Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 1686 1299393 1285939 2026-06-19T04:21:28Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Коран_переведен_на_башкирский_яз._"Известия",_вырезка_1990.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299393 wikitext text/x-wiki {{Quran}} '''Ҡөрьән''' ('''Ҡөрьән Шәриф''', '''Ҡөрьән Кәрим''') — [[Аллаһ|Аллаһы Тәғәләнең]] [[пәйғәмбәрҙәр|пәйғәмбәре]] [[Мөхәммәт]] ﷺ аша кешеләргә ебәрелгән изге китабы. Китаптағы һүҙҙәр — [[Аллаһ|Аллаһы тәғәлә]] һүҙҙәре. Кешеләр өсөн тура юл күрһәтеүсе һәм иң һуңғы Китап. Был илаһи хәбәрҙәр серияһының кульминацияһы. [[Рәсем:Коран.jpg|300px|thumb|right|]] == Ҡөрьән-Шәриф егерме өс йыл эсендә иңдерелгән == [[Файл:Folio from a Koran (8th-9th century).jpg|thumb|right|200px|слева|Ҡөрьәндән бер бит]] «Ҡөрьән» һүҙенең тура мәғәнәһе — «уҡыу» йәки «көйләп уҡыу». Әммә уны күсермә мәғәнәлә «изге китап» тип йөрөтәләр. Китаптың башҡа исемдәре лә бар: «Ҡөрьән Кәрим», «Ҡөрьән Шәриф», «Ҡәләм Шәриф», «Әл-мусхәф», «Әл-китап», «Ҙикр», «Фурҡан» һәм башҡалар. [[Ислам]] дине тәғлимәте буйынса, ул [[Аллаһ]] тарафынан Ябраил [[фәрештәләр|фәрештә]] аша төрлө ваҡыттарҙа [[Мөхәммәт]] [[пәйғәмбәрҙәр|пәйғәмбәргә]] (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) егерме өс йыл буйына бирелгән. Төрлө өйрәтеүҙәрҙән, дини бойороҡтарҙан, өгөт-нәсихәттәрҙән, кәңәштәрҙән торған был китап рифмалы проза (көйлө нәҫер) рәүешендә ижад ителгән. Ҡөрьән сүрәләргә, сүрәләр аяттарға бүленә. Ҡөрьәндә бөтәһе 114 сүрә, төрлө иҫәп буйынса 6204 — тән 6236 — ға тиклем аят бар. Хәҙерге ғалимдар ҡулланылышта булған Ҡөрьәндең төп нөсхәгә тура килеүенә һәм уның [[Мөхәммәт]] [[пәйғәмбәрҙәр|пәйғәмбәр]] (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға‎) аша индерелеүенә шик тотмай. Көндәлек тормошта ([[намаҙ]]ҙа, исем ҡушҡанда, ижаб ҡылыуҙа, мәйетте һуңғы юлға оҙатҡанда һ. б.) бөтә сүрәләр ҙә уҡылмай. Диндар кешеләргә [[Әл-Фатиха]] (Әлхәм) сүрәһен, [[Әл-Бәҡара]] сүрәһенең 255-се (Ҡөрьәндең ҡайһы бер баҫмаларында 256-сы аяттан башлана) аятынан башлап сүрә бөткәнсе ([[Аят әл-Күрси]]ҙе), [[Йа Син]]ды, [[Әл-Мүлк сүрәһе]]н (Тәбәрәкте) һәм китаптың һуңғы өлөшөндәге ваҡ сүрәләрҙе белеү етә. Китап тулыһынса [[Ҡөрьән]] сыҡҡанда ғына уҡыла. === Ҡөрьән ҡоролошо === Ҡөрьәндә 114 [[сүрә]] - оҙонлоҡтары төрлөсә ( 3-тән 286-ға тиклем [[аят]], 15-тән 6144-кә тиклем һүҙ) иҫәпләнә Барлыҡ сүрәләр ҙә аяттарға бүленгән. Ҡөрьәндә 6204-тән 6236-ға тиклем аят бар,<ref>{{книга |автор= |часть=Айа |ссылка часть=http://www.webcitation.org/682NPBE4I |заглавие=Религия: Энциклопедия |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=сост. и общ. ред. [[Грицанов, Александр Алексеевич|А. А. Грицанов]], [[Синило, Галина Вениаминовна|Г. В. Синило]] |издание= |место=Мн. |издательство= Книжный Дом|год= 2007|том= |страницы= |столбцы= |страниц=960 |серия=Мир энциклопедий |isbn= |тираж= |ref= }}</ref> хәрефтәр һаны 320 меңдән ашыу. Ҡөрьән шулай уҡ аҙна эсендә уҡырға уңайлы булһын өсөн 7 тигеҙ өлөшкә ('''{{comment|мәнзил|Ҡөрьәндең йома көнөнән башлап кесе йомаға тиклем уҡыр өсөн тигеҙ итеп етегә бүленгән өлөштәре}})''' бүленгән. Ҡөрьәнде тигеҙ 30 өлөшкә ('''{{comment|жүз|Ҡөрьәндең ай буйына көн һайын тигеҙ итеп уҡыр өсөн 30-ға бүленгән өлөштәре}}''') бүлеү ай дауамында бүлеп уҡыу өсөн уңайлы. Мосолман традицияларына ярашлы, сүрәләр [[мәккә]]ләге һәм [[мәҙинә]]ләге тип бүлеп йөрөтөлә — тәүгеләре Мөхәммәт Пәйғәмбәр (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға‎) [[һижрәт]] ҡылғанға тиклем (йәки Мәҙинәгә китеп барғанда), һуңғылары һижрәттән һуң иңгән. Мосолмандар Ҡөрьәндең йөкмәткеһе үҙгәртелә алмай тип һанай, сөнки Хаҡ тәғәлә уны не может быть изменено, так как Всевышний пообещал его охранять вплоть до [[Ҡиәмәт көнө]]нәсә һаҡларға һүҙ биргән: {{Цитата|Беҙ иҫкә төшөрөүҙе иңдерҙек һәм Беҙ уны һаҡлайбыҙ ҙа.^{(Ҡөрьән, 15:9)}}} Ҡөрьәндең туғыҙынсы сүрәһенән башҡа барыһы ла : «[[Бисмиллаһ|Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!]]» тип әйтеүҙән башлана. Ҡөрьәндең беренсе сүрәһенә был һүҙҙәр тәүге аят итеп индерелгән Ҡөрьән сүрәләре хронология буйынса түгел, ә күләменән ҡарап урынлаштырылған:башта оҙон сүрәләр килә, артабан аяттар һаны кәмей барыу тәртибендә урынлаштырылған <ref name="BSE">{{БСЭ3|автор=[[Грязневич, Пётр Афанасьевич|Грязневич П. А.]]|статья=Ҡөрьән}}</ref>. == Ҡөрьән — Аллаһы Тәғәлә һүҙе == [[File:Morning Prayers (7941172664).jpg|thumb|слева|[[Аллаһ]] һүҙе - [[Ҡөрьән]] уҡыусы]] [[Мөхәммәт]] [[пәйғәмбәрҙәр|Пәйғәмбәрҙең]] ﷺ донъя халыҡтарына ҡалдырған ошо мөҡәддәс китабы [[Ислам]] диненең нигеҙен тәшкил итә. Ер шарының миллионлаған кешеләре өсөн ул — [[Аллаһ]]ы Тәғәлә һүҙе. Мәҙәниәтебеҙҙең бөйөк ҡомартҡыһы булған был әҫәрҙе белмәй тороп, кешелек тарихының ынтылышлы аҙымдарын һәм бөгөнгө тормошобоҙҙоң мәңгелек менән бәйле булыуын аҙағынаса аңлап, шулай уҡ үҙебеҙҙе һәр яҡлап үҫкән, заман менән бергә атлаусы шәхес итеп тойоп та булмайҙыр, моғайын. [[Иман]] — иғтиҡад тейешле [[Ғәмәл|ғәмәлдәр]], кешеләр өсөн кәрәкле өгөт-нәсихәттәр Ҡөрьән-Шәрифтә әйтелә. == Башҡорт телендә баҫтырып сығарыу == * Ҡөрьән Кәрим (Сәғүд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе). — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 960 б. * Ҡөрьән тәфсире. — Ҡазан: «Матбуғат йорто» нәшриәте, 2005. — 784 б. == Мәҙәниәттә == Миллиардтан ашыу мосолман өсөн<ref name="britannica">[[:en:Muhsin Mahdi|Muhsin S. Mahdi]], [[:en:Fazlur Rahman Malik|Fazlur Rahman]], [[Шиммель, Аннемари|Annemarie Schimmel]]''[http://www.britannica.com/eb/article-9105852 Islam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222100702/http://www.britannica.com/eb/article-9105852|date=2007-12-22}}.'' // [[Британника|Encyclopedia Britannica]], 2008.</ref> Ҡөрьән — айырым мөнәсәбәт талап иткән изге Китап. Улар Ҡөрьәнгә бик ҙурлап ҡарай. Күп мосолмандар Ҡөрьәндең бер нисә аятын булһа ла яттан белә. Ғәҙәттә былар [[намаҙ]]ҙа ҡушып уҡый торған сүрә-аяттар. Тотош Ҡөрьәнде яттан белгән кешене [[хафиз]] тип атайҙар. [[Шәриғәт]] буйынса мосолмандың Ҡөрьән алдында шундай бурыстары бар: * Ҡөрьән Кәримдең Аллаһы тәғәлә һүҙе икәненә ышаныу, уны ҡаиғәҙәгә ярашлы, дөрөҫ итеп уҡыу [[тәжүид]]. * Ҡөрьәнгә тәһәрәтһеҙ килеш тотонмаҫҡа. * Ҡөрьәнде таҙа урындарҙа ғына уҡырға. * Ҡөрьәнде бейек урындарҙа ғына тоторға. Ҡөрьәнде иҙәнгә һалырға ярамай. * Ҡөрьән ҡушҡандарҙы ҡәтғи үтәргә. Ғүмер буйы Ҡөрьән Кәримдәге иман ҡағиҙәләренә ярашлы йәшәргә. Изге Китапты уҡығанда мосолман тәҡүәлек күрһәтергә һәм аңы менән уны тойорға, мәғәнәһе тураһында уйланырға тейеш. Ҡөрьәнде уҡыуҙың маҡсаты ла шунда: {{Цитата| «Йә улар (мөшриктәр) Ҡөрьән хаҡында фекерләмәҫтәрме? Йә уларҙың йөрәктәре хаҡ һүҙҙе аңлауҙан йоҙаҡланғанмы?»^{(Ҡөрьән, 47:24)}}}. Ҡөрьән сүрәләре интернетта еңел табыла, шулай уҡ икенсе телдәргә мәғәнәһенең тәржемәләре лә бик күп. Ҡайһы бер илдәрҙә ([[Иран]], [[Кувейт]], [[Ливия]], [[Малайзия]], [[БҒӘ]], [[Рәсәй]] (шул иҫәптән [[Башҡортостан]]), [[Сәғүд Ғәрәбстаны]],[[Тажикстан]]) Ҡөрьәнде яттан уҡыу буйынса халыҡ-ара [[хафиз]]дар конкурсы үткәрелә. Конкурстарҙа ир-ат та, ҡатын-ҡыҙ ҙа ҡатнаша <ref>[http://www.abna.ir/data.asp?lang=4&Id=236506 В Кувейте начался международный конкурс по чтению Корана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321073122/http://www.abna.ir/data.asp?lang=4&Id=236506 |date=2013-03-21 }}//AhlylBaytNewsAgency,14.04.2011</ref><ref>[http://www.ansar.ru/rfsng/2010/10/22/7833 В Москве пройдет XI международный конкурс чтецов Корана]//Информационно-аналитический канал ANSAR, 22.10.2010 г.</ref><ref>[http://islam.in.ua/3/rus/full_news/3684/visibletype/1/index.html Украинские хафизы представят страну сразу на нескольких международных конкурсах по чтению Корана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708100736/http://islam.in.ua/3/rus/full_news/3684/visibletype/1/index.html |date=2014-07-08 }}//Информационно-аналитический проект «Ислам в Украине», 26.08.2009</ref><ref>[http://www.muslimedu.ru/index.php/ru/religioznoe-obrazovanie/402-konkurs-chtetsov-korana-v-islamskoj-respublike-iran Конкурс чтецов Корана в Исламской республике Иран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619113128/http://www.muslimedu.ru/index.php/ru/religioznoe-obrazovanie/402-konkurs-chtetsov-korana-v-islamskoj-respublike-iran |date=2012-06-19 }}//Информационно-образовательный портал MuslimEdu.ru.,12 Октября 2010 г.</ref> == Ҡөрьәнгә ҡағылышлы ваҡиғалар == * Библия, Ҡөрьән, Танах һәм Ганджур китаптары Рәсәй халыҡтарының тарихи мираҫы тип танылған. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 ноябрь<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/788629/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 25 ноябрь]</ref>. == Ҡөрьән - хафиздар тураһында видеолар == * {{YouTube|Fzva0Ai2IiQ|logo=1}}Таджик Хафиз Самые лучшие чтение корана в мире * {{YouTube|ZgrMcgMfjJM|logo=1}}Слепой Хафиз читает Коран! * {{YouTube|fT957l9Wkv0|logo=1}}12-летний хафиз ведет таравих в Казани * {{YouTube|o_8ozSZLYxk|logo=1}}Один из лучших хафизов Корана в мире! * {{YouTube|AyKwPPxYSYo|logo=1}}13-летняя чеченка стала хафизом в Британии. * {{YouTube|Y1D02oKXOlE|logo=1}}Хафизы мира * {{YouTube|PurcyXvrk2g|logo=1}}Хафиз Шариф Знает 10 видов кираат * {{YouTube|87ukskVSkMM|logo=1}}Девушка-хафиз из Саратова пробилась в финал Конкурса в Дубае * {{YouTube|3aQz-ZD5Iq0|logo=1}}Таджикистан Хафиз 1 место в мире. * {{YouTube|4z0r2DwWKLI|logo=1}}Таджик хафиз коран в Тегран == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{навигация |Тема=Ҡөрьән |Викицитатник=:ru:Коран |Викисклад=Category:Qur'an |Викитека=:ru:Коран |Викисловарь=:ru:Коран }} * [https://ba.holyquranacademy.org/quran Ҡөрьәнде ғәрәп һәм башҡорт телдәрендә уҡыу өсөн сайтҡа керегеҙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407034441/https://ba.holyquranacademy.org/quran/ |date=2022-04-07 }} * [http://ayatlar.org Qör'än ayattarı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180702020349/http://www.ayatlar.org/ |date=2018-07-02 }}, Ғәрәпсә һәм урыҫса яҙмаһы, һәр аят айырым әйтелә * [http://islamtv.ru/video-356.html Ҡөръәндең һан буйынса теүәллеге] {{Quran-stub}} [[Категория:Ҡөрьән]] [[Категория:Ислам]] [[Категория:Исламдың Илаһи Китаптары]] [[Категория:Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөғжизәләре]] [[Категория:Алфавит буйынса китаптар]] [[Категория:Ҡөрьән персонаждары]] [[Категория:Ислам терминдары]] [[Категория:VII быуат китаптары]] do64y8xuoc03hpyx4tyu68h8rkzfrru 0 3582 1299408 1284626 2026-06-19T04:22:38Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Риза_Фәхретдиндең_"Жәүәмиғүл_кәлим_шәрхе"_китабынан._Ырымбур._1917.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299408 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Ризаитдин Фәхретдинов |Оригинал имени = |Изображение = Rizaeddin bin Fakhreddin.jpg |Ширина = |Описание изображения = |Дата рождения = 04.01.1859 |Место рождения = [[Кисеүсат]] (Юлдаш) ауылы [[Бөгөлмә өйәҙе]], {{ТУ|Һамар губернаһы}}, (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның {{ТУ|Әлмәт районы}}) |Дата смерти = 11.04.1936 |Место смерти = {{ВБУ|Өфө}}, [[Башҡорт АССР-ы]] |Научная сфера = |Место работы = [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты]] ([[Өфө]]) |Учёная степень = |Учёное звание = |Альма-матер = |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = [[мөфтөй]], яҙыусы, мәғрифәтсе, шәрҡиәтсе |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = }} {{фамилиялаш|Фәхретдинов}} '''Ризаитдин Фәхретдин''' (''Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов''; [[4 ғинуар]] [[1859 йыл]] — [[11 апрель]] [[1936 йыл]]) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. 1923—1936 йылдарҙа [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты]] [[мөфтөй]]ө һәм рәйесе. == Биографияһы == === Сығышы һәм ғаиләһе === Ризаитдин Фәхретдин 1859 йылдың 4 ғинуарында [[Һамар губернаһы]]ның [[Бөгөлмә өйәҙе]] Варварин улусы (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Әлмәт районы]]нда) [[Кисеүсат]] (Юлдаш) ауылында башҡорт [[мулла]]һы ғаиләһендә тыуған. Ризаитдиндың [[шәжәрә]]һе артабанғыса булған: ''Тансар → Ҡармыш → Бәхшәнди → Ҡайбулла → Йәнгилде → Туймөхәммәт → Ишмөхәмәт → Юлдаш → Бикмөхәмәт → Собханғол<ref>Собханғол (Собханҡол) — башҡорт старшинаһы, имам хатип.</ref> → Сәйфетдин → Фәхретдин → Ризаитдин''<ref name="Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап">{{книга | автор = [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] | заглавие = Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Башҡортостан «Китап» нәшриәте | год = 1997 | том = | страниц = 304 | страницы = | isbn = 5-295-02131-9 | ref = }}</ref>. Ризаитдиндың ҡартатаһы ''Сәйфетдин'' һәм атаһы ''Фәхретдин'' (1818—1891) — Кисеүсатта имам хатип булғандар. Фәхретдиндең ике ҡатыны һәм ун бер балаһы булған, улы Ризаитдиндең тыуыу тураһындағы метрик яҙмаларында башҡорт тип күрһәтелгән<ref>Ризаэддин Фахреддин: Жизнь длиною в вечность / авторы-составители Д. Г.Гыймранова, Л. И. Губайдуллина, Р. Х. Минуллин. — Казань, 2014. — С. 13.</ref>. Ризаитдиндың әсәһе — ''Мәхүбә Рымҡул ҡыҙы'' (1821—1873)<ref name="Материалы к биобиблиографии Ризы Фахретдинова">{{книга | автор = | заглавие = Материалы к биобиблиографии Ризы Фахретдинова (Из Научного архива УНЦ РАН /Сост. и автор вступ. статьи Г. Х. Абдрафикова (Гарипова), В. Ю. Габидуллина (Батырханова); отв. ред. М. Х. Надергулов | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН | год = 2010 | том = | страниц = 76 | страницы = | isbn = | ref = }}</ref>. Ризаитдиндың ата-әсәһе 1920 йылдың 18 апрелендә бирелгән метрик белешмәлә башҡорт тип күрһәтелгән<ref>Хранилище отдела рукописей и текстологии ИИЯЛ УНЦ РАН, ф. 125, оп. 1, ед.хр. 20.</ref>. 1885 йылда Ризаитдин ''Нуръямалбанат Ғабдулнасыр ҡыҙы'' менән никахлаша. Уларҙың алты балалары була: улдары [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Ғабдрахман]] (1887—1936), [[Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы|Ғәбделәхәт]] (1889—1938), ''Ғабдрәшит'' (1892—1953) һәм ''Сәғит'' (1900—1944), ҡыҙҙары ''Зәйнәп'' (1893—1985) һәм ''Әсмә'' (1906—1993). Ризаитдин Фәхретдиновтың 1906 йылғы һәм 1912 йылғы паспорттарында сығышы буйынса [[Башҡорттар|башҡорт]] тип күрһәтелгән<ref>Государственный архив Оренбургской области. Ф. 21. Оп. 2. Д. 418. Л. 66–67.</ref><ref>Национальный архив Республики Татарстан. Ф. 2722. Оп. 1. Д. 2. Л. 1–4.</ref><ref name="Великий подвижник науки и просвещения">{{статья |автор = [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шакуров Р. З.]] |заглавие = Великий подвижник науки и просвещения |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=1724 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2008 |том = |номер = 10 |страницы = 22—36 |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref><ref>{{книга | автор = Кутушев Р. Р. | заглавие = Материалы к биографии Ризы Фахретдинова // Творчество Ризы Фахретдинова: Исследования, материалы | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = | год = 1988 | том = | страниц = 136 | страницы = 58 | isbn = | ref = }}</ref>. Фәхретдиновтың үҙенең анкетаһында ла милләте башҡорт-типтәр тип яҙылған<ref>{{cite web|url=http://yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/heter/2479-rizaitdin-bin-f1241khretdinde1187.html|title=Ризаитдин бин Фәхретдиндең анкетаһы|date=2009-01-13|publisher=[[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»]]|accessdate=2015-03-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160901020841/http://www.yeshlek-gazeta.ru/bashkortostan/heter/2479-rizaitdin-bin-f1241khretdinde1187.html |date=2016-09-01 }}</ref>, 1930-сы йылдарҙа төҙөлгән икенсе анкетаһында Ризаитдин Фәхретдин үҙенең, ҡатынының һәм балаларының милләттәре башҡорт тигән<ref>[http://dfiles.ru/files/49u6h0dy9. Список членов мусульманской религиозной общины при 1-й соборной мечети г. Уфы // ЦГАОО РБ, ф. Р-1252, оп.1, д.257, лл.9-13 об.]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{начало цитаты}}«Ахунд Риза ад-Дин бин Фахр ад-Дин в данный момент является членом суда Оренбургского духовного магометанского собрания. Относясь к народу башкорд, имеет 44 года от роду. По вероисповеданию – мусульманин. Имеет серебряные и золотые медали «За усердие» на Станиславской ленте»{{конец цитаты|источник=«My Biography» of Riḍā al-Dīn b. Fakhr al-Dīn (Ufa, 1323 A. H.) / Ed. by Marsil N. Farkhsatov, Isogai Masumi and Ramil M. Bulgakov // TIAS Central Eursian Research Series № 11. Tokyo: Department of Islamic Area Studies Center for Evolving Humanities Graduate School of Humanities and Sociology, the University of Tokyo, 2016. P. 50. ISBN 978-4-904039-99-1; НА РТ. Ф. 1370. Оп. 1. Д. 27. Л. 41.}}</ref>. === Үҫеш йылдары === 1866 йылдан туған ауылындағы атаһының [[мәҙрәсә]]һендә белем ала. 1867 йылдан [[Чистай]] мәҙрәсәһендә уҡый. [[Төрки (тел)|Төркиҙән]] тыш [[рус теле|рус]], [[фарсы теле|фарсы]], [[ғәрәп теле|ғәрәп]], [[төрөк теле|төрөк]] телдәрен өйрәнә<ref name="Башкортостан: краткая энциклопедия">{{книга | автор = [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шакуров Р. З.]] | заглавие = Фахретдинов Риза (Ризаитдин) Фахретдинович. // Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 604 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }}</ref>. 1868—1889 йылдарҙа күрше [[Түбәнге Шилселе (Лениногорск районы)|Түбәнге Шилселе]] ауылы мәҙрәсәһенең шәкерте була. Шул уҡ ваҡытта 1886—1889 йылдарҙа Түбәнге Шилселе мәҙрәсәһендә хәлфәлек вазифаларын башҡара. 1887 йылда тәүге тапҡыр [[Өфө]]гә, ә 1888 йылда [[Санкт-Петербург]]ҡа сәйәхәт ҡыла. Петербургта дин әһелдәре һәм ғалимдар, шул иҫәптән ''Ямалетдин әл-Афғани'' менән осраша<ref name="Материалы к биобиблиографии Ризы Фахретдинова"/>. 1887 йылда [[Ҡазан]]да «Китабе әт-тәсриф. Ғилми сарыф» («Морфология буйынса китап») исемле тәүге китабын нәшер итә, ул [[ғәрәп теле]] буйынса әсбап булып тора<ref name="Башкортостан: краткая энциклопедия"/>. 1888 йылда — «Китаба мөҡәддимә» һәм «Китабел иғтибар» тигән йыйынтыҡтары баҫылып сыға. Был китаптарҙың өсөһө лә мәҙрәсәлә уҡыу-уҡытыу мәсьәләләренә арналған ҡулланмалар. 1889 йылдың майында [[Өфө]]лә Диниә назаратында имтихан тапшыра, һәм имам-хатиплыҡҡа, муллалыҡҡа фарман ала. Шул уҡ йылдың сентябрендә ғаиләһе менән [[Минзәлә өйәҙе]]нең ''Илбәк'' ауылына күсеп, унда мулла булып хеҙмәт итә, мәҙрәсә асып, балалар уҡыта башлай. === Тәүге Өфө осоро === 1891 йылдың ғинуарында Өфө ҡалаһына [[Ырымбур мосолман Диниә назараты]]на эшкә саҡырыла. Ризаитдин Фәхретдин ғаиләһе менән Өфөгә күсеп, Диниә назаратында 1906 йылға тиклем [[ҡазый]] булып эшләй. 1891 йылдың 20 авгусында уға ахунлыҡ дәрәжәһе бирелә. 1893 йылда [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] менән берлектә «Ҡазан һәм башҡорттар» исемле тарихи мәҡәлә яҙа. 1894 йылдың сентябрендә [[Мифтахетдин Аҡмулла]] менән осраша, шағирҙың әҫәрҙәрен китап итеп сығарырға һүҙ бирә. Шул уҡ йылда Фәхретдиновтың [[Зәйнулла Рәсүлев]] менән дуҫлашып китә, уға бағышлап 1917 йылда «Шәйех Зәйнулла хәҙрәттең тәржемәи хәле» исемле китабын баҫтырып сығара. 1895 йылда [[Венгрия|мадъяр]] ғалимы профессор Вамбериға М. И. Өмөтбаев менән берлектә [[башҡорт теле]]н өйрәнеүҙә, башҡорт теле грамматикаһы өсөн материалдар йыйышыуҙа ярҙам итәләр, башҡорт ауылдарына оҙатып йөрөйҙәр<ref name="Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап"/>. 1896 йылда [[Ырымбур]]ҙа «Монасибы диниә» исемле китабы, 1897 йылда «Рихләте Мәржәни» һәм «Сәғид шәһәр» китаптары нәшер ителә. 1898—1906 йылдарҙа тәрбиә-әхләҡ темаларына «Тәрбиәле ана», «Тәрбиәле ата», «Тәрбиәле бала», «Тәрбиәле ҡатын», «Шәкертлек әдәбе», «Ғаилә» һәм «Нәсихәт» китаптары сериялары баҫылып сыға. 1899 йылда «Сәлимә йәки ғиффәт» исемле тәүге әҙәби китабы, ә 1903 йылда «Әсмә» исемле икенсе әҙәби әҫәре китап булып баҫылып сыға. 1900 йылда Өфөлә уҙған уҡытыусылар кәңәшмәһендә мәктәп-мәҙрәсәләр өсөн яңыса уҡыу-уҡытыу буйынса программа проекты менән сығыш яһай. 1900—1903 йылдарҙа милли поэзия антологияһын хәтерләткән «Йыуаныс» исемле йыйынтыҡ төҙөй, баҫтырып сығарырға цензуранан рөхсәт ала, әммә китап нәшер ителмәй ҡала<ref>{{книга | автор = | заглавие = Йыуаныс. Беренсе китап / Инеш һүҙ авторҙары Ғ. Б. Хөсәйенов, С. М. Хөсәйенов; яуаплы мөхәррир С. М. Хөсәйенов | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = ТТӘИ | год = 2011 | том = | страниц = 224 | страницы = | isbn = 978-5-91608-069-8 | ref = }}</ref>. 1900 йылда «Аҫар» китабының 1-се өлөшө баҫылып сыға. 1900—1908 йылдарҙа «Аҫар» ике ҙур томды тәшкил итер хеҙмәттең 15 киҫәге айырым-айырым йыйынтыҡтар булып донъя күрә. Уларҙа меңдән артыҡ биографик белешмә тупланған. 1903 йылда «Мәшһүр әҙәмдәр» серияһынан «Мәшһүр ҡатындар» исемле тәүге китабы нәшер ителә. 1903—1917 йылдарҙа Ризаитдин Фәхретдиндең сәйәхәтнамәләр серияһы китаптары сыға: «Исмәғил сәйәхәте» (1903), «Ибн Фаҙландың Болғарға килеүе» (1915), «Ибне Батутаның Дәшти Ҡыпсаҡҡа сәйәхәте» (1917). === Ырымбур осоро === 1906 йылда Диниә назаратындағы ҡазыйлыҡ эшенән китә, ғаиләһе менән [[Ырымбур]] ҡалаһына күсеп килә. 1906—1908 йылдарҙа «Ваҡыт» гәзите редакцияһында мөхәррир урынбаҫары булып эшләй<ref name="Башкортостан: краткая энциклопедия"/>. 1906 йылда [[рус инҡилабы (1905—1907)|рус инҡилабына]] теләктәшлек белдергән һәм өмөт бағлаған «Дума вә ислам мәктәптәре», «Форсат үтмәһен», «Хөрриәт вә руханиҙар» һәм башҡа мәҡәләләрен «Ваҡыт» гәзитендә баҫтыра. Күберәк «Морат», «Юлдаш» псевдонимдары менән яҙыша. 1906—1910 йылдарҙа [[«Хөсәйениә» мәҙрәсәһе]]ндә дин дәрестәренән лекциялар уҡый, бер аҙ ваҡыт мөҙәрис вазифаһын үтәй. 1907 йылдың сентябрендә «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә яңыса уҡыу-уҡытыу программаһын раҫлар өсөн [[Санкт-Петербург]]та хөкүмәт кәңәшмәһендә ҡатнаша. 1906—1917 йылддарҙа Ризаитдин Фәхретдиндең [[башҡорттар]] тарихына бағышланған махсус хеҙмәттәре һәм мәҡәләләре нәшер ителә: «Тарихыбыҙға ғанд», «Ҡазан һәм башҡорттар», «Абыздар», «Шишмә төрбәһе йәки тарихи бер бәхәс», «Башҡорт шәжәрәләре», «Ибн Фаҙлан һәм башҡорттар» һәм башҡалар. 1908 йылдың ғинуарында «Шура» журналының мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 1918 йылға тиклем башҡара<ref name="Башкортостан: краткая энциклопедия"/>. 1911 йылдың февралендә Ризаитдин Фәхретдиновтың йортонда жандармдар тикшереү үткәрә, уның гәзит-журнал төпләмәләрен, ҡулъяҙмаларын, архивын конфискациялайҙар. Күп әһәмиәтле ҡулъяҙмалары Фәхретдиновҡа кире ҡайтарылмай. 1908 йылда «Мәшһүр әҙәмдәр» серияһынан «Мәшһүр ирҙәр» китабы Ырымбурҙа баҫыла. Был серияла арҙаҡлы кешеләр хаҡында биографик хеҙмәттәрен яҙып, төрлө йылдарҙа түбәндәге китаптарын сығара: «Ибне Рөшд» (1905, [[Ибн Рөшд]] тураһында), «Мөхәммәт» (1908), «Әбүәл-Ғәла Әхмәд бин әл-Мәғәрри» (1908), «Ибне Ғәрәбшаһ» (1909), «Имам Ғазали» (1910), «Әхмәд бай» (1910), «Ибне Ғәрәби» (1911), «Ибне Тәймиә» (1911, [[Ибн Тәймиә]] тураһында), «Әхмәт Мидхәт әфәнде» (1913) һәм башҡалар<ref name="Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап"/>. 1908 йылда [[Орск]] ҡалаһына, [[Яйыҡ]] буйы йәйләүҙәренә сәйәхәт ҡыла, әҙәби кисәләрҙә ҡатнаша. 1909 йылда — Санкт-Петербургта, 1911 йылда [[Силәбе]], Троицк, [[Екатеринбург]], [[Пермь]] ҡалаларында була. 1914 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында үткәрелгән Бөтә Рәсәй мосолмандарының съезында ҡатнаша һәм унда сығыш яһай. 1912 йылда «Шура» журналында Болғар, башҡорт тарихы һәм мәҙәниәте хаҡында, [[Аҡмулла]] тураһында бер нисә мәҡәлә баҫтыра. 1913 йылдың майында Ырымбурҙа шәрҡиәтсе ''В. В. Бартольд'', ә 1916 йылдың июнендә башҡорт ғалимы профессор [[Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы|Әбүбәкир Диваев]] менән осраша. 1917 йылдың майында [[Мәскәү]]ҙә уҙғарылған ''I Бөтә Рәсәй мосолман съезы''нда ҡатнаша, уға арнап «Шура» журналында «Мәскәүҙә булған мосолман съезы хаҡында» тигән мәҡәләһен баҫтыра. [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлиди]] менән осраша һәм уға [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]н хуплауын, ике өлкән улдарына был хәрәкәткә булышлыҡ итеүгә васыят әйтәсәген белдерә<ref>{{начало цитаты}}«Ученый [Ризаитдин Фахретдин] признал, что наша борьба преследует священные цели и задачи, но из-за преклонного возраста сам он вряд ли сможет быть полезным в этом деле. Однако своим сыновьям Габдрахману и Габдрашиту завещал всячески помогать башкирскому движению за свободу и независимость.»{{конец цитаты|источник={{книга | автор = Заки Валиди Тоган. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 184 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}}}</ref>. 1917 йылдың 20—27 июлендә [[Ырымбур]]ҙа үткән [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|I Башҡорт ҡоролтайында]] делегат булараҡ ҡатнаша. [[Башҡорт (гәзит)|«Башҡорт» гәзитен]] сығарыу эшенә ярҙам итә, уның улы [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Ғабдрахман]] шул гәзиттә мөхәррир була<ref name="Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап"/>. 1917 йылдың 8—20 декаберендә Ырымбурҙа уҙғарылған [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|III Башҡорт ойоштороусы ҡоролтайында]] ҡатнаша. Бында Ризаитдин Фәхретдинов [[Башҡортостан автономияһы]]ның предпарламенты — [[Кесе Ҡоролтай]] ағзаһы итеп һайлана<ref>{{книга |автор = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г. |заглавие = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность |ссылка = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf |ответственный = |место = Уфа |издательство = ГРИ «Башкортостан» |год = 2005 |том = |страниц = 304 |страницы = 53 |isbn = }}</ref><ref>[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/members_of_the_pre_parliament/ Постановление III Всебашкирского учредительного курултая от 20 декабря 1917 года]</ref>. Ырымбурҙағы [[Каруанһарай]] буйынса [[Башҡорт Хөкүмәте]]нең вәкиле итеп тәғәйенләнә<ref>{{статья |автор = [[Юнысова Айһылыу Билал ҡыҙы|Юнусова А. Б.]] |заглавие = К истории Духовного управления мусульман Республики Башкортостан |ссылка = http://www.tataroved.ru/publicat/mir_isl.pdf |язык = |издание = Мир Ислама |тип = |год = 1999 |том = |номер = 1/2 |страницы = 149—162 |doi = |issn = }}</ref>. 1906—1917 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәгән осорҙа Ризаитдин Фәхретдиндең 50-гә яҡын китабы нәшер ителә, ә яңынан баҫылған китаптар һаны 147-гә етә. «Шура» журналында баҫылған мәҡәләләренең һаны 300-ҙән күпкә ашып китә. 1918 йылдың ғинуарында Совет хөкүмәте ҡарары менән күп кенә гәзит-журналдар, шул иҫәптән «Шура» журналы ла ябыла. === Икенсе Өфө осоро === 1918 йылдың февралендә Диниә назаратының саҡырыуы буйынса Ризаитдин Фәхретдин [[Өфө]]гә әйләнеп ҡайта. Диниә назаратында йәнә [[ҡазый]] вазифаһына тәғәйенләнә. [[Рәсем:Rizaeddin Fahreddin.jpg|thumb|left|250px|Ризаитдин Фәхретдин. Өфө, 1920 йыл.]] 1919 йылдың июнендә Диниә назаратының Аҡтар хәрәкәте менән бергә Омск ҡалаһына күсерергә ҡаршы ризаһыҙлығын белдерә һәм был турала уның етәкселегендә Өфөлә йәшерен йыйылыш үткәрелә. 1919 октяберендә [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлидов]] менән осраша, уға [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]нә уңышына инаныуын һәм улдарыныңда был хәрәкәттә ҡатнашыуына ҡыуаныуын белдерә<ref>{{начало цитаты}}«Уважаемый учёный Ризаитдин говорил, что он непрестанно молится за успех нашего дела и что очень доволен тем, что его собственные сыновья тоже сотрудничают с нами. Перед моим уходом почтенный ученый прижал мою голову к груди, глаза его наполнились слезами. Во взгляде у него застыл безмолвный вопрос: „Какие же еще испытания ждут нас?“ Я сказал ему: „В этой жизни, объятой пламенем, мы будем искать пути правды, пробиваясь сквозь пекло. Может быть, плодами нашей борьбы воспользуются уже будущие поколения. А пока нам надо убедиться, что в нашем народе не умерли отвага, вера в свои силы. Если эти чувства не угаснут, когда-нибудь и наш народ станет жить как свободная нация“. С просветленной душой я ушел от хазрета Ризаитдина. Хоть на глазах у него и стояли слезы, он сохранял спокойствие и степенность мудреца. Даже в такое грозное время он продолжал работать в тиши своей богатейшей библиотеки, проникая в глубь веков, и это придавало мне силы. Долго не выходили его проникновенные слова из моей памяти»{{конец цитаты|источник={{книга | автор = Заки Валиди Тоган. | заглавие = Воспоминания: Книга I | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирское издательство «Китап» | год = 1994 | том = | страниц = 400 | страницы = 315—316 | isbn = 5-295-01269-7 | ref = }}}}</ref>. Шул уҡ йылдың ноябрендә Өфөлә [[Һиндостан]] дәүләт эшмәкәре ''М. Бәрәкәтулла'' менән осраша һәм бергә митингыларҙа ҡатнаша. Мәҡәләләрен «Ислам» журналында баҫтыра башлай. 1921—1922 йылдарҙағы [[Башҡортостандағы аслыҡ (1921—1922)|Башҡортостандағы ҙур аслыҡ ваҡытында]] Диниә назаратының асығыусыларға иғәнәләр йыйыу, үкһеҙ етем ҡалған балаларҙы йыйып ашатыу, тәрбиәләү буйынса саралар күрә. Был эштәр менән Ризаитдин Фәхретдин шөғөлләнә. Был осорҙа уның үҙенең ғаиләһе лә мохтажлыҡ, ҡытлыҡ кисереү сәбәпле Фәхретдинов ҡиммәтле китаптарын һатырға, аҙыҡҡа алыштырырға мәжбүр була<ref name="Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап"/>. 1922 йылдың ғинуарында [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты]] идараһы тарафынан Ризаитдин Фәхретдин мөфтөй итеп тәғәйенләнә. 1923 йылдың йәйендә уҙғарылған Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының съезы уны рәсми рәүештә раҫлай. Был яуаплы вазифаны башҡарғанда, Фәхретдиновҡа Совет хөкүмәте яғынан булдырылған бик күп ҡаршылыҡтар менән көрәшергә тура килә. 1922 йылдың сентябрендә ''Башҡортостан Академия үҙәге'' ойошторола, һәм уның идараһы составына ағза итеп Ризаитдин Фәхретдин һайлана. Шул уҡ йылда ''Башҡорт яңы әҙәби теленең алфавиты менән орфографияһын төҙөү комиссияһы''на йәлеп ителә. 1922 йылда Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссариатының фәнни бүлеге эргәһендә Башҡортостан көнкүрешен, мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү буйынса йәмғиәт ағзаһы итеп һайлана<ref>{{книга| автор =| заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Гилем| год = 2010| том = | страниц = 468| страницы =327| isbn = 978-5-7501-1199-2| ref =}}</ref>. 1924 йылда төркиәтсе ''А. Н. Самойлович'' менән Өфөлә осраша. 1925 йылда Бохара һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларына сәйәхәттәр ҡыла, дин әһелдәре менән осраша. Был сәфәр тураһында «Сәмәрҡәнд мөсхәбе вә Төркөстан сәйәхәте» исемле сәйәхәтнамәһен яҙа. 1925 йылдың сентябрендә ''Рәсәй Фәндәр Академияһы''ның төҙөлөүенә 200 йыл тулыу айҡанлы Ленинградҡа саҡырыла. Академик В. В. Бартольд, И. Ю. Крачковский, А. Н. Самойловичтар менән осраша<ref name="Материалы к биобиблиографии Ризы Фахретдинова"/>. 1925 йылда «Ислам дине» исемле ҙур хеҙмәтен һәм «Әл-бәлағ әл-мөбин» китабын тамамлай. 1926 йылда [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡыла һәм дипломат [[Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы|Кәрим Хәкимов]] булышлығы арҡаһында Фәхретдинов ''Бөтә донъя мосолмандарының конгресы''нда Бөтә Рәсәй мосолмандары делегацияһы етәксеһе булараҡ ҡатнаша. Унда уны конгресс президиумының рәйес урынбаҫары итеп һайлайҙар. Барыр һәм ҡайтыр юлдарында [[Истанбул]]да була, уның китапханалары менән таныша. 1926—1927 йылдарҙа хаж ҡылыуы һәм конгреста ҡатнашыуы хаҡында «Йөрөгән ерҙәрем вә күргән илдәрем» исемле хажнамәһен һәм сәйәхәтнамәһен яҙа. 1926 йылда улы [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Ғабдрахман Фәхретдиновҡа]] «Башҡорт тарихы» исемле китабын әҙерләшеүгә һәм сығарышыуға ярҙам итә. 1920—1930 йылдарҙа «Аҫар»ҙың өсөнсө томын яҙа, уға 307 яңы белешмә биографиялар өҫтәй. 1930 йылдан алып уның дүртенсе томы өҫтөндә эшләй башлай. 1922—1935 йылдарҙа энциклопедик белешмә рәүешендәге «Йыуаныс» исемле ҙур хеҙмәтен яҙыуын дауам итә. 1936 йылдың 11 апрелендә Ризаитдин Фәхретдин вафат була. Өфө мосолмандар зыяратында ерләнә. == Төп хеҙмәттәре == {{Төп мәҡәлә|Ризаитдин Фәхретдиновтың библиографияһы}} * {{книга | автор = | заглавие = Нәсихәттәр | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Китап | год = 2006 | том = | страниц = 320 | страницы = | isbn = 5-295-03811-4 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Аҫар. Беренсе китап / Инеш һүҙ авторы Ғ. Б. Хөсәйенов, яуаплы мөхәррире М. Х. Нәҙерғолов | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Ғилем | год = 2006 | том = | страниц = 176 | страницы = | isbn = 5-7501-0704-3 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Аҫар. Икенсе китап /Инеш һүҙ авторы һәм яуаплы мөхәррире М. Х. Нәҙерғолов | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = ТТӘИ | год = 2009 | том = | страниц = 224 | страницы = | isbn = 978-5-91608-022-3 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Йыуаныс. Беренсе китап / Инеш һүҙ авторҙары Ғ. Б. Хөсәйенов, С. М. Хөсәйенов; яуаплы мөхәррир С. М. Хөсәйенов | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = ТТӘИ | год = 2011 | том = | страниц = 224 | страницы = | isbn = 978-5-91608-069-8 | ref = }} == Хәтер == * 1989 йылда Ризаитдин Фәхретдиновтың исеме [[Рәсәй ислам университеты|Өфөләге мәҙрәсәгә]] бирелә. * 2009 йылдан алып Өфөлә Фәхретдинов уҡыуҙары уҙғарыла. * 2016 йылдың мартында Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты һәм [[Япония]]лағы Киото университетының халыҡ-ара тел һәм донъяны тикшереү институтының ғилми хеҙмәткәрҙәре [[Токио]]ла Ризаитдин Фәхретдинов «Автобиография»һының факсимилелы баҫмаһын сығарҙы<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/833729/ Башҡорт һәм япон ғалимдары Токиола Риза Фәхретдиновтың «Автобиография»һын баҫтырып сығарҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 31 март]{{V|01|04|2016}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Сәмәрҡәнд күфи Ҡөрьәне]] *[[Нәсихәттәр]] *[[Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы]] *[[Башҡортостанда дин]] == Әҙәбиәт == * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 54 с. ISBN 5-295-02294-3. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = [[Байышев Фәнил Нафиҡ улы|Баишев Ф. Н.]] | заглавие = Общественно-политические и нравственно-этические взгляды Ризы Фахретдинова | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = | год = 1996 | том = | страниц = 176 | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Башҡорт әҙәбиәте тарихы, 6 томда | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = | год = 1990 | том = 2-се | страниц = | страницы = 267—292 | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = [[Вилданов Әхәт Ханнан улы|Вильданов А. Х.]], [[Ҡунафин Ғиниәтулла Сафиулла улы|Кунафин Г. С.]] | заглавие = Башкирские просветители-демократы XIX века | ссылка = | ответственный = | место = М. | издательство = Наука | год = 1981 | том = | страниц = | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = «My Biography» of Riḍāʼ al-Dīn b. Fakhr al-Dīn (Ufa, 1323 A.H.) with an Introductory Essay and Indexes / Edited by Marsil N. FARKHSHATOV, ISOGAI Masumi and Ramil M. BULGAKOV | ссылка = http://www.l.u-tokyo.ac.jp/tokyo-ias/nihu/publications/cers11/cers11_fulltext01.pdf | ответственный = | место = Tokyo | издательство = TOKYO PRESS | год = 2016 | том = | страниц = | страницы = | isbn = 978-4-904039-99-1 | ref = }} * {{книга | автор = | заглавие = Творчество Ризы Фахретдинова: Исследования, материалы. / Отв. редактор Р. 3. Шакуров | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = | год = 1988 | том = | страниц = 136 | страницы = | isbn = | ref = }} * {{книга | автор = [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] | заглавие = Ризаитдин бин Фәхретдин. Тарихи-биографик китап | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Башҡортостан «Китап» нәшриәте | год = 1997 | том = | страниц = 304 | страницы = | isbn = 5-295-02131-9 | ref = }} * {{книга | автор = [[Рәшит Шәкүр]]. | заглавие = Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы | ссылка = http://китапхана.