдәне һәм [[балсыҡ]]тың бай ятҡылыҡтары табыла. [[1836 йыл]]да металл эшкәртеү мейестәре төҙөлә башлаған, [[1839 йыл]]да Тешин өлкәһендә тәүге ҙур металлургия заводы эшләй башлай.

[[1851 йыл]]да Тршинец эшселәре инициативаһы менән беренсе мәктәп асыла. [[1871 йыл]]да Тршинецта тимер юлы төҙөлөү ҡаланың артабанғы үҫешенә этәргес бирә. Тешин өлкәһе бүленгәндән һуң, [[1920 йыл]]да Тршинец [[Чехословакия]] составына инә. [[1931 йыл]]да Тршинец ҡала статусын ала.

[[1938 йыл]]дың октябрендә ҡалалар Тешин өлкәһе менән бергә [[Польша]] тарафынан тартып алынала, [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында ҡала нацистар [[Германия]]һына ҡарай. Һуғыш тамамланғандан һуң, ҡала һәм уның тирә-яғындағы ауылдар [[Чехословакия]]ға кире ҡайтарыла һәм уның составына индерелә.

== Иҡтисад ==
Тршинец — мөһим ҡара металлургия үҙәге. [[Тршинец металлургия заводы]] ({{Lang-cs|Třinecké železárny}}) Чехияның иң эре предприятиеларының береһе булып тора. Транспорт үҙәге.

== Мәҙәниәт ==
Тршинец — [[Чехия]]лағы поляк диаспораһының мәҙәни үҙәге.

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
* {{Флаг|Польша}} [[Бельско-Бяла]], [[Польша]]

== Билдәле кешеләр ==
* Соня Пертлова (1988—2011), шахматсы.
* Farna Ewa — поляк-чех поп-рок йырсыһы
* Томаш Клус, чех поп-йырсыһы, актёр һәм гитарасы

== Һылтанмалар ==
[http://www.trinecko.cz/ Официальный сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517101728/http://www.trinecko.cz/ |date=2019-05-17 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Чехия ҡалалары]]</text>
      <sha1>i9c815y2lr64zlk60kc68rste41b8wi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тотьма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151309</id>
    <revision>
      <id>1299320</id>
      <parentid>1285618</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T06:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40508" sha1="6bykg0b9kv8kr8ghu4l7poen2ajl3pi" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Тотьма''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ҡалаһы, 1137 йылда нигеҙ һалынған, [[Вологда]] өлкәһе Тотьма районының административ үҙәге. Ҡала Сухона йылғаһының һул ярында, уға Песья Деньга йылғаһы ҡушылған урында, [[Вологда]]нан 215 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы — 9895 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Рәсәйҙең тарихи айырыуса ҡиммәтле 41 ҡалаһы исемлегенә керә, уның планлаштырылыуын һәм боронғо төҙөлөш өлөшөн һаҡлау ҡаралған&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 «Об утверждении перечня исторических поселений»]&lt;/ref&gt;. Ҡала территорияһында бик күп федераль һәм төбәк әһәмиәтендәге ҡомартҡылар урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://cultinfo.ru/nasledie/reg_totma0.htm Перечень объектов культурного наследия федерального и регионального значения, расположенных на территории Вологодской области и состоящих под государственной охраной: г. Тотьма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192038/http://cultinfo.ru/nasledie/reg_totma0.htm |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Тотьма исеме, моғайын, [[Фин-уғыр телдәре|фин-уғыр телдәренән]] (коми «тод» — «ҡарағай, ҡыуаҡтар һәм шыршылар үҫкән еүеш урын», «-ма» -«ер» һүҙенән алынған)&lt;ref name=&quot;Ky3neuoB&quot;&gt;Кузнецов А. В. [http://www.gorodtotma.ru/127-doslavjanskie-toponimy-totemskogo-kraja.html Дославянские топонимы тотемского края] // Тотьма. Историко-литературный альманах. Под ред. [[Камкин, Александр Васильевич|А. В. Камкина]]. Вып.1 Вологда, 1995, с.48&lt;/ref&gt;. Фән күҙлегенән ҡарағанда, был рәсми ҡараш булып тора. Әммә ҡалала ашҡа топонимик легендалар ҙа бар. Шуларҙың береһе [[Пётр I|Петр I]] менән бәйле. Йәнәһе ул Тотьма тураһында «То не город — то тьма» тип әйткән имеш. Әммә легенда аныҡ дәлил бирә алмай, сөнки ҡала Петр заманына тиклем үк ошо исемде йөрөткән&lt;ref name=&quot;Ky3neuoB&quot; /&gt;.

=== Иртә тарихы ===
[[Файл:Brine_tube_of_the_Kovda_river.jpg|слева|мини|300x300пкс|&lt;center&gt;Ковда йылғаһында тоҙло һыу күтәргес торбаның ҡалдығы .&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Спасо-Суморин_монастырь.jpg|слева|мини|300x300пкс|&lt;center&gt;Спас-Суморин монастыры ХХ быуат башында.&lt;/center&gt;]]
Тотьма ҡалаһына нигеҙ һалыу датаһы тип 1137 йылды һанайҙар.&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:center&quot;
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot; |[[Феодосий Тотемский|Феодосий]]
|-
|
{| style=&quot;width:280px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:280px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Св._Феодосий_Тотемский.jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс| XVIII быуат иконаһы
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:267px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; XVIII быуат иконаһы
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:280px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:280px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Feodosiy_Totemskiy_(Russia,_19_c.)_by_shakko.jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс| XIX быуат иконаһы
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:267px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; XIX быуат иконаһы
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:280px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:280px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Theodosius_of_Totma.jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс| XХ быуат башындағы икона
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:267px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; XХ быуат башындағы икона
 &lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;

=== Тотьма Романовтар заманында ===
[[Файл:Coat_of_arms_of_Totma_(1781).jpg|слева|мини|161x161пкс|&lt;center&gt;Тотьманың 1781 йылғы тарихи гербы&lt;/center&gt;]]
XVII быуат Тотьма өсөн үҫеш осоро була, сөнки ул Төньяҡ-Двина һыу юлы буйында тора. Урыҫ дәүләтенең барлыҡ тышҡы сауҙаһы [[Балтик диңгеҙе|Балтик диңгеҙенә]] сығыу булмағанлыҡтан, [[Вологда]], Тотьма, Бөйөк Устюг һәм [[Архангельск]] аша башҡарыла, был ҡаланың үҫешенә килтерә. Ҡала аша йыл әйләнәһенә . 500-ҙән алып 1000-гә тиклем караптарүтә&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;Кузнецова С. В., Филиппова Е. В. [http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/info_totma/index.php?id_15=161 Тотьма]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / 2-е изд., испр. и доп. — Вологда: Полиграфист, 2005&lt;/ref&gt;. Тоҙ кәсептәре әһәмиәте көсәйә , был ҡаланы ныҡ байыта. Йылына бында 200 мең бот тоҙ сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.naselo.ru/attraction/id14975 Соляные источники на р. Ковда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226221013/http://www.naselo.ru/attraction/id14975 |date=2021-02-26 }}&lt;/ref&gt;.

Өс тапҡыр Тотьмаға [[Пётр I|Петр I]]&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; килә, ул тоҙ сығарыу эшен күҙәтә&lt;ref name=&quot;sobolev&quot;&gt;Соболев А. И. [http://www.booksite.ru/fulltext/sobol/ Тотьма]. Архангельск: Северо-Западное книжное издательство, 1987&lt;/ref&gt;.Аҡрынлап Тотьманың [[Санкт-Петербург]] барлыҡҡа килеү һәм шулай уҡ [[Эльтон]] һәм [[Баскунчак]] күлдәрендә тоҙ табылыу арҡаһында иҡтисади үҫеше түбәнәйә&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:&quot;
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot; |Иерусалимға инеү сиркәүе (хәҙер бинала диңгеҙселәр музейы урынлашҡан)
|-
|
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Входо-Иерусалимская_церковь_в_Тотьме.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Входоиерусалимская_церковь_в_Тотьме._Венчание.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Храм_Входа_Господня_в_Иерсалим_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|160x160пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:ЦЕРКОВЬ_ВХОДА_ГОСПОДНЯ_В_ИЕРУСАЛИМ._Тотьма.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Дворик_в_Тотьме_(ЦЕРКОВЬ_ВХОДА_ГОСПОДНЯ_В_ИЕРУСАЛИМ).jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;
[[Файл:Centre_of_Totma_in_the_early_20th_century.jpg|справа|мини|350x350пкс|&lt;center&gt;XХ быуат башында Тотьма үҙәге. Сретенский Урамы. &lt;/center&gt;]]
&lt;br&gt;&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Совет власы ===
[[Файл:Church_of_the_Entry_into_Jerusalem_in_Totma_(1960s).jpg|слева|мини|196x196пкс|&lt;center&gt;Входоиерусалимский ғибәҙәтханаһы, ликер заводына әйләндерелә (1960-сы йй.)&lt;/center&gt;]]
Вологда губернаһы, Тотьма өйәҙ бөтөрөлгәндән һуң, 1929 йылда ҡала яңы барлыҡҡа килгән Тотьма районының үҙәгенә әйләнә һәм башта Төньяҡ крайына (1929—1936), артабан — Төньяҡ өлкәһнәе (1936—1937), ә аҙаҡ — бүленә һәм [[Вологда өлкәһе]] (1937 йылдан алып) составына инә. Индустриялаштырыу ҡаалға ҙур йоғонто яһамай, бында урман һәм аҙыҡ етештереү киңәйә, электр станцияһы төҙөлә, әммә иҡтисадтың төп өлөшөндә ауыл хужалығы йүнәлеше һаҡланып килә.&lt;ref name=&quot;novosyolov&quot;&gt;Новосёлов А. М. Утраченные храмы Тотьмы. Вологда: МДК, 2012&lt;/ref&gt;:1-3.

=== Хәҙерге осор ===
1990-сы йылдарҙа ҡалала бер нисә предприятие (леспромхоз, мебель фабрикаһы, етен заводы) ябыла&lt;ref name=&quot;novosyolov2&quot;&gt;Новосёлов А. М. Тотьма. Путеводитель по достопримечательностям. Вологда: МДК, 2012&lt;/ref&gt;:18. Шулай ҙа, финанс ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан, нәҡ ошо ваҡытта Входоиерусалимский, Раштыуа һәм Успение сиркәүҙәре тергеҙелә, туризмды үҫтереү өсөн яңы идеялар барлыҡҡа килә.
2000 йылда Тотьмала физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлә&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:center&quot;
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot; |Тотьма музейҙары
|-
|
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Totma_Entry_Jerusalem.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| Диңгеҙселәр музейы (элекке Сиркәү инеп Иерусалим)
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Диңгеҙселәр музейы (элекке Иерусалимға инеү сиркәүе)
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Успенская_церковь_в_Тотьме.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс|элекке Успение ҡорамы)
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;Сиркәү боронғоһо музейы
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Totma_local_history_museum_1.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Тотьма урта мәктәбе № 3)
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Тотьма № 3 урта мәктәбе)
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Церковь_Воскресения_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|160x160пкс|Музей-күргәҙмә үҙәге.
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;Музей-күргәҙмә үҙәге
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Ivan_Kuskov's_house_museum.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| Йорт-музей [[Кусков, Иван Александрович|И. А. Кусковтың йорт-музейы]]
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; [[Кусков, Иван Александрович|И.]] [[Кусков, Иван Александрович|И. А. Кусковтың йорт-музейы]]&lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:center&quot;
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot; |Граждандар архитектураһы ҡомартҡылары
|-
|
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Духовное_училище_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс| Дини училище бинаһы
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Дини училище бинаһы
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Усадьба_Малофеева_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс|Малофеев усадьбаһы
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;Малофеев усадьбаһы
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Peter's_Handicraft_School_in_Totma.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс| Петр һөнәрселек мәктәбе (ХХ быуат башы.)
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Петр һөнәрселек мәктәбе (ХХ быуат башы.)
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Петровская_художественно-промышленная_школа._Тотьма.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс| Петр һөнәрселек мәктәбе бинаһы (2006)
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Петр һөнәрселек мәктәбе бинаһы (2006)
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Дом_купца_Кузнецова_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс| Кузнецов йорто
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Кузнецов йорто
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Холодиловский_дом.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс| Холодилов йорто
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Холодилов йорто
 &lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;
[[Файл:Спасо-Суморин_монастырь_в_Тотьме._Собор_Вознесения_Господня.jpg|справа|мини|300x300пкс|&lt;center&gt;Вознесенский соборы&lt;/center&gt;]]
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:&quot;
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot; |Спас-Суморин монастыры
|-
|
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery-1.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery-2.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс| ]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Спасо-Суморин_монастырь_в_Тотьме._Башня.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery-3.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Totma3.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;

=== Башҡа иҫтәлекле урындлары ===

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
* {{Флаг США}} Бодега Бэй
* {{Флаг Польши}} Величка
* {{Флаг России}} Соликамск
* {{Флаг России}} [[Соль-Илецк]]
* {{Флаг России}} п. Некрасовское ([[ярославль өлкәһе]])
* {{Флаг России}} Солигалич
* {{Флаг России}} Сольвычегодск

== Билдәле кешеләре ==
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:&quot;
|
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Kuskov_IA.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| &lt;center id=&quot;1295&quot;&gt;[[Кусков, Иван Александрович|Иван Кусков]] экспедицияһы көньяҡ һәм төньяҡ америкала иң урыҫ ауылына сәйәхәт ойошторолдо. 54 йыл — [[Форт-Росс]].&lt;/center&gt;
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; &lt;center id=&quot;1302&quot;&gt;[[Кусков, Иван Александрович|Иван Кусков]] экспедицияларҙа 54 йыл йөрөгән һәм Төньяҡ Американың көньяғында рус ауылына нигеҙ һалған — [[Форт-Росс]].&lt;/center&gt;
 &lt;/div&gt;
|}


|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Lunacharsky.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| &lt;center id=&quot;1327&quot;&gt;Мәғариф халыҡ комиссары була [[Луначарский, Анатолий Васильевич|.В. Луначарский]] бында байтаҡ эштәр буйынса полиция ҡаты күҙәтеү аҫтында яҙылған һәм эстетика&lt;ref&gt;Кохно И. П. [http://lunacharsky.newgod.su/lib/neizdannye-materialy/vologodskaa-ssylka-lunacharskogo Вологодская ссылка А. В. Луначарского] // Литературное наследие. Т. 82. М., 1970. С. 603—619&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; &lt;center id=&quot;1335&quot;&gt;Мәғариф халыҡ комиссары [[Луначарский, Анатолий Васильевич|.А. В. Луначарский]] бында байтаҡ эштәр буйынса полиция ҡаты күҙәтеү аҫтында торған&lt;ref&gt;Кохно И. П. [http://lunacharsky.newgod.su/lib/neizdannye-materialy/vologodskaa-ssylka-lunacharskogo Вологодская ссылка А. В. Луначарского] // Литературное наследие. Т. 82. М., 1970. С. 603—619&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Piotr_Lavrovich_Lavrov.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| &lt;center id=&quot;1346&quot;&gt;Народниктар [[Пётр Лаврович Лавров|Лавров Петр]] бында өҫтөндә эш башлаһын үҙенә билдәле «Тарихи яҙма»&lt;/center&gt;
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; &lt;center id=&quot;1352&quot;&gt;Народниктар [[Пётр Лаврович Лавров|Лавров Петр]] бында ббилдәле үҙенең «Тарихи яҙма»һын яҙған&lt;/center&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Vakhrushov_self-portrait.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| &lt;center id=&quot;1361&quot;&gt;Рәссам [[Вахрушов, Феодосий Михайлович|Вахрушов Феодосий]] үҙе бында этюд һәм картинаһын яҙа, ә тормош ҡиммәттәренә ҡотҡарыу аҙағында сәнғәт [[Спасо-Суморин монастырь|Спас-Суморин монастыры]]&lt;/center&gt;
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; &lt;center id=&quot;1368&quot;&gt;Рәссам [[Вахрушов, Феодосий Михайлович|Вахрушов Феодосий]] бында үҙенең этюдтарын һәм картиналарын яҙа, ул [[Спасо-Суморин монастырь|Спас-Суморин монастырының художество ҡиммәттәрен ҡотҡара]]&lt;/center&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;

* Вахрушов Феодосий Михайлович (1870—1931) — рәссам-реалист, [[Репин Илья Ефимович|Е. Репиндың]] уҡыусыһы. Тотьмала тыуа һәм ғүмеренең күп өлөшөн йәшәй. Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейына үҙенең байтаҡ картиналарын ҡалдырған.
* Григоров Дмитрий Александрович (1860—1929) — яҙыусы, крайҙы өйрәнеүсе, «Тотьма һәм уның тирә-яғы» очерктар китабы авторы.
* Зайцев Станислав Михайлович (1939—1992) — Тотьмала тыуған, крайҙы өйрәнеүсе, тарихсы, И. А. Кусков йорт-музейына нигеҙ һалыусы, рәссам һәм шағир.
* Иваницкий Николай Александрович (1847—1899) — этнограф-фольклорсы, шағир, ботаник, Тотьмала тыуған
* Копос Дмитрий Александрович (1925—1987) — Совет Армияһының инженер ғәскәрҙәре генерал-майоры, Тотьмала тыуған
* Кусков Иван Александрович (1765—1823) — күренекле рус тикшеренеүсеһе Аляска һәм Калифорнияны тикшергән, Форт-Росс ҡа нигеҙ һалыусы . Тотьмала мещан ғаиләһендә тыуып үҫкән.
* Лавров Пеытр Лаврович (1823—1900) — яҙыусы, публицист, народник, Тотьмала һөргөндә саҡта «Тарихи яҙма» китабын яҙа.
* Леонтьев Константин Михайлович (1849—1904) — табип, суд медицинаһы профессор.
* Луначарски Анатолий Васильевич (1875—1933) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, тәржемәсе, публицист, тәнҡитсе, беренсе мәғариф халыҡ комиссары. 1903—1904 йылдарҙан Тотьмала һөргөндә ултыра.
* Мадисон Андрей Освальдович (9 июнь 1952 — ғинуар 2009) — шағир һәм аҡыл эйәһе, — &lt;nowiki&gt;https://www.chitalnya.ru/commentary/2476/&lt;/nowiki&gt;
* Попов Василий Тимофеевич (1828—1899) — күренекле урыҫ либералы, Тотьма өйәҙ земство управаһы рәйесе.
* Раков Михаил Дмитриевич (1892—1971) — скульптор-миниатюрсы. Тотьмала тыуған һәм үҫкән.
* Рубцов Николай Михайлович (1936—1971) — күренекле рус шағиры..
* Савинов Феодосий Петрович (1865—1915) — рус шағиры.
* Сажин Николай Прокопиевич (ырыу.1936) — рәссам-реалист, Тотьма районында тыуған.
* Токарев Николай Ильич (1836—1916) — Тотьмала тыуған, сауҙагәр-меценат..
* Феодосий Тотемский (Суморин) (1530—1568) — Тотьмалағы Спас-Преображенск монастыры эргәһендә Изге Илия Рус православие сиркәүен һала.
* Трутнев Иван Васильевич (09.08.1951 — н в.) — ун тапҡыр гер спорты буйынса донъя чемпионы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Тотьма}}
* {{Китап|автор=[[Брумфилд, Уильям Крафт|Брумфилд У.]]|заглавие=Тотьма: Архитектурное наследие в фотографиях : &lt;nowiki&gt;[фотоальбом]&lt;/nowiki&gt;|ссылка=|ответственный=&lt;nowiki&gt;[предисл.: Б. Рубл, А. Комеч; пер. с англ.: Н. Сосна]&lt;/nowiki&gt;|издание=|место=М.|издательство=Три квадрата|год=2005|страниц=78|серия=Серия &quot;Открывая Россию&quot;|isbn=5-94607-052-5|тираж=1000|ref=}}
* Галушкина В. Н. Малый город с большой историей: [текст обзорной экскурсии]. Тотьма, 2005
* Григоров Д. А. [http://www.booksite.ru/fulltext/1to/tma/alm/ana/8.htm Тотьма и её окрестности] // Тотьма: Историко-литературный альманах / Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др.; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.] — Вып.1. — Вологда: Русь, 1995.
* Кузнецова С. В., Филиппова Е. В. [http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/info_totma/index.php?id_15=161 Тотьма]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / 2-е изд., испр. и доп. — Вологда: Полиграфист, 2005
* Новосёлов А. М. Тотьма. Путеводитель по достопримечательностям. Вологда: МДК, 2012
* Новосёлов А. М. Утраченные храмы Тотьмы. Вологда: МДК, 2012
* Попов В. Т. Город Тотьма Вологодской губернии : Ист. очерк / [Предисл. А.&lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;В.&lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;Быкова]. — Вологда: Изд. центр «Ардвисура», [1995]. — 127с. — (Летопись русской провинции).
* Соболев А. И. [http://www.booksite.ru/fulltext/sobol/ Тотьма]. Архангельск: Северо-Западное книжное издательство, 1987
* [http://booksite.ru/fulltext/1to/tma/alm/ana/index.htm Тотьма: Историко-литературный альманах] /Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др.; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.]. — Вологда: Русь, 1995. — Вып.1. — 428,[3] с.
* [http://www.booksite.ru/fulltext/two/tot/ma/index.htm Тотьма: Краеведческий альманах] / Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др. ; [Редкол. : Гл. ред. А. В. Камкин и др. ]. — Вологда: Русь, 1997. — Вып. 2. — 664,[4] с.
* [http://booksite.ru/fulltext/tot/maf/ree/index.htm Тотьма: Краеведческий альманах] / Администрация Тотем. района Вологод. обл., Тотем. краевед. музей, Вологод. гос. пед. ун-т; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.]. — Вологда: Легия. — 2001. — Вып. 3. — 294,[2] с.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20191117042353/https://totma-vologda.ru/ Официальный сайт муниципального образования «город Тотьма»]
* [http://www.totma-region.ru Официальный сайт администрации Тотемского муниципального района]
* [http://totma-vesti.ru/ Районная газета «Тотемские вести»]
* [http://hansatour.ru/totma_rus.htm Виртуальный тур по городу Тотьме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213222332/http://hansatour.ru/totma_rus.htm |date=2013-12-13 }}
* [http://www.isles.ru/spots/totma.html Тотьма] на сайте «Малые острова России»
* [http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/ Страница Тотемского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130902094354/http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/ |date=2013-09-02 }} на официальном сайте Правительства Вологодской области
* [http://www.luca.ru/netway/maps/totma.html Карта города Тотьмы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802100659/http://www.luca.ru/netway/maps/totma.html |date=2017-08-02 }}
* Филиппов С. А. [http://www.vologda.ru/~sf-totma/ Тотьма — соль земли Русской]
* Список памятников культурного наследия Тотьмы в Викигиде
[[Категория:Рәсәйҙең тарихи ултыраҡтары]]
[[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]]
[[Категория:Вологда өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>6bykg0b9kv8kr8ghu4l7poen2ajl3pi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тинчурин Кәрим Ғәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152225</id>
    <revision>
      <id>1299316</id>
      <parentid>1274615</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T04:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11706" sha1="q5art6npopl6oj2qjngny68sy84lrq6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тинчурин Кәрим Ғәли улы''' ([[15 сентябрь]] [[1887 йыл]] — [[15 ноябрь]] [[1938 йыл]]) — [[Татарҙар|татар]] драматургияһы классигы, артист һәм режиссёр. Сәйәси золом ҡорбаны.

== Биографияһы ==
Кәрим Ғәли улы Тинчурин 1887 йылдың 15 сентябрендә Пенза губернаһының&lt;ref&gt;Хәҙер [[Пенза өлкәһе]] Спасск районы&lt;/ref&gt; Аҡкүл-Тараҡлы (Белоозерка) ауылында игенсе ғаиләһендә тыуа. Күрше ауыл мәҙрәсәһендә башланғыс белем алғандан һуң, [[1900 йыл]]да [[Ҡазан]]ға килә һәм, төрлө ялланма эштәрҙә эшләп, бер ни тиклем аҡса йыйғас, «[[Мөхәмәҙиә (Ҡазан)|Мөхәмәҙиә]]» мәҙрәсәһенә уҡырға инә. [[1905 йыл]]ғы революцион хәрәкәттә ҡатнаша.

[[1906 йыл]]дың февралендә мәҙрәсә тәртиптәренә ҡаршы сыҡҡан өсөн 87 шәкертте, улар араһында Кәрим Тинчурин да була, &quot;Мөхәмәҙиә&quot;нән ҡыуалар. Ул башта Тамбов яҡтарына китеп, урман ҡарауылсыһы булып эшләй, һуңынан [[Түбәнге Новгород]], [[Һарытау]] яҡтарындағы ауылдарҙа балалар уҡыта. Хикәйәләр, новеллалар, шиғырҙар яҙа башлай.

[[1910 йыл]]да тәүге профессиональ татар труппаһы «Сәйәр»ҙең етәксеһе Ғ. Ҡарыев бай тормош тәжрибәһе туплаған белемле егетте «Сәйәр» труппаһына артист итеп саҡыра. К. Тинчуриндың артислыҡ таланты тиҙ асыла. [[Ғәлиәскәр Камал|Ғ. Камал]], Ғ. Исхаҡи, [[Фәтих Әмирхан|Ф.Әмирхан]], А.Островский, Ф.Шиллер һәм башҡа драматургтарҙың әсәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәрҙә ҡатнашып, үҙенсәлекле образдар тыуҙыра.

[[1906 йыл]]да уҡ сәхнә әҫәрҙәре яҙа башлаһа ла, әҙәби ижадҡа ныҡлап «Сәйәр»ҙә тотона. Бер-Бер артлы «Шомло аҙым» ([[1910]]—[[1912]]), «Беренсе сәскәләр» [[1913]]), «Көйһөҙ кейәү» ([[1915]]), «Ас ғашиҡ» (1915), «Елғыуарҙар» ([[1916]]), «Һуңғы сәләм» ([[1917]]) пьесалары донъя күрә. Ләкин батша цензураһы драматургтың әҫәрҙәрен («Көйһөҙ кейәү»ҙән башҡа) ҡуйырға рөхсәт бирмәй. Кәрим Тинчурин гәзит-журнал биттәрендә күп хикәйәләр баҫтыра, осорҙың ҡатмарлы ваҡиғаларына үҙ баһаһын биреп бара.

1917 йылғы [[Октябрь революцияһы]]ның ғәҙел йәмғиәт төҙөүгә килтерәсәгенә бөтә күңеле менән ышанған Кәрим Тинчурин халыҡҡа хеҙмәт итеүсе театр сәнғәте тыуҙырырға тырыша. Инҡилаптарҙан һуң драматургтың «Йософ менән Зөләйха» ([[1918]]), «Тутыйғош» (1918), «Һаҡла, шартламаһын» (1918) комедиялары яҙыла. Шул йылдарҙа уның ойоштороусы, етәксе таланты асыла. 1918 йылды драматург алдына тарҡалған «Сәйәр» труппаһы артистарын йыйып алыу, спектаклдәр әҙерләү бурысы ҡуйыла. Яҙыусы был эшкә ең һыҙғанып тотона һәм тиҙ арала йәш драматургтар Ш. Усманов, Ф. Сәйфи-Ҡазанлы, Ф. Бурнаш менән ижади хеҙмәттәшлек урынлаштыра, рус һәм сит ил авторҙарының әҫәрҙәрен тәржемә итеүҙе ойоштора. Күпмелер ваҡыт [[Мәскәү]]ҙә Үҙәк мосолман хәрби коллегияһында эшләгәндән һуң, К. Тинчуринды [[Һамар]] ҡалаһына, Көнсығыш фронт ҡарамағындағы татар театр студияһына етәксе итеп ебәрәләр. Драматург ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә бер төркөм артистар әҙерләп сығара һәм шулар менән [[Ырымбур]] ҡалаһында спектаклдәр ҡуя башлай. [[1922 йыл]]да ул бер ни тиклем ваҡыт [[Ташкент]]та татар театрында эшләп ала.

Кәрим Тинчурин 1922 йылда [[Ҡазан]]ға саҡырып ҡайтарыла һәм уға Татар дәүләт театр труппаһы ойоштороу бурысы ҡуйыла. Ул яңы театрға төрлө ҡалаларҙан күренекле артистарҙы һәм йәш композитор Сәлих Сәйҙәшевте саҡыра. Уларға хәҙерге Н. Островский урамындағы Йәш тамашасылар театры бинаһы бирелә.

1920—1930-сы йылдарҙа татар театрының репертуарын байытыу, жанрҙы төрләндереү, тамашасы ихтыяжына яуап бирерҙәй һүрәтләү алымдары табыу бурысы баҫа. Мирхәйҙәр Фәйзиҙең &quot;Ғәлиәбаныу&quot;ын ҡуйып, Кәрим Тинчурин музыкаль драма жанрын үҫтереп ебәрә. Тинчуриндың татар профессиональ музыка сәнғәтенә нигеҙ һалған Сәлих Сәйҙәшев менән ижади дуҫлығы, Сәйҙәшевтең сәхнә закондарын һәм әҫәрҙең жанр үҙенсәлектәрен белеүе, халыҡсан рухтағы музыкаһы, ике сәнғәт төрөнөң үҙ-ара синтетик ярашыуы әҫәр тексында йәшерелгән фекерҙәрҙе асырға ярҙам итә. Шул рәүешле «Ҡазан һөлгөһө» ([[1923]]), «Һүнгән йондоҙҙар» (1923), «Зәңгәр шәл» ([[1926]]), «Ил» ([[1927]]), «Ҡандыр буйы» ([[1931]]) кеүек тәрән философик, әхлаҡи йөкмәткеле, сихри музыкалы һоҡланғыс әҫәрҙәр яҙыла. Музыкаль драма жанрында уңышлы эшләгән авторҙың трагедия һәм драма-комедиялары донъя күрә: «Зар» ([[1922]]), «Американ» ([[1924]]), «Елкәнһеҙҙәр» (1926), «Ударниктар байрамы» ([[1933]]), «Улар өсәү ине» ([[1935]]) һ.б. Әҙиптең драматургия һәм театр сәнғәтен үҫтереүҙәге хеҙмәте юғары баһалана — 1926 йылда «Татарстандың атҡаҙанған артисы» тигән исем бирелә. Ләкин уның ижады, эшмәкәрлеге ҡапма-ҡаршы фекерҙәр ҙә тыуҙыра. Матбуғатта үткәндәрҙе яҡлай, уға мәҙхиә йырлай тигән мәҡәләләр күренә.

1928 йылды Кәрим Тинчурин бер төркөм артистар менән [[Әстерхан]]ға күсеп китергә мәжбүр була. Унда татар театрында баш режиссёр булып эшләй, үҙенең «Ил» драмаһын да шунда беренсе тапҡыр сәхнәгә ҡуя. Ике йылдан уны Ҡазанға саҡырып ҡайтаралар.

Кәрим Тинчуриндың ғүмере ваҡытһыҙ өҙөлә. Ул — [[Сталин репрессиялары]]ның ҡорбаны. 1938 йылдың 15 ноябрендә фажиғәле юҡ ителә, уға бары илле генә йәш була.

== Хәтер ==
* Ҡазандың Вахит районында урынлашҡан урамға исеме бирелгән.
* Ҡазандың Вахит районында урынлашҡан паркҡка исеме бирелгән (Ҡазандың «гайд-паркы»).
* Яр Саллы ҡалаһының (Иҫке ҡала) Комсомол районы ГЭС биҫтәһе 10-сы комплексында урынлашҡан урамға исеме бирелгән.
* 1988 йылда Татар дәүләт драма һәм комедия театрына Кәрим Тинчурин исеме бирелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{| class=&quot;noprint&quot; align=&quot;right&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; style=&quot;float:right; clear:both; border:solid #008 2px; margin:0em 0em 0.5em 0.5em; width:20%;&quot; width=&quot;20%&quot;
|[[Файл:Wikiquote-logo.svg|ссылка=Incubator:Wq/tt/Кәрим Тинчурин|слева|36x36пкс]] [[Викиөзек|Викицитата]] өсөн '''&lt;span class=&quot;wikiquote-ref&quot;&gt;[[incubator:Wq/tt/Кәрим Тинчурин|Кәрим Тинчурин]]&lt;/span&gt;''' темаһы буйынса бар бит
|}
* [https://web.archive.org/web/20121114072817/http://adiplar.narod.ru/tincurin.htm Биографияһы]
* [http://kitap.net.ru/tinchurin/ Татар электрон китапханаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017050527/http://kitap.net.ru/tinchurin/ |date=2010-10-17 }}
* [http://tatar.org.ru/kurs/10-adabiyat/cyr_384.php Татар виртуаль гимназияһы]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://kazanutlary.ru/galeme/item/316-vakyitsyiz-s%D2%AFng%D3%99n-yoldyiz Ваҡытһыҙ һүнгән йондоҙ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903141640/http://kazanutlary.ru/galeme/item/316-vakyitsyiz-s%D2%AFng%D3%99n-yoldyiz |date=2014-09-03 }}
* [http://kazanutlary.ru/galeme/item/316-vakyitsyiz-s%D2%AFng%D3%99n-yoldyiz Автор: Әлфәт Закирйәнов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903141640/http://kazanutlary.ru/galeme/item/316-vakyitsyiz-s%D2%AFng%D3%99n-yoldyiz |date=2014-09-03 }}
* [http://giylem.tatar/?p=2361 Кәрим Тинчурин тураһында һәр кем белергә тейешле 7 факт]

[[Категория:Мөхәмәҙиә (Ҡазан) мәҙрәсәһе шәкерттәре]]
[[Категория:Татар АССР-ының атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Татар драматургтары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]]
[[Категория:1938 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1887 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>q5art6npopl6oj2qjngny68sy84lrq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>СССР бронетехникаһы Икенсе донъя һуғышында</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154316</id>
    <revision>
      <id>1299274</id>
      <parentid>1285885</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T14:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Танкеткалар */</comment>
      <origin>1299274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39113" sha1="ktnmgnmgh2ie5ndwmcbuexnot6mo5m8" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:T-18-Kubinka1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:Bt2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37-3.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 tank.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T50 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]] Piton
| [[Файл:T-60 Kubinka.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:KV-1s.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:OT-26, front.jpeg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:TankT34.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:Бронетрактор НИ-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Isu122S kiev.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Броне-танк (Киев).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Етештерелгән машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм ғәскәрҙәрҙә һәйбәт яҡлаулығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында «Катюша» менән сағыштырмаса яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарҙың рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарының рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Ba27ph7.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI armored car at the parade on Red Square.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Ba-20 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Ba10 parola 1.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>ktnmgnmgh2ie5ndwmcbuexnot6mo5m8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299275</id>
      <parentid>1299274</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T14:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары */</comment>
      <origin>1299275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39131" sha1="fwy4ov4nvkfd1lnyzyib7bbw2z3s82z" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:T-18-Kubinka1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:Bt2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37-3.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 tank.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T50 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]] Piton
| [[Файл:T-60 Kubinka.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:KV-1s.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:OT-26, front.jpeg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:TankT34.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:Бронетрактор НИ-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Броне-танк (Киев).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Етештерелгән машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм ғәскәрҙәрҙә һәйбәт яҡлаулығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында «Катюша» менән сағыштырмаса яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарҙың рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарының рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Ba27ph7.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI armored car at the parade on Red Square.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Ba-20 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Ba10 parola 1.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>fwy4ov4nvkfd1lnyzyib7bbw2z3s82z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299279</id>
      <parentid>1299275</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эрзац-САУ-ҙар */</comment>
      <origin>1299279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39164" sha1="nm2084qk1keumn4qi8m6shbin2bwms5" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:T-18-Kubinka1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:Bt2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37-3.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 tank.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T50 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]] Piton
| [[Файл:T-60 Kubinka.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:KV-1s.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:OT-26, front.jpeg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:TankT34.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:Бронетрактор НИ-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Етештерелгән машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм ғәскәрҙәрҙә һәйбәт яҡлаулығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында «Катюша» менән сағыштырмаса яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарҙың рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарының рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Ba27ph7.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI armored car at the parade on Red Square.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Ba-20 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Ba10 parola 1.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>nm2084qk1keumn4qi8m6shbin2bwms5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299280</id>
      <parentid>1299279</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кесе һәм еңел танкылар */</comment>
      <origin>1299280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39421" sha1="3x2tzsenkfmn8ff3uzezjzgm68ipuue" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:KV-1s.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:OT-26, front.jpeg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:TankT34.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:Бронетрактор НИ-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Етештерелгән машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм ғәскәрҙәрҙә һәйбәт яҡлаулығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында «Катюша» менән сағыштырмаса яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарҙың рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарының рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Ba27ph7.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI armored car at the parade on Red Square.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Ba-20 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Ba10 parola 1.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>3x2tzsenkfmn8ff3uzezjzgm68ipuue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299281</id>
      <parentid>1299280</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ауыр танкылар */</comment>
      <origin>1299281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39473" sha1="9xd4jrz32rfxgp2xdxpm1pjhrd3dt8p" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:OT-26, front.jpeg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:TankT34.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:Бронетрактор НИ-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Етештерелгән машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм ғәскәрҙәрҙә һәйбәт яҡлаулығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында «Катюша» менән сағыштырмаса яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарҙың рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарының рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Ba27ph7.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI armored car at the parade on Red Square.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Ba-20 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Ba10 parola 1.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>9xd4jrz32rfxgp2xdxpm1pjhrd3dt8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299282</id>
      <parentid>1299281</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ут бөрккөс танкылар */</comment>
      <origin>1299282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39573" sha1="kb7dvzksbdp1hcp2nii7hdlww5hpgtd" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|безрамки]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|безрамки]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:Бронетрактор НИ-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Етештерелгән машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм ғәскәрҙәрҙә һәйбәт яҡлаулығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында «Катюша» менән сағыштырмаса яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарҙың рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарының рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Ba27ph7.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI armored car at the parade on Red Square.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Ba-20 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Ba10 parola 1.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>kb7dvzksbdp1hcp2nii7hdlww5hpgtd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299283</id>
      <parentid>1299282</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ут бөрккөс танкылар */</comment>
      <origin>1299283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39551" sha1="kupdkk36axpur5cr2c4730zi6zuit94" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:Бронетрактор НИ-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Етештерелгән машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм ғәскәрҙәрҙә һәйбәт яҡлаулығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында «Катюша» менән сағыштырмаса яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарҙың рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарының рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Ba27ph7.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI armored car at the parade on Red Square.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Ba-20 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Ba10 parola 1.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>kupdkk36axpur5cr2c4730zi6zuit94</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299284</id>
      <parentid>1299283</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) */</comment>
      <origin>1299284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39527" sha1="n7zsqp66234tj8cxlb8weyrswkn60lx" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:NI tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Етештерелгән машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм ғәскәрҙәрҙә һәйбәт яҡлаулығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында «Катюша» менән сағыштырмаса яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарҙың рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарының рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Ba27ph7.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI armored car at the parade on Red Square.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Ba-20 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Ba10 parola 1.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>n7zsqp66234tj8cxlb8weyrswkn60lx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299285</id>
      <parentid>1299284</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар */</comment>
      <origin>1299285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39280" sha1="m1dndy5ts61utrhise75ickmees8s63" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:NI tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| [[Файл:БМ-8-24 в Музее военной техники УГМК.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Етештерелгән машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм ғәскәрҙәрҙә һәйбәт яҡлаулығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында «Катюша» менән сағыштырмаса яҡшы яҡтан баһалана.
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| 
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-13-16]]
| [[Файл:Katusha BM-13 STZ-5-NATI.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |?
| Катюша — БМ-8 (82 мм), БМ-13 (132 мм) һәм БМ-31 (310 мм) реактив артиллерияһы хәрби машиналарының рәсми булмаған атамаһы.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Ba27ph7.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI armored car at the parade on Red Square.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Ba-20 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Ba10 parola 1.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>m1dndy5ts61utrhise75ickmees8s63</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299286</id>
      <parentid>1299285</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Реактив залплы ут системалары */</comment>
      <origin>1299286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39031" sha1="kfn9snt4lffdgrq136qm467wk2i17sj" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:NI tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| [[Файл:БМ-8-24 в Музее военной техники УГМК.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Етештерелгән машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм ғәскәрҙәрҙә һәйбәт яҡлаулығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында «Катюша» менән сағыштырмаса яҡшы яҡтан баһалана.
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| [[Файл:БМ-8-24 в Музее военной техники УГМК.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Ba27ph7.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI armored car at the parade on Red Square.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Ba-20 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Ba10 parola 1.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>kfn9snt4lffdgrq136qm467wk2i17sj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299287</id>
      <parentid>1299286</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар */</comment>
      <origin>1299287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38704" sha1="pbe9fmv0mgu48mk5fm0wsgf4wa2obcl" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:NI tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗСУ-37]]
| [[Файл:ZSU-37 Self-Propelled Anti-Aircraft Gun (37011510354).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| [[Файл:БМ-8-24 в Музее военной техники УГМК.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Ba27ph7.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI armored car at the parade on Red Square.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Ba-20 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Ba10 parola 1.jpg|150px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>pbe9fmv0mgu48mk5fm0wsgf4wa2obcl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299288</id>
      <parentid>1299287</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бронеавтомобилдәр */</comment>
      <origin>1299288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38973" sha1="4y35i8wr1txhfv1i0vcezoary1l4pli" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:NI tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗСУ-37]]
| [[Файл:ZSU-37 Self-Propelled Anti-Aircraft Gun (37011510354).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| [[Файл:БМ-8-24 в Музее военной техники УГМК.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 67.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:Файл:FAI 1933 armoured car during &quot;ProDvizhanie 2025&quot;.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Бронеавтомобиль БА-20М в Музее отечественной военной истории (cropped).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Файл:Бронеавтомобиль БА-10 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>4y35i8wr1txhfv1i0vcezoary1l4pli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299289</id>
      <parentid>1299288</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бронеавтомобилдәр */</comment>
      <origin>1299289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38964" sha1="fvesdso4hnv7i246p7eswvtcuux1y0j" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:NI tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗСУ-37]]
| [[Файл:ZSU-37 Self-Propelled Anti-Aircraft Gun (37011510354).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| [[Файл:БМ-8-24 в Музее военной техники УГМК.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 67.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI 1933 armoured car during &quot;ProDvizhanie 2025&quot;.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Бронеавтомобиль БА-20М в Музее отечественной военной истории (cropped).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Файл:Бронеавтомобиль БА-10 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>fvesdso4hnv7i246p7eswvtcuux1y0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299290</id>
      <parentid>1299289</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бронеавтомобилдәр */</comment>
      <origin>1299290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38955" sha1="an03b9yzz5pdhb7cdip2lsc8qslsdel" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:NI tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗСУ-37]]
| [[Файл:ZSU-37 Self-Propelled Anti-Aircraft Gun (37011510354).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| [[Файл:БМ-8-24 в Музее военной техники УГМК.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 67.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI 1933 armoured car during &quot;ProDvizhanie 2025&quot;.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Бронеавтомобиль БА-20М в Музее отечественной военной истории (cropped).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Бронеавтомобиль БА-10 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>an03b9yzz5pdhb7cdip2lsc8qslsdel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299291</id>
      <parentid>1299290</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аэросаналар */</comment>
      <origin>1299291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39016" sha1="t82uzgl9rpsivl8ll63bxzmw9ucsodd" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:NI tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗСУ-37]]
| [[Файл:ZSU-37 Self-Propelled Anti-Aircraft Gun (37011510354).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| [[Файл:БМ-8-24 в Музее военной техники УГМК.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 67.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI 1933 armoured car during &quot;ProDvizhanie 2025&quot;.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Бронеавтомобиль БА-20М в Музее отечественной военной истории (cropped).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Бронеавтомобиль БА-10 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|[[Файл:NKL-16.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|[[Файл:НКЛ-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>t82uzgl9rpsivl8ll63bxzmw9ucsodd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299292</id>
      <parentid>1299291</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Артиллерия тягачтары */</comment>
      <origin>1299292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39098" sha1="epv5d3wz2nxbj67ecdy1gn8evh4m4tr" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:NI tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗСУ-37]]
| [[Файл:ZSU-37 Self-Propelled Anti-Aircraft Gun (37011510354).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| [[Файл:БМ-8-24 в Музее военной техники УГМК.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 67.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI 1933 armoured car during &quot;ProDvizhanie 2025&quot;.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Бронеавтомобиль БА-20М в Музее отечественной военной истории (cropped).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Бронеавтомобиль БА-10 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|[[Файл:NKL-16.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|[[Файл:НКЛ-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|[[Файл:T-20 Komsomolets 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|[[Файл:Сталинец-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>epv5d3wz2nxbj67ecdy1gn8evh4m4tr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299293</id>
      <parentid>1299292</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T16:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Msgevans00</username>
        <id>42825</id>
      </contributor>
      <comment>/* Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар */</comment>
      <origin>1299293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39099" sha1="efjclxqotvxpg2tad5fstqxk3hmujpw" xml:space="preserve">{{Ук}}
Исемлеккә [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һәм һуғышҡа тиклемге осорҙа етештерелгән һәм һуғыш башында файҙаланған [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] бронехникаһы индерелгән&lt;ref&gt;[http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html Бронетехника СССР 1930—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522004044/http://www.museum-tank.ru/IIwar/USSR.html |date=2010-05-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.dljatebja.ru/ Бронетехника времен Второй мировой войны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313225228/http://bronetehnika.dljatebja.ru/ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. Һынау үткән, әммә сериялы етештереүгә барып етмәгән өлгөләр исемлеккә индерелмәгән.

== Танкеткалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-27]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 210.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |3 295
| [[1941 йыл]] дауамында Т-27 танкеткаларының күпселеге алыштарҙа юҡҡа сыға. Уларҙың ҡулланыуы тураһында аҙаҡҡы телгә алыуҙар Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа осрай (унда һәм [[Ҡырым]]да Т-27-ләр пехотаға ярҙамсы танкылар һәм танкыларға ҡаршы пушкалар өсөн тягачтар сифатында ла ҡулланыла.
|}

== Кесе һәм еңел танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-18|Т-18 (МС-1)]]
| [[Файл:Танк МС-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1927
| align=&quot;center&quot; |959
|  МС-1 йәки Т-18 танкылары бик аҙ һанда Бөйөк Ватан һуғышы башында ғәскәрҙәрҙә һуғышҡа һәләтле хәлдә булалар һәм һуғыш башында әле ҡулланылалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26]]
| [[Файл:T-26 model 1935 - Central Armed Forces Museum, Moscow (37954394925).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1931
| align=&quot;center&quot; |11 218
|1930 йылда һатып алынған инглиз танкы «Vickers Mk E» схема өлгөһө булараҡ файҙалынған совет танкы. Был танкы төрө 1940 йылда — совет-фин һуғышында, шулай уҡ Мәскәү өсөн алышта бик йыш ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-2]]
| [[Файл:BT-2 MG.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |620
|  1941 йылдың 1 июненә ҡарата РККА ҡоралланыуында 580 линейный разведкалау БТ-2 танкы була, шул иҫәптән көнбайыш округтарҙа — 396.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-5]]
| [[Файл:БТсправа-ЭкспозицияВоеннойТехники.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |1 836
|БТ-2 танкының тәрән модернизацияһы
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БТ-7]]
| [[Файл:БТ-7 в Хабаровске.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1935
| align=&quot;center&quot; |5 328
| БТ-7 танкылары башлыса танк корпустарының танк бригадаларына, айырым танк бригадаларына бирелә һәм дошман тылына үтеп инеү өсөн ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-37А]]
| [[Файл:T-37A ‘2’ - Patriot Museum, Kubinka (26645904419).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |2 552
| Т-37А танкылары шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының башында ҡулланыла, әммә уларҙың күпселеге тиҙ арала сафтан сыға. Айырым һаҡланып ҡалған танкылар фронтта 1944 йылға тиклем һуғышалар, ә тылдағы уҡыу частарында һәм подразделениеларында улар һуғыш тамамланғанға тиклем файҙалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-38]]
| [[Файл:T-38 in the Kubinka Museum pic3.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |1 340
| 1930-сы йылдар аҙағында совет танкылары араһында Т-38 танкы иң һуғышҡа һәләтһеҙҙәр иҫәбендә була. Машина хатта ул ваҡыттағы үлсәм менән бик насар ҡоралланыуы һәм бронялауы менән айырыла, шуға күрә улар десант һәм амфибия операцияларында ҡулланылмай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-40 (танк)|Т-40]]
| [[Файл:T40kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |722
| Т-40 танкы 1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы алыштарҙа ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-50]]
| [[Файл:T-50 ‘30-204’ - Patriot Museum, Kubinka (38421789791).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 65 до 75
| Дөйөм хәрби, техник һәм эксплутацион характеристикалары буйынса Т-50 танкы үҙенең класында донъялағы иң яҡшы танкылар иҫәбенә инә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-60]]
| [[Файл:Танк Т-60 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |5 920
| Т-60 танкылары 1943 йылдың февраленә тиклем етештерелә, артабан улар күпкә еңелерәк һәм ҡеүәтлерәк Т-70 танкыһына алмаштырыла. Хәҙерге ваҡтта Рәсәй һәм Финляндия музейҙарында яҡынса 5 ошондай танкылар һаҡланып ҡалған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-70]]
| [[Файл:T-70, technical museum, Togliatti-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |8 231
| Т-70 танкыһы өсөн хәрби хеҙмәтенең иң юғары нөктәһе Курск алышы булып тора, һуңынан улар Ҡыҙыл армия частарында күренмәй башлай, шулай ҙа айырым экземплярҙары һуғыш аҙағына тиклем ҡулланышта була. 1941—1945 йылдарҙа сығарылған һаны буйынса Т-70 танкылары Ҡыҙыл Армияла һаны буйынса икенсе урында тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-80 (лёгкий танк)|Т-80]]
| [[Файл:T80(light tank)kub1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |от 75 до 85
| Двигатель ҡулайламаһының ышанысһыҙ булыуына күрә һәм РККА-ға үҙйөрөшлө ҡулайламалар (СУ-76м) кәрәклеге арҡаһында 1943 йылдан алып Т-80 танкыларҙың етештереүе туҡтатыла.
|}

== Урта танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-28]]
| [[Файл:Captured Russian Tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |503
| СССР-ҙа массауи етештереүгә сығарылған беренсе урта танк. РККА-ның поляк походында һәм совет-фин һуығышында ҡулланыла. Әлеге һуғыштарҙа бик юғары сифаттарын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-76]]
| [[Файл:T-34 Model 1940.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |33 929
|  Т-34 танкы ҡайһы бер белгестәр тарафынан Икенсе донъя һуғышы осорондағы иң яҡшы урта танк булып таныла. Уны булдырған саҡта совет конструкторҙары төп хәрби, эксплуатацион һәм техник характеристикалары араһында оптималь нисбәт табыуға өлгәшәләр. Т-34 танкы иң билдәле совет танкыһыһәм Икенсе донъя һуғышының танылыу алған символдарының береһе булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-44]]
| [[Файл:T-44-85 4.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |1 823
|  Т-44 танкылары 1944 йылда массауи рәүештә сығарыла башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы барышында уларҙың етештереүе, масштаблы һөжүм операцияларын үткәреү ваҡытында Т-34-85 танкыларҙың етештереүен кәметмәү маҡсатында, бер аҙ сикләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-57]]
|[[Файл:T-34-57 tank.jpg|frameless|200x200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |50
|Танк — истребитель. Унда урынлаштырылған 57 миллиметрлыҡ орудие ЗИС-4 (ЗИС-4М) броняны 1000 метр алыҫлыҡтан 98 миллиметрға тиклем тишә алған. Т-34-57 танкыһы массауи рәүештә 1941 һәм 1943 йылдарҙа сикләүле кимәлдә етештерелгән.
Һүрәт&lt;ref&gt;http://bronetehnika.narod.ru/t34-57/t34-57_2.jpg&lt;/ref&gt; һылтанмаһы буйынса алынды.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-34-85]]
| [[Файл:T-34-85 góra RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |более 35 000
| Икенсе донъя һуғышында төп совет танкыһы була, һуғыш тамамланғандан һуң, 1950-се йылдарға тиклем, Совет армияһы танк ғәскәрҙәренең төп нигеҙен тәшкил итә.
|}

== Ауыр танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-35]]
| [[Файл:T35 13.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |61
| Биш башнялы Т-35 танкылар Бөйөк Ватан һуғышы башында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар, әммә күп кенә боҙолоуҙар арҡаһында юҡҡа сығалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1]]
| [[Файл:KV-1.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |2 769
| 1940 йылдың мартынан 1942 йылдың августына тиклем сығарыла. Финляндия менән һуғышта һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-2]]
| [[Файл:Кв-2 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1940
| align=&quot;center&quot; |334
| Хәрби машина 1940 йылдың ғинуарында эшләнә, сөнки РККА-ға [[Совет-фин һуғыштары|Совет-фин һуғышы (1939—1940)]] барышында киҫкен рәүештә Маннергейм һыҙаты фортификациялары менән көрәш алып барыу өсөн ҡеүәтле ҡораллы һәм яҡшы һаҡлаулы танк кәрәк була.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-1с|КВ-1С]]
| [[Файл:1112. Museum “Breakthrough of the Siege of Leningrad”.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |(1942)
| align=&quot;center&quot; |1085
| КВ—1 ауыр танкының баштағы варианты ышанысһыҙ һәм түбән хәрәкәтсәнлеге арҡаһында Ҡыҙыл Армия командирҙарының ялыуҙарына бәйле әлеге хәрби машина сығарыла башлай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-85]]
| [[Файл:KV-85 in Avtovo.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |148
| Хәрби машина дошмандың яңы «Тигр» ауыр танкылары барлыҡҡа килеүенән һуң сығарыла башлай. 85 индексы машинаның төп ҡаралланыу калибрын күрһәтә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-1]]
| [[Файл:IS 1 prototyp.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |130
|  ИС-1 һәм ИС-2 танкылары КВ-1 ауыр танкыһы һәм ауыр бронялы КВ-13 урта танкыһы өлгөһөнән булдырылған. '''ИС''' аббревиатураһы «[[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]]» исем-фамилияһынан алынған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-2]]
| [[Файл:IS-2 tank Monument at WWII Memorial in Shatki.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |3 475
| Дөйөм алғанда, частарҙы һәм подразделениеларҙы көсәйтеү сараһы булараҡ танк тулыһынса командованиеның ышанысын аҡлай, дошмандың нығытлған һыҙаттарын бәреп үтеү һәм ҡалаларҙы штурмлау өсөн тәғәйенләнә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИС-3]]
| [[Файл:IS-3-latrun-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1945
| align=&quot;center&quot; |2 311
| ИС-3 танкылары Икенсе донъя һуғышындағы алыштарҙа ҡатнашмайҙар, әммә 1945 йылдың 7 сентябрендә бер танкылар полкы Берлинда Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға бағышланған Ҡыҙыл Армия частары парадында ҡатнаша һәм [[Гитлерға ҡаршы коалиция]] буйынса СССР-ҙың көнбайыш союздаштарына бик ныҡ тәьҫир итә.
|}

== Ут бөрккөс танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТ-26]]
| [[Файл:Хт-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1932
| align=&quot;center&quot; |более 615
| [[Т-26]] еңел танкы базаһында булдырылған совет еңел химик үт бөрккөс [[танк]].
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-6]]
|[[Файл:КВ-6 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941

| align=&quot;center&quot; |~4
|Совет ауыр ут бөрккөс танк.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[КВ-8]] &lt;br&gt;''КВ-8С''
|[[Файл:КВ-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |~ 139
| Оборонаны йырып үтеү өсөн тәғәйенләнгәндәр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ОТ-34]]
|[[Файл:Памятник-танк-Т-34.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 170
| ОТ-34 — Т-34 базаһында булдырылған. Автоматик дары поршенле АТО-41 ут бөрккөсө менән ҡоралланған, ул курсовой пулемёт урынында урынлаштырылған һәм шуға күрә КВ-8 танкынан айырмалы рәүештә 76-миллиметрлыҡ пушканы һаҡлап алып ҡалырға мөмкинлек тыуа.
|}

== Эрзац-танкылар (бронетракторҙар) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НИ-1]]
| [[Файл:NI tank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |порядка 60
| «Ҡурҡытыр өсөн» («На испуг») (НИ-1) танкы — [[Эрзац|эрзац-танк]] (бронетрактор), 1941 йылда Одесса оборонаһы осоронда сығарылған һәм броня ҡалайы менән ҡапланған, еңел уҡсылар һәм пушка ҡоралы менән ябай артиллерия тягачынан торғабронетрактор. Бындай машиналар бер нисә трактор заводында танкылар етешмәү сәбәпле сығарыла.
|}

== Еңел үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламалары (САУ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76]]
| [[Файл:Su76 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |14 292
| СУ-76 еңел штурмлау орудиеһы һәм танкыларға ҡаршы САУ сифатында пехотаға ут менән ярҙам итеү өсөн тәғәйенәләнә.
|}

== Урта ПТ-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-122]]
| [[Файл:SU-122 Kubinka 12.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |638
| СУ-122 тура туптарҙы төбүә штурмлау орудиеһы сифатында ҡулланыла, ябыҡ позилицияларҙан утҡа тотоу бик һирәк була. Күбеһенсә СУ-122 танкылар частарына ярҙам итеү өсөн ҡулланыла, улар менән бергә атакаға барып, танкыларға ҡаршы орудиеларҙы һәм башҡа һөжүмгә ҡамасаулаған кәртәләрҙе юҡҡа сығаралар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-76и]]
| [[Файл:SU-76i.jpg|200px]]
|  align=&quot;center&quot; |1943&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/su76i/su76i.html Самоходная установка СУ-76И]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |210
| Алыштарҙа тартып алынған Pz Kpfw III һәм САУ StuG III немец танкылары базаһында штурмлау орудиеһы класындағы ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-85]]
| [[Файл:Su-85 TBiU 8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |4 100&lt;ref&gt;[http://easyget.narod.ru/tank/sy_85.html СУ-85]&lt;/ref&gt;
| СУ-85 ауырлығы буйынса уртаса үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы, истребителдәр танкылар класына ҡарай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-100]]
| [[Файл:National Museum of Military History, Bulgaria, Sofia 2012 PD 043.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |от 4 772 до 4 976
| СУ-100 тәүге тапҡыр 1945 йылдың ғинуарында ҡулланыла, артабан СУ-100 Бөйөк Ватан һуғышының һәм Совет-япон һуғыштары операцияларында ҡатнаша, шулай ҙа уларҙың хәрби ҡулланышы сикләүле була.
|}

== Ауыр үҙйөрөшлө штурмлау орудиелары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[СУ-152]]
| [[Файл:11-Heavy self propelled gun su 152-LMW.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |670

|  СУ-152-ның хәрби дебюты 1943 йылда йәйгеһен курск алышында була, унда ул яңы немец ауыр танкыларына һәм САУ-ҙарына ҡаршы тороуҙа яҡшы яҡтан баһалана.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-152]]
| [[Файл:Soviet tank ISU-152, &quot;35 years - Victory Park&quot;, Kineshma.JPG|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; | 2 825
| Дөйөм алғанда, ИСУ-152 универсаль ауыр үҙйөрөшлө ҡулайламаның уңышлы өлгөһө булып тора.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122]]
| [[Файл:ISU-122 skos RB.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1943
| align=&quot;center&quot; |1 735
| ИСУ-122 Бөйөк Ватан һуғышының йомғаҡлау этабындаҡеүәтле истребитель танкы һәм штурмлау орухиһы булараҡ киң ҡулланыла.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ИСУ-122С]]
| [[Файл:Działo samobieżne w Malborku.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1944
| align=&quot;center&quot; |675
| ИСУ-122С үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаһы ҡулланған бөтә урындарҙа ҡулланыла.
|}

== Эрзац-САУ-ҙар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗИС-30]]
|| [[Файл:UMMC Museum Complex 134.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |около 90
| Асыҡ типтағы еңел танкыларға ҡаршы САУ.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ХТЗ-16]]
| [[Файл:Fortepan 229606.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |от 70 до 100
| Ябай ауыл хужалығындағы ҡарышлауыҡлы тракторға оҡшаған, броняһы ҡалай менән ҡапланған, пушка һәм пулемёт менән ҡоралланған. Төп етешһеҙлектәре — түбән тиҙлек, бейек силуэт, хөрт бронялау, алышта насар күреү майҙаны һәм ҡуҙғалмаусан пушка.
|}

== Зенит үҙйөрөшлө ҡоролмалар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ЗСУ-37]]
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 330.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
|}

== Реактив залплы ут системалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;200px&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға &lt;br&gt;алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|сығарылған һаны&lt;br&gt; штуктарҙа
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БМ-8-24]]
| [[Файл:БМ-8-24 в Музее военной техники УГМК.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |?
| Сығарылған машиналар 1942-43 йылдарҙағы алыштарҙа ҡатнаша һәм, йөк машиналар базаһында булдырылған «Катюшалар» менән сағыштырмаса һаҡланғылығы һәм үтә алыусанлығы арҡаһында, ғәскәрҙәрҙә ыңғай ҡабул ителә.
|}

== Бронеавтомобилдәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-27]]М
| [[Файл:Soviet and Russian vehicles in Kubinka tank museum 67.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1928
| align=&quot;center&quot; |215
| Сик буйы частарында булыу сәбәпле һуғышытың беренсе аҙналарында уҡ юҡҡа машиналарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Б
|-
| align=&quot;center&quot; |[[ФАИ (бронеавтомобиль)|ФАИ]]
| [[Файл:FAI 1933 armoured car during &quot;ProDvizhanie 2025&quot;.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1933
| align=&quot;center&quot; |более 1 000
| Бронеавтомобиль&quot; [[Форд-А]]&quot; (ФАИ) йәки [[ГАЗ-М1]] (ФАИ-М) еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-20]]
| [[Файл:Бронеавтомобиль БА-20М в Музее отечественной военной истории (cropped).jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |2 114
| 1936 йылда ГАЗ-М1 еңел автомобиль шассиһында эшләнгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-3]], &lt;br&gt; [[БА-6]]
| [[Файл:BA-6 soviet armoured car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1936
| align=&quot;center&quot; |386
| БА-3 һәм БА-6 ғәскәрҙәрҙә 1942 йылға тиклем осрай.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-30]]
| [[Файл:BA-30 armored car.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |—
| Ҙур булмаған серия етештерелгән.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-10]]
| [[Файл:Бронеавтомобиль БА-10 в Музее отечественной военной истории.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1938
| align=&quot;center&quot; |3 413
| Совет ғәскәрҙәре Халхин-Голда, совет фин һуғышында һәм Бөйөк ватан һуышының бөтә дауамында
|-
| align=&quot;center&quot; |[[БА-64]]
| [[Файл:Ba64 nn.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |9 110
| БА-64 ГАЗ-64 тулы приводлы еңел автомобиле шассиһында эшләнгән. Бронеавтомобилде совет ғәскәрҙәре 1942 йылдың йәйенән башлап һәм һуғыш тамамланғанға тиклем бик әүҙем ҡулланалар, башлыса разведкалау машиналар сифатында, шулай уҡ пехотаға туранан-тура ярҙам күрһәтеү өсөн.
|}

== Аэросаналар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-16]]
|[[Файл:NKL-16.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-16 аэросаналары Бөйөк Ватан һуғышы фронттарҙа киң ҡулланыла, айырыуса 1941—1942 йылдың ҡышында. Улар оператив бәйләнеш, хәрби йөктәрҙе ташыу өсөн ҡулланылған, улар ярҙамында патруль, десант һәм хәрби операциялар башҡарылған. Десанттарҙы урындан урынға күсергән саҡта аэросаналар яугирҙарҙы бөтә ҡоралдары менән бортҡа алыуҙан тыш, махсус тростарҙа 18-20 саңғысыны һөйрәй.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[НКЛ-26]]
|[[Файл:НКЛ-26.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941&lt;ref&gt;[http://armor.kiev.ua/Tanks/WWII/sani/nkl26.php Аэросани в боях за Родину ]&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; |?
| НКЛ-26 саналарҙың корпусы бронялы була, бындай броня пуляларҙан һәм ярсыҡтарҙан һаҡлауҙы тәьмин иткән һәм бер ДТ пулемёты менән ҡоралланған; 7,62 миллиметр калибрлы пулемёт түңәрәк атыу секторын тәьмин иткән. Саналарҙы М-11 двигатель хәрәкәткә килтергән, шундай уҡ двигатель ПО-2 самолеттарына ҡуйылған.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[РФ-8-ГАЗ-98]]
| [[Файл:RF-8.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |?
| Аэросаналар Газ автомобилдәр заводы филиалында етештерелә.
|}

== Артиллерия тягачтары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Сығарылған һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Т-20 «Комсомолец»]]
|[[Файл:T-20 Komsomolets 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |7 780
|  Т-20 тягачтары 1938 йылда Хәсән күле янындағы алышта Япония менән һуғышта, 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы янында, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашалар.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[T-26T]]
| [[Файл:T-26T Artillery Tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1937
| align=&quot;center&quot; |211
| Артиллерия тягачы T-26 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Коминтерн (тягач)|Коминтерн]]
| [[Файл:Komintern artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1934
| align=&quot;center&quot; |568
| Коминтерн Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Ворошиловец (тягач)|Ворошиловец]]
| [[Файл:Voroshilovets artillery tractor.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 123&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/voroshilovec/voroshilovec.html Тяжелый артиллерийский тягач «Ворошиловец»]&lt;/ref&gt;
| «Ворошиловец» ауыр артиллерия тягачы Т-24 базаһында төҙөлә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Сталинец-2]]
|[[Файл:Сталинец-2.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;center&quot; |1 275&lt;ref&gt;[http://bronetehnika.narod.ru/stalinec2/stalinec2.html Средний артиллерийский тягач C-2 «Сталинец»]&lt;/ref&gt;
| С-2 теләһә нимәне һөйрәй алған: зенит пушаларынан гаубицаларға тиклем, шулай улар ҡыйратылған еңел һәм урта танкыларын ремонтҡа алып сыҡҡандар.
|}

== Ленд-лиз буйынса союздаштарҙан алынған танкылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Төрө
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Һүрәте
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Ҡоралланыуға&lt;br&gt; алынған
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot; width=&quot;115px&quot;|Тапшырылған танкылар һаны&lt;br&gt;(штуктарҙа)
! style=&quot;text-align: center; background: lightsteelblue;&quot;|Иҫкәрмәләр
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Стюарт (танк)|Стюарт]]
| [[Файл:M3 Stuart 001.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |1 681
| Икенсе донъя һуғышында «Стюарт» танкын [[АҠШ]]ғәскәрҙәре әүҙем файҙалана, шулай уҡ [[ленд-лиз]] программаһы буйынса байтаҡ һандарҙа [[Бөйөк Британия]]ға, [[СССР]]-ға, [[Ҡытай]]ға, Ирекле Франция һәм Югославия армияһы ғәскәрҙәренә ебәрелә.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[M3 Ли]]
| [[Файл:M3grant.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |~ 1 300
| Барыһы, төрлө варианттарҙа, МЗ танкыһы 6258 штук етештерелә. Яҡынса 2/3 етештерелгән M3 танкылар башҡа илдәргә тапшырыла, башлыса Бөйөк Британияға һәм СССР-ға.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Шерман (танк)|Шерман]]
| [[Файл:TankshermanM4.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1942
| align=&quot;center&quot; |4 248
|Советтар Союзына төрлө варианттағы 4 248 «Шерман» танкыһы тапшырыла: &lt;br&gt;
• ''M4A2'' — 1990 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W'' — 2073 берәмек&lt;br&gt;
• ''M4A4'' — 2 берәмек. Һынау поставкалары. Бензин двигателдәре арҡаһында заказдан баш тарталар.&lt;br&gt;
• ''M4A2(76)W HVSS'' — 183 берәмәк. 1945 йылдың май-июнь айҙарында тапшырыла, Европалағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмайҙар&lt;br&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Матильда (танк)|Матильда]]
| [[Файл:Matilda-latrun-1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |1 084
| 1943 йылда етештереү туҡтатылғанға тиклем Бөйөк Британияла барыһы 2 987 «Matilda II» танкыһы етештерелә, шул иҫәптән 1 084 дана ленд-лиз буйынса СССР-ға оҙатыла, 918 СССР-ға килеп етә (ҡалғандары юлда юҡ ителә).
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Валентайн (танк)|Валентайн]]
| [[Файл:Valentine tank CFB Borden 1.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |1941
| align=&quot;center&quot; |3 782
| СССР 3782 танк ебәрелә, йәки бөтә етештерелгән «Валентайндарҙың» 46 %, шул иҫәптән Канадала етештергән бөтә машиналар тиерлек.
|-
| align=&quot;center&quot; |[[Черчилль (танк)|Черчилль]]
| [[Файл:Churchilltank.jpg|200px]]
| align=&quot;center&quot; |—
| align=&quot;center&quot; |301
| Икенсе донъя һуғышы осорондағы Бөйөк Британияның пехота танкы, ауырлығы буйынса ауыр танк.
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышында СССР бронетехникаһы]]</text>
      <sha1>efjclxqotvxpg2tad5fstqxk3hmujpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Славянканың хушлашыуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159408</id>
    <revision>
      <id>1299276</id>
      <parentid>1297627</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T15:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50409" sha1="4awk4gkbtl03bjd2meq8po1ng03o9n0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Славянканың хушлашыуы»''' — [[Беренсе Балҡан һуғышы]] (1912—1913) ваҡиғалары тәьҫире аҫтында [[Тамбов]]та торған 7-се запастағы кавалерия полкы штаб-торбасыһы Василий Иванович Агапкин был көйҙө ижад итә. 1912 йылда яҙыла был [[Марш (музыка)|марш]]. Һуғышҡа, хәрби хеҙмәткә йәиһә алыҫ сәйәхәткә оҙатҡанда хушлашыуҙы сағылдырыусы милли марш. Рәсәй сиктәре аръяғында [[Рәсәй империяһы]]н, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзын]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]н&lt;ref&gt;''Елков И.'' Мир отмечает вековой юбилей «Прощания славянки». // Российская газета. — 31 мая 2012. — № 123 (5796).&lt;/ref&gt; киң танытҡан &quot;музыкаль символдар&quot;ҙың береһе булып тора.