рф/shakyr/arzakli_bashkorttar.pdf | ответственный = | место = Өфө | издательство = Китап | год = 2005 | том = | страниц = 376 | страницы = 79—84 | isbn = 5-295-02098-3 | ref = }} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|93575|автор=Әминев Т. М.}} * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/422-fakhretdinov-rizaitdin-fakhretdinovich|автор=Аминов Т. М.}}{{ref-ru}} * {{книга | автор = [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шакуров Р. З.]] | заглавие = Фахретдинов Риза (Ризаитдин) Фахретдинович. // Башкортостан: краткая энциклопедия | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 1996 | том = | страниц = 672 | страницы = 604 | isbn = 5-88185-001-7 | ref = }} * {{статья |автор = [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шакуров Р. З.]] |заглавие = Великий подвижник науки и просвещения |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=1724 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2008 |том = |номер = 10 |страницы = 22—36 |doi = |issn = 1683-3554 }} == Видеояҙмалар == * {{YouTube|zNdETC_VkPA|Риза-ад-дин Фахреддин: историк, богослов, писатель}} {{вс}} {{Һайланған мәҡәлә|Дин|Ғалим|Яҙыусы}} [[Категория:Башҡорт дин әһелдәре]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Хөсәйениә мәҙрәсәһе мөҙәристәре]] [[Категория:Башҡорт мәғрифәтселәре]] [[Категория:Өфө мосолман зыяратында ерләнгән шәхестәр]] [[Категория:Шәрҡиәтселәр]] [[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр]] [[Категория:Кесе Ҡоролтай ағзалары]] [[Категория:XIX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Ырымбур мосолман Диниә назараты ҡазыйҙары]] [[Категория:Мөфтөйҙәр]] [[Категория:Рәсәй энциклопедистары]] hfwlxdl00tqpeaq9vnktwas19ej7rh7 0 5477 1299413 1295096 2026-06-19T04:36:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299413 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Шматько Николай Гаврило улы |оригинал имени = |изображение = Timoshenko Shmatko.jpg |ширина = 200 px |описание изображения = Николай Шматько һәм уның «Украин Аврораһы» скульптураһы |описание = |имя при рождении = |род деятельности = скульптор |дата рождения = 17.8.1943 |место рождения = Донецк өлкәһе, Украина ССР |гражданство = {{USSR}} → {{UKR}} |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = |сайт = [http://www.kingofmarble-shmatko.com/ Мраморная скульптура Николая Шматько] |викисклад = }} '''Николай Гаврило улы Шматько''' ({{lang-uk|Микола Гаврилович Шматько}}; [[17 август]] [[1943 йыл]], Украина ССР-ы, Донецк өлкәһе) — [[Украина|украин]] рәссамы һәм скульпторы. Әлеге ваҡытта ике улы менән [[Украина]]ла йәшәй һәм ижад итә. 750 һәйкәл ([[барельеф]], горельеф, скульптура) һәм 500 тирәһе рәсем эшләгән. «Шматько һәм улдары» галереяһында күрһәтелгән автор коллекцияһында 70 скульптура һәм 300 тирәһе рәсем ([[живопись]], [[графика]]) күргәҙмәгә ҡуйылған<ref>[http://www.kingofmarble-shmatko.com/ Мраморная скульптура Короля мрамора Николая Шматько]</ref>. [[2000]] йылдан башлап ул Мәскәү Донья Цивилизация Институтының рәссам ижады кафедраһы профессоры. [[Файл:Svyatogorskaya Blessed Virgin by Nicolai Shmatko.jpg|thumb|220px|right|[[Изге-Успен Изге-Тау Лавраһы]]ндағы «Святогорская Богородица» скульптураһы]] [[2004]] йылда Шматько үтенес буйынса Донецк өлкәһе Изге-Тау Лавраһы өсөн «Святогорская Богородица»<ref> {{lang-ba|Изге-Тау Богородицаһы}}</ref> скульптураһын ижад итә. Богородица скульптураһы ҡуйылғас, реставрация эштәренән һуң Лавра яңынан асыла. [[2005]] йылда Полтава өлкәһе Келеберда ауылында Успение сиркәүе яңынан төҙөлгән, унда Шматьконың «[[Ғайса|Христосты]] тәрегә ҡаҙаҡлау» ({{lang-ru|Распятие Христа}}) скульптураһы ҡуйылған. == Премиялар == Православ Сиркәүендә ижады һәм «Святогорская Богородица» скульптураһы өсөн Николай Шматько Нестор-летописец орденын яулай. == Музейҙарға ҡуйылған әҫәрҙәре == [[Файл:soshenko.jpg|thumb|220px|Иван Сошенко бюсты (скульптор [[Николай Шматько]])]] * Сошенко Иван Максим улы бюсы, Ижад Академияһының Т. Г. Шевченко исемендәге музейында ([[Санкт-Петербург]]) ҡуйылған<ref>[http://www.kingofmarble-shmatko.com/ru_vers/w153z.html Украинский художник Сошенко И. М. 1807—1876 (Каррарский мрамор 0,35x0,35x0,60)]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=QpvkATyFjaU В дар Петербургскому музею Тараса Шевченко, в Академии Художеств передали бюст Ивана Сошенко)]</ref>. == Күргәҙмәләр == === «Шматько һәм улдары» галереяһы === * 1985—1991: [[Болград]], [[Одесса өлкәһе]] * 1991—2003: [[Красный Луч (город)|Красный Луч]], [[Луганск өлкәһе]] * 2003—2004: [[Славянск]], [[Донецк өлкәһе]] * 2004—2010: Луганск === Башҡа күргәҙмәләр === * 1992: [[Луганск]] * 1993: [[Киев]] * 2000: Мәскәү Донъя Цивилизацияһы институты, [[Мәскәү]] * 2003: [[Донецк]] * 2007: [[Биеннале]] 2007, [[Флоренция]], [[Италия]] * 2009: Биеннале 2009, Флоренция, Италия * [[2012]]: [[Арт-Монако]] [[2012]], [[Монако]], [[Франция]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.kingofmarble-shmatko.com/ Мраморная скульптура Короля мрамора Николая Шматько] * [http://basmahbintsaud.com/blog/a-sculpture-has-been-made-in-honour-of-hrh-princess-basmah/ The official website of HRH Princess Basmah Bint Saud. A Sculpture has been made in honour of HRH Princess Basmah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323190808/http://basmahbintsaud.com/blog/a-sculpture-has-been-made-in-honour-of-hrh-princess-basmah/ |date=2013-03-23 }} * [http://www.segodnya.ua/news/12077369.html «СЕГОДНЯ»: Италия ждет апостолов Шматько] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011054232/http://www.segodnya.ua/news/12077369.html |date=2008-10-11 }} * [http://www.day.kiev.ua/103504/ «День»: Скульптор из подземелья Николай Шматько] * [http://www.facts.kiev.ua/archive/2008-01-03/21679/index.html «ФАКТЫ»: Чиновники заявили, что поездка на Биеннале — мое частное дело. но награду я завоевал не для себя, а для всей Украины] * [http://www.zn.ua/3000/3680/63562/ «ЗЕРКАЛО НЕДЕЛИ»: Человек из мрамора]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080802134227/http://www.zn.ua/3000/3680/63562/ |date=2008-08-02 }} * [http://www.segodnya.ua/news/10052133.html «СЕГОДНЯ»: Бродский хочет купить голую Юлю для Шуфрича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002110823/http://www.segodnya.ua/news/10052133.html |date=2008-10-02 }} * [http://www.facts.kiev.ua/archive/2003-09-10/40946/index.html «ФАКТЫ»: «Я 13 лет жил в подземелье», — говорит скульптор-самородок Николай Шматько, которого сегодня называют «Королем мрамора»] * [http://rerter.livejournal.com/ Тимошенко войдет в историю обнаженной] * [http://www.golos.com.ua/Article.aspx?id=166454 «Голос України» — газета верховної ради України: Микола Шматько: «Прообразами апостолів стали реальні люди»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Украина рәссамдары]] [[Категория:Украина архитекторҙары]] c44eyt4e4c38axdwplpp8is5lnf3naw 0 5943 1299434 1286680 2026-06-19T09:21:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299434 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме=Эстон Республикаһы, Эстония |Төп исеме=Eesti Vabariik, Eesti |Төп килеш=Эстония |Гимн исеме=Mu isamaa, mu õnn ja rõõm |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы= [[24 февраль]] [[1918]]<br>([[Рәсәй империяһы]]нан) [[20 август]] [[1991]]<br>([[СССР]]-ҙан) |Герб=Coat of arms of Estonia.svg |Картала=EU-Estonia.svg |Башҡала=[[Таллин]] |Телдәр=[[Эстон теле]] |Иң ҙур ҡалалары=[[Таллин]], [[Тарту]], [[Нарва]], [[Кохтла-Йәрве]], [[Пәрну]] |Идара итеү формаһы=Парламент республикаһы |Етәкселәр вазифалары=Президент<br>Премьер-министр |Етәкселәр=[[Алар Карис]]<br>[[Кая Каллас]] |Территория буйынса урын=132 |Территория=45 227<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf Статистика ООН] (2012)</ref> |Һыу %=4,56 |Халыҡ буйынса урыны=151 |Халыҡ={{спад}}1 286 540 кеше<ref name="n2013">{{cite web|url=http://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/statistikaamet-mullu-randas-eestist-valja-10-000-inimest.d?id=65548200|title=Statistikaamet: mullu rändas Eestist välja 10 000 inimest|date=2013-01-18|publisher=[[DELFI]]|accessdate=2013-01-18|lang=ee|deadlink=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DnKNLw8T|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517120135/http://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/statistikaamet-mullu-randas-eestist-valja-10-000-inimest.d?id=65548200 |date=2013-05-17 }}</ref> |Иҫәп йылы= 2013 |Халыҡ тығыҙлығы= 29 |ЭТП=34,393 млрд<ref name="IMF">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=39&pr1.y=9&c=939&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|date=2014-10|publisher=[[МВФ]]|accessdate=2014-10-31|lang=en}}</ref>. |ЭТП иҫәпләү йылы=2013 |ЭТП буйынса урын=106 |Кеше башына ЭТП=25 161<ref name="IMF" /> |Валюта=[[Евро]] |Домендар=[[.ee]], [[.eu]] |Телефон коды= |Ваҡыт бүлкәте= +2, +3 }} '''Эстония''', рәсми исеме '''Эстон Республикаһы''' ({{lang-et|Eesti}} {{IPA|[ˈeːsʲti]}}) — [[Төньяҡ Европа]]лағы дәүләт<ref>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/|title=UNSD — Methodology|publisher=unstats.un.org|accessdate=2019-02-12}}</ref>, [[Балтик диңгеҙе]]нең көнсығыш яр буйында урынлашҡан. Көнсығышта [[Рәсәй]] менән сиктәш (оҙонлоғо — 324 саҡрым), көньяҡта [[Латвия]] (333 саҡрым) менән сиктәш. Төньяҡта, [[Фин ҡултығы]]нда, [[Финляндия]]ға яғынан диңгеҙ сиге үтә. Төньяҡ һәм көнбайышта Балтик диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла. Баш ҡала — [[Таллин]] ҡалаһы. Майҙаны 45 227 км² тәшкил итә, халҡы — 1 329 460 кеше. Шулай итеп, Эстония территорияһы буйынса донъяла 129-сы урынды биләй (Европала 29-сы), 158-се — халыҡ һаны буйынса (34-се Европала), ә был күрһәткестәр буйынса Балтик буйында иң аҙ күрһәткес булып тора. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ағзаһы 1991 йылдың 17 сентябренән, [[Европа берлеге]] — 2004 йылдың 1 майынан, 2004 йылдың 29 мартынан — [[НАТО]], 2010 йылдың 9 декабренән — [[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] ағзаһы. Юғары уҡыу йорто ағзаһы (1993). Шенген зонаһына һәм еврозонаға инә. Илдең бойондороҡһоҙлоғо [[1918 йыл]]дың [[24 февраль|24 февраленд]]ә иғлан ителгән. Рәсми тел — [[эстон теле]]<ref name="bigenc.ru">[https://bigenc.ru/geography/text/4916043 ЭСТОНИЯ • Большая российская энциклопедия — электронная версия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105123511/https://bigenc.ru/geography/text/4916043 |date=2020-11-05 }}</ref>. Аҡса берәмеге — [[евро]]<ref name="bigenc.ru"/>. == География == [[Файл:Satellite image of Estonia in April 2004.jpg|thumb|left|Эстония, космостан күренеш, 2004]] [[Европа]]ның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта [[Рәсәй]], көньяҡта [[Латвия]] менән сиктәш. Төньяҡтан [[Фин ҡултығы]], көнбайыштан [[Балтик диңгеҙе]] һәм [[Рига ҡултығы]] һыуҙары менән йыуыла. [[Финляндия]] һәм [[Швеция]] менән һыу сиге бар. Диңгеҙ буйы сиге 3 794 км. Эстония составына [[Балтик диңгеҙе]] акваторияһындағы, дөйөм майҙаны 4,2 мең км² булған 1 521 утрау инә. Шуларҙың иң ҙурҙары: [[Сааремаа]], [[Хийумаа]],[[Муху]], [[Вормси]], [[Кихну]] һәм башҡалар. Утрауҙарҙың майҙаны ҙур булыуға ҡарамаҫтан, унда халыҡтың ни бары 5 проценты ғына йәшәй. Эстония йылғалары ҙур түгел, әммә тулы һыулы. .<br> Эстонияның майҙаны 45 226 км². == Этимиология == XVIII-XIX быуатҡа тиклем эстон халҡы үҙҙәрен maarahvas тип атаған, был "ер халҡы" тигәнде аңлата, йәғни игенселек менән шөғөлләнеүсе<ref>Ariste, Paul (1956). Maakeel ja eesti keel. Eesti NSV Teaduste Akadeemia Toimetised 5: 117-24; Beyer, Jürgen (2007). Ist maarahvas (‚Landvolk‘), die alte Selbstbezeichnung der Esten, eine Lehnübersetzung? Eine Studie zur Begriffsgeschichte des Ostseeraums. Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung 56: 566—593.</ref>. Eestlane термины латин теленән (Aesti) ингән. Германияла Балтика диңгеҙенең алыҫ ярында йәшәгән халыҡты шулай атағандар.<ref>Аналогичным образом тацитовский этноним «фенны» (''Fenni'') был распространён на ''суоми'', породив современное название «[[финны]]».</ref> Боронғо Скандинавия сагалары Эйстланд (Eistland) ере тип телгә алына. Эстония әлеге ваҡытҡа тиклем [[дат теле|дат]], [[немец теле|немец]], [[нидерланд теле|нидерланд]], [[швед теле|швед]] һәм норвегия вариантында Эстланд (Estland) тип атала. [[Латин теле]]ндәге иртә сығанаҡтарҙа ла шулай уҡ Эстия һәм Гестия (Estia һәм Hestia) территорияһы тигән ер бар<ref>{{книга |заглавие=Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia |год=2011 |издательство=[[ABC-CLIO]] |isbn=9781598843026 |страницы=124 |язык=und |автор=Cole, Jeffrey}}</ref>. 1918 йылда бойондороҡһоҙлоҡто иғлан иткәндән һуң ил "Эстония" (Esthonia) тигән исем ала, ошо исем менән ул 1921 йылда [[Милләттәр Лигаһы]]на<ref>{{cite web|newspaper=The New York Times|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70A10FE355B12738DDDAE0994DC405B868EF1D3|title=Spell it "ESTHONIA" here; Geographic Board Will Not Drop the "h," but British Board Does.|date=1926-04-17|accessdate=2009-11-06}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Baltic yearbook of international law |ссылка=https://books.google.com/books?id=iGLp7QEelbIC&pg=PA26 |издательство={{Нп3|Martinus Nijhoff Publishers}} |isbn=978-90-411-1736-6 |страницы=26— |язык=und |автор=Ineta Ziemele |день=20 |месяц=3 |год=2002}}</ref> инә. СССР-ға ҡушылғандан һуң 1940 йылда Эстон Совет Социалистик Республикаһына үҙгәртелә, ә СССР тарҡалғандан һуң 1991 йылда Эстония Республикаһы тип үҙгәртелә. == Тарихы == {{Главная|Эстония тарихы}} [[Файл:Soomusrong nr 2 Valgas 1919.jpg|thumb|Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барған ваҡытта Эстония бронепоезы]] Хәҙерге Эстония урынлашҡан биләмәләрҙә тәүге тораҡ пункттары беҙҙең эраға тиклем 9600—9500 йылдарҙа барлыҡҡа килә, ул [[Кунд мәҙәниәте]] тип атала<ref name="veski">{{статья|автор=Siim Veski and other.|заглавие=Early Holocene coastal settlements and palaeoenvironment on the shore ofthe Baltic Sea at Parnu, southwestern Estonia|ссылка=http://www.gi.ee/~veski/10916.pdf|язык=en|издание=Quaternary International|издательство=[[Elsevier]]|год=2005|том=130|страницы=75—85|issn=1040-6182}}</ref><ref name="Kriiska">{{книга|автор=Aivar Kriiska.|часть=The Chronology of the Estonian Stone Age|заглавие=Stone age Settlement and Economic Processes in the Estonian Coastal Area and Islands|ссылка=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html|издательство=University of Helsinki|isbn=951-45-9858-X}} {{Wayback|url=http://ethesis.helsinki.fi/julkaisut/hum/kultt/vk/kriiska/tekstid/01.html |date=20120320184549 }}</ref>. X—XIII быуаттарға йәмғиәттең [[иртә феодаль]] структураһы хасил була, ул дәүерҙә ерҙәр башында аҡһаҡалдар һәм хәрби дружиналар башлыҡтары тора<ref name="Embassy">{{cite web|url=http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101|title=Даты эстонской истории|publisher=Estonian Embassy in Russia|accessdate=2013-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106151153/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-101|archivedate=2014-01-06|deadlink=yes}}</ref><ref>{{книга|автор=V. Lang, M. Laneman.|заглавие=Archaeological research in Estonia, 1865-2005|издательство=Tartu University Press|год=2006|том=1|серия=Estonian archaeology|pages=30, 38|allpages=388}}</ref>. XIII быуатта [[тәре йөрөтөүселәр]], [[Эс]]тарҙың ҡаршылығын баҫтырып, уларҙың ерҙәрен [[Ливон ордены]] ерҙәре составына индерә. Шул осорҙан алып [[немецтар]] бер нисә быуат буйына Эстонияла власть структураларында, мәҙәниәттә, иҡтисадта һәм башҡа өлкәләрҙә төп урындарҙы биләй. XVI быуатта Эстония [[Реформация]] дәүерен үтә, шул мәлдән алып уның территорияһында [[протестантизм]] төп дини конфессияға әйләнә. Шул уҡ быуатта [[Ливония һуғышы]] йомғаҡтары буйынса төньяҡ Эстония [[Швеция]] составына инә, тағы ла ярты быуаттан Швециға көньяҡ Эстония ла индерелә<ref name="Embassy"/>. Швеция һәм [[Рәсәй империяһы]] араһында барған [[Төньяҡ һуғышы]]нан һуң, [[Ништадтский тыныслыҡ килешеүе]]нә ярашлы, Эстония, артабан [[Эстлянд губернияһы]]на әйләндерелеп, 1721 йылда Рәсәй составына индерелә. [[1897 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса Эстлянд губернияһында {{число|958000}} кеше йәшәй, уларҙың 90 проценттан ашыуы [[эстон]]дар була, [[урыҫтар]] — 4,5 % һәм [[немецтар]] — 3,5 %<ref name="Embassy"/>. [[Рәсәй империяһы тарҡалғандан]] һуң 1918 йылдың 24 февралендә [[Эстон Республикаһы]] иғлан ителә<ref>{{cite web|url=https://president.ee/ru/republic-of-estonia/declaration-of-independence/index.html|title=Манифест независимости|publisher=Сайт Президента Эстонии|accessdate=2014-01-02}}</ref>. [[Эстон Азатлыҡ һуғышы]] барышында бойондороҡһоҙлоҡ яулана. 1920 йылдың 2 февралендә [[Совет Рәсәйе]] һәм Эстония бер-береһен таныуҙары тураһында [[тыныслыҡ килешеүенә]] ҡул ҡуя. 1920 йылдың 15 июнендә Эс­тон­ Рес­пуб­ли­каһы кон­сти­ту­цияһы ҡабул ителә (21 декабрҙә үҙ көсөнә инә). Уға ярашлы Эстония пар­ла­мент­ рес­пуб­ли­каһы булып ҡала. Рий­ги­ко­гу (Дәүләт йыйылышы) закон сығарыу власының юғары органы тип таныла<ref name="bigenc.ru"/>. [[Файл:Konstantin Päts.jpg|thumb|150px|left|Первый Эстонияның беренсе президент [[Константин Пятс]]]] 1921 йылдың 22 сентябрендә Эстония Милләттәр Лигаһы ағзаһы итеп ҡабул ителә<ref name="Embassy"/><ref name="estonia.eu">{{cite web|url=http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-history.html|title=Estonia's history|publisher=Estonia.eu|accessdate=2013-09-27|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130901030531/http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-history.html|archivedate=2013-09-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130901030531/http://estonia.eu/about-estonia/history/estonias-history.html |date=2013-09-01 }}</ref>. 1939 йылдың сентябрендә [[үҙ-ара ярҙам тураһындағы пакт]] төҙөлә, ә 1940 йылдың 6 авгусында Эстония СССР составына индерелә. Эстонияны СССР оккупациялай. 1940—1991 йылдарҙа Эстония СССР составында була<ref name="автоссылка2">''The World Book Encyclopedia'' {{ISBN|0-7166-0103-6}}</ref><ref name="автоссылка4">''The History of the Baltic States'' by Kevin O’Connor {{ISBN|0-313-32355-0}}</ref>. 1941 йылдың 7 июленән 1944 йылдың 22 ноябренә тиклем Эстония территорияһы [[нацист Германияһы]] тарафынан оккупациялана. Совет ғәскәрҙәре ҡайтанан Эстония территорияһын баҫып алғандан һуң, ул яңынан СССР составына индерелә. [[США]] һәм тағы бер нисә ил Эстонияның СССР составына индерелеүҙе [[де-факто]] таный һәм [[де-юре]] танымай (Эстонияла быны [[Сoвет оккупацияһы]] тип атайҙар)<ref name="автоссылка6">{{книга |заглавие=The case for Latvia: disinformation campaigns against a small nation |год=2008 |издательство=Rodopi |isbn=90-420-2424-0 |страницы=262 |ссылка=https://books.google.com/books?id=yXANj6Y_7goC&pg=PA156&dq |ref=Rislakki |язык=en |автор=Rislakki, Jukka}}</ref><ref>The European Court of Human Rights (Fourth Section) [http://hudoc.echr.coe.int/webservices/content/docx/001-72404?TID=thkbhnilzk DECISION AS TO THE ADMISSIBILITY OF Application no. 23052/04 by August KOLK, Application no. 24018/04 by Petr KISLYIY against Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150105132216/http://hudoc.echr.coe.int/webservices/content/docx/001-72404?TID=thkbhnilzk |date=2015-01-05 }}, 17 January 2006</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.memento.ee/memento_materjalid/memento_raamatud/memento_r_3.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2019-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222091048/http://www.memento.ee/memento_materjalid/memento_raamatud/memento_r_3.pdf |archivedate=2015-12-22 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222091048/http://www.memento.ee/memento_materjalid/memento_raamatud/memento_r_3.pdf |date=2015-12-22 }}</ref>. [[Файл:Balti kett 22.jpg|thumb|300px|[[Балтиҡ юлы]]]] 1990 йылдың 8 майында Эстон ССР-ының Юғары Советы [[Бойондороҡһоҙ Эстон Республикаһының 1938 йылдағы Конституцияһының эшмәкәрлеген тергеҙеү тураһында]] закон ҡабул итә<ref>{{cite web |url=http://estonia.news-city.info/docs/sistemsf/dok_ierskz.htm |title=Закон ЭССР от 08.05.1990 «О СИМВОЛИКЕ ЭСТОНИИ» |accessdate=2016-01-10 |archiveurl= |archivedate= |deadlink=yes}}</ref>. 1991 йылдың 20 авгусында Эстония үҙенең бойондороҡһоҙлоғон раҫлай<ref>{{cite web |url = https://www.gorby.ru/userfiles/estonia_20(1).pdf |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = Постановление Верховного Совета Эстонской Республики от 20 августа 1991 г. «О государственной независимости Эстонии» |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web|url=https://president.ee/ru/official-duties/speeches/9339--22-20-2013-/index.html|title=Президент Республики 22-я годовщина восстановления независимости Эстонской Республики 20 августа 2013 года, розарий в Кадриорге|publisher=Сайт президента Эстонии|accessdate=2014-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102120445/http://www.president.ee/ru/official-duties/speeches/9339--22-20-2013-/index.html|archivedate=2014-01-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102120445/http://www.president.ee/ru/official-duties/speeches/9339--22-20-2013-/index.html |date=2014-01-02 }}</ref><ref>{{cite web|author=Вярэ Э.|date=2010-02-11|url=http://www.estonica.org/ru/История/1985-1991_гг_Восстановление_независимости/Путь_к_независимости/|title=Путь к независимости|publisher=[[Эстоника]]|accessdate=2015-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225084903/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1985-1991_%D0%B3%D0%B3_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BA_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/ |date=2014-02-25 }}</ref>, ә шул уҡ йылдың 17 сентябрендә [[Организация Объединённых Наций|ООН-ға]] ҡабул ителә<ref name="un">[https://www.un.org/ru/sc/repertoire/89-92/89-92_7.pdf Справочник по практике Совета Безопасности—Дополнение за 1989—1992 годы]</ref>. 2004 йылдың 1 майында Эстония [[Европа берлеге]] һәм [[НАТО]][[ағзаһы була]] <ref name="Embassy"/>. 2010 йылдың 9 декабрендә Эстония советтарҙан һуң барлыҡҡа килгән илдәрҙән беренсе булып [[Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] ағзаһы була<ref>{{cite web |url=https://vm.ee/?q=ru%2Fnode%2F10395 |title=С сегодняшнего дня Эстония — полноправный член ОЭСР |accessdate=2014-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140420041329/http://www.vm.ee/?q=ru%2Fnode%2F10395 |archivedate=2014-04-20 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420041329/http://www.vm.ee/?q=ru%2Fnode%2F10395 |date=2014-04-20 }}</ref>. 2011 йылдың 1 ғинуарынан Эстония [[евро]]ны ҡулланыуға күсә<ref>[https://rus.postimees.ee/?id=365997 Еврокомиссия: Переход на евро в Эстонии начался успешно]</ref>. == Эстонияның административ бүленеше == '''Эстония Республикаһы''' 15 маакондтан (өйәҙҙән; {{lang-et|maakond}}) тора, өйәҙ башы ''старейшина (аҡһаҡал)''; {{lang-et|maavanem}} тип атала. Өйәҙҙәр ике төрлө муниципалитеттарға бүленә: ҡалалар (''linn'') һәм ҡасабалар (''vald''). Тағы бер административ берәмеге — ҡасаба волосы (''alevvald''). Ҡасаба волосы составына бер генә ҡасаба инә. Эстонияла 6 ҡасаба волосы бар: ''[[Аэгвийду]], [[Ярваканди]], [[Кохтла-Нымме]], [[Лавассааре]], [[Тоотси]]'' һәм ''[[Вяндра]]''. <imagemap> Image:Eesti_maakonnad_2006 ru.svg|450px|center|thumb| poly 149 174 230 291 137 327 40 263 [[Хийумаа (уезд)|Хийумаа]] poly 197 110 338 228 338 319 263 375 203 242 [[Ляэнемаа]] poly 225 294 271 387 233 585 38 511 21 363 [[Сааремаа (уезд)|Сааремаа]] poly 534 33 567 172 515 174 492 245 421 185 342 240 246 141 [[Харьюмаа]] poly 531 35 567 168 514 176 572 197 569 221 594 244 597 263 666 247 693 192 670 170 666 85 [[Ляэне-Вирумаа]] poly 669 77 667 170 693 192 665 246 704 273 805 244 874 107 [[Ида-Вирумаа]] poly 340 240 422 185 490 246 475 314 443 318 433 308 374 323 338 322 [[Рапламаа]] poly 270 375 337 318 373 327 433 307 486 314 477 352 453 361 449 408 484 421 446 495 345 546 [[Пярнумаа]] poly 476 309 515 173 573 197 569 223 594 243 596 275 546 317 505 340 484 335 491 313 [[Ярвамаа]] poly 454 365 479 348 482 334 505 338 545 319 597 366 602 379 591 454 560 462 527 507 458 486 487 418 445 401 [[Вильяндимаа]] poly 597 367 546 316 597 265 665 246 707 274 735 310 684 344 [[Йыгевамаа]] poly 600 365 676 347 748 300 809 443 731 412 662 452 637 439 591 461 [[Тартумаа]] poly 525 512 556 461 637 442 662 453 658 495 632 501 652 588 622 598 [[Валгамаа]] poly 656 492 660 452 732 412 806 445 840 514 756 522 753 501 [[Пылвамаа]] poly 634 502 659 493 756 502 756 521 816 524 765 612 654 619 [[Вырумаа]] </imagemap> Хәҙерге Эстонияла 227 муниципалитет бар. {| class="standard" align="center" |- ! № ! Өйәҙ<br>гербы ! Өйәҙ<br>(башҡ) ! Өйәҙ<br>(эст) ! Код<br>[[ISO 3166-2]] ! Халыҡ һаны,<br>чел. ([[2012]])<ref>[http://pub.stat.ee/px-web.2001/temp/Po0291201431941314.xls Площадь и население Эстонии (2012){{ref-en}}]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! Майҙан,<br>км² ! Халыҡ тығыҙлығы,<br>чел./км² ! Административ<br>үҙәге |- | 1 | align="center" | [[Файл:Valgamaa vapp.svg|30px]] | '''[[Валгамаа]]''' | Valga maakond | align="center" | EE-82 | align=right| 31 059 | align=right| 2043,53 | align=right| 15,20 | [[Валга]] |- | 2 | align="center" | [[Файл:Viljandimaa vapp.svg|30px]] | '''[[Вильяндимаа]]''' | Viljandi maakond | align="center" | EE-84 | align=right| 48 604 | align=right| 3422,49 | align=right| 14,20 | [[Вильянди]] |- | 3 | align="center" | [[Файл:Võrumaa vapp.svg|30px]] | '''[[Вырумаа]]''' | Võru maakond | align="center" | EE-86 | align=right| 34 178 | align=right| 2305,44 | align=right| 14,82 | [[Выру]] |- | 4 | align="center" | [[Файл:Ida-Virumaa vapp.svg|30px]] | '''[[Ида-Вирумаа]]''' | Ida-Viru maakond | align="center" | EE-44 | align=right| 153 716 | align=right| 3364,05 | align=right| 45,69 | [[Йыхви]] |- | 5 | align="center" | [[Файл:Jõgevamaa vapp.svg|30px]] | '''[[Йыгевамаа]]''' | Jõgeva maakond | align="center" | EE-49 | align=right| 31 967 | align=right| 2603,83 | align=right| 12,28 | [[Йыгева]] |- | 6 | align="center" | [[Файл:Lääne-Virumaa vapp.svg|30px]] | '''[[Ляэне-Вирумаа]]''' | Lääne-Viru maakond | align="center" | EE-59 | align=right| 61 154 | align=right| 3627,80 | align=right| 16,86 | [[Раквере]] |- | 7 | align="center" | [[Файл:Läänemaa vapp.svg|30px]] | '''[[Ляэнемаа]]''' | Lääne maakond | align="center" | EE-57 | align=right| 24 734 | align=right| 2383,12 | align=right| 10,38 | [[Хаапсалу]] |- | 8 | align="center" | [[Файл:Põlvamaa vapp.svg|30px]] | '''[[Пылвамаа]]''' | Põlva maakond | align="center" | EE-65 | align=right| 28 026 | align=right| 2164,77 | align=right| 12,95 | [[Пылва]] |- | 9 | align="center" | [[Файл:Et-Pärnu maakond-coa.svg|30px]] | '''[[Пярнумаа]]''' | Pärnu maakond | align="center" | EE-67 | align=right| 84 388 | align=right| 4806,58 | align=right| 17,56 | [[Пярну]] |- | 10 | align="center" | [[Файл:Raplamaa vapp.svg|30px]] | '''[[Рапламаа]]''' | Rapla maakond | align="center" | EE-70 | align=right| 35 503 | align=right| 2979,70 | align=right| 11,91 | [[Рапла]] |- | 11 | align="center" | [[Файл:Saaremaa vapp.svg|30px]] | '''[[Сааремаа (уезд)|Сааремаа]]''' | Saare maakond | align="center" | EE-74 | align=right| 31 835 | align=right| 2922,19 | align=right| 10,89 | [[Курессааре]] |- | 12 | align="center" | [[Файл:Tartumaa vapp.svg|30px]] | '''[[Тартумаа]]''' | Tartu maakond | align="center" | EE-78 | align=right| 153 479 | align=right| 2992,74 | align=right| 51,28 | [[Тарту]] |- | 13 | align="center" | [[Файл:Et-Harju maakond-coa.svg|30px]] | '''[[Харьюмаа]]''' | Harju maakond | align="center" | EE-37 | align=right| 566 741 | align=right| 4333,13 | align=right| 130,79 | [[Таллин]] |- | 14 | align="center" | [[Файл:Hiiumaa vapp.svg|30px]] | '''[[Хийумаа (уезд)|Хийумаа]]''' | Hiiu maakond | align="center" | EE-39 | align=right| 8620 | align=right| 1023,26 | align=right| 8,42 | [[Кярдла]] |- | 15 | align="center" | [[Файл:Et-Järva maakond-coa.svg|30px]] | '''[[Ярвамаа]]''' | Järva maakond | align="center" | EE-51 | align=right| 31 204 | align=right| 2459,58 | align=right| 12,69 | [[Пайде]] |- bgcolor="#dddddd" | || || Бөтәһе || || ||align=right | 1 325 217 || align=right | 43 432,31 || align=right | 30,51 || |} == Иҡтисад == {{Главная|Эстония иҡтисады}} Коммунистарҙан һуң бойондороҡһоҙлоҡ яулаған илдәр араһында Эстония иң үҫешкән ил булып иҫәпләнелә. Бер кешегә тулайым эске продукт (номинал) — ${{число|23758}} (Словениянан һуң 2-се урында, 2019 йыл).<ref name="автоссылка578">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=939,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 Report for Selected Countries and Subjects<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=961,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 Report for Selected Countries and Subjects<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Бер кешегә тулайым эске продукт (ППС) — ${{число|38540}} (Словения һәм Чехиянан һуң 3-сө урын, 2019 год).<ref name="автоссылка6" /><ref>[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=935,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIPCH,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 Report for Selected Countries and Subjects<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Средний размер оплаты труда в Эстонии в декабре 2020 йылдың декабрендә Эстонияла уртаса эш хаҡы 1604 € тәшкил итә<ref name="Stat.ee">{{cite web |url=https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |title=Average monthly gross wages (salaries) - Statistics Estonia |publisher=Stat.ee |date= |accessdate=2018-11-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113155456/https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |date=2018-11-13 }}</ref>. Эстонияла 2020 йылдың 1 ғинуарына эш хаҡының минималь брутто-ҙурлығы 584 € тәшкил итә, минималь нетто-эш хаҡы — 550,38 €<ref>[https://rus.err.ee/1004585/v-2020-godu-minimalnaja-zarplata-vyrastet-do-584-evro В 2020 году минимальная зарплата вырастет до 584 евро | Экономика | ERR<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === Һуғыштан һуңғы кимәл === [[Икенсе донъя һуғышы]]на тиклем ауыл хужалығы иҡтисади эшмәкәрлектең мөһим өлкәләренең береһе булып тора, өҫтәүенә ауыл хужалығы продукцияһы экспорттың ҙур ғына өлөшөн тәшкил итә. Энергетика сәнәғәте<ref>{{cite web|url=http://www.helion-ltd.ru/become-a-team-8|title=Трест Севзапэнергомонтаж. 60 лет|author=Орлов Л. М.|accessdate=2013-01-18|description=СПб.: Селеста, 2004|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102030510/http://helion-ltd.ru/become-a-team-8/|archivedate=2013-11-02}}</ref>, граждандар диңгеҙ судноһын йөрөтөү һәм машиналар эшләү тармаҡтары үҫешә. Эстонияла (Балтиҡ илдәренең башҡалары кеүек үк) СССР-ҙа [[Рыночная экономика|баҙар иҡтисадын]] булдырыу өсөн иң яҡшы шарттар була. Бында ғәйәт киң инновацион потенциал тупланған була. 1970—1980-се йылдарҙа [[Балтиҡ буйы]] СССР-ҙа бер кеше башына төп капиталға инвестициялар һалыу күләме буйынса алда бара<ref>[http://www.impressum-club.eu/uploads/file/doklad_full_25.07.2013.pdf «Отношения России и стран Прибалтики: от упущенных возможностей к реальным перспективам», Аналитический доклад, Факультет международных отношений Санкт-Петербургского государственного университета, 2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020104328/http://www.impressum-club.eu/uploads/file/doklad_full_25.07.2013.pdf |date=2013-10-20 }}</ref>. === Бойондороҡһоҙлоҡ осоро === Бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуң<ref>{{cite web|url=http://web.zone.ee/troll007/Malksoo%20-%20vene.pdf|title=Советская аннексия и государственный континуитет: международно-правовой статус Эстонии, Латвии и Литвы в 1940—1991 гг. и после 1991 г.|author=Мялксоо Лаури.|accessdate=2013-01-18|description=Тарту: Тартуский университет, 2005. — 399 с. — ISBN 9949-11-144-7|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203153229/http://web.zone.ee/troll007/Malksoo%2520-%2520vene.pdf|archivedate=2014-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203153229/http://web.zone.ee/troll007/Malksoo%2520-%2520vene.pdf |date=2014-02-03 }}</ref><ref>{{статья|автор=Тоомас Карьяхярм.|заглавие=Сборник документов и материалов по истории Эстонии для школ с русским языком обучения. Принципы составления сборника|издание=Поворотные моменты истории Эстонии|тип=учебное пособие|ссылка=https://www.hm.ee/index.php?popup=download&id=7640|isbn=978-9949-438-29-7|страницы=19}}</ref> Эстония иҡтисады баҙар принциптарына ярашлы үҙгәртеп ҡорола һәм [[Көнбайыш Европа]]ға ҡарап эш итә. 1992 йылдың 20 июнендә Эстония [[Рубль СССР|совет һумы]] урынына үҙенең милли валютаһын — [[Эстон кронаһы]]н индерә. Эстон кронаһы немец маркаһына бәйле була (1 марканы 8 кронға алмаштырырға була). Милли валютаны ҡабул итеү түбәндәгене аңлата —илдә сығарылған эстон кроналары хаҡына эквивалент була алған сит ил валютаһы запасы булған осраҡта ғына Эстония Банкыһы милли валютаны сығара ала. 1999 йылдың 1 ғинуарынан эстон кронаһы [[евро]]ға бәйләнә, сөнки [[Германия]] дөйөм Европа валютаһын ҡуллана башлай. 2011 йылдың 1 ғинуарынан евро әйләнешкә индерелә, ул тулыһынса кронаны алмаштыра<ref>[https://www.publico.es/dinero/354095/estonia-entra-en-el-euro-mientras-otros-se-muestran-reticentes Estonia entra en el euro, mientras otros se muestran reticentes]{{ref-es}}</ref>. 1991—1993 йылдарҙағы иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙарҙың уңышына 285 млн $ сит ил ярҙамы, займдар һәм кредиттар ыңғай йоғонто яһай, шулай уҡ Эстония һуғышҡа тиклемге республиканың 100 млн $ долларҙан ашыу аҡсаһын да ала. Был аҡсалар 1940 йылда [[Присоединение Прибалтики к СССР|илде СССР-ға ҡушыуға]] бәйле сит ил банкыларында туңдырылған килеш ятҡан була<ref>[http://countrystudies.us/estonia/16.htm Country Studies/Estonia], Federal Research Division of the Library of Congress</ref>. БМО [[Кеше үҫеше күрһәткесе буйынса]] баҙар иҡтисадының аяҡҡа баҫыу осоро барғанға күрә Эстонияны 2000 йылға тиклем «үҫеүсе» төркөмгә индерә. 1999 йылда Эстония [[Всемирная торговая организация| Кеше башына [[Тулайым эске продукт]] (по [[һатып алыу һәләте паритеты]] буйынса): $ {{число|32130}} (2017). 2008 йылда уртаса эш хаҡы 12 912 крон (€ 825), 2009 йылдың өсөнсө кварталында 11 770 крон (€ 752) тәшкил итә. 2013 йылдың икенсе кварталында Эстонияла уртаса эш хаҡы € 976, 2020 йылдың декабрендә € 1604 тәшкил итә. 2000—2005 йылдар осоронда тулайым эске продукт 60 процентҡа арта. Әммә 2008 йылдағы донъялағы иҡтисади көрсөк мәлендә ул 3,6 процентҡа кәмей, ә 2009 йылдың өсөнсө кварталында, бынан алдағы йылдың шул уҡ осоро менән сағыштырғанда <ref name="stat_31126">{{cite web|url=https://www.stat.ee/31126|title=Decrease of the GDP decelerated in the 3rd quarter|publisher=Statistics Estonia|date=2009-12-09|accessdate=2009-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921111549/http://www.stat.ee/31126|archivedate=2010-09-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921111549/http://www.stat.ee/31126 |date=2010-09-21 }}</ref>, тулайым эске продукттың кәмеүе 15,6 % тәшкил итә. 2009 йылдың өсөнсө кварталынан 2010 йылдың дүртенсе кварталына тиклем тулайым эске продукттың эҙмә-эҙлекле үҫеүе күҙәтелә. 