== Тарихы ==
Марштың киң танылыу алыуының сәбәбе көйөнөң аһәңлегендә һәм ябайлығында — марш мелодияһына {{comment|моңлолоҡ|напевность}}, ярҙамсы һәм {{comment|үткенсе|проходящих}} тауыштарҙы ҡулланыусы гармоник функциялар хәрәкәте, аныҡ һәм асыҡ функциональ билдәләнешле мелодик хәрәкәттең талғынлығы хас.

Был маршта традицион жанр билдәләре һаҡлана, мәҫәлән, икенсе осорҙоң күрше өлөштәргә ҡарата тембрлы-динамик контрасы. В. И. Тутунов билдәләүенсә, марштың төп темаһында [[Людвиг ван Бетховен|Людвиг ван Бетховендың]] «Эгмонт» увертюраһындағы төп парртия менән асыҡтан-асыҡ интонацион бәйләнеш урынлаштырыла, һәм марштың башҡа темаларында ла популяр көйҙәрҙең интонацияһын тойомларға була.

Дирижёр Н. И. Губин да шул уҡ фекер яҡлы: «1912 йыл аҙағында, Бетховен һәм [[Чайковский Пётр Ильич|Чайковский]]&lt;ref&gt;''Губин Н''. [http://www.proza.ru/2010/08/01/548 У истоков Славянки. Ольга Матюнина]. Проза.ру.&lt;/ref&gt; әҫәрҙәренең образлы-интонацион материалдарын файҙаланып, Агапкин марш яҙҙы»

Ҡайһы бер музыка белгестәре, йырҙың нигеҙе итеп Агапкин [[Рус-япон һуғышы|1904-1905 йылдарҙағы Рус-япон һуғышы]]&lt;ref&gt;[http://www.a-pesni.org/drugije/proschanie.php Как «Прощание славянки» соединило две юбилейные даты]&lt;/ref&gt; осоронан һалдат мөхитендә һаҡланып ҡалған иҫке халыҡ йырын алған һәм уны эшкәрткән тип һанай. Еңел иҫтә ҡалыусы көйө арҡаһында тиҙ арала тарала.

== Беренсе баҫмаһы ==
Киң таралған фараз буйынса, Агапкин үҙ әҫәре ноталарын беренсе күрһәткән кеше полк капельмейстеры Милов була. Агапкинға ҡайһы бер ҡытыршылыҡтарын һәм уларҙы яҡшыртыу юлдарын күрһәтеп, [[Аҡмесджит|Симферополдә]] йәшәүсе 51-се Литва пехота полкында&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gazetakoroleva.ru/?arhivyear=2011&amp;month=5&amp;number=2011050&amp;st=142|title=Легендарное «Прощание славянки»|accessdate=2011-08-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131111173230/http://www.gazetakoroleva.ru/?arhivyear=2011&amp;month=5&amp;number=2011050&amp;st=142|archivedate=2013-11-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111173230/http://www.gazetakoroleva.ru/?arhivyear=2011&amp;month=5&amp;number=2011050&amp;st=142 |date=2013-11-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.historyonesong.com/2010/11/proschanie_slavyanki_1/|title=Песня «Прощание славянки». Глава 1. История песни. Авторы|accessdate=2011-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131111180159/http://www.historyonesong.com/2010/11/proschanie_slavyanki_1/|archivedate=2013-11-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111180159/http://www.historyonesong.com/2010/11/proschanie_slavyanki_1/ |date=2013-11-11 }}&lt;/ref&gt; хеҙмәт итеүсе капельмейстер, шуның менән бер рәттән нота-нәшриәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнеүсе, музыка даирәләрендә билдәле Яков Богорадҡа барырға кәңәш итә. Богорад клавир яҙырға ярҙам итә һәм маршты оркестрлаштыра, шулай уҡ исем уйлап таба — «Славянканың хушлашыуы». Был ваҡиғаларҙан һуң бер аҙҙан симферополь типографияһында тәүге йөҙ дана нотаһы баҫыла. Был тәүге баҫма тышлығына йәш ҡатын-ҡыҙ яугир менән хушлаша, алыҫта [[Балҡан тауҙары]] һәм һалдаттар отряды күренә. Һәм яҙыу: «„Славянканың хушлашыуы“ — Балҡан ваҡиғаларына яңы марш. Бөтә славян ҡатын-ҡыҙҙарына арнала. Агапкин әҫәре». Марш беренсе тапҡыр 1912 йылдың көҙөндә [[Тамбов]]та 7-се запастағы кавалерия полкы сафтары строевой смотрында күп халыҡ алдында башҡарыла.

Михаил Черток былай тип билдәләй: «Рәсәй дәүләт китапханаһы Пашков йортонда Яков Богорадтың хеҙмәттәрен тикшереп, беҙ Агапкин тураһында иҫкә алыуын таба алманыҡ, Богорад &lt;…&gt; үҙенең барлыҡ клиенттарын да ентекләп яҙып барған»&lt;ref name=&quot;slavyanka2012.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=http://slavyanka2012.ru/content/view/27/210/|title=Василий Агапкин и его марш «Прощание славянки»|accessdate=2011-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123224148/http://slavyanka2012.ru/content/view/27/210/|archivedate=2012-01-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123224148/http://slavyanka2012.ru/content/view/27/210/ |date=2012-01-23 }}&lt;/ref&gt;. Ю. Г. Циммерман нәшриәтенең 1910—1914 йылдарҙағы баҫма каталогтарында ла Черток «Славянканың хушлашыуы» маршы тураһында мәғлүмәт тапмай, В. В. Соколов та тапмай.

Рәсәй дәүләт китапханаһының РГБ электрон каталогында И. А. Шатровтың «Осень настала: Дуэт для двух голосов с фп. / Перелож. Я. Ф. Пригожаго. — М. : Изд. авт. : Печ. В. Гроссе, [1913].» әҫәрен табырға мөмкин.&lt;ref&gt;[http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1016&amp;t=3&amp;v0=Осень+Настала&amp;f=1003&amp;t=1&amp;v1=&amp;f=4&amp;t=2&amp;v2=&amp;f=21&amp;t=3&amp;v3=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v4=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v5=&amp;cc=a1&amp;i=6&amp;v=card&amp;ce=4 Шатров, И. А. Осень настала: Дуэт для двух голосов с фп.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031235309/http://old.rsl.ru/view.jsp?f=1016&amp;t=3&amp;v0=%D0%9E%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8C+%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0&amp;f=1003&amp;t=1&amp;v1=&amp;f=4&amp;t=2&amp;v2=&amp;f=21&amp;t=3&amp;v3=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v4=&amp;f=1016&amp;t=3&amp;v5=&amp;cc=a1&amp;i=6&amp;v=card&amp;ce=4 |date=2013-10-31 }}&lt;/ref&gt;

Билдәһеҙ авторҙың XX быуат башында билдәлелек алған һәм бер нисә тапҡыр пластинкаларға яҙылған «Тыуған илде һағыныу»&lt;ref&gt;[http://www.russian-records.com/details.php?image_id=189&amp;l=russian Тоска по родине, марш]&lt;/ref&gt; маршына оҡшағанлығы ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

Ике марштың да төҙөлөү формаһы бер төрлө — дүрт тактлы инеш, төп темаһы, бастар солоһы һәм трио. Ике марш та минорҙа — «Тыуған илде һағыныу» ля-минорҙа, ә «Славянканың хушлашыуы» (В. Гроссе Печатня баҫмаһында сыҡҡан В. В. Соколов китабында килтерелгән «Славянканың хушлашыуы» буйынса фекер йөрөткәндә) до-минорҙа. Һуңыраҡ ике марш та бер нисә тапҡыр башҡа тонға күсерелгән — «Тыуған илде һағыныу» хәҙер до-минорҙа билдәле, ә «Славянканың хушлашыуы» 1945 йылғы Семён Александрович Чернецкий редакцияһынан һуң әлегә тиклем ми-бемоль минорҙа башҡарыла һәм баҫыла.

Уларҙың уртаҡ мәғәнәләре, уртаҡ йүнәлеше — һағыш, хушлашыу, яҡыныңды һәм туғаныңдан айырылыу хатта юғалтыу, хәтирәләр, хәсрәт марштарҙы берләштерә һәм яҡынайта. Бәлки, «Тыуған илде һағыныу» йәш музыкант Василий Агапкинға «илһам» сығанағы булғандыр. Шулай ҙа бөтә урыҫ марштары ла минор гармониялы тигән фекер хаталы. Мәҫәлән, XIX быуат аҙағының билдәле марштары — В. Ф. Беккерҙың «Еңеү шатлығы», «Скобелев» (Франц. К?), Ф. Э. Фурмандың «Суворов маршы», билдәһеҙ авторҙарҙың &quot;Герой&quot;ы, «Еңеүселәр триумфы» авторы билдәһеҙ, И. И. Техтерҙың 92-се Печора пехота полкы маршы, билдәһеҙ авторҙың 108-се Һарытау пехота полкы маршы, Пётр Чайковскийҙың 98-се Юрьев пехота полкы маршы һ. б. — мажор гармониялы һәм минорға модулләшмәгән. Элекке марштар, Лейб-гвардия Преображенский полкы, Семёнов полкы, Измайлово полкы, Гренадер полкы, Павлов полкы марштары, триола ғына минорҙа.

Тутунов дүрт иң билдәле урыҫ хәрби-музыка мәҙәниәте әҫәрҙәрен дөйөмләштерә: вальсы «Маньчжурия янартауҙарында сопка» һәм «Амур тулҡындары» (Илья Шатров һәм Макс Кюсс), «Тыуған илде һағыныу» (Д. М. Трифонов?) һәм Агапкиндың «Славянканың хушлашыуы» марштары. Ул интонация ҡоролошо буйынса ике вальстың да марштар менән уртаҡлығы барлығын билдәләй, уларҙы V-се баҫҡыстан III-сө баҫҡысҡа һикереш «бәйләй» ти&lt;ref&gt;''Тутунов В. И.'' Военная музыка России. / под общ. ред. Е. С. Аксёнова. — М.: Музыка, 2005&lt;/ref&gt;.

Марш хәрби оркестр өсөн яҙыла, һүҙҙәре булмай. Бөтә текстары ла һуңғараҡ барлыҡҡа килә.

Киев грамяҙмалар фирмаһы Экстрафон [[1915 йыл]]да был марш яҙылған граммофон пластинкалар сығарыуы арҡаһында&lt;ref&gt;[http://www.russian-records.com/details.php?image_id=11797&amp;sessionid=e781530ca2c5bdabef051c50bc69cfec № 21245, Дух. орк. Киевск. оперного театра]&lt;/ref&gt;,ул бик тиҙ арала Рәсәйҙә билдәлелек ала. Был музыка аҫтында полктар [[Беренсе донъя һуғышы]] фронттарына киткән. Марш көйө бөтә донъяла бик тиҙ танылыу ала: уны [[Болгария]], [[Германия]], [[Австрия]], [[Норвегия]], [[Румыния]], [[Франция]], [[Швеция]], [[Югославия]] һәм башҡа илдәрҙең хәрби оркестрҙары башҡарған. Әммә һанап үтелгән илдәрҙә граммофон пластинкаһына яҙҙырыу, Рәсәй империяһынан ситтә партитуралар баҫтырыу тураһында мәғлүмәт юҡ.

== Һүҙҙәре ==
«Славянканың хушлашыуы» маршы 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң да, бигерәк тә аҡтар хәрәкәтендә популяр булып ҡала. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында марш музыкаһына үҙ ирке менән һуғышҡа китеүселәр йыры ижад ителә («Вспоили вы нас и вскормили…»), һәм ул беҙҙең көндәргә тиклем башланғыс төрөндә түгел, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] йылдарының өс вариантында: Ирекле армияла [https://web.archive.org/web/20160304055938/http://orel3.rsl.ru/sim/28.07.08/freew.mp3 студент батальоны йыры] һәм [http://a-pesni.org/grvojna/bel/sibirmarch.php «Себер маршы»] — Себер халыҡ армияһы маршы, артабан — Колчак армияһы маршы булараҡ килеп еткән. Текстың өсөнсө фаразы Дроздов дивизияһына ҡарай. «Генерал Врангелдың рус армияһы. Кубань һәм Төньяҡ Таврия һуғыштары» китабында, артиллерист Виктор Ларионов хәтирәләрендә бына шулай тип телгә ала:
{{начало цитаты}}
Тәүге, Ҡырымда ижад ителгән полк йырын башҡаралар ине:
&lt;poem&gt;
Через вал Перекопский шагая,
Позабывши былые беды,
В дни весёлого, светлого мая
Потянулись на север Дрозды.
&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

Ларионов шунда уҡ Беренсе полктың беренсе ротаһы үҙенең традицион Андреев флагын «Славянка» йыры йырлап алып ингәнен иҫкә ала. Бәлки, «Славянканың хушлашыуы» йырының был варианты Дроздов дивизияһының Беренсе полкы йыры булғандыр.

[[Ҡыҙыл майҙан|яңғыраған]] [[1941 йыл|1941 йылдың 7 ноябрендә]] үткән парадта йыйылма хәрби оркестрға Агапкин үҙе дирижёрлыҡ иткән, сөнки формаль рәүештә илдең төп парады [[Һамар|Куйбышевта]] үткән, һәм унда йыйылма оркестр менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ның]] Баш капельмейстеры С. А. Чернецкий етәкселек иткән. Марш яңғырай ли «Славянканың хушлашыуы» [[Ҡыҙыл майҙан|Ҡыҙыл майҙандағы]] парадта яңғыраны микән — мәсьәлә асыҡ ҡала. Йыйылма оркестр музыканттары Хәрби-дирижёрлыҡ факультеты курсанттары менән осрашыуҙарҙа марш яңғыраны, тип раҫлаған. [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Будённый]] шулай уҡ үҙенең мемуарҙарында марш башҡарылды тип раҫланы. Совет Армияһы Хәрби-оркестр хеҙмәте начальнигы Василий Ивановичтың уҡыусыһы [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] халыҡ артисы, генерал-майор Николай Назаров хәтирәләре буйынса, был марш 1941 йылдың 7 ноябре парадында яңғыраған. Владимир Соколовтың Агапкиндың ҡыҙының хәтирәләре буйынса яҙылған «Славянканың хушлашыуы» китабында (Мәскәү, «Совет композиторы», 1987 йыл) парадта марш башҡарылғаны телгә алына:
{{начало цитаты}}
Уны тулыһынса бер уй сорнап алғайны. Яугирҙәрҙең көсөн арттырыу, үс сәғәтен яҡынайтыу маҡсатында, музыкаль көй һалдат күңеленең тәрән ҡылдарын бар тәрәнлегенә сиртергә тейеш. Йыйылма оркестр «Славянканың хушлашыуы»н уйнаны. Марштың патриотик көйө һалдаттарҙың уйҙары һәм тойғолары менән аһәңдәш ине, һәм улар һәр береһе Ҡыҙыл майҙандан уның юғары рухи көйләнешен, дәртләндергес илһамын үҙ хәтеренә һеңдереп алып сыҡты… Һалдаттар тигеҙ рәттәргә теҙелеп атланы.&lt;ref&gt;[http://musicplanet.ru/belov/html/11_Raznoe/musykanty/Agapkin.htm ЗДРАВСТВУЙ, ПРОЩАНИЕ СЛАВЯНКИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017114650/http://musicplanet.ru/belov/html/11_Raznoe/musykanty/Agapkin.htm |date=2010-10-17 }}&lt;/ref&gt;
{{конец цитаты}}

1941 йылғы парад тураһындағы фильмды тауышландырғанда, монтажлау өсөн бик күп революцияға тиклемге марштар алынһа ла, был марш ҡулланылмаған.

Марш СССР-ҙа 1929 йылда баҫып сығарылған&lt;ref&gt;[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/note/lc/52/7#pict Разделитель Агапкин Василий Иванович 1884—1964 Композитор, дирижёр, карточка 7 из 12]&lt;/ref&gt;, ул С. А. Чернецкийҙың 1945 йылда баҫылған «[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА]] оркестры хеҙмәт-строевой репертуар» дирекциондар йыйынтығында телгә алына. Шуныһы ҡыҙыҡ: йыйынтыҡ төҙөүсе композитор, генерал-майор С. А. Чернецкий, маршты һүрәтләгәнгәндә, «типик революцияға тиклемге марш» булараҡ, һаран гармониялы, артыҡ ябайлаштырылған, тип тәнҡитләй. &quot;Үҙешмәкәр оркестр өсөн популяр марштар йыйынтығы&quot;н (Мәскәү, Музгиз, 1953 й.), 1955, 1959 йылғы боронғо популяр марштар йыйынтыҡтарында баян өсөн һалыуҙарҙа переложение тәүге ноталарҙы (Мәскәү, Музгиз, 1955, 1959 йылдар) билдәләргә мөмкин. Был йыйынтыҡтарҙы [http://www.rsl.ru/ Рәсәй дәүләт китапханаһының] электрон каталогында ҡарарға мөмкин. Һуңғараҡ марш бөтә ерҙә лә осрай.

Иң тәүге яҙмалар араһында, бәлки, 1944 йылда И. В. Петров етәкселегендәге [http://www.sovmusic.ru/sam/s8408.mp3 оркестр яҙмаһы] атарға була. Улар Апрелевский заводы пластинкаһында (АП12334/12335 1944 й.) (йәки [http://www.russian-records.com/details.php?image_id=10636 2]) пластинкалы һәм «Мәскәү оркестрҙары башҡарыуында марштар һәм кавалерия музыкаһы» («Colosseum», New York, USA, 1954) америка пластинкаһында сығарыла. Моғайын, «Торналар оса» фильмында тап ошо яҙма яңғырай. 1941 йылдан 1944 йылға тиклем И. В. Петров етәкләгән Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия оркестры башҡара тип фараз итергә кәрәк. [http://www.sovmusic.ru/sam/s7864.mp3 Авторҙың үҙ яҙмаһы] (йәки [http://www.sovmusic.ru/m/izvospom.mp3 2]), тип самаларға була, әлегә уны булдырыу датаһы билдәләнмәгән. Бәлки, был яҙма Василий Агапкиндың үҙенеке лә түгелдер, әммә ул нюанстары һәм штрихтары менән дирижёр И. В. Петровтың эштәренән айырыла. Стилистик билдәләр буйынса, ҙур ихтималлыҡ менән, был 30—50-се йылдарҙағы ҙур совет оркестры яҙмаһы тип раҫларға була. Әгәр оркестрҙың ҙур составын иғтибарға алғанда, был 1947—1955 йылдарҙа Агапкин етәкселек иткән СССР Дәүләт Хәүефһеҙлеге Министрлығының МГБ Өлгөлө оркестры булыуы бик мөмкин.

Марш СССР-ҙа Бөйөк Ватан һуғышына тиклем тыйылған булған һәм тәүге тапҡыр 1957 йылда «Торналар оса» фильмында яңғырай тигән киң таралған ҡараш йәшәй.
{{начало цитаты}}
Существует легенда о том, что будто бы на параде 7 ноября 1941 года исполнялся марш «Прощание славянки». Но этого не было, в архивах хранится точный список всех исполнявшихся тогда произведений. Да этого и не могло быть — ведь марш «Прощание славянки» был запрещен. И только после выхода на экраны знаменитого фильма «Летят журавли» этот марш был реабилитирован. Но это уже 1957 год.&lt;ref&gt;[http://www.hram-ks.ru/slavynka.shtml Марш «Прощание славянки»]&lt;/ref&gt;
{{конец цитаты}}

{{начало цитаты}}
Событие это в наши дни довольно подробно описано в книгах и очерках, посвященных Агапкину и его знаменитому маршу. Авторы их ошибаются только в одном: на том памятном ноябрьском параде «Прощание славянки» оркестр не исполнял, поскольку, как я уже упомянул, он был запрещен. Не звучал он в исполнении сводного тысячетрубного оркестра и во время парада Победы в 45-м. Полковник Василий Иванович Агапкин встречал на нём победителей, как помощник главного дирижёра этого оркестра генерал-майора С. А. Чернецкого.

«Реабилитировала» и вернула всем нам этот марш замечательная кинокартина о войне — «Летят журавли». Есть там, как вы помните, замечательная сцена: проводы добровольцев. Помните? Многолюдье провожающих у двора школы, где происходит сбор добровольцев. Вдоль решетки мечется Вероника. Ведь где-то здесь её Борис. Напряжение последних секунд. Отчаяние. И вдруг оркестр грянул марш «Прощание славянки»…&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zavolokin.ru/magazine/full/16/ |title=Долгое прощание славянки. |accessdate=2010-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202222559/http://www.zavolokin.ru/magazine/full/16/ |archivedate=2013-12-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202222559/http://www.zavolokin.ru/magazine/full/16/ |date=2013-12-02 }}&lt;/ref&gt;
{{конец цитаты}}

{{начало цитаты}}
Вспомните кинофильм «Летят журавли», проводы добровольцев, сцену, вошедшую в историю кино, как вошли в неё одесская лестница из «Потемкина» и психическая атака из «Чапаева». Эта сцена не стала бы мировым шедевром, если бы трагичность её не была так выразительно подчеркнута мелодией марша «Прощание славянки». Думается, Михаилу Калатозову нелегко дался выбор музыки, раз он решился пойти против правды: в 1941 году, когда происходят проводы добровольцев в его фильме, этот марш не мог звучать, он был запрещен, как и многое другое; исполнять его начнут позже, в 1943-ем, кстати, тогда же, когда в Красной Армии введут погоны.&lt;ref&gt;[http://www.darial-online.ru/2010_2/totrov.shtml  НОТА ЩЕМЯЩЕЙ ПЕЧАЛИ]&lt;/ref&gt;
{{конец цитаты}}

1955 йылдан башлап [[Севастополь]] һәм Симферополь ҡала тимер юл вокзалдарынан бөтә поездарҙы ла «Славянканың хушлашыуы» маршы көйө (ә 1993 йылдан алып — фәҡәт Мәскәү поезын ғына) оҙата. «Славянканың хушлашыуы» маршы Икенсе донъя һуғышынан һуң популяр була. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осоронда марш көйөнә яҙылған йырҙар киң таралыуына ҡарамаҫтан, был маршты Рәсәй империяһы йәки СССР символы булараҡ файҙаланыу, грампластинкалар яҙҙырыу, ноталарын баҫтырыу тураһында телгә алынмай.

Һуңғараҡ маршты төрлө совет оркестрҙары бер нисә тапҡыр яҙҙырған. 60—70-се йылдарҙа Н. Назаров, А. Мальцев, Н. Сергеев етәкселегендәге СССР Оборона Министрлығының Беренсе айырым күрһәтмә оркестры һәм 1995 йылғы Н. Ф. Ущаповский етәкселегендәге [http://narod.ru/disk/5382656000/01%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B8(%D0%92.%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B8%D0%BD).wma] Ленинград хәрби округы штабы Оркестры эштәрен марштың «эталон» яҙмалары тип билдәләргә була. Маршты [http://www.sovmusic.ru/m/slavank2.mp3 Почёты ҡарауыл Өлгөлө оркестры], Ленинград Хәрби-Диңгеҙ базаһы ЛВМБ Адмиралтейский оркестры, Кавказ Аръяғы хәрби округы штабы оркестры кеүек һәм башҡа оркестрҙар яҙҙырған. Сит ил оркестрҙарынан маршты [http://www.sovmusic.ru/m/proshan3.mp3 марштыҠытай Халыҡ Республикаһы Халыҡ Азатлыҡ Армияһы оркестры], америка [http://narod.ru/disk/5382695000/Farewell%20To%20A%20Slavic%20Woman%20%5BAgapkin%5D.MP3.html United States Marine Band] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116080913/http://narod.ru/disk/5382695000/Farewell%20To%20A%20Slavic%20Woman%20%5BAgapkin%5D.MP3.html |date=2014-01-16 }}, немец [http://www.sovmusic.ru/m/proshan2.mp3 Stabsmusikkorps] [http://www.sovmusic.ru/m/proshan2.mp3 der Grenztruppen] (ГДР) Heeresmusikkorps 1, Heeresmusikkorps 300 Stabsmusikkorps der Bundeswehr, австрия Militärmusik Kärnten оркестрҙары яҙҙырған.

== Хәҙерге ваҡытта ==
1914 йылда был көйгә тәүге текстар барлыҡҡа килгән, авторы билдәһеҙ:
{{Начало цитаты}}
&lt;poem&gt;
Вспоили вы нас и вскормили,
Отчизны родные поля.
И мы беззаветно любили
Тебя, Святой Руси земля.

Припев:
Но грозный час борьбы настал,
Коварный враг на нас напал.
И каждому, кто Руси сын,
На бой с врагом лишь путь один.
&lt;/poem&gt;
{{Конец цитаты}}
Ошо һүҙҙәр менән музыка Ирекле армияның студенттар батальоны гимнына әүерелгән. [[1918 йыл]]да йыр Халыҡ армияһында Себер маршы булараҡ тыуа:
{{Начало цитаты}}
&lt;poem&gt;
Вспоили вы нас и вскормили,
Сибири родные поля.
И мы беззаветно любили
Тебя, страна снега и льда.
&lt;/poem&gt;
{{Конец цитаты}}

[[1920 йыл]]да уны Дроздовский дивизияһы яугирҙәре йырлай торған булған:
{{Начало цитаты}}
&lt;poem&gt;
Через вал Перекопский шагая,
Позабывши былые беды,
В дни веселого светлого мая,
Потянулись на север «Дрозды»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://a-pesni.org/drugije/proschanie.php|title=Прощание славянки|description=A-pesni|accessdate=2014-07-24}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/poem&gt;
{{Конец цитаты}}
Марш көйөнә яңы текстар XX быуаттың икенсе яртыһында ла яҙылған. 1967 йылда СССР-ҙа марштың ноталары Аркадий Федотов тексы менән баҫылып сыға:
{{Начало цитаты}}
&lt;poem&gt;
Этот марш не смолкал на перронах,
Когда враг заслонял горизонт.
С ним отцов наших в дымных вагонах
Поезда увозили на фронт.
Он в семнадцатом брал с нами Зимний,

(1990-сы йылдарҙан йыр юлы былай тип үҙгәртелгән:
Он Москву отстоял в сорок первом)

В сорок пятом — шагал на Берлин,
Он с солдатом прошёл до Победы
По дорогам нелёгких годин.

Припев:
И если в поход
Страна позовёт
За край наш родной
Мы все пойдём в священный бой!
&lt;/poem&gt;
{{Конец цитаты}}

1974 йылда «Славянканың хушлашыуы» Александр Галич тексы менән автор башҡарыуында&lt;ref&gt;[http://c-pravda.ru/newspapers/2014/12/13/pavel-kryuchkov-zvukozapis---variant-bessmertiya П. Крючков. Звукозапись — вариант бессмертия] // «Крымская правда», 13 декабря 2014 г.&lt;/ref&gt; тарала:
{{Начало цитаты}}
&lt;poem&gt;
Снова даль предо мной неоглядная,
Ширь степная и неба лазурь.
Не грусти ж ты, моя ненаглядная,
И бровей своих темных не хмурь!

Припев:

Вперёд, за взводом взвод,
Труба боевая зовёт!
Пришел из Ставки
Приказ к отправке —
И, значит, нам пора в поход!
&lt;/poem&gt;
{{Конец цитаты}}
1984 йылда В. Лазарев Василий Агапкин 1913 йылда тамамлаған Тамбов музыка училищеһы бинаһында мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы уңайынан марштың яңы вариантын яҙа [http://www.sovmusic.ru/m/proshan6.mp3 (http://www.sovmusic.ru/m/proshan6.mp3])
{{Начало цитаты}}
&lt;poem&gt;
Наступает минута прощания,
Ты глядишь мне тревожно в глаза,
И ловлю я родное дыхание,
А вдали уже дышит гроза.
Дрогнул воздух туманный и синий,
И тревога коснулась висков,
И зовет нас на подвиг Россия,
Веет ветром от шага полков.

Прощай, отчий край,
Ты нас вспоминай,
Прощай, милый взгляд,
Не все из нас придут назад.
Прощай, отчий край,
Ты нас вспоминай,
Прощай, милый взгляд,
Прости-прощай, прости-прощай...

Летят, летят года,
Уходят во мглу поезда,
А в них - солдаты.
И в небе темном
Горит солдатская звезда.
А в них - солдаты.
И в небе темном
Горит солдатская звезда.
Летят, летят года,
А песня - ты с нами всегда:
Тебя мы помним,
И в небе темном
Горит солдатская звезда.
Тебя мы помним,
И в небе темном
Горит солдатская звезда.

Лес да степь, да в степи полустанки.
Свет вечерней и новой зари -
Не забудь же прощанье Славянки,
Сокровенно в душе повтори!
Нет, не будет душа безучастна -
Справедливости светят огни...
За любовь, за великое братство
Отдавали мы жизни свои.

Прощай, отчий край,
Ты нас вспоминай,
Прощай, милый взгляд,
Прости-прощай, прости-прощай...

&lt;/poem&gt;
{{Конец цитаты}}

Иркутск халыҡ драма ҡала театры актёры Андрей Мингалёв яҙған текст 1990-сы йылдарға ҡарай; был вариантта марш йырсы Татьяна Петрова (был текст менән маршты тәүге башҡарыусы), Жанна Бичевская һәм башҡалар репертуарына инә:
{{Начало цитаты}}
&lt;poem&gt;
Много песен мы в сердце сложили,
Воспевая родные края,
Беззаветно тебя мы любили,
Святорусская наша земля.
Высоко ты главу поднимала,
Словно солнце, твой лик воссиял,
Но ты жертвою подлости стала
Тех, кто предал тебя и продал.

Припев:

И снова в поход труба нас зовёт.
Мы вновь встанем в строй
И все пойдём в священный бой.
&lt;/poem&gt;
{{Конец цитаты}}
Бынан тыш, «Славянканың хушлашыуы» Роман Шлезак тексы менән «Расшумелись ивы плакучие» (полякса &lt;span lang=&quot;pl&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Rozszumiały płaczące się wierzby&lt;/span&gt;)&lt;ref&gt;[http://a-pesni.org/ww2-polsk/wierzby.htm «Rozszumiały się wierzby płaczące»]&lt;/ref&gt; [[Польша]]ла 1939-45 йй. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында Армия крайова&lt;ref&gt;[http://www.russian-records.com/details.php?image_id=9109 PAWEL PROKOPIENI Bas-Baryton z Orkiestra Rozszumialy sie wierzby placzace Piesn powstania]&lt;/ref&gt; партизан хәрәкәте гимны була. [[Финляндия]]ла был марш көйөнә «Ирекле Рәсәй» ({{Lang-fi|[[:fi:Vapaa_Venäjä|Vapaa Venäjä]]}}) йыры яҙыла. Текст авторы билдәһеҙ&lt;ref&gt;[http://www.russian-records.com/details.php?image_id=7717 Vapaa Wenäjä (Free Russia) With Orchestra OTTO PYYKKONEN, Tenor]&lt;/ref&gt;. 1969 йылда йыр {{Тәржемәһеҙ 5|Франк, Рейо|Рейо Франка|fi|Reijo Frank}}&lt;ref&gt;{{Youtube|haiYhza0vqo|Vapaa Venäjä}}&lt;/ref&gt; башҡарыуында милли хит-парадта Израилдә йыр «Сиктәр араһында» ({{Lang-he|בין גבולות}}) исеме менән билдәле, шиғырын 19 йәшлек Хаим Хефәр яҙған. Һәм Беренсе донъя һуғышынан һуң Фәләстин мандаты&lt;ref&gt;{{Youtube|-idDvI9Jok0|ISRAEL MUSIC HISTORY &quot;Прощание Славянки&quot; IDF Education Corps Choir Heb. Version}}&lt;/ref&gt; осоронда британдарҙың Ливандан йәшерен эмиграцияға ҡаршы көрәшенә йүнәлтелгән.

== Башҡорт телендә үҙенсәлекле тәржемәһе ==
Быйыл ғына Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Әүешкүл мәктәбенең рус теле уҡытыусыһы Гөлшат Шаһиева, Еңеүҙең 75 йыллығын ҡаршылау кисерештәре менән илһамланып, «Славянканың хушлашыуы» көйөнә 
{{Начало цитаты}}
&lt;poem&gt;
&quot;Башҡорт атлылары маршы&quot;н ижад итте. 
(«Прощание Славянки» көйөнә) 
(Василий Агапкин музыкаһы, 
Башҡортса вариант - Гөлшат Шаһиева һүҙҙәре 

Изге яу фарманы илемдә яңғ(ы)раны. 
Халҡым алды ҡулға ҡоралын. 
Ҡалдырып баш йортон, яу сапты башҡортом, 
Фатихаһын алып Уралдың. 
Ал байраҡ талпына, күңелдәр ашҡына, 
Йөрәктә - үс- нәфрәт ялҡыны. 
Мендек беҙ аттарға, теҙелдек сафтарға, 
Һүҙ бирҙек Ватанды һаҡларға. 
Тыуған ил өсөн йәлләмәм көсөм. 
Яуға мин китәм, 
Ҡурҡыу белмәм- мин ант итәм! 
Үтер айҙар, йылдар, 
Ҡайта алмаҫ бик күп улдар. 
Аямай йәнде, түгербеҙ ҡанды, 
Еңеп ҡайтырбыҙ дошманды. 
Күк күкрәй, ер тетрәй, ярһып саба аттар. 
Ут эсендә ауыл- ҡалалар. 
Үлем сәсә туптар, ятып ҡала дуҫтар, 
Тик алға ынтыла һалдаттар. 
Эйәрҙә барғанда, ҡыҫҡа ял- привалда 
Тыуған яҡты иҫкә алалар. 
Яҙалар һалдаттар өс мөйөшлө хаттар, 
Яҡынайһын тиеп аралар: 
“Һаумы, Ватаным! Ныҡ бул, ҡатыным! 
Һаҡлайым һине, 
Мин ҡайтырмын, тик көт мине”. 
Үтә айҙар, йылдар, 
Ятып ҡалды бик күп улдар. 
Аямай йәнде, түгәбеҙ ҡанды, 
Еңеп ҡайтырбыҙ дошманды. 
Яугир ат һәм һалдат уртаҡ кисте яуҙы, 
Түҙҙе ҡыштың ҡарлы буранын, 
Еңде мең үлемде, һаҡланы илемде, 
Ғорур үтте Берлин урамын. 
Килде май - шанлы ай, Еңеү таңы атты, 
Йөҙҙәрҙә балҡыны нур- шатлыҡ. 
Һалдат менән бергә саптар башҡорт аты 
Алып килде илгә азатлыҡ. 
Ҡаршы ал, Ватан! Ғорурлан, атам! 
Тоғро ҡалдым антҡа. 
Дан яугир ат һәм һалдатҡа! 
Үтте айҙар, йылдар, ятып ҡалды бик күп улдар. 
Аямай йәнде, түктек беҙ ҡанды. 
Еңеп ҡайттыҡ беҙ дошманды! 

CC BY-SA 4.0
&lt;/poem&gt;
{{Конец цитаты}}

== Хәҙерге ваҡытта ==
[[Файл:Памятник_«Прощание_славянки»_9.jpeg|мини|{{Center|[[Памятник «Прощание славянки»]]. Москва, [[Белорусский вокзал]]}}]]
Беҙҙең көндәрҙә марш тауышы аҫтында рейсҡа юлланалар;

* Пассажирские теплоходы на [[Волга|Волге]],
* Пассажирский теплоход из Мурманска в Островной,
* Пассажирский теплоход «Механик Калашников» из Омска в Салехард,
* Пассажирский поезд «Запорожье — Киев»,
* Фирменный поезд «Белгород — Москва»,
* Фирменный поезд «Волгоград» из [[Волгоград]]а в [[Мәскәү|Москву]],
* Фирменный поезд «Тамбов» (Тамбов—Москва),
* Фирменный поезд «Россия» из [[Владивосток]]а в [[Мәскәү|Москву]],
* Фирменный поезд «Кама» из [[Пермь|Перми]] в Москву,
* Фирменный поезд «Вятка» из [[Киров (Киров өлкәһе)|Кирова]] в Москву,
* Фирменный поезд {{Тәржемәһеҙ 3|Италмас (поезд)|«Италмас»|udm}} из [[Ижевск]]а,
* Фирменный поезд «Енисей» из Красноярска в Москву,
* Экспресс и фирменный поезд «Тургенев» из Орла в Москву,
* Международный поезд на пограничной станции Забайкальск [[Байкал аръяғы крайы|Забайкальского края]] (поезд «Пекин—Москва»),
* Фирменный поезд «Николай Конарёв» из Харькова в Москву,
* Фирменный поезд «Малахит» из [[Түбәнге Тагил|Нижнего Тагила]] в Москву,
* Фирменный поезд «Океан» (Хабаровск—Владивосток),
* Фирменный поезд «Сура» (Пенза—Москва),
* Фирменный поезд Воронеж—Москва,
* Фирменный поезд Ульяновск—Москва,
* Поезд «Таврия» Симферополь—Москва
* Поезд «Таврия» Севастополь—Санкт-Петербург
* Фирменный поезд «Славутич» (Симферополь-Киев),
* Фирменный поезд «Смоленск — Москва»,
* Фирменный поезд «Текстильный край» (Иваново-Санкт-Петербург),
* Фирменный поезд «Урал» (Екатеринбург — Москва),
* Поезд Архангельск-Москва,
* Поезд Черновцы-Москва,
* Фирменный поезд «Лугань» (Луганск-Киев), а также из Луганска в Москву (в прошлом),
* На Свердловской детской железной дороге города [[Екатеринбург]]а фирменный поезд «Юный Уралец» также отправляется под этот марш.
* На Горьковской детской железной дороге города каждый уходящий состав со станции «Родина» отправляется под этот марш.
* Традиционно под него отправляются поезда из Севастополя, Абакана и Феодосии.
* Поезд Киев- Москва уходил под звуки «Славянки»,
* Паром Ванино-Холмск также отправлялся под звуки этого марша,
* Поезд Абакан-Москва,
* Фирменный поезд «Волгоград-Москва»,
* Фирменный поезд «Саратов» (Саратов-Москва),
* Фирменный поезд Уфа-Москва.

Рәсәйҙә «Славянканың хушлашыуы» көйөн уйнатып һалдат хеҙмәтенә алыныусылар новобранец хеҙмәт итеү урынына йүнәлеүсе эшелондарҙы вокзалдан оҙатҡандар. Совет заманынан беҙҙең көндәргә тиклем ошо марш тауыш аҫтында әрме хеҙмәтен тултырған һалдаттарҙы хәрби частан өйҙәренә оҙатыу йолалары атҡарылған.

Марш [[Тамбов өлкәһе|Тамбов өлкәһенең]] гимны булып тора.

«72 метр» фильмының эш исеме «Славянканың хушлашыуы» тип аталғаны билдәле.

2014 йылдың 8 майында Белорус вокзалында

«Славянканың хушлашыуы» скульптура проектын асыу тантанаһы булды.

Тамбовта Василий Агапкин һәм Илья Шатров һәйкәлдәре стелаһында марш юлдары {{comment|соҡоп яҙылған|выгравированы}}.

== Һылтанмалар ==
*{{навигация}}

* [http://www.partita.ru/marches.shtml#15 Ноты марша «Прощание славянки» для духового оркестра]
* [http://a-pesni.org/grvojna/bel/vspoilivynas.php Песня добровольцев студенческого батальона]
* [http://www.sovmusic.ru/m/slavank2.mp3 Прощание Славянки на сайте SovMusic]
* {{youtube|5_396VHg6t4|в исполнении Центрального военного оркестра Министерства обороны Российской Федерации, дирижёр В. Халилов, 2010 год}}
* {{youtube|3XywSEhJ1mI|в исполнении Центрального военного оркестра Министерства обороны Российской Федерации, дирижёр В. Халилов. 2009 год}}
* {{youtube|fhFODm-3MdU|Москва, 2009 год}}
* [http://www.tmbv.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6729:2010-06-22-12-31-07&amp;catid=316:2010-06-22-12-26-23&amp; Легенда о создании марша «Прощание славянки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118190157/http://www.tmbv.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6729:2010-06-22-12-31-07&amp;catid=316:2010-06-22-12-26-23&amp; |date=2012-01-18 }}
* [http://www.a-pesni.org/drugije/proschanie.php ПРОЩАНИЕ СЛАВЯНКИ]
* [http://www.1tv.ru/news/social/209288 Столетие отмечает знаменитый на весь мир марш «Прощание славянки»] на [[Первый канал (Россия)|Первом канале]]
* [http://ria.ru/culture/20121221/915688672.html Русские и сербы отметили 100-летний юбилей марша «Прощание славянки»]
* [https://www.retroportal.ru/marsh_proshanie_slavyanki_agapkin_lazarev.html Марш «Прощание славянки». Миф и правда. Интервью с поэтом Владимиром Лазаревым]
{{Тышҡы һылтанмалар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Урыҫ телендә йырҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>4awk4gkbtl03bjd2meq8po1ng03o9n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тишекташ мәмерйәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162182</id>
    <revision>
      <id>1299318</id>
      <parentid>1279418</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T05:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6173" sha1="ll0dnryqkoydb4l03tkaa4nic7muw93" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тишек-Таш''' ({{Lang-uz|Teshik-Tosh}} &lt;span lang=&quot;uz&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Тишек-Тош&lt;/span&gt; — тишекле ҡая) — [[Үзбәкстан]]дың Сурхандаръя өлкәһе Байсунтау тауҙарындағы мәмерйә. Унда [[1938]] — [[1939 йыл]]дарҙа совет археологы Алексей Павлович Окладников мустьер мәҙәниәтенә ҡараған бер ҡәберҙә ҡыҙ бала һөлдәһен таба. Элегерәк был һөлдәне малайҙыҡы тип уйлағандар {{Sfn|Окладников|1967|с=25|name=utro-iskusstva}}.

== Тасуирлау ==
[[1938]] — [[1939 йыл]]дарҙа Совет археологы А. П. Окладников Амударъя өлкәһенең төньяғында мустьер мәҙәниәте урынын һәм 8-9 йәшлек [[Neandertal|неандерталь баланың]] баш һәм башҡа ҡайһы бер һөйәктәре күмелгән ерҙе таба&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1191394740|title=Мальчики из Тешик-Таш. Немецкие ученые доказали — неандертальцы жили не только в Европе, но и в Узбекистане и на Алтае|accessdate=2008-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102001623/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1191394740|archivedate=2013-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102001623/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1191394740 |date=2013-11-02 }}&lt;/ref&gt;. Ҡәбер ергә ҡаҙылған тау кәзәләренең мөгөҙө менән уратып алынған. Был неандерталдар араһында дини һәм йола культтарының булуын күрһәтә. Тишекташтан табылған баш һөйәгешаҡтай ҙур (1490 см³), неандерталдарға хас булғанса, күҙ өҫтө һөйәге артыҡ үҫешмәгән, танауы оҙон, һәм неандерталдарҙыҡы кеүек, эйәге юҡ. Һуңғы тикшеренеүҙәр күрһәтүенсә, һөлдә ҡыҙ баланыҡы бюулып сыҡҡан&lt;ref name=&quot;chronik&quot;&gt;{{Cite web|url=http://historia-site.narod.ru/chronik/pokolenie.htm|title=Неандертальские погребения|accessdate=2010-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020816180037/http://historia-site.narod.ru/chronik/pokolenie.htm|archivedate=2002-08-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020816180037/http://historia-site.narod.ru/chronik/pokolenie.htm |date=2002-08-16 }}&lt;/ref&gt;.

2007 йылда Сванте Паабо һәм [[Лейпциг]]тағы Макс Планк исемендәге эволюцион антропология институтының бер төркөм тикшереүселәре Тишекташтан неандерталь кешеһенең митохондрия ДНК-һын, шулай ук Окладников мөмерйәнең һөйәктәрен өйрәнә. Бығаса 13 Европа [[Neandertal|неандерталының]] декодланган геномдары менән сағыштырыу үткәрелә, Себер һәм Европа неандерталдарының митохондрия ДНК-һында оҡшашлыҡтар табыла. Тишекташ һөйәктәренә бындай анализ өсөн кәрәк булған коллагендың бик аҙ булыуы һөҙөмтәһендә радиоуглерод анализын эшләү мөмкин булмай&lt;ref&gt;''Александр Марков''. [http://elementy.ru/news/430605 Палеогенетические данные расширили ареал неандертальцев на 2000 км на восток] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091115175351/http://elementy.ru/news/430605 |date=2009-11-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Харитонов В. М.'' [http://www.antropogenez.ru/article/121/ Находки ископаемых гоминид на территории Восточной Европы и сопредельных регионов Азии (Часть 1)]&lt;/ref&gt;.

Мәмерйәнең мәҙәни ҡатламдарында (1,5 метрға тиклем) бында йәшәгән кешеләр аулаған ҡырағай ат, тау кәзәһе, [[болан]], [[айыу]] һәм башка хауан һөйәктәре табыла. Күп һанлы таш әйберҙәр (мәҫәлән, диск формаһындағы үзәктәр, ҡырғыстар) ҡиммәтле табыш булып сыға.

== Бүләктәре ==
* Тишекташ мәмерйәһен аҡан өсөн А. П. Окладников, М. Гремяцкий һәм Н. Синельников Сталин премияһына лайыҡ була.

== Әҙәбиәт ==
* Национальная энциклопедия Узбекистана . — Ташкент, 2000—2005. ;
* Рогинский Я. Внеевропейские палеоантропы // Ископаемые гоминиды и происхождение человека М., 1966.
* Тешик-Таш. Палеолитический человек. М., 1949
* 
* ''Окладников А. П.'' Мустьерская стоянка в гроте Тешик-таш в Узбекистане // КСИИМК — Вып. II. — 1939

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/110/437.htm Тешик-Таш в БСЭ]
* [http://acadlib.ru/index.php/pages Мальчик-неандерталец из грота Тешик-Таш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813191958/http://acadlib.ru/index.php/pages |date=2020-08-13 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Мәмерйәләр]]
[[Категория:Алфавит буйынса мәмерйәләр]]</text>
      <sha1>ll0dnryqkoydb4l03tkaa4nic7muw93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талабск утрауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168273</id>
    <revision>
      <id>1299308</id>
      <parentid>1272691</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T01:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20551" sha1="r512bg0430cqztrbs6m842tptursk5q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Талабск утрауҙары''' (йәки '''Залит утрауҙары''') [[Псков күле]]нең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Псков]]тан 25 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Төркөмгә өс утрау инә:

* Үрге утрау&lt;ref name=&quot;O-35-XVII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XVII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O-35-XXIII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XXIII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карта O-35-081-A&quot;&gt;{{Карта|O-35-81-A|ГГЦ}} Масштаб: в 1 см 500 м&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГКТ.о.&quot;&gt;{{Cite web|url=http://gkt.pskov.ru/news/18.11.11/328|title=Государственный комитет Псковской области по туризму, инвестициям и пространственному развитию: Жителей острова Залита учили делать сувениры своими руками|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020095122/http://gkt.pskov.ru/news/18.11.11/328|archivedate=2013-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020095122/http://gkt.pskov.ru/news/18.11.11/328 |date=2013-10-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rf-map&quot;&gt;[http://rf-map.ru/690537.html Талабские острова (о. Верхний и о. Талабск) на карте автодорог]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;православие&quot;&gt;[http://www.pravoslavie.ru/jurnal/070824121955.htm Портал Православие. Талабские острова]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;росреестр&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pkk5.rosreestr.ru/#z=14&amp;x=3122249.968368233&amp;y=7968480.993429728&amp;mls=map|title=Росреестр. Публичная кадастровая карта|accessdate=2019-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180531184647/https://pkk5.rosreestr.ru/#z=14&amp;x=3122249.968368233&amp;y=7968480.993429728&amp;mls=map|archivedate=2018-05-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313163431/https://pkk5.rosreestr.ru/#z=14&amp;x=3122249.968368233&amp;y=7968480.993429728&amp;mls=map |date=2020-03-13 }}&lt;/ref&gt; йәки  0,85 км² майҙан менән  Белов исемендәге утрау &lt;ref name=&quot;ОЗ.МО&quot;&gt;{{Cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/printable.php?do4=document&amp;id4=ac37ddbc-d6b4-4a2d-954c-768735ec0a0c|title=Закон Псковской области от 22 декабря 2010 года № 1032-ОЗ О внесении изменений в Закон Псковской области «ОБ УСТАНОВЛЕНИИ ГРАНИЦ И СТАТУСЕ ВНОВЬ ОБРАЗУЕМЫХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ НА ТЕРРИТОРИИ ПСКОВСКОЙ ОБЛАСТИ»|accessdate=2011-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927022034/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/printable.php?do4=document&amp;id4=ac37ddbc-d6b4-4a2d-954c-768735ec0a0c|archivedate=2013-09-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927022034/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/printable.php?do4=document&amp;id4=ac37ddbc-d6b4-4a2d-954c-768735ec0a0c |date=2013-09-27 }}&lt;/ref&gt; 
* Талабск утрауы &lt;ref name=&quot;O-35-069-C&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131020094458/http://gpska.yapl.ru/show-map-500.php?id_map=O-35-069-C Карта O-35-069-C] Масштаб в 1 см 500 м ({{Карта|O-35-69-C|ГГЦ}})&lt;/ref&gt; йәки Залит утрауы, майҙаны  0,62 км²
* Талабенец утрауы &lt;ref name=&quot;priroda.pskovsky-raion&quot;&gt;{{Cite web|url=http://priroda.pskov.ru/vodopolzovanie/pskovsky-raion|title=Государственный комитет Псковской области по природопользованию и охране окружающей среды: Псковский район}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; (Талабец), майҙаны   0,07 км²

Дөйөм майҙаны 1,54 км²  тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ecobez.geo.pu.ru/edu/talabs2001/ant.htm|title=Историко-культурная самобытность территории как фактор устойчивого развития туризма (на примере острова Верхний Талабского архипелага Псковско-Чудского озера)}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://priroda.pskov.ru/vodopolzovanie/pskovsky-raion|title=Государственный комитет Псковской области по природопользованию и охране окружающей среды. Псковский район}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Talabskie_ostrova.jpg|слева|мини|300x300пкс|Талабск утрауҙары]]
[[Файл:Pskov_rajon_2010.jpg|справа|мини|300x300пкс|Псков районы картаһы]]
Совет заманында утрауҙар менән шул  тораҡ пункттар үҙгәртелә: Талабск — Залит итсемендәге утрауға,  ә Үрге утрау — Белов  исемендәге утрауға (Белов утрауы) — утрауҙарҙа совет власын урынлаштырырға тырышыусы һәм  аҡ гвардеецтар тарафынан үлтерелеүсе беренсе  ҡыҙыл комиссарҙар  хөрмәтенә (уҡытыусы Ян Залит һәм уның көрәштәше И.С. Белов) атала&lt;ref name=&quot;ПскЗемля&quot;&gt;[http://www.culture.pskov.ru/ru/objects/object/218 Талабские острова], ''Культура и история Пскова и Псковской области''&lt;/ref&gt;. Әгәр тораҡ пункттар рәсми рәүештә комиссарҙар  хөрмәтенә аталған булһа, утрауҙарҙың иһә яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә,  рәсми документтарҙа, һәм халыҡ араһында утрауҙарҙың боронғо исеме лә, шулай уҡ тораҡ пункттар менән берҙәй шул уҡ исемдәре лә  (Үрге һәм Талабск)  киң таралған&lt;ref name=&quot;православие&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;priroda.pskovsky-raion&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N289-p&quot;&gt;[http://zakon-region2.ru/5/44879/ Распоряжение Администрации Псковской области от 26.10.2010 N 289-р &quot;Об утверждении концепции и разработке областной долгосрочной целевой программы «Комплексное развитие межселенной территории Залитских островов на период 2010—2012 годы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713033615/http://zakon-region2.ru/5/44879/ |date=2015-07-13 }}&lt;/ref&gt;. Хәрби-топографик  һәм картографик сығанаҡтар   утрауҙарҙың боронғо исемдәренә өҫтөнлөк бирә.&lt;ref name=&quot;O-35-XVII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XVII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O-35-XXIII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XXIII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карта O-35-081-A&quot;&gt;{{Карта|O-35-81-A|ГГЦ}} Масштаб: в 1 см 500 м&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;росреестр&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;O-35-069-C&quot;/&gt;

2000 йылда Талабск утрауҙарында 326 кеше йәшәй, 2007 йылда — 350 тирәһе кеше, 2010 йылда — 202 кеше, 2012 йылда — 193 кеше, 2013 йылда — 179 кеше йәшәй. Административ яҡтан  [[Псков районы|Псков]] районына ҡарай һәм Залит утрауҙарының ауыл-ара территорияһын тәшкил итә.  Халҡы ике ауылда тупланған: Утрау-Залит һәм  һәм  Белов исемендәге утрау&lt;ref name=&quot;ОЗ.МО&quot;/&gt;.

Утрауҙар үҙҙәренең монах  ауылдары менән  билдәле утрауы. Талабск утрауында Изге Николай храмы бар, уның башлығы 1958—2002 йылдарҙа православ диндарҙар араһында хөрмәтле протоиерей Николай Гурьянов була.  2002 йылда аҡһаҡал ошо утрауҙа ерләйнә. Уның  ҡәберенә  ғибәҙәт ҡылыуҙар башҡарыла&lt;ref&gt;[http://www.bibliopskov.ru/guryanov.htm Старец Николай Гурьянов]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Талабск халҡы Стефан Баторий ғәскәрҙәренең Псковҡа ҡыҫымын тотоп тороуҙа  үҙ өлөшөн индерә (1581—1582 йй.), ҡамауҙа ҡалған псковлыларҙы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә. Иң һуғышсан талабсклылар  легенда буйынса, үҙ ғүмерҙәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып,  Стефан Баторийҙы  [[Псков-Печора монастыры]]на үткәрмәйҙәр, батырлыҡтары өсөн  [[Иван Грозный]] рәхмәт йөҙөнән утраулыларға үҙ причалдарынан ирекле сауҙа итергә рөхсәт итә: бындай  иҡтисади өҫтөнлөк XVIII быуат аҙағына тиклем һаҡлана. Шул саҡта утрауҙа ҡаҡланған балыҡ менән һатыу иткән  халыҡ һаны 3000 самаһы кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ПскПровГар.&quot;&gt;[http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 Талабские острова. Гары: бандиты или сверхлюди? // Псковская Провинция, № 3 (9497), 27/01/2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201047/http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ПскПровАл.&quot;&gt;[http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 Талабы: «Под крылом» Александра I // Псковская Провинция, № 5 (9499), 09/02/2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201047/http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;.

Талабский утрауҙары 1821 йылдың 12 мартында император [[Александр I]] биргән яңы статус һәм Александр посады тигән яңы исем ала&lt;ref&gt;См.: [http://kartolog.ru/2010/01/trexverstnaya-voennaya-topograficheskaya-karta-rossijskoj-imperii/ (Ряд VI, лист 7) — Военная топографическая карта западной части Российской империи (трехверстная) 1914 года, Псковская область, ряд VI, лист 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807142037/http://kartolog.ru/2010/01/trexverstnaya-voennaya-topograficheskaya-karta-rossijskoj-imperii/ |date=2012-08-07 }}. На данной карте подписаны острова и населённые пункты (''О. Талабскъ'' и '''Посадъ Александровскій'''; ''О. Верхній'' и '''Посадъ Александровскій'''; а '''Талабинецъ''' подписан как нп (видимо одноимёнен острову или находился на о-ве Верхнем, где на его северо-востоке видны отдельные (от посада Александровского) застройки, тогда как на о-ве Талабенец эти застройки точечные, возможно, собственно нижеупоминаемые 3 завода). Подписаны также количества ''заводовъ для сушки (сушенія) рыбы'': соответственно 38, 8, 3)&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта  Талабскта   ратуша барлыҡҡа килә, ул 1875 йылға тиклем эшләй. Ике утрауҙа  (Үрге һәм Талабск) земство мәктәптәре асыла&lt;ref name=&quot;ПскПровАл.&quot;/&gt;.

Талабск  утрауҙарында  йәки ''Александр посадында''  1887 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса  2849 халҡы йәшәгән&lt;ref&gt;История переписей населения на Псковской земле —  Псков, Псковстат, 2010 —  170 с. (С. 18)&lt;/ref&gt;, 1897 йылдағы иҫәп алыу буйынса — 3381 кеше&lt;ref name=&quot;ЭСБиЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Александровский посад}}&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың  июлендә архипелаг балыҡсылары йыйылышында балыҡсылар депутаттарының Талабск Советы башҡарма комитеты һайлана, ул  Псковтың һалдат һәм эшселәр советына  бер вөкил ебәрергә ҡарар итә&lt;ref&gt;ГАПО. Ф-р 590. Оп.1, д.12, л.33.&lt;/ref&gt;. 1917 йылдың Октябренән һуң  балыҡсы депуттар советы рәйесе итеп мәктәп уҡытыусыһы Ян Залит һайлана, ул һуңғараҡ  1918 йылда немец оккупацияһынан ирекле булған территорияла Псков өйәҙе советы башҡарма комитетының рәйесе була&lt;ref name=&quot;Я.З.&quot;&gt;{{Cite web|url=http://edapskov.narod.ru/pbs/pbs8.htm|title=Ян Залит в Псковской энциклопедии|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203223602/http://edapskov.narod.ru/pbs/pbs8.htm|archivedate=2014-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203223602/http://edapskov.narod.ru/pbs/pbs8.htm |date=2014-02-03 }}&lt;/ref&gt;.

[[Германия|Немец]]тар, 1918 йылдың февралендә [[Псков]]ты баҫып алыусы немецтар, Талабск утрауҙарына һөжүм итә, улар боҙ буйлап аҙ һанлы атлылар отрядын ебәрә, әммә  тиҙҙән ҡоралланған балыҡсылар дошманды 5-10 минут эсендә ҡыуып ебәрә&lt;ref name=&quot;ПскПров&quot;&gt;[http://www.province-pskov.ru/province/2011/37/507 Талабы: остров Залетова? //Псковская Провинция, № 8 (9502), 02/03/2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703025813/http://www.province-pskov.ru/province/2011/37/507 |date=2013-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

Талабск утрауҙарының  баҫып алыныуы тураһында  1918 йылдың 26 октябрендә Совет Рәсәйенең үҙәк матбуғаты хәбәр итә&lt;ref&gt;Газета «Известия». 1918. 26 октября, {{Cite web|title=Сборник материалов и документов по истории Псковского края. стр. 449.|url=http://www.vrev.ru/books/pspu078.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130528145021/http://www.vrev.ru/books/pspu078.pdf|archivedate=2013-05-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130528145021/http://www.vrev.ru/books/pspu078.pdf |date=2013-05-28 }}&lt;/ref&gt;.

Большевиктар  1918 йылда Талабск балыҡсыларын  көс менән  [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ға мобилизацияларға маташа. Талабск архипелагында балыҡсыларҙан төҙөлгән Талабск батальоны (һуңынан полкы) аҡтар яғын биләп, генерал Юденичтың Төньяҡ-Көнбайыш армияһына инә. Полкта  1000-дән алып 1500 тиклем кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 700-800 кеше утрауҙарҙан була. Йәш ротмистр Борис Сергеевич Пермикин полк командиры итеп тәғәйенләнә.  Талабск архипелагын ҡыҙылдар яулағанын белеп ҡалып, ул ун ете аҡ һалдат менән көҙгө төндә 1918 йылдың ноябрендә Талабск утрауына килә һәм илле кешенән торған ҡыҙылдар отрядын тар-мар итә, ә комиссарҙарын  (Ян Залит, Иван Белов, Осип Хорев, Шляпников Иван, Иван Галахов) күлгә ташларға бойора&lt;ref name=&quot;ПскПров&quot;/&gt;. Икенсе версия буйынса комиссарҙар  Булак-Балахович отряды аҡгвардеецтары тарафынан үлтерелә. 1919 йылдың яҙында уларҙың ике  кәүҙәһе табыла: шул саҡта утрауҙарҙағы ике тораҡ пунктты Залит һәм Белов хөрмәтенә атарға ҡарар ителә&lt;ref name=&quot;ПскЗемля&quot;/&gt;.

Ян Залит — Псков губернаһы Псков өйәҙенең Паниковский улусы Лавра ауылында 1876 йылда тыуған.  латыш сығышлы, [[Псков]]та  1903 йылда уҡытыусылар семинарияһын тамамлай. 1906 йылдан алып  РСДРП(б) ағзаһы,  1916 йылдан Талабск  утрауҙарында уҡытыусы булып эшләй.

1919 йылдың декабрендә [[Нарва]] янында Талабск халҡы, Юденичтың  Төньяҡ-Көнбайыш армияһының китеүен ҡаплап, бер ярҙа һөжүм итеүсе ҡыҙылдар һәм  икенсе ярҙа сигенеүсе эстон ғәскәрҙәре араһында ҡала. Юденичтың иҫән ҡалған яугирҙәре эстон ярына сыҡҡас, талабсклылар шулай уҡ сигенергә ҡарар итә, әммә эстондар уларҙы утҡа тота һәм Нарова боҙона ҡарай ҡыуа, ә икенсе яҡтан уларҙы ҡыҙылдар ата. Шулай итеп, ике ут араһында ҡалған полк юҡҡа сыға. Икенсе версия буйынса, эстондар,  талабсклыларҙы ҡоралһыҙ үткәрергә ризалаша, уны ҡоралһыҙландыра, ләкин сик аша үткәндә, уларға хыянат итә: Талабск һалдаттары ике яҡтан да — ҡыҙыл һәм эстондар тарафынан атып үлтерелә. Тере ҡалған Талабск яугирҙәре 1934—1937 йылдарҙа репрессиялана һәм атып  үлтерелә&lt;ref name=&quot;ПскПров&quot;/&gt;.

XX быуаттың 90-сы йылдарына тиклем Талабск утрауҙары балыҡсылыҡ үҙәге була. Хәҙерге ваҡытта балыҡсылыҡ утрауҙарҙа бөлгөнлөктә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1744|title=Олег Дементьев. Остров слёз.|accessdate=2011-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071028113425/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1744|archivedate=2007-10-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028113425/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1744 |date=2007-10-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pln-pskov.ru/tourism/ptourism/histtour/288139.html Талабские острова: Осторожно, вызывают зависимость!]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.pravoslavie.ru/jurnal/070824121955 Статья о Талабских островах на сайте Православие.ру]
* [http://www.isles.ru/spots/talabsk.html Талабские острова]
[[Категория:Псков тарихы]]
[[Категория:Утрауҙар]]</text>
      <sha1>r512bg0430cqztrbs6m842tptursk5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теләү (башҡорт ырыуы )</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176850</id>
    <revision>
      <id>1299314</id>
      <parentid>1081133</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T04:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7992" sha1="7wr2wmae8o3nhuaculdkekoi2r5zs1w" xml:space="preserve">{{Orphan|date=август 2021}}

{{Ук}}
'''Теләу''' (башҡа исемдәр: ''Теләу, Тәне, Теле, Тиләу, Телев''; {{Lang-ba|Теләү}}&lt;ref&gt;''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. — М., Наука, 1974. — С. 295.&lt;/ref&gt;) — [[табын]] [[башҡорттар]]&lt;nowiki/&gt;ы составындағы ырыу атамаһы. '''Теләу атамалы''' этнографик төркөмдәр [[ҡаҙаҡтар]] составында (Кесе жузо) һәм үзбәктәр (ҡорама составында), теле исеме менән, тилеукусши&lt;ref&gt;''Жданко Т. А.'' Очерки исторической этнографии каракалпаков (родо-племенная структура и расселение в XIX—начале XX в.). ТИЭ, новая серия, Т. IX. — М.-Л., 1950. — С. 167.&lt;/ref&gt; —[[ҡарағалпаҡтар]]ҙа, телев — [[ҡырғыҙҙар]]ҙа, теле— [[нуғайҙар]]ҙың составында бар.

== Ырыу составы ==

=== Телеу башҡорттары ===
(Ырыу араһы: бесэй, ҡазаҡ, ''ҡәйеп,'' ҡыҙыл ҡатай,[[Ҡатай|улайтаһың]], [[ҡыпсаҡ]], мәскәү, туҡ, тубал, һары, һәнәк, [[Бүре (ырыу)|б-ре]], уф-сураман)&lt;ref&gt;''Камалов А. А., Камалова Ф. У.'' Атайсал. — Уфа: Башкирское книжное издательство «Китап», 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Башкирско-русский словарь, издательство «ДИГОРА», «Русский язык», Москва.&lt;/ref&gt;.

''бесәй, бүре, ҡазаҡ, ҡәйеп, ҡыҙылбаш ҡатай, ҡыпсаҡ, мәҫкәү, туҡ, тубал, һары, һәнәк, уф-сураман'' аймаҡтары

=== Y-DNA анализы ===
Генетик анализ (протестированные) үткән телеу ырыуы башҡорттары бер өлөшө башлыса башҡорттар ырыуы R1a&lt;ref&gt;[http://www.semargl.me/ru/dna/ydna/kit/46892/ DNA base of Semargl.me] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241217103951/http://www.semargl.me/ru/dna/ydna/kit/46892/ |date=2024-12-17 }}&lt;/ref&gt; гаплогруппаһы, R1a-Z2123&lt;ref&gt;National clans project of FTDNA.&lt;/ref&gt; субклады вәкилдәре булып тора.

== Этник тарихы ==
Үҙ тикшеренеүҙәрендә Р. Ғ. Кузеев билдәләүенсә, башҡорт һәм ҡаҙаҡ этнонимдары Телеу телеуттарға барып тоташа. Был [[Телеуттар|Телеут]] һәм телеу этнонимдарҙың берҙәй булыуын (тождественность) иҫбатлай&lt;ref&gt;''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. — М. Наука, 1974. — С. 226.&lt;/ref&gt;.

[[Телеуттар|Телеут]] һәм Телеу этнонимдарҙың берҙәй булыуы [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] бассейны топонимдарында составында теркәлгән Телеү этнонимының 'теле' (ҡыт.язы. — 'тел' 鐵勒 йәки ' динлин халыҡтары ' 丁零) этнонимына барып тоташа тип билдәләргә нигеҙ бирә. Л. П. Потапов фекеренсә, төрки [[Төрки халыҡтар|телле]] телеут, теленгит һәм телес ырыу-ҡәбилә төркөмдәре үҙ атамаларында боронғо Теле этнонимын һаҡлай&lt;ref&gt;''Потапов Л. П.'' Этнический состав и происхождение алтайцев. — С. 45.&lt;/ref&gt;.

Р. Г. Кузеев фекеренсә, телеуҙәр [[Табын|ҡара-табындарға нығыраҡ яҡын төркөм булып тора]]. Бөтә был билдәләр буйынса көнсығыш табындар ырыуынан булыуына ҡарап, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер үҙенсәлектәре теле һәм мәҙәниәтенә эйә булған&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Китап|автор=Кузеев Р. Г.|заглавие=Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения|ответственный=Т. А. Жданко|издание=2-е изд., доп|место=Уфа|издательство=ДизайнПолиграфСервис|год=2010|страницы=252—254|страниц=560|isbn=978-5-94423-212-0}}&lt;/ref&gt;. Эргәһендә һылыулығын тураһында авторы күҙлегенән ҡарағанда, [[Монгол халыҡтары|монгол]] сығышлы табындар&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Сальманов А. З.|заглавие=Башкирское племенное объединение табын: вопросы формирования|ответственный=А. В. Псянчин|издание=|место=Уфа|издательство=|год=2017|страницы=32—33|страниц=290|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Китап|автор=Кузеев Р. Г.|заглавие=Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения|ответственный=Т. А. Жданко|издание=2-е изд., доп|место=Уфа|издательство=ДизайнПолиграфСервис|год=2010|страницы=242—243|страниц=560|isbn=978-5-94423-212-0}}&lt;/ref&gt;.

Р. Г. Кузеев асыҡлауынса, Теляуҙәрҙең тәү тарихы төньяҡ һундар составындағы [[:ru:Гаогюй|гаогюйец]]&lt;nowiki/&gt;тар (теле) менән бәйле. Ә улар үҙ сиратында, улар башлыса монгол телле сяньби ҡәбиләләре менән ныҡ аралашып бөткән.

Электән гаогюйецтар [[Төрки халыҡтар|төрки]] ҡәбиләләре менән тиңләштерелә&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Шул уҡ ваҡытта Н. Я Бичурин һәм А. С. Шабалов кеүек авторҙар уларҙы монгол сығышлы тип һанай&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Китап|автор=Шабалов А. С.|заглавие=Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э|ответственный=|издание=|место=Иркутск|издательство=Издательство Иркутского государственного технического университета|год=2014|страницы=8—22|страниц=248|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ Теляуҙәрҙең этник яҡтан ойошоуында Көнбайыш Монголияның монгол ҡәбиләләренең билдәле бер роле бар .

== Библиографик ==
{{Иҫкәрмәләр}}
{{Башҡорт ҡәбиләләре}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bashkirica.com/upload/iblock/7f7/7f70063261902bb56429d20f3d9c5d6c.pdf Башҡорт ырыуҙары тарихы: Кубаляк, Ҡауаҡан Теляу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716052223/https://bashkirica.com/upload/iblock/7f7/7f70063261902bb56429d20f3d9c5d6c.pdf |date=2021-07-16 }}

[[Категория:Төрки-монгол сығышлы этностар]]
[[Категория:Башҡорт ырыуҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]]</text>
      <sha1>7wr2wmae8o3nhuaculdkekoi2r5zs1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина дәүләт фискаль хеҙмәте университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176861</id>
    <revision>
      <id>1299329</id>
      <parentid>1276158</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T11:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16992" sha1="iizerj4c1bforthvzulvilv2obhdpzs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Украина дәүләт һалым хеҙмәте университеты Украина''' '''''(УДФСУ)''''' — [[Ирпень]] ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто. Украина дәүләт фискаль хеҙмәтенең нигеҙ (база) уҡыу йорто.

Университетта [[Бакалавр|бакалаврҙар]], белгестәр, магистрҙар әҙерләй. Иҫәп-иҡтисади, финанс, иҡтисад һәм һалым һалыу, юридик, ситтән тороп уҡыу, хәрби әҙерлек, һалым милицияһы факультеттарында Украинаның бөтә төбәктәренән 12 меңдән ашыу егет һәм ҡыҙ уҡый. Ситтән тороп уҡыу факультеттары [[Житомир]], [[Винница]], [[Аҡмесджит|Симферополь]], Сторожинец ([[Черновцы өлкәһе]]), [[Каменец-Подольск]] ([[Хмельницкий өлкәһе]]).ҡалаларында эшләй. Украина ДФС университеты структураһына Киев финанс-иҡтисад колледжы инә, бында кесе белгестәр әҙерләнә. Бында 500-ҙән ашыу уҡытыусы, уларҙың араһында — 6 академик, 60 доктор, 200-ҙән ашыу фән кандидаты, 55 профессор һәм 137 доцент. 2013 йылдың июленә университеттың ректоры — Мельник Птр Владимирович .