2010 йылдың дүртенсе кварталында ғәмәлдә экспорт 53 процентҡа үҫә. 2010 йылда тулайым эске продукттың үҫеше 3,1 % тәшкил итә.<ref name="stat2010">[https://www.stat.ee/49264 Economic growth is continually driven by vigorous exports in manufacturing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115050118/http://www.stat.ee/49264 |date=2016-11-15 }}</ref>. Шулай итеп, 2010 йылда эстон иҡтисады көрсөктән сыға<ref>{{cite web |url=http://www.president.ee/ru/media/press-releases/5019-2010-09-24-13-32-29/index.html |title=Президент Ильвес выступил на представительном экономическом форуме в Кринице |accessdate=2011-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615175242/http://www.president.ee/ru/media/press-releases/5019-2010-09-24-13-32-29/index.html |archivedate=2013-06-15 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615175242/http://www.president.ee/ru/media/press-releases/5019-2010-09-24-13-32-29/index.html |date=2013-06-15 }}</ref><ref>[https://rus.delfi.ee/daily/business/bank-ekonomika-estonii-vyshla-iz-krizisa.d?id=36365535 Банк: экономика Эстонии вышла из кризиса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517113343/http://rus.delfi.ee/daily/business/bank-ekonomika-estonii-vyshla-iz-krizisa.d?id=36365535 |date=2013-05-17 }}</ref>.. Эшһеҙлек кимәле 2001 йылдағы 12 проценттан 2007 йылда 4,7 процентҡа тиклем түбәнәйә, ләкин 2009 йылдың өсөнсө кварталында 14,6 % тәшкил итә<ref name="stat_31268">{{cite web|url=https://www.stat.ee/31268|title=102,000 persons are unemployed|publisher=Statistics Estonia|date=2009-11-13|accessdate=2009-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113214034/http://www.stat.ee/31268|archivedate=2010-11-13|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113214034/http://www.stat.ee/31268 |date=2010-11-13 }}</ref>, ә 2010 йылдың беренсе кварталында 19,8 процентҡа тиклем күтәрелә<ref name="bezrab">{{cite web |url=http://dv.ee/Print.aspx?PublicationId=29ed2e23-8088-476a-825a-9ffb4d189966 |title=Безработица — 19,8 % |accessdate=2010-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181111043640/https://www.dv.ee/Print.aspx?PublicationId=29ed2e23-8088-476a-825a-9ffb4d189966 |archivedate=2018-11-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181111043640/https://www.dv.ee/Print.aspx?PublicationId=29ed2e23-8088-476a-825a-9ffb4d189966 |date=2018-11-11 }}</ref>. Эстония 2011 йылда Европа берлегендә эшһеҙлек кимәлен түбәнәйтеү буйынса 2-се урынды биләй<ref>[https://rus.err.ee/economy/aa7df8da-52db-47dd-a0dd-de0e8b622e72 Эстония заняла второе место в ЕС по снижению уровня безработицы]</ref>. 2009 йылдың башында илдә сәнәғәт етештереүенең интенсив рәүештә түбәнәйеүе күҙәтелә. 2009 йылдың февралендә ул, 2008 йылдың феврале менән сағыштырғанда, 30 % тәшкил итә<ref>[https://rus.delfi.ee/archive/article.php?id=22569405 Объемы производства за год снизились на треть]</ref>, был Евроберлектә иң юғары түбән тәгәрәү була<ref>{{Cite web |url=http://dv.ee/Default2.aspx?ArticleID=2cdcf515-2b6c-4494-beb5-efd0413ac59a |title=По спаду производства — Эстония первая |accessdate=2009-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180127202828/http://www.dv.ee/Default2.aspx?ArticleID=2cdcf515-2b6c-4494-beb5-efd0413ac59a |archivedate=2018-01-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127202828/http://www.dv.ee/Default2.aspx?ArticleID=2cdcf515-2b6c-4494-beb5-efd0413ac59a |date=2018-01-27 }}</ref>. ''Eurostat'' мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылдың сентябрендә, 2009 йылдың сентябре менән сағыштырғанда, Эстонияла сәнәғәт етештереүенең үҫеүе 31,1 % тәшкил итә — шулай итеп, Эстония Евроберлектә был күрһәткес буйынса 1-се урынды биләй<ref>{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/4-12112010-AP/EN/4-12112010-AP-EN.PDF |title=168/2010 — 12 November 2010 |accessdate=2011-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120921073458/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/4-12112010-AP/EN/4-12112010-AP-EN.PDF |archivedate=2012-09-21 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921073458/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/4-12112010-AP/EN/4-12112010-AP-EN.PDF |date=2012-09-21 }}</ref>. Эстонияла шулай уҡ Евроберлек илдәре араһында дәүләт бурысы һәм дәүләт бюджеты дефициты минималь кимәлдә, 2010 году ул Евроберлектә бюджет дефицитын ҡыҫҡартыуға өлгәшкән ике илдең береһе була (икенсеһе — [[Мальта]])<ref>{{cite web |title = Евросоюз назвал лидеров региона по объёму госдолга и дефицита бюджета |url = http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&id=163547&id_themes=11&page=1 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120111135303/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&id=163547&id_themes=11&page=1 |archivedate = 2012-01-11 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111135303/http://www.kommersant.ua/index-news.html?ext=news&id=163547&id_themes=11&page=1 |date=2012-01-11 }}</ref>. 2010 йылдың 4 июнендә [[Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]]ның Генеральный секретары [[Гурриа Тревиньо, Хосе Анхель|А. Гурриа]] һәм Эстонияның премьер-министры [[Ансип, Андрус|А. Ансип]] Таллинда Эстонияны был ойошмаға индереү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя<ref>[https://www.rosbalt.ru/2010/06/04/742724.html Эстония подписала договор с ОЭСР — Эстония, ОЭСР — Росбалт-Бизнес]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2009 йылдың июнендә Эстония хөкүмәтенең яңыртылған планына ярашлы, 2011 йылдың 1 ғинуарында евроға күсеү ғәмәлгә ашырыла<ref>[http://www.eestipank.info/pub/et/EL/ELiit/euro/eplaan_ru.pdf План перехода Эстонии на евро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906124757/http://www.eestipank.info/pub/et/EL/ELiit/euro/eplaan_ru.pdf |date=2008-09-06 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://novosti.err.ee/index.php?26203557|deadlink=yes|title=ЕК предложила Эстонии присоединиться к еврозоне}}{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Novosti ERR]], 12.05.2010</ref>. 2017 йылда Эстонияның бер кеше башына иҫәпләгәндә тулайым эске продукты Евроберлек буйынса уртаса күрһәткестең 79 процентына етә, был һиҙелерлек рәүештә алға китеш тип иҫәпләнелә. Эстония беренсе тапҡыр Еврозонаның [[Португалия]] кеүек ҡайһы бер көньяҡ илдәре торған килмәлгә күтәрелә. Ә бит был илдәр Евроберлеккә Эстониянан байтаҡ алда ингән була<ref>{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6548623/palm-bystryy-rost-zarplat-v-estonii-privlekaet-inostrannuyu-rabochuyu-silu |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>. [[Европейский союз|Европа берлегенә]] [[Расширение Европейского союза (2004)|Эстония ингәндән]] һуң үткән 15 йыл эсендә, 2004 йылдан 2019 йылға тиклем, илдә хеҙмәт хаҡының уртаса «таҙа» дәүмәле илдә 3,2 тапҡырға (363 евронан 1162 евроға тиклем), минисмал хеҙмәт хаҡы ҙурлығы 3,4 тапҡырға 158,50 евронан 540 евроға тиклем) арта<ref name="автоссылка1">[https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries Average monthly gross wages (salaries) — Statistics Estonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181113155456/https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |date=2018-11-13 }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.stat.ee/stat-average-monthly-gross-wages-salaries |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>. === Социаль хәл === Эстонияла пенсионерҙарға 3 төрлө пособие бирелә — SKAIS (онлайн-система), KOPIS (тупланма пенсия) һәм KIRST (медицин күрһәткестәре)<ref>[https://www.stat.ee/publication-download-pdf?publication_id=44733&publication_lang=en Квартальный сборник статистики Эстонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713164341/https://www.stat.ee/publication-download-pdf?publication_id=44733&publication_lang=en |date=2019-07-13 }}</ref>. Эшһеҙҙәр өсөн EMPIS (эшһеҙҙәр регистры) һәм STAR (Социаль хеҙмәттәр һәм льготалар рееестры) программалары эшләй. Студенттар өсөн EHIS программаһы бар. Пенсионерҙар бөтәһе — {{число|422941}}, эшһеҙҙәр — {{число|38768}}, эшләүселәр — {{число|629945}}. 2021 йылдың 1 апреленән Эстонияла дәүләт пенсияһы индексы күтәрелә. Үҙгәрештәргә ярашлы, халыҡ пенсияһының айлыҡ минималь суммаһы (ҡартлыҡ буйынса пенсия алыуға хоҡуҡтары булмағандарға түләнә) хәҙер 255,18 евро тәшкил итә<ref name="автоссылка12">[https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/ru/pensiya-posobiya/pensiya-vidy-pensiy-i-lgoty#%20%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%8F Пенсия, виды пенсий и льготы | Sotsiaalkindlustusamet<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401140552/https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/ru/pensiya-posobiya/pensiya-vidy-pensiy-i-lgoty#%20%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B8%D1%8F |date=2019-04-01 }}</ref>. Пенсияның төп (база) өлөшө 235,30 евроға тиклем, ә эш стажының һәр йылының ҡиммәте (баһаһы) 7,206 евроға тиклем күтәрелә<ref>[https://rus.err.ee/1608119260/s-1-aprelja-pensija-uvelichitsja-v-srednem-na-24-evro С 1 апреля пенсия увеличится в среднем на 24 евро | Экономика | ERR<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://rus.err.ee/1608146314/pensii-s-aprelja-vyrastut-v-srednem-na-1-6 Пенсии с апреля вырастут в среднем на 1,6% | Эстония | ERR<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="автоссылка898">[https://rus.postimees.ee/7215083/v-estonii-s-segodnyashnego-dnya-vyrosli-pensii В Эстонии с сегодняшнего дня выросли пенсии - Экономика - Rus.Postimees.ee<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://rus.err.ee/1608162184/pensii-s-1-aprelja-vyrosli-v-srednem-na-1-6 Пенсии с 1 апреля выросли в среднем на 1,6% | Экономика | ERR<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 2021 йылдың 1 апреленән балалар тәрбиәләгән өсөн пенсияға өҫтәмә бер балаға 3,55 евроға арта. Был закон дөйөм алғанда 203 300 тирәһе кешегә ҡағыла.<ref>[pensioni summa]</ref> 2021 йылдың 1 апреленән эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиеның бер көнлөк ставкаһы, тулыһынса эшкә яраҡлы булмаған осраҡта, 15,13 евро тәшкил итә, ә айлыҡ пособие дәүмәле 453 евро тәшкил итә. Өлөшләтә эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса ғәмәлдәге көнлөк ставканың 57 процентын, йәғни айына уртаса 258 евро тәшкил итә. Эшһеҙлек буйынса касса эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиеның дәүмәлен календарь айҙың һәр көнө өсөн иҫәпләй<ref name="автоссылка898" />. 2019 йылда балаға айлыҡ пособие (беренсе бала ға) 60 евро, икенсе балаға 60 евро һәм өсөнсө балаға һәм артабанғы балаларҙың һәр береһенә 100 евро тәшкил итә<ref>{{cite web |url = https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/ru/deti-semi/vidy-semeynyh-kompensaciy |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>. Атаһы йәки әсәһе срочный йәки альтернатив хеҙмәттә булған осраҡта 2019 йылда һәр балаға срочный хеҙмәттәре тамамланғансы айына 300 € түләнә<ref>{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6470536/posobie-detyam-voennosluzhashchih-vyrastet-v-shest-raz |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.eesti.ee/ru/bezopasnost-i-oborona/srocnaa-sluzba/lgoty-i-posobia-dla-voennosluzasih-srocnoj-sluzby/ |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>. 2020 йылдан сире уртаса ауырлыҡта булған балаға пособие ҙурлығы 138 €, ауыр сире булған балаға 161 € була. Үтә ныҡ сирле балалар 241 € пособие аласаҡ. Эстонияла мөмкинлектәре сикләнгән {{число|13000}} тирәһе бала бар. 2009 йыл менән сағыштырғанда уларҙың һаны ике тапҡырға тиерлек артҡан. 2017 йылда сире уртаса ауырлыҡтары балаларға пособие 5000, ауыр сирле балаларға пособие 7164 балаға, үтә ауыр сирле балаларға пособие 732 балаға бирелә<ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/910206/posobija-na-detej-s-ogranichennymi-vozmozhnostjami-vyrastut-v-neskolko-raz |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>. Эстонияла йөклөлөк һәм бала табыу буйынса әсәйҙәргә бирелгән отпуск донъяла иң оҙоно, һәм ул 100 проценты менән түләнә, был отпуск 62 аҙнаға тигеҙ. Эстон закондары буйынса декрет отпускыһын баланың әсәһе генә түгел, ә атаһы ла алырға хоҡуҡлы. 2020 йылдың 1 июленән атайҙар отпускыһы 30 көн тәшкил итә һәм ул 100 проценты менән түләнә<ref>{{cite web |url = https://www.sotsiaalkindlustusamet.ee/parental-benefit |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6747477/otcovskiy-otpusk-prodlyat-do-30-dney |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>[https://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/riigikogu-parandas-lopuks-seaduseaugu-mis-aastas-pool-tuhat-peret-oigustatud-rahast-ilma-jattis?id=90209281 Riigikogu parandas lõpuks seaduseaugu, mis aastas pool tuhat peret õigustatud rahast ilma jättis - DELFI<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 2013 йылдың 1 ғинуарынан Таллинда теркәлгән һәр кеше ҡала йәмәғәт транспортында бушлай йөрөү хоҡуғына эйә<ref name='freetax'>{{cite web|url=https://www.tallinn.ee/rus/Tallinn-pereshel-na-sistemu-elektronnyh-proezdnyh?&filter_otsing_uudis_rubriik_id=35|author=|title=Таллинн перешёл на систему электронных проездных|publisher=Информационный портал города Таллина|date=2013-01-02|accessdate=2013-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DZL0yFc2?url=https://www.tallinn.ee/rus/Tallinn-pereshel-na-sistemu-elektronnyh-proezdnyh|archivedate=2013-01-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130109012758/http://www.tallinn.ee/rus/Tallinn-pereshel-na-sistemu-elektronnyh-proezdnyh |date=2013-01-09 }}</ref><ref name="автоссылка13">{{cite web|author=|date=2012-03-26|url=https://www.tallinn.ee/rus/Tri-chetverti-tallintsev-za-besplatnyj-proezd?&filter_otsing_uudis_rubriik_id=35|title=Три четверти таллинцев — за бесплатный проезд|publisher=Информационный портал города Таллина|accessdate=2012-03-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67yTlIvtE?url=https://www.tallinn.ee/rus/Tri-chetverti-tallintsev-za-besplatnyj-proezd|archivedate=2012-05-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407051056/http://www.tallinn.ee/rus/Tri-chetverti-tallintsev-za-besplatnyj-proezd |date=2012-04-07 }}</ref>. 2018 йылдың 1 июленән Эстониялағы 15 өйәҙҙең 11-ендә пассажирҙар автобустарҙа бушлай йөрөргә хоҡуҡлы<ref name="dw.com">{{cite web |url = https://www.dw.com/ru/%D1%8D%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D0%B4-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%85-%D0%B2-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2/a-44840063 |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref name="news.rambler.ru">{{cite web |url = https://news.rambler.ru/baltic/40427745-estoniya-vvela-besplatnyy-proezd-na-obschestvennom-transporte/?updated |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web |url = https://rus.err.ee/897158/centristskaja-partija-reshila-podderzhat-besplatnyj-proezd-v-tallinne-nezavisimo-ot-propiski |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref name="ReferenceB">{{cite web |url = https://rus.err.ee/860796/na-odin-den-obwestvennyj-transport-tallinna-stanet-besplatnym-dlja-vseh |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>. == Тышҡы сәйәсәт == {{Главная|Эстонияның тышҡы сәйәсәте}} [[Файл:Visa_requirements_for_Estonian_citizens.png|thumb|right|300px|<small>[[Гражданство Эстонии|Эстония граждандары]] өсөн виза талаптарын сағылдырған донъя картаһы {{legend|#FDC421|Эстония}}{{legend|#042E9B|Свободное передвижение}}{{legend|#22B14C|Виза не требуется}}{{legend|#B5E61D|Виза оформляется по прибытии}}{{legend|#61c09a|eVisa}}{{legend|#79D343|Виза оформляется по прибытии или через Интернет}}{{legend|#A8ACAB|Требуется заранее оформленная виза}}</small>]] [[Файл:Visa_requirements_Estonian_non-citizens.png|thumb|right|300px| [[Неграждане (Эстония)|неграждан Эстонияның граждан булмағандары]] өсөн виза талаптарын сағылдырған донъя картаһы{{legend|#ff0000|Эстония}}{{legend|#22B14C|Виза не требуется}}{{legend|#A8ACAB|Требуется заранее оформленная виза}}]] 2004 йылдың 1 майынан Эстония — Европа берлеге ағзаһы, ә 2011 йылдың 1 ғинуарынан Еврозона ағзаһы. Шулай итеп, элекке СССР-ҙың дөйөм Европа баҙарына һәм Шенген арауығына ингән өс республикаһының береһе ул Эстония, шулай уҡ советтарҙан һуң беренсе булып берҙәм Европа валютаһына күскән һәм үҙаллы [[Денежно-кредитная политика государства|монета сәйәсәтенән]] баш тартҡан республика. Европа берлегендә ағза булыу шулай уҡ Европа Берлеге норматив акттарының дәүләт эсендәге юридик нормаларҙан өҫтөн булыуын да күҙҙә тота (әгәр дәүләт эсендәге юридик нормалар һәм Европа Берлеге норматив акттары араһында ҡапма-ҡаршылыҡ тыуһа, дөйөм берлек нормалары өҫтөн була<ref>[https://www.nc.ee/?id=11&indeks=0,4,9486,9487,9488 Разъяснение Верховного суда Эстонии № 3-4-1-1-05 RT III 2005, 13, 128 (на эстонском)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>). 2004 йылдың 29 мартынан Эстония шулай уҡ — НАТО ағзаһы ла. НАТО-ның [[Ирак]]тағы һәм [[Афғанстан]]дағы хәрби миссияларында ҡатнаша. Эстония парламенты 2003 йылдың 7 майында хәрби хеҙмәткәрҙәрен Иракҡа ебәрергә ризалыҡ бирә. 2003 йылдың 20 июнендә американ командованиеһының үтенесе буйынса эстон оборона көстәренең тәүге хәрби кадрҙары Иракҡа ебәрелә<ref>[https://regnum.ru/news/974202.html Военные расходы Эстонии в Ираке и Афганистане достигли почти полумиллиарда крон — Новости России — ИА REGNUM]</ref><ref>[http://www.moles.ee/04/Mar/06/7-1.php Газета «Молодёжь Эстонии»]</ref>. 1993 йылдың 13 майынан — [[Европа Советы]] ағзаһы<ref>{{cite web |title = Эстония и Совет Европы |url = http://www.coe.int/T/r/Press/%5BCountry_info%5D/e_estonia.asp |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040629013551/http://www.coe.int/T/r/Press/%5BCountry_info%5D/e_estonia.asp |archivedate = 2004-06-29 |deadlink = yes }}</ref>. Быларҙан тыш, Эстония — БМО, [[Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]], [[ОБСЕ]] һәм [[ВТО]] ағзаһы. 2004 йылдың 1 майынан, Эстония Европа берлегенең тулы хоҡуҡлы ағзаһыь булғандан һуң, Эстония граждандары Европа берлеге һәм [[Европа иҡтисади арауығы]] илдәре, шулай уҡ [[Швейцария Конфедерацияһы]] буйлап визаһыҙ сәйәхәт итә ала. Өҫтәүенә сиктәр аша үткәндә [[паспорт]] күрһәтеп тә, шулай уҡ [[Эстонская ID-карта|ID-картаһы]] менән дә файҙалана ала<ref>[https://rus.delfi.ee/daily/estonia/pravo-na-bezvizovyj-vezd-v-estoniyu-s-1-maya-poluchat-grazhdane-esche-31-strany.d?id=7729252 Право на безвизовый въезд в Эстонию с 1 мая получат граждане ещё 31 страны — Delfi]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2020 йыл]]дың [[3 апрель|3 апреленә]] Эстония граждандары визаһыҙ 179 дәүләткә һәм территорияға бара ала, [[Паспорттар индексы]]на ярашлы хәрәкәт азатлығы кимәле буйынса Эстония паспорты донъяла 13-сө урында тора.<ref>{{Cite web|url=https://www.henleypassportindex.com/|title=Henley Passport Index 2008 to 2020|website=Henley Passport Index|language=en|access-date=2020-04-16}}</ref> == Ҡораллы көстәр == {{Главная|Эстонияның Оборона көстәре}} == Мәҙәниәт == {{Главная|Эстония мәҙәниәте|Эстония мәҙәниәте (XX быуат)}} [[Файл:Languages in Northern Europe.png|thumb|right|Был районда тел төркөмдәре. {{legend|#3690FF|[[Скандинав телдәре]] (Исландия һәм Скандинавия).}} {{legend|#0F00CD|[[Балтиҡ буйы-фин телдәре]] (Финляндия, Эстония).}} {{legend|#0EDDA8|[[Балтиҡ телдәре]] (Латвия, Литва).}}]] [[Балтиҡ буйы-фин]] мираҫы эстондарҙың менталитетында һәм мәҙәни традицияларында ҙур әһәмиәткә эйә<ref>[http://www.estonica.org/ru/Культура/Национальная_культура_Эстонии/Национальная_культура/ Национальная культура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617180016/http://www.estonica.org/ru/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/ |date=2020-06-17 }}</ref>. Эстония төрлө мәҙәниәттәр киҫешкән урында урынлашҡан. Мәҙәниәт буйынса уларға [[латыш]]тар, [[фин]]дар, [[литва]]лар, Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы [[урыҫ]]тар, [[Белорустар]], [[шведтар]]тар һәм [[немецтар]] яҡын<ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1558-1710_гг_В_составе_Шведского_королевства/Население/ Население] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507013922/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1558-1710_%D0%B3%D0%B3_%D0%92_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2021-05-07 }}</ref><ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1710-1850_гг_Остзейский_особый_порядок/Население:_этнический_и_сословный_состав/ Население: этнический и сословный состав] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614165820/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%3A_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8_%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/ |date=2013-06-14 }}</ref>. [[балтийские немцы|Остзей немецтарының]], [[Балтиҡа швед]]тарының һәм старообрядсы урыҫтарҙың мәҙәниәте Эстония территорияһы менән бәйле. XIII быуаттың икенсе сирегендә тәре йөрөтөүселәр баҫып алғандан һуң Эстония көнбайыш Европа мәҙәниәтенең туранан-тура йоғонтоһо аҫтында ҡала<ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1200-1558_гг_Средневековье_в_Эстонии/Распространение_христианского_учения_и_духовные_ордены/ Распространение христианского учения и духовные ордены] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507011651/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A0%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%85%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%B4%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8B/ |date=2021-05-07 }}</ref>. 1523 йылда Реформация<ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1200-1558_гг_Средневековье_в_Эстонии/Религиозная_жизнь_в_конце_Средневековья_Реформация/ Религиозная жизнь в конце Средневековья. Реформация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614220110/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1200-1558_%D0%B3%D0%B3_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D0%B5_%D0%B2_%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F/ |date=2013-06-14 }}</ref> хәрәкәте Эстонияға килеп етә. Яҙыуға һәм грамоталылыҡҡа ҙур әһәмиәт биргән [[Лютеранлыҡ]] эстон ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә, шулай уҡ крәҫтиән мәктәбенә нигеҙ һала. 1802 йылда тергеҙелгән Дерпте (хәҙер Тарту) университеты көнбайыш мәҙәниәтен таратыусы ғына булып ҡалмай, ә милли үҙаңдың уяныуына булышлыҡ итә. Эстон телендә нәшер ителгән гәзиттәр халыҡтың аң даирәһен киңәйтергә ярҙам итә һәм грамотаһын арттыра. [[Крепостной хоҡуҡ]] бөтөрөлгәс, иҡтисади тормош һәм яҙма тел менән бергә милли мәҙәниәт тә ([[әҙәбиәт]], [[музыка]]ль ижад, [[сәнғәт]]) тыуа. 1869 йылда Дерптела тәүге йырлаусылар байрамы үткәрелә; бөгөнгө көнгә тиклем йырлаусылар байрамы традициялары эстон мәҙәниәтенең һәм милли билдәләнешенең мөһим өлөшө булып тора<ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1710-1850_гг_Остзейский_особый_порядок/Косвенное_влияние_Французской_революции/ Косвенное влияние Французской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507014026/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1710-1850_%D0%B3%D0%B3_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%B4%D0%BE%D0%BA/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8/ |date=2021-05-07 }}</ref>. 1897 йылға Эстлянд губернияһы буйынса протестанттар араһында уртаса грамоталыҡ 83 % тәшкил итә (Эстляндияла йәшәгәндәр араһында — 79,9 %)<ref>{{Cite web |url=http://eja.pri.ee/Education/Raudsepp_ru.pdf |title=Vita academica, vita feminea. Сборник статей. Изд. Тартуского университета, 1999 |accessdate=2009-10-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730230644/http://eja.pri.ee/Education/Raudsepp_ru.pdf |archivedate=2012-07-30 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120730230644/http://eja.pri.ee/Education/Raudsepp_ru.pdf |date=2012-07-30 }}</ref>. XIX—XX быуаттар араһында [[индустриалләштереү]], [[яңыртыу]] һәм ҡалаларҙың йәһәт үҫеше эстон мәҙәниәтенә көслө йоғонто яһай. ХХ быуаттың тәүге ун йыллығында Эстонияла Балтиҡ-немец мәҙәниәте артҡы планға күсә. Архитектура, әҙәбиәт һәм музыкала, донъялағы мәҙәни ағымға эйәреү менән бер рәттән, милли стиль сифаттары хасил була, художество йәһәтенән өлгөргән әҫәрҙәр яҙыла<ref>[http://www.estonica.org/ru/История/1850-1914_гг_Эпоха_национального_пробуждения/Национальное_пробуждение/ Национальное пробуждение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220911134237/http://www.estonica.org/ru/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/1850-1914_%D0%B3%D0%B3_%D0%AD%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2022-09-11 }}</ref>. == Транспорт һәм элемтә == {{Главная|Эстонияла транспорт}} 2013 йылдың 1 ғинуарында Таллинда теркәлгән һәр кеше ҡала йәмәғәт транспортында бушлай йөрөү хоҡуғын ала<ref name='freetax' /><ref name="автоссылка13" />. Йәшәгән урынына ҡарамайынса 19 йәше тулмаған уҡыусылар бушлай йөрөү хоҡуғынан файҙалана ала, шулай уҡ льготаларға хоҡуҡтары булғандарға ла был закон ҡағыла. 2013 йылдың 1 ғинуарынан ҡағыҙ юл йөрөү билеттары бөтөрөлә һәм улар урынына контактһыҙ платик карталар индерелә. Йәмәғәт транпортына ингән пассажир транспортҡа ингәс тә махсус теркәгестә (валидаторҙа) теркәлеү үтергә тейеш. Картаһы булмаған осраҡта пассажир водителдән бер тапҡыр ҡуллана торған талон һатып ала<ref name="freetax" /><ref>{{cite web|url=https://rus.delfi.ee/daily/estonia/chitajte-kak-kupit-proezdnuyu-kartochku-i-chto-delat-esli-ona-poteryaetsya.d?id=65428794|author=|title=Читайте, как купить проездную карточку и что делать, если она потеряется|publisher=Delfi.ee|date=2012-12-19|accessdate=2013-01-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DZL2ZIn7?url=https://rus.delfi.ee/daily/estonia/chitajte-kak-kupit-proezdnuyu-kartochku-i-chto-delat-esli-ona-poteryaetsya.d?id=65428794|archivedate=2013-01-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118233943/http://rus.delfi.ee/daily/estonia/chitajte-kak-kupit-proezdnuyu-kartochku-i-chto-delat-esli-ona-poteryaetsya.d?id=65428794 |date=2013-01-18 }}</ref>. Бөтә ил территорияһында тиерлек йәмәғәт транспортында бушлай йөрөүҙе Европа илдәрендә беренсе булып Эстония индерә. 2018 йыцлдың 1 июленән Эстониялағы 15 өйәҙҙең 11-ендә пассажирҙар автобустарҙа бушлай йөрөй башлай<ref name="dw.com"/><ref name="news.rambler.ru"/><ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/><ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/837777/s-1-ijulja-v-10-uezdah-jestonii-vvoditsja-besplatnyj-obwestvennyj-transport |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web |url = https://rus.err.ee/885577/iz-za-besplatnogo-avtobusnogo-proezda-padaet-passazhiropotok-na-zheleznoj-doroge |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web |url = http://peatus.ee/#region/rus |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web |url = https://rus.postimees.ee/6134305/besplatnyy-obshchestvennyy-transport-polzuetsya-beshenoy-populyarnostyu-v-ida-virumaa |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>. Эстония территорияһында мобиль элемтәнең өс операторы эшләй: [[Tele2]], [[Telia]] һәм Elisa. == Электрон дәүләт (E-дәүләт) == {{главная|Эстонияла интернет|Эстон ID-картаһы|Эстонияла электрон тауыш биреү|Юлбарыҫтың һикереүе}} ''Основная статья:'' '''''{{нп5|э-Эстония||en|e-Estonia}}'''''<br> ''Основная статья:'' '''''{{нп5|Эстонияла электрон ҡултамға||en|Digital signature in Estonia}}''''' 2000 йылдан Эстония хөкүмәте, документтарҙың Интернеттағы электрон селтәрен файҙаланып, министрҙар кабинетының ултырыштарын ҡағыҙһыҙ үткәреүгә күсә<ref name="Э-Эстония">{{Cite web |url=http://www.estemb.ru/estonija/it |title=Э-Эстония |accessdate=2011-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110119040437/http://www.estemb.ru/estonija/it |archivedate=2011-01-19 |deadlink=yes }}</ref>. Европа комиссияһы конкурсы һөҙөмтәләре буйынса дәүләт секторын электрон документацияға күсереү проекты Европала иң яҡшыһы тип таныла. Уның һөҙөмтәһендә 500-гә яҡын учреждение, шул иҫәптән бөтә министрлыҡтар, өйәҙ управалары һәм депатаменттар һәм инспекцияларҙың бөтәһе лә тип әйтерлек документтарҙы электрон вариантта алмашыуға күсә<ref>{{cite web |url=https://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |title=Европа сильно хвалит наше э-государство |accessdate=2011-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502231612/http://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |archivedate=2013-05-02 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502231612/http://www.dv.ee/?PublicationId=bf73c3e7-07df-47a5-b2bd-9128fda5ebc9 |date=2013-05-02 }}</ref>. 2000 йылдан Эстонияла һалым декларацияларын электрон юл менән тапшырырға мөмкин<ref>{{cite web|url=http://www.epractice.eu/en/news/284094|deadlink=yes|title=EE: E-tax is yet another e-government success for Estonia|accessdate=2011-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110818083912/http://www.epractice.eu/en/news/284094|archivedate=2011-08-18}}</ref>. 2010 йылда Эстонияла һалым декларацияларының 92 проценты интернет аша тапшырыла<ref>[https://rus.err.ee/economy/1e514c8c-d0bc-4dc2-bff7-035e2acaac8c Декларации подали более 70 % налогоплательщиков]</ref>. Интернет селтәре буйынса гражданиндың берҙәм порталы аша төрлө дәүләт хеҙмәттәренән файҙаланырға була<ref>{{cite web|datepublished=2011-06-19|url=https://www.1tv.ru/news/techno/178847|title=Эстония погружается в интернет-пространство|publisher=Первый канал|accessdate=2013-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413145007/http://www.1tv.ru/news/techno/178847|archivedate=2014-04-13|deadlink=yes}}</ref>. [[Интернет в Эстонии|Эстонияла Интернет сегменты]] Европала, шулай уҡ бөтә донъялағы үҫеш буйынса иң ныҡ алға киткәндәрҙең береһе булып тора. 2019 йылда, по данным [[Халыҡ-ара электроэлемтә союзы (МСЭ)]] мәғлүмәттәре буйынса, илдә 1 276 521 интернет-ҡулланыусы булыуы асыҡлана, был бөтә ил халҡының яҡынса 97,9 процентын тәшкил итә, был күрһәткес буйынса [[Европа берлеге]]ндә Эстония 1-се урынды алып тора<ref name=InternetWorldStats>Source; [http://www.internetworldstats.com/ InternetWorldStats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124180233/http://www.internetworldstats.com/ |date=2010-01-24 }} for countries of [http://www.internetworldstats.com/stats4.htm Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124233137/http://www.internetworldstats.com/stats4.htm |date=2010-01-24 }}, [http://www.internetworldstats.com/stats3.htm Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130233733/http://www.internetworldstats.com/stats3.htm |date=2012-01-30 }} updated for June 30, 2019</ref>. Донъяның 65 илендәге публичный веб-арауыҡта кеше хоҡуҡтарына һәм уларҙың азат булыуына анализ яһау менән шөғөлләнгән [[Freedom House]] аналитика үҙәгенең унынсы доклады мәғлүмәттәре буйынса (2019 йылдың июненән алып 2020 йылдың июненә тиклемге осорҙа): Эстония донъяла интернет азатлығы буйынса [[Исландия]]нан һуң икенсе урынды биләй<ref>[https://rus.postimees.ee/7086516/freedom-house-cvoboda-interneta-v-estonii-po-prezhnemu-zanimaet-lidiruyushchie-pozicii-v-mire Freedom House: cвобода интернета в Эстонии по-прежнему занимает лидирующие позиции в мире — Авто/Техника — Rus.Postimees.ee<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> Мәғлүмәт технологияларын үҫтереү рейтингында Эстония донъяның 142 иле араһында 24-се урында килә, ә Интернеттың асыҡ булыуы рейтингында ышаныслы рәүештә алда бара. Йорттар һәм фатирҙар хужалырының 71 проценты<ref>[https://www.elion.ee/chastnyj/internet/postojannyj-dostup-v-internet Постоянный доступ в Интернет — Elion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328053213/https://www.elion.ee/chastnyj/internet/postojannyj-dostup-v-internet |date=2016-03-28 }}</ref>, шулай уҡ бөтә эстон мәктәптәре Интернет менән тоташҡан. Илдә 1100-ҙән ашыу бушлай Wi-Fi-зоналары булдырылған<ref>[https://www.dsbw.ru/baltic/estonia/info/3417/6082 Интернет в Эстонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218013719/http://www.dsbw.ru/baltic/estonia/info/3417/6082 |date=2019-02-18 }}</ref><ref>[http://mignews.ru/news/technology/world/230911_55227_74990.html Самый свободный Интернет — в Эстонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510125646/http://mignews.ru/news/technology/world/230911_55227_74990.html |date=2021-05-10 }}</ref>. 2006 йылда Эстонияла сымдарһыҙ WiMAX селтәрҙәрен төҙөү башлана<ref>{{cite web |date = 2006-03-07 |url = http://www.sotovik.ru/news/news_20963.html |title = В Эстонии начала работать сеть WiMAX |publisher = sotovik.ru |accessdate = 2013-07-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150924104036/http://www.sotovik.ru/news/news_20963.html |archivedate = 2015-09-24 |deadlink = yes }}</ref>, улар 2013 йылға тиклем илдең бөтә территорияһын тип әйтерлек үҙ йоғонтоһо аҫтына аласаҡ<ref>{{cite web|url=https://www.elisa.ee/ru/Eraklient/mobiilikoned/Teenused/252/Kiire-koduinternet-üle-Eesti-(Wimax)|deadlink=yes|title=Скоростной домашний Интернет во всей Эстонии (WiMAX)|accessdate=2020-01-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413152215/https://www.elisa.ee/ru/Eraklient/mobiilikoned/Teenused/252/Kiire-koduinternet-%C3%BCle-Eesti-(Wimax)|archivedate=2014-04-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413152215/https://www.elisa.ee/ru/Eraklient/mobiilikoned/Teenused/252/Kiire-koduinternet-%C3%BCle-Eesti-(Wimax) |date=2014-04-13 }}</ref>. 2009 йылдың ғинуарына ҡарата Эстонияла {{число|1000000}}-дан ашыу кеше (Эстонияла йәшәгәндәрҙең 90 проценты) — ID-карта хужаһы. ID-карта Эстонияның 15 йәштән өлкәнерәк гражданины һәм илдә оҙайлы ваҡыт йәшәү хоҡуғы алған даими йәшәгәндәр өсөн шәхесте раҫлаусы документ булып тора. Эстонияла йәшәгәндәр ID-карта ярҙамында ғәҙәти ысул менән дә, шулай уҡ электрон ысул буйынса ла үҙҙәренең шәхесен раҫлай ала, һанлы ҡултамға ҡуйыу, һайлауҙарҙа ҡатнашыу һәм йәмәғәт транпортына проездной билет һатып алыу өсөн дә картаны файҙаланып була<ref name="Э-Эстония"/>. [[Файл:Edward Lucas, 2010-10-22.png|thumb|Эстонияның беренсе электрон резиденты, британ журналисы [[Лукас, Эдвард|Эдвард Лукас]]]] [[2005 йыл]]дың октябрендә урындағы үҙидара органдарына интернет-һайлауҙар булып үтә. Донъя илдәре араһында Эстония беренсе булып, тауыш биреү сараларының береһе булараҡ, интернет аша тауыш биреүҙе ойоштора<ref>[https://web.archive.org/web/20070228063658/http://news.com.com/Estonia+pulls+off+nationwide+Net+voting/2100-1028_3-5898115.html Estonia pulls off nationwide Net voting], [[News.com]], October 17, 2005</ref>. 