[[11 ноябрь|2015 йылдың 11 ноябрендә]] Украина министрҙар кабинеты күрһәтмәһе менән Украина Милли дәүләт һалым хеҙмәте университеты Таможня эштәре дәүләт милли ғилми-тикшеренеү институты, Финанс хоҡуғы фәнни-тикшеренеү институты бергә ҡушылып, яңы '''Украинаның фискаль хеҙмәте дәүләт университеты'''&lt;ref&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/cardnpd?docid=248641963 Про утворення Університету державної фіскальної служби України: Розпорядження КМУ від 11 листопада 2015 р. № 1184-р]''''&lt;/ref&gt; булдырыла.

== Уҡыу йортоноң тарихы ==

=== Украина торф техникумы ===
Украина Милли дәүләт һалым хеҙмәте университетының тарихы [[1921 йыл]]да [[Киев]] ҡалаһы, Тимофеевский урамы, 12 адресы буйынса урынлашҡан Украин торф техникумынан башлана. Техникумдың беренсе директоры итеп [[Украинаның Милли фәндәр академияһы|Украина Фәндәр академияһы]] ағзаһы Б М. Клопотов тәғәйенләнә. Техникум юғары уҡыу йорто тип иҫәпләнә, уны тамамлағандан һуң, тыңлаусыларға инженер-торфмейстер һәм торф табыу технигы квалификацияһы бирелгән. Ҡыҫҡартылған программа буйынса тәүге сығарылыш [[1922 йыл]]да була.

=== Ирпень торф техникумы ===
[[1932 йыл]]да, торф уҡытыу-производство комбинаты составында «Ирпень торф техникумы» тигән атама менән, техникум Киевтан [[Ирпень]] ҡасабаһына күсерелә. Комбинат директоры итеп Ф. А. Сербин тәғәйенләнә. Тәүге 20 йыл эсендә техникумда 4 меңдән ашыу белгес әҙерләнә.

=== Ирпень тау-яғыулыҡ техникумы ===
1943 йылдың 6 ноябрендә 74-се уҡсылар дивизияһы яугирҙары Ирпенде азат итә. Оккупация ваҡытында техникум емертелә, ә инде 1944 йылдың мартында ул «Ирпень тау-яғыулыҡ техникумы» тигән исем менән эшен яңырта. Директор итеп Й. Н. Любий, ә һуңынан П. А. Коломинов тәғәйенләнә. 1944—1945 уҡыу йылында техникумдың беренсе курсына 120 кеше, икенсе йылда — 38 кеше, өсөнсө йылда — 12 кеше, дүртенсе йылда — 4 кеше ҡабул ителә. Студенттар техникумды тергеҙеүҙә ҡатнаша, шулай уҡ спорт секцияларында, түңәрәктәрҙә, художестволы үҙешмәкәрлектә шөғөлләнә. 1946 йылда һуғыштан һуңғы сығарлышта 13 белгес уҡыуын тамамлай. 1947 йылдан техникумды А. С. Кухарук етәкләй. 1951 йылда яңы уҡыу корпусы (хәҙер университеттың төп корпусы), 1955 й. — дөйөм ятағы һәм уҡытыусылар өсөн торлаҡ йорт һәм дөйөм ятаҡ файҙаланыуға тапшырыла. Тап шул саҡта матур парк зонаһында урынлашҡан студенттар ҡаласығы барлыҡҡа килә. 1960 йылда техникумда «Силикаттар технологияһы», «Сәнәғәт предприятиеларында технологик ҡорамалдар», «Металды киҫеп эшкәртеү» специальностары индерелгән.

=== Ирпень индустриаль техникумы ===
[[1961 йыл]]да Ирпень тау-яғыулыҡ техникумы Ирпень индустриаль техникумы итеп үҙгәртелә. [[1968 йыл]]да унда ун һөнәр буйынса белгестәр әҙерләнгән. [[1946 йыл|1946-1968]] йылдар дауамында 3800 белгес әҙерләп сығарыла. [[1969 йыл]]да техникум үҫешендә яңы этап башлана. Техникум директоры итеп Владимир Иванович Павленко тәғәйенләнә. Техникумда 20 йыл етәксе булып эшләү осоронда заманса уҡытыу-матди базаһы ойошторола. Халыҡ хужалығы өсөн белгестәр әҙерләүҙәге емешле эшмәкәрлеге өсөн В. И. Павленко [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә, уға «Украин ССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме бирелә. [[1975 йыл]]дан бирле, Киев ҡалаһы һәм өлкәһе техникумдарының техник ижад күргәҙмәләрендә ҡатанашып, Ирпень индустриаль техникумы беренсе урынды биләй. [[1980 йыл]]да техникум түбәндәге һөнәрҙәр буйынса белгестәр әҙерләй: «Халыҡ хужалығы тармаҡтарында иҡтисад һәм планлаштырыу», «Хужалыҡ эшмәкәрлегендә бухгалтер иҫәбе, контроль һәм анализ», «Станоктарҙа һәм автоматик линияларҙа материалдар эшкәртеү», «Предприятиеларҙа һәм йәмәғәт биналарында электр ҡорамалдарын монтажлау һәм эксплуатациялау», «Программа менән идара ителеүсе станоктарҙы һәм робот-техник комплекстарын эксплуатациялау», «Программа менән идара ителеүсе электрон ҡоролмалар һәм автоматлаштырылған етештереү ҡорамалдарының төҙөлөүе һәм эксплуатациялау», «Торф етештереүҙә механизациялау һәм автоматлаштырыу», «Полимер материалдан эшләнмәләр һәм көпләүҙәр етештереү», «Инструменталь етештереү». [[1986 йыл|1986]] яңы специальность «Программа һәм һанлы идара итеү станоктарын ҡулланыу һәм көйләү». [[1969 йыл]]дан [[1990 йыл|1990 йылға]] тиклем 16 653 белгес сығарылған. Шул саҡта иҡтисади специальностар техникумдың өҫтөнлөклө йүнәлеше булды.

=== Ирпень финанс-сәнәғәт колледжы ===
[[1990 йыл]]да индустриаль техникум үҙгәртеп ҡороу йылдарында яңы типтағы урта уҡыу йорто — Ирпень индустриаль техникумы (колледж) тип үҙгәртеп ҡорола. Ул торф етештереү механиктарын, механик-электриктарын, металл эшкәртеү буйынса технологтар, пластмасса әйберҙәр технологтары, машиналар етештереү производствоһы бухгалтерҙары, плановик-экономистары, программа менән идара ителеүсе станоктар наладчиктары, банк эше белгестәре әҙерләгән. [[1991 йыл]]да колледж директоры итеп техникумды [[1976 йыл]]да тамамлаусы иҡтисади фәндәр кандидаты Мельник Пётр Владимирович тәғәйенләнә. Украина юғары уҡыу йорттары менән берлектә кадрҙарҙы баҫҡыслы әҙерләү тормошҡа ашырыла. Сығарылыш уҡыусылары уҡыуҙарын дауам итеү өсөн юлланды [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]на, Киев политехник институтына, Халыҡ хужалығы институтына, Киев еңел сәнәғәт институтына, Ровно һыу хужалығы инженерҙары институтына һәм шуға оҡшаш башҡа уҡыу йорттарына йүнәлтелгән. [[1995 йыл]]да Ирпень индустриаль техникумы (колледжы) Ирпень финанс-сәнәғәт колледжы итеп үҙгәртелә.

=== Украина финанс-иҡтисади институты ===
[[1996 йыл]]да Ирпень финанс-сәнәғәт колледжы нигеҙендә Украина Финанс министрлығына буйһонған Украин финанс-иҡтисад институты булдырыла, ә [[15 ноябрь|1996 йылдың 5 ноябренән]] ул Украинаның Дәүләт һалым хакимиәте ҡарамағына тапшырыла. Ректоры итеп П. В. Мельник тәғәйенләнә. Институт киләһе квалификация кимәле: кесе белгес; [[бакалавр]]; белгес буйынса белем биреү эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра. Биш факультет: финанс-иҡтисади, юридик, иҫәп-экономика факультеты, һалым милицияһы ([[1997 йыл|1997]] й.) булырыла, Ситтән тороп уҡыу факультеты һәм ун ете кафедрра булдырыла. Украина Министрҙар Кабинеты Постановлениеһы менән институт структураһында Украинаның Дәүләт һалым хеҙмәте өсөн кадрҙарҙы ҡабаттан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү Үҙәге булдырыла.

=== Украинаның дәүләт һалым хеҙмәте милли академияһы ===
[[1999 йыл]]да Украина Министрҙар кабинеты ҡарарына ярашлы, Украина финанс-иҡтисад институты нигеҙендә Украина дәүләт һалым хеҙмәте Академияһы булдырыла. Академияны [[Фән докторы|иҡтисад фәндәре докторы]], профессор Мельник Пётр Владимирович етәкләй. Академия коллективы милли мәғариф һәм фән үҫешенә тос өлөш индергәне өсөн, Украина Президентының [[21 август|2003 йылдың 21 авгусында]] сыҡҡан 870/2003-сө Указы менән ГПС Академияһына милли статусы бирә.

=== Украина дәүләт һалым хеҙмәте милли университеты ===
[[23 август|2006 йылдың 23 авгусы]] Украина Министрҙар кабинетының 472-р Бойороғо Дәүләт һалым хеҙмәте милли академияһы Украина дәүләт һалым хеҙмәте милли университеты тип үҙгәртелә.

=== Украинаның Фискаль хеҙмәте дәүләт университеты ===
Украина Министрҙар Кабинеты 2015 йылдың 11 ноябрендә баҫылған «Украинаның дәүләт фискаль хеҙмәте университеты булдырыу тураһында» 1184-р һанлы бойороғона, Украина Дәүләт фискаль хеҙмәтенең 2016 йылдың 15 ғинуарҙа донъя күргән 35-се һанлы «Украина Дәүләт һалым хеҙмәте милли университетын үҙгәртеп ҡороу тураһында» бойороғона ярашлы, Украина дәүләт һалым хеҙмәте милли университеты Украина дәүләт фискаль хеҙмәте милли университеты тип үҙгәртеп ҡорола.

== Тәнҡит ==
2013 йылдың июлендә Киев өлкәһе Прокуратураһы Украина 2012 йылғы Футбол буйынса Европа Чемпионатына әҙерләнеү барышында бюджет аҡсаларын файҙаланыуҙа, атап әйткәндә, төҙөлөш-монтаж эштәре килешеүе өлөшләтә генә эшләнеүенә ҡарамаҫтан, улар өсөн 10 миллион гривна аҡса һалыныуы йәки закон боҙоуҙар асыҡланды.&lt;ref&gt;[http://dt.ua/UKRAINE/prokuratura-viyavila-u-vuzi-odioznogo-eks-regionala-melnika-roztratu-10-mln-grn-groshey-na-yevro-2012-124769_.html Прокуратура виявила у вузі одіозного екс-регіонала Мельника розтрату 10 млн грн грошей на Євро-2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130802110945/http://dt.ua/UKRAINE/prokuratura-viyavila-u-vuzi-odioznogo-eks-regionala-melnika-roztratu-10-mln-grn-groshey-na-yevro-2012-124769_.html |date=2013-08-02 }} ''Дзеркало тижня''. 08.07.2013.&lt;/ref&gt; .

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.nusta.edu.ua Университетының рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190302204824/http://ir.nusta.edu.ua/jspui/bitstream/doc/456/1/414_IR.pdf |date=2019-03-02 }}
* Л. С. Сердобінцева. Державної України служби академияһы податкової // України Енциклопедія сучасної : [ук.] : 30 т. / України Н, Товариство ім наукова. Шевченка, Досліджень енциклопедичний Н України Інститут[uk]. — К., 2001—…. — &lt;nowiki&gt;ISBN 944-02-3354-X&lt;/nowiki&gt;.
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2015 йылда асылған уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>iizerj4c1bforthvzulvilv2obhdpzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыуаш опера һәм балет театры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177123</id>
    <revision>
      <id>1299303</id>
      <parentid>1279415</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T22:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8068" sha1="i120lftkix1nijp4x5k8f86croq8dxh" xml:space="preserve">{{Достопримечательность 
|Тип                      = Театр
|Русское название         = Сыуаш дәүләт опера һәм балет театры
|Оригинальное название    = 
|Изображение              = TOB-2017.jpg
|Подпись изображения      = Сыуаш дәүләт опера һәм балет театры
|Ширина изображения       = 300px
|Статус                   = 
|Страна                   = Рәсәй
|Название местоположения  = Ҡала
|Местоположение           = Чебоксарҙа
 |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 08|lat_sec = 40 
 |lon_dir = E|lon_deg = 47|lon_min = 14|lon_sec = 13
 |region        = RU
 |CoordScale    = 2000
|Тип здания =
|Архитектурный стиль =
|Автор проекта =
|Строитель =
|Основатель =
|Первое упоминание =
|Основание = 1960
|Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}}
|Упразднён =
|Начало строительства =
|Окончание строительства =
|Здания = {{Достопримечательность/Здания||||||}}
|Состояние =
|Сайт = [http://opera21.ru/ Официальный сайт]
|Commons =
}}
'''Сыуаш дәүләт опера һәм балет театры''' (чуваш. ''Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ'') — 1993 йылда Чебоксарҙа, Сыуаш дәүләт музыкаль театры нигеҙендә ойошторолған тетар.

== Театр тарихы ==
Сыуаш музыкаль-драма театры 1960 йылда Ф. Васильевтың «Шывармань» («Һыу тирмәне») беренсе сыуаш милли операһы менән асыла. Коллективты [[Марков Борис Семенович|Борис Семенович Марков]] етәкләй.

1967 йылда Г. Хирбюның «Нарспи» операһы этаплап ҡуйыла, ул К. Иванов исемендәге САССР дәүләт премияһы менән билдәләнә. Шулай уҡ беренсе балет спектакле «Жизель» (А. Адан) күрһәтелә.

1969 йылда театр труппаһы үҙ аллы Сыуаш музыка театры итеп үҙгәртелә, 1993 йылда Сыуаш дәүләт опера һәм балет театры булып эшләй башлай.

1991 йылдан театр сәхнәһендә йыл һайын — Максим Михайлов исемендәге Халыҡ-ара опера фестивале, 1997 йылдан Халыҡ-ара балет фестивале үткәрелә.

== Артистар ==

=== Опера труппаһы ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! СОПРАНО !! МЕЦЦО-СОПРАНО !! ТЕНОР !! БАРИТОН !! БАС
|-
| Ольга Васильева || Елена Галкина || Василий Васильев || Сергей Алексеев || Михаил Мокшанов
|-
| Ольга Вильдяева || Валентина Двойнова || Илья Гурьев || Константин Ефремов || Константин Москалёв
|-
| Мария Еланова || Светлана Ефремова || Анатолий Канюка || Пётр Заломнов || Андрей Николаев
|-
| Зинаида Прокопьева || Маргарита Финогентова || Сергей Кузнецов || Николай Иванов ||
|-
| Татьяна Прытченкова ||  || Василий Николаев || Иван Николаев ||
|-
| Валентина Смирнова ||  || Дмитрий Сёмкин || Андрей Михайлов ||
|-
| Елена Соколова ||  || Иван Снигирёв || Руслан Осипов ||
|-
| Надежда Степанова ||  || ||  ||
|-
| Татьяна Тойбахтина ||  ||  ||  ||
|-
| Людмила Яковлева ||  ||  ||  ||
|}

=== Балет труппаһы ===
Труппала Йошкар-Ола, Петербург һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларынан артистар эшләй. Бейеүселәр Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә гастролдәрҙә ҡатнаша.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ӘЙҘӘҮСЕ СОЛИСТАР !!ӘЙҘӘҮСЕ СОЛИСТАР !! СОЛИСТАР !! СОЛИСТАР
|-
| Анастасия Абрамова || Айдар Хисамутдинов || Лидия Говорченко || Геннадий Виноградов
|-
| Татьяна Альпидовская || Дмитрий Абрамов || Любовь Липатова || Константин Дунаев
|-
| Татьяна Андреева || Андрей Субботин || Светлана Львова || Станислав Культин
|-
| Маргарита Камыш || || Анна Серёгина || Карим Мубаракшин
|-
| Елена Лемешевская || || Ольга Сапаркина ||
|-
| Ольга Прыткова ||  ||  ||
|-
| Марианна Чемалина ||  ||  ||
|}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Заломнов Пётр Дмитриевич|Заломнов П. Д.]]'' Марков Борис Семенович, Чувашский государственный театр оперы и балета и ведущие мастера его сцены. — Чебоксары, 2002. — С. 25-26.

== Һылтанмалар ==
* [http://opera21.ru/ Сайт Чувашского государственного театра оперы и балета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016193256/http://opera21.ru/list.php?c=festivali |date=2011-10-16 }}
* [http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=49&amp;type=main&amp;id=3536645 Михаил Игнатьев посетил гала-концерт XXI Международного балетного фестиваля]
* [https://specialradio.ru/oih/chuvashskij-gosudarstvennyj-teatr-opery-i-baleta/ Чувашский государственный театр оперы и балета] — статья на портале specialradio.ru / 08.06.2017
* [https://web.archive.org/web/20110720223431/http://opera21.ru/page.php?id=124 Гала-концерт в селе Аликово]
* [https://web.archive.org/web/20080503225602/http://rosteatr.ru/ballet/386/index.html Сайт театра]
* [http://gov.cap.ru/home/57/webbibl/Markov.htm В.Давыдов-Анатри о Борисе Маркове]
* [http://mkrf.ru/news/regions/volga/detail.php?id=80473 Гала-концертом завершился оперный фестиваль в Чувашии]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211062115/https://www.mkrf.ru/news/regions/volga/detail.php?id=80473 |date=2019-12-11 }}{{ref-ru}}
* [http://chuvash.org/news/4920.html Культура: Чувашские артисты вернулись из Европы]
* [http://chuvash.org/news/6837.html Театр оперы и балета откроет сезон оперой «Нарспи»]
* [http://chuvash.org/news/13937.html Новая «Золушка» и немцам понравилась]
* [http://chuvash.org/news/15469.html Для ремонта театра оперы балета выделили 13 миллион рублей]
* [https://chuvash.org/news/16252.html Перед театром буде чувашский орнамент]
* [https://chuvash.org/news/18282.html На фестивале балет «Сарпике»: «в самом деле интересный»]
* [https://chuvash.org/news/24563.html Название Театра оперы и балета написано по-чувашски]

[[Категория:Алфавит буйынса театрҙар]]</text>
      <sha1>i120lftkix1nijp4x5k8f86croq8dxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Толстиков Александр Генрихович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180336</id>
    <revision>
      <id>1299319</id>
      <parentid>1294956</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T05:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21601" sha1="2ujlrtqblpoko5txfo7wi8gnyfg20ia" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Толстиков Александр Генрихович''' ([[16 август]] [[1957 йыл|1957]], [[Алматы]]) — Рәсәй рәссамы һәм ғалим-химигы,  Рәсәй художество академияһының (Рәсем сәнғәте бүлеге) мөхбир ағзаһы (академигы), Рәсәй Фәндәр академияһының (Материалдар фәне тураһында химия бүлеге) ағза-корреспонденты.  Фән һәм техника өлкәһендә [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы]] лауреаты.

== Биографияһы ==
Александр Генрихович Толстиков Рәсәй Фәндәре академияһының буласаҡ академигы Г. А.Толстиков  (1933—2013) ғаиләһендә тыуған, һеңлеһе Татьяна  (1960) — биохимик, Новосибирск дәүләт университеты профессоры&lt;ref&gt;[https://www.famous-scientists.ru/9274/ Толстикова Татьяна Генриховна]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sib-science.info/ru/news/doklinicheskie-12012016 Татьяна Толстикова: «В СО РАН есть все предпосылки, чтобы решить проблему импортозамещения лекарств»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214210715/http://www.sib-science.info/ru/news/doklinicheskie-12012016 |date=2020-02-14 }}&lt;/ref&gt;.

1980 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт университеты]]ның химия факультетын тамамлай. 

1980 йылдан 1983 йылға тиклем А.Г.  Толстиков [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө сәнғәт институты]]нда уҡый.

1986 йылда «Синтез лейкотриенов серий А,С,Е и их аналогов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, 1993 йылда  «Синтез природных биорегуляторов ацетогенинового типа и их аналогов» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (рәсми оппоненттары А. Н. Касаткин, И.В.Торгов һәм В.Н.Чарушин).

1989 йылдан 1993 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгендә липидтар синтезы лабораторияһы мөдире. 

1993 йылдан 2000 йылға тиклем — Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Г.К. Боресков исемендәге Катализ институтында   (Новосибирск) биологик актив ҡатнашмаларҙың металл комплексы һәм биохимия каталитик синтезы бүлеге мөдире. 2000 йылдан - Катализ институтының баш ғилми хеҙмәткәре.

2000 йылда профессор дәрәжәһе бирелә, шул уҡ йылдың 26 майында Рәсәй Фәндәр академияһы Материалдар тураһында фән  һәм химия бүлегенең ағза-корреспонденты. 

2000 йылдан алып 2003 йылға тиклем РФА Урал бүлегенең (Пермь) техник химия институты директоры. 2001 йылдан алып 2004 йылға тиклем  [[Пермь милли тикшеренеү политехник университеты|Пермь дәүләт университетының]] химия факультетында  Тәбиғи ҡушылмалар химияһы кафедраһы мөдире.

2003 йылдан 2013 йылға тиклем — РФА Президиумының  (Мәскәү) баш ғилми секретары урынбаҫары.

2005 йылдан ике урында  РФА Өфө ғилми үҙәгенең  Нефть химияһы һәм катализ институтының төп ғилми  хеҙмәткәре (ике урында эшләүсе).

2013 йылдан ике урында  РФА Арихивында эшләй. 2015 йылдан — РФА Архивының Музей-күргәҙмә эшмәкәрлеге үҙәгендә етәксе  (Мәскәү), Архивтың  директоры вазифаһын башҡарыусы  (2018—2019).

2013 йылдан алып — Рәсәй художество академияһы академигы. 2014 йылдан  2016 йылға тиклем  — Рәсәй художество академияһы президентының  ғилми-ойоштороу эше буйынса урынбаҫары. 2014 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты В.В.Путиндың Украинала һәм Ҡырымда  сәйәсәтенә ярҙам йөҙөнән  РФ мәҙәниәт эшмәкәренең коллектив мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/deyateli-kultury-rossii-v-podderzhku-pozitsii-prezidenta-po-ukraine-i-krymu Деятели культуры России — в поддержку позиции Президента по Украине и Крыму] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312200949/http://mkrf.ru/press-tsentr/novosti/ministerstvo/deyateli-kultury-rossii-v-podderzhku-pozitsii-prezidenta-po-ukraine-i-krymu |date=2014-03-12 }} // Официальный сайт Министерства культуры Российской Федерации&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Органик синтез, ассиметрик металл комплекслы катализ,  медицина химияһы, шәкәр-гликалейҙар химияһы,   тәбиғи һәм биологик актив берләшмәләр химияһы,  гетероциклик берләшмәләрҙең химияһы өлкәһендәге белгес.

Медицина һәм ветеринария өсөн  «Клатрапростин», «Эстуфалан», «Клатирам» кеүек  простагландин беренсе ватан препараттарын булдырыуҙа әүҙем ҡатнашыусы. 

Хирургия өсөн өр-яңы йөй елеме материалдарын  сәнәғәтле алыу ысулдарында әүҙем ҡатнаша.  Үҫемлектәрҙең юғары терпеноидтары нигеҙендә ассиметрик гидрирлауҙың  яңы катализаторҙарын эшләй. Составында азот булған гетероциклик берләшмәләрҙең биологик  активлыҡ менән асимметрик синтезлауҙың яңы ысулдарын эшләй.

Ватан һәм сит ил баҫмаларында  370-тән ашыу ғилми баҫма, 6 коллектив монография, фән һәм мәҙәниәт тарихы буйынса 15 фәнни-популяр электронһәм матбуғат баҫмалары авторы һәм авторҙашы.  

«[[:ru:Вопросы_истории_естествознания_и_техники|Вопросы истории естествознания и техники]]&lt;nowiki/&gt;» журналы  редколлегия ағзаһы»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vietmag.org/?page_id=96&amp;lang=ru|title=Вопросы истории естествознания и техники » Редколлегия|publisher=vietmag.org|accessdate=2017-8-2}}&lt;/ref&gt;.{{Collapsible list|* ''Толстиков А. Г., Толстиков Г. А.'' Обзор. Гликали в энантиоспецифическом синтезе. Успехи химии, 1993г., Т.62, Вып.6.С.621-643.
* ''Толстиков А. Г., Толстиков Г. А.'' Обзор. Природные алифатические непредельные кислоты, содержащие кислородные функции. Синтез и биологическая активность. Обзор. Успехи химии, 1996 г., Т.65, Вып.5. С.474-495.
* ''Толстиков А. Г., Хлебникова Т. Б., Толстикова О.В., Толстиков Г. А.'' Обзор. Природные соединения в синтезе хиральных фосфорорганических лигандов. Успехи химии. Т.72, Вып. 9. С.902-922. 2003 г.,
* ''KhlebnikovaT. B., Karpyshev N. N., Tolstikova O. V., Tolstikov A. G.'' «Synthesis of New Chiral Phosphorous – and Nitrogen - Containing Ligands From Resin Asids», Rew., Chirality, № 16, S.40-50, 2004
* ''Глушков В. А., Толстиков А. Г.'' Обзор, Хиральные 1,2,3-оксазаборолидины в асмметрическом синтезе: последние достижения, Успехи химии, Т.73, №6, С.632-661, 2004г.
* ''Толстиков А. Г., Толстикова Т. Г., Сорокина И. В., Толстиков Г. А., Флехтер О. Б.'' Обзор. Терпеноиды ряда лупана – биологическая активность и фармакологические перспективы. Биоорганическая химия. Т.32. №3. С.300-316. 2006г.
* ''Vorobeva A. I., Gorbunova M. N., Kuznetsov S. I., Muslukhov R. R., Kolesov S. V., Tolstikov A. G., Monakov Yu. B.'' Rew., Watersoluble Polymers Based On N,N,-Diallil-N’-Acetylhydrazine, In: Order and Disormerin Polimer Reactivity, Editors: G.E. Zaikov and B.A. Howell, pp.125-135, 2006, Nova Science Publishers. Inc.
* ''Толстиков А. Г., Толстиков Г. А.'' Обзор, Непредельные сахара в энантиоспецифическом синтезе природных низкомолекулярных биорегуляторов и их структурных аналогов, Биоорганическая химия, Т. 33, № 1,С.7-27, 2007 г.
* ''Шкляев Ю. В., Ельцов М. А., Рожкова Ю. С., Толстиков А. Г.'' «Новый подход к получению производных 3,3-диалкил-3,4-дигидроизохинолина» В кн.: Изохинолины: Химия и биологическая активность. Т.7.-Изд. Международный благотворительный фонд «Научное партнерство» - Москва, С. 340-356, 2008г.
* ''Толстиков А. Г., Глушков В. А.'' Обзор, «Синтез замещенных 1,2,3,4- тетрагидрохинолинов с использованием реакции Поварова. Новые возможности классической реакции», Успехи химии, Т. 77, № 2, С.138-158, 2008 г.
* ''Толстиков Г. А., Джемилев У. М., Толстиков А. Г.'' Монография, «Алюминийорганические соединения в органическом синтезе», «Гео», Новосибирск, 2009 г., 644 с.
* ''Толстикова Т. Г., Толстиков А. Г., Толстиков Г. А.'' Монография, «Лекарства из растительных веществ», «Гео», Новосибирск, 2010 г 206 с..|title=Список публикаций&lt;ref name=&quot;isaran&quot; /&gt;. ''Чтобы открыть, нажмите кнопку «показать» справа''}}

== Һынлы сәнғәттә ==
Ғилми эшмәкәрлегенән тыш А.Г. Толстиков һынлы сәнғәт менән дә мауыға. Музейҙарға йыш йөрөй. Музейҙа Толстиковтың [[Башҡортостан]]да майлы рәсем сәнғәтенә нигеҙ һалыусы Юрий Тимофеевич Игнатьев  (1937—1999) менән дуҫлаша. Шуға күрә бөгөнгө көндә  Александр Толстиков   — РФА Архивы реставрация үҙәгенең  етәксеһе лә булып тороу осраҡлы түгел&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=17920|title=Толстиков Александр Генрихович|publisher=rah.ru|accessdate=2017-8-2}}&lt;/ref&gt;.

Бөгөнгө көндә А.Г.Толстиков майлы һынлы сәнғәттең традицион техникаһында эшләй. 1986 йылдан — Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә күп һанлы күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

* Рәсәй Художество академияһы академигы (Һынлы сәнғәт бүлеге, 2013)
* Мәскәү Рәссамдар союзы ағзаһы (2008)
* Рәсәйҙең Профессиональ рәссамдар ижади союзы ағзаһы, (2005)
* [[ЮНЕСКО]] ҡарамағында Рәсәй профессиональ рәссамдар союзы ағзаһы.

2017 йылда А.Г. Толстиков  [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]на күренекле ғалимдарҙың, рәссамдарҙың һәм сәнғәт белгестәренең үҙе яҙған ун өс портретын бүләк итә.  Бүләк Өфөлә тыуған, күренекле рәссам М.В. Нестеровтың тыуыуының  155-йыллығына арнала.  Портреттарының күбеһе  2016 йылдың апрелендә  РФА Архив залдарында Александр Толстиковтың  «Йөҙҙәрҙә сәнғәт һәм фән. Замандаштар портреттары» документаль-нәфис күргәҙмәһендә ҡуйыла. 

А.Г. Толстиков музейға  бөтәһе 60-тан ашыу авторлыҡ полотноларын бүләк итә.

Александр Толстиковтың күп һанлы шәхси күргәҙмәләре Рәсәйҙең ҡалаларында  (Мәскәү, [[Санкт-Петербург]], [[Өфө]], [[Екатеринбург]], [[Новосибирск]] һ. б.) һәм сит илдәрҙә — [[Франция]], [[АҠШ]], [[Финляндия]], [[Көньяҡ Корея]], [[Эстония]]ла үтә.

Г. А. Толстиковтың 2008—2018 йылдар осоронда төп күргәҙмәләре:

* «Сергей Краснов һәм дуҫтар». Рәсәй художество академияһының күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2008 й.
* «Реализм сиктәре» (шәхси күргәҙмәһе). Рәсәй художество академияһының күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2011 й.
* «Петербург сецессионы-1».  СПб АХ күргәҙмәләре залы. Санкт-Петербург, 2012 й.
* «Петербург сецессион-2».СПб АХ күргәҙмәләр залы. Санкт-Петербург, 2013 й.
* «Фәрештәләр һәм кешеләр» А.Н. Бурганов менән берлектә).  РФА Архивының күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2013 й.
* «Петербург сецессион-3». СПб АХ күргәҙмә залы. Санкт-Петербург,  2014
* «Портрет көҙгөһөндә» (шәхси күргәҙмәһе). « С. Т. Коненковтың ижад оҫтаханаһы» мемориаль музейы. Мәскәү, 2014
* Күргәҙмә «18 +» В.Ф.. Волосенков менән берлектә).  РФА Архивы күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2015 й.
* «TOP-LIST Александр Толстиков. Мане менән диалог».  РФА Архивы  күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2016 й.
** «Шәрә натура».  Архитекторҙар Үҙәк йортоноң күргәҙмәләр залы  (ЦДА). Мәскәү, 2016 й.
* «Йөҙҙәрҙә фән һәм сәнғәт. Замандаштар портреты».   РФА Архивы  күргәҙмәләр залы. Мәскәү, 2017 йыл
* «Һиңә -иң наҙлы һылыуҡайға» (М.В. Горшунов, Наталия Шушанян, Дмитрий Шеин менән берлектә). Максим Горький исемендәге Ғалимдар йортоноң  күргәҙмәләр залы. Санкт-Петербург, 2018 йыл
* «Замандаштар» (шәхси күргәҙмәһе). М.В. Нестеров исемендәге  Башҡорт Дәүләт художество музейы.  Өфө, 2018 йыл

== Наградалары ==

* Фән һәм техника өлкәһендә [[Ленин комсомолы премияһы]] (1986) — «Простаноидтарҙың фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәре» эше өсөн
* Фән һәм техника өлкәһендә [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы]] (төркөм составында, 1992 йыл өсөн) — эйкозаноидтарҙың тулы синтезы, яңы юғары эффектлы простагландин препараттарын эшләү өсөн. 
* «Академия алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Рәсәй художество академияһы миҙалы (2017 йыл)
* Рәсәй художество академияһының көмөш миҙалы (2018 й.)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|refs=&lt;ref name=&quot;isaran&quot;&gt;{{cite web|url=http://isaran.ru/?q=ru/person&amp;guid=642A21B0-D547-0FDF-51E1-43DA47A11FD1|title=Толстиков Александр Генрихович (ИС АРАН)|publisher=isaran.ru|accessdate=2017-8-1}}&lt;/ref&gt;}}

== Һылтанмалар ==

* {{Сотрудник РАН|49205|Александра Генриховича Толстикова}}
* [https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=51819 Профиль Александра Генриховича Толстикова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211030164304/https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=51819 |date=2021-10-30 }} на официальном сайте РАХ
* http://yatol.ru/. Официальный сайт Александра Генриховича Толстикова
* Толстиков Александр Генрихович (Башкирская энциклопедия) (неопр.).  башкирская-энциклопедия.рф. Дата обращения: 2 августа 2017.
* «Музы в храме науки» Толстиков Александр Генрихович (Архивы Российской академии наук) (неопр.).  arran.ru. Дата обращения: 2 августа 2017.
* ACADEMIA / Александр Толстиков. «Фитохимия вчера, сегодня, завтра». 1-я лекция (неопр.).  tvkultura.ru. Дата обращения: 2 августа 2017.
* ACADEMIA / Александр Толстиков. «Фитохимия вчера, сегодня, завтра». 2-я лекция (неопр.).  tvkultura.ru. Дата обращения: 2 августа 2017.
* А.Г. Толстиков, М.В. Вяжевич. Четыре портрета (Художники) (неопр.). Архив РАН.
* А.Г. Толстиков, В.Ю. Афиани Четыре портрета (Ученые. часть 1) (неопр.). Архив РАН.
* А.Г. Толстиков, М.В. Вяжевич. Четыре портрета (Ученые. часть 2) (неопр.). Архив РАН.
* http://artrussia.ru/Alexandr_Tolstikov ГАЛЕРЕЯ СОВРЕМЕННОГО ИСКУССТВА ARTRUSSIA
* [https://www.youtube.com/watch?v=u5WZQVrBzzQ&amp;t=2s Фиан — 1]
* [https://www.youtube.com/watch?v=IsOkhylAk98&amp;t=56s Фиан — 2]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Химия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Алматыла тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1957 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 августа тыуғандар]]
[[Категория:Рәссамдар]]</text>
      <sha1>2ujlrtqblpoko5txfo7wi8gnyfg20ia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спирин Александр Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183620</id>
    <revision>
      <id>1299300</id>
      <parentid>1219279</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T18:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16638" sha1="s0qh6msfimtidnyxs5nx457ixwtjciv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Спирин Александр  Сергеевич''' ([[4 сентябрь]] [[1931 йыл]] — [[30 декабрь]] [[2020 йыл]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.protres.ru/news/pamyati-aleksandra-sergeevicha-spirina|title=Памяти Александра Сергеевича Спирина {{!}} Институт белка РАН|accessdate=2021-01-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mol.bio.msu.ru/news/view.php?ID=97|title=Скончался Александр Сергеевич Спирин — Кафедра молекулярной биологии Биологического факультета МГУ им. М.В. Ломоносова|accessdate=2021-01-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122155954/http://mol.bio.msu.ru/news/view.php?ID=97 |date=2021-01-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ibch.ru/ru/press/news/direction/3570{{pagelinks|}} Светлая память Спирину Александру Сергеевичу]&lt;/ref&gt;) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Биохимия|биохимигы]].

СССР Фәндәр академияһы (1970; [[1991 йыл]]дан алып Рәсәй Фәндәр академияһы) академигы, Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы (1988—2001), ә [[2001 йыл]]дан Рәсәй Фәндәр академияһы советнигы. [[Леопольдина]] ағзаһы (1974)&lt;ref&gt;List of Members&lt;small&gt;(недоступная ссылка)&lt;/small&gt;.&lt;small&gt;Дата обращения: 7 октября 2017.&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Архивировано 7 октября 2017 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;   АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы  (2019)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html National Academy of Sciences Elects Members and Foreign Associates; Historic Number of Women Elected to Its Membership], 30 апреля 2019{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Биология фәндәре докторы (1962),  Мәскәү дәүләт университетытының  атҡаҙанған профессоры (1999)&lt;ref&gt;[http://letopis.msu.ru/content/zasluzhennye-professora-moskovskogo-universiteta Заслуженные профессора Московского университета] // | Летопись Московского университета&lt;/ref&gt;. 1967 йылдан 2001 йылға тиклем РФА Аҡһымдар институтының директоры була. 1972 йылдан 2012 йылға тиклем МДУ-ның  биология факультетының [[молекуляр биология]] кафедраһы мөдире.

== Биографияһы ==
[[Мәскәү дәүләт университеты]]ның биология-тупраҡ факультетын тамамлаған (1954). 1957 йылда СССР Фәндәр академияһының Андрей Николаевич Белозерский етәкселегендәге лабораторияға А.Н. Бах исемендәге Биохимия институты аспирантураһына  инә. 1957 йылда — кандидатлыҡ, 1962 йылда докторлыҡ диссертацияларын яҡлай. 1964 йылда Мәскәү дәүләт университетының биология факультетының үҫемлектәр биохимияһы (һуңынан молекуляр биология кафедраһы) кафедраһы профессоры ғилми исемен ала.  Шул уҡ йылдан молекуляр биология буйынса лекциялар курсын уҡый. 1966 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана, ә 1970 йылда — уның мөхбир ағзаһы (академигы). 1967 йылда А.С. Спирин Пущинола СССР Фәндәр академияһының Аҡһым институтын аса, уға нигеҙ һалынғандан алып 2001 йылға тиклем етәкселек итә. 1973 йылда Андрей Николаевич Белозерский вафат булғандан һуң Мәскәү дәүләт университетының молекуляр биология кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә, уны 2012 йылға тиклем етәкләй. Рәсәйҙең өс ғалимының береһе — Европа молекуляр биологтар ойошмаһы ағзаһы була. Европа академияһы ағзаһы. «Молекулярная биология» журналының редколлегия ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһының «Классики науки» серияһында «Памятники истории науки» подсерияһының редколлегия ағзаһы була («Наука» нәшриәте).

[[Мәскәү]]ҙә Троекуров зыяратында ерләнә (уч. 19)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.moscow-tombs.ru/2020/spirin_as.htm|title=Московские могилы. СПИРИН Александр Сергеевич (1931 – 2020)|accessdate=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;.

== Ижтимағи эшмәкәрлеге ==
1992 йылда «Кешелеккә иҫкәртеү»гә ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.webcitation.org/61DcmWeQM|title=World Scientists' Warning To Humanity|author=|date=|publisher=|lang=en|accessdate=2019-05-14}}&lt;/ref&gt;.

== Төп фәнни ҡаҙаныштары ==

* Открытие некодирующих РНК и фракции информационных РНК в бактериях (1957—1958).
* Первое качественное описание макромолекулярной структуры высокомолекулярной РНК. Открытие способности РНК к сворачиванию в компактные структуры (1959—1961).
* Реконструкция рибосомных частиц вне клетки; открытие самосборки рибосомных белков на каркасе рибосомной РНК (1963—1966).
* Открытие информосом — внутриклеточных информационных рибонуклеопротеидных частиц (мРНП) в цитоплазме животных клеток (1964). (Ленинская премия, 1976 г.).
* Формулирование модели динамической работы рибосомы в процессе биосинтеза белка (1968). Первое экспериментальное доказательство структурной подвижности рибосомы в ходе этого процесса (1987). (Государственная премия СССР, 1988 г.).
* Создание низкоэнергетической системы трансляции (биосинтеза белка) на структурно модифицированных рибосомах вне клетки (бесфакторная, или «неэнзиматическая» трансляция) (1970—1976). Концепция кинетической (каталитической) роли энергии ГТФ в функционировании рибосом (1976—1978).
* Изобретение бесклеточной системы биосинтеза белка непрерывного действия (1988). Разработка способов препаративного синтеза белков вне клетки в различных вариантах такой системы (1989—2004).
* Доказательство котрансляционного сворачивания глобулярных белков на рибосомах в процессе их синтеза (1993—2000). (Премия им. А. Н. Белозерского РАН, 2000).
* Разработка концепции рибосомы как молекулярной наномашины, использующей тепловое (броуновское) движение для направленного перемещения вдоль матричной цепи информационной РНК (1985—2011).

== Бүләктәре ==

* III дәрәжә  «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены  ([[20 апрель]] [[2007 йыл]]) — биология ''фән үҫеше һәм фәнни кадрҙарҙы үҫтереү һәм әҙерләүҙә ҙур өлөш өсөн''&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 20 апреля 2007 г. № 521&lt;/ref&gt;
* IV дәрәжә  «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн»ордены  ([[4 июнь]] [[1999 йыл]]) — ''ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгән өсөн һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы менән бәйле''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/13952|title=Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Российской академии наук»|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2016-09-12}}&lt;/ref&gt;
* Ике [[Ленин ордены]] ([[1975]], [[1981]])
* Г.Кребс миҙалы  һәм Европа Биохимия Йәмғиәттәре Федерацияһы  премияһы (FEBS {{Тәржемәһеҙ 5|Sir Hans Krebs Medal}}) (1969) — ''информосом асыу өсөн''
* М.В.Ломоносов исемендәге ҙур алтын миҙал  ([[2001 йыл|2001]]) — ''аҡһым биосинтезын һәм рибонуклеин кислоталарының эшләүен өйрәнеүгә төп өлөш индергән өсөн''
* [[Ленин премияһы]] (1976) — ''информосома асыу өсөн''
* [[СССР Дәүләт премияһы] (1988) — ''рибосома  структураһын һәм функцияларын тикшергән өсөн''
* Карпинский исемендәге премия фән ҡаҙаныштары өсөн (F. S. V. Fund), Гамбург, Германия (1992)
* [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы]] ([[2000 йыл]]) — ''тритий планиграфияһы буйынса эштәр циклы өсөн (В. И. Гольданский һәм хеҙмәткәрҙәр менән)''
* А. Н Белозерский исемендәге премия (2001) — «Контрансляционное сворачивание белков» эштәре циклы өсөн 
* «Триумф-Яңы Быуат» бойондороҡһоҙ хәйриә фондының «Триумф» премияһы (2005)
* Демидов премияһы (2013)
* А. Н.Бах  исемендәге . пермия  (2017) — ''юғары уҡыу йорттары өсөн «Молекулярная биология. Рибосомы и биосинтез белка» дәреслеге өсөн''

== Ғилми хеҙмәттәре ==

=== Монографиялары ===

* ''Спирин А. С.'' Структура рибосом и биосинтез белка. — Пущино: ОНТИ НЦБИ, 1984. — 367 с.

=== Уҡыу баҫмалары ===

* ''Спирин А. С.'' Молекулярная биология: Структура рибосомы и биосинтез белка: Учеб. для биол. спец. вузов. — М.: Высшая школа, 1986. — 303 с.
** ''Спирин А. С.'' Молекулярная биология. Рибосомы и биосинтез белка: учебник для студентов высших учебных заведений, обучающихся по направлению &quot;Биология&quot; и биологическим специальностям. — М.: Академия, 2011. — 496 с. (Высшее профессиональное образование. Естественные науки). ISBN 978-5-7695-6668-4
** ''Спирин А. С.'' Молекулярная биология. Рибосомы и биосинтез белка: учебное пособие. — М.: Лаборатория знаний, 2019. — 575 с. (Учебник для высшей школы). ISBN 978-5-906828-28-6

=== Мәҡәләләре ===

* The ribosome as a conveying thermal ratchet machine // Journal of Biological Chemistry. 2009. Vol. 284

== Публицистика ==

* {{Мәҡәлә|автор=[[Асланян, Марлен Мкртычевич|Асланян М. М.]], Спирин А. С.|заглавие=Полосатая дочь кобылы лорда Мортона|оригинал=|ссылка=http://www.skeptik.net/pseudo/telegon.htm|издание=Журнал «Друг» (для любителей кошек)|тип=|место=М.|издательство=Премьера-Медиа|год=1997|номер=3(21)|страницы=22|ref=Асланян, Спирин|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130119145731/http://www.skeptik.net/pseudo/telegon.htm|archivedate=2013-01-19}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==

* {{БРЭ|Спирин, Александр Сергеевич|ссылка=https://bigenc.ru/biology/text/4247742|год=2016|страницы=79-80|ref=БРЭ}}

==Һылтанмалар ==

* [http://mol.bio.msu.ru/dict/view.php?ID=5 Биографическая справка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401072505/http://mol.bio.msu.ru/dict/view.php?ID=5 |date=2022-04-01 }}
* [http://www.chem.msu.su/rus/journals/chemlife/spirin.html «Я всю жизнь работал только в России»]
* [http://evolution.powernet.ru/library/biosynthesis.htm «Биосинтез белков, мир РНК и происхождение жизни»] // Вестник РАН
* [http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157656&amp;uri=index.html Статья «Принципы структуры рибосом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121091439/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157656&amp;uri=index.html |date=2022-01-21 }}
* {{Сотрудник РАН|54|Александра Сергеевича Спирина}}
* [https://istina.msu.ru/profile/AS_Spir/ А. С. Спирин — научные работы в системе Истина МГУ]
* [http://www.mathnet.ru/rus/person154838 Его статьи]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на Math-Net.Ru
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Дәреслектәр авторҙары]]
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:СССР биохимиктары]]
[[Категория:Рәсәй биохимиктары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Биология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:2020 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:30 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>s0qh6msfimtidnyxs5nx457ixwtjciv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уйғырҙар геноциды</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198417</id>
    <revision>
      <id>1299326</id>
      <parentid>1284656</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T11:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37117" sha1="14l3mx1ybousohxi02kl6fxpigsf9d5" xml:space="preserve">{{Ваҡиға|исем=Уйғырҙар геноциды|һүрәт тасуирламаһы=Уйғыр ҡарттары &quot;яңыртыу лагерҙарында&quot;|дата=[[2014 йыл]] — хәҙерге ваҡыт|һүрәт=|урын=[[Көнсығыш Төркөстан|Уйғырстан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]|сәбәп=Терроризмға ҡаршы көрәш (рәсми); ҡытайлаштырыу сәйәсәте, исламофобия (фактик)|ҡорбандар1=бер миллиондан ашыу кеше ҡулға алынған (уларға [[уйғырҙар]], [[ҡаҙаҡтар]], [[ҡырғыҙҙар]] һ.б. инә)|ғәйепләүҙәр=Ҡытай хөкүмәте}}

'''Уйғырҙар геноциды''' (уйг. ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى‎) — [[Ҡытай Хөкүмәте]] тарафынан [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай Халыҡ Республикаһының]] [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Шеңжан автономиялы өлкәһендә]] һәм уның тирәһендә (ғөмүмән [[Көнсығыш Төркөстан|Уйғырстанда]]) [[Уйғырҙар|уйғыр төркиҙәренә]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.insidehighered.com/views/2019/04/08/universities-should-not-ignore-chinas-persecution-scores-leading-academics-opinion|title=China's Thousandfold Guantánamos|first=Magnus|last=Fiskesjö|website=insidehighered.com|date=2019-04-18|publisher=[[Times Higher Education]]|access-date=2022-02-10|archive-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402094902/https://www.insidehighered.com/views/2019/04/08/universities-should-not-ignore-chinas-persecution-scores-leading-academics-opinion|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм башҡа [[Төрки халыҡтар|төрки]] һәм дини этник аҙсылыҡтарға ҡарата [[Кеше хоҡуҡтары|кеше хоҡуҡтарын]] боҙоуҙың туҡтауһыҙ серияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.azattyq.org/a/kazakh-women-picket-chinese-consulate-demand-release-of-relatives/31093825.html|title=«Геноцидты туҡтатыу!» Шеңжан ҡаҙаҡтары туғандарын азат итеүҙе талап итә|first=Аян.|last=Ҡолморат|website=[[«Азатлыҡ» радиоһы (Ҡаҙағстан)|Азаттық радиосы]]|date=2021-02-09|access-date=2022-02-10|archive-date=2022-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210081626/https://rus.azattyq.org/a/kazakh-women-picket-chinese-consulate-demand-release-of-relatives/31093825.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ҡытай Коммунистар партияһы контроле аҫтында Ҡытай хөкүмәте 2014 йылдан алып Си Цзиньпин етәкселегендәге сәйәсәтте тормошҡа ашыра, был сәйәсәт 1 миллиондан ашыу мосолманды (башлыса уйғырҙарҙы) ҡулға алыуға килтерә. Бер нисә халыҡ-ара ойошма һәм эксперттар был ғәмәлдәрҙе көсләп [[Ассимиляция (социология)|ассимиляциялау]] һәм [[этноцид]] йәки [[мәҙәни геноцид]] тип атай&lt;ref name=&quot;indy&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/china-muslim-children-uighur-family-separation-thought-education-a8989296.html|title='Cultural genocide': China separating thousands of Muslim children from parents for 'thought education'|work=[[The Independent]]|access-date=2020-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422051855/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/china-muslim-children-uighur-family-separation-thought-education-a8989296.html|archive-date=2020-04-22|url-status=live|accessdate=2021-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Uyghur Minority in China: A Case Study of Cultural Genocide, Minority Rights and the Insufficiency of the International Legal Framework in Preventing State-Imposed Extinction|year=2020|doi=10.3390/laws9010001|last1=Finnegan|first1=Ciara|journal=Laws|volume=9|page=1|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Уйғырҙар]] — Синзән-Уйғыр автономиялы районында йәшәгән [[Төрки халыҡтар|төрки]] [[этник төркөм]]. Улар [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] өҫтөнлөк иткән [[Хань (халыҡ)|хань]] этник төркөмөнән айырылып тора. Уйғырҙар Ҡытайҙа ҙурлығы буйынса икенсе мосолман этник төркөмө булып тора, һәм [[Ислам]] уйғырҙар шәхесенең мөһим аспекты булып тора&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/754793772|автор=David A Palmer; Glenn Landes Shive; Philip L Wickeri|заглавие=Chinese religious life|год=2011|язык=en|место=Oxford|издательство=[[Издательство Оксфордского университета]]|страницы=61-63|страниц=1 online resource (xii, 277 pages)|isbn=978-0-19-987566-5, 0-19-987566-9, 0-19-991448-6, 978-0-19-991448-7}}&lt;/ref&gt;. [[Уйғыр теле|Уйғыр телендә]] 10 миллионға яҡын кеше һөйләшә, һәм ул төбәктәге башҡа аҙ һанлы телдәр менән бергә ҡулланыла&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ethnologue.com/language/uig|title=Uyghur|author=Eberhard, David M.; Simons, Garry F.; Fennig, Charles D.|website=[[Ethnologue]]|access-date=2022-02-01|archive-date=2014-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226070832/https://www.ethnologue.com/language/uig|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлау ==
2014 йылдан алып Ҡытай хөкүмәте сәйәсәте һөҙөмтәһендә бер миллиондан ашыу ҡытай мосолманы (уларҙың күбеһе уйғырҙар) судһыҙ «тәүге тәрбиә лагерҙарына» ябыла&lt;ref name=&quot;aj2018&quot;&gt;{{cite news|title=One million Muslim Uighurs held in secret China camps: UN panel|publisher=[[Al Jazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/8/10/one-million-muslim-uighurs-held-in-secret-china-camps-un-panel|accessdate=2021-09-16|archivedate=2021-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210331150034/https://www.aljazeera.com/news/2018/8/10/one-million-muslim-uighurs-held-in-secret-china-camps-un-panel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Welch|first1=Dylan|last2=Hui|first2=Echo|last3=Hutcheon|first3=Stephen|title=The China Cables: Leak reveals the scale of Beijing's repressive control over Xinjiang|publisher={{iw|ABC News (Australia)}}|url=https://www.abc.net.au/news/2019-11-25/china-cables-beijings-xinjiang-secrets-revealed/11719016|accessdate=2021-09-16|archivedate=2021-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210329051503/https://www.abc.net.au/news/2019-11-25/china-cables-beijings-xinjiang-secrets-revealed/11719016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hrw._UN:U&quot;&gt;{{Cite web|title=UN: Unprecedented Joint Call for China to End Xinjiang Abuses|url=https://www.hrw.org/news/2019/07/10/un-unprecedented-joint-call-china-end-xinjiang-abuses|url-status=live|archive-date=2019-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217070044/https://www.hrw.org/news/2019/07/10/un-unprecedented-joint-call-china-end-xinjiang-abuses|publisher=[[Human Rights Watch]]}}&lt;/ref&gt;. Был [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе донъя һуғышынан]] алып этник һәм дини аҙсылыҡ вәкилдәрен иң күп ҡулға алыу&lt;ref name=&quot;Finley-2020&quot;&gt;{{cite journal|first=Joanne|last=Finley|title=Why Scholars and Activists Increasingly Fear a Uyghur Genocide in Xinjiang|journal=[[Journal of Genocide Research]]|year=2020|volume=23|issue=3|pages=348–370|doi=10.1080/14623528.2020.1848109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kirby|first=Jen|date=2020-09-25|title=Concentration camps and forced labor: China's repression of the Uighurs, explained|work=[[Vox (website)|Vox]]|url=https://www.vox.com/2020/7/28/21333345/uighurs-china-internment-camps-forced-labor-xinjiang|quote=It is the largest mass internment of an ethnic-religious minority group since World War II.|accessdate=2022-01-31|archivedate=2020-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200906200138/https://www.vox.com/2020/7/28/21333345/uighurs-china-internment-camps-forced-labor-xinjiang}}&lt;/ref&gt;.

Меңәрләгән мәсет емерелә йәки зыян күрә, йөҙҙәрсә мең бала ата-әсәләренән көсләп айырылып интернат мәктәптәргә оҙатыла&lt;ref name=&quot;Khatchadourian-5-4-2021&quot;&gt;{{cite magazine|last1=Khatchadourian|first1=Raffi|title=Surviving the Crackdown in Xinjiang|magazine=The New Yorker|url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/04/12/surviving-the-crackdown-in-xinjiang|access-date=2021-09-16|archive-date=2021-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430005741/https://www.newyorker.com/magazine/2021/04/12/surviving-the-crackdown-in-xinjiang|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2018FTFamily&quot;&gt;{{cite news|last1=Feng|first1=Emily|title=Uighur children fall victim to China anti-terror drive|work=[[The Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/f0d3223a-7f4d-11e8-bc55-50daf11b720d|accessdate=2021-09-16|archivedate=2019-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190920042511/https://www.ft.com/content/f0d3223a-7f4d-11e8-bc55-50daf11b720d}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Break Their Roots: Evidence for China's Parent-Child Separation Campaign in Xinjiang.|url=https://www.jpolrisk.com/break-their-roots-evidence-for-chinas-parent-child-separation-campaign-in-xinjiang/|journal=The Journal of Political Risk|volume=7|issue=7|author=[[Adrian Zenz]]|access-date=2021-09-16|archive-date=2021-05-25|archive-url=https://archive.today/20210525232757/https://www.jpolrisk.com/break-their-roots-evidence-for-chinas-parent-child-separation-campaign-in-xinjiang/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уйғырҙарға ҡаршы сараларға шулай уҡ мәжбүри хеҙмәт&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Turdush|first1=Rukiye|last2=Fiskesjö|first2=Magnus|title=Dossier: Uyghur Women in China's Genocide|journal=Genocide Studies and Prevention: An International Journal|volume=15|issue=1|pages=22–43|doi=10.5038/1911-9933.15.1.1834|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Sudworth|first=John|title=China's 'tainted' cotton|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/extra/nz0g306v8c/china-tainted-cotton|accessdate=2021-09-17|archivedate=2021-03-24|archiveurl=https://archive.today/20210324163805/https://www.bbc.co.uk/news/extra/nz0g306v8c/china-tainted-cotton}}&lt;/ref&gt;, традицион дини ғәмәлдәрҙе баҫтырыу&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Congressional Research Service|title=Uyghurs in China|url=https://fas.org/sgp/crs/row/IF10281.pdf|journal=Congressional Research Service|archive-date=2020-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218075723/https://fas.org/sgp/crs/row/IF10281.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, идеологик эшкәртеү&lt;ref name=&quot;reut_Musl&quot;&gt;{{Cite news|title=Muslim minority in China's Xinjiang face 'political indoctrination': Human Rights Watch|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-rights/muslim-minority-in-chinas-xinjiang-face-political-indoctrination-human-rights-watch-idUSKCN1LQ01F|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109032307/https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-rights/muslim-minority-in-chinas-xinjiang-face-political-indoctrination-human-rights-watch-idUSKCN1LQ01F|url-status=live|accessdate=2021-09-17|archivedate=2020-11-09}}&lt;/ref&gt;, ҡаты мөғәмәлә&lt;ref name=&quot;bhrc&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.barhumanrights.org.uk/wp-content/uploads/2020/07/2020-Responsibility-of-States-to-Uyghurs_Final.pdf|title=Responsibility of States under International Law to Uyghurs and other Turkic Muslims in Xinjiang, China|publisher=Bar Human Rights Committee|archive-date=2020-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921202046/https://www.barhumanrights.org.uk/wp-content/uploads/2020/07/2020-Responsibility-of-States-to-Uyghurs_Final.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, мәжбүри стерилизация&lt;ref name=&quot;apne_Chin&quot;&gt;{{cite news|title=China cuts Uighur births with IUDs, abortion, sterilization|work=[[Associated Press]]|url=https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216200613/https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|url-status=live|accessdate=2021-09-17|archivedate=2020-12-16}}&lt;/ref&gt; һәм контрацепция&lt;ref name=&quot;urlChina Forces Birth Control on Uighurs to Suppress Population | Voice of America — English&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/china-forces-birth-control-uighurs-suppress-population|title=China Forces Birth Control on Uighurs to Suppress Population|publisher=[[Voice of America]]|access-date=2021-09-17|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523115445/https://www.voanews.com/east-asia-pacific/china-forces-birth-control-uighurs-suppress-population|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;genocide against the Uyghurs&quot;&gt;{{cite news|last=Samuel|first=Sigal|title=China's genocide against the Uyghurs, in 4 disturbing charts|work=[[Vox (website)|Vox]]|url=https://www.vox.com/future-perfect/22311356/china-uyghur-birthrate-sterilization-genocide|accessdate=2021-09-17|archivedate=2021-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515200517/https://www.vox.com/future-perfect/22311356/china-uyghur-birthrate-sterilization-genocide}}&lt;/ref&gt;, мәжбүри [[Аборт|аборттар]] инә.

Ҡытайҙың дәүләт статистикаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылдан 2018 йылға тиклем күпселек уйғырҙар йәшәгән [[Хөтан округы|Хөтан]] һәм [[Ҡашғар]] төбәктәрендә тыуым кимәле 60 проценттан ашыуға кәмегән&lt;ref name=&quot;apne_Chin2&quot;&gt;{{cite news|title=China cuts Uighur births with IUDs, abortion, sterilization|work=[[Associated Press]]|url=https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216200613/https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|url-status=live|accessdate=2021-09-17|archivedate=2020-12-16}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ осорҙа тууыу кимәле тотош илдә 9,69% кәмегән&lt;ref name=&quot;data_Birt&quot;&gt;{{Cite web|title=Birth rate, crude (per 1,000 people) — China|publisher=[[The World Bank]]|access-date=2021-01-02|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?start=2015&amp;end=2018&amp;locations=CN|archive-date=2021-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210403201916/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?start=2015&amp;end=2018&amp;locations=CN|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ҡытай властары 2018 йылда Синьцзянда тыуымдың өстән бер өлөшкә тиерлек кәмеүен таный, әммә мәжбүри стерилизация һәм геноцид тураһында хәбәрҙәрҙе кире ҡаға&lt;ref name=&quot;cnn-fax&quot;&gt;{{cite news|last1=CNN|first1=Ivan Watson, Rebecca Wright and Ben Westcott|title=Xinjiang government confirms huge birth rate drop but denies forced sterilization of women|url=https://edition.cnn.com/2020/09/21/asia/xinjiang-china-response-sterilization-intl-hnk/index.html|access-date=2020-09-26|publisher=CNN|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927111925/https://edition.cnn.com/2020/09/21/asia/xinjiang-china-response-sterilization-intl-hnk/index.html|url-status=live|accessdate=2021-09-17}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылда Шеңжандә тыуым кимәле 4,2% кәмеүгә ҡарамаҫтан, тағы ла 24% кәмегән&lt;ref name=&quot;apne_Chin3&quot;&gt;{{cite news|title=China cuts Uighur births with IUDs, abortion, sterilization|work=[[Associated Press]]|url=https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216200613/https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|url-status=live|accessdate=2021-09-17|archivedate=2020-12-16}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдан уйғырҙарға ислам нигеҙҙәренең береһе булған [[хаж]] ҡылыу тыйыла&lt;ref&gt;[https://islamnews.ru/kitaj-predpisal-ujguram-absurdnuyu-protseduru-pered-hadzhem?ysclid=ly8h9m121t50345274 Ҡытай уйғырҙарға хажға барыр алдынан абсурд процедураны йөкмәтә] – IslamNews{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.middleeasteye.net/news/chinas-hajj-crackdown-uighur-muslims-face-uphill-battle-get-mecca Ҡытайҙа хаж: уйғыр мосолмандары Мәккә өсөн ауыр алышта осраша] | Middle East Eye{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Ҡытай властары 2009 йылдан 2023 йылға тиклем 630 ауылдың исемен үҙгәртә, уларҙың исемдәре төрки йәки исламға бәйле була. Һөҙөмтәләр Шиңжан-Уйғыр автономиялы районының 25 000 тораҡ пункты атамаларын сағыштырыу нигеҙендә яһалған&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/2024-06-21/lfst-rtgm-uyghurs-names/?ysclid=lxrbxoti71474363816 Картанан юйыла. Ҡытайҙа йөҙләгән уйғыр ауылының исеме үҙгәртелде] — Курсив{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sok.fm/news/113033?ysclid=lxrbxmbave679748656 Ҡытай мәҙәни һәм дини үҙ-үҙен белдереүҙе юҡҡа сығарыу өсөн уйғыр ауылдарының атамаларын ҡытайсаға алмаштыра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240623105310/https://sok.fm/news/113033?ysclid=lxrbxmbave679748656 |date=2024-06-23 }} — Sok.fm{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Татарстанда уйғыр халҡына ярҙам пикеты.jpg|мини|237x237пкс|[[Ҡазан|Ҡазанда]] [[Көнсығыш Төркөстан|Уйғырстан]] һәм [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] әләмдәре менән пикет, 2019]]