2007 йылда парламент һайлауҙарында Эстония, донъя илдәре араһында беренсе булып, һайлаусыларға Интернет аша тауыш биреү мөмкинлеген булдыра<ref>[http://ftp.infoeuropa.eurocid.pt/database/000042001-000043000/000042153.pdf The Electronic State: Estonia’s New Media Revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202114114/http://ftp.infoeuropa.eurocid.pt/database/000042001-000043000/000042153.pdf |date=2012-02-02 }}</ref><ref name="Ref_e">[https://web.archive.org/web/20070911233745/http://news.com.com/Estonia+to+hold+first+national+Internet+election/2100-1028_3-6161005.html Estonia to hold first national Internet election], [[News.com]], February 21, 2007</ref><ref name="Ref_f">[http://www.informationweek.com/management/showArticle.jhtml?articleID=197700272 Estonia Scores World Web First In National Polls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528051608/https://www.darkreading.com/risk-management.asp |date=2020-05-28 }}, [[InformationWeek]] February 28, 2007</ref>. Үткән [[2019 йылғы парламент һайлауҙары]]нда Эстонияла һайлаусыларҙың дөйөм һанының 43,8 проценты ({{число|247232}} тауыш) интернет аша тауыш бирә<ref>{{cite web |url = https://rk2019.valimised.ee/ru/voting-result/voting-result-main.html |deadlink = no |website = |date = |lang = |author = |title = {title} |accessdate = }}</ref>. === Электрон резидентлыҡ === {{главная|Электрон резиденция}} [[Электронная резиденция|Электрон резидентлыҡ]] (e-Residency) — 2014 йылдың 1 декабрендә Эстония Хөкүмәте тарафынан эшкә ҡушылған [[программа]], ул Эстония граждандары булмаған кешеләргә компание ойоштороу, [[банк хеҙмәттәре]]нән файҙаланыу, түләүҙәрен үтәү һәм һалымдарын түләү буйынса мөмкинлектәр бирә. Программала ҡатнашыусыларҙың бөтәһенә лә (e-resident'тарға) смарт-карталар бирә, артабан уларҙы документтарға ҡул ҡуйыу өсөн файҙаланырға була. Британия журналисы [[Лукас, Эдвард|Эдвард Лукас]] Эстонияның тәүге виртуаль резиденты<ref>[http://www.eas.ee/et/eas/pressikeskus/uudised?option=com_content&view=article&id=5694:president-ilves-annab-taena-uele-esimese-e-residendi-kaardi&catid=215:easist&Itemid=3982 President Ilves annab täna üle esimese e-residendi kaardi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206223942/http://www.eas.ee/et/eas/pressikeskus/uudised?option=com_content&view=article&id=5694%3Apresident-ilves-annab-taena-uele-esimese-e-residendi-kaardi&catid=215%3Aeasist&Itemid=3982 |date=2015-02-06 }} Estonian Development Foundation, 1 Dec 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)</ref><ref name="avab">[https://www.mkm.ee/et/eesti-avab-2014-aasta-lopus-oma-e-teenused-ulejaanud-maailmale Eesti avab 2014. aasta lõpus oma e-teenused ülejäänud maailmale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119080557/https://www.mkm.ee/et/eesti-avab-2014-aasta-lopus-oma-e-teenused-ulejaanud-maailmale |date=2015-01-19 }} Majandus- ja kommunikatsiooniministeerium (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)</ref><ref name="hüvede">[http://arileht.delfi.ee/news/uudised/milliste-huvede-osaliseks-saab-eesti-esimene-e-resident-edward-lucas?id=70251509 Milliste hüvede osaliseks saab Eesti esimene e-resident Edward Lucas?] Eesti Päevaleht, 29 Nov 2014 (in Estonian) (Accessed on February 6, 2015)</ref><ref name="expectations">[https://estonia.by/ E-residency — up against great expectations] E-Estonia.com, 13.01.2015 (Accessed on February 6, 2015)</ref>. Виртуаль резидентлыҡ гражданлыҡ менән бәйле түгел һәм Эстонияға килеү йәки күсенеү хоҡуғын бирмәй. Виртуальное резидентлыҡ не влияет на налогообложение доходов резиденттың килеменә һалым һалыуға йоғонто яһамай, не делает обязанностью платить подоходный налог в Эстонияла килем һалымын түләү бурысын йөкмәтмәй һәм резидент йәшәгән илдә килемгә һалым һалыуҙан азат итмәй. Виртуаль резидентлыҡ түбәндәге мөмкинлектәр менән тәьмин итә: компаниены теркәү, документтарға ҡул ҡуйыу, шифрҙар ярҙамында документтар менән алмашыу, онлайн-банкинг, һалым декларацияһын тапшырыу, шулай уҡ медицина рецептары менән бәйле медицина хеҙмәттәренә идара итеү<ref name="theguardian.com">[https://www.theguardian.com/world/2016/sep/15/estonia-e-residency-european-union-brexit-eu-referendum#comment-83318662 A Brexit bolthole? For €100 you can become an e-resident of an EU country you've never visited | Estonia | The Guardian<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Ярашлы органдар тарафынан бирелгән смарт-карта хеҙмәттәргә табан юлды аса. 2019 йылға {{число|60000}}-дән ашыу кеше Эстонияның электрон резиденттары булған<ref>[https://e-resident.gov.ee/events/e-residency-week-2019/ e-Residency Week 2019 | e-Residency<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228162357/https://e-resident.gov.ee/events/e-residency-week-2019/ |date=2021-02-28 }}</ref>, 2020 йылға — {{число|65000}}-дән ашыу кеше, улар тарафынан {{число|10100}}-ҙән ашыу компание ойошторола<ref name="автоссылка14">[https://news.err.ee/1032800/number-of-uk-estonian-e-residents-triples-following-brexit Number of UK Estonian e-residents triples following Brexit | News | ERR<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 5 йыл эшләү осоронда Программа Эстония иҡтисадына 35 млн € тура килем килтерә, бынан тыш башҡа төрлө иҡтисади килемдәр ҙә була<ref name="автоссылка14" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} {{Библиоинформация}} {{Европа илдәре}} {{Европа Берләшмәһе}} {{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}} [[Категория:Эстония]] [[Категория:НАТО дәүләттәре]] [[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]] [[Категория:Республикалар]] {{countries-stub}} 2olxccafuvbdyykdasmqfb737jy2uz9 0 6250 1299401 1287811 2026-06-19T04:22:10Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Перед_музеем_А._Мубарякова._Ассы._1997.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299401 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Мөбәрәков}} '''Мөбәрәкова Гөлли Арыҫлан ҡыҙы''' ([[9 сентябрь]] [[1936 йыл]] — [[20 февраль]] [[2019 йыл]]<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1276223-v-ufe-ushla-iz-zhizni-narodnaya-artistka-sssr-gyulli-mubaryakova/ В Уфе ушла из жизни народная артистка СССР Гюлли Мубарякова]</ref>) — [[башҡорт]] [[театр]] актёры, режиссёр һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). СССР-ҙың (1990) һәм РСФСР-ҙың (1981) халыҡ, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған (1969) артисы. [[Башҡортостан]]дың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] [[СССР]]-ҙың (1990) һәм РСФСР-ҙың (1981) халыҡ, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған (1969) артисы. [[Башҡортостан]]дың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1976). [[Почёт ордены|Почёт]] (2012), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2016) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры. == Биографияһы == [[File:Gulli.jpg|215px|thumb|upright|Гөлли Мөбәрәкова]] * Гөлли Арыҫлан ҡыҙы Мөбәрәкова 1936 йылдың 9 сентябрендә [[Өфө]]лә театр актёрҙары ғаиләһендә тыуған (атаһы — СССР-ҙың халыҡ артисы [[Арыҫлан Мөбәрәков]] ([[1908]]—[[1977]]), әсәһе — РСФСР-ҙың атҡаҙанған, БАССР-ҙың халыҡ артисы, [[шиғриәт|шағир]] һәм драматург, [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы [[Рәғиҙә Янбулатова]] ([[1915]]—[[1977]]). * Буласаҡ актрисаның бала сағы һәм үҫмер йылдары театрҙа үтә. Урта мәктәпте тамамлағас, ата-әсәһе бигүк риза булмаһа ла, [[Мәскәү]]ҙәге А. В. Луначарский исемендәге театр сәнғәте институтына уҡырға инә. [[1959]] йылда институттың башҡорт студияһын (О. И. Пыжова һәм Б. В. Бибиков класы) уңышлы тамамлап ҡайтҡас, үҙенең ярты быуатҡа һуҙыласаҡ ижад юлын [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда башлай. Театрҙың Әҙәби советы ағзаһы. [[1991]]—[[1997]] йылдарҙа баш режиссёр була. [[Өфө сәнғәт институты]]ның ([[2003]]—[[2015]] йылдарҙа [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]]) режиссура һәм актёр оҫталығы кафедраһы уҡытыусыһы, профессор. Бөгөнгө көндә театрҙа һәм уҡыу йортонда берҙән-бер СССР-ҙың халыҡ артисткаһы. * Гөлли Мөбәрәкова атаһының тыуған ауылы [[Асы (Белорет районы)|Асы]] менән дә бәйләнештәрҙе өҙмәй, ауылға хәйриә ярҙамы күрһәткәне лә бар. Асыла атаһы Арыҫлан Мөбәрәковҡа арналған музей һәм бюст бар (авторы — [[Тамара Павловна Нечаева|Тамара Нечаева]]). Музейға бик күп экспонаттарҙы ул тапшырған. Гөлли Арыҫлан ҡыҙы Мөбәрәкова 2019 йылдың 20 февралендә Өфөлә вафат булды<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1276333/ Өфөлә СССР-ҙың халыҡ артисы Гөлли Мөбәрәкова вафат булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019, 21 февраль]{{V|21|02|2019}}</ref>. == Ролдәре == * [[Вольтер]]ҙың «Мөхәммәт» пьесаһында — Пальмира, [[Максим Горький]]ҙың «Һуңғылар» пьесаһында — Любовь, [[Сыңғыҙ Айытматов]]тың «Әсә, Ер-Әсә» пьесаһында — Алиман, [[Илшат Йомағолов]]тың "Нәркәс"ендә — Зөмрәт, Ғәҙел Ҡотойҙоң "Тапшырылмаған хаттар"ында — Ғәлиә. * [[Әсғәт Мирзаһитов]]тың «Әсәләр көтәләр улдарын» спектаклендәге Хафаса роле Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы менән баһаланды. * [[Мостай Кәрим]]дең сәхнә әҫәрҙәрендә Шәфәҡ («Ай тотолған төндә»), Гөлнәзирә («Салауат»), Агазия («Ташлама утты, Прометей!»), Мәҙинә («Йәйәүле Мәхмүт») ролдәрен уйнау ҙур тәжрибә мәктәбе булды. * 1978 йылда Мостай Кәрим әҫәре буйынса төшөрөлгән [[Ай тотолған төндә (фильм)|«Ай тотолған төндә»]] нәфис [[фильм]]ында Тәңкәбикә ролен уйнай. == Режиссер эштәре == * Илдар Юзеев. Һөйгәнемдең тыуған көнө. Комедия (1987). * [[Ғәзим Шафиҡов]]. Һәҙиә. Публицистик очерк нигеҙендә драма-хроника (1991). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы ([[1969]]). * РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы ([[1975]]). * Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы ([[1976]]). * РСФСР-ҙың халыҡ артисы ([[1981]]). * СССР-ҙың халыҡ артисты ([[1990]]). * Өфө ҡалаһының почётлы гражданы ([[1994]]). * Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы ([[1996]]). * [[Салауат Юлаев ордены]] ([[2007]]). * Почёт ордены ([[2012]]). * IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре» орденының миҙалы. * Рәсәй Федерация Мәҙәниәт министрлығының «Мәҙәниәттәге ҡаҙаныштары өсөн» билдәһе. * Башҡортостан Республикаһының [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] ([[2016]])<ref name="Юбилей">[http://www.bashinform.ru/news/933404-v-ufe-narodnaya-artistka-sssr-gyulli-mubaryakova-otmetila-svoy-yubiley/ В Уфе Народная артистка СССР Гюлли Мубарякова отметила свой юбилей. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 11 декабрь]{{ref-ru}}{{V|12|12|2016}}</ref> == Хәтер == * 2022 йылдың 9 сентябрендә Өфөләге Гөлли Мөбәрәова йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ асылды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-09-09/v-ufe-otkrylas-memorialnaya-doska-narodnoy-artistke-sssr-gyulli-mubaryakovoy-2942976 В Уфе открылась мемориальная доска народной артистке СССР Гюлли Мубаряковой. ИА «Башинформ», 9 сентября 2022 года]{{ref-ru}}{{V|9|09|2022}} </ref>. == Әҙәбиәт == * Аралбаева Л.В Уфе Народная артистка СССР Гюлли Мубарякова отметила свой юбилей. «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 11 декабрь<ref name="Юбилей" />. * [[Фәрзәнә Аҡбулатова|Аҡбулатова Ф.]] СССР-ҙың халыҡ артисы Гөлли Мөбәрәкова. «Сәхнәгә арналған ғүмер» циклынан. [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]] эфирында яңғыраған тапшырыу. 2016, 14 октябрь<ref>[http://www.yuldashfm.ru/sssr-zyn-halyk-artisy-golli-mobrkova-0 «Сәхнәгә арналған ғүмер». СССР-ҙың халыҡ артисы Гөлли Мөбәрәкова. 2016, 14 октябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|06|11|2016}}</ref>. * Аралбаева Л. Өфөлә Башҡорт драма театрының художество етәксеһе Олег Ханов СССР-ҙың халыҡ артисткаһы Гөлли Мөбәрәковаға мөхәббәтен белдерҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 9 сентябрь<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/893919/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 9 сентябрь]{{V|09|09|2016}}</ref>. * Романов В. Мастера искусств Башкортостана: Гюлли Мубарякова (К юбилею выдающейся актрисы).«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 9 сентябрь<ref>[http://www.bashinform.ru/news/893495-mastera-iskusstv-bashkortostana-gyulli-mubaryakova-k-yubileyu-vydayushcheysya-aktrisy/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 9 сентябрь]{{ref-ru}}{{V|09|09|2016}}</ref>. * [[Фәрзәнә Аҡбулатова|Аҡбулатова Ф.]] СССР-ҙың халыҡ артисы Гөлли Мөбәрәкова. «Сәхнәгә арналған ғүмер» циклынан. [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]] тапшырыуы. 2016, 20 июль<ref>[http://www.yuldashfm.ru/sssr-zyn-halyk-artisy-golli-mobrkova «Сәхнәгә арналған ғүмер». СССР-ҙың халыҡ артисы Гөлли Мөбәрәкова. 20 июль 2016 йыл]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|06|11|2016}}</ref> * Гөлли Мөбәрәкова. Тормошо һәм ижады. Китап-альбом. Өфө. 2014. [http://www.bashinform.ru/bash/688480/] * [http://www.journal-ufa.ru/ufimec.php?uid=60 Ежемесячный столичный журнал «Уфа» «Коренные уфимцы» Мубарякова Гюлли Арслановна] {{ref-ru}} * [http://kiziltan.ru/kultura/3612-shnd-tpi-kitkn-aktrisa.html Сәхнәдә тәпи киткән актриса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426034515/http://kiziltan.ru/kultura/3612-shnd-tpi-kitkn-aktrisa.html |date=2017-04-26 }} == Өҫтәлмә мәғлүмәт == * Гөлли Мөбәрәкованың ире — [[Рафаэль Сафин]], шағир һәм драматург, [[журналистика|журналист]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған [[сәнғәт]] эшмәкәре. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Сығанаҡтар == * [http://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/2957/bio/ «Кино—театр.ru» порталы Мубарякова Гюлли Арслановна] {{ref-ru}} * [http://www.ufacity.info/history/people/121071.html Администрация городского округа город Уфа Республики Башкортостан (официальный сайт)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316214601/http://ufacity.info/history/people/121071.html |date=2015-03-16 }} {{ref-ru}} * http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=4014 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006015254/http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=4014 |date=2013-10-06 }} * http://rampa-rb.ru/teatr/tragediynyie-roli-narodnoy-artistki-sssr-gyulli-mubaryakovoy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305091811/http://rampa-rb.ru/teatr/tragediynyie-roli-narodnoy-artistki-sssr-gyulli-mubaryakovoy/ |date=2016-03-05 }} * http://www.gorsovet-ufa.ru/pochet/mubaryakova.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305061036/http://www.gorsovet-ufa.ru/pochet/mubaryakova.php |date=2016-03-05 }} * http://ruskino.ru/art/4820 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625002455/http://ruskino.ru/art/4820 |date=2016-06-25 }} == Һылтанмалар == * {{БЭ|87887}}{{V|15|09|2021}} * [http://www.bashinform.ru/bash/688480/ «Китап» нәшриәтендә Гөлли Мөбәрәкованың тормошо һәм ижады хаҡында китап-альбом баҫылып сыҡты] * [http://www.bashinform.ru/bash/706192/ Милли китапханала «Гөлли Мөбәрәкова. Тормошо һәм ижады» тип аталған китап-альбомдың исем туйы үтте] * [http://artists-cccp.ru/?p=199#more-199 Список Народных артистов 1990 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141112154955/http://artists-cccp.ru/?p=199#more-199 |date=2014-11-12 }} == Видео, фильмдар == * {{YouTube|SqS1UOxQmeA|logo=1}}Ҡыҙы Гөлли Мөбәрәкова тураһында фильм * {{YouTube|ZpNhQ2zggu8|logo=1}} «Ай тотолған төндә». Гөлли Мөбәрәкова — төп ролдә * {{YouTube|8n8DW1LT4Qo|logo=1}}Об отце: Артист из народа — Арслан Мубаряков * {{YouTube|XEOiAxmWkEo|logo=1}}Вдохновение — 08.12.16 Гюлли Мубарякова, народный артист СССР * {{YouTube|E8q0XTYp-i0|logo=1}}Выпуск от 2017-04-04 19:31:48. Народная артистка СССР Гулли Мубарякова * {{YouTube|XB5edmhLrL8|logo=1}}Гөлли Арыҫлан ҡыҙы Мөбәрәкова оло юбилейын билдәләй * {{YouTube|S5IUyuNyIGc|logo=1}}Яңы көн — 06.09.16 СССР-ҙың халыҡ артисы Гөлли Мөбәрәкова юбилейын билдәләй [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Өфө ҡалаһының почётлы граждандары]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусылары]] 616tapvyqqmykinmulsohkon8hokcbr 0 6652 1299377 1291993 2026-06-19T03:36:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299377 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Швейца́рия Конфедера́цияһы |Оригиналь исеме=<font size=-1>{{lang-de|Schweizerische Eidgenossenschaft}}<br>{{lang-fr|Confédération suisse}}<br>{{lang-it|Confederazione Svizzera}}<br>{{lang-rm|Confederaziun svizra}}</font> |Эйәлек килеш= Швейцариянан |Флаг= Flag of Switzerland (Pantone).svg |Герб урынына = Швейцария Гербы |Герб= Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg |Девиз=«Unus pro omnibus omnes pro uno» [[Латин теле|лат.]] «Берәү бөтәһе өсөн, бөтәһе берәү өсөн!» |Гимн исеме= псалом |Бойондороҡһоҙлок датаһы= [[1 август]] [[1291]] иғлан ителгән<br>[[24 октябрь]] [[1648]] танылған<br>[[1848]] йылдан Федерация |тан бойондороҡһоҙлоҡ= (1291 йылдан Федератив хартиянан) |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =56 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =8 |lon_min =20 |lon_sec =0 |region = CH |CoordScale =1000000 |Картала=[[File:Europe-Switzerland.svg|300px]] |Рәсми телдәр= [[Немец теле|немец]], [[Француз теле|француз]], [[Итальян теле|итальян]], [[Романш теле|романш]] |Баш ҡала=[[Берн]] |Идара итеү төрө=[[Парламентс республикаһы]] |Эре ҡалалар=[[Цюрих]], [[Женева]], [[Базель]], [[Берн]], [[Лозанна]] |Етәкселәрҙең вазифалары=[[Федераль совет]] |Етәкселәр=[[Симонетта Соммаруга]],<br>[[Эвелине Видмер-Шлумпф]] <small><br>([[Президент]])</small>,<br>[[Ули Маурер]]<small><br>([[Вице-президент]])</small>,,<br>[[Дорис Лойтхард]],<br>[[Дидье Буркхальтер]],<br>[[Ален Берсе]], <br>[[Йоханн Шнайдер-Амманн]] |Территория буйынса урыны=132 |Территория=41&nbsp;284 |% һыу өҫтө=4,2 |Этнохороним=[[Швейцарцы|швейца́рец]], [[Швейцарцы|швейца́рка]], [[Швейцарцы|швейца́рцы]] |Халҡы буйынса урыны=98 |Халыҡ=7&nbsp;700&nbsp;200 |Иҫәп алыу йылы=2008 |Халыҡ тығыҙлығы=181,4 |ЭТП= более 400 млрд. |ЭТП-ны иҫәпләү йылы=2009 |ЭТП буйынса урыны=23 |Йән башына ЭТП = 60 меңдән артыҡ |Валюта=[[Швейцария франкы]] ([[Общероссийский классификатор валют|CHF, код 756]]) |Домен=[[.ch]] |Телефон коды=41 |Сәғәт бүлкәте=+1 }} '''Швейцария''' ''([[Немец теле|немецса]]: die Schweiz, [[Француз теле|французса]] <span lang="fr">Suisse</span>, [[Итальян теле|итальянса]] <span lang="it" style="font-style:italic;">Svizzera</span>, романш. <span lang="rm">Svizra</span>),'' рәсми рәүештә - '''Швейца́рия конфедерацияһы''' (''[[Латин теле|лат]]. Confoederatio Helvetica, немецса : Schweizerische Eidgenossenschaft, французса Confédération suisse, итальянса <span lang="it">Confederazione Svizzera</span>, романш. <span lang="rm">Confederaziun svizra</span>''), '''Швейцария дәүләте''' — [[Үҙәк Европа]]лағы дәүләт, [[Федератив республика]], [[Берн]]да урынлашҡан федераль властар менән 26 кантондан тора<ref>{{cite web|url=https://boris.unibe.ch/41280/|title=Die Hauptstadt existiert nicht|author=André Holenstein|coauthors=André Holenstein|date=2012|publisher=UniPress - Forschung und Wissenschaft an der Universität Bern|accessdate=2019-08-16}}</ref>. Швейцария көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ [[Европа]] киҫелешендә урынлашҡан, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ, көньяҡта [[Италия]], көнбайышта [[Франция]], төньяҡта [[Германия]] һәм көнсығышҡа [[Лихтенштейн]] менән сиктәш. Ил географик яҡтан [[Альп тауҙары]], швейцар яҫы таулығы һәм Юра араһында бүленә, дөйөм майҙаны 41 285 км² тәшкил итә. Күпселек территорияны Альп тауҙары биләһә лә, яҡынса 8,5 миллион кеше йәшәгән Швейцария халҡы, нигеҙҙә, иң ҙур ҡалалар урынлашҡан яҫы таулыҡта тупланған, шул иҫәптән ике глобаль ҡала — Цюрих һәм Женева. Швейцария конфедерацияһының төҙөлөүе урта быуаттың һуңғы осорона ҡарай һәм [[Австрия]] һәм Бургундияға ҡаршы хәрби уңыштар һөҙөмтәһе була. Швейцарияның [[Изге Рим империяһы]]нан бойондороҡһоҙлоғо формаль рәүештә Вестфалия солохо 1648 йылда тамамланғандан һуң таныла. Ун алты быуат реформацияһынан башлап Швейцария ҡораллы нейтралитет сәйәсәте алып бара, [[1815 йыл]]дан алып тышҡы [[һуғыш]] алып бармай һәм [[2002 йыл]]ға тиклем [[БМО]]-ға инмәй; шуға ҡарамаҫтан, донъя тыныслығы өсөн әүҙем тышҡы сәйәсәт алып бара. Швейцарияла [[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы|Ҡыҙыл Тәре]] урынлашҡан, ул донъялағы иң боронғо һәм иң күренекле гуманитар ойошмаларҙың береһе; күп һанлы халыҡ-ара ойошмалар өсөн майҙансыҡ, шул иҫәптән БМО-ның ҙурлығы буйынса икенсе офисы бар. Ил Европа ирекле сауҙа ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора (ләкин [[Европа берләшмәһе]]нә, Европа иҡтисади зонаһына йәки Еврозонаға инмәй), әммә ике яҡлы килешеүҙәр аша Шенген зонаһында һәм Европа берҙәм баҙарында ҡатнаша. Швейцария герман һәм роман Европаһы киҫелешендә ята һәм дүрт төп лингвистик һәм мәҙәни өлкәгә эйә: немец, француз, итальян һәм романш. Халыҡтың күпселеге немец телле булһа ла, швейцария милли үҙаңы дөйөм тарихи тәжрибәгә ҡоролған, дөйөм ҡиммәттәр — [[федерализм]] һәм туранан-тура демократия һәм Альп символикаһы<ref>{{Мәҡәлә|автор=Oliver Zimmer|год=1998/10|doi=10.1017/S0010417598001686|issn=1475-2999, 0010-4175|выпуск=4|язык=en|страницы=637–665|издание=Comparative Studies in Society and History|заглавие=In Search of Natural Identity: Alpine Landscape and the Reconstruction of the Swiss Nation|ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/comparative-studies-in-society-and-history/article/in-search-of-natural-identity-alpine-landscape-and-the-reconstruction-of-the-swiss-nation/EBFD0739CC80BD47257360F9748294E1|том=40}}</ref>. Күп телле булыуы арҡаһында Швейцария төрлө атамалар менән билдәле: ''Schweiz'' (немец теле); ''Suisse'' (француз); ''Svizzera'' (италия); һәм ''Svizra'' (романш.), әммә швейцар тәңкәләре һәм маркалары илдең дүрт милли тел урынына йыш ҡына «Хельветия» тип ҡыҫҡартылған ''Confoederatio Helvetica'' латинса атамаһын ҡуллана. Швейцария өлкәндәрҙең иң юғары номиналь дәрәжәһенә эйә булған иң үҫешкән донъя илдәренең береһе. [[Эске тулайым продукт]] үҫеше буйынса ул йән башына иң яҡшыһы булып һанала<ref>{{Cite web|url=http://www.digitaljournal.com/article/298716|title=US is still by far the richest country, China fastest growing|date=2010-10-09|publisher=www.digitaljournal.com|accessdate=2019-08-16}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate=2019-08-16|date=2011-10-19|title=Franc's rise puts Swiss top of rich list|url=https://www.theguardian.com/business/2011/oct/19/currency-appreciation-makes-swiss-wealthiest}}</ref>. Ул бер төркөм халыҡ-ара күрһәткестәр буйынса, шул иҫәптән иҡтисади конкуренцияға һәләтлелек һәм [[Кеше потенциалы үҫеше индексы|кеше потенциалының үҫеш]]е буйынса алдынғы урындарҙы биләй. Цюрих, Женева һәм Базель йәшәү сифаты буйынса донъяның тәүге ун ҡалаһы иҫәбенә инә, Цюрих икенсе урынды биләй<ref>{{Cite web|url=https://www.mercer.ch/newsroom/quality-of-living-2018.html|title=Mercer &#124; Zürich mit der zweithöchsten Lebensqualität weltweit|publisher=www.mercer.ch|accessdate=2019-08-16}}</ref>. == Этимологияһы == Илдең атамаһы 1291 йылда конфедерацияға нигеҙ һалыусы өс кантондың береһе булған Швиц кантоны исеменә ҡарай. 970 йылда был кантондың үҙәге ''Suuites'', 1281 йылда ''Switz'' булараҡ (хәҙер ''Schwyz'') телгә алына; атамаһы боронғо немец телендәге ''suedan'' («ер төпләү») һүҙенән килеп сыға. XIV быуат аҙағынан хәҙерге кантондың исеме буйынса дәүләт тип атау башлана. Ил халҡы үҙен ''Eidgenossen'' (йәғни, конфедераттар) тип атайҙар, һәм XV быуат аҙағында ғына ''Schweizer'' (йәғни швейцарҙар) атамаһы ғәмәлгә инә башлай. Швейц (нем. ''Schweiz'') ил исеменән швейцар халҡы (''нем. Schweizer, пол.: Schweizer, пол.: Schweizer'') атамаһы барлыҡҡа килгән. ''Szwajcar''), һәм унан — илдең русса атамаһы Швейцария — «швейцарҙар иле»<ref>''[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]'', Географические названия мира: Топонимический словарь — М.: «Русские словари», 1998.</ref>. == Тарихы == [[1963 йыл]]<nowiki/>да Швейцария [[Европа Советы]]<nowiki/>на инә. == Сәйәси ҡоролошо == Швейцария — 20 кантондан һәм 6 ярым кантондан торған федераль республика. Швейцарияла 2 анклав бар: Бюзинген [[Германия]] һәм Campione di Italia [[Италия]] составына инә. 1848 йылға тиклем (Хельветик Республикаһының ҡыҫҡа ғына осоронан тыш), Швейцария конфедерация була; хәҙерге ваҡытта федерация булып тора, әммә «конфедерация» һүҙе илдең рәсми атамаһында һаҡлана. Һәр кантондың үҙ конституцияһы һәм ҡануниәте бар, әммә уларҙың ҡулланылыуы федераль конституция менән сикләнә. Федераль властар [[һуғыш]] һәм [[тыныслыҡ]], тышҡы бәйләнештәр, армия, тимер юл, элемтә, аҡса эмиссияһы, федераль бюджетты раҫлау һ. б. өсөн яуаплы. Закондар сығарыу органы — Милли Советтан һәм Дәүләттәр Советынан торған ике палаталы Федераль йыйылыш, өҫтәүенә закондар сығарыу процесында ике палата ла тигеҙ. Милли Совет (200 депутат) халыҡ тарафынан пропорциональ вәкиллек системаһы буйынса 4 йылға һайлана. Швейцарияның федераль структураһы 1848, 1874 һәм 1999 йылдарҙағы конституцияларҙа нығытылған. Кантондар Советында 46 депутат бар, күпселек кантондарҙа 20 ике мандатлы һәм 6 бер мандатлы округтарҙа күпселек системаһы<ref>Каждый кантон имеет право самостоятельно устанавливать порядок избрания своего представителя в верхнюю палату парламента Швейцарии (Совет кантонов) — см. [[Совет кантонов Швейцарии|раздел «Выборы»]]</ref> буйынса халыҡ тарафынан һайлана, йәғни һәр кантондан 2 кеше һәм ярым кантондан бер кеше 4 йыл дауамында (ҡайһы бер кантондарҙа — 3 йылға). Башҡарма органы — Федераль Совет (''нем. Bundesrat, Fr. Conseil fédéral, ул. Consiglio ferate)'', 7 ағзанан тора (''нем. Bundesrat, Fr. conseiller fédéral, итальян: consiglier ferate)'', уларҙың һәр береһе Федераль хакимиәт министрлыҡтарының береһен етәкләй. Федераль советтың ике ағзаһы сиратлап Конфедерация президенты(''нем. Bundespräsident, француз. : président de la Confédération, {{Lang-it|presidente della Confederazione}}'') һәм вице-президент вазифаһын башҡара. Федераль совет аппаратын етәкләү өсөн Канцлер (''нем. Bundeskanzler, Fr. castanlier de la Confédération, итал. refultiere della Confederazione'') вазифаһы бар, ул Советта консультатив тауыш биреү хоҡуғына эйә һәм формаль рәүештә уның ағзаһы түгел. Федераль Совет ағзалары һәм Канцлер парламенттың ике палатаһының берлектәге сессияһында вәкәләтлек мөҙҙәтенең бөтә мөҙҙәтенә, йәғни 4 йылға һайлана. Йыл һайын парламент Совет ағзаларынан конфедерацияның киләһе йылға яңынан тәғәйенләнеү хоҡуғы булмаған президентын һәм вице-президентын тәғәйенләй. Ғәмәлдә Федераль Совет ағзалары<ref>См. [[Федеральный совет Швейцарии#Отставка|Федеральный совет Швейцарии, разд. «Отставка»]].</ref>, уның составы Парламентта бер нисә мөҙҙәткә үҙгәрешһеҙ ҡалырға мөмкин, һәр ваҡыт тиерлек яңынан һайлана. һәм, йола буйынса, президентлыҡты үҙ сиратында Советтың бөтә ағзалары биләй. [[Файл:Bundeshaus_Bern_2009,_Flooffy.jpg|справа|мини|250x250пкс|Федераль һарай, [[Берн]]]] [[Файл:Bundesgericht-VD.jpg|справа|мини|250x250пкс|Лозаннала Юғары суд бинаһы]] Парламент ҡабул иткән бөтә закондар дөйөм милли факультатив референдумда (туранан-тура [[демократия]]) раҫланырға йәки кире ҡағылырға мөмкин, бының өсөн закон ҡабул ителгәндән һуң 100 көн эсендә 50 меңдән дә кәм булмаған ҡултамға йыйырға кәрәк. [[Конституция]]<nowiki/>ға төҙәтмәләр индереү йәки халыҡ-ара ойошмаларға инеү мотлаҡ дөйөм халыҡ референдумында раҫлауҙы талап итә. Илдең 18 йәше тулған бөтә граждандары ла тауыш биреү хоҡуғына эйә. Швейцария конфедерацияһының төп принциптары 1291 йылда һалына. [[XVIII быуат]] аҙағына тиклем илдә үҙәк дәүләт органдары булмай, әммә ваҡыт-ваҡыты менән бөтә союз соборҙары (Tagsatzung) саҡырыла. [[1798 йыл]да Швейцарияны [[Франция]] оккупациялай һәм француз конституцияһы ҡабул ителә. [[1803 йыл]]да «Аралашсылыҡ акты» сиктәрендә [[Наполеон]] Швейцарияға бойондороҡһоҙлоҡто ҡайтара. [[1848 йыл]]да ҡабул ителгән беренсе федераль конституцияла ике каналлы федераль парламент булдырыуҙы ҡарала. 1874 йылда референдумдар институтын индереүҙе ҡараған конституция, ә [[1999 йыл]]да был конституцияның яңы, ентекле ҡайтанан ҡаралған варианты ҡабул ителә. Тик [[1971 йыл]]да ғына ҡатын-ҡыҙҙарға бөтә халыҡ референдумы һөҙөмтәһе буйынса тауыш биреү хоҡуғы бирелә, әммә уны бөтә кантондарҙа индереү 1990 йылға тиклем тамамланмай. Шулай итеп, Швейцария [[ҡатын-ҡыҙ]]ҙарҙың һайлау хоҡуғын [[ир]]ҙәр менән тиңләштергән һуңғы Европа дәүләте була. === Сәйәси партиялар === ==== Уңдар ==== * Швейцария халыҡ партияһы (Schweizerische Volkspartei (''SVP'')) — милли консерватор, уңдар * Лига Тичино (Lega dei Ticinesi) — уң, изоляциялаусы * Швейцария федераль-демократик союзы — уң христиан ==== Уң центрист ==== * Швейцарияның консерватив демократик халыҡ партияһы — консерватив * Швейцария христиан-демократик халыҡ партияһы (''Christlichdemokratische Volkspartei der Schweiz (CVP)'') — уртаса христиан-демократик партия * Швейцария инжил халыҡ партияһы — социаль консерватив ==== Центристар ==== * Швейцарияның ирекле демократик партияһы (Freisinnig-Demokratische Partei der Schweiz (FDP)) — либерал * — Швейцарияның Йәшел либераль партияһы, экологик [[Либерализм|либераль]] партия ==== Һул центристар ==== * Швейцария социал-демократик партияһы ''(Sozialdemokratische Partei der Schweiz (SP)'') — социалистик Швейцарияның христиан социаль партияһы — христиан социалистик ==== Һулдар ==== * Швейцарияның йәшелдәр партияһы (''Grana Party der Suis (GPS)'') — экологик * Альтернатив һулдар — һул социалистик * Швейцарияның Хеҙмәт партияһы (''Partei der Arbeit der Schweiz'' (''PdA'')) — коммунистик * Теләктәшлек (''SolidaritéS'') — [[Коммунизм|коммунистик]], троцкистик, антикапиталистик === Профсоюздар === Илдең иң эре федераль профсоюздар берекмәһе — Швейцария профсоюздары ассоциацияһы (Sch''weizerischer Gewerkschaftsbund''). Тармаҡ йәһәтенән тармаҡ профсоюздарынан, территориаль йәһәттән кантон профсоюз берләшмәләренән (''Kantonalgewerkschaftsbund''), төбәк профсоюз берләшмәләренең кантон профсоюз берләшмәләренән (''Regionalgewerkschaftsbund''), урындағы профсоюз берләшмәләренең төбәк профсоюз берләшмәләренән ''(Lokalgewerkschaftsbund'') тора. Юғары орган булып профсоюздар съезы (''Gewerkschaftskungress''), профсоюз съездары — союз берекмәһе идараһы (''Gewerkschaftsbundesvorstand''), йәштәр ойошмаһы — профсоюз йәштәре (Gewerkschaftsjugend) тора. == Хоҡуҡи системаһы == Юғары суд — Федераль суд (''Bundesgericht, Tribunal fédéral''), апелляция судтары — юғары судтар (''Obergericht''), Женевала Юстиция палатаһы (''Justizhof'', ''Cour De Justice''), Базель-Штадтта апелляция судтары (''Appellationsgericht''), беренсе инстанция судтары — округ судтары (Bezirksgericht), Люцернала округ судтары (''Amtsgericht''), Юрала беренсе инстанция судтары (''ericht erster Instanz''), Обвальденда,Нидвальденда, Гларуста, Шаффхаузенда, Цугта, Аппенцелль-Ауссерроденда — кантон судтары (Кантонсгерихт), Изге Галлен өйәҙ судтарында (''Kantonsgericht''), суд системаһының иң түбән кимәле — мировой судьялар судтары (''Friedensgerichte'') (бөтә кантондарҙа юҡ), административ судтың юғары суды — Федераль административ суд (''Bundesverwaltungsgericht'', ''Tribunal administratif fédéral''). == Территориаль ҡоролошо == {{Навигационная карта Швейцарии|float=right}}{{Навигационная карта Швейцарии|float=right}} [[Файл:Швейцария_АТД.png|справа|мини|350x350пкс|Швейцарияның административ бүленеше]] Швейцария — 26 кантондан торған федераль республика (20 кантон (Кантон) һәм 6 ярым кантон (Landesteil)), кантондар округтарға (''Bezirk''), округтар ҡалаларға һәм коммуналарға (''Gemeinde''), ҡайһы бер коммуналарҙы ҡала райондарына (Stadtkreis) бүленергә мөмкин. Түбәндә кантондар исемлеге килтерелә, Швейцарияның күп [[ҡала]]лары тел буйынса төрлө исемдәргә эйә). {| class="standard sortable" !Кантон !Код¹ !Иң ҙур ҡала !Майҙаны,<br><br>км² ! Халҡы<ref>{{Cite web|url=https://www.20min.ch/finance/news/story/Kaufkraft-28991536|title=Население кантонов Швейцарии (2018)|accessdate=2018-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181020011536/https://www.20min.ch/finance/news/story/Kaufkraft-28991536#showid=238657&index=11|archivedate=2018-10-20}}</ref> кеше (2018) |- |[[Файл:Wappen_Zürich_matt.svg|24x24пкс]] Цюрих |ZH |Цюрих | align="right" |1728,9 | align="right" |1 487 969 |- |[[Файл:CHE Bern COA.svg|24x24пкс]] Берн |BE |[[Берн]] | align="right" |5959,1 | align="right" |1 026 513 |- |[[Файл:Wappen_Luzern_matt.svg|24x24пкс]] Люцерн |LU |Люцерн | align="right" |1493,4 | align="right" |403 398 |- |[[Файл:Wappen_Uri_matt.svg|24x24пкс]] Ури |UR |Альтдорф | align="right" |1076,4 | align="right" |35 693 |- |[[Файл:Wappen_des_Kantons_Schwyz.svg|24x24пкс]] Швиц |SZ |Швиц | align="right" |908,1 | align="right" |155 863 |- |[[Файл:Wappen_Obwalden_matt.svg|24x24пкс]] Обвальден |OW |Зарнен | align="right" |490,6 | align="right" |37 378 |- |[[Файл:Wappen_Nidwalden_matt.svg|24x24пкс]] Нидвальден |NW |Штанс | align="right" |276,1 | align="right" |42 556 |- |[[Файл:Wappen_Glarus_matt.svg|24x24пкс]] Гларус |GL |Гларус | align="right" |685,4 | align="right" |40 147 |- |[[Файл:Wappen_Zug_matt.svg|24x24пкс]] Цуг |ZG |Цуг | align="right" |238,7 | align="right" |123 948 |- |[[Файл:Wappen_Freiburg_matt.svg|25x25пкс]] Фрибур |FR |Фрибур | align="right" |1670,8 | align="right" |311 914 |- |[[Файл:Wappen_Solothurn_matt.svg|24x24пкс]] Золотурн |SO |Золотурн | align="right" |790,5 | align="right" |269 441 |- |[[Файл:Wappen_Basel-Stadt_matt.svg|24x24пкс]] Базель-Штадт |BS |Базель | align="right" |37,1 | align="right" |193 063 |- |[[Файл:Coat_of_arms_of_Kanton_Basel-Landschaft.svg|24x24пкс]] Базель-Ланд |BL |Листаль | align="right" |517,5 | align="right" |285 631 |- |[[Файл:Wappen_Schaffhausen_matt.svg|24x24пкс]] Шаффхаузен |SH |Шаффхаузен | align="right" |298,5 | align="right" |80 769 |- |[[Файл:Wappen_Appenzell_Ausserrhoden_matt.svg|24x24пкс]] Аппенцелль-Ауссерроден |AR |Херизау | align="right" |242,9 | align="right" |54 956 |- |[[Файл:Wappen_Appenzell_Innerrhoden_matt.svg|24x24пкс]] Аппенцелль-Иннерроден |AI |Аппенцелль | align="right" |172,5 | align="right" |16 003 |- |[[Файл:Coat_of_arms_of_canton_of_St._Gallen.svg|25x25пкс]] Санкт-Галлен |SG |Санкт-Галлен | align="right" |2025,5 | align="right" |502 549 |- |[[Файл:CHE_Graubünden_COA.svg|24x24пкс]] Граубюнден |GR |Кур | align="right" |7105,2 | align="right" |197 550 |- |[[Файл:CHE Aargau COA.svg|24x24пкс]] Аргау |AG |Арау | align="right" |1403,8 | align="right" |663 461 |- |[[Файл:Wappen_Thurgau_matt.svg|24x24пкс]] Тургау |TG |Фрауэнфельд | align="right" |990,9 | align="right" |270 710 |- |[[Файл:Wappen_Tessin_matt.svg|24x24пкс]] Тичино |TI |Беллинцона | align="right" |2812,5 | align="right" |354 375 |- |[[Файл:Wappen_Waadt_matt.svg|24x24пкс]] Во |VD |Лозанна | align="right" |3212,1 | align="right" |784 822 |- |[[Файл:Wappen_Wallis_matt.svg|24x24пкс]] Вале |VS |Сьон | align="right" |5224,4 | align="right" |339 176 |- |[[Файл:Wappen_Neuenburg_matt.svg|24x24пкс]] Невшатель |NE |Невшатель | align="right" |803,1 | align="right" |178 567 |- |[[Файл:Wappen_Genf_matt.svg|24x24пкс]] Женева |GE |Женева | align="right" |282,4 | align="right" |489 524 |- |[[Файл:Wappen_Jura_matt.svg|24x24пкс]] Юра² |JU |Делемон | align="right" |838,8 | align="right" |73 122 |} : <small>¹ ISO 3166-2:CH</small> : <small>² [[1979 йыл]]да барлыҡҡа килә</small> Һәр кантондың үҙ конституцияһы һәм ҡануниәте бар. Кантондарҙың закондар сығарыу органдары — халыҡ тарафынан һайланған кантон советтары (Kantonsrat). Башҡарма органдар — премьер-министрҙарҙан (Regierungspräsident) (йәки Landammanns), вице-премьерҙарҙан (Regierungsvizepräsident) (йәки ер штадтхольтерҙары (Landstatthalter)) һәм кантон советтары тарафынан һайланған хөкүмәт кәңәшселәренән (''Regierungsrat'') торған етәксе советтар. [[Файл:Ibergeregg_sea_of_fog.jpg|справа|мини|250x250пкс|Швиц кантоны]] Роман кантондарының закондар сығарыу органдары — Дәүләт советы рәйестәре (франц. ''D État Président Conseil du'', ит. ''Stato Presidente del di Consiglio''), Дәүләт Советы рәйесе урынбаҫарҙары (франц. ''Vice-d Conseil État président du'', ит. ''Stato Vicepresidente del di Consiglio'') һәм дәүләт кәңәшселәре (франц. ''D Conseiller État'', ит. ''Stato di Consigliere'') булып торған.ҙур Советтар (франц. : ''Grand Councions''), ит. ''Gran Consiglio''), башҡарма органдары — дәүләт советтары (франц. ''D Conseil État'', ит. ''Stato di Consiglio).'' Аппенцелль-Иннерроденда дәүләт власы айырым структура менән айырыла: закондар сығарыу органы — ер общинаһы (''Landsgemeinde''), уға бөтә һайлаусылар ҙа инә. Хакимлыҡ итеүсе ландаммандан (''Regierender Landammann'') тороусы, ландамманнға (Stallstehender Landammann) һәм хакимлыҡ итеүсе кәңәшселәргә (''Regierungsrat'') ярҙам итеүсе башҡарма орган — кантон комиссияһынан (''Standeskommission'') тора. Округтарҙа улар менән кантон советы тәғәйенләгән префектура (''Bezirksamman'') етәкселек итә. Ҡалаларҙың вәкиллекле органдары — халыҡ тарафынан һайланған община советтары (''Gemeinderat)'', башҡарма власть органдары — ҡала президенттарынан (''Stadtpräsident)'' торған ҡала советтары (Stadtrat) һәм община советтары тарафынан һайланған ҡала) кәңәшселәре (''Stadtrat''). Общинаның вәкиллекле органдары — общинаның бөтә халҡынан торған община йыйылыштары (''Gemeiendeversammlung''), общиналарҙың башҡарма органдары — община президентынан торған община советы (Gemeinderat), (''Gemeindepräsident'') һәм община йыйылыштары тарафынан һайланған община кәңәшселәре (''Gemeinderat''). == Географияһы == [[Файл:Switzerland_satellite_enhanced.jpg|справа|мини|250x250пкс|Швейцария территорияһы. Ер юлдашынан төшөрөлгән һүрәт]] Швейцария — территориялары өс тәбиғи өлкәгә бүленгән ил: [[төньяҡ]]та Юра тауҙары, үҙәктә швейцар яҫы таулығы һәм [[көньяҡ]]та бөтә Швейцария территорияһының 61 процентын биләгән [[Альп тауҙары]]. Төньяҡ сиге өлөшләтә Боден күле һәм [[Рейн]] буйлап үтә, ул Швейцария Альптары үҙәгендә башлана һәм көнсығыш сигенең бер өлөшөн тәшкил итә. Көнбайыш сиге Юра тауҙары аша үтә, көньяҡта — Италия Альптары һәм Женева күле буйлап үтә. Яҫы таулыҡ уйһыулыҡтарҙа ята, әммә күп өлөшө диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә урынлашҡан. Урманлы һырттарҙан торған (1600 метрға тиклем), йыйырсыҡлы йәш Юра тауҙары [[Франция]] һәм [[Германия]] территорияһына тиклем һуҙыла. Швейцарияның иң юғары нөктәһе — Пеннин Альптарында — Дюфур түбәһендә (4634 м), иң түбәне — Лаго-Маджор күле — 193 м. Швейцария [[Европа]]ның сөсө һыу запастарының 6 процентын тәшкил итә. Иң ҙур [[йылға]]лары — Рона, [[Рейн]], Лиммат, Аре. Швейцария күлдәргә бай һәм улар менән дан тота, уларҙың иң мауыҡтырғыстары швейцар яҫы таулығы ситтәрендә — ''Женева'' (582,4 км²), ''Вирвальдштетт'' (113,8 км²), ''Туна'' (48,4 км²) көньяҡта ''Цюрих'' (88,4 км²) көнсығышта, ''Биль'' (40 км²) һәм төньяҡта ''Невшатель'' (217,9 км²) урынлашҡан. Уларҙың күбеһе боҙлоҡ сығышлы: тауҙарҙан швейцар яҫы таулығына ҙур боҙлоҡтар төшкән мәлдә барлыҡҡа килә. Альп тауҙары күсәренән көньяҡтараҡ Тичино кантонында ''Лаго-Магджоре'' (212,3 км²) һәм ''Лугано'' (48,8 км²) күлдәре бар. [[Файл:Lauterbrunnen_-_Staubbachfall.jpg|справа|мини|250x250пкс|Штауббах]] Швейцария территорияһының яҡынса 25 проценты [[урман]] менән ҡапланған. Урман [[тау]]ҙарҙа ғына түгел, үҙәндәрҙә лә, ҡайһы бер [[яйла]]ларҙа ла күп. Ағас — мөһим сеймал һәм [[яғыулыҡ]] сығанағы. === Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары === Швейцарияла файҙалы ҡаҙылмалар юҡ тиерлек. Күмерҙең ҙур запастары, тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, [[графит]] һәм [[тальк]]тың ваҡ ятҡылыҡтары ғына бар. Ронаның үрге ағымында һәм [[Германия]] сиге янында Рейн буйлап табылған таш тоҙон сығарыу илдең үҙ ихтыяжын ҡаплай. [[Төҙөлөш]] тармағы өсөн сеймал бар: [[ҡом]], [[балсыҡ]], таш. [[XX быуат]] уртаһына тиклем төп энергия сығанағы булып күмер тора, ул 1950 йылдан һуң яйлап [[нефть]] менән алмаштырыла. Энергияның 11,5 процентын һыу ресурстары, 55 % [[ГЭС]] ҡулланған электр энергияһы етештерә. === Климаты === [[Файл:Schweiz_graubuenden_sent.jpg|справа|мини|333x333пкс|Зент ауылында ҡышҡы пейзаж. Граубюнтендың көнсығыш кантоны]] Швейцарияла [[Үҙәк Европа]]ға хас диңгеҙ кимәленән бейеклеге буйынса һиҙелерлек тирбәлеүҙәр менән континенталь климат өҫтөнлөк итә. Илдең көнбайышында [[Атлантик океан]]дың йоғонтоһо ҙур, [[көнсығыш]]ҡа табан һәм көньяҡ таулы райондарҙа [[климат]] континенталь һыҙаттарҙы үҙ ҡулына ала. Ҡыш һыуыҡ, яҫы таулыҡтарҙа һәм үҙәндәрҙә температура нулгә етә, ә таулы урындарҙа −11&nbsp;°C һәм түбән. Уйһыулыҡтарҙа йәйге уртаса температура +18-20&nbsp;°C, тауҙарҙа бер аҙ түбәнерәк. Женевала июлдә уртаса температура яҡынса 19&nbsp;°C, ғинуарҙа яҡынса 3&nbsp;°C. Бер йыл эсендә 850 миллиметрға яҡын яуым-төшөм яуа. Көслө елдәр төньяҡтан һәм көньяҡтан. Цюрихта яҫы таулыҡта йыллыҡ яуым-төшөм 1000 мм, ә Центта — 2000 мм-ҙан ашыу. Көнсығыш Альп тауҙарының айырым үҙенсәлеге — яуым-төшөмдөң яҡынса 65 проценты [[ҡар]] рәүешендә яуа. Йыш ҡына [[май]]-[[июнь]] айҙарында ла 1500 метрҙан ашыу бейеклектә яуым-төшөм рашҡы рәүешендә яуа. Ҡайһы бер участкалар даими боҙ ҡатламы менән ҡапланған. [[Климат]]ы һәм ландшафты төбәктән-төбәккә төрлөсә. Швейцарияла тундраға хас [[мүктәр]]ҙе лә, лишайниктарҙы ла, шулай уҡ [[Урта диңгеҙ]] ярҙарына хас булған пальма һәм мимозаларҙы ла табырға мөмкин. === Рельефы === Илдең күпселек өлөшөн Альп тауҙары биләй. Көньяҡта Пеннин Альптары (бейеклеге 4634 метрға тиклем — Дюфур түбәһе), Лепонтин Альптары, Рээтиан Альптары һәм Бернина Массиф урынлашҡан. Үрге Ронаның һәм Антери-Рейнаның, Пенниндарҙың һәм Лепонтин Альптарының тәрән оҙонса үҙәндәре Берне альптарынан (Финстераархорн тауы, бейеклеге 4274 м) һәм Гларн Альптарынан айырыла, улар илдең көньяҡ-көнбайышынан төньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған һырттар системаһын барлыҡҡа килтерә. Башлыса осло һырттар башлыса кристалл тоҡомдарҙан тора һәм эрозия арҡаһында ныҡ тарҡала. Төп үткәүелдәр (Бөйөк Бернар, Симплон, Изге Готхард, Бернина) диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә урынлашҡан. Таулы Швейцария ландшафтына боҙлоҡ һәм боҙлоҡ ер формалары хас, боҙлоҡтоң дөйөм майҙаны — 1950 км². Швейцарияла барлығы 140-ҡа яҡын ҙур үҙән боҙлоғо бар (Алеч боҙлоғо һәм башҡалар), шулай уҡ кара һәм аҫылмалы боҙлоҡтар бар. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа, [[глобаль йылыныу]] сәбәпле, альп боҙлоҡтарының һаны һәм дөйөм майҙаны кәмей бара. [[Файл:Basel_-_Roche-Turm_mit_Stadtansicht_bei_Abenddämmerung.jpg|мини|Базель ҡалаһы (Рош башняһы) — илдең фармацевтика сәнәғәтенең баш ҡалаһы, уға Швейцарияның донъя экспортының 38 проценты ғына тура килә.]] == Иҡтисады == Швейцария — донъяның иң үҫешкән һәм бай илдәренең береһе. Швейцария — юғары етештереүсәнле ауыл хужалығы һәм файҙалы ҡаҙылмалар бөтөнләй тиерлек булмаһа ла, сәнәғәт юғары үҫешкән ил; иҡтисади конкуренцияға һәләтлелек буйынса донъяның тәүге ун иле иҫәбенә инә. Швейцария иҡтисады тышҡы донъя, тәү сиратта [[Европа берләшмәһе]] илдәре (тауар әйләнеше 80-85 %), етештереү хеҙмәттәшлеге һәм тышҡы сауҙа операциялары менән тығыҙ бәйләнгән. Бөтә йөктәрҙең 50 проценттан ашыуы [[Көнбайыш Европа]]ның төньяҡ өлөшөнән көньяҡҡа һәм кире йүнәлештә Швейцария аша үтә. 1998—2000 йылдарҙа һиҙелерлек үҫештән һуң, ил иҡтисады етештереүҙең түбән кимәле осорона аяҡ баҫа. 2002 йылда [[ЭТП]] 0,5 процентҡа үҫә һәм 417 миллиард швейцар франкы тәшкил итә. Инфляция яҡынса 0,6 процент кимәлендә була. Эшһеҙлек кимәле 3,3 процентҡа етә. [[Иҡтисад]]та яҡынса 4 миллион кеше (халыҡтың 57 проценты) мәшғүл, [[Сәнәғәт]]тә — 25,8 % (шул иҫәптән [[машиналар эшләү]]ҙә — 2,7 %, химия сәнәғәтендә — 1,7 %, [[ауыл хужалығы]]нда һәм урман хужалығында — 4,1 %), хеҙмәтләндереү өлкәһендә — 70,1 % (шул иҫәптән сауҙала — 16,4 %, банк һәм страховкалауҙа — 5,5 %, ҡунаҡхана-ресторан бизнесында — 6,0 %). Ике донъя һуғышы осоронда нейтралитет сәйәсәте Швейцария иҡтисадына бөлгөнлөккә төшмәҫкә мөмкинлек бирә. Швейцарияла донъялағы дүрт эре алтын эшкәртеү заводы урынлашҡан, улар донъялағы етештереү күләменең өстән ике өлөшөн эшкәртә; шуға ярашлы, был ил ҡиммәтле металды донъяла иң эре импортлаусы һәм экспортлаусы булып тора. 2014 йылда уның импорты 23 % тәшкил итә, ә [[экспорт]] — 321 миллиард долларлыҡ донъя әйләнешенең 21 процентын тәшкил итә. ==== Импорты ==== 2018 йылда импорт күләме CHF 273,389 миллиард (ҡиммәтле металдарҙы иҫәпкә алмағанда) тәшкил итә. * химия һәм фармацевтика сәнәғәте продукцияһы (50,1 миллиард); * машина һәм электроника (32,1 миллиард); * транспорт саралары (19,3 миллиард); * бижутерия һәм ювелир изделиелары (16,0 миллиард); * инструменттар һәм сәғәттәр (12,2 млрд); * туҡыма, кейем һәм аяҡ кейеме (11,7 млрд); * аҙыҡ-түлек (10,9 млрд); * энергетика (9,5 млрд); * синтетик материалдар һәм ҡағыҙ изделиелар (8,5 млрд<ref name="trade">{{Cite web|lang=де|url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/industrie-dienstleistungen/aussenhandel.html|title=Aussenhandel der Schweiz, 2018|date=2017-01-26|publisher=Bundesamt für Statistik|accessdate=2019-07-29}}</ref>. ==== Экспорт ==== 2018 йылда экспорт күләме CHF 303,886 миллиард тәшкил итә, шул иҫәптән: * [[химия]] һәм фармацевтика сәнәғәте продукцияһы (104,4 миллиард); * инструмент һәм сәғәт (38,0 миллиард); * [[машина]]лар, ҡорамалдар һәм электроника (33,5 миллиард); * [[металл]] (14,4 миллиард); * бижутерия, ювелир изделиелары һәм (11,6 миллиард); * [[аҙыҡ]] продукцияһы (миллиард 9,0); * синтетик материал һәм [[ҡағыҙ]] изделиелар: (5,2 миллиард); * туҡыма, кейем һәм аяҡ кейеме (4,9 млрд); * [[энергетика]] (2,8 млрд)<ref name="trade"/>. Швейцария иҡтисадының өҫтөнлөктәре: юғары квалификациялы эшсе көстәр, ышаныслы хеҙмәтләндереү өлкәһе. Фармацевтика, машиналар эшләү һәм юғары аныҡлыҡлы механика тармаҡтары эшләй. Химия сәнәғәте, фармакология һәм банк секторының халыҡ-ара концерндарына инә. Банк сере сит ил капиталын йәлеп итә. Эске тулайым продукттың 9 проценты [[банк]] секторына тура килә. Күмәк баҙарҙағы яңылыҡтар (Swatch watch, Smart автомобилдәр концепцияһы). Швейцария [[иҡтисад]]ының көсһөҙ яҡтары: сикләнгән ресурстар һәм бәләкәй майҙан. === Тормош кимәле === Швейцарияла эшкә түләүҙең минималь күләме юҡ. Әммә минималь эш хаҡы 2017 йылдан Невшатель һәм Юра кантондарына индерелә (донъяла икенсе урында тора, сәғәтенә CHF 20 (€ 18,53) йәки айына яҡынса CHF 3600 (€ 3335,21), 1 ноябрҙән, 2020 йылда Женева кантонында (донъяла иң юғарыһы, сәғәтенә 23 CHF (€ 21,30) йәки айына CHF 4086 (€ 3785,47) һәм 2021 йылдың 1 ғинуарынан Тичино кантонында (донъяла өсөнсө урында, сәғәтенә 19,75 CHF (€18,29) йәки айына яҡынса CHF 3500 (€3241,40).<ref>https://www.tvsvizzera.it/tvs/lavoro_salario-minimo--il-caso-di-neuch%C3%A2tel/46087336</ref><ref>[https://www.unia.ch/it/mondo-del-lavoro/da-a-z/salari-minimi/salario-minimo-neuchatel Salario minimo Neuchâtel — Unia, il sindacato] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127040821/https://www.unia.ch/it/mondo-del-lavoro/da-a-z/salari-minimi/salario-minimo-neuchatel |date=2020-11-27 }}</ref><ref>[https://www.tio.ch/svizzera/attualita/1464225/ginevra-franchi-salario-ora-sindacati A Ginevra il salario minimo è di 23 franchi all’ora — Ticinonline]</ref><ref>[https://www.tio.ch/svizzera/attualita/1464320/salario-ginevra-ticino-anni-mese Salario minimo: a Ginevra in un mese, in Ticino attesa di 6 anni — Ticinonline]</ref><ref>[https://www.ledauphine.com/social/2020/11/01/le-salaire-minimum-a-3-800-francs-bruts-est-entre-en-vigueur Suisse. Le salaire minimum à 3 800 euros bruts est entré en vigueur à Genève]</ref><ref>[https://www.tio.ch/ticino/attualita/1441694/ricorsi-effetto-salario-partito-personale Salario minimo, niente effetto sospensivo per i ricorsi — Ticinonline]</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2020/sep/30/geneva-raises-minimum-wage-covid-poverty-switzerland Geneva to introduce minimum wage of £3,500 a month | Switzerland | The Guardian]</ref><ref>[https://www.businessinsider.com/switzerland-geneva-introduce-minimum-wage-highest-in-world-2020-10 Geneva introduces world highest minimum wage of $25 an hour]</ref>. 2015 йылда Швейцарияла уртаса эш хаҡы айына CHF 6257 (€5485,96, тулайым) һәм CHF 5136<ref>{{Cite web|url=https://www.lohncomputer.ch/en/your-result/|title=Your monthly salary|accessdate=}}</ref> (€4502,29, саф) тәшкил итә. === Финанс === Бер нисә тиҫтә йыл дауамында Швейцария конфедерацияһы оффшор зоналар исемлегенә индерелә. Илдә 4 меңгә яҡын финанс учреждениеһы, шул иҫәптән сит ил банктарының күп тармаҡтары бар. Донъяла шәхси һәм юридик шәхестәрҙең мөлкәте һәм мөлкәте менән идара итеүҙең 35-40 проценты Швейцария [[банк]]тарына тура килә. Тотороҡло эске сәйәси хәл, ныҡлы швейцар валютаһы, «банк сере» принцибын үтәү арҡаһында клиенттар араһында абруй ҡаҙана. Швейцарияның иң эре банктары — UBS һәм Credit Suisse. Швейцария, эре капитал [[экспорт]]лаусы булып, донъяла АҠШ, Япония, Германиянан ҡала дүртенсе урынды биләй. Сит илдәргә туранан-тура [[инвестициялар]] Швейцария эске тулайым продуктының 29 процентын тәшкил итә (донъя буйынса уртаса күрһәткес — яҡынса 8 %). Швейцария инвестицияларының 75 проценты үҫешкән тармаҡтарға йүнәлтелгән, үҫештәге илдәр араһында [[Латин Америкаһы]] һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] Швейцария капиталын иң күп йәлеп итә. Инвестицияларҙың дөйөм күләме буйынса [[Көнсығыш Европа]]ның өлөшө әҙ. 1990-сы йылдар уртаһында Швейцарияның юридик күҙлектән ҡарағанда оффшорҙарға оҡшаш булыуын Рәсәйҙең Генераль прокуроры Юрий Скуратов билдәләп, «Швейцария оффшор компаниялары кеүек үк [[һалым]] льготалары бирмәй. Әммә Швейцария банктарының үтә көслө сере изге һәм аяуһыҙ күҙәтелә тигән миф бар, һәм шуны әйтергә кәрәк: был принципиаль рәүештә хәҡиҡәткә тап килә», дөйөм алғанда, «был ил, асылда, бер үк оффшор», — тип өҫтәй прокурор шунда уҡ<ref>«Кремлевские подряды. Последнее дело Генпрокурора», Издательство"[[Алгоритм]]", ISBN 978-5-4438-0689-1.</ref>. [[1998 йыл]]дың [[1 апрель|1 апреленд]]ә Швейцария [[финанс]] секторында «аҡса йыуыу»ға ҡаршы федераль закон көсөнә инә, был «бысраҡ» аҡсаларҙы табыу маҡсатында банк серен бер аҙ күтәрергә мөмкинлек бирә. [[1815 йыл]]да Вена конгресы Швейцарияның нейтралитет гарантияларын ҡабул итә. Шул ваҡыттан алып ул бер ниндәй һуғышта ла ҡатнашмай һәм уның банктары бер ҡасан да таланмай. Әммә Людовик XVI осоронда Швейцария банкирҙарының береһе — Жак Неккер шул тиклем абруйлы була, хатта Францияның финанс департаментының беренсе кешеһе була. Швейцария банктарының ышаныслылығы яҡлылар фекеренсә, бөлгөнлөккә төшә алмай, улар хәүефле финанс операцияларында ҡатнашһалар ҙа, был банктар, уларҙың яҡлылар фекеренсә, тотороҡло юридик, иҡтисади, финанс, сәйәси системаһы булған илдә урынлашҡан, тип раҫлай. Әммә UBS-тың АҠШ һалым органдары менән конфликты сиктәрендә банкҡа һалым түләүҙән ҡасыуҙа шикләнгән Америка граждандарының 4450 иҫәбен сығарырға тура килә. Әммә банк серенең асылы һәм нигеҙе (Швейцария банктарында резидент булмағандар иҫәбенә мәғлүмәтте автоматик рәүештә бирмәү) һаҡланып ҡала. [[2006 йыл]]да «Кантональ» банкы билдәләнмәгән вкладтарға ревизия үткәрә һәм [[Владимир Ульянов]] исеменә ябылмаған иҫәп таба, унда бары тик 13 франк — 286 [[һум]] ғына була. Әлеге ваҡытта һүҙ «йоҡлап ятҡан» активтар хужаларына вкладҡа ихтыяж срогын 50 йылға тиклем ҡыҫҡартырға мөмкинлек биргән закон ҡабул итеү хаҡында бара. Ә был осорҙан һуң бер кем дә үҙ хоҡуҡтарына дәғүә итмәһә, банктар аҡсаны Швейцария финанс министрлығы етәкселегенә тапшырып бөтөрә<ref>[https://www.theguardian.com/money/2013/mar/19/swiss-banks-dormant-accounts-money Why Swiss banks are finally starting to settle their forgotten accounts]</ref>. Глобаль көрсөк башланғандан һуң, Швейцарияның банк сере һөжүмгә дусар була. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияның иң эре UBS банкы менән АҠШ-тың IRS Федераль һалым хеҙмәте (Эске килем хеҙмәте) араһында низағ барлыҡҡа килә<ref>[https://business-swiss.ch/2013/08/geschichte-des-steuerstreits Краткая ретроспектива налогового спора между Швейцарией и США. Швейцария Деловая, 21.08.2013]</ref>. 2009 йыл башында Швейцария файҙаһыҙ хәлдә ҡала — бөтә донъя уға ҡаршы сыға, уны үҙ территорияһында «һалым оазисы» индереүҙә, ғәҙел булмаған конкуренцияла ғәйепләй. Шуға күрә АҠШ, бынан тыш, мәшәҡәтле «хоҡуҡи юлдан» барырға теләмәй, тәүҙә 300-гә, ә һуңынан UBS банкында һалым түләүҙән ҡасыуҙа шикләнгән Америка граждандарының 52 мең аккаунтына мәғлүмәттәр биреүҙе талап итә<ref>[https://newtimes.ru/articles/detail/35140 Деньги под замок. The New Times, 28.02.2011]</ref>. 2009 йылдың апрелендә Лондонда үткән G20 саммитынан һуң хәл бер ни тиклем тыныслана. Швейцария һалым енәйәттәре менән бәйле эштәрҙә юридик ярҙам өлкәһендә [[Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы]] стандарттарын ҡабул итә. Әммә АҠШ Юстиция министрлығы, АҠШ һалым органдарына американдарҙың 52 мең аккаунты тураһында мәғлүмәттәр биреүҙе талап итеп, IRS-ты хуплап, UBS-ҡа ҡарата дәғүәләрен талап итеүен дауам итә. Был эш менән шөғөлләнеүсе Майамилағы суд Швейцарияның һәм банктың дәлилдәрен кире ҡаға, эш АҠШ закондарына тулыһынса тап килә, ул сит илдән мәғлүмәт алыу хоҡуғын бирә, шуға күрә UBS-ҡа бындай талап «яңы хоҡуҡи төшөнсә» булып тормай. «Банк үҙ эше өсөн яуаплы булырға тейеш», — тип иҫәпләй суд. UBS был хәлдә «үҙ-ара яраҡлы ҡарар» табырға әҙер булыуын белдереп, «зыянды кәметергә» ынтыла. Шул уҡ ваҡытта банк IRS-ның гражданлыҡ дәғүәһе Швейцария закондарын боҙоу булып тора, шуға күрә был мәсьәләне судтар түгел, ә ике илдең хөкүмәттәре ике яҡлы форматта хәл итергә тейеш, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды. Бынан тыш, банк Америка яғынан мәғлүмәт биреү талап ителгән иҫәптәр һанын асыҡлауҙы талап итә, сөнки әлеге ваҡытта уларҙың хужаларының күбеһе үҙ ирке менән IRS-ға үҙ аккаунттары буйынса бөтә мәғлүмәтте UBS-ҡа тапшырған. Шул уҡ ваҡытта Швейцария финанс гиганты «сик буйы транзакциялары» күләмен ҡырҡа сикләй һәм кәметә («cross-border»). [[2009 йыл]]дың 1 июленә банктың UBS-тың бындай операцияларҙан сығыу планына яуап бирмәгән клиенттарына үҙ иҫәбенә инеү мөмкинлеге бирелмәй. Ә был план уларға йә үҙ байлыҡтарын Америка финанс учреждениеһында клиент билдәләгән иҫәпкә күсерергә, йә аҡсаларын чек рәүешендә кире алырға тәҡдим итә. АҠШ клиенттарына ҡарар ҡабул итеү өсөн 45 көн бирелә. Ике осраҡта ла клиенттар был транзакциялар буйынса мәғлүмәт Америка һалым властарына тапшырыласаҡ тигәндән сығып эш итергә тейеш ине. Ҡағиҙә булараҡ, һүҙ ҙур, элек иғлан ителмәгән суммалар тураһында бара, бындай клиенттар иң яҡшы осраҡта «һутлы» һалым өҫтәмәһе, ә иң насар осраҡта — судҡа мөрәжәғәт итеү хәүефе менән янай. UBS был осраҡта мөмкинлекте ҡулдан ысҡынырға һәм «үҙ ирке менән танылыуға» барырға кәңәш итә. IRS-тың үҙенә килгәндә, сентябрь аҙағына тиклем ул һалым түләүҙән ҡасыу өсөн штраф тарифынан «ташлама» менән файҙаланырға тәҡдим итә. Конфликт Швейцарияның иҡтисад министры Дорис Левтардтың 2009 йылдың июлендә АҠШ-ҡа сәфәренә лә күләгә һала, сөнки 13 июлдә Майамила «IRS-тың UBS-ҡа ҡаршы тулы хоҡуҡлы дәғүәһе» башланырға тейеш була. 8 июлдә Швейцария-Америка сауҙа палатаһы (SACC) ағзалары алдында сығышында Дорис Лейтард АҠШ менән Швейцария араһында сауҙа һәм сәнәғәт бәйләнештәренең мөһимлеген тағы бер тапҡыр һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шул уҡ ваҡытта «килеп сығышы АҠШ-та булған финанс көрсөгө күп осраҡта Швейцарияға ҡағыла». Бындай хәлдә «яңынан финанс тотороҡлоғона ҡайтыу өсөн берләшеп торорға» кәрәк. Шулай уҡ икеләтә һалым һалыуҙан ҡасыу тураһында яңы килешелгән Швейцария-Америка килешеүе тураһында һүҙ бара. Д. Лойтхард әйтеүенсә, IRS һәм UBS араһында һалым бәхәсен хәл итмәү парламентарийҙарҙың был документ буйынса ыңғай тауыш биреү мөмкинлеген һиҙелерлек кәметеүгә килтереүе ихтимал. Яңы фактор — Д. Лойтхардтың Швейцария Федераль советы, кәрәк саҡта, ғәҙәттән тыш ҡарар нигеҙендә UBS-ҡа иҫәп мәғлүмәтен биреүҙе тыя ала, тигән һығымтаһы. 2009 йылдың [[август]] уртаһында хәл итеү юлы табыла. АҠШ Майамилағы судтан UBS-ҡа ҡарата дәғүәһен кире ала һәм киләсәктә бындай ҡоралдарға ҡабат мөрәжәғәт итмәҫкә вәғәҙә бирә. Формаль рәүештә был дәғүә, һалым эштәрендә билдәләнгән сикләү срогы тамамланмаһын өсөн, ғәмәлдә ҡала. Әммә килешеүгә ҡул ҡуйылғандан һуң һуңғы 370 көндә был дәғүә ер бөтөнләй юҡҡа сығасаҡ. Сираттағы һалым ведомствоһы аҡсаны икеләтә һалым һалыуҙы булдырмау тураһында ғәмәлдәге Швейцария-Америка Килешеүенә, хоҡуҡи ярҙам күрһәтеү тураһында үтенес ҡағыҙына таянып, Швейцария һалым ведомствоһы адресына тапшырасаҡ. Шул уҡ ваҡытта Америка һалымсылары, Швейцария хоҡуғы сиктәрендә булып, «һалымдан ҡасыу» фактын идентификациялау мөмкинлеген биргән критерийҙар йыйылмаһынан сығып эш итәсәк. Иҫәп хужаларының Швейцария судтарының береһенә апелляция биреү мөмкинлеге буласаҡ. Элекке федераль кәңәшсе һәм хәҙер UBS етәксеһе Каспар Филлигер (Kaspar Villiger) килешеүҙең банктың хәүефһеҙ киләсәгенә өлгәшеү өсөн эшләйәсәгенә ышана. «Ул UBS алдында торған иң ҡатмарлы проблемаларҙың береһен хәл итеү өҫтөндә эшләй», — тип белдерҙе уның исеменән махсус коммюнике<ref>[https://www.ubs.com/1/g/ubs_ch.html UBS — UBS in der Schweiz]</ref>. Ул шулай уҡ килешеүҙең Швейцария хоҡуҡиәте һәм ғәмәлдәге Швейцария-Америка икеләтә һалым һалыуҙан ҡасыу тураһындағы договор сиктәрендә эш итеүенән ҡәнәғәт булыуын белдерҙе. Хәҙер, Филлигер фекеренсә, банк ҙур хеҙмәттәр һәм беренсе класлы хеҙмәтләндереү юлы менән клиенттар алдында үҙенең репутацияһын тергеҙә аласаҡ. Шуға күрә тейешле килешеүгә [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]]<nowiki/>да [[19 август]] кисендә ҡул ҡуйыла һәм шунда уҡ көсөнә инә. Швейцария банк ассоциацияһы мәғлүмәттәре буйынса (Die Schweizerische Bankiervereinigung — SBVg), был килешеүҙең деталдәре менән ярайһы уҡ ҡәнәғәт булыуы ихтимал<ref>[http://www.swissbanking.org/ SwissBanking — Home]</ref>. Иң мөһиме, буш һөҙөмтә менән күренмәгән һөҙөмтәләргә килтерәсәк оҙайлы процесҡа юл ҡуйылмай. Хәҙер, юридик аныҡлыҡ алғас, банк көрсөктө еңеп сығыу процесын дауам итә аласаҡ. Килешеүҙең Швейцария хоҡуҡиәте сиктәрендә булыуы бик мөһим — был Швейцарияның глобаль финанс үҙәге булараҡ эшлекле абруйын тағы ла нығыта, сөнки сит ил клиенттары швейцария юридик тәртибенең прогнозланыуына иҫәп тота ала. === Сәнәғәте === Сәнәғәттә транснациональ характерҙағы ҙур берекмәләр өҫтөнлөк итә, ҡағиҙә булараҡ, донъя баҙарында конкуренцияны уңышлы йырып сыға һәм унда алдынғы урындарҙы биләй: «Нестле» концерндары ([[аҙыҡ-түлек]] продукттары, фармацевтика һәм косметика изделиелары, балалар туҡланыуы), «Новартис» һәм «Хоффман-ла-Рош» (химия-фармацевтика продукцияһы), «Алюсюисс» ([[алюминий]]), Швеция-Швейцарияның АББ концерны — «Асеа Браун Бовери» ([[электротехника]] һәм турбина эшләү). Швейцарияны йыш ҡына донъя [[сәғәт]] фабрикаһы менән бәйләйҙәр. Иҫке традициялар һәм юғары техник мәҙәниәт нигеҙендә бында абруйлы маркалы сәғәт һәм ювелир изделиелары етештерелә: Rolex, Chopard, Breget, Patek Philippe, Vacheron Constantin һ. б. ; Сеймал табыу өлкәһе Швейцарияла ҡаҙылмалар юҡ тиерлек. Таш [[тоҙ]] һәм төҙөлөш материалдары сәнәғәт әһәмиәтенә эйә. === Энергетика === Швейцарияла электр энергияһының яҡынса 42 проценты атом электр станциялары, 50 проценты — гидроэлектростанциялар, ҡалған 8 процентын — импортланған нефттән йылылыҡ электр станциялары етештерә. ГЭС-тарҙың күп өлөшө [[Альп тауҙары]]нда урынлашҡан, унда 40-тан ашыу яһалма күл — һыуһаҡлағыстар булдырылған. «Йәшелдәр» инициативаһы менән яңы АЭС төҙөү ваҡытлыса туҡтатыла. Ә [[2050 йыл]]ға Швейцария тәбиғәткә ҡарата бөтөнләй нейтраль буласаҡ. === Транспорт === [[Файл:Gotthard-Strassentunnel_Nord-Süd-8915.jpg|справа|мини|250x250пкс|Готард автомобиль тоннеле]] Швейцария транспорт системаһы «сәғәт кеүек яйға һалынған». Федераль компанияға ҡараған дөйөм файҙаланыуҙағы тимер юлдарҙың 3212 саҡрымы тулыһынса электрлаштырылған. Тауҙарҙа, Симплонды (19,8 саҡрым) индереп, 600-ҙән ашыу туннель һалынған. Таулы төбәктәрҙә фуникулёрҙар һәм канат юлдары эшләй. Юлдарҙың оҙонлоғо — яҡынса 71 мең километр. Сен-Готард, Оло Сен-Бернар һәм башҡа тауҙар аша үтеүсе юлдар мөһим роль уйнай. [[2008 йыл]]дың 27 октябрендә Лозаннала рәсми рәүештә Швейцарияла беренсе ер аҫты метроһы асыла — 5,9 км, 14 станция, [[поезд]]ар автоматик рәүештә, водителһеҙ идара ителә. Быға тиклем метро линиялары өлөшләтә генә ер аҫтынан үтеп, трамвай линияларын хәтерләтә. Төп халыҡ-ара [[аэропорт]]тар — Женева, Цюрих, Базель. === Ауыл хужалығы === [[Ауыл хужалығы]] өсөн [[малсылыҡ]] йүнәлеше хас ([[ит]] һәм [[һөт]] ризыҡтары етештереүгә баҫым яһала), юғары уңдырышлылыҡ һәм хеҙмәт етештереүсәнлеге менән айырылып тора. Ваҡ хужалыҡтар өҫтөнлөк итә. Швейцар сыры донъяның күп илдәрендә бер быуаттан ашыу билдәле. Дөйөм алғанда, ауыл хужалығы илдең аҙыҡ-түлеккә ихтыяжын 56—57 процентҡа ҡәнәғәтләндерә. Швейцария донъяның бөтә илдәре менән тиерлек тышҡы сауҙа бәйләнештәрен һаҡлай. Илдең иҡтисады башлыса тышҡы сауҙаға — сеймал һәм ярым әҙер продукция импортына, шулай уҡ сәнәғәт продукцияһын экспортлауға бәйле (туҡыу продукцияһының 50 проценттан ашыуы, машиналар эшләүҙең яҡынса 70 проценты, химик һәм фармацевтиканың 90 проценттан ашыуы, сәғәт сәнәғәтенең 98 проценты [[экспорт]]ҡа сығарыла). Үҫешкән сәнәғәт илдәренә Швейцарияның тышҡы сауҙа әйләнешенең 80 проценты тура килә. Европа берлеге илдәре уның төп партнерҙары булып тора — экспорт һәм импорттың 3/4 өлөшөнән ашыуы. Эре тышҡы сауҙа партнерҙары араһында [[Германия]], [[Франция]], [[АҠШ]], [[Италия]], [[Бөйөк Британия]], [[Бенилюкс]] бар. === Туризм === [[Файл:Швейцарские_Альпы_у_Фирвальдштетского_озера.jpeg|мини|Швейцар Альптары Вирвальдштетт күлендә эргәһендә]] Традицион [[туризм]] иле булараҡ, Швейцария Европала был өлкәлә ныҡлы урын биләй. Үҫешкән туристик инфраструктураның, матур тәбиғәте һәм матур географик торошо менән бергә тимер юлдар һәм юлдар селтәренең булыуы илгә туристар, башлыса [[немецтар]], американдар, япондар, шулай уҡ һуңғы йылдарҙа [[урыҫтар]], һиндтар, [[ҡытайҙар]] ағымын тәьмин итә. Милли килемдең 15 проценты туризмдан килә. Альп тауҙары Бөтә Швейцария территорияһының 2/3 өлөшөн биләй һәм йыл һайын Швейцария асыҡ һауала меңдәрсә әүҙем ял яратыусыларҙы йәлеп итә. Илдең иң юғары нөктәһе — Пеннин Альптарында һәм Дюфур түбәһе тип атала (4634 м). Шулай уҡ Швейцарияла Европала диңгеҙ кимәленән 3454 м бейеклектәге Юнгфрауйох тимер юл станцияһы һәм 1600 м бейеклектәге Монштайнда Европала иң бейектә урынлашҡан һыра ҡайнатыу заводы бар. Швейцарияның иң билдәле тау саңғыһы һәм рекреацион курорттары:{{Колонки}} * Давос, * Санкт-Мориц, * Церматт, * Интерлакен, * Лейкербад. {{Ябыҡ-сик}} == [[Белем]] == Швейцария бөтә донъяла үҙенең шәхси [[мәктәп]]тәре, ябыҡ пансионаттары һәм университеттары менән билдәле. Швейцария — реформатор педагогиканың тыуған ере, бында белем биреү әле лә [[Мария Монтессори]], Жан Пиаже һәм Рудольф Штайнер принциптарына нигеҙләнә. Уҡытыусыларҙы яҡшы әҙерләү һәм сифат традициялары арҡаһында шәхси секторҙа белем кимәле ярайһы уҡ юғары. Шулай уҡ уҡытыу өсөн тотороҡлоҡ, хәүефһеҙлек һәм абруй кеүек идеаль шарттарҙы тулыландырыусы аспекттарҙы ла телгә алырға кәрәк. Үрҙә һаналған факторҙарҙың барыһы ла бөтә донъянан бик күп [[талип]]тарҙы һәм уҡыусыларҙы йәлеп итә. Ҡунаҡхана бизнесының махсуслаштырылған мәктәптәренән тыш, сит телдәр курстары ла бик популяр. Теләһә ниндәй осорға тәғәйенләнгән программалар, ҡағиҙә булараҡ, яҡшы һөҙөмтә бирә һәм хәҙерге заман алымдарын ҡулланып туған телдә һөйләшеүселәр тарафынан алып барыла. Шәхси тел мәктәптәрендә, ҡағиҙә булараҡ, уҡыу урындарының киң спектры һәм өлкәндәр, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн төрлө ҡулайлаштырылған тел программалары тәҡдим ителә. Шәхси уҡыу йорттары айырым абруй ҡаҙана. Урта белем биреү сифатын халыҡ-ара тикшереү мәғлүмәттәренә ярашлы, Швейцарияла 10 йыл дауамында (2000—2009йылдар) мәктәпте тамамлаусыларҙың юғары күрһәткестәре эҙмә-эҙлекле юғары. Мәҫәлән, 2000 йылда ОЭСР (Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы) үткәргән PISA (Халыҡ-ара студенттарҙы баһалау программаһы) мәктәбендә белем биреү сифатын баһалау мониторингы буйынса Швейцария 32 илдән 13-сө урынды, ә 2009 йылда — 65 илдән 14-се урынды биләй. Бөтә дүрт тикшеренеүҙә лә (PISA-2000, PISA-2003, PISA-2006 һәм PISA-2009) швейцар уҡыусыларын уҡытыу кимәле ОЭСР -ҙың (Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы) уртаса күрһәткестәренән күпкә юғары була. Швейцария шулай уҡ [[юғары белем]] биреү йәһәтенән дә яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә. Донъяның иң яҡшы университеттарының халыҡ-ара рейтингында Швейцария ғәҙәттә 4—9 урын биләй, АҠШ, Канада һәм Бөйөк Британиянан ғына ҡалыша. Швейцарияла белем алыу Европа стандарттары буйынса бик белемле булмаған ябай кешеләр тарафынан ҡиммәт тип һанала<ref>[https://www.kommersant.ru/doc-y/1690727 Швейцарские уроки дорого обойдутся иностранцам]</ref>. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияның дәүләт университеттарында уҡыу донъяла иң арзан университеттарҙың береһе булып тора. == Халҡы == {{Wikidata/Population}} [[Файл:Switzerland_Animated_Population_Pyramid.gif|мини|250x250пкс|1971—2019 йылдарҙа, гражданлыҡты иҫәпкә алып, Швейцария халҡының йәш-енес пирамидалары]] [[Файл:Switzerland_Population_Pyramid.svg|мини|250x250пкс|2019 йылда, гражданлыҡты иҫәпкә алып, Швейцария халҡының йәш-енес пирамидалары]] 2020 йылға ҡарата дөйөм халыҡ һаны яҡынса 8 667 100 кеше тәшкил итә. Швейцар ҡатын-ҡыҙҙары тәүге балаларын уртаса 30,7 йәштә тыуҙыра<ref name="автоссылка12"/>. 2021 йыл мәғлүмәттәре буйынса бер швейцар ҡатын-ҡыҙының уртаса 1,58 балаһы бар<ref name="автоссылка12"/>. '''Халыҡтың йәш структураһы''' * 0—14 йәш: 15,34 % (малайҙар 664 255/ ҡыҙҙар 625 252); * 15—24 йәш: 10,39 % (ир-ат 446 196/ҡатын-ҡыҙ 426 708); * 25—54 йәш: 42,05 % (ир-ат 1 768 245/ҡатын-ҡыҙ 1 765,941); * 55—64 йәш: 13,48 % (ир-ат 569 717/ҡатын-ҡыҙ 563 482); * 65 йәштән өлкәнерәктәр: 18,73 % (ир-ат 699 750/ҡатын-ҡыҙ 874 448) (2020 йыл һандары)<ref name="автоссылка12">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/switzerland/ file-icon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241114180445/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/switzerland/ |date=2024-11-14 }}</ref>. '''Уртаса йәш''' * Дөйөм күрһәткестәр: 42,7 йәш * Ир-аттар өсөн: йыл 41,7 йәш * Ҡатын-ҡыҙ: 43,7 йәш (2020 йыл күрһәткестәре өсөн)<ref name="автоссылка12"/> '''Көтөлгән уртаса ғүмер оҙонлоғо''' * Дөйөм күрһәткестәр: 83,03 йәш * Ир-аттар өсөн: йыл 80,71 йәш * Ҡатын-ҡыҙ: 85,49 йәш (2021 йылда мәғлүмәттәре буйынса)<ref name="автоссылка12"/> === Этно-лингвистик составы === [[Файл:Karte_Schweizer_Sprachgebiete_2026.png|мини|300x300пкс|2026 йылдың 1 ғинуарына Швейцария телдәре картаһы<ref name="Der Bund kurz erklärt.2">{{Internetquelle|url=https://www.bk.admin.ch/bk/de/home/dokumentation/der-bund-kurz-erklaert.html|titel=Der Bund kurz erklärt|werk=bk.[[admin.ch]]|hrsg=[[Bundeskanzlei]] (BK)|abruf=2018-04-09}}</ref>:<br>[[Немец теле]] (62 %),<br>[[Француз теле]] (23 %),<br>[[Итальян теле]] (8 %),<br>Романш теле (0,5 %)]] Тарихи Швейцар Конфедерацияһы төрлө лингвистик, мәҙәни һәм дини төркөмдәр бергә йәшәү шарттарында барлыҡҡа килә. [[Халыҡ]]<nowiki/>тың 90 проценты — швейцариялылар (шуларҙың 1 миллионы Швейцария гражданлығын алған). Уларҙың уртаҡ теле юҡ. Иң ҙур тел төркөмө: герман-швейцар (65 %), унан һуң франко-швейцарҙар һаны (18 %), итальян-швейцарҙар (10 %). Илдә шулай уҡ римлеләр йәшәй, улар халыҡтың яҡынса 1 процентын тәшкил итә. [[Немец теле|Немец]], [[Француз теле|француз]], [[Итальян теле|итальян]] һәм ретороман теле — Швейцария Конфедерацияһының милли һәм рәсми телдәре. Швейцарияның «француз» һәм «немец» өлөштәре араһындағы мөнәсәбәттәр милли тарих үҫешенең төп факторы булып тора. Әммә улар идеалдан алыҫ. [[XIX быуат]] башынан, халыҡ тығыҙ йәшәгән француз телле төбәктәр Швейцария территорияһына ҡушылғандан һуң, илдең төп мәҙәни һәм лингвистик өлкәләре араһындағы мөнәсәбәттәр беҙҙең көндәргә тиклем күп һанлы низағтар һәм ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуы менән ҡылыҡһырлана. Хатта был ике мәҙәни-лингвистик община — Рёстиграбен араһында шартлы сик бар. Бәлки, был мөнәсәбәттәрҙә иң киҫкен мәсьәлә яңы Юра кантонын формалаштырыу буйынса низағ булғандыр. 2019 йылда [[БМО]] баһалауынса, Швейцарияла 2,6 миллион иммигрант һәм уларҙың вариҫтары, йәғни ил халҡының 29,9 проценты йәшәй<ref>https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx</ref>. === Дин === [[Файл:Cathedrale_Lausanne_2.jpg|мини|250x250пкс|Лозанналағы Нотр-Дам соборы]] [[Файл:Mahmud_Moschee1.jpg|мини|344x344пкс|Швейцарияның беренсе мәсет — Цюрихта 1963 йылда асылған Мәхмүт мәсете.]] {{Круговая диаграмма|заголовок=2019 йылға Швейцарияла дин<ref name="автоссылка12"/>|цвет4=Honeydew|значение7=0.8|описание7=Мәғлүмәт юҡ|цвет6=Chartreuse|значение6=1.6|описание6=ҡалған диндәр|цвет5=Green|значение5=5.5|описание5=мосолмандар|значение4=29.5|описание1=Католиктар|описание4=Дингә ышанмаусылар (атеистар)|цвет3=DeepSkyBlue|значение3=5.7|описание3=Ҡалған христиандар|цвет2=DodgerBlue|значение2=22.5|описание2=Протестанттар|цвет1=#2243B6|значение1=34.4|цвет7=Black}}The World Factbook мәғлүмәттәре буйынса, 2019 йылға Швейцария халҡының дин буйынса составы: [[католиктар]] — 34,4 %, [[протестанттар]] — 22,5 %, башҡа [[христиандар]] — 5,7 %, [[мосолмандар]] — 5,5 %, башҡа диндәр — 1,6 %, [[атеистар]] — 29,5 %, мәғлүмәттәр юҡ — 0,8 %<ref name="автоссылка12"/>. ; Протестантизм Иң эре протестант дини ойошмаһы — Швейцария [[инжил]] сиркәүҙәре союзы (Schweizerischer Evangelischer Kirchenbund), урындағы сиркәүҙәрҙән тора: * ''(күпселектең урындағы сиркәүҙәре)'' ** Берн-Юра-Золотурндың үҙгәртеп ҡороу сиркәүе (''Reformierte Kirchen Bern-Jura-Solothurn'') —Берн, Золотурн һәм Юра кантондары цвингликандарын берләштерә, Берн кантонындағы күпселек сиркәүе булып тора ** Цюрих кантонының урындағы инжил реформаһы сиркәүе (Evangelisch-redevorierte Landeskirche des Kantons Zürich) — Цюрих кантоны цвинглиандарын берләштерә, кантондағы күпселектең сиркәүе булып тора. ** Ауыл Базель кантоны инжил реформаһы сиркәүе (''Evangelisch-reformierte Kirche des Kantons Basel-Landschaft'') — Базель-Ланд кантоны цвинглиандарын берләштерә, кантондың күпселек өлөшөнөң сиркәүе ** Базель ҡалаһының инжил-реформат сиркәүе (''Evangelisch-reformierte Kirche Basel-Stadt'') — Базель-Штадт кантоны цвинглиандарын берләштерә, кантондың күпселек өлөшөнөң сиркәүе ** Гларус кантонының инжил-реформат сиркәүе (''Evangelisch-des Reformierte Glarus Landeskirche Kantons'') ** Аппенцеллдең урындағы инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-refordierte Landeskirche beider Appenzell) — Аппенцель-Ауссеррходендың күпселегенең сиркәүе ** Тюргау кантонының инжил сиркәүе (''Des Thurgau Landeskirche Evangelische Kantons'') ** Нёвшатель кантоны инжил-реформат сиркәүе (Église réformée évangélique du canton de Neuchâtel) — Нёвшатель кальвинистарын берләштерә, кантондың күпселек өлөшөнөң сиркәүе ** Во кантонының инжил-реформат сиркәүе (''Église Évangélique Réformée du canton de Vaud'') — Во кальвинистарын берләштерә, күпселек кантондарҙың сиркәүе булып тора * ''(башҡалар)'' ** Шаффхаузен кантонының Инжил-реформат сиркәүе(''Evangelisch-Kirche Kantons reformierte Schaffhausen des'') ** Урындағы инжил-реформат Граубюнден сиркәүе (''Evangelisch-Graubünden Landeskirche reformierte'') — немец телле райондарҙағы күпселек диндарҙарҙы берләштерә Урындағы Ааргау реформат сиркәүе (''Aargau Reformierte Landeskirche'') — кантондың көнбайыш өлөшөндә диндарҙарҙың күпселеген берләштерә (элекке Берн Аргауы) ** Санкт-Галлен кантонының инжил-реформат сиркәүе (''Evangelisch-St des Kantons reformierte Kirche. Gallen'') ** Женеваның протестант сиркәүе (''Protestante Genève de Église'') — Женевала кальвинисттарҙы берләштерә ** Женеваның ирекле инжил сиркәүе (''Église Évangélique Libre de Genève'') — Женева кальвинистарын берләштерә ** Фрибур кантонының инжил-реформат сиркәүе (нем. ''Evangelisch-Kirche Kantons reformierte Freiburg des'', франц. Eglise ''Du de canton Réformée Evangélique Fribourg'') ** Люцерн кантонының инжил-реформат сиркәүе (нем. ''Evangelisch-Kirche Kantons Reformierte Luzern des'') ** Нидвальден инжил-реформат сиркәүе (''Evangelisch-Kirche Nidwalden Reformierte'') ** Обвальден кантоны общиналарының инжил-реформат сиркәүе ассоциацияһы (''Evangelisch Verband der-Kirchgemeinden des Kantons Obwalden reformierten'') ** Швиц кантонының инжил-реформат сиркәүе (''Evangelisch-Schwyz Kantonalkirche reformierte'') ** Золотурн кантонының инжил-реформат сиркәүе (''Evangelisch-Kirche Kanton Reformierte Solothurn im'') ** Урындағы Ури инжил-реформат сиркәүе (''Evangelisch-Landeskirche Reformierte Uri'') ** Валле инжил-реформат сиркәүе (''Evangelisch-des Wallis Reformierte Kirche'') ** Цуг кантоны общинаһының инжил-реформат сиркәүе (''Evangelisch-des reformierte Zug Kirchgemeinde Kantons'') ** Тичино инжил-реформат сиркәүе (''Evangelica Ticino Chiesa riformata nel'') ** Швейцариялағы инжил-методист сиркәүе (''Evangelisch-in der Schweiz Kirche methodistische'') — Швейцарияның бөтә методистарын берләштерә Швейцариялағы конфессиональ айырмалыҡтар һәр ваҡыт лингвистик сиктәргә тап килмәй. Протестанттар араһында француз телле кальвинистарҙыла, немец телле цвинглиандарҙы ла күрергә мөмкин. Лютерандарҙың бер өлөшө Швейцария һәм Лихтенштейн инжил-лютеран сиркәүҙәре союзына берләштерелә (''Bund Evangelisch-Lutherischer Kirchen in der Schweiz und im Fürstentum Liechtenstein''), шул иҫәптән: * Женева инжил-лютеран сиркәүе — Женева лютерандарын берләштерә * Базель һәм Төньяҡ-Көнсығыш Швейцария инжил-лютеран сиркәүе (Evangelisch-Lutherische Kirche Basel und Nordwestschweiz) — ике Базель лютерандарын берләштерә * Берн инжил-лютеран сиркәүе (Evangelisch-Lutherische Kirche Bern) — Берн лютерандарын берләштерә * Цюрих инжил лютеран сиркәүе (Evangelisch-Lutherische Kirche Zürich) — Цюрих лютерандарын берләштерә * Лихтенштейндың инжил-лютеран сиркәүе (''Evangelisch-Kirche Fürstentum Lutherische Liechtenstein im'') — Лихтенштейн лютерандарын берләштерә Моравия сиркәүенең Континенталь Европа провинцияһының (Europäisch-Festländische Provinz der Brüderunität) 5 общинаһы (Берн, Базель, Цюрих, Магден (Ааргау) һәм Магденда (Ааргау) бар. Меннониттар Швейцарияның меннонит конференцияһына берләшкән 13 общинанан тора (Konferenz der Mennoniten der Schweiz). Башҡа протестанттар төркөмдәре араһынан адвентистарҙы, баптистарҙы, пятидесятник апостолдар сиркәүен, Швейцарияның пятидесятник миссияһын, Ҡотҡарыу Армияһын һ.б. атарға кәрәк. ; Католицизм Католиктар сағылдырыла: * Базель епархияһы (Ааргау, ике Базель, Берн, Юра, Люцерн, Шафхаузен, Золотурн, Тургау, Цуг) ** Изге Урстың епархия төбәге (икеһе лә Базелдә һәм Ааргауҙа) — Аргау кантонының көнсығыш өлөшөндәге диндарҙарҙың күбеһен берләштерә (элекке Баден һәм Ирекле амттар графлыҡтары) ** Изге Верена епархия өлкәһе (Берн, Юра һәм Солотурн) — Юра һәм Солотурн диндарҙарының күпселеген берләштерә ** Изге Виктор епархия өлкәһе (Люцерн, Шаффхаузен, Тюргау һәм Цуг) — Люцерн, Шаффхаузен һәм Цуг диндарҙарының күпселеген берләштерә * Хур епархияһы (Граубюнден, Гларус, Нидвальден, Обвальден, Ури, Швиц, Цюрих) ** Граубюнден генераль викариаты — итальян телле һәм ретороман райондарында күпселек диндарҙарҙы берләштерә ** Швица, Ури, Нидвальден һәм Обвальден генераль викариаты — бөтә 4 кантонда ла диндарҙарҙың күпселеген берләштерә ** Цюрих һәм Гларус генераль викариаты * Лозанна епархияһы (Фрибур, Женева, Нёвшатель, Во) ** Фрибур викариаты — кантондағы ышаныусыларҙың күпселеген берләштерә ** Женеваның епископ викариаты — кантондағы ышаныусыларҙың күпселеген берләштерә ** Во епископаль викариаты ** Нёвшатель епископ викариаты * Лугано епархияһы (Тичино) — кантондағы диндарҙарҙың күпселеген берләштерә * Санкт-Галлен епархияһы (Аппенцелл һәм Санкт-Галлен) — Аппенцель-Иннерроденда диндарҙарҙың күпселеген берләштерә * Сьон епархияһы (Валле) — кантондағы диндарҙарҙың күпселеген берләштерә Барыһы ла туранан-тура Изге Тәхеткә буйһона. ; [[Иудаизм]] [[Файл:Basler_Synagoge(ws)_retouched.jpg|мини|Базель йәһүд общинаһы (һүрәттә: Базель төп синагогаһы) Швейцарияла беренсе булып дәүләт тарафынан йәмәғәт хоҡуғы институты тип таныла (1973 йыл).]] Швейцарияла иудаизмды швейцария йәһүд общиналары союзы (Schweizerischer Iseraltisher Gemeindebund) кәүҙәләндерә, ул тора: * Базель йәһүд общинаһы (''Basel Israelitische Gemeinde'') * Берн йәһүд общинаһы (''Bern Jüdische Gemeinde'') * Бремгартен йәһүд общинаһы (''Bremgarten Israelitische Cultusgemeinde'') (Берн) * Биель йәһүд общинаһы (''Biel Jüdische Gemeinde'', ''Bienne Communauté Juive'') * Золотурн йәһүд общинаһы (''Solothurn Jüdische Gemeinde'') * Сент-Галлен йәһүд общинаһы (''Jüdische Gemeinde St. Gallen'') * Эндинген йәһүд дини общиналары (''Endingen Israelitische Kultusgemeinde'') (Санкт-Галлен) * Винтертур йәһүд общинаһы (''Winterthur Israelitische Gemeinde'') (Цюрих) * Агудас Ахим йәһүд общинаһы (''Agudas Jüdische Gemeinde Achim'') (Цюрих) * Цюрих йәһүд дини общиналары (''Zürich Israelitische Cultusgemeinde'') * Цюрих йәһүд йола общиналары (''Zürich Israelitische Religionsgesellschaft'') * Женева йәһүд общинаһы (''Israélite Genève de Communauté'') * Нёвшатель кантоны йәһүд общинаһы (''Canton de Israélite Communauté Neuchâtel du'') * Лозанна һәм Во кантоны йәһүд общинаһы (''Communauté de de Israélite Lausanne ct Vaud et du'') * Фрибур йәһүд общинаһы (''Israélite Fribourg de Communauté'') ; [[Ислам]] Швейцарияла яҡынса 400 000 [[Мосолмандар|мосолман]]<ref>{{Cite web|url=http://www.milligazete.com.tr/haber/avrupa-hâlâ-ortacagda-145237.htm|title=Avrupa hâlâ Ortaçağ’da (Европа всё ещё в Средних Веках)|lang=tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091208121442/http://www.milligazete.com.tr/haber/avrupa-h%C3%A2l%C3%A2-ortacagda-145237.htm|archivedate=2009-12-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091208121442/http://www.milligazete.com.tr/haber/avrupa-h%C3%A2l%C3%A2-ortacagda-145237.htm |date=2009-12-08 }} 5 декабря 2009</ref><ref>[http://www.swissinfo.ch/eng/top_news/index/Swiss_voters_were_misled.html?cid=7794090 «Swiss voters were misled»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728155910/http://www.swissinfo.ch/eng/top_news/index/Swiss_voters_were_misled.html?cid=7794090 |date=2011-07-28 }} 30 ноября 2009{{ref-en}}</ref> йәшәй, башлыса [[төрөктәр]] һәм косоволылар. 2009 йылдың 29 ноябрендә Швейцарияла үткәрелгән дөйөм халыҡ референдумында илдә манаралар төҙөүҙе тыйған конституцияға төҙәтмә ҡабул ителә. Бынан тыш, Швейцарияла хайуандарҙы дин талаптарына яраҡһыҙ һуйыу тыйыла. == Эске сәйәсәт == Швейцарияла элек-электән сәйәси һәм хәрби нейтралитет традициялары бар, әммә халыҡ-ара хеҙмәттәшлектә әүҙем ҡатнаша, уның территорияһында күп кенә халыҡ-ара ойошмаларҙың штаб-фатиры урынлашҡан. Швейцария нейтралитеты барлыҡҡа килгән ваҡытҡа ҡарата бер нисә ҡараш бар. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, 1516 йылдың 29 ноябрендә Франция менән «мәңгелек тыныслыҡ» иғлан ителгән солох килешеүе төҙөлгәс, Швейцария нейтралитет статусына эйә була башлай. Артабан Швейцария властары илде нейтралитет билдәләү юлында алға этәргән бер нисә ҡарар ҡабул итә. 1713 йылда Швейцарияның нейтралитетын Франция, Испания, Нидерланд һәм Англия таный, улар Утрехт килешеүен төҙөй. Әммә 1803 йылда Швейцария Наполеон Францияһы менән хәрби союз төҙөү тураһында килешеү төҙөргә мәжбүр була, уға ярашлы ил хәрби хәрәкәттәр алып барыу өсөн үҙ территорияһын тәьмин итергә, шулай уҡ француз армияһы өсөн хәрби контингент ебәрергә тейеш була. [[1815 йыл]]да Вена конгресында Швейцарияның «мәңгелек нейтралитеты» нығытыла. Нейтралитет тулыһынса раҫлана һәм 1815 йылдың 20 ноябрендә Парижда Австрия, Бөйөк Британия, Португалия, Пруссия, Рәсәй һәм Франция ҡул ҡуйған Гарантия акты менән билдәләнә. 1506 йылдың [[22 ғинуар]]ында [[Рим-католик сиркәүе]] башлығын һәм уның һарайын һаҡлау өсөн Швейцария гвардияһына нигеҙ һалына. Беренсе швейцар гвардияһының дөйөм һаны — 150 (әлеге ваҡытта — 110). Швейцарияның тышҡы сәйәсәте, был илдең конституцияһына ярашлы, даими нейтралитеттың халыҡ-ара хоҡуҡи статусын иҫәпкә алып төҙөлә. Швейцарияның нейтралитет сәйәсәтенең башланыуын ниндәй ҙә булһа дата менән бәйләүе ҡыйын. Швейцария тарихсыһы Эдгар Бонжур: «Швейцария нейтралитеты төшөнсәһе швейцария милләте төшөнсәһе менән бер үк ваҡытта барлыҡҡа килгән», — тип әйтә. Ун дүртенсе быуатта уҡ Швейцария конфедерацияһын тәшкил иткән айырым кантондар килешеүҙәрендә күршеләре менән «stillsitzen» (һүҙмә-һүҙ «тыныс ҡына ултырыу») тигән немец термины ҡулланыла, был яҡынса һуңғы нейтралитет төшөнсәһенә тап килә. Швейцарияның даими нейтралитеты дүрт халыҡ-ара хоҡуҡи актҡа ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә: 1815 йылдың 8 (20) мартындағы Вена Конгресы Акты, [[1815 йыл]]дың 8 ([[20 март|20) мартында]]ғы Вена конгресының 90-сы һанлы Актына ҡушылыу, дәүләттәрҙең Гельветик Союз эштәре буйынса декларацияһы һәм Швейцарияның даими нейтралитетын таныуға һәм гарантиялауға һәм уның территорияһының тейелгеһеҙлегенә ҡағылышлы Акт. Был юлды тик тышҡы факторҙар йоғонтоһонда ғына һайлаған башҡа илдәрҙән айырмалы рәүештә (мәҫәлән, һуғышта еңелеү һөҙөмтәһендә), Швейцарияның нейтралитеты шулай уҡ эске сәйәси сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килә: нейтралитет, [[милләт]]те берләштереү идеяһы булып, аморф конфедерациянан үҙәкләштерелгән федераль ҡоролошҡа тиклем уның дәүләтселеге эволюцияһына булышлыҡ итә. Даими ҡораллы нейтралитет [[сәйәсәт]]е барышында Альп Республикаһы ике емергес донъя һуғышында ҡатнашыуҙан ситтә ҡалып, халыҡ-ара абруйын нығытыуға өлгәшә, шул иҫәптән күп һанлы аралашлыҡ тырышлығы һөҙөмтә бирә. «[[Хөкүмәт]]тәр араһында түгел, ә [[ил]]дәр араһында» бәйләнештәрҙе һаҡлау принцибы, сәйәси йә идеологик ҡараштарға ҡарамай, һәр кем менән диалог алып барырға мөмкинлек бирә. Швейцария дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙгән өсөнсө дәүләттәр мәнфәғәтен яҡлай (мәҫәлән, [[1955 йыл]]да Ираҡта [[СССР]] мәнфәғәттәре, 1982 йылғы Англия-Аргентина конфликты ваҡытында [[Аргентина]]ла Бөйөк Британия; әлеге ваҡытта Швейцария АҠШ-тың Ирандағы мәнфәғәттәрен, 2008 йылда, был илдәр араһында дипломатик мөнәсәбәттәр өҙөлгәндән һуң, Грузияла [[Рәсәй Федерацияһы]]ның мәнфәғәттәрен сағылдыра). Швейцария үҙ биләмәһендә конфликт яҡтар араһында туранан-тура һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн ([[Таулы Ҡарабах Республикаһы|Таулы Ҡарабах]], [[Абхазия]] һәм [[Көньяҡ Осетия]] проблемалары, Кипр көйләүе һ. б.) мөмкинлек биреп, үҙенең "изге хеҙмәттәр"ен күрһәтә. Хәҙерге заманда булған нейтралитеттың бөтә төрҙәренән швейцар төрө иң оҙайлыһы һәм эҙмә-эҙлеклеһе булып тора. Бөгөнгө көндә Швейцария конфедерацияһы бер ниндәй ҙә хәрби союзға йәки [[Европа берләшмәһе]]нә инмәй. Һуңғы йылдарҙа, Европалағы һәм донъялағы үҙгәрештәргә бәйле, хөкүмәттә һәм ижтимағи фекерҙә Евросоюз менән интеграцияны көсәйтеү һәм нейтралитет принцибын һығылмалыраҡ аңлатыу файҙаһына кәйеф арта бара. [[2004 йыл]]дың [[май]]ында Европа союзы — Швейцария сектор килешеүҙәренең "икенсе пакеты"на ҡул ҡуйыла. Ул «беренсе пакет» менән бергә ([[2002 йыл]]дың 1 июнендә үҙ көсөнә инде) Швейцарияның Союзға инеүенә альтернатива булып тора. [[2005 йыл]]да үткәрелгән милли референдум сиктәрендә, Швейцария халҡы Швейцарияның Шенген һәм Дублин килешеүҙәренә ҡушылыуы тураһындағы мәсьәләне ыңғай хәл итә (Европа берлеге менән был туралағы килешеү «икенсе пакеттың» бер өлөшө булып тора), шулай уҡ [[2004 йыл]]да Берлеккә ингән Европа берләшмәһенең яңы ағзаларына Швейцария менән Европа берләшмәһе араһында хәрәкәт итеү азатлығы тураһындағы килешеү положениеларын (сектор килешеүҙәренең "беренсе пакетының бер өлөшө) оҙайтыу. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияның Евросоюзға инеү мәсьәләһен элекке кеүек «стратегик маҡсат» түгел, ә бары тик «сәйәси вариант», йәғни мөмкинлек кенә итеп ҡарарға ҡарар ителә. 1959 йылда Швейцария Европа ирекле сауҙа ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, 2002 йылда [[БМО]]-ға инә. [[Файл:Basel_-_2017_-_Kunstmuseum_Basel_-_Altbau.jpg|мини|Базель художество музейы — донъялағы иң боронғо йәмәғәт художество музейы (1661 йылда асыла)]] == Швейцария мәҙәниәте == Илдең мәҙәниәте, бер яҡтан, немец, француз һәм итальян мәҙәниәте йоғонтоһонда, икенсе яҡтан, һәр кантондың айырым үҙаңы нигеҙендә үҫешә. Шуға ла «Швейцария мәҙәниәтенең» ысынбарлыҡта нимә икәнен аныҡ ҡына әйтеүе бик ауыр әле. Швейцарияның үҙендә «Швейцария мәҙәниәте» (ғәҙәттә фольклор) һәм «Швейцариянан мәҙәниәт» — швейцария паспортлы кешеләр эшләгән бөтә жанрҙар араһында айырма бар. Мәҫәлән, альпенхорндарҙа уйнаусы музыканттар берләшмәләре күберәк «швейцария мәҙәниәте» булып тора, ә «Yello», «Gotthart», «Krokus» һәм «Samael» рок-төркөмдәре Швейцариянан. «Готик рок» жанрында эшләүсе Тило Вольф һәм уның «Lacrimosa» төркөмө музыкала сағыу вәкил булып тора. Базель, Цюрих, Берн, Лугано, Сент-Галлен, Женева, Лозанна, Фрибур һәм Невшатель университеттары бар (Швейцарияла берҙәм милли университет юҡ, уның ролен ниндәйҙер кимәлдә Цюрихтағы Юғары техник училище уйнай). Шулай уҡ Лозаннала ла бар, Санкт-Галленда Юғары иҡтисад мәктәбе эшләй. Профессиональ уҡыу йорттары селтәре үҫешкән. Студенттар араһында байтағын сит ил кешеләре тәшкил итә. Дөйөм белем биреү мәктәптәре менән бер рәттән бөтә донъяла юғары баһа алған өҫтөнлөклө шәхси колледждар эшләй. Швейцарияла хәҙерге швейцар пластикаһына нигеҙ һалыусы билдәле скульптор Герман Халлер тыуа, йәшәй һәм эшләй. Швейцария рәссамдары:{{Колонки}} * Франц Герч, * Иоганн Людвиг Аберли, * Даниэль Шпёрри, * Франк Буксер, * Роман Зигнер, * Луи Муалье], * Никлаус Мануэль, * Жан Ренггли, * Томас Хубер, * Ганс Аспер. {{Ябыҡ-сик}}Швейцария менән күп кенә әҙәби хикәйәттәр бәйле. Мәҫәлән, «Шерлок Холмс тураһында яҙмалар» арҡаһында Райхенбах [[Шарлауыҡ|шарлауығ]]ы матур урын булараҡ ҡына түгел, ә профессор Мориарти ҡәбере булараҡ та билдәле. Шильон һарайы тарихы [[Байрон Джордж Гордон|Байронды]] «Шильон тотҡоно» әҫәрен ижад итергә илһамландыра. Виктор Франкенштейн, Мэри Шеллиҙың «Франкенштейн», йәки «Хәҙерге Прометей» романындағы персонаж. Монтрёға [[Эрнест Хемингуэй|Хемингуэй]]ҙың «Һау бул, ҡорал!» [[роман]]ы геройҙары килә. [[Урыҫ әҙәбиәте|Рус әҙәбиәте]]нән Ури кантоны гражданины Николай Ставрогин, [[Достоевский Фёдор Михайлович|Достоевский]]ҙың «Ендәр» романы геройы. Монтрё һәм Женева күле менән «Deep Purple» төркөмөнөң билдәле йыры бәйле «On the Water Smoke» («Montreaux out to We came all, on the…shoreline Geneva lake»). === Әҙәбиәт === [[Жан-Жак Руссо]], Иtремия Готтельф, Мадам де Сталь, Шарль Фердинанд Рамю һәм башҡалар. Швейцар [[әҙәбиәт]]<nowiki/>енең иң билдәле әҫәре, моғайын, Хайдиҙың хикәйәһелер<ref>[http://www.swissworld.org/ru/kultura/literatura/nemecko_shveicarskie_pisateli/ Немецко-швейцарские писатели] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105195834/http://www.swissworld.org/ru/kultura/literatura/nemecko_shveicarskie_pisateli/ |date=2009-11-05 }}</ref>. Швейцария Альптарында олатаһы менән йәшәгән етем ҡыҙҙың был тарихы әлегә тиклем иң популяр балалар китаптарының береһе булып тора, ул Швейцария символдарының береһенә әүерелгән. Уны ижад иткән яҙыусы Иоганна Шпири ([[1827 йыл|1827]]—[[1901 йыл|1901]]) шулай уҡ балалар өсөн башҡа [[китап]]<nowiki/>тар ҙа яҙа. === Спорт === [[Файл:Turnerundsennenschwinger.jpg|мини|Швинген]] Швейцарияла [[саңғы]]ла шыуыу һәм альпинизм бик популяр. Давос, Изге Мориц һәм Зерматт кеүек урындар донъялағы иң яҡшы саңғы үҙәктәре булып тора. Күрше [[Австрия]]лағы кеүек үк, саңғы спорты иң популяр [[саңғы спорты]] төрҙәренең береһе булып тора. Швейцар саңғысылары XX һәм [[XXI быуат]]тарҙа донъяла иң көслөләр иҫәбенә инә. Швейцария Санкт-Морицы ике тапҡыр (1928 һәм 1948) [[Ҡышҡы Олимпия уйындары|ҡышҡы олимпия уйындары]]н ҡабул итә. Швейцария сәйәхәттәр яһау өсөн бик ҡулай ил булып тора. Төрлө тәбиғәт мөйөштәрен һәр кем үҙенө оҡшаған һәм теләгенә ҡарап йәйәүлеләр һуҡмаҡтарын һайларға була. 180-дән ашыу киң селтәрле маршрут бар. Швейцария велосипедтар иле булып тора. Был эшмәкәрлек төрө генә түгел, тәбиғәттә сәләмәт ял итеүҙең бер ысулы. Илдә 3300 километр велосипед маршруты бар, улар бөтә ҡатмарлыҡ кимәле өсөн бик ҡулай. 1998 йылда башлап ебәрелгән «Veloland Schweiz» проекты туғыҙ милли велосипед маршруты селтәре булып тора. Швейцарияның ҡайһы бер ҡалаларында велосипедты аҡсалата залог йәки документ менән бушлай ҡуртымға алырға мөмкин булған программа бар. Швейцария тәбиғәте ҡаяға үрмәләү өсөн бик ҡулай Цюрихта халыҡ-ара [[футбол]] һәм [[хоккей]]ҙың етәксе органдары, Халыҡ-ара футбол ассоциациялары федерацияһы (ФИФА) һәм Халыҡ-ара хоккей федерацияһы (ИИХФ) штаб-фатиры, башҡа күп кенә халыҡ-ара спорт федерацияларының штаб-фатиры Швейцарияла урынлашҡан. Мәҫәлән, Лозаннала [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] (МОК), Халыҡ-ара олимпия комитеты Олимпия музейы һәм [[Спорт арбитраж суды]] (CAS) урынлашҡан. [[Хоккей]], [[теннис]], [[футбол]] һәм спорттың ҡышҡы төрҙәре ҙур популярлыҡ менән файҙалана. === Швейцарияла милли аш === Швейцар аш-һыуы, күрше илдәрҙең (Германия, Франция һәм Италия) көслө йоғонтоһона ҡарамаҫтан, бөтә донъя буйынса тәмлетамаҡтарҙың танылыуына лайыҡ, уның үҙенең һирәк булған затлы ашамлыҡтары күп. Швейцарияның төп күренеклеһе — [[шоколад]]. Швейцария мәҙәни һәм милли төрлөлөгө менән генә түгел, шулай уҡ француз, итальян, немец аш-һыуын бай һайлап алыуы менән дә билдәле. Швейцарияның традицион туҡланыуы бер нисә фундаменталь компонентҡа нигеҙләнгән. Швейцар аш-һыуының киң таралған компоненттары: [[һөт]], май, [[сыр]], [[картуф]], кукуруз, [[сөгөлдөр]], [[кәбеҫтә]], ярайһы уҡ аҙ миҡдарҙа ит һәм тейешле һайлап алынған ароматик тәмләткестәр һәм үләндәр гөлләмәһе. Швейцарияла малсылыҡ бик ныҡ алға китһә лә, швейцарҙар өҫтәлендә ит һаман да йыш ҡунаҡ булып тормай. [[Файл:Roesti.jpg|мини|Рёшти]] Швейцарияға хас аш-һыу:{{Колонки}} * Фондю * Рёшти * Тартифлетт * Базель брунеле (Печенье) * Швейцарса колбасный салаты * Швейцарса пряник * Сырлы швейцар ашы * Швейцар рулеты * Полента * Раклет * «Лотос тажы» печеньеһы * Меренги {{Ябыҡ-сик}}Шоколад Швейцарияла [[XVIII быуат]]тан етештерелә, әммә [[XIX быуат]] аҙағында конширование һәм темперирование кеүек заманса технологиялар уйлап табып, уны юғары сифатлы етештереү мөмкинлеген бирә. Шулай уҡ Даниэль Петрҙың 1875 йылда һөтлө ҡаты шоколад уйлап табыуы ла яңылыҡ булып тора. === Байрамдар === * Швейцарияла [[2 ғинуар]] — Изге Бертхольд көнө. * Женевала Эскалад байрамы 12 декабрҙә билдәләнә. * [[1 август]] — Конфедерация көнө (Швейцарияның Милли байрамы). Был көндө бөтә кантондарҙа ла күмәк байрам үткәрелә, фейерверктар ойошторола. * Цюрихта апрель айында Шестизвонье— яҙҙың үҙенсәлекле осрашыуын билдәләйҙәр. * Аппенцелль-Ауссерроден кантонында [[Иҫке Яңы йыл]] билдәләнә — Сильвестерклаус. === Ойошмаларҙың эш сәғәте === Швейцария учреждениелары эш көндәрендә 8:00 -ҙән 12:00-гә тиклем һәм 14:00 -ҙән 17:00-гә тиклем асыҡ. Шәмбе һәм йәкшәмбе — ял көнө. Швейцария банктары, ял көндәренән тыш, ғәҙәттә, 8:30-ҙан 16:30-ға тиклем асыҡ була. Аҙнаһына бер тапҡыр банктар ғәҙәттәгенән оҙағыраҡ эшләй, быны һәр аныҡ урында асыҡларға кәрәк. Ҙур ҡалаларҙа почта бүлексәләре эш көндәрендә 8:30-ҙан 12:00-гә тиклем һәм 13:30 -ҙан 18:30-ға тиклем эшләй, шәмбе 7:30-ҙан 11:00-гә тиклем, йәкшәмбе — ял көнө. == Ҡораллы көстәр == [[Файл:Milouf-suisse.jpg|справа|мини|250x250пкс|Вокзалда [[һалдат]] ял минуттарында]] [[Файл:Swiss_Army_marching_Fcb981.JPG|справа|мини|250x250пкс|Хәрбиҙәр күнегеүҙәрҙә]] [[Файл:Радиолокационная_станция_на_вершине_горы_Пилатус.jpeg|мини|Пилатус тауы түбәһендә радиолокация станцияһы 2016]] Швейцарияның 2017—2020 йылдарға хәрби бюджеты 20 миллиард франк (20,68 млрд АҠШ доллары), йәғни йылына яҡынса 5 миллиард франк күләмендә раҫлана<ref>{{Cite web|title=Швейцария утвердила военный бюджет в размере €18,3 млрд на ближайшие 3 года|url=https://rns.online/military/SHveitsariya-utverdila-voennii-byudzhet-v-razmere-183-mlrd-na-blizhaishie-3-goda-2016-09-20/|date=2016-09-20|accessdate=2017-06-13|lang=ru}}</ref>. Даими хәрби көстәрҙә яҡынса 5000 кеше (кадр составы ғына). 240200 кеше тирәһе резервта. Хәрбиләштерелгән көстәр: граждандар оборонаһы көстәре — 280 000. Швейцарҙар [[традиция]] буйынса [[хәрби ҡорал]]<nowiki/>ды өйҙә тоторға хоҡуҡлы. Комплектлау: хәрби хеҙмәткә саҡырыу буйынса һәм профессиональ нигеҙҙә. Хеҙмәт срогы: 18-21 аҙна (19-20 йәштәрҙә), һуңынан 3 аҙналыҡ 10 яңыртыу курсы (20 — 42 йәштәр). Мобилизация ресурстары 2,1 миллион кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 1,7 миллион кеше хәрби хеҙмәткә яраҡлы. ==== Хәрби хеҙмәттән баш тартып маташыу ==== Швейцарияла регуляр армиянан баш тартҡыу мәсьәләһе буйынса ике тапҡыр (1989 һәм 2001) референдумдар үткәрелә: ике тапҡыр һөҙөмтә кире була.<ref>{{Cite web|url=http://www.ieras.ru/pub/monografii/alp.pdf|title=Институт Европы РАН|accessdate=2015-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907204315/http://www.ieras.ru/pub/monografii/alp.pdf|archivedate=2015-09-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907204315/http://www.ieras.ru/pub/monografii/alp.pdf |date=2015-09-07 }}</ref>. == Киң мәғлүмәт саралары == Швейцария, уның милли баҙарының ғәҙәттән тыш сикләнеүенә ҡарамаҫтан, электрон һәм «ҡағыҙ» [[киң мәғлүмәт саралары]] селтәре ныҡ үҫешкән. === Гәзиттәр === Швейцарияла хәҙерге заман [[гәзит]] баҙарының үҫеше [[Реформация]] йоғонтоһо аҫтында башлана. 1610 йылда Базель ҡалаһында Швейцарияның беренсе даими гәзите — «Ординари-Цайтунг» сыға. 1620 йылда Цюрихта гәзиттәр баҫыла башлай, уларҙың береһе — «Ординари-Вохенцайтунг», илдең рәсми булмаған «төп» гәзите "Нойе Цюрхер Цайтунг"тың туранан-тура башлап ебәреүсеһе тип һанала. [[1827 йыл]]да Швейцарияла 27 гәзит сыға. 1830 йылдағы революцион ваҡиғаларҙан һуң цензура бөтөрөлгәс, баҫмалар һаны бик тиҙ арта башлай, ә 1857 йылда Конфедерацияла 180 гәзит баҫылып сыға. Швейцарияның иң күп гәзиттәре [[XX быуат]]тың 30-сы йылдарҙа (400-ҙән ашыу) сыға. Һуңынан уларҙың һаны кәмей башлай һәм был процесс беҙҙең көндәргә тиклем дауам итә. Беренсе бөтә Швейцария надрарегиональ гәзите — «Швайцер Цайтунг» 1842 йылда Санкт-Галлен ҡалаһында баҫыла башлай. Ул ваҡытта Швейцария матбуғат киңлегенең үҙенсәлеге булып гәзиттәрҙең киҫкен идеологик бүленеше тора — католик-консерватив йүнәлештәге гәзиттәргә либераль-прогрессив баҫмалар ҡаршы тора. [[1893 йыл]]да Цюрихта «Тагес-Анцайгер» гәзите сыға башлай, тәүге «партиянан өҫтөнлөклө» (был йәһәттән «бойондороҡһоҙ») гәзите. [[1850 йыл]]да «Der Bund» гәзите барлыҡҡа килгәс, Швейцарияла профессиональ редакциялы беренсе даими гәзит сыға. «Neue Zürcher Zeitung» ([[2005 йыл]]дың ғинуарында үҙенең 225 йыллыҡ юбилейын билдәләй) мөхәрриәт составында аныҡ темаларға ([[сәйәсәт]], [[иҡтисад]], [[мәҙәниәт]] һ. б.) ҡағылышлы махсус бүлектәр булдырған беренсе гәзит була. Бөгөнгө көндә йән башына ваҡытлы баҫмалар һаны буйынса Швейцария донъяла тәүге урындарҙың береһен биләй. Шуға ҡарамаҫтан, 200-гә яҡын төп көндәлек Швейцария гәзиттәренең күпселеге (уларҙың дөйөм тиражы яҡынса 3,5 миллион дана) көслө «провинциализм» менән айырылып тора һәм башлыса урындағы ваҡиғаларға йүнәлтелә. Бөгөн Швейцарияның немец телле алдынғы гәзиттәренән — «Blick» бульвар гәзите (275 000 дана), Цюрихта сыҡҡан яҡшы мәғлүмәтле «Тагес Анцайгер» (259 000 дана, Мәскәүҙә хәбәрсеһе бар) һәм Цюрихта баҫылған «Нойе Цюрхер Цайтунг» (139 000 дана) бар. Француз теллеләр араһында лидерҙар араһында — «Матэн» (187 мең дана), «Ле Тан» (97 мең дана), «Van Catre-er» (97 мең дана), «Tribune de Genève» (65 мең дана), итальян теллеләр араһында — «Corriere del Ticino» (24 мең дана). Баҙарҙың һиҙелерлек өлөшөнбушлай таратылған бульвар «транспорт гәзиттәре» (башлыса йәмәғәт транспорты туҡталыштарында таратыла) «20 минут» (яҡынса 100 мең дана) һәм «Метрополь» (100 мең дана самаһы) биләй. 130 мең дана), шулай уҡ «COOP-Zeitung» (1,5 миллион дана самаһы) һәм «Vir Bruckenbauer» (1,3 млн дана) реклама-корпоратив баҫмалары. Был гәзиттәрҙә мәғлүмәт-аналитик бүлектәр юҡ. Швейцарияның федераль әһәмиәткә эйә булған күпселек эре гәзиттәре рәсми тираждарын даими кәметә. [[2004 йыл]]<nowiki/>да Швейцарияның иң ҙур «Blick» бульвар гәзитенең тиражы яҡынса 275 мең дана тәшкил итә. Берне агломерацияһында һәм ҡайһы бер күрше ҡалаларҙа баҫылған «Де Бунд» мәғлүмәт гәзите әлеге ваҡытта көнөнә 60 000 дананан саҡ ҡына күберәк һатыла. Һуңғы өс йылда Sonntangszeitung популяр гәзитенең тиражы 8,6 процентҡа кәмей һәм әлеге ваҡытта 202 000 дана тәшкил итә, шул уҡ осорҙа «Зоннтангсцайтунг» гәзитенең күсермәләре һаны 312 000 данаға тиклем кәмей. Популяр Берн гәзите «Бернер Цайтунг» (уның тиражы — 163 мең дана) ғына үҙ позицияларын һаҡлап ҡала ала. «Швайцер Иллюстрирте» (255,7 мең дана) киң һорау менән файҙаланған бульвар [[журнал]] һәм был Швейцарияның «Фэктс» төп мәғлүмәт журналының тираждарын 80 мең данаға тиклем кәметеүе фонында. Бындай тенденциялар, иң элек, баҫтырылған [[реклама]] иғландары иҫәбенең кәмеүенә һәм «интернет-прессаның» киң танылыу алыуына бәйле. [[2007 йыл]]<nowiki/>дың июлендә «Фэктс» журналы ябыла. Швейцарияла киң мәғлүмәт саралары үҫеше өсөн уңайһыҙ шарттар әйләнештең ҡыҫҡарыуына ғына түгел, ә «структур ҡыҫҡартыуҙар» үткәреү кәрәклегенә лә килтерә. Шулай итеп, 2003 йылда Швейцарияның «SF-DRS» телекомпанияһының Мәскәү хәбәрсе контораһы ябыла («Тагес-Анзейгер» гәзите хәбәрсеһенән башҡа, Мәскәүҙә швейцар «немец телле» «ДРС» радиоһы вәкиле генә ҡала). Рәсәйҙән мәғлүмәт биреү хәҙер башҡа немец телле илдәрҙең, тәү сиратта Германия гәзиттәренең Мәскәү хәбәрселәренең яҙма материалдары менән шөғөлләнеүсе күп кенә Швейцария гәзиттәре өлгөһөндә алып барыласаҡ. СФ-1 телеканалының үҙенә килгәндә, ул хәҙер «Рәсәй картинаһын» Австрияның RUF телеканалы ярҙамында аласаҡ. === Телевидение === Швейцарияның телевизион баҙары Швейцария [[радио]] һәм [[телевидение]] йәмғиәте тарафынан контролдә тотола (нем. Schweizerische Radio- und Fernsehgesellschaft, SRG, француз теле: Schweizerische Radio- und Fernsehgesellschaft, SRG, Fr. Société suisse de radiodiffusion et télévision, ССР, ул. Socièta svizzera di radio-television, SHORT). Радио һәм телевидение тапшырыуҙары [[немец теле]]<nowiki/>ндә алып барыла (ғәмәлдә «немец телле» телевидениеның 80 проценты тиерлек «әҙәби» немец теленән ныҡ айырылып торған [[диалект]]тарҙа, француз һәм итальян телдәрендә (Граубюнден кантонында — шулай уҡ романш телендә) сығарыла. Формаһы буйынса «SHORT» акционерҙар йәмғиәте булып тора, әммә, иҡтисадтың башҡа тармаҡтарындағы Швейцария акционерҙар йәмғиәте кеүек үк, ғәмәлдә дәүләттән дотация алыусы дәүләт структураһы булып тора. Бындай дотация рәсми рәүештә «дүрт телле» милли телевизион тапшырыуҙар системаһына ярҙам итеү кәрәклеге менән аҡлана, бигерәк тә күрше илдәрҙең, тәү сиратта Германияның, шулай уҡ Францияның һәм Италияның телеканалдары Швейцарияла ирекле ҡабул ителеүе иҫәпкә алына. Әгәр [[2000 йыл]]да SRG SSR-ы үҙаллы 24,5 миллион швейцар франкы табыш алһа. [[2002 йыл]]да уның юғалтыуҙары 4,4 миллион швейцар франкы тәшкил итә. Был һөҙөмтәгә илдәге уңайһыҙ иҡтисади хәл дә, рекламаның булмауы ла, шулай уҡ абонемент түләүҙәренән азат ителгән телесигнал ҡулланыусылар категорияларының артыуы ла сәбәпсе була. Был йәһәттән 2004 йылда дәүләт SRG SSR-ға ярҙам итеү өсөн 30 миллиондан ашыу швейцар франкы бүлергә мәжбүр була. Швейцар телеканалдары SRF1 һәм SRF zwei (SRG TRK SRG дәүләт телерадиокомпанияһы күрһәтә, ул ТРК SRG составына инә) башлыса [[спорт]] һәм социаль-сәйәси программаларға «прайм-тайм» бүлә, шуға күрә швейцар тамашасыһы үҙенең «күңел асыу ихтыяждарын», ҡағиҙә булараҡ, сит ил телерадиокомпаниялары ярҙамында ҡәнәғәтләндерә. Шәхси радиотапшырыуҙарға килгәндә, шәхси радиотапшырыуҙарҙан айырмалы рәүештә, ул дәүләт телевидениеһына реаль альтернатива булараҡ Швейцарияла әлегә аяҡҡа баҫа алмай. Швейцария телевидениеһы аудиторияһының 3 процентын тиерлек яулаған TV3 (Швейцария) һәм Tele 24 шәхси телеканалдары баҙарҙа үҙ-үҙен ҡәнәғәтләндереү кимәленә етә алмай һәм [[2002 йыл]]да уларҙың эше туҡтатыла. 2003 йылдың ноябрь башында Швейцарияла шәхси телевидение булдырыу буйынса сираттағы ынтылыш башлана. Федераль совет (ил хөкүмәте) U1 телеканалына тейешле лицензия бирә (телеканал). Лицензия 10 йылға бирелә һәм «немец телле» программаларҙың дөйөм милли тапшырыуына хоҡуҡ бирә. 2005 йыл башына канал Швейцарияның электрон медианалығында һиҙелерлек урын ала алмай. Швейцарияның шәхси телерадиотапшырыуҙар алып барыусылары өсөн һаман да бик ҡатмарлы баҙар булыуының сәбәбе тәү сиратта закондар сығарыу базаһының уңайһыҙ шарттары менән бәйле. Тағы ла бер сәбәп — Швейцария телевидениеһында урынлаштырылған рекламаларҙың сағыштырмаса аҙ проценты. Әгәр Германияла бөтә рекламаларҙың 45 проценты тиерлек телевизорҙа урынлаштырылһа, Швейцарияла был күрһәткес ни бары 18,1 % тәшкил итә (кКонфедерациялағы рекламаның дөйөм күләменең 43 проценты гәзиттәргә тура килә). Швейцарияның [[1991 йыл]]дың 21 июнендәге «Телерадиотапшырыуҙар тураһындағы законы» әлеге ваҡытта камиллаштырыу фазаһын үтә һәм уның яңы версияһы телевидение һәм радио өлкәһендә шәхси эшмәкәрлек өсөн күберәк мөмкинлектәр бирергә тейеш, бигерәк тә өҫтәмә реклама йәлеп итеү йәһәтенән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://www.admin.ch/gov/de/start.html Официальный сайт федеральных учреждений Швейцарии — конституция, законы, официальная информация]{{ref-de}}<span title="на немецком языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> * [http://history-switzerland.geschichte-schweiz.ch/ Сайт об истории Швейцарии]{{ref-de}}<span title="на немецком языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> * Швейцария в каталоге ссылок Curlie (dmoz) ** == Иҫкәрмә == ;Комментарий {{примечания|group="комм"}} ;Сығанаҡтар {{примечания}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * Сабельников Л. В. Швейцария. Экономика и внешняя торговля. М., 1962 * Могутин В. Б. Швейцария: большой бизнес маленькой страны. М., 1975 * Драгунов Г. П. Швейцария: история и современность. М., 1978 * Драгунов Г. П. Чёртов мост. По следам Суворова в Швейцарии. «Мысль», 1995 * Пособие по демократии: Функционирование демократического государства на примере Швейцарии. М., 1994 * Шаффхаузер Р. Основы швейцарского общинного права на примере общинного права кантона Санкт-Галлен. СПб, 1996 * Шишкин, Михаил: Русская Швейцария. Москва: Вагриус. ISBN 5-9697-0290-0 * И.Петров. Очерки истории Швейцарии. Екатеринбург, 2006 * Степанов А. И. Русские и швейцарцы. Записки дипломата. М., 2006 * {{Cite web|author=Кружков В., Марков О.|title=200 лет без войн. Швейцарский нейтралитет в новом веке. // Международная жизнь, № 8, 2002|url=http://www.ln.mid.ru/mg.nsf/ab07679503c75b73c325747f004d0dc2/b664f049fc00225ec3256c360041cfcf?OpenDocument|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107002149/http://www.ln.mid.ru/mg.nsf/ab07679503c75b73c325747f004d0dc2/b664f049fc00225ec3256c360041cfcf?OpenDocument|archivedate=2009-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107002149/http://www.ln.mid.ru/mg.nsf/ab07679503c75b73c325747f004d0dc2/b664f049fc00225ec3256c360041cfcf?OpenDocument |date=2009-01-07 }} * Clive H. Church (2004). The Politics and Government of Switzerland. Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-69277-2. * Dieter Fahrni (2003). An Outline History of Switzerland. From the Origins to the Present Day. 8th enlarged edition. Pro Helvetia, Zurich. ISBN 3-908102-61-8 * Büchi Ch. «Röstigraben». Das Verhältnis zwischen deutscher und französischer Schweiz. Geschichte und Perspektiven. NZZ-Verlag. Zürich. 2002. * Швейцер В. Я., Степанов А. И. Парадоксальная Швейцария // Государства Альпийского региона и страны Бенилюкс в меняющемся мире / Ред. Швейцер В. Я. М.: Весь Мир, 2009 {{Refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Швейцария |Викисловарь = Швейцария |Викицитатник = Швейцария |Викитека = Швейцария |Проект = Швейцария }} * [https://www.admin.ch/gov/de/start.html Официальный сайт федеральных учреждений Швейцарии — конституция, законы, официальная информация]{{ref-de}} * [http://history-switzerland.geschichte-schweiz.ch/ Сайт об истории Швейцарии]{{ref-de}} * {{Dmoz|Regional/Europe/Switzerland}} {{Библиоинформация}} {{Швейцария в темах}} {{Кантоны Швейцарии}} {{Столицы кантонов Швейцарии}} {{Европа}} {{ОЭСР}} {{Франкоязычные страны}} {{Нейтральные государства}} [[Категория:Конфедерациялар]] [[Категория:Швейцария]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]] [[Категория:Проект:Википедияла мотлаҡ мең мәҡәлә]] ofrqr12i7r9kh9zlqddi9z95896odt2 0 8263 1299350 1286652 2026-06-18T20:28:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299350 wikitext text/x-wiki '''Химик элемент''' — [[атом]] йәҙрәһе бер төрлө зарядлы булған атомдар тупланмаһы{{sfn|''Кедров Б. М.'', Эволюция понятия элемента в химии|1956|с =85}}<ref name="автоссылка572">[https://web.archive.org/web/20230321140704/http://www.chemnet.ru/rus/school/zhukov1/01.html ''С. Т. Жуков''. Химия 8—9 класс. — М., 2002, глава 1, раздел 1.3. Химические элементы]</ref><ref name="автоссылка898">[https://web.archive.org/web/20210423094039/https://idaten.ru/chemistry/prostie-i-slojnie-veshestva Простые и сложные вещества. Раздел 3.3 Вещества ионного строения]</ref>{{sfn|''Чернобельская Г. М.'', Методика обучения химии|2000|с=266—267}},{{#tag:ref|Дефиниция химического элемента определяет его как совокупность атомов с одинаковыми зарядами ядер{{sfn|''Раков Э. Г.'', Химические элементы (БРЭ)|2017}}, а химическая дефиниция атома гласит, что атом есть наименьшая часть химического элемента, являющаяся носителем его свойств{{sfn|''Ельяшевич М. А.'', Атом (БРЭ)|2005}}. Налицо логическая ошибка definitio per idem — явный круг, когда в дефиницию какого-либо понятия незаметно вводится само это понятие{{sfn|''Бабичев Н. Т., Боровский Я. М.'', Словарь латинских крылатых слов|1999|с =136}}. Причина этой ошибки очевидна: в химии понятие элемента является базовым, то есть неопределяемым, так что без выхода за пределы химии его можно снабдить только пояснительным описанием. Для энциклопедий проблему маскируют, давая только ссылки на понятия, используемые в дефиниции, но не сами определения используемых понятий. Ясно, что замкнутый круг такой подход не разрывает, но ничего лучшего пока не придумано.|group=K}} Атом йәҙрәһе [[протон]]дарҙан тора, уларҙың һаны элементтың атом һанына тиң, ә [[нейтрон]]дар, уларҙың һаны төрлө булыуы ихтимал.<ref>{{Cite web|url = http://bse.sci-lib.com/article126253.html|title = Значение слова "Элементы химические" в Большой Советской Энциклопедии|author = Коллектив авторов|work = |date = |publisher = [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140516023355/http://bse.sci-lib.com/article126253.html|archivedate=2014-05-16}}</ref> Һәр химик элементтың латинса атамаһы һәм химик символы бар, ул бер йәки бер пар латин хәрефтәренән тора, улар IUPAC тарафынан көйләнә һәм, атап әйткәндә, Менделеев [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|элементтарының периодик таблицаһында]] бирелә.<ref>[http://www.alhimik.ru/teleclass/konspect/konsp1-02.shtml Атомы и химические элементы].</ref> Химик элементтарҙың ирекле формала йәшәү формаһы — ябай матдәләр (бер элементлы)<ref>[http://www.alhimik.ru/teleclass/konspect/konsp5-01.shtml Классы неорганических веществ].</ref>. Химик элементтарҙы — виртуаль[11] абстракт объекттарҙы айырып ҡарарға кәрәк, улар эмпирик мәғлүмәттәрҙе логик дөйөмләштереү юлы менән барлыҡҡа килгән һәм уларҙың үҙенсәлектәре аша тасуирланған, ә матди объекттарҙы — физик һәм химик үҙенсәлектәре булған ябай матдәләрҙе айырырға кәрәк{{sfn|''Кедров Б. М.'', Эволюция понятия элемента в химии|1956|с =85}}<ref name="автоссылка572" /><ref name="автоссылка898" />{{sfn|''Чернобельская Г. М.'', Методика обучения химии|2000|с=266—267}}. 2016 йылға тотшло 118<ref>{{Cite web|url = http://www.degruyter.com/view/j/ci.2016.38.issue-2/ci-2016-0207/ci-2016-0207.xml|title = Discovery and Assignment of Elements with Atomic Numbers 113, 115, 117 and 118|author = |work = |date = |publisher = }}</ref> химик элементтар билдәле. Шуларҙың 94-е тәбиғәттә (ҡайһы берҙәре микромиғдарҙа ғына), ҡалған 24-е яһалма рәүештә синтезланған. == Төшөнсә тарихы == «Элемент» һүҙен ({{lang-la|elementum}}) боронғо заманда уҡ (Цицерон, Овидий, Гораций) ҡулланғандар. Был һүҙ нимәнеңдер өлөшөн аңлатҡан. Боронғо заманда «Һүҙ хәрефтәрҙән торған кеүек, есемдәрҙә элементтарҙан тора» тигән төшөнсә киң таралған булған. Был һүҙҙә латин алфавитындағы : l, m, n, t («el» — «em» — «en» — «tum») хәрефтәренән килеп сыҡҡан<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/ELEMENTI_HIMICHESKIE.html Кругосвет — ЭЛЕМЕНТЫ ХИМИЧЕСКИЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090622131552/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/ELEMENTI_HIMICHESKIE.html |date=2009-06-22 }}</ref>. 1960 йылда химиктарҙың халыҡ-ара съездында молекула һәм атом төшөнсәләре ҡабул ителә. Химик элемент төшөнсәһен хәҙерге заманға яҡын аңлау «Скептик химик» (1661) китабында [Бойль, Роберт|Роберт Бойль] ҡуйылған химик фәлсәфәнең яңы системаһында сағыла. Бойль билдәләүенсә, аристотельдең дүрт элементын да, алхимиктарҙың өс принцибын да элемент тип танып булмай. Бойль фекеренсә, элементтар — бер төрлө (примордиаль матдәнән тора) ''корпускулараҙын'' тора, уларҙан бөтә ҡатмарлы есемдәр барлыҡҡа килә һәм улар кире корпускулаларға тарҡалырға мөмкин булған бер төрлө есемдәрҙән (матдәләрҙән) тора. Корпускулалар формаһы, ҙурлығы, массаһы буйынса төрлөсә булыуы мөмкин. Есемдәр барлыҡҡа килгән корпустар һуңғыһы үҙгәртеп ҡороуҙар ваҡытында үҙгәрешһеҙ ҡала<ref>[http://www.physchem.chimfak.sfedu.ru/Source/History/Sketch_3.html#revolution Роберт Бойль һәм фәнни химияның барлыҡҡа килеүе / Левченков С. И. Краткий очерк исторой chemii]</ref>. Химик элементтың хәҙерге заман төшөнсәһе: Химик элемент — йәҙрәһе ыңғай зарядлы айырым атом. [[Файл:ElementeDalton.svg|thumb|Дж. Дальтондың химик элементтар символдары: 1 — водород; 2 — магний; 3 — кислород; 4 — көкөрт; 5 — аммиак; 6 —углерод диоксиды.]] 1789 йылда Антуан Лоран Лавуасье үҙенең Химия буйынса башланғыс курсында хәҙерге химия тарихында бер нисә төргә бүленгән химик элементтарҙың беренсе исемлеген (төп есемдәр таблицаһын) бирә. Беренсе тапҡыр химик элементтар менән бер нисә ябай матдәне (шул иҫәптән [[кислород]], [[азот]], [[водород]], [[көкөрт]], [[фосфор]], күмер һәм шул ваҡытҡа билдәле булған бөтә металдарҙы) асыҡлай. Элементтарға яҡтылыҡ, калориялы һәм «тоҙ барлыҡҡа килтереүсе ер матдәләре» ([[кальций]], [[магний]] һәм башҡа ауыр [[оксидтар]] инә. Элементтарҙың был төшөнсәһе, ҡағиҙә булараҡ, эмпирик-аналитик тип атала, сөнки Лавуасье элементты билдәләү критерийы сифатында тәжрибәне һәм тәжрибәне генә һайлай, атомдар һәм молекулалар тураһындағы ниндәй ҙә булһа эмпирик булмаған дәлилдәрҙе ҡәтғи кире ҡаға<ref>[http://www.physchem.chimfak.sfedu.ru/Source/History/Sketch_3.html#revolution Химическая революция / Левченков С. И. Краткий очерк истории химии].</ref>. == Билдәре химик элементтар == 2010 йылдың апреленә торошло 118 химик элемент булыуы билдәле, уларҙың 94-е тәбиғәттә осрай (ҡайһы берҙәреең эҙҙәре генә). Ҡалған 24-е яһалма юл менән ядро реакцияһында барлыҡҡа килә. Тәүге 112 элемент даими, ҡалғандары — ваҡытлыса. == Химик элемент символы == Элементтың символы * элементтың исемен * элементтың бер атомын * был элементтың бер моль атомын аңлата. Элементтың символына ҡыҫҡартылған исемен латинса исемен яҙалар: Cu — [[баҡыр]] (''cuprum''), Ag — [[көмөш]] (''argentum''), Fe — [[тимер]] (''ferrum''), Au — [[алтын]] (''aurum''), Hg — [[терегөмөш]] (''hydrargirum''). <center> {| |align="right"|атом массаһы | |align="left"|ион заряды |- | !Элемент символы | |- |align="right"|тәртип һаны | |align="left"|молекулала атомдар һаны |} </center> Миҫал: * <math>~\mathrm{H_2}</math> — ике атомдан торған водород молекулаһы * <math>~\mathrm{Cu^{2+}}</math> —2+ зарядлы баҡыр ионы * <big>{{Nuclide2|C|ссылка=да}}</big> — йәҙрә заряды 6, атом массаһы 12 булған углерод атомы. == Тарихы == Химик элементтар символдары системаһын 1811 йылда швед химигы Я. Берцелиус тәҡдим итә. [[Химик ҡушылмалар|Химик ҡушылма]] символ элементтың сифат составын ғына түгел, һан яғынан химик үҙенсәлеген күрһәтә, сөнки символ һәр элементтың [[йәҙрә заряды]]н, тышҡы ҡатламда [[электрон]]дар һанын күрһәтә. == Химик элементтың карточкаһы == [[Рәсем:Muster Ruthenia.svg|200 px|right]] * '''1''' — химик элементтың билдәһе. * '''2''' — исеме. * '''3''' — [[химик элементтың тәртип һаны]], [[атом]]дағы [[протон]]дар һаны. * '''4''' — [[атом массаһы]]. * '''5''' — энергетик ҡатламдарҙа электрон урынлашыуы. * '''6''' — [[электрондар конфигурацияһы]]. == Химик элементтарҙың тәбиғәттә таралышы == [[Рәсем:Elements-prevalence.gif|407px|left|thumb|Химик элементтарҙың Ер ҡабығында таралыуы ( %).]] Бөтә химик элементтарҙың 88-е тәбиғәттә таралған. [[Технеций]] Tc (тәртип һаны 43), [[прометий]] Pm (61), [[астат]] At (85) и [[франций]] Fr (87), һәм [[уран (элемент)|уран]]дан U (тәртип һаны 92) һүң урынлашҡан элементтар яһалма юл менән алынған. Уларҙың ҡайһы берҙәре бик аҙ миҡдарҙа тәбиғәттә табыла. Ер ҡабығында [[кислород]] һәм [[кремний]] киң таралған. Был элементтар [[алюмин]], [[тимер]], [[кальций]], [[натрий]], [[калий]], [[магний]], [[водород]] һәм [[титан]] менән Ер ҡабығының 99 % тәшкил итәләр, ҡалған элементтарға 1% тура килә. Ер ҡабығында элементтарҙың масса миҡдары кларк һаны менән күрһәтелә. Ер ҡабығы составы [[мантия]] һәм [[Ер төшө]] составынан айырыла. Ер төшө [[тимер]] һәм [[никель]]дан тора. Шулай уҡ [[Ҡояш системаһы]] составы [[йыһан]] составынан айырыла. Йыһан да иң күп таралған элемент водород һәм гелий. == Химик матдәләр == Химик матдә бер төрлө элементтарҙан ([[ябай матдә]]) һәм төрлө элементтарҙан (ҡатмарлы матдә йәки [[химик ҡушылмалар]]) торорға мөмкин. Бер үк химик элементтың төрлө ябай матдәләр барлыҡҡа килтерә алыу үҙенсәлеге [[аллотропия]] тип атала.<ref name="fio.ru">[http://center.fio.ru/method/resources/ALIKBEROVALYU/2004/KONSPECT/KONSP1-04.HTML Простые и сложные вещества. Аллотропия. Названия сложных веществ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130000502/http://center.fio.ru/method/resources/ALIKBEROVALYU/2004/KONSPECT/KONSP1-04.HTML |date=2009-01-30 }}</ref> == Агрегат хәле == Ғәҙәти шарттарҙа 11 элементтың [[ябай матдә]]һе [[газ]] хәлендә (([[Водород|H]], [[Гелий|He]], [[Азот|N]], [[Кислород|O]], [[Фтор|F]], [[Неон|Ne]], [[Хлор|Cl]], [[Аргон|Ar]], [[Криптон|Kr]], [[Ксенон|Xe]], [[Радон|Rn]])), 2 элементтың [[ябай матдә]]һе [[шыйыҡса]] хәлендә — ([[Бром|Br]], [[Терегөмөш|Hg]]), ҡалған элементтарҙың [[ябай матдә]]һе [[ҡаты есемдәр]] хәлендә 500-гә яҡын ябай матдә булыы билдәле.<ref name="fio.ru" /> == Ҡарағыҙ == * [[Химик элементтар исемлеге]] * [[Химик элементтарҙың периодик системаһы]] <references/> == Һылтанмалар == * Химия и Жизнь (Солтеровская химия). Ч. 1. Понятия химии.— М.: Изд-во РХТУ им. Д. И. Менделеева, 1997. * ''Азимов А.'' Краткая история химии. — СПб.: Амфора, 2002. * [http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/v-33-4/3.htm Бедняков В. А. О происхождении химических элементов // ЭЧАЯ. — 2002. Т. 33. — Ч. 4. — С. 914—963.] == Комментарий == {{примечания|group=K}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор =Аншиц А. Г., Грачева Е. В., Клусс О. К., Салькова Е. А.|заглавие =Химия. Версия 1.0|ссылка = |ответственный = |издание = |место =[[Красноярск]]|издательство =Издательско-полиграфический комплекс [[Сибирский федеральный университет|Сибирского федерального университета]]|год =2008|том = |страниц =224|серия =Электронный учебно-методический комплекс|isbn =<nowiki>978-5-7638-1438-5</nowiki>|ref =''Аншиц А. Г. и др.'', Химия}} * {{книга|автор =Бабичев Н. Т., [[Боровский, Яков Маркович|Боровский Я. М.]]|заглавие =Словарь латинских крылатых слов|ссылка = |издание =5-е изд., испр. и доп|место =М. |издательство =Русский язык|год =1999|том = |страниц =784|серия = |isbn =5—200—01686—X|ref =''Бабичев Н. Т., Боровский Я. М.'', Словарь латинских крылатых слов}} * {{книга|автор =[[Верховский, Вадим Никандрович|Верховский В. Н.]]|заглавие =Неорганическая химия|ответственный = |ссылка = https://archive.org/details/verhovskiyneorghimiya/mode/2up|место= |издательство =[[Просвещение (издательство)|Учпедгиз]]|год =1940|том = |страниц = 428 |страницы = |isbn = |ref =''Верховский В. Н.'', Неорганическая химия}} * {{книга|автор =Глинка Н. Л.|заглавие =Общая химия|ответственный = |издание =Издание стереотипное|место =М.|издательство =КноРус|год =2021|том = |страниц =748|серия =|isbn =978-5-406-07956-0|ref =''Глинка Н. Л.'', Общая химия}} * {{статья|автор =[[Ельяшевич, Михаил Александрович|Ельяшевич М. А.]]|заглавие =Атом|ссылка = https://bigenc.ru/physics/text/1839003|язык =ru|издание =[[Большая Российская энциклопедия]]|издательство =[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год =2005|том =2|номер = |страницы =466—470|doi = |ref =''Ельяшевич М. А.'', Атом (БРЭ)}} * {{книга|автор =[[Кедров, Бонифатий Михайлович|Кедров Б. М.]]|заглавие =Развитие понятия элемента от Менделеева до наших дней|ссылка = http://books.e-heritage.ru/book/10081528|место =М.—Л.|издательство =[[Физматлит|Гостехиздат]]|год =1948|страниц =248|ref =''Кедров Б. М.'', Развитие понятия элемента от Менделеева до наших дней}} * {{книга|автор =[[Кедров, Бонифатий Михайлович|Кедров Б. М.]]|заглавие =Эволюция понятия элемента в химии|ссылка = http://books.e-heritage.ru/book/10081527|место =М.|издательство =Изд-во Академии педагогических наук РСФСР|год =1956|страниц =360|ref =''Кедров Б. М.'', Эволюция понятия элемента в химии}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Элементы химические|[[Менделеев, Дмитрий Иванович|Менделеев Д. И.]],}} * {{статья|автор =Раков Э. Г.|заглавие =Химические элементы|ссылка = https://bigenc.ru/chemistry/text/4665821|язык =ru|издание =[[Большая Российская энциклопедия]]|издательство =[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год =2017|том =34|номер = |страницы =63|doi = |ref =''Раков Э. Г.'', Химические элементы (БРЭ)}} * {{книга|автор =Рудзитис Г. Е., Фельдман Ф. Г.|заглавие =Химия. 8 класс|издание =4-е изд|место =М.|издательство =Просвещение|год =2016|том= |страниц =208|серия = |isbn =978-5-09-037746-1|ref =''Рудзитис Г. Е., Фельдман Ф. Г. Химия. 8 класс''}} * {{книга|автор =Ходаков Ю. В.|заглавие =Общая и неорганическая химия. Пособие для учителей|ответственный = |издание = |место =М.|издательство =[[Просвещение (издательство)|Учпедгиз]]|год =1959|том = |страниц =736|серия = |isbn = |ref =''Ходаков Ю. В.'' Общая и неорганическая химия. Пособие для учителей}} * {{книга|автор=Чернобельская Г. М.|заглавие=Методика обучения химии в средней школе|издание= |место=М.|издательство=Гуманитарный издательский центр ВЛАДОС|год=2000|том= |страниц=336|isbn=5-691-00492-1|ref=''Чернобельская Г. М.'', Методика обучения химии}} [[Категория:Химия]] [[Категория:Химик элементтар]] kmscafbx5izrixrzr0lkhfkyuvrjyad 0 9200 1299372 1217230 2026-06-19T02:43:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299372 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаран районы''' — [[Башҡортостан]]дағы муниципаль район. == Географияһы == Район Башҡортостандың көнбайышында [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы]]нда урынлашҡан. Климаты йылы, бер аҙ ҡоролоҡло. Район территорияһында [[Сөн]] йылғаһы башлана. Ере йыуылған һәм типик ҡара, Төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайышта һоро һәм ҡара һоро урман тупраҡлы. [[Имән]], [[йүкә]], [[ҡайын]] һәм [[уҫаҡ]] ағаслы урмандары район еренең 24%-ын биләй. Файҙалы ҡаҙылмалары: [[нефть]] (Михайловка, Арҙат, Мостафа), кирбес сеймалы (Иҫке Тумбағош, Наратаҫты, Аҡбарыҫ, Йәнәхмәт һәм Юность), ҡом ҡатыш ҡырсынташ (Шаран, Баҡса), балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом (Ивановка) ятҡылыҡтарынан ғибәрәт. Майҙаны — 1384 км². Район үҙәге Шаран ауылынан Өфөгә тиклем 201 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Туймазыға 29 км. == Тарихы == 1935 йылда ойошторолған, ләкин, Башҡортостандың административ ҡоролошонда үҙгәрештәр булыу сәбәпле, ике тапҡыр район статусын юғалта, 1967 йылда яңынан тергеҙелә. == Билдәле шәхестәр == * [[Абдуллин Марат Ибраһим улы]] (16.10.1948), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000—2011 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның химия-технология факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2004), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1981). Яҙыусы һәм драматург [[Ибраһим Абдуллин]]дың улы. [[Шаран]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/239-abdullin-marat-ibra-im-uly Башҡорт энциклопедияһы — Абдуллин Марат Ибраһим улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406005842/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/239-abdullin-marat-ibra-im-uly |date=2016-04-06 }}{{V|15|10|2018}}</ref>. * [[Андреева Әлфиә Васильевна]] (23.01.1958), ғалим-ветеринар табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, биология фәндәре докторы (2003), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015). [[Ерекле (Шаран районы)|Ерекле]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/945-andreeva-lfi-vasilevna Башҡорт энциклопедияһы — Андреева Әлфиә Васильевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406003814/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/945-andreeva-lfi-vasilevna |date=2016-04-06 }}{{V|21|01|2018}}</ref>. * [[Густов Виталий Павлович]] (27.03.1949), ветеран-нефтсе, 1967—2009 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1999 йылдан — цех начальнигы. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (2001). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). [[Иҫке Драж]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/3589-gustov-vitalij-pavlovich Башҡорт энциклопедияһы — Густов Виталий Павлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421072606/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3589-gustov-vitalij-pavlovich |date=2016-04-21 }}{{V|22|03|2019}}</ref>. * [[Йософ Гәрәй]] (7.03.1904—22.03.1988), башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1936 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 1937—1939 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары. * [[Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы]] (24.04.1949—3.06.2005), ғалим-агроном, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1996—2005 йылдарҙа Татарстан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры. [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1998). Татарстандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995) һәм Татарстан Республикаһы Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997). [[Түбәнге Зәйет]] ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4269-g-r-ev-r-is-ini-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071617/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4269-g-r-ev-r-is-ini-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|22|04|2019}}</ref>. * [[Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы]] (5.01.1959), педагог, [[Шаран]] ауылы 2-се мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007). * [[Михайлов Дмитрий Иванович]] (7.11.1919—5.12.2018), нефтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1969). [[Шаран]] ауылынан. * [[Сабитов Сәлих Ғиззәт улы]] (10.10.1912—18.05.1979) — Дан орденының тулы кавалеры, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Йәрәмкә (Шаран районы)|Йәрәмкә]] ауылынан<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11249-sabitov-s-likh-izz-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сабитов Сәлих Ғиззәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421102759/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11249-sabitov-s-likh-izz-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|01|10|2017}}</ref>. * [[Фәррахов Миңлехажи Миңлевәли улы]] (19.03.1931—1.02.2003), нефтсе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1971, 1986), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. [[Йомаҙыбаш]] ауылынан. * [[Халиуллин Юрий Михайлович]] (10.08.1943), хәрби инженер-механик-ғалим, контр-адмирал (1990). Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1992—1998 йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге Ленинград Юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһы начальнигы, 1998—2000 йылдарҙа — Хәрби-диңгеҙ инженер институты етәксеһе. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). [[Ҡырым Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» (1988) һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1998) ордендары кавалеры. [[Анисимова Поляна]] ауылынан<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1055-khaliullin-yurij-mikhajlovich.html Башкирская энциклопедия — Халиуллин Юрий Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224062123/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1055-khaliullin-yurij-mikhajlovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|09|08|2018}}</ref>. * [[Закир Һаҙый]] (15.03.1863—1932), [[ХХ быуат]] башы яҙыусыһы. Йәрәмкә ауылынан. * [[Цибизов Леонид Герасимович]] ([[2 ғинуар]] [[1925 йыл]] — [[16 июнь]] [[2009 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танкист. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). Совет Армияһы полковнигы. [[Украина]] Ҡораллы көстәренең генерал-майоры (2008). Красная Горка ауылынан. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} Халыҡтың уртаса тығыҙлығы {{ #expr: ( {{ Население | Шаранский район | ч }} / 1384 round 2 ) }} кеше. Районда 112 ауыл бар, шуларҙың иң ҙурҙары [[Шаран]] (4,7 мең), [[Ерекле (Шаран районы)|Ерекле]] (1,0 мең), [[Түбәнге Зәйет]] (0,8 мең кеше). ; Милли составы<ref>https://web.archive.org/web/20120918054027/http://tatar-bashkort.narod.ru/tb-15.htm</ref><nowiki>:</nowiki> 2010 йылғы йән иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы: [[татарҙар]] — 33 %, [[башҡорттар]] — 24,9 %, [[мариҙар]] — 19,7 %, [[урыҫтар]] — 11,6 %, [[сыуаштар]] — 9,7 %, башҡа милләт вәкилдәре — 4,3 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҡтисад == Район [[ауыл хужалығы]] йүнәлешле, территорияһы һөрөлөүе юғары кимәлдә (56,5 %). [[Иген культуралары]], шәкәр сөгөлдөрө, [[картуф]] үҫтереүгә, һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡа һәм һарыҡсылыҡ буйынса махсуслашҡан. [[Умартасылыҡ]] һәм [[балыҡсылыҡ]] үҫешкән. [[Шаран]] ауылы май яҙыу һәм кирбес заводтары эшләй. == Транспорт == Район территорияһын Баҡалы — Туймазы һәм Саҡмағош — Туймазы автомобиль юлдары киҫеп үтә. == Социаль-мәҙәни өлкә == Районда 49 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта; 4 дауахана, ПУ, 26 дөйөм китапхана, 51 клуб учреждениеһы бар. Урыҫ һәм татар телдәрендә «Шаранские просторы» — «Шаран киңлекләре». гәзите сыға. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|74806}}{{V|15|09|2021}} * [http://www.bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2823 На сайте республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110130162936/http://bashkortostan.ru/state/municipality/municip/detail.php?ID=2823 |date=2011-01-30 }} * [http://www.sharanrb.ru/ Официальный сайт Администрации Шаранского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226064307/http://www.sharanrb.ru/ |date=2020-02-26 }} {{commons|Sharan rayon}} {{Шаран районы ауылдары}} {{Шаран районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Шаран районы]] jonotawq8t9eb4swcqeaes91lc2txwg 0 10649 1299390 1275715 2026-06-19T04:21:15Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Зимний_сабантуй._д._Азикеево,_Белорецкий_район._Башкортостан.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299390 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = | оригинальное название = {{lang-ba|Әзекәй}} | герб = | флаг = |lat_dir = N | lat_deg = 53|lat_min = 55|lat_sec = 52 |lon_dir = E | lon_deg = 58|lon_min = 14|lon_sec = 18 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Белорет районы{{!}}Белорт | район в таблице = | вид поселения = Ауыл Советы | поселение = Әзекәй ауыл советы (Белорет районы){{!}}Әзекәй | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = [[XVIII быуат]], 30-50-се йылдар | первое упоминание = | прежние имена = Күнтәй | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Азикеево (Белорецкий район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Азикеево (Белорецкий район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[Башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453520 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80211807001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Әзекәй''' ({{lang-ru|Азикеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 399 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453520, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211807001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {{ Население | Азикеево (Белорецкий район) }} == Тарихынан == === Рәүиз мәғлүмәттәре === Әзекәй ауыл хакимиәте биләмәһендә ҡатай ырыуы башҡорттары йәшәй. Элгәре ауыл Ҡатай улусы ерҙәренә ингән. Рәүиз мәғлүмәттәренән күренеүенсә, улустың Сермән йортонда ''Зәйет'' исемле өс ауыл күрһәтелгән (Зәйет — кеше исеме, әммә уның шәхесен билдәләй алмағандар). Шул уҡ мәлдә уларҙың һәр береһе үҙенсә аталған: беренсеһе — Әзекәй, бында уға нигеҙ һалыусының улдары Сер-Дүбәй (Серҙебай) (1767—1841) һәм Таулыбай (1761 йыл) Әзекәевтәр йәшәгән; икенсеһе [[Аҙналы (Башҡортостан)|Аҙналы (Мышы)]] тип аталған, унда тәүге төпләнеүсенең улы Мырҙағол Аҙналин (1788 йыл) төпләнгән. Өсөнсөһө [[Ҡаҙыш (Белорет районы)|Баҙыш (Ҡаҙыш)]] булараҡ билдәле булған. Өс ауылға нигеҙ һалыусыларҙың улдарының йәше буйынса уларға нигеҙ һалыныу ваҡытын билдәләргә мөмкин — [[XVIII быуат]]тың 30-50-се йылдары. XVIII быуат аҙағында ауылдағы 55 йортта 268 кеше йәшәгән. 1850 йылда 117 йортта 436 ир-ат һәм 400 ҡатын-ҡыҙ, шул иҫәптән 32 керҙәш ир-егет йәшәгән. 1920 йылда Әзекәйҙә 367 кеше йәшәгән 80 йорт була. 10 майҙан 1 октябргә тиклем зәйеттәр йыл һайын йәйләүгә сыға торған булған. Йәндек, Һүренйәк йылғалары һәм Һандыҡташ шишмәһе буйында йәйләгәндәр. 1843 йылда 717 кеше йәшәгән 125 йорттан 105 тирмә күсеп йөрөгән. Уларҙың 775 аты, 625 һыйыры, 300 һарығы һәм 122 кәзәһе булған. Баҫыуҙарҙа йәмғеһе 200 бот ужым һәм 1080 бот яҙғы иген сәселгән, мәҫәлән, Ниғмәтулла Ураҙов тигән кеше йыл һайын 125 бот иген сәскән<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.108</ref>. === Күнтәй === Әзекәйҙең халыҡ телендәге икенсе исеме «Күнтәй». Һаман да әле әзекәйҙәрҙе «күнтәйҙәр» тип атау дауам итә, риүәйәте онотолмай. Иҙел башында (Белорет) Тирлән заводын, һуңынан Белорет заводын төҙөр өсөн завод хужалары эшселәрҙе Үҙәк Рәсәй өйәҙҙәренән килтерә. {{Цитата |(Завод хужалары)... нисек булһа ла урындағы аҫаба башҡорттар менән уртаҡ тел табырға тырышалар. Ләкин, үҙ ере өсөн баштарын һалырға ла әҙер ата-бабаларыбыҙ ныҡ торалар, ерҙәрен һатмайҙар. Бына ошонда инде И.Б. Твердышев менән И.С. Мясников хәйлә менән алдырыуға күсә. Урындағы аҫаба башҡорттарҙан һөйләшеүҙе Байым тархан алып бара. Һөйләшеүҙәр барған мәлдә Ҡатай волосы старшинаһы Дауыт Йәналинды ҡулға алалар, уның урынына Ҡушыҡ ҡатайы Аккөсөк Таиров (Таһиров) тәғәйенләнә. Волость үҙәге Ҡатай ауылынан Сермәнгә күсерелә. Һөйләшеү уңышлы барып сыҡһын өсөн И.Б. Твердышев менән И.С. Мясников үҙҙәре килтергән мал араһынан иң эре бер нисә үгеҙҙе тотоп һуйҙырырға ҡуша. Итен шунда уҡ башҡорттарға таратып бирәләр. Тиреһен алып китәләр. "Беҙгә ошо тиреләр ҙурлыҡ ҡына ер кәрәк", тиҙәр. Тире күн ҙурлыҡ ҡына ер бирергә бер ҡатлы башҡорттар шатланып риза булалар, үҙҙәренең ныҡ алданғанлыҡтарын белмәйҙәр. Завод хужалары ул тиреләрҙе-күнде нәҙек кенә еп итеп, телгеләйҙәр. Ептәрҙе тоташтырып, ерҙе үлсәр өсөн ҡабат башҡорттар араһына киләләр. Үлсәп ҡараһалар, күп ер майҙаны завод хужалары файҙаһына булып сыға. Шунда ғына аҫаба башҡорттар отолғанлыҡтарының, ғүмер буйы йәшәгән ерҙәренән ҡолаҡ ҡаҡҡанлыҡтарын аңлайҙар, ерҙәрен ташлап, сығып китергә мәжбүр булалар. <ref>Фәрит Шәйәхмәтов. Ҡоҙғон-Әхмәр ауылы тарихы. [http://bashkirica.com/upload/iblock/5e0/5e09e98373228c38b1154466679682d4.pdf]</ref>}} Ауылда абруйлы ғаиләләр күп. Шулар араһынан — Хәлиловтар. Уларҙың уртансы улы Рәшит үҙ иҫәбенә ҡыҙыл кирбестән мәсет һалдыра. Ул 2015 йылдың 11 октябрендә асыла. Халыҡ бер төптән был йортҡа ауылдың абруйлы шәхесе Мәрғүбә Хәлилова хөрмәтенә мәсеткә уның исемен бирергә ҡарар итә<ref>Белорет районы Әзекәй ауылында билдәле йәмәғәт эшмәкәре, ауыл советы депутаты Мәрғүбә Хәлилованы хөрмәтләп иҫкә алдылар [https://bash.news/news/35123_beloret_rajony_zekj_auylynda_bildle_jmt_eshmkre_auyl_sove?lang=bash]{{Недоступная ссылка|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорецк): 7 км == Билдәле кешеләре == * [[Хәкимйәнова Айгөл Мөжәүир ҡыҙы]] (10.07.[[1973 йыл|1973]]) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты. Фәнни эшмәкәрлеге [[башҡорт фольклоры]]ның текстологияһын, музыкаль һәм йыр фольклорының жанр үҙенсәлеген һәм поэтикаһын, башҡорт фольклорының хәҙерге торошон өйрәнеүгә, ҡыр тикшеренеүҙәренә арналған. «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына инеш мәҡәлә һәм комментарийҙар яҙа. Экспедиция материалдары йыйынтыҡтарын төҙөүселәрҙең һәм авторҙарҙың береһе. [[2016 йыл]]да ҡырғыҙ халҡының [[Манас (эпос)|«Манас»]] героик эпосын башҡорт теленә тәржемә итеү эшендә ҡатнаша. ([[2015 йыл|2015]])<ref> [http://bashenc.online/ru/articles/104721/ ХАКИМЬЯНОВА Айгуль Мужавировна]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Белорет районы ауылдары}} [[Категория:Белорет районы ауылдары]] [[Категория:Риүәйәттәр]] 8d6r3alcbqlznjrx7tp0th0p9nops4j 0 10657 1299402 1254877 2026-06-19T04:22:15Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Перед_музеем_А._Мубарякова._Ассы._1997.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299402 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Асы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Асы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 22 | lat_sec = 10 |lon_deg = 57 | lon_min = 33 | lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Белорет районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Ассы | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Ассы | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453562 |почта индекстары = |телефон коды = 34792 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80211810001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} [[Файл:Мубаряков, Арслан Котлыахметович (1908—1977), башкирский советский актёр, театральный режиссёр, д - panoramio.jpg|thumb|Асы ауылында Арыҫлан Мөбәрәков бюсы]] '''Асы''' ({{lang-ru|Ассы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 818 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453562, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211810001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||818||408||410||49,9||50,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Тарихы == Ауылдың исеме есеменә тап килгән, тоҙло, йәки асы һыуҙарына бәйле килеп сыҡҡан. Ул тиҫтәләрсә минераль сығанаҡтары булған урында урынлашҡан. Борондан уларҙың шифаһын яҡшы белгәндәр, йыраҡ-йыраҡтарҙан дауаланырға килгәндәр, шишмәләрҙең шифаһы ХVII — ХVIII быуаттарҙа уҡ файҙаланылған. Асы шишмәһенең һыуында магний, кальций, бром, кремний, фтор кеүек төрлө минераль матдәләр бар. Тәбиғәте таулы-урманлы, ҡарағай, шыршы, ҡайын, имән, йүкә һәм башҡа ағастарҙан торған ҡуйы урмандар ҡаплап алған. Өфөнән — 180, Магнитогорскиҙан 200 километр алыҫлыҡта ятҡан был ауылда уҙған быуат ахырында, ниһайәт, ил кимәлендә даны арта барған шифахана асыла. Ауылдан йыраҡ түгел мәрмәр, төҙөлөштә биҙәү өсөн файҙаланылған төҫлө таштар сығарыла<ref>[http://bashgazet.ru/horoshie-vihadnie/5513-asy-yuary-tbit-mzhize.html «Асы» һыуҙары— тәбиғәт мөғжизәһе]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . Ауылға дан килтергән шәхес — ул Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк әле Протазанов төшөргән «Салауат Юлаев» фильмында төп ролде башҡарған СССР-ҙың халыҡ артисы [[Арыҫлан Мөбәрәков]]. Ул ошо ауылда донъяға килгән, йыш ҡына ҡайтып йөрөгән. Ауылда уға арналған музей асылған, скульптор [[Тамара Павловна Нечаева]] эшләгән бюст ҡуйылған. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет]]): 115 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (ост. 1 02 км): 0 км == Билдәле шәхестәр == * [[Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы]] (1908—1977) — [[башҡорт]] [[СССР|совет]] актёры, театр режиссёры, драматург. [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955). * [[Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы]] ([[1 март]] [[1928 йыл]] — [[12 февраль]] [[2006 йыл]]) — башҡорт тел белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1956). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * [https://vk.com/@ra_wind-reka-urmash-i-taina-grozovyh-kamnei-v-bashkirii Юрмаш йылғаһы һәм күк күкрәү таштарының сере] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Белорет районы ауылдары}} [[Категория:Белорет районы ауылдары]] [[Категория:Инйәр буйындағы тораҡ пункттар]] rkcqtcryliltfr6f7gyj9mxajju8gk9 0 10659 1299385 1284030 2026-06-19T04:20:56Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы День_памяти_Героя_Советского_Союза_Зубая_Утягулова_в_Бакеево._Башкортостан.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299385 wikitext text/x-wiki {{БМ|Баҡый}} {{ТП-Рәсәй|Баҡый |статус = ауыл |башҡортса исеме = Баҡый |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 49 | lat_sec = 6 |lon_deg = 57 | lon_min = 4 | lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Белорет районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 73 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453552 |почта индекстары = |телефон коды = 34792 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80211816006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Баҡый''' ({{lang-ru|Бакеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453552, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211816006. [[File:Зилим - panoramio.jpg|thumb|Ауыл янынан сафтарҙан-саф Еҙем йылғаһы аға]] == Тарихы == Баҡый ауылына [[1711 йыл]]да нигеҙ һалынған.<ref name="Урал" /> Баҡый ауылы [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Гәрәй-Ҡыпсаҡ улусына ингән булған. Ул һәм ошо уҡ улустан Норош, Өмөтбай һәм Хәйбулла хәҙер [[Белорет районы]]на инә. Улар араһында халыҡ һәм хужалыҡтар һаны буйынса Баҡый ауылы айырылып торған, унда 1795 йылда 30 йортта 100 кеше йәшәгән. Илле йылдан һуң Баҡыйҙа 358 кеше һәм 80 хужалыҡ иҫәпләнгән. Ауылдың икенсе исеме — Ирмәк. Тәүге төпләнеүсе һәм уның балалары тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Халыҡтың төп шөғөлө малсылыҡ булған. Игенселек менән күп шөғөлләнмәгәндәр: [[1843 йыл]]да йәшәгән 358 кеше иҫәбенән 96 бот ужым игене сәселгән<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.112</ref>. Алтмышынсы йылдарҙа Баҡый ауыл Советында 800-ҙән ашыу кеше иҫәпләнгән. Мәктәптә уҡыусылар һаны 120-гә еткән булған. Мәктәптең интернаты ла булған. Үкенескә күрә, Зөбәй Үтәғолов исемен йөрөткән мәктәп, балалар һаны кәмегәс, 2008 йылда ябылған. Мәктәптә урынлашҡан музей аҙмы-күпме һаҡланған. Ауылда китапхана бар<ref name="Урал">[[Урал (гәзит)|Урал]]. 30.07.2020 [https://ural-rb.ru/articles/common_material/2020-07-30/ba-yy-h-ybulla-auyldaryna-s-y-h-t-265908 Баҡый, Хәйбулла ауылдарына сәйәхәт]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||73||40||33||54,8||45,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет]]): 125 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет]]): 150 км Белорет районының тау-ташлы төпкөлөндә урынлашҡан ауылға барып етеүе еңел түгел - юлдар хөрт. Етмәһә, оҙаҡ йылдар күрше Ғафури районы яғынан ауылға бара торған юлда [[Еҙем]] йылғаһы аша ныҡлы күпер булманы. 2017 йылда, ниһайәт, күпер төҙөлөп бөтөп, файҙаланыуға тапшырылған. Хәҙер уның аша йөк машиналары ла үтеп йөрөй ала. Ауылды бейк-бейек Йыуанташ, Бизмәнташ, Ҡалыу, Алабейә, Әсҡәт тауҙары уратып алған.<ref name="Урал" /> == Билдәле шәхестәр == * [[Сабир Шәрипов]] (20.03.1948—31.08.2018), [[башҡорт]] яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), [[Белорет районы]]ның [[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Яныбай Хамматов]] исемендәге (2008) һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғәли Ибраһимов]] исемендәге премиялар лауреаты. * [[Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы]] (15.09.1913—15.01.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия рядовойы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). * [[Әбсәләмов Абдрахман Лут улы]] (30.05.1913-1973) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 32-се танк полкы автоматсылар ротаһы командиры, 1945 йылдың мартынан дивизия штабы командованиеһының элемтә буйынса өлкән офицеры. Гвардия капитаны. == Фотогалерея == <center><gallery perrow="6" widths="px" heights="px"> File:IlshatS Utiagulov.JPG|thumb|Белорет ҡалаһында Баҡый ауылы батыры Зөбәй Үтәғолов бюсы File:Въезд в Бакеево - panoramio.jpg|thumb|Баҡый ауылы "ҡапҡаһы" File:Rocks in village Bakeevo (Beloretsk district).jpg|thumb|Баҡый ауылы янындағы ҡаялар </gallery></center> == Видео == *{{YouTube|XBEvIS-7unI|logo=1}} Рабочая поездка Андрея Иванюты в с.Бакеево и д.Хайбуллино Зигазинского сельсовета == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1850-ba-yj-beloret-r-nynda-y-auyl|автор=[[Әсфәндиәров Ә. З.]]}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} == Видео == * {{YouTube|mhMDmP7Dqss|logo=1}}Чем живет народ в глубинке? Зигазинский сельсовет {{Белорет районы ауылдары}} [[Категория:Белорет районы ауылдары]] 85cbv54nlor2y2ir4ejd5uebc0q29uj 0 10681 1299388 1275731 2026-06-19T04:21:08Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Завербованные_на_Инзерский_завод_девушки_с_усмангалинцами._Сидят_родители_Г._Ситдыковой.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299388 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{БМ|Инйәр (мәғәнәләр)}} '''Инйәр''' ({{lang-ru|Инзер}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[Инйәр ауыл советы]]ның үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4329 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453560, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211820001. == Халыҡ һаны == {{ Население | Инзер (Белорецкий район) }} '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' == Географик урыны == [[File:Девлеткильдеев Мотив инзерского завода 1928.jpg|thumb|200px|слева|Ҡасим Дәүләткилдеев. Инйәр заводы мотивтары 1928]] Ҡасаба Инйәр йылғаһы буйында урынлашҡан, уның ситендә Кесе Инйәр һәм Оло Инйәр йылғалары ҡушыла. Инйәр аша 80К-031 Өфө — Белорет автомобиль трассаһы үтә. Инйәр тимер юлы станцияһы бар. * Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет]]): 85 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Инйәр): 0 км == Тарихы == ХVIII быуат аҙағында әлеге Инйәр ауылы урынында Хәсән тип аталған башҡорт ауылы булған. 1795 йылғы халыҡ һанын алғанда 30 йорт-ихата теркәлгән, ҡатай ырыуы башҡорттары йәшәй. Инйәр ауылы (ҡасаба ла булып алған) 1859 йылда барлыҡҡа килгән тип һанайҙар. Тап шул ваҡытта урман менән кәсеп итеүсе сәнәғәтселәр килеп сыҡҡан, улар артынан тау сәнәғәте әһелдәре килгән. Суйын иретеү заводы асҡандар. Хәсән ауылы иһә йылға ағымынан түбәнгәрәк күсенеп, [[Яңы Хәсән]] ауылы булып киткән Инйәрҙәр күп йылдар ошо заводта эшләгән, завод өсөн ағас ҡырҡҡан, шул уҡ ваҡытта арыш, тары, ҡарабойҙай үҫтергән. [[1927 йыл]]да тәүге паровоз килгән. Ҡасабала төбәктәге башҡа ауылдарҙан алда радио, боҫтан эшләгән электр станцияһы, балалар баҡсаһы һәм яслиҙар, клуб һәм кино донъя күргән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәм унан һуң да бер нисә йыл Инйәр йылғаһы буйында цех - күмер әҙерләү мейестәре ({{lang-ru|углежжение}}) булған; унда ағас яндырып, Белорет металлургия заводы өсөн күмер етештергәндәр. Заводҡа эшкә республиканың төрлө яҡтарынан йәштәрҙе (башлыса ҡыҙҙар) йыйып килтергәндәр <ref>Гүзәл Ситдиҡова.Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым: шиғри әкиәт, мәҡәлдәр донъяһы, яҙмышнамә. — Өфө: Китап, 2002. — 240 б.</ref> . Күмер яндырған урын әле лә ҡарайып күренеп ята. [[1972 йыл]]да [[Ҡарлыман (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡарламан]]дан [[Белорет]]ҡа киң колеялы тимер юл Өфө яғынан Белоретҡа шоссе юл һалыныу ҡасаба тормошона ла ҙур үҙгәрештәр индерә<ref>Инзер http://nasledie-sela.ru/places/BAK/1479/11827/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606092644/http://nasledie-sela.ru/places/BAK/1479/11827/ |date=2018-06-06 }}.</ref> === Инйәр бөгөн === {{main|Инйәр ауыл советы}} Инйәр күп милләтле һәм күп телле төйәк. Бында бөгөн 30-ҙан ашыу милләт кешеһе йәшәй. Әлеге көндә Инйәр ауыл советы – Белорет районының иң ҙур урындағы хакимиәте булып тора: уға 21 ауыл инә. == Билдәле шәхестәре == * [[Алтынбаев Рәнис Рәйес улы]] (18.08.1976), дәүләт эшмәкәре, ғалим, ҡурайсы-педагог. 2011 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәҙәниәт министры урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). * [[Качалкова Ольга Александровна]] (2.06.1979), спортсы. Йәйге биатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1999). Европа чемпионы (2 тапҡыр, 1998)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/6667-kachalkova-olga-aleksandrovna Башҡорт энциклопедияһы — Качалкова Ольга Александровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421160039/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6667-kachalkova-olga-aleksandrovna |date=2016-04-21 }}{{V|31|05|2019}}</ref>. * [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] (10.06.1952), яҙыусы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы, Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы лауреаты. * [[Әлибаева Ләлә Әмирйән ҡыҙы]] (4.03.1949), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм профсоюз эшмәкәре. 2002— ... йылдарҙа Инйәр участка дауаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998) һәм почётлы доноры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4127-inj-r-beloret-r-nynda-y-auyl}}{{V|3|03|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Белорет районы ауылдары}} [[Категория:Белорет районы ауылдары]] gohs8weckkq76ow42ofi5v67iloa2q4 0 11856 1299406 1272031 2026-06-19T04:22:30Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Почетная_грамота,_выданная_охотнику_И._Сагадатову,_дер._Зуяк_Белорецкого_района_РБ.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299406 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Йөйәк |статус = ауыл |башҡортса исеме = Йөйәк |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 54 |lat_min =24 |lat_sec = 19 | lon_deg = 57 |lon_min =22 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Белорет районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 849 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453564 |почта индекстары = |телефон коды = 34792 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80211817001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Йөйәк''' ({{lang-ru|Зуяково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 849 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453564, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211817001. [[Файл:Выпускники Зуякской школы с учителями. Белорецкий район.jpg|thumb|Йөйәк мәктәбен тамамлаусылар уҡытыусылары менән]] [[Файл:Встреча поэтессы Г. Ситдыковой с юными односельчанами в Зуяковской школе.jpg|thumb|Шағирә Гүзәл Ситдиҡова тыуған мәктәбе уҡыусылары менән]] == Тарихы == [[File:Белорецкий район Башкортостана. Зуяково.jpg|thumb|слева|Ауыл күренеше]] Риүәйәт буйынса ауылға Ҡолман тархандың улдарының береһе нигеҙ һала. Ҡолман тархан 1718 йылда батша [[Пётр I]] Указы буйынса [[Ҡатай]] улусы ерҙәренең сиктәрен аныҡлаған грамота ала («владенная выпись»). Әммә ауыл был ваҡиғанан күпкә алда булыуы мөмкинлеген [[ҡатайҙар]] менән [[ҡумрыҡ]]тар араһындағы бәхәс делолары асыҡлай. Ҡатай яғынан Ҡолман был ерҙәрҙә улар бик борондан йәшәүҙәрен, ә ҡумырыҡтар яғынан Һәүәләй Аҡҡужин бәхәсле ерҙе ике йөҙ йылдан артыҡ биләүҙәрен әйтә. Йөйәк күршеһе [[Ғәбдөк]] ауылы боронғо бер картала ''Кулманово'' тип теркәлгән. Ошоларҙан сығып ауылдар күпкә алдараҡ барлыҡҡа килгән, тип фаразларға була. Рәсми сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр 1759 йылда иҫкә алына. Был йылда ауылдың ике кешеһе — Аяз Тоғумаев һәм Сәфәр Ҡасҡаев башҡа ҡатай ауылдары халҡының 159 кешеһе иҫәбендә сауҙагәр Матвееевҡа [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] буйындағы аҫаба ерҙәрен 8 йылға ҡуртымға (аренда) биреү купчийына ҡул ҡуя. === Аралар === Инйәр ҡатайҙарының иң ҙур араларынан ''Туғанаш араһы'' XIX быуаттың беренсе яртыһына тиклем ауылда берҙән-бер ара була. Туғанаш атамаһы районда ныҡ таралған — Туғанаш ятыуы, тауы, Сәфәрғол ауылының икенсе исеме, Арышпар ауылы янындағы бер утар исеме, Собханғол ауылы янында бер йылға исеме, Үрге, Урта, Түбәнге Туғанаш утарҙары<ref>Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках).(По материалам УНЦ РАН, ф.3, д.298, л.13-14; РГАДА, ф.1324, оп.1д.3765, л.112;МИБ, т.3, с.353-254) Белорецк, 2012.</ref>. XIX быуаттың беренсе яртыһында Туғанаш араһынан ''Һибәтис, Һәйетбай, Мәнтәй, Күскенсе'' аралары айырылып сыға, ҡайһы берҙәре ҡушамат булараҡ та йәбешкән. Мәҫәлән, Исмәғилов Ибраһим раҫлауынса, ''буғашай'' тигән атама был нәҫелдең үҙ-һүҙле, ныҡыш булыуҙарына ҡарата бирелгән(«б…ғын ашаһа ашар, әммә үҙ һүҙен бирмәй улар», тиҙәр уларға ҡарата). Ә уға тиклемге араны Ибраһим бабай «Ниңә, шул элекке атама -Туғанаш булған, әлбиттә!»-тип яуаплай. Атауллин Хөснөтдин, Солтанов Әхмәҙғәле, Йәһүҙин Бәйтулла, Фәтиха Ғәрифуллиналар ауылда борон Туғанаш араһы булыуын яҙҙырҙылар. === Атамалар === Ауыл Йөйәк йылғаһы буйында дүрт урында булып, әлеге урында Һибәтулла Ҡолбаев [[1833 йыл]]да күсеп ултырғас барлыҡка килгән. Элекке урындарҙа Үрғышлау (Үрге ҡышлау), Арғышлау (Араҡышлау), Иҫке ауыл, Түбәнге ауыл атамалары тороп ҡалған. Һибәтулла Ҡолбаев турһында сығарылған йыр ҙа бар ине. Олоялан тигән урында Изгеләр зыяраты (Яҡшылар зыяраты тип тә йөрөтәләр) бар. Унда бөтә Ҡатай еренән күренекле кешеләрҙе килтереп ҡуйғандар. Тик унда ҡәбер таштары ла, башҡа билдәләр ҙә беленеп бармай, серлелеге менән айырыла был урын. Риүәйәт буйынса, бында ҡасандыр бик күренекле кешене ҡуйғандар, аҙаҡтан уның янына Ҡатай иленән кемде «яҡшылар» иҫәбенә индергәндәр — шуларҙы килтереп ҡуйғандар<ref>Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.</ref>. === Рәүиз мәғлүмәттәренән === [[1795 йыл]]да ауылда 179 кеше 42 хужалыҡта йәшәй, 1834 йылғы рәүиз 162 ир кеше, 118 ҡатын кешене теркәй.1859 йылғы рәүиз 135 ир кешене, 134 ҡатын кешене теркәй. 1924 йылғы [[Уҫманғәле]] улусы буйынса төҙөлгән ведомостә ауылда 205 ир кеше, 219 ҡатын ҡыҙ теркәлә, 1961 йылда ауылда 839 кеше йәшәй, ә 2006 йылдың 1 ғинуарында — 914 кеше (257 хужалыҡ). Ауылдың халҡы башҡорттар, егерменсе быуат башында ауылға бер нисә татар һәм урыҫ ғаиләһе килеп нигеҙләнә. Әлеге көндә лә уларҙың нәҫелдәре, Белорет — Шишмә тимер юлы төҙөлөшө осоронда килгән ғаиләләрҙең бер нисәһе ауылда йәшәйҙәр. Балалары башҡорт мәктәбендә уҡый, башҡорт телендә иркен аралаша<ref>Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.</ref>.(И.138, оп.2, д.556, д.695,763а). Ауылда этнографик тикшеренеүҙәр менән [[Руденко Сергей Иванович|С.Руденко]], Л.Берхгольц, Д.Никольский, егерменсе быуаттың егерменсе йылдарында Дмитриев етәкселегендәге этнографик экспедиция подотряды була. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Н. В. Бикбулатов]], М. Муллағолов,Р.Б. Әхмәҙиев, [[Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы|Ә. Сөләймәнов]], [[Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы|Р. Солтангәрәева]] һ.б. ауылда тикшеренеү эштәре менән булып китәләр. === Музей === {{төп мәҡәлә|Йөйәк мәктәбе музейы}} Ауылдың тарихы краевед Р. Шәйбәков материалдарында киң яҡтыртыла. Ауыл мәктәбендә уның тарафынан бик бай [[Йөйәк мәктәбе музейы|музей]] булдырылған. Музей Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы музейҙары иҫәбенә кергән<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82_%22%D0%9B%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B8%D0%B9_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%22.png Сертификат «Лучший школьный музей Республики Башкортостан»]</ref>.. == Этимологияһы == Ауыл исеме шул исемдәге йылғанан алынған. Ауыл ун туғыҙынсы быуаттың утыҙынсы йылдарына тиклем [[Йөйәк (йылға)|Йөйәк йылғаһы]] буйлап дүрт урында теркәлә, әлеге урында ауыл Генерал-губернатор Перовскийҙың утарҙарҙа йәшәүҙе тыйған указынан һуң ойошҡан.<ref>Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап,2002. — 256 с. — 72-я с. ISBN 5-295-03192-б</ref> Йылға исеме «Йөй» һүҙенән барлыҡҡа килгән, тигән вариантты Атауллин Хөснөтдин бабай яҙҙырҙы. [[Башҡорттар|Башҡорт халҡы]] йылғаларға исемде йыш ҡына уның сифаты буйынса ҡушҡан. Бабай раҫлауынса Йөйәк йылғаһы яҙ көнө ярҙарынан сығып ярҙы ашап икенсе ерҙән аға, ә элекке йырҙа үлән баҫып бөтөп ерҙә «йөй»ҙәр ҡалдыра. Ауыл янындағы Аҡтау башынан йылға тамағына табан ҡараһаң яландар шундай «йөйҙәр» менән сыбарланған. Йөйәк һөйәктән барлыҡҡа килгән, йылғаға ҡорбан итеп салған малдың һөйәген ташлағандар тигән вариант бар(Исмәғилов Сафа). Тағы бер фаразды [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл Ситдиҡова]] бирә. Монгол телендә «зөөг» һүҙе — «һыуыҡ» тигәнде аңлата, ә «з» менән «й» телдә бер-береһен алмаштырып килеүсән, шуға күрә был вариант та урынлы булыуы ихтимал, ти ул. Ауыл халҡы башлыса тәүге вариантты иң дөрөҫө тип иҫәпләй. Тик атамалар тамыры төптәрәк яталыр. Йөйәк-Йайыҡ-Эйек исемдәре оҡшашлығынан сығып уның исеме төрки телдәрҙә ҡулланылған «йәйек» йылға тигән мәғәнәлә ҡарарға ла булыр ине, тик Йөйәк йылғаһы бик киң түгел. Боронғо төрки телдәрҙә ыдук//ыйык «изге» йылға тигәнде аңлатыуын иҫәпкә алып ошо вариант та иғтибарға лайыҡ, тиергә була лыр. Эҙләнеүҙәрҙе ошо йүнәлештә лә алып барырға кәрәктер<ref>Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.</ref>. Ә нисек «Йөйәк» "Зөйәк"кә әүерелгән һуң? Был урыҫсаға тәржемәнең кире башҡортсаға калькаланыуынан килеп сыҡҡандыр. Ун һигеҙенсе- ун туғыҙынсы быуат урыҫ документтарында ауыл Зюяково тип яҙыла, төркисәнән урыҫсаға бер тәржемәлә Юяково варианты бар. Тимәк, ауыл исеме урыҫсаға Юяково-Зюяково тип ауҙарылған, һуңғараҡ урыҫ теленә тағы ла яраҡлаштырылып Зуяковоға әйләнгән. Йылға исеменән алынғас ауыл исеме уға «-ово» ҡойроғо тағылырға тейеш түгел, ул Зуяк ҡына булырға тейеш. Билдәле крайҙы өйрәнеүсе М. Ф. Чурко (утыҙынсы йылдарҙа репрессиялана) яҙмаларында ауыл тик Зуяк формаһында яҙыла. Ауылдың ике төрлө атап йөрөтөлөүе [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] власы урынлашҡас барлыҡҡа килгән (өлкән быуын тик Йөйәк формаһын ҡулланды)<ref>1.Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.</ref>.<ref>ЦГА РБ, ф.2, оп.65, д.4655; И.138, оп.2, д.556, д.695,763а</ref> == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {{ Население | Зуяково }} ; Милли состав 95 % халҡы — [[башҡорттар]] == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 150 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Зуяково): 1 км == Тирә-яҡ мөхит == {{Hider|title = ''Тирә-яҡ мөхит''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =Ауыл [[Инйәр (йылға)|Инйәр]] йылғаһының ике яҡ ярына урынлашҡан. Ауылдан өҫтә [[Инйәр]]гә [[Бирйән йылғаһы]] (алты саҡрымда), [[Манажы]] (өс саҡрымда) Инйәрҙең уң яғына, [[Һилеғорғо йылғаһы]] (бер саҡрымда) йылғаһы һул яғына ҡоя. Инйәрҙең һул яҡ ярындағы Асыу һырты, [[Берештамаҡ]] яғына Асыу йылғаһы аға. Асыу һырты [[Береш]] башына тоташа. Асыу һыртына тоташмай ғына пирамидаға оҡшаған Ҡаратау айырылып тора. Атамаһы ҡарайып күренгән ылыҫлы ағастар арҡаһында бирелгән. [[Көртмәле]] күп була, халыҡ мүген ала. Ҡаратау төбөндә Инйәргә [[Һилеғорғо йылғаһы]] ҡоя. Атама "һил-тыныс, һиле(урын) һәм ғорғо(ҡурғы, йә үҙән) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгәндер. Йылға үҙәне, ысынлап та, тыныс, керер урыны тар, ҡыҫыҡ булһа ла, эстәрәк тотош бер ғәскәр кереп йәшенерлек ерҙәре бар. Йылға башынан тиҙ генә төрлө яҡтарға барып етерлек юлдар саты - Береш башы, Елмерҙәк һырты,һәм башҡалар. Бынан элгәре Инйәргә туранан йоморо юл булған.Йылға тамағында бәләкәй генә шарлауыҡ бар,халыҡ уны яратып Гөрләүек тип йөрөтә. Был урын һәм бейек, ҡыҙыл мәтеле, ҡыҙғылт ташлы Ҡыҙылъяр туристарҙы иң йәлеп иткән урын. Сутый тигән тау бар. Лесничествоға ҡараған йөҙөнсө кварталда ятҡан өсөн ҡушылған. Бынан [[Елмерҙәк]] һырты башлана. Яңауылда( алтмышынсы йылдарҙа барлыҡҡа килгән ауыл урамы, хәҙер Бабич урамы) Ташлыйылға шишмәһе ҡоя. Ташлыйылға Мәсе төбөнән (Сутыйҙың ҡараңғы ҡояш төшмәгән урыны) ағып сыға. Ҡыҫҡа үҙәк Ҡаршы тауҙы икегә бүлә (үҙәк тип тә әйтерлеге юҡ, тауҙың уйпатыраҡ урыны). Арыраҡ Оҙонуй (уй-үҙәк тигәнде аңлата) үҙәге, тауы. Арыраҡ Ҡолоҡай үҙәге, унан Аҡтау (Аҡтау иртәнге сәғәттә ап-аҡ булып күренеп ята, ә Ҡаратау киске эңерҙә бигерәк ҡарайып күренә). Аҡтау, Оҙонуй, Ташлыйылға тауҙары Оҙонуй йылғаһы башында Мәсе(мәс-ҡороған һыу) төбөндә тоташып Елмерҙәк Һыртының биләнен башлайҙар. Ары Йөйәк йылғаһына ҡойған йылғалар китә (Ағуй, Ҡаршылма(ҡар шылмалы тау), Ҡайынтүш, Һыуыҡйылға, Машай, Тирҫүңер(тауҙың төньяҡ битендәге -тирҫтәге үңере), Көҙгөйорт һ.б. былары ошондай йылғалар ағып төшкән үҙәндәр, шул исемдәге тауҙар. [[Бирйән йылғаһы]] Бирйән һыртынан ағып сыға. Манажы йылғаһы Инйәргә уң яҡтан ҡоя, ауылға өс саҡрым. Ырыҫҡол тауы(Ырыҫҡол бейеге). Салауат Юлаев көрәштәше Ырыҫҡолдо дошмандар ҡамап тотам тигәндә ҡаянан аты менән Туғанаш ятыуына һикереп(ул ҡая Ғәбдөк ауылынан аҫтараҡ, уны тимер юл тоннеле тишеп үтә) ҡаса, Инйәр буйлап килеп Манажы(тау йылғаһы мәғәнәһендә) тамағынан әле Ырыҫҡол бейеге тип йөрөтөлгән тауға менеп Бирйән һыртынан юл яҙҙырған. Манажы тамағынан аҫтараҡ Салауат тобаһында(тоба -ятыуҙың ярға инеп торған ере, ҡултығы) Салауат атын йөҙҙөргән, ти риүәйәт. Ауылға тиклем шаршылар, ятыуҙар. Бирйән шаршыһы иң ҡаты, иң ҡурҡынысы(йәнеңде ус төбөндә тотоп ҡычна килерлек ҡурҡыныс). Яҙ көндәре туристар батҡылай. Аҫтараҡ Ҡара шаршы, оҙон ғына. Шунан Манажы тобаһы. Манажы шаршыһы,уға тоташып тиерлек Ҡотһоҙ шаршы(бик хәүефле, һалсылар өсөн ҡурҡыныс таштары күп).Аҫтараҡ Салауат тобаһы. Ҡобәғәт ятыуы, Ҡөбәғәт аралы, Ҡөбәғәт шаршыһы, шунан иң тәрән ятыуҙарҙың береһе- Һилеғорғо ятыуы. Ятыуҙан аҫта Көҫәш шаршыһы, ул шаршы башланған ерҙә Татар тобаһы(бер татар бабайы мурҙа һалған).Көҫәш шаршыһынан ағын һыу ауыл шаршыһына тоташа. Шунан Таш төбө тигән ҡая. Башҡортостандың ҡыҫҡаса энциклопедияһында был ҡаяларҙы кембрий ултырмалары тиелгән.Уң яҡта ауыл тапҡырындағы тау Ҡымыҙлыҡ һырты, ул Инйәр буйлап өҫтә Манажы һыртына тоташа.Ҡымыҙлыҡ һырты ауыл осондағы Өкө тауына көнбайышта тоташа. Был тауҙа оҙаҡ бер ҡарт өкө йәшәгән тигән аңлатма ышандырып етмәй, Тау үҙе өкө башына оҡшап торғаны өсөн шулай ҡушылғандыр. Йөйәк йылғаһы буйынан тауға ҡараһаң өкө башы төҫмөрләнә. Был бигерәк көҙ, ҡыш айҙарында ҡар яуғас асыҡ күренә. Ауыл ятыуы оҙон ғына, Ауыл аралы бик матур, шыршылар үҫә, матур ғына яланы бар, элегерәк уға тоташа биреп Ҡарағат аралы була торған ине, тимер юл һалған саҡта ташын алдылар, хәҙер юҡ. Өс арал -ауыл аралы, Ҡарағат аралы, Зыярат аралы була торған ине, хәҙер тәбиғәт яңынан үҙенекен итә - аралдар барлыҡҡа килә башланы. Артабан Инйәргә ҡойған Ҡун йылғаһы буйы атамалары китә. Өкө тауы Боланатҡан һырты менән тоташа, ары Боҫтапал(томан-боҫ ятҡан), Сатлыҡ башы -унан Һынташҡа Бирйәндең көнбайыш битенән барып етергә күп ҡалмай(Ҡойоло яланды үткәс һыртҡа етәһең, унда боронғо топографик маяҡ,унан күп тә бармайһың Һынташ күренә. Ҡун йылғаһы буйлап өҫкә барһаң Аллаһыяр(тауы ла бар), Шәкрембәт(был яландан Ғәбдөктәрҙең йәйләүе Ташлуйға юл китә-шул исемдәге кешенән исеме),Әсәт, Ишәт, Бейембәт(өсөһө лә антропоним, каеше эшмәкәрлегенә бәйле был микротопонимик атамалар), Оло ялан, Сатлыҡ һәм башҡа яландар (Күрән ялан, Ҡужалы). Ҡун башына тиклем халыҡтың сабынлыҡтары. Күбеһенә кем сапҡан борон — шуның исеме ҡушылғаны аңлашылып тора. Рәүиз материалдарында был исемле кешеләр осрай(уларҙың нәҫелдәре һаман да саба ҡайһы бер сабынды, мәҫәлән, Әсәт сабыны). Ҡун тамағына әйләнеп ҡайтайыҡ. Унан аҫҡа уң яҡлап Оҙонташ тауы(яҫы таштар нигеҙгә шул тауҙан алына),Яҙлау,Кәзәташ(уныһы инде Ғәбдөк ауылы осонда). Инде Инйәрҙең һул яғынан ауылға урап ҡайтайыҡ.Сәтәй аралы, ятыуы аша сығып Һуҡаяш тамағына бараһың. Һуҡаяш тамағынан был йылға буйлап Аҡбеләк һыртына(унан Ырау башына юл китә) етәһең, Аҡбеләктән йөйәктәрҙең йәйләүе Арҡайортҡа барып етеп була.Унан Байларҡунған һырты. Һуҡаяш тамағынан һуң Атүлгән кисеүен үтеп Инйәр буйлап Энекәй яланына(шаршы ла бар,элек Энекәй аралы ла була торғайны, хәҙер аралдың уң яғы күл булып ҡалды, сөнки тимер юлы аралдан үтте)етәбеҙ, унан Ҡарағай яры(Түбәнкаул һырты Инйәргә терәлгән ере)аҫты, ары Ҡолбай ҡылыһы(старица), тағы уң яҡ ярҙағы Пристань тапҡыры, был ерҙе лә Пристань тиҙәр(был урында Француз заводы, рәсми исеме Ләмәз заводы өсөн суйын ағыҙыуға тәғәйенләнгән баркалар яһағандар). Ауылға яҡын ауыл зыяраты. Йөйәк йылғаһын аша сыҡһаң Зарник тигән ер(Француз заводы контораһы туғын бөгә торған мастерской төҙөткән - халыҡ парникты-туғынды ҡаҙанда парлап бешерә торған урынды зарник тип үҙгәрткән. Ауыл уртаһында ла борон Колотов исемле урман промышленнигының туғын бөгөү мастерскойы булған, туғын бешерә торған ҡаҙаны яр буйында ятты, тик кемдер бер-нисә йыл элек төндә металға оҙатты ул ҡомартҡыны). Йөйәктең һул ярынан Соңҡоруй яланы, үҙәге, Мерәҫ үҙәге, Ҡоҙашман яланы, Ары — Түбәнкаул яланы(бында Иҫкауылдан Һибәтулла Ҡолбаев туған-тумасаһы менән күсеп ултырған. Аҙаҡ тағы ла икенсе ергә, Инйәр буйына Таш төбөнә күсенгән. Ауылға яңы урында нигеҙҙе ул һалған). Йөйәк йылғаһына яҡын Балыҡҡаҡлаған яланы, ары Тиҙәктүккән яланы, йылғаһы, ары Бәҙоҡ йылғаһы(йылға буйында Бәҙеғөтдинде граждандар һуғышынан һуң кәзә урлаған, тип атып киткәндәр, шунда күмелгән). Ары Иҫкауыл. Борон төп, мәсетле ауыл ошонда булған. Унан тауға Арҡайорт йәйләүенә барып булған Күс юлы китә (ул юл башланған үрҙе Түш, тип йөрөтәләр). Ары Йөйәк буйлап Суҡҡарағай, Күперле, Ҡаршылма(ҡар шылмалы текә генә битле үҙән) тигән йылға, шишмәләр, яландар. Ары Әлибай, Ҡыҙылбай яландары,Ҡаршылма яҡлап Ҡайынтүш, Һыуыҡйылға яландары, йылғалары, шунан Изгеләр(Яҡшылар)зыяратын үтеп Оло яланға етәһең(уның уртаһында Йөйәктең уң яҡ ярында тағы элекке ауыл урыны - Араҡышлау-халыҡ Арғышлау, ти ҙә ҡуя. Оло яландан һуң Көҙгөйорт, Моронсаҡ, Үргеҡышлау,Икеара,Килдеғол, Бисәләр өмә иткән, Бикбау,Ҡоҙғоноя, Ҡаранйылға, Аҙнабай утары, Шәмей(Шәмиғол утары булған), Әҙелтүбә, Олоюл (борон был юл әбей батша заманында уҡ һалынған, тиҙәр, Өфө-Белорет юлы башлыса шул юлды ҡабатлай, тик Байларҡунған тауын һәм Елмерҙәкте артылғанда ғына бераҙ үҙгәрә — «Ҡәйнә теле» тигән «экзотика» урынына Әбей батша юлында «объезд» тип аталған урын бар), Мәтрәй кордоны (Оло юлда ылау сапҡанда аттарҙы алмаштырыу урыны), Иҫәргиҙә, Бейәуралған, Сәкәшле,Башэлгән(граждандар һуғышы тамамланғас ошо урында булған алыштан һуң һәләк булғандарҙы ерләйҙәр, әммә күпмелер ваҡыттан берәү ул урында бер баш һөйәге табып алып ағасҡа элеп китә), Ҡарағас тауы(унда үҙ атамалары байтаҡ — Лаптев яландары — урман промышленнигы Лаптевты билдәле яҙыусы Ремезов «Урман ҡырыусы» тип атаған һәм шул исемдәге мәҡәләһен уға бағышлаған — яландар урман ҡырыуҙан барлыҡҡа килгән, ары Милицейский, Конторский — былары Инйәр леспромхозы бесән сапҡанда бүленгән яландар; Селекле, Ҡунаҡбай — быныһы Йөйәк кешеһе исеме), Сәлим(Йөйәк кешеһенән) утары, Маяҡ, Соҡорло ялан(Маяҡ артеле силос соҡоронан ҡалған), Таллы ялан, Туҙҡыуыш, Ҡолоносҡан, Ғүмәр шишмәһе, Татыр йылға, Йөйәк башы былары-Йөйәк йылғаһы бассейнындағы шишмәләр,йылғалар, яландар. Күбеһе кеше эшмәкәрлегенә бәйле атамалар, йәғни микротопонимик атамалар(Мерәҫ, Ҡоҙашман, Әлибай, Килдеғол, Бикбау, Аҙнабай, Шәмей-Шәмиғолдан үҙгәртелгән, Сәлим утары шул кешеләрҙең бесән сапҡан, яҙлаған, көҙләгән, ағас киҫкән, эшкәрткән урындары). Шәйбәков Р.Г. }} === Тергеҙелгән шишмә === Ауылдың уртаһынан аҡҡан Инйәр йылғаһына ярайһы ҙур ғына тау йылғалары — ауыл башында Һилеғорғо, түбән яғында Йөйәк йылғалары ағып төшә. Ә уң яҡ ярының уртаһындағы үҙәктән кескәйерәк Оҙонуй килеп ҡушыла. Был йылғаның үҙ шишмәһе лә бар. Уны уралтаҡан еректәр мал йөрөү арҡаһында юҡҡа сыҡҡас, шишмә лә юғалыу сигенә етә. Мәгәр шағирә [[Гүзәл Ситдиҡова]] һәм уның тормош иптәше [[Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы|Ғилман Ситдиҡов]] үҙ ғаилә ағзалары, ауылдың бер нисә кешеһе ярҙамы менән уны тергеҙеп, тирә-яғын төҙөкләндереп ҡуйҙы. Был эшкә өлөш индереүселәр араһында уҡытыусы-ветеран [[Шәйбәков Ринат Гәрәй улы|Ринат Шәйбәков]] та була<ref>[https://agideljurn.ru/articles/common_material/2020-02-25/tau-yyl-a-y-yar-yu-a-a-23820 Тау йылғаһы ярһыу аға…]</ref><ref>Үҙ Ҡояшым, үҙ Айым: шиғри әкиәт, мәҡәлдәр донъяһы, яҙмышнамә. — Өфө: Китап, 2002. — 240 б.</ref> <gallery> File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО "Уфаэнергоучет", восстановление родника.jpg|Шишмәне тергеҙеүгә әҙерлек уның тирә-яғын сүп-сарҙан таҙартыу менән башлана File:Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы Шәйбәков Ринат Гәрәй улы.jpg|Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы Шәйбәков Ринат Гәрәй улы үҙ тракторы менән таш килтерә File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО "Уфаэнергоучет", восстановление родника в Зуяково.jpg|Һәр эште теүәл башҡарыу зарур. Нигеҙ һалыуға шишмә эргәһендәге тәбиғи таштар ҡулланыла File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО "Уфаэнергоучет", восстанавление родника в Зуяково.jpg|Нигеҙе һалынғас, шишмә янына төшөү өсөн баҫҡыс һалырға тура килә File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО "Уфаэнергоучет", восстанавление родника. 2013.jpg|Шишмәнең ҡоймаһы ла, металл иретеүсе оҫтаһын ла Өфөнән килтерелә File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО "Уфаэнергоучет", восстанавление родника в Зуяково. Завершение.jpg|Төҙөкөләндерелгән шишмәнең күренеше Рәсем:Зуяк5.jpg|Оҙонуй үҙәге. Атама ике һүҙҙән - ''оҙон'' һәм ''уй'' (уйһыу, уяҙ)- тора Рәсем:Зуяк,_шишма.jpg|Оҙонуй йылғаһы тау йылғаларына хас ташлы, ярҙарында ла таш күп. File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО "Уфаэнергоучет", восстанавление родника в Зуяково. Работа завершена.jpg|Шишмәне төҙөкләндереү тамам. Ә һыуы ниндәй тәмле һәм йомшаҡ! </gallery> == Билдәле шәхестәр == * [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы]] (Ғәйнетдинова)— Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]] — әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, БДПУ доценты * Ғәзизов Искәндәр — йырсы * [[Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы]] — мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы кинематографисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. * [[Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы]] — рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты. * [[Миһранов Марс Шәрифулла улы]] — техник фәндәр докторы, ӨДАТУ доценты * [[Мөлөков Харис Яҡуп улы ]]— физик, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, техник фәндәр докторы, БДУ доценты булып эшләне. * [[Мөхәмәтдинова Сәғиҙә Хашим ҡыҙы]] (1931—2018), металлург, канатсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы * [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Ситдиҡова (Ғәйнетдинова) Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — шағир, прозаик, публицист, тәржемәсе, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар берлеге ағзаһы, йәмәғәт эшмәкәре * [[Шәйбәков Ринат Гәрәй улы]] — тарихсы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһы Почет грамотаһы, «Башҡортостан Республикаһының барлыҡҡа килеүенә 100 йыл» юбилей миҙалы(2018) менән бүләкләнгән. Белорет ҡалаһының Григорий Белорецкий премияһы лауреаты (2004), Белорет районының Яңыбай Хамматов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты(1922), Йөйәк ауылы старостаһы (2011 йылдан). I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (1995) , Башҡортостан Республикаһы уҡытыусыларының Х съезы делегаты (2010).Йөйәк ауылы мәктәбе янында тыуған яҡты өйрәнеү музейы булдырып, уны республика кимәлендә танытҡан шәхес. == Рәсемдәр == <gallery> Рәсем:Zuyak.jpg| Рәсем:Zuyak.1jpg.jpg| |1964, 19 май Рәсем:Зуяк2.jpg| Рәсем:Зуяк3.jpg| Рәсем:Зуяк.jpg| Рәсем:Зуяк4.jpg| </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡатай]] == Сығанаҡтар == * Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012. * Таулы төйәк Белорет, 2012 == Ауыл — видеола == * Зуяково {{YouTube|v=W386Hx8q4hU|logo=1}} * Искәндәр Ғәзизов. Йөйәгем. {{YouTube|v=rUFDasvkKBk|logo=1}} * История села Зуяково {{YouTube|v=KWWglYkvMPo|logo=1}} * История села Зуяково — продолжение {{YouTube|v=0sSdyLFYB48|logo=1}} * Мастера деревни Зуяково {{YouTube|v=qpU8mKZuCVY|logo=1}} * Гүзәлиә Шаһисолтанова. Ел ҡапҡа. {{YouTube|Q3hTgfovSuw|logo=1}} * Салауат Әйүпов. Инйәрҙең яҙғы тауыштары.<ref>https://vk.com/im?sel=6024990&z=video228746439_166725321%2Ff4000cbe38664b7d28%2Fpl_post_228746439_1807</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Белорет районы ауылдары}} {{викилаштыр}} [[Категория:Белорет районы ауылдары]] 33vm1zl091gkvqkwp0mgptvfeols3ht 0 12156 1299392 1289460 2026-06-19T04:21:25Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Ишимбайский_район._Школа_в_родной_д._З._Валиди_-_Кузяне._1955-е_гг.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299392 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = Ауыл | русское название = Кузяново | оригинальное название = {{lang-ba|Көҙән}} | герб = | флаг = | lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 47 | lon_deg = 56|lon_min = 28|lon_sec = 54 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан Республикаһы | вид района = муниципаль район | район = Ишембай районы | район в таблице = Ишембай районы{{!}}Ишембай | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Көҙән ауыл Советы | поселение в таблице = [[Көҙән ауыл советы (Ишембай районы)|Көҙән ауыл Советы]] | C в регион = нет | C в район = нет | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Кузяново | тс }} | год переписи = {{ Население | Кузяново | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = мосолмандар | этнохороним = көҙәндәр | почтовый индекс = 453234 | почтовые индексы = | телефонный код = | категория в Commons = | сайт = }} '''Көҙән''' ({{lang-ru|Кузяново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 847 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453234, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80231840001. == Географик урыны == Өс йылға ағып үтә: [[Тысҡаҡйылға]], [[Малыған]], [[Шишмә (Шиҙе ҡушылдығы)|Шишмә]]. Алыҫлығы:<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> * Район үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (ҡала)|Ишембай]]): 44 км * Яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ ]]): 43 км == Тарихы == [[Көҙән (Ишембай районы)|Көҙән]] ауылына Тәлтим-Юрматы улусы Илсектимер түбәһе аҫаба башҡорттары нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улдары Сүрәк һәм Әйҙәк Көҙәновтар билдәле. Шулай уҡ Көҙәк булараҡ теркәлгән. 1758 йылда тәү башлап төпләнеүселәрҙән Сүрәк һәм Айҙаҡ Көҙәновтар аҫаба ерҙәрен заводҡа һатыуҙа ҡатнаша. Шунан бер йыл алда [[типтәр]] кешеләренә ер биргән булған. Шулай уҡ ауылға рөхсәтһеҙ, документһыҙ килеп ултырған килмешәктәр ҙә булған. [[1783 йыл]]да Көҙәндә 91 типтәр, 1795 йылда — 86 типтәр йәшәгән (55 йортта). 1859 йылда 115 ихатала типтәр булып киткән керҙәштәр (килмешәктәр) генә була, уларҙың һаны 585 кешегә етә, улар араһында аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан башҡорттар һәм типтәр булып киткән татарҙар ҙа була. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыуҙа башҡорт ауылы күрһәтелгән, сөнки ерһеҙ башҡорттар һан яғынан өҫтөнлөк иткән. 379 йортта 1858 кеше йәшәгән<ref>[https://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/kuzyanovo.html Кузяново]</ref>. [[1795 йыл]]да 25 йортта 120 кеше йәшәгән, 1865 йылда 125 йортта — 735 кеше. Халыҡ малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, күн эше, кейеҙ баҫыу, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, тимерлек, 2 бакалея кибете, мөгәзәй булған. Шөғөлдәр араһында ылаусылыҡ, септә һуғыу, ҡап тегеү теркәлгән<ref>{{БЭ2013|88449}}</ref>. == Ауыл бөгөн == [[Көҙән ауыл советы (Ишембай районы)|Көҙән ауыл Советы]]ның үҙәге. Ауылда башҡорттар йәшәй (2002). Ике ҡатлы, 162 урынлыҡ урта дөйөм белем биреү мәктәбе, «Умырзая» балалар баҡсаһы һәм Иҫкесәк һәм Ҡыҙыл Октябрь ауылдарынан йөрөп уҡыусылар өсөн интернат (әлеге ваҡытта 12 бала унда тәрбиәләнә), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, спорт залы һәм китапханаһы булған ауыл Мәҙәниәт йорто<ref>[https://ok.ru/video/250251053745 Көҙән мәҙәниәт йортон асыу тантанаһы]</ref>, китапхана, Вәлиди Ә.-З. музейы, Ә.Ә.Вәлидовҡа һәйкәл, мәсет бар<ref>{{БЭ2013|88449}}</ref>. Көҙән ауылында 4 шәхси пилорама эшләй. Ауыл эсәр һау менән тәьмин ителгән, газ үткән, АТС бар<ref>[https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D3%A9%D2%99%D3%99%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%8B_(%D0%98%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B) Көҙән ауыл советы]</ref>. == Халҡы == {{ Население | Кузяново | Столбцов=6}} 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселек — [[башҡорттар]] (97 %). == Күренекле шәхестәре == * [[Зарипов Нур Талип улы]] (15 июнь, 1925 — 6 сентябрь, 1997) — әҙәбиәт һәм фольклор белгесе, филология фәндәре кандидаты (1964). * [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы]] (Рәшитова Сәғиҙә Фәрәй ҡыҙы) (1 ғинуар, 1905 — 21 февраль, 1988) — БАССР-ҙвң атҡаҙанған(1935) һәм халыҡ (1940) артисткаһы . *[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]] (төр. Ahmed Zeki Velidi Togan, 10 декабрь 1890 — 26 июль 1970) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыусы, философия фәндәре докторы, профессор; * [[Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы]] (Шәйәхмәтова-Вәлидова Фәрзәнә) — Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры, вокал буйынса педагог, Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Уҡыусылар-билдәле йырсылар — Фәнәүи Сәлихов, Илһам Вәлиев, Римма Амангилдина, Миңзифа Исҡужина, М. Волкова, Зөлфирә Шакирова (ТР), Ришат Төхвәтуллин. Олатаһы Шәйәхмәт Вәлидов — Әхмәтзәки Вәлидовтың атаһы Әхмәтшаның бер туған ҡустыһы, Көҙән ауылынан. * [[Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы]] (1928 йылдың 10 декабре — 1995 йылдың 25 июне) — совет нефтсеһе, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәт эшмәкәре, уйлап табыусы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1989), БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1976), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1972). * [[Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы]] ({{lang-ru|Абдуллин Гарифулла Гайфуллович}}) ([[1905]]—[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 275-се кавалерия полкы пулемётсыһы. Рядовой ҡыҙылармеец. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. * [[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәтҡафи ҡыҙы]] (1873, [[Үтәк]] ауылы, [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], [[Өфө губернаһы]] — 1946, [[Башҡорт АССР-ы]], [[Ишембай районы]] [[Көҙән]] ауылы) — мөғәллимә, билдәле төркиәтсе ғалим, [[Стамбул]] университеты профессоры, 20 быуат башында [[Башҡорт милли хәрәкәте]] етәксеһе [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың әсәһе. * [[Рысбаев Марат Кашаф улы]] ({{lang-ru|Резбаев Марат Кашапович}}; [[8 март]] [[1933 йыл]] — [[29 апрель]] [[2015 йыл]]) — [[СССР|совет]] [[КПСС|партия]] һәм [[сәнәғәт]] эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында [[Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация|республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация]] ҡабул иткән [[БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге|Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы]] депутаты. Милләте — башҡорт. * [[Маннанова Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы]] ([[20 апрель]] [[1923 йыл]] — [[22 октябрь]] [[2012 йыл]]) — мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1962), БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966). XX быуат башында Башҡорт милли хәрәкәте етәксеһе [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың бер туған ҡустыһы Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидовтың ҡыҙы. * [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы]] ([[19 июль]] [[1860 йыл]] — [[20 июль]] [[1937 йыл]]) — имам-хатиб, мөҙәрис. Милләте — башҡорт. Төркиәтсе-ғалим, [[Стамбул]] университеты профессоры, [[Башҡорт милли хәрәкәте]] етәксеһе [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың атаһы. [[Файл:Вәлидовтар.png|175px|thumb|Әхмәтшаһ һәм Өммөлхаят Вәлидовтар улдары Ғәбдерәүеф менән]] * [[Сәғәҙиев Фәтҡул Сәғәҙи улы]] ({{lang-ru|Сагедеев Фаткул Сагадеевич}} [[1903 йыл]] — [[22 февраль]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/026/000044.html «Налог Белешмәһе» системаһында Көҙән ауылы]</ref>: {{Колонки|3}} * Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}}) * Еңеү урамы ({{lang-ru|улица Победы}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая}}) * Лапшин урамы ({{lang-ru|улица Лапшина}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}}) * 1-се Май урамы ({{lang-ru|улица Первомайская}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Береговая}}) * Рәшитова урамы ({{lang-ru|улица Рашитовой}}) * Урал урамы ({{lang-ru|улица Уральская}}) {{Колонки|конец}} == Иҫтәлекле урындары == * [[Әхмәтзәки Вәлиди музейы]]<ref>[http://www.museum.ru/M2285 официальная страница]</ref>. * Ябай ауыл ҡатынына арналған мемориаль стела, ул яланда көс түккән һәм балалар тәрбиләгән әсәне (Яугир әсәһе, Әсә - хеҙмәт батыры ) һынландыра. Авторы- скульптор Илнур Ильясов. 2013 йылдың 22 июнендә асылған <ref>[tv-rb.ru/news/2013-06-22/v-ishimbaiskom-raione-segodnya-proshli-srazu-2-meropriyatiya