== Халыҡ-ара реакция ==
Халыҡ-ара реакция төрлө була. Ҡайһы бер илдәрҙең хөкүмәттәре, активистар, бойондороҡһоҙ [[Хөкүмәткә ҡарамаған ойошма|Хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар]], кеше хоҡуҡтары буйынса эксперттар, ғалимдар һәм [[Көнсығыш Төркөстан хөкүмәте һөргөндә|һөргөндәге Көнсығыш Төркөстан хөкүмәте]] быны [[Геноцид конвенцияһы|Геноцид тураһында конвенцияға]] ярашлы геноцид тип атай&lt;ref name=&quot;icij_Brit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icij.org/investigations/china-cables/british-lawmakers-call-for-sanctions-over-uighur-human-rights-abuses/|title=British lawmakers call for sanctions over Uighur human rights abuses|first=Scilla|last=Alecci|date=2020-10-14|publisher=[[International Consortium of Investigative Journalists]]|access-date=2020-12-18|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205093005/https://www.icij.org/investigations/china-cables/british-lawmakers-call-for-sanctions-over-uighur-human-rights-abuses/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://theconversation.com/legal-expert-forced-birth-control-of-uighur-women-is-genocide-can-china-be-put-on-trial-142414|title=Legal expert: forced birth control of Uighur women is genocide – can China be put on trial?|website=The Conversation|date=2020-07-14|access-date=2021-09-05|last1=Piotrowicz|first1=Ryszard|archive-date=2021-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930055540/https://theconversation.com/legal-expert-forced-birth-control-of-uighur-women-is-genocide-can-china-be-put-on-trial-142414|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Falconer&quot;&gt;{{cite news|last=Falconer|first=Rebecca|date=2021-03-09|title=Report: &quot;Clear evidence&quot; China is committing genocide against Uyghurs|work=[[Axios (website)|Axios]]|url=https://www.axios.com/report-clear-evidence-china-genocide-uyghur-muslims-3c50f075-89c8-47c2-9506-9433e7d5a51a.html|accessdate=2022-01-09|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428085910/https://www.axios.com/report-clear-evidence-china-genocide-uyghur-muslims-3c50f075-89c8-47c2-9506-9433e7d5a51a.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220116163744/https://www.axios.com/report-clear-evidence-china-genocide-uyghur-muslims-3c50f075-89c8-47c2-9506-9433e7d5a51a.html |date=2022-01-16 }}&lt;/ref&gt;. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ның ҡайһы бер ағза-дәүләттәре [[Кеше хоҡуҡтары буйынса совет (БМО)|Кеше хоҡуҡтары советында]] Ҡытайҙың сәйәсәтен тәнҡитләгән белдереүҙәр менән сығыш яһай, шул уҡ ваҡытта башҡалары Ҡытайҙы хуплай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/news/2022/10/human-rights-council-adopts-21-texts-and-rejects-one-draft-decision-extends-mandates|title=Human Rights Council Adopts 21 Texts and Rejects One Draft Decision, Extends Mandates on Older Persons, Right to Development, Arbitrary Detention, Mercenaries, Slavery, Indigenous Peoples, Safe Drinking Water and Sanitation|lang=en|description=The Council rejected a draft decision (A/HRC/51/L.6) on debate on the situation of human rights in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, China|date=2022-10-06|publisher=Human Right Council|access-date=2023-09-13|archive-date=2023-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009075300/https://www.ohchr.org/en/news/2022/10/human-rights-council-adopts-21-texts-and-rejects-one-draft-decision-extends-mandates|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың декабрендә Халыҡ-ара енәйәт суды, ғәйепләнеүсе енәйәттәрҙең күбеһе буйынса Ҡытай өҫтөнән юрисдикцияһы юҡ, тип тикшереүҙәр үткәреүҙән баш тарта&lt;ref name=&quot;cnnjg&quot;&gt;{{cite news|last1=Griffiths|first1=James|title=China avoids ICC prosecution over Xinjiang for now, but pressure is growing|publisher=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2020/12/14/china/china-xinjiang-icc-biden-intl-hnk/index.html|access-date=2020-12-19|archive-date=2021-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113120811/https://edition.cnn.com/2020/12/14/china/china-xinjiang-icc-biden-intl-hnk/index.html|accessdate=2022-01-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;icc-_2&quot;&gt;{{Cite web|date=2020-12-14|title=Report on Preliminary Examination Activities 2020|url=https://www.icc-cpi.int/itemsDocuments/2020-PE/2020-pe-report-eng.pdf|access-date=2020-12-19|publisher=[[International Criminal Court]], The Office of the Prosecutor|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410192838/https://www.icc-cpi.int/itemsDocuments/2020-PE/2020-pe-report-eng.pdf}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың 19 ғинуарында [[АҠШ]], Дәүләт департаментының юридик идаралығы дәлилдәр етерлек түгел тигән һығымтаға килһә лә, геноцидты таныған беренсе ил була. Ҡайһы бер илдәрҙең закондар сығарыу органдары Ҡытайҙың ғәмәлдәрен геноцид тип баһалай ([[Канаданың Йәмәғәт палатаһы]], [[Генераль штаттары (Нидерландтар)|Нидерландтарҙың Генераль штаттары]], [[Бөйөк Британияның Йәмәғәт палатаһы|Британияның Йәмәғәт палатаһы]], [[Литва Республикаһы Сеймы|Литва Сеймы]])&lt;ref&gt;[https://alif.tv/velikobritaniya-priznala-genotsid-ujgurov-zhestkaya-reaktsiya-kitaya/?ysclid=lxrb5v1zqd632839451 Бөйөк Британия уйғырҙар геноцидын таныны: Ҡытайҙың ҡаты реакцияһы] '''—''' Alif Time{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. [[Яңы Зеландия]], [[Бельгия]] һәм [[Чехия]] парламенттары Ҡытайҙың уйғыр сәйәсәтен кеше хоҡуҡтарын етди боҙоу йәки [[Кешелеккә ҡаршы енәйәттәр|кешелеккә ҡаршы енәйәт]] тип хөкөм итә&lt;ref&gt;[https://www.news-asia.ru/view/ch/economy/14846?ysclid=lxrax9ubev769928557 Бельгия парламенты Синьцзянда уйғырҙар геноцидын таныу тураһында резолюция ҡабул итте] // &quot;News-Asia&quot; Үҙәк Азия мәғлүмәт порталы{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2022|Пекинда Олимпиаданың]] дипломатик бойкотына АҠШ, [[Канада]], [[Бөйөк Британия|Британия]], [[Австралия]], [[Япония]] ҡушыла&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12970021?ysclid=lxrd1udkp8510749236 АҠШ һәм союздаштары Пекин Олимпиадаһына ҡаршы: бойкот тураһында нимәләр билдәле?] — ТАСС{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/61c53b149a7947327a132b6d?ysclid=lxrd28rm1d920345184 Япония Пекиндағы Олимпиаданы дипломатик бойкотҡа ҡушылды] — [[РБК]]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың майында БМО-ның кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары [[Мишель Бачелет]] Шеңжан-Уйғыр автономиялы районына килә һәм өлгәшелгән һөҙөмтәләр буйынса матбуғат конференцияһы үткәрә. Атап әйткәндә, юғары вазифалы кешеләрҙең йыллыҡ осрашыуҙары һәм фәҡирлеккә ҡаршы көрәш, терроризмға ҡаршы тороу, кеше хоҡуҡтарын һәм аҙсылыҡ хоҡуҡтарын яҡлау, суд һәм хоҡуҡи яҡлау мәсьәләләрен тикшереү өсөн эшсе төркөм булдырыу тураһында килешеү төҙөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ohchr.org/ru/statements/2022/05/statement-un-high-commissioner-human-rights-michelle-bachelet-after-official|title=БМО-ның кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары Мишель Бачелеттың Ҡытайға рәсми сәфәре йомғаҡтары буйынса белдереүе|website=OHCHR|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606215742/https://www.ohchr.org/ru/statements/2022/05/statement-un-high-commissioner-human-rights-michelle-bachelet-after-official|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.un.org/ru/story/2022/05/1424782|title=Мишель Бачелет кеше хоҡуҡтары өлкәһендә БМО һәм Ҡытай араһындағы мөнәсәбәттәрҙе үҫтерергә вәғәҙә бирә|website=БМО яңылыҡтар|date=2022-05-30|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220530183937/https://news.un.org/ru/story/2022/05/1424782|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Визитты [[Amnesty International]], [[Уйғыр Хәрәкәте]] һәм [[Бөтә донъя Уйғыр Ҡоролтайы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2022-05-28|title=China: UN visit falls short of addressing crimes against humanity in Xinjiang|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/05/un-xinjiang-china-visit/|access-date=2022-05-31|website=[[Amnesty International]]|language=en|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531034641/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/05/un-xinjiang-china-visit/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Allen-Ebrahimian|first=Bethany|date=2022-05-31|title=Advocates denounce UN official's China visit as &quot;ultimate betrayal&quot;|url=https://www.axios.com/2022/05/31/advocates-denounce-un-officials-china-visit-ultimate-betrayal|access-date=2022-05-31|website=[[Axios (website)|Axios]]|language=en|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531165519/https://www.axios.com/2022/05/31/advocates-denounce-un-officials-china-visit-ultimate-betrayal|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Seytoff|first=Alim|date=2022-05-31|title=Uyghur groups urge resignation of UN rights chief for ‘Potemkin-style’ Xinjiang tour|work=[[Radio Free Asia]]|url=https://www.rfa.org/english/news/uyghur/michelle-bachelet-05312022171641.html|access-date=2022-06-01|accessdate=2022-06-03|archivedate=2022-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220603144019/https://www.rfa.org/english/news/uyghur/michelle-bachelet-05312022171641.html|language=en}}&lt;/ref&gt; кеүек гуманитар ойошмалар, [[The Guardian]] һәм [[The Washington Post]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2022-05-31|title=The Guardian view on the UN in Xinjiang: a grave error|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/may/31/the-guardian-view-on-the-un-in-xinjiang-a-grave-error|access-date=2022-05-31|website=[[The Guardian]]|language=en|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173026/https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/may/31/the-guardian-view-on-the-un-in-xinjiang-a-grave-error|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2022-05-29|title=Truth emerges about Chinese repression of Uyghurs — no thanks to the U.N.|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/05/29/truth-emerges-about-chinese-repression-uyghurs-no-thanks-un/|access-date=2022-05-31|accessdate=2022-06-03|archivedate=2022-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529222223/https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/05/29/truth-emerges-about-chinese-repression-uyghurs-no-thanks-un/}}&lt;/ref&gt; баҫмалары редакциялары, шулай уҡ АҠШ-тың һәм [[Европа]] илдәренең юғары вазифалы шәхестәре тәнҡитләй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/28/un-urges-china-to-review-counter-terrorism-policies-after-official-visit|title=Blinken criticises Chinese ‘manipulation’ of high-profile UN visit to Xinjiang|website=the Guardian|date=2022-05-29|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603015653/https://www.theguardian.com/world/2022/may/28/un-urges-china-to-review-counter-terrorism-policies-after-official-visit|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://amp.theguardian.com/world/2022/jun/02/west-demands-publication-of-uns-long-awaited-xinjiang-report|title=West demands publication of UN’s long-awaited Xinjiang report {{!}} Xinjiang {{!}} The Guardian|website=amp.theguardian.com|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602195658/https://amp.theguardian.com/world/2022/jun/02/west-demands-publication-of-uns-long-awaited-xinjiang-report|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/14761071/amp|title=Блинкен БМО вәкиленең Ҡытайға визиты нисек үтеүенә борсолоу белдерә|website=[[ТАСС]]|date=2022-05-29|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603165906/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/14761071/amp|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/14708087/amp|title=Британия сит ил эштәре министрлығы Ҡытайҙы уйғырҙарҙың хоҡуҡтарын боҙоу өсөн яуаплылыҡҡа тарттырырға ниәтләүен белдерҙе|website=ТАСС|date=2022-05-24|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603165904/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/14708087/amp|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың авгусында БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары идаралығының доклады баҫылып сыға, унда уйғырҙарҙы һәм башҡаларҙы ирекле тотоу масштабы, шәхси һәм коллектив хоҡуҡтарҙы сикләү һәм дөйөм алғанда мәхрүм итеү контексында, халыҡ-ара енәйәттәр, атап әйткәндә, '''«'''кешелеккә ҡаршы енәйәттәр» булып тороуы ихтимал, тип әйтелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2022/08/1430722|title=БМО доклады: Ҡытай Халыҡ Республикаһы Синьцзян провинцияһында &quot;кеше хоҡуҡтарын етди боҙоу&quot; өсөн яуаплы.|website=[[БМО]]|date=2022-08-31|access-date=2022-09-01|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901034616/https://news.un.org/ru/story/2022/08/1430722|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Уйғырҙар геноциды]]
[[Категория:Уйғырҙар тарихы]]
[[Категория:Ҡытайҙа кеше хоҡуҡтары]]
[[Категория:Ҡытайҙа 2010-сы йылдар]]
[[Категория:Ҡытайҙа 2020-се йылдар]]
[[Категория:Геноцидтар]]
[[Категория:Кеше хоҡуҡтары боҙолоуы]]
[[Категория:Исламофобия]]
[[Категория:Мәҙәни геноцид]]
[[Категория:Кешелеккә ҡаршы енәйәттәр]]
[[Категория:Ҡытайҙа исламофобия]]
[[Категория:Ҡытайҙа расизм]]
&lt;references /&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=H8C3JE3BJ1E «Уйғырҙар геноциды» тип Ютубтағы видиа] | [[Әбү Ғүмәр Саситлинский]]{{Ref-ru}}
* [http://www.srbija.ru/mat/history/10066-id Ҡытайҙа &quot;терроризм&quot; өсөн туғыҙ уйғырҙы язалайҙар (яңылыҡтар)] // NTDRussian{{Ref-ru}}
* [https://ria.ru/20200711/1574100594.html Уйғыр геноциды] // [[РИА Новости]], 11.07.2020{{Ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=NWQKtx_Advg Уйғырҙар геноциды] // Рауф Гаджиев{{Ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=ZB1ey5n0LK8 Сәйәсмәндәрҙең һәм ябай кешеләрҙең БМО-ның Сребреницалағы геноцидты таныуына реакцияһы]{{Ref-ru}}
* [https://www.epochtimes.ru/kitajskie-vlasti-zastavlyayut-musulman-ujgurov-prodavat-sigarety-i-alkogol-98982264/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2F Ҡытай властары уйғыр мосолмандарын тәмәке һәм алкоголь һатырға мәжбүр итә] | The Epoch Times{{Ref-ru}}
* [https://www.foreignaffairs.com/china/chinas-new-anti-uyghur-campaign Ҡытайҙың уйғырҙарға ҡаршы яңы кампанияһы] // Foreign Affairs{{Ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20191221222425/https://www.themoscowtimes.com/2019/10/09/if-they-send-us-back-to-china-we-will-die-uighur-brothers-fight-deportation-from-russia-a67646 &quot;Әгәр беҙҙе Ҡытайға кире ебәрһәләр, беҙҙе шунда үлтерәсәктәр&quot;: Рәсәйҙән ҡыуылыу менән көрәшкән уғыр ҡәрҙәштәре (архивланған версия)] / The Moscow Times{{Ref-en}}

[[Категория:Мосолмандарҙы геноцидлау]]
[[Категория:Си Цзиньпин]]
[[Категория:Ҡытай сәйәсәте]]
[[Категория:Мәжбүри стерилләштереү]]
[[Категория:Төрмәлә көсләү]]
[[Категория:Төрмәлә язалау]]
[[Категория:Ағзалар менән сауҙа итеү]]
[[Категория:Ағзаларҙы күсереп ултыртыу]]
[[Категория:Ҡытайҙа тел сәйәсәте]]
[[Категория:Мәжбүри миграция]]</text>
      <sha1>14l3mx1ybousohxi02kl6fxpigsf9d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299327</id>
      <parentid>1299326</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T11:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>44757</id>
      </contributor>
      <comment>URL-адрестарҙан AMP күҙәтеүен юйҙыҡ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|тулыраҡ мәғлүмәт]]) ([[User talk:Usernamekiran|хата тураһында хәбәр]]) v2.2.9s</comment>
      <origin>1299327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37117" sha1="ffaxb4ytkmb637t3bfgdka8af7vf242" xml:space="preserve">{{Ваҡиға|исем=Уйғырҙар геноциды|һүрәт тасуирламаһы=Уйғыр ҡарттары &quot;яңыртыу лагерҙарында&quot;|дата=[[2014 йыл]] — хәҙерге ваҡыт|һүрәт=|урын=[[Көнсығыш Төркөстан|Уйғырстан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]|сәбәп=Терроризмға ҡаршы көрәш (рәсми); ҡытайлаштырыу сәйәсәте, исламофобия (фактик)|ҡорбандар1=бер миллиондан ашыу кеше ҡулға алынған (уларға [[уйғырҙар]], [[ҡаҙаҡтар]], [[ҡырғыҙҙар]] һ.б. инә)|ғәйепләүҙәр=Ҡытай хөкүмәте}}

'''Уйғырҙар геноциды''' (уйг. ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى‎) — [[Ҡытай Хөкүмәте]] тарафынан [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай Халыҡ Республикаһының]] [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Шеңжан автономиялы өлкәһендә]] һәм уның тирәһендә (ғөмүмән [[Көнсығыш Төркөстан|Уйғырстанда]]) [[Уйғырҙар|уйғыр төркиҙәренә]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.insidehighered.com/views/2019/04/08/universities-should-not-ignore-chinas-persecution-scores-leading-academics-opinion|title=China's Thousandfold Guantánamos|first=Magnus|last=Fiskesjö|website=insidehighered.com|date=2019-04-18|publisher=[[Times Higher Education]]|access-date=2022-02-10|archive-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402094902/https://www.insidehighered.com/views/2019/04/08/universities-should-not-ignore-chinas-persecution-scores-leading-academics-opinion|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм башҡа [[Төрки халыҡтар|төрки]] һәм дини этник аҙсылыҡтарға ҡарата [[Кеше хоҡуҡтары|кеше хоҡуҡтарын]] боҙоуҙың туҡтауһыҙ серияһы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rus.azattyq.org/a/kazakh-women-picket-chinese-consulate-demand-release-of-relatives/31093825.html|title=«Геноцидты туҡтатыу!» Шеңжан ҡаҙаҡтары туғандарын азат итеүҙе талап итә|first=Аян.|last=Ҡолморат|website=[[«Азатлыҡ» радиоһы (Ҡаҙағстан)|Азаттық радиосы]]|date=2021-02-09|access-date=2022-02-10|archive-date=2022-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210081626/https://rus.azattyq.org/a/kazakh-women-picket-chinese-consulate-demand-release-of-relatives/31093825.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ҡытай Коммунистар партияһы контроле аҫтында Ҡытай хөкүмәте 2014 йылдан алып Си Цзиньпин етәкселегендәге сәйәсәтте тормошҡа ашыра, был сәйәсәт 1 миллиондан ашыу мосолманды (башлыса уйғырҙарҙы) ҡулға алыуға килтерә. Бер нисә халыҡ-ара ойошма һәм эксперттар был ғәмәлдәрҙе көсләп [[Ассимиляция (социология)|ассимиляциялау]] һәм [[этноцид]] йәки [[мәҙәни геноцид]] тип атай&lt;ref name=&quot;indy&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/china-muslim-children-uighur-family-separation-thought-education-a8989296.html|title='Cultural genocide': China separating thousands of Muslim children from parents for 'thought education'|work=[[The Independent]]|access-date=2020-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422051855/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/china-muslim-children-uighur-family-separation-thought-education-a8989296.html|archive-date=2020-04-22|url-status=live|accessdate=2021-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Uyghur Minority in China: A Case Study of Cultural Genocide, Minority Rights and the Insufficiency of the International Legal Framework in Preventing State-Imposed Extinction|year=2020|doi=10.3390/laws9010001|last1=Finnegan|first1=Ciara|journal=Laws|volume=9|page=1|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Уйғырҙар]] — Синзән-Уйғыр автономиялы районында йәшәгән [[Төрки халыҡтар|төрки]] [[этник төркөм]]. Улар [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] өҫтөнлөк иткән [[Хань (халыҡ)|хань]] этник төркөмөнән айырылып тора. Уйғырҙар Ҡытайҙа ҙурлығы буйынса икенсе мосолман этник төркөмө булып тора, һәм [[Ислам]] уйғырҙар шәхесенең мөһим аспекты булып тора&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/754793772|автор=David A Palmer; Glenn Landes Shive; Philip L Wickeri|заглавие=Chinese religious life|год=2011|язык=en|место=Oxford|издательство=[[Издательство Оксфордского университета]]|страницы=61-63|страниц=1 online resource (xii, 277 pages)|isbn=978-0-19-987566-5, 0-19-987566-9, 0-19-991448-6, 978-0-19-991448-7}}&lt;/ref&gt;. [[Уйғыр теле|Уйғыр телендә]] 10 миллионға яҡын кеше һөйләшә, һәм ул төбәктәге башҡа аҙ һанлы телдәр менән бергә ҡулланыла&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ethnologue.com/language/uig|title=Uyghur|author=Eberhard, David M.; Simons, Garry F.; Fennig, Charles D.|website=[[Ethnologue]]|access-date=2022-02-01|archive-date=2014-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226070832/https://www.ethnologue.com/language/uig|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тасуирлау ==
2014 йылдан алып Ҡытай хөкүмәте сәйәсәте һөҙөмтәһендә бер миллиондан ашыу ҡытай мосолманы (уларҙың күбеһе уйғырҙар) судһыҙ «тәүге тәрбиә лагерҙарына» ябыла&lt;ref name=&quot;aj2018&quot;&gt;{{cite news|title=One million Muslim Uighurs held in secret China camps: UN panel|publisher=[[Al Jazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/8/10/one-million-muslim-uighurs-held-in-secret-china-camps-un-panel|accessdate=2021-09-16|archivedate=2021-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210331150034/https://www.aljazeera.com/news/2018/8/10/one-million-muslim-uighurs-held-in-secret-china-camps-un-panel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Welch|first1=Dylan|last2=Hui|first2=Echo|last3=Hutcheon|first3=Stephen|title=The China Cables: Leak reveals the scale of Beijing's repressive control over Xinjiang|publisher={{iw|ABC News (Australia)}}|url=https://www.abc.net.au/news/2019-11-25/china-cables-beijings-xinjiang-secrets-revealed/11719016|accessdate=2021-09-16|archivedate=2021-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210329051503/https://www.abc.net.au/news/2019-11-25/china-cables-beijings-xinjiang-secrets-revealed/11719016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hrw._UN:U&quot;&gt;{{Cite web|title=UN: Unprecedented Joint Call for China to End Xinjiang Abuses|url=https://www.hrw.org/news/2019/07/10/un-unprecedented-joint-call-china-end-xinjiang-abuses|url-status=live|archive-date=2019-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217070044/https://www.hrw.org/news/2019/07/10/un-unprecedented-joint-call-china-end-xinjiang-abuses|publisher=[[Human Rights Watch]]}}&lt;/ref&gt;. Был [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе донъя һуғышынан]] алып этник һәм дини аҙсылыҡ вәкилдәрен иң күп ҡулға алыу&lt;ref name=&quot;Finley-2020&quot;&gt;{{cite journal|first=Joanne|last=Finley|title=Why Scholars and Activists Increasingly Fear a Uyghur Genocide in Xinjiang|journal=[[Journal of Genocide Research]]|year=2020|volume=23|issue=3|pages=348–370|doi=10.1080/14623528.2020.1848109}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kirby|first=Jen|date=2020-09-25|title=Concentration camps and forced labor: China's repression of the Uighurs, explained|work=[[Vox (website)|Vox]]|url=https://www.vox.com/2020/7/28/21333345/uighurs-china-internment-camps-forced-labor-xinjiang|quote=It is the largest mass internment of an ethnic-religious minority group since World War II.|accessdate=2022-01-31|archivedate=2020-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200906200138/https://www.vox.com/2020/7/28/21333345/uighurs-china-internment-camps-forced-labor-xinjiang}}&lt;/ref&gt;.

Меңәрләгән мәсет емерелә йәки зыян күрә, йөҙҙәрсә мең бала ата-әсәләренән көсләп айырылып интернат мәктәптәргә оҙатыла&lt;ref name=&quot;Khatchadourian-5-4-2021&quot;&gt;{{cite magazine|last1=Khatchadourian|first1=Raffi|title=Surviving the Crackdown in Xinjiang|magazine=The New Yorker|url=https://www.newyorker.com/magazine/2021/04/12/surviving-the-crackdown-in-xinjiang|access-date=2021-09-16|archive-date=2021-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430005741/https://www.newyorker.com/magazine/2021/04/12/surviving-the-crackdown-in-xinjiang|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2018FTFamily&quot;&gt;{{cite news|last1=Feng|first1=Emily|title=Uighur children fall victim to China anti-terror drive|work=[[The Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/f0d3223a-7f4d-11e8-bc55-50daf11b720d|accessdate=2021-09-16|archivedate=2019-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190920042511/https://www.ft.com/content/f0d3223a-7f4d-11e8-bc55-50daf11b720d}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Break Their Roots: Evidence for China's Parent-Child Separation Campaign in Xinjiang.|url=https://www.jpolrisk.com/break-their-roots-evidence-for-chinas-parent-child-separation-campaign-in-xinjiang/|journal=The Journal of Political Risk|volume=7|issue=7|author=[[Adrian Zenz]]|access-date=2021-09-16|archive-date=2021-05-25|archive-url=https://archive.today/20210525232757/https://www.jpolrisk.com/break-their-roots-evidence-for-chinas-parent-child-separation-campaign-in-xinjiang/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уйғырҙарға ҡаршы сараларға шулай уҡ мәжбүри хеҙмәт&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Turdush|first1=Rukiye|last2=Fiskesjö|first2=Magnus|title=Dossier: Uyghur Women in China's Genocide|journal=Genocide Studies and Prevention: An International Journal|volume=15|issue=1|pages=22–43|doi=10.5038/1911-9933.15.1.1834|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Sudworth|first=John|title=China's 'tainted' cotton|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/extra/nz0g306v8c/china-tainted-cotton|accessdate=2021-09-17|archivedate=2021-03-24|archiveurl=https://archive.today/20210324163805/https://www.bbc.co.uk/news/extra/nz0g306v8c/china-tainted-cotton}}&lt;/ref&gt;, традицион дини ғәмәлдәрҙе баҫтырыу&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Congressional Research Service|title=Uyghurs in China|url=https://fas.org/sgp/crs/row/IF10281.pdf|journal=Congressional Research Service|archive-date=2020-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218075723/https://fas.org/sgp/crs/row/IF10281.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, идеологик эшкәртеү&lt;ref name=&quot;reut_Musl&quot;&gt;{{Cite news|title=Muslim minority in China's Xinjiang face 'political indoctrination': Human Rights Watch|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-rights/muslim-minority-in-chinas-xinjiang-face-political-indoctrination-human-rights-watch-idUSKCN1LQ01F|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109032307/https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-rights/muslim-minority-in-chinas-xinjiang-face-political-indoctrination-human-rights-watch-idUSKCN1LQ01F|url-status=live|accessdate=2021-09-17|archivedate=2020-11-09}}&lt;/ref&gt;, ҡаты мөғәмәлә&lt;ref name=&quot;bhrc&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.barhumanrights.org.uk/wp-content/uploads/2020/07/2020-Responsibility-of-States-to-Uyghurs_Final.pdf|title=Responsibility of States under International Law to Uyghurs and other Turkic Muslims in Xinjiang, China|publisher=Bar Human Rights Committee|archive-date=2020-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921202046/https://www.barhumanrights.org.uk/wp-content/uploads/2020/07/2020-Responsibility-of-States-to-Uyghurs_Final.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, мәжбүри стерилизация&lt;ref name=&quot;apne_Chin&quot;&gt;{{cite news|title=China cuts Uighur births with IUDs, abortion, sterilization|work=[[Associated Press]]|url=https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216200613/https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|url-status=live|accessdate=2021-09-17|archivedate=2020-12-16}}&lt;/ref&gt; һәм контрацепция&lt;ref name=&quot;urlChina Forces Birth Control on Uighurs to Suppress Population | Voice of America — English&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/china-forces-birth-control-uighurs-suppress-population|title=China Forces Birth Control on Uighurs to Suppress Population|publisher=[[Voice of America]]|access-date=2021-09-17|archive-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210523115445/https://www.voanews.com/east-asia-pacific/china-forces-birth-control-uighurs-suppress-population|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;genocide against the Uyghurs&quot;&gt;{{cite news|last=Samuel|first=Sigal|title=China's genocide against the Uyghurs, in 4 disturbing charts|work=[[Vox (website)|Vox]]|url=https://www.vox.com/future-perfect/22311356/china-uyghur-birthrate-sterilization-genocide|accessdate=2021-09-17|archivedate=2021-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515200517/https://www.vox.com/future-perfect/22311356/china-uyghur-birthrate-sterilization-genocide}}&lt;/ref&gt;, мәжбүри [[Аборт|аборттар]] инә.

Ҡытайҙың дәүләт статистикаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылдан 2018 йылға тиклем күпселек уйғырҙар йәшәгән [[Хөтан округы|Хөтан]] һәм [[Ҡашғар]] төбәктәрендә тыуым кимәле 60 проценттан ашыуға кәмегән&lt;ref name=&quot;apne_Chin2&quot;&gt;{{cite news|title=China cuts Uighur births with IUDs, abortion, sterilization|work=[[Associated Press]]|url=https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216200613/https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|url-status=live|accessdate=2021-09-17|archivedate=2020-12-16}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ осорҙа тууыу кимәле тотош илдә 9,69% кәмегән&lt;ref name=&quot;data_Birt&quot;&gt;{{Cite web|title=Birth rate, crude (per 1,000 people) — China|publisher=[[The World Bank]]|access-date=2021-01-02|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?start=2015&amp;end=2018&amp;locations=CN|archive-date=2021-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210403201916/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?start=2015&amp;end=2018&amp;locations=CN|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ҡытай властары 2018 йылда Синьцзянда тыуымдың өстән бер өлөшкә тиерлек кәмеүен таный, әммә мәжбүри стерилизация һәм геноцид тураһында хәбәрҙәрҙе кире ҡаға&lt;ref name=&quot;cnn-fax&quot;&gt;{{cite news|last1=CNN|first1=Ivan Watson, Rebecca Wright and Ben Westcott|title=Xinjiang government confirms huge birth rate drop but denies forced sterilization of women|url=https://edition.cnn.com/2020/09/21/asia/xinjiang-china-response-sterilization-intl-hnk/index.html|access-date=2020-09-26|publisher=CNN|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927111925/https://edition.cnn.com/2020/09/21/asia/xinjiang-china-response-sterilization-intl-hnk/index.html|url-status=live|accessdate=2021-09-17}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылда Шеңжандә тыуым кимәле 4,2% кәмеүгә ҡарамаҫтан, тағы ла 24% кәмегән&lt;ref name=&quot;apne_Chin3&quot;&gt;{{cite news|title=China cuts Uighur births with IUDs, abortion, sterilization|work=[[Associated Press]]|url=https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|archive-url=https://web.archive.org/web/20201216200613/https://apnews.com/article/269b3de1af34e17c1941a514f78d764c|url-status=live|accessdate=2021-09-17|archivedate=2020-12-16}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдан уйғырҙарға ислам нигеҙҙәренең береһе булған [[хаж]] ҡылыу тыйыла&lt;ref&gt;[https://islamnews.ru/kitaj-predpisal-ujguram-absurdnuyu-protseduru-pered-hadzhem?ysclid=ly8h9m121t50345274 Ҡытай уйғырҙарға хажға барыр алдынан абсурд процедураны йөкмәтә] – IslamNews{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.middleeasteye.net/news/chinas-hajj-crackdown-uighur-muslims-face-uphill-battle-get-mecca Ҡытайҙа хаж: уйғыр мосолмандары Мәккә өсөн ауыр алышта осраша] | Middle East Eye{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Ҡытай властары 2009 йылдан 2023 йылға тиклем 630 ауылдың исемен үҙгәртә, уларҙың исемдәре төрки йәки исламға бәйле була. Һөҙөмтәләр Шиңжан-Уйғыр автономиялы районының 25 000 тораҡ пункты атамаларын сағыштырыу нигеҙендә яһалған&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/2024-06-21/lfst-rtgm-uyghurs-names/?ysclid=lxrbxoti71474363816 Картанан юйыла. Ҡытайҙа йөҙләгән уйғыр ауылының исеме үҙгәртелде] — Курсив{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sok.fm/news/113033?ysclid=lxrbxmbave679748656 Ҡытай мәҙәни һәм дини үҙ-үҙен белдереүҙе юҡҡа сығарыу өсөн уйғыр ауылдарының атамаларын ҡытайсаға алмаштыра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240623105310/https://sok.fm/news/113033?ysclid=lxrbxmbave679748656 |date=2024-06-23 }} — Sok.fm{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Татарстанда уйғыр халҡына ярҙам пикеты.jpg|мини|237x237пкс|[[Ҡазан|Ҡазанда]] [[Көнсығыш Төркөстан|Уйғырстан]] һәм [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] әләмдәре менән пикет, 2019]]

== Халыҡ-ара реакция ==
Халыҡ-ара реакция төрлө була. Ҡайһы бер илдәрҙең хөкүмәттәре, активистар, бойондороҡһоҙ [[Хөкүмәткә ҡарамаған ойошма|Хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар]], кеше хоҡуҡтары буйынса эксперттар, ғалимдар һәм [[Көнсығыш Төркөстан хөкүмәте һөргөндә|һөргөндәге Көнсығыш Төркөстан хөкүмәте]] быны [[Геноцид конвенцияһы|Геноцид тураһында конвенцияға]] ярашлы геноцид тип атай&lt;ref name=&quot;icij_Brit&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icij.org/investigations/china-cables/british-lawmakers-call-for-sanctions-over-uighur-human-rights-abuses/|title=British lawmakers call for sanctions over Uighur human rights abuses|first=Scilla|last=Alecci|date=2020-10-14|publisher=[[International Consortium of Investigative Journalists]]|access-date=2020-12-18|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205093005/https://www.icij.org/investigations/china-cables/british-lawmakers-call-for-sanctions-over-uighur-human-rights-abuses/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://theconversation.com/legal-expert-forced-birth-control-of-uighur-women-is-genocide-can-china-be-put-on-trial-142414|title=Legal expert: forced birth control of Uighur women is genocide – can China be put on trial?|website=The Conversation|date=2020-07-14|access-date=2021-09-05|last1=Piotrowicz|first1=Ryszard|archive-date=2021-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930055540/https://theconversation.com/legal-expert-forced-birth-control-of-uighur-women-is-genocide-can-china-be-put-on-trial-142414|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Falconer&quot;&gt;{{cite news|last=Falconer|first=Rebecca|date=2021-03-09|title=Report: &quot;Clear evidence&quot; China is committing genocide against Uyghurs|work=[[Axios (website)|Axios]]|url=https://www.axios.com/report-clear-evidence-china-genocide-uyghur-muslims-3c50f075-89c8-47c2-9506-9433e7d5a51a.html|accessdate=2022-01-09|archivedate=2021-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428085910/https://www.axios.com/report-clear-evidence-china-genocide-uyghur-muslims-3c50f075-89c8-47c2-9506-9433e7d5a51a.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220116163744/https://www.axios.com/report-clear-evidence-china-genocide-uyghur-muslims-3c50f075-89c8-47c2-9506-9433e7d5a51a.html |date=2022-01-16 }}&lt;/ref&gt;. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ның ҡайһы бер ағза-дәүләттәре [[Кеше хоҡуҡтары буйынса совет (БМО)|Кеше хоҡуҡтары советында]] Ҡытайҙың сәйәсәтен тәнҡитләгән белдереүҙәр менән сығыш яһай, шул уҡ ваҡытта башҡалары Ҡытайҙы хуплай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/news/2022/10/human-rights-council-adopts-21-texts-and-rejects-one-draft-decision-extends-mandates|title=Human Rights Council Adopts 21 Texts and Rejects One Draft Decision, Extends Mandates on Older Persons, Right to Development, Arbitrary Detention, Mercenaries, Slavery, Indigenous Peoples, Safe Drinking Water and Sanitation|lang=en|description=The Council rejected a draft decision (A/HRC/51/L.6) on debate on the situation of human rights in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, China|date=2022-10-06|publisher=Human Right Council|access-date=2023-09-13|archive-date=2023-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009075300/https://www.ohchr.org/en/news/2022/10/human-rights-council-adopts-21-texts-and-rejects-one-draft-decision-extends-mandates|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың декабрендә Халыҡ-ара енәйәт суды, ғәйепләнеүсе енәйәттәрҙең күбеһе буйынса Ҡытай өҫтөнән юрисдикцияһы юҡ, тип тикшереүҙәр үткәреүҙән баш тарта&lt;ref name=&quot;cnnjg&quot;&gt;{{cite news|last1=Griffiths|first1=James|title=China avoids ICC prosecution over Xinjiang for now, but pressure is growing|publisher=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2020/12/14/china/china-xinjiang-icc-biden-intl-hnk/index.html|access-date=2020-12-19|archive-date=2021-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113120811/https://edition.cnn.com/2020/12/14/china/china-xinjiang-icc-biden-intl-hnk/index.html|accessdate=2022-01-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;icc-_2&quot;&gt;{{Cite web|date=2020-12-14|title=Report on Preliminary Examination Activities 2020|url=https://www.icc-cpi.int/itemsDocuments/2020-PE/2020-pe-report-eng.pdf|access-date=2020-12-19|publisher=[[International Criminal Court]], The Office of the Prosecutor|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410192838/https://www.icc-cpi.int/itemsDocuments/2020-PE/2020-pe-report-eng.pdf}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың 19 ғинуарында [[АҠШ]], Дәүләт департаментының юридик идаралығы дәлилдәр етерлек түгел тигән һығымтаға килһә лә, геноцидты таныған беренсе ил була. Ҡайһы бер илдәрҙең закондар сығарыу органдары Ҡытайҙың ғәмәлдәрен геноцид тип баһалай ([[Канаданың Йәмәғәт палатаһы]], [[Генераль штаттары (Нидерландтар)|Нидерландтарҙың Генераль штаттары]], [[Бөйөк Британияның Йәмәғәт палатаһы|Британияның Йәмәғәт палатаһы]], [[Литва Республикаһы Сеймы|Литва Сеймы]])&lt;ref&gt;[https://alif.tv/velikobritaniya-priznala-genotsid-ujgurov-zhestkaya-reaktsiya-kitaya/?ysclid=lxrb5v1zqd632839451 Бөйөк Британия уйғырҙар геноцидын таныны: Ҡытайҙың ҡаты реакцияһы] '''—''' Alif Time{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. [[Яңы Зеландия]], [[Бельгия]] һәм [[Чехия]] парламенттары Ҡытайҙың уйғыр сәйәсәтен кеше хоҡуҡтарын етди боҙоу йәки [[Кешелеккә ҡаршы енәйәттәр|кешелеккә ҡаршы енәйәт]] тип хөкөм итә&lt;ref&gt;[https://www.news-asia.ru/view/ch/economy/14846?ysclid=lxrax9ubev769928557 Бельгия парламенты Синьцзянда уйғырҙар геноцидын таныу тураһында резолюция ҡабул итте] // &quot;News-Asia&quot; Үҙәк Азия мәғлүмәт порталы{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2022|Пекинда Олимпиаданың]] дипломатик бойкотына АҠШ, [[Канада]], [[Бөйөк Британия|Британия]], [[Австралия]], [[Япония]] ҡушыла&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12970021?ysclid=lxrd1udkp8510749236 АҠШ һәм союздаштары Пекин Олимпиадаһына ҡаршы: бойкот тураһында нимәләр билдәле?] — ТАСС{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/61c53b149a7947327a132b6d?ysclid=lxrd28rm1d920345184 Япония Пекиндағы Олимпиаданы дипломатик бойкотҡа ҡушылды] — [[РБК]]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың майында БМО-ның кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары [[Мишель Бачелет]] Шеңжан-Уйғыр автономиялы районына килә һәм өлгәшелгән һөҙөмтәләр буйынса матбуғат конференцияһы үткәрә. Атап әйткәндә, юғары вазифалы кешеләрҙең йыллыҡ осрашыуҙары һәм фәҡирлеккә ҡаршы көрәш, терроризмға ҡаршы тороу, кеше хоҡуҡтарын һәм аҙсылыҡ хоҡуҡтарын яҡлау, суд һәм хоҡуҡи яҡлау мәсьәләләрен тикшереү өсөн эшсе төркөм булдырыу тураһында килешеү төҙөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ohchr.org/ru/statements/2022/05/statement-un-high-commissioner-human-rights-michelle-bachelet-after-official|title=БМО-ның кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары Мишель Бачелеттың Ҡытайға рәсми сәфәре йомғаҡтары буйынса белдереүе|website=OHCHR|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606215742/https://www.ohchr.org/ru/statements/2022/05/statement-un-high-commissioner-human-rights-michelle-bachelet-after-official|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.un.org/ru/story/2022/05/1424782|title=Мишель Бачелет кеше хоҡуҡтары өлкәһендә БМО һәм Ҡытай араһындағы мөнәсәбәттәрҙе үҫтерергә вәғәҙә бирә|website=БМО яңылыҡтар|date=2022-05-30|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220530183937/https://news.un.org/ru/story/2022/05/1424782|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Визитты [[Amnesty International]], [[Уйғыр Хәрәкәте]] һәм [[Бөтә донъя Уйғыр Ҡоролтайы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2022-05-28|title=China: UN visit falls short of addressing crimes against humanity in Xinjiang|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/05/un-xinjiang-china-visit/|access-date=2022-05-31|website=[[Amnesty International]]|language=en|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531034641/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/05/un-xinjiang-china-visit/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Allen-Ebrahimian|first=Bethany|date=2022-05-31|title=Advocates denounce UN official's China visit as &quot;ultimate betrayal&quot;|url=https://www.axios.com/2022/05/31/advocates-denounce-un-officials-china-visit-ultimate-betrayal|access-date=2022-05-31|website=[[Axios (website)|Axios]]|language=en|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531165519/https://www.axios.com/2022/05/31/advocates-denounce-un-officials-china-visit-ultimate-betrayal|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Seytoff|first=Alim|date=2022-05-31|title=Uyghur groups urge resignation of UN rights chief for ‘Potemkin-style’ Xinjiang tour|work=[[Radio Free Asia]]|url=https://www.rfa.org/english/news/uyghur/michelle-bachelet-05312022171641.html|access-date=2022-06-01|accessdate=2022-06-03|archivedate=2022-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220603144019/https://www.rfa.org/english/news/uyghur/michelle-bachelet-05312022171641.html|language=en}}&lt;/ref&gt; кеүек гуманитар ойошмалар, [[The Guardian]] һәм [[The Washington Post]]&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2022-05-31|title=The Guardian view on the UN in Xinjiang: a grave error|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/may/31/the-guardian-view-on-the-un-in-xinjiang-a-grave-error|access-date=2022-05-31|website=[[The Guardian]]|language=en|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531173026/https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/may/31/the-guardian-view-on-the-un-in-xinjiang-a-grave-error|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2022-05-29|title=Truth emerges about Chinese repression of Uyghurs — no thanks to the U.N.|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/05/29/truth-emerges-about-chinese-repression-uyghurs-no-thanks-un/|access-date=2022-05-31|accessdate=2022-06-03|archivedate=2022-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529222223/https://www.washingtonpost.com/opinions/2022/05/29/truth-emerges-about-chinese-repression-uyghurs-no-thanks-un/}}&lt;/ref&gt; баҫмалары редакциялары, шулай уҡ АҠШ-тың һәм [[Европа]] илдәренең юғары вазифалы шәхестәре тәнҡитләй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/28/un-urges-china-to-review-counter-terrorism-policies-after-official-visit|title=Blinken criticises Chinese ‘manipulation’ of high-profile UN visit to Xinjiang|website=the Guardian|date=2022-05-29|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603015653/https://www.theguardian.com/world/2022/may/28/un-urges-china-to-review-counter-terrorism-policies-after-official-visit|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/02/west-demands-publication-of-uns-long-awaited-xinjiang-report|title=West demands publication of UN’s long-awaited Xinjiang report {{!}} Xinjiang {{!}} The Guardian|website=amp.theguardian.com|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220602195658/https://amp.theguardian.com/world/2022/jun/02/west-demands-publication-of-uns-long-awaited-xinjiang-report|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/14761071/amp|title=Блинкен БМО вәкиленең Ҡытайға визиты нисек үтеүенә борсолоу белдерә|website=[[ТАСС]]|date=2022-05-29|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603165906/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/14761071/amp|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/14708087/amp|title=Британия сит ил эштәре министрлығы Ҡытайҙы уйғырҙарҙың хоҡуҡтарын боҙоу өсөн яуаплылыҡҡа тарттырырға ниәтләүен белдерҙе|website=ТАСС|date=2022-05-24|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603165904/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/14708087/amp|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың авгусында БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары идаралығының доклады баҫылып сыға, унда уйғырҙарҙы һәм башҡаларҙы ирекле тотоу масштабы, шәхси һәм коллектив хоҡуҡтарҙы сикләү һәм дөйөм алғанда мәхрүм итеү контексында, халыҡ-ара енәйәттәр, атап әйткәндә, '''«'''кешелеккә ҡаршы енәйәттәр» булып тороуы ихтимал, тип әйтелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2022/08/1430722|title=БМО доклады: Ҡытай Халыҡ Республикаһы Синьцзян провинцияһында &quot;кеше хоҡуҡтарын етди боҙоу&quot; өсөн яуаплы.|website=[[БМО]]|date=2022-08-31|access-date=2022-09-01|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901034616/https://news.un.org/ru/story/2022/08/1430722|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Уйғырҙар геноциды]]
[[Категория:Уйғырҙар тарихы]]
[[Категория:Ҡытайҙа кеше хоҡуҡтары]]
[[Категория:Ҡытайҙа 2010-сы йылдар]]
[[Категория:Ҡытайҙа 2020-се йылдар]]
[[Категория:Геноцидтар]]
[[Категория:Кеше хоҡуҡтары боҙолоуы]]
[[Категория:Исламофобия]]
[[Категория:Мәҙәни геноцид]]
[[Категория:Кешелеккә ҡаршы енәйәттәр]]
[[Категория:Ҡытайҙа исламофобия]]
[[Категория:Ҡытайҙа расизм]]
&lt;references /&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=H8C3JE3BJ1E «Уйғырҙар геноциды» тип Ютубтағы видиа] | [[Әбү Ғүмәр Саситлинский]]{{Ref-ru}}
* [http://www.srbija.ru/mat/history/10066-id Ҡытайҙа &quot;терроризм&quot; өсөн туғыҙ уйғырҙы язалайҙар (яңылыҡтар)] // NTDRussian{{Ref-ru}}
* [https://ria.ru/20200711/1574100594.html Уйғыр геноциды] // [[РИА Новости]], 11.07.2020{{Ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=NWQKtx_Advg Уйғырҙар геноциды] // Рауф Гаджиев{{Ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=ZB1ey5n0LK8 Сәйәсмәндәрҙең һәм ябай кешеләрҙең БМО-ның Сребреницалағы геноцидты таныуына реакцияһы]{{Ref-ru}}
* [https://www.epochtimes.ru/kitajskie-vlasti-zastavlyayut-musulman-ujgurov-prodavat-sigarety-i-alkogol-98982264/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2F Ҡытай властары уйғыр мосолмандарын тәмәке һәм алкоголь һатырға мәжбүр итә] | The Epoch Times{{Ref-ru}}
* [https://www.foreignaffairs.com/china/chinas-new-anti-uyghur-campaign Ҡытайҙың уйғырҙарға ҡаршы яңы кампанияһы] // Foreign Affairs{{Ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20191221222425/https://www.themoscowtimes.com/2019/10/09/if-they-send-us-back-to-china-we-will-die-uighur-brothers-fight-deportation-from-russia-a67646 &quot;Әгәр беҙҙе Ҡытайға кире ебәрһәләр, беҙҙе шунда үлтерәсәктәр&quot;: Рәсәйҙән ҡыуылыу менән көрәшкән уғыр ҡәрҙәштәре (архивланған версия)] / The Moscow Times{{Ref-en}}

[[Категория:Мосолмандарҙы геноцидлау]]
[[Категория:Си Цзиньпин]]
[[Категория:Ҡытай сәйәсәте]]
[[Категория:Мәжбүри стерилләштереү]]
[[Категория:Төрмәлә көсләү]]
[[Категория:Төрмәлә язалау]]
[[Категория:Ағзалар менән сауҙа итеү]]
[[Категория:Ағзаларҙы күсереп ултыртыу]]
[[Категория:Ҡытайҙа тел сәйәсәте]]
[[Категория:Мәжбүри миграция]]</text>
      <sha1>ffaxb4ytkmb637t3bfgdka8af7vf242</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соомаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201155</id>
    <revision>
      <id>1299295</id>
      <parentid>1298504</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4129" sha1="iqse13e3byksgmzx76kco0vkj9loxo3" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
| Название = Соомаа
| Национальное название = et/Soomaa rahvuspark
| Категория МСОП = 
| Изображение = Soomaa-masterplaan-2008.jpg
| Подпись = 
| Ближайший город = 
| Координаты = 58/26/27/N/25/6/20/E
| CoordScale = 
| nocat = 
| Площадь = 398,44 км²
| Средняя высота = 
| Дата основания = 08.12.1993
| Посещаемость = 
| Год посещаемости = 
| Управляющая организация = 
| Сайт = http://www.soomaa.ee/
| Страна = Эстония
| Район = Вильяндимаа
}}

'''Со́ома́а''' ({{lang-et|Soomaa rahvuspark}}) — [[Эстония]]лағы [[милли парк]], [[Вильяндимаа]] өйәҙенең көнбайыш өлөшөндә һәм [[Пярнумаа]] өйәҙенең өлөшөндә урынлашҡан. Соомаа милли паркы 1993 йылдың 8 декабрендә һыулы-һаҙлыҡлы ерҙәрҙе, болондарҙы һәм [[урман]]дарҙы һаҡлау өсөн булдырыла&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|title=Национальный парк Соома́а|author=|website=Protected Planet|date=|publisher=|access-date=2020-09-10|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810091053/https://www.protectedplanet.net/soomaa-rahvuspark-national-park|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Парктың майҙаны 398,44 км²&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; һәм ҙурлығы буйынса Эстонияла [[Лахемаа]]нан ҡала икенсе милли парк булып тора.

== Төп мәғлүмәттәр ==
Парк территорияһында һаҙлыҡтар күп, улар күбеһенсә [[Пярну (йылға)|Пярну]] йылғаһы ҡушылдыҡтары буйында. Атап әйткәндә, Соомаа биләмәһендә [[Куресоо]] батҡылы йәки «торналар һаҙлығы» бар.
[[Файл:Karuskose lammimets Soomaal.jpg|слева|мини|Туристар кәмәлә һыу баҫҡан урман аша йөҙә]]
[[Файл:Drone video of Soomaa National Park great flood near former Tõramaa village in Estonia, Pärnumaa (April 2023).webm|мини|Дрондан видео: Соома милли паркы, 2023 йыл]]
Парктың көнсығышында Эстониялағы иң бейек дюналар урынлашҡан.

Парк флораһында 524 төр [[Үҫемлектәр|үҫемлек]] иҫәпләнә. [[Ҡоштар]] фаунаһы 172 төр тәшкил итә, шул иҫәптән [[бөркөт]], [[һаҙ көйөлдөһө]] (100-ҙән ашыу пар), алтын төҫтәге ҡарышлауыҡ (150-гә яҡын пар), [[яғалбай]], [[аҡ ағуна]] һәм [[көйгәнәк]].

[[Һөтимәрҙәр]] фаунаһында 46 төр (атап әйткәндә, [[мышы]], [[ҡондоҙ]], [[бүре]] һәм [[Айыу һымаҡтар|айыу]]).

Милли парктың төп үҙенсәлеге булып яҙғы ташҡын тора, был ваҡытта һыу ятҡылыҡтарында һыу кимәле 5 метрға тиклем күтәрелә.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references /&gt;

== Һылтанмалар ==
{{commons-inline|Category:Soomaa National Park}}
* [http://www.soomaa.ee/ Официальный сайт Национального парка Соомаа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308125459/http://www.soomaa.ee/ |date=2010-03-08 }}
* [http://map.soomaa.com/map.html Карта Национального парка Соомаа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130716003958/http://map.soomaa.com/map.html |date=2013-07-16 }}

{{Национальные парки Эстонии}}

[[Категория:Эстонияның милли парктары]]</text>
      <sha1>iqse13e3byksgmzx76kco0vkj9loxo3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 йыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201292</id>
    <revision>
      <id>1299296</id>
      <parentid>1299114</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1299296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1673" sha1="8jvvjdh7wuf75c24jcmuyptxpzu8x53" xml:space="preserve">{{Навигация для года|2026}}
{{Навигация для века|21}}
{{Год в других календарях|2026|КК=25 января|ИК=20 августа}}
{{Год начинающийся|2026}}


* Ҡытай календары буйынса Ҡыҙыл Ат йылы.

* БДБ-ла һаулыҡ һаҡлау йылы.

* Рәсәйҙә халыҡтар берҙәмлеге йылы.

* Белоруссияла белорус ҡатын-ҡыҙҙары йылы.

* Ҡаҙағстанда цифрлаштырыу һәм яһалма интеллект йылы.

== Вафаттар ==

=== Февраль ===
* [[26 февраль]] ― [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы]], яҙыусы. БР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001)&lt;ref&gt;«Лейла Аралбаева.»[https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-02-26/v-bashkirii-umerla-izvestnaya-poetessa-tansylu-karamysheva-4594674 В Башкирии умерла известная поэтесса Тансылу Карамышева.] [[Башинформ]], 26.02.2026&lt;/ref&gt;.

=== Май ===
* [[4 май]] ― [[Толкачёв Константин Борисович]], Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы рәйесе (1999-2026)&lt;ref&gt;[https://gossov.tatarstan.ru/index.htm/news/4718.htm   Марат Ахметов выразил соболезнования в связи с кончиной Константина Толкачева.] Государственный Совет Республики Татарстан, 4.05.2026&lt;/ref&gt;..

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>8jvvjdh7wuf75c24jcmuyptxpzu8x53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299297</id>
      <parentid>1299296</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T18:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Марьям Султанбаева</username>
        <id>41189</id>
      </contributor>
      <origin>1299297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1677" sha1="6vocx9iqv05ybcx5pmoa3rnrnut6on1" xml:space="preserve">{{Навигация для года|2026}}
{{Навигация для века|21}}
{{Год в других календарях|2026|КК=25 января|ИК=20 августа}}
{{Год начинающийся|2026}}


* [[Ҡытай календары]] буйынса Ҡыҙыл Ат йылы.

* БДБ-ла һаулыҡ һаҡлау йылы.

* Рәсәйҙә халыҡтар берҙәмлеге йылы.

* Белоруссияла белорус ҡатын-ҡыҙҙары йылы.

* Ҡаҙағстанда цифрлаштырыу һәм яһалма интеллект йылы.

== Вафаттар ==

=== Февраль ===
* [[26 февраль]] ― [[Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы]], яҙыусы. БР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001)&lt;ref&gt;«Лейла Аралбаева.»[https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-02-26/v-bashkirii-umerla-izvestnaya-poetessa-tansylu-karamysheva-4594674 В Башкирии умерла известная поэтесса Тансылу Карамышева.] [[Башинформ]], 26.02.2026&lt;/ref&gt;.

=== Май ===
* [[4 май]] ― [[Толкачёв Константин Борисович]], Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы рәйесе (1999-2026)&lt;ref&gt;[https://gossov.tatarstan.ru/index.htm/news/4718.htm   Марат Ахметов выразил соболезнования в связи с кончиной Константина Толкачева.] Государственный Совет Республики Татарстан, 4.05.2026&lt;/ref&gt;..

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>6vocx9iqv05ybcx5pmoa3rnrnut6on1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спираль галактика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201305</id>
    <revision>
      <id>1299299</id>
      <parentid>1299188</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T18:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26237" sha1="1tzx58qmstsu1o1zq3l5hmoh24hiym7" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:M101_hires_STScI-PRC2006-10a.jpg|мини|Спираль галактика миҫалы — Вертушка галактикаһы (М 101)]]
'''Спираль галактика''' (''S'' тип тамғалана) — Хаббл эҙмә-эҙлеклелегенең төп [[Галактика|галактикаларының]] береһе, уны ул 1936 йылда һүрәтләй&lt;ref name=&quot;Hubble-1936&quot;&gt;{{книга|ссылка=https://archive.org/details/TheRealmOfTheNebulae|заглавие=The realm of the nebulae|издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]]|год=1936|isbn=9780300025002|серия=Mrs. Hepsa Ely Silliman memorial lectures, 25|место=New Haven|oclc=611263346|дата ссылки=2012-09-29|ref=Hubble|автор=[[Хаббл, Эдвин|Hubble, E.P.]]}}(pp. 124—151)&lt;/ref&gt;. Бындай галактикалар ҙур диск компоненты һәм бәләкәй генә ҡабарынҡылыҡҡа эйә, һәм, [[Линза формаһындағы галактика|линза формаһындағы галактикаларҙан]] айырмалы рәүештә, асыҡ спираль тармаҡтары бар, шуның өсөн улар үҙҙәренең исемен алған. Спираль галактикалар бөтә галактикаларҙың яҡынса яртыһын тәшкил итә тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Книга|автор=Кононович Э.В., Мороз В.И.|заглавие=Общий курс астрономии|ответственный=|год=2004|издание=2-е, исправленное|место=|издательство=УРСС|страницы=468—486|страниц=544|isbn=5-354-00866-2}}&lt;/ref&gt;.

«Astrophysical Journal Letters» журналында баҫылған тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, «Джеймс Уэбб» (JWST) йыһан телескобы ярҙамында алынған 873 галактика һүрәттәрен анализлау спираль галактикаларының 6—7 миллиард йылдан һуңыраҡ барлыҡҡа килгәне тураһындағы быға тиклем ҡабул ителгән фаразды кире ҡаға. 12 миллиард йыл элек, Ғаләмдең йәше хәҙергеһенең алтынан бер өлөшөн тәшкил иткән саҡта, спираль галактикаларҙың ысын өлөшө 35 %-ҡа еткәне асыҡланған. Был мәғлүмәттәр, шул уҡ дәүер өсөн «Хаббл» телескобы күҙәтеүҙәре менән сағыштырғанда, спиралдәр һанының дүрт тапҡырға артыуын, галактика газының тиҙерәк тотороҡланыуын күрһәтә һәм галактикалар эволюцияһы теорияларын һәм спираль тармаҡтар барлыҡҡа килеү механизмдарын ҡайтанан ҡарауҙы талап итә&lt;ref&gt;FROMMER, ARIELLE. Sky &amp; Telescope. Oct2024, Vol. 148 Issue 4, p8-8. 2/3p.&lt;/ref&gt;.

== Өйрәнеү тарихы ==
1845 йылда Уильям Парсонс тәүге тапҡыр «спираль томанлыҡтар»ҙы объекттар класы булараҡ һүрәтләй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1219743|title=Парсонс Уильям (лорд Росс)|author=|website=Астронет|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-05-11|archive-date=2010-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224235541/http://www.astronet.ru/db/msg/1219743|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Әммә ул ваҡытта был томанлыҡтар Ҡош юлы эсендә урынлашҡан һәм газ һәм туҙан болоттары тип иҫәпләнә, 1926 йылда ғына Эдвин Хаббл бындай есемдәрҙең ысынында Ҡош юлынан ситтә урынлашҡанын иҫбатлай&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Extragalactic nebulae|издание=[[The Astrophysical Journal]]|номер=64|страницы=321—369|doi=10.1086/143018|bibcode=1926ApJ....64..321H|том=64|ref=Hubble|автор=Hubble, Edwin|месяц=12|год=1926|язык=en|тип=journal|издательство=[[IOP Publishing]]}}&lt;/ref&gt;.

1846 йылда Уильям Парсонс М 51 «томанлығының» ([[:ru:Водоворот (галактика)|Һыу әйләнеше галактикаһы]]) эскизын төҙөй, унда ҙур масштаблы, ике тармаҡлы структура һүрәтләнә. Күҙәтеү спираль структураларҙы өйрәнеүгә башланғыс һала, әммә бындай объекттарҙы Ҡош Юлы менән сағыштырырлыҡ ҙурлыҡтағы галактикалар тип таныу күпкә һуңыраҡ була&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Статья |ссылка=https://link.springer.com/10.1134/S1063773724700312 |автор=M. N. Skryabina, A. D. Panasyuk, A. V. Mosenkov, P. I. Smirnova, A. A. Marchuk, I. V. Chugunov, V. P. Reshetnikov |заглавие=Investigation of the Spiral Structure of Galaxies in Compact Groups and in Isolation |год=2024-07 |язык=en |издание=Astronomy Letters |том=50 |выпуск=7 |страницы=440–450 |issn=1063-7737 |doi=10.1134/S1063773724700312}}&lt;/ref&gt;.

1926 йылда Эдвин Хаббл галактикаларҙы уларҙың морфологик аҫтиптары буйынса классификациялауҙы тәҡдим итә. Был система объекттарҙы типтарға бүлә, әммә Йыһанда булған спираль структураларҙың тулы төрлөлөгөн һүрәтләмәй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1964 йылда К. Линь һәм Ф. Шу квазистационар тығыҙлыҡ тулҡындары теорияһын эшләйҙәр. Концепция тәртипкә һалынған структураның барлыҡҡа килеүен дисктағы механик тирбәлеүҙәр менән аңлата, улар тығыҙлыҡ тулҡындарын барлыҡҡа килтерәләр, йондоҙҙар һәм газдар концентрацияһын башлайҙар һәм әүҙем йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙе стимуллаштыралар&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1966 йылда У. Джулиан һәм А. Тумре тирбәлеүҙәрҙе көсәйтеү теорияһын (swing amplification) тәҡдим итәләр. Был модель сиктәрендә спираль тармаҡтар, стационар тығыҙлыҡ тулҡындарынан айырмалы рәүештә, урындағы тотороҡһоҙлоҡтан барлыҡҡа килгән ваҡытлыса, әммә даими ҡабатланған структуралар тип аңлатылалар&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1979 йылда Й. Корменди һәм К. Норман, моделләштереү ысулын ҡулланып, ике тармаҡлы спираль структураның тышҡы факторҙар арҡаһында барлыҡҡа килеү мөмкинлеген күрһәтәләр. Алынған мәғлүмәттәр буйынса, бындай структуралар галактиканың тирә яҡ мөхит менән прилив тәьҫир итешеүе барышында барлыҡҡа килергә мөмкин&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1987 йылда Д. Элмгрин һәм Б. Элмгрин спиралдәрҙең туранан-тура формаһын һүрәтләгән ентекле классификация тәҡдим итәләр. Был система спираль структураларҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләү өсөн ҡулланыла һәм Хаббл классификацияһын тулыландыра&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1990 йылда Б. Элмгрин спираль структураларҙың төп төрҙәрен уларҙың тәртипкә һалынғанлығына нигеҙләнеп билдәләй һәм тасуирлай. Классификация тәртипкә килтерелгән структуралы галактикаларҙы (grand design, мәҫәлән, M 81), күп ҡыҫҡа фрагментлы флокулент спиралдәрҙе (мәҫәлән, M 63) һәм күп тармаҡлы галактикаларҙың аралыҡ класын (мәҫәлән M 33) үҙ эсенә ала&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1996 йылда Д. Кауфман һәм Г. Контопулос кәртәле галактикаларҙа тармаҡтарҙың тәбиғәтен аңлатыу өсөн күп төрлөлөк теорияһын тәҡдим итәләр. Теория буйынса, кәртәнең (барҙың) гравитацион йоғонтоһо хаотик, эксцентрик орбиталар буйлап хәрәкәт итеүсе йондоҙҙарҙы тәртипкә һала, спираль тармаҡтар барлыҡҡа килтерә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2006 йылда К. Конселис урындағы Ғаләмдә спираль галактикаларҙың һан өлөшөн билдәләй. Тикшеренеүсе бындай объекттарҙың MB=−20 абсолют йондоҙ дәүмәленән сағыуыраҡ бөтә галактикаларҙың яҡынса 75 % тәшкил итеүен асыҡлай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2011 йылда К. Линтотт һәм авторҙаштары «Галактика зоопаркы» проекты сиктәрендә миллиондан ашыу объектты классификациялай. Был ҙур каталог менән эшләү һөҙөмтәләре күҙәтелгән объекттар араһында спираль галактикаларының өҫтөнлөклө урынын раҫлай&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

2020 йылда С. Савченко һәм уның хеҙмәттәштәре 155 галактиканың спираль һүрәте параметрҙарын, структураны яраҡлаштырыуҙың үҙенсәлекле ысулын ҡулланып анализлай. Ғалимдар айырымланған галактикалар һәм төркөмдәрҙәге һәм туплпнмаларҙағы галактикалар араһында боролоу мөйөштәрендә һәм тармаҡтарының киңлегендә һиҙелерлек айырмалар тапмайҙар&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.


2022 йылда Смит һәм авторҙаштары яҡындағы 4 меңдән ашыу дисклы галактиканың үҙенсәлектәрен тикшерә. Ғалимдар, тупланмаларҙағы галактикалар көсһөҙ спиральгә эйә, уртаса әйләнеү мөйөшө бәләкәйерәк һәм йыш ҡына ике тармаҡлы структура күрһәтә, был арауыҡ мөхитенең спираль һүрәтенең барлыҡҡа килеүенә йоғонтоһон күрһәтә тигән фекергә киләләр&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Физик үҙенсәлектәре ==
[[Файл:OffsetTF.png|справа|мини|249x249пкс|Спираль һәм [[линза формаһындағы галактика]]лар өсөн Талли-Фишер бәйләнеше]]
Төрлө галактикаларҙың, шул иҫәптән спираль галактикаларҙың параметрҙары киң диапазонда үҙгәрә&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;.

Спираль галактикаларҙың диаметры йыш ҡына 20—40 кпк була, әммә ҡайһы берҙә ҙурыраҡтары ла осрай: мәҫәлән, билдәле булған иң ҙур спираль галактика NGC 6872, диаметры яҡынса 160 кпк, был Ҡош юлы диаметрынан биш тапҡырға ҙурыраҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2013/01/11/largestspiral/|title=Астрономы определили крупнейшую спиральную галактику|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2020-05-11|lang=ru|archive-date=2017-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212022105/https://lenta.ru/news/2013/01/11/largestspiral/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Күпселек галактикаларҙа абсолют йондоҙ ҙурлығы −21 &lt;sup&gt;m-&lt;/sup&gt;-нән −23 &lt;sup&gt;m-&lt;/sup&gt;-нә тиклем, әммә яҡтыртыусанлыҡ кимәле түбәнерәк булған кәрлә галактикалар ҙа осрай. Ниһайәт, күпселек галактикалар, шул иҫәптән кәрлә галактикалар массаһы 10 &lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; -нән 10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt; {{Mo}} -нә тиклем диапазонда ята, өҫтәүенә юғары массалы галактикалар түбән массалыларға ҡарағанда һирәгерәк осрайҙар&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;.

Әйләнеш тиҙлеге, ғәҙәттә, 100-ҙән 300 км/с-ға тиклем. Әйләнеү тәбиғәте төрлө галактикаларҙа һәм галактикаларҙың төрлө урындарында төрлөсә: эллиптик галактикаларҙа һәм дисклы галактикаларҙың ҡабарынҡылыҡтарында йондоҙҙар һәм башҡа галактика элементтары төрлө яҫылыҡтарҙа ятҡан оҙонса орбиталар буйлап әйләнәләр. Линза формаһындағы һәм спираль галактикаларҙың диск компоненттарында хәрәкәт түңәрәк орбиталар буйлап яҡынса бер үк яҫылыҡта бара&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;.
Спираль галактикалар өсөн, галактиканың дөйөм яҡтыртыусанлығын һәм әйләнеү тиҙлеген бәйләүсе Талли-Фишер бәйләнеше дөрөҫ. Был бәйләнеш линза формаһындағы галактикаларға ла ҡағыла, әммә коэффициенттары бер аҙ айырыла&lt;ref&gt;Tully, R. B., Fisher, J. R., «A new method of determining distances to galaxies». [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1977A%26A....54..661T&amp;link_type=ARTICLE (pdf)] [[Astronomy and Astrophysics]], vol. 54, no. 3, Feb. 1977, pp. 661—673. [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1977A%26A....54..661T (abs)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913063405/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1977A%26A....54..661T |date=2016-09-13 }}.&lt;/ref&gt;.

== Структураһы ==
Спираль галактикалар түбәндәге компоненттарҙан тора:

* Галактика дискы
* Ҡабарынҡылыҡ
* Галактик гало
* Галактика үҙәгендәге [[ҡара упҡын]]

[[Файл:SpiralGalaxySchemeSideView_ru.svg|справа|мини|249x249пкс|Спираль галактиканың схемаһы, профиль күренеше]]
Галактикаларҙың бөтә төрҙәре араһында (ниндәй ҙә булһа структураһы булмаған, дөрөҫ булмағандарҙан башҡа), уртаса алғанда, спираль галактикаларҙа диск өлөшө айырыуса асыҡ сағыла, һәм бөтәһенән аҙыраҡ асыҡ ҡабарынҡылыҡҡа эйә&lt;ref name=&quot;bmbook&quot;&gt;{{книга|ref=Binney &amp; Merrifield|автор=Binney &amp; Merrifield|заглавие=Galactic Astronomy|год=1998|isbn=0-691-02565-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shapes&quot;&gt;{{статья|ref=Lambas|автор=Lambas, D.G.; S.J.Maddox and J. Loveday|заглавие=On the true shapes of galaxies|ссылка=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1992-09-15_258_2/page/404|год=1992|язык=en|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|MNRAS]]|тип=journal|том=258|номер=2|страницы=404—414|doi=10.1093/mnras/258.2.404|bibcode=1992MNRAS.258..404L}}&lt;/ref&gt;. Спираль галактикаларҙың дисктарында галактика тармаҡтары күҙәтелә, ә диск үҙе, ғәҙәттә, галактик гало менән уратып алынған. Галола галактика массаһының бәләкәй генә өлөшө, башлыса иҫке II быуын йондоҙҙары һәм шар формаһындағы тупланмалар бар. Ҡабарынҡылыҡтың составы шул уҡ, ә диск, киреһенсә, йәш I быуын йондоҙҙарына, [[Таралған йондоҙҙар тупланмаһы|таралған йондоҙҙар тупланмаларына]] һәм йондоҙ-ара газға һәм туҙанға, шулай уҡ томанлыҡтарға бай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180523|title=Галактика|author=|website=Астронет|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-05-11|archive-date=2011-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706205847/http://www.astronet.ru/db/msg/1180523|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Бар ===
Ҡайһы бер спираль галактикаларҙа бар тип аталған һәм спираль тармаҡтар араһында үткән үҙәк кәртә бар. 2005 йылда Спитцер исемендәге Йыһан телескобындағы күҙәтеүҙәр күрһәтеүенсә, ул Ҡош Юлында ла бар, һәм әлеге ваҡытта уға бөтә спираль галактикаларҙың өстән ике өлөшө эйә. Әммә был һан ваҡыт үткән һайын үҙгәрә: 8 миллиард йыл элек ул спираль галактикаларҙың ни бары 11%-ында ғына булған, ә 2,5 миллиард йыл элек был һан ике тапҡырға артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2014/01/140116085103.htm|title=Hubble and Galaxy Zoo Find Bars and Baby Galaxies Don't Mix|website=[[Science Daily]]|date=2014-01-16|access-date=2020-05-11|archive-date=2020-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508132949/https://www.sciencedaily.com/releases/2014/01/140116085103.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Спираль төҙөлөшө ===
Спираль галактикаларҙың дисктарында ғына күҙәтелгән галактика тармаҡтары диск фонында сағыулығы һәм зәңгәр төҫө менән айырылып торалар һәм логарифмик спираль формаһында булалар. Бөтә спираль галактикаларҙа ла тармаҡтар күҙәтелә, әммә спираль галактикаларҙың ни бары 10%-ында ғына тәртипкә һалынған структура күҙәтелә. Галактикаларҙың 60 процентында спираль структура даими түгел, әммә, дөйөм алғанда, яҡшы күҙәтелә, ә ҡалған 30 проценты флокулент галактикаларға ҡарай: уларҙың спираль һүрәте айырым киҫәктәрҙән тора һәм өҙлөкһөҙ спираль барлыҡҡа килтермәй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1245721/lec.17.1.html|title=Лекция 17. Спиральная структура Галактики|author=|website=Астронет|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-05-11|archive-date=2020-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107015246/http://www.astronet.ru/db/msg/1245721/lec.17.1.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ тармаҡтар араһында йондоҙҙар һәм йондоҙ-ара матдә бар, әммә галактикаларҙың тармаҡтары, галактикала йондоҙҙар барлыҡҡа килтереүҙең иң әүҙем өлкәләре булғанлыҡтан, айырылып торалар. Тап уларҙа йондоҙҙар барлыҡҡа килә, әммә уларҙың иң сағыуҙары һәм эҫеләре оҙаҡ йәшәмәйҙәр һәм дисктың башҡа өлкәләренә күсергә өлгөрмәйҙәр. Шуға күрә улар галактика тармаҡтарында ғына күҙәтеләләр, был уларға юғары сағыулыҡ һәм зәңгәрһыу төҫ бирә. Әммә спираль структура инфраҡыҙыл нурҙарҙа ла күҙәтелә, тимәк тармаҡтар ҙа йондоҙҙарҙың юғары тығыҙлыҡтағы өлкәләре булып торалар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1161797|title=Галерея спиральных галактик|author=|website=Астронет|date=|publisher=[[Астронет]]|access-date=2020-05-11|archive-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105080735/http://www.astronet.ru/db/msg/1161797|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;surdin&quot;&gt;{{книга|автор=|заглавие=Астрономия: век XXI|ответственный=Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]|год=2008|издание=2-е изд|место=Фрязино|издательство=«Век 2»|страницы=349|isbn=978-5-85099-181-4}}&lt;/ref&gt;.

Оҙаҡ ваҡыт спиралдәрҙең «уралыусы» йәки «тағатылыусы» булыу-булмауы тураһында һорауға яуап билдәһеҙ була: йәғни галактиканың әйләнеше тармаҡтың тышҡы осо менән, ярашлы рәүештә, артҡа йәки алға барамы. Ҡабырғанан күҙәтелгән галактикаларҙа спираль структураны күрергә мөмкин түгел, ә йәйенке яғы менән күҙәткән галактикаларҙа әйләнеү тиҙлеген үлсәү ауыр.. Әлеге ваҡытта күпселек галактикаларҙа спиралдәр урала тип иҫәпләнә, әммә ҡайһы бер үҙ-ара тәьҫир итешеүсе галактикаларҙа киреһе күҙәтелә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Спираль тармаҡтарҙың килеп сығышы оҙаҡ ваҡыт сер булып ҡала: спираль тармаҡтарҙа бер үк матдә даими булған иң ябай күҙаллауҙа, галактиканың бер нисә әйләнеше эсендә улар һуҙылып тарҡалыр ине. Шуға күрә хәҙерге ваҡытта ике гипотеза өҫтөнлөк итә: йә спираль тармаҡтар оҙаҡ йәшәмәйҙәр һәм даими юғала һәм яңынан барлыҡҡа киләләр, йәки улар галактиканың үҙәге тирәләй галактиканың әйләнеү тиҙлегенән башҡа тиҙлектә хәрәкәт итәләр, шулай итеп, йондоҙҙар барлыҡҡа килеү төрлө өлкәләрҙә даими рәүештә бара&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;surdin&quot; /&gt;.

== Спираль галактикаларҙың миҫалдары ==
* [[Ҡош юлы]]
* [[Андромеда галактикаһы]]
* [[Өсмөйөш галактикаһы]]
* [[:ru:Водоворот (галактика)|Һыу әйләнеше галактикаһы]]
* Вертушка галактикаһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Родственные проекты}}
* {{статья |заглавие=Can EROS/MACHO be detecting the galactic spheroid instead of the galactic halo? |издание=[[Physical Review|Physical Review D]] |том=50 |номер=4 |страницы=2406—2413 |arxiv=astro-ph/9312047 |doi=10.1103/PhysRevD.50.2406 |pmid=10017873 |bibcode=1994PhRvD..50.2406G |язык=en |тип=journal |автор=Giudice, G.F.; Mollerach, S.; Roulet, E. |год=1994 |nodot=1}}
* {{cite news | last=Stephens | first=Tim | title=AEGIS survey reveals new principle governing galaxy formation and evolution | publisher=UC Santa Cruz | date=2007-03-06 | url=http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/text.asp?pid=1080 | access-date=24 May 200 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070311210954/http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/text.asp?pid=1080 | archive-date=2007-03-11 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311210954/http://www.ucsc.edu/news_events/press_releases/text.asp?pid=1080 |date=2007-03-11 }}
* {{cite web|last=Merrifield|first=M. R.|title=Spiral Galaxies and Pattern Speed|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/spiral_galaxies.htm|work=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]}}

{{Внешние ссылки}}
{{Галактики}}
[[Категория:Спираль галактикалар]]</text>
      <sha1>1tzx58qmstsu1o1zq3l5hmoh24hiym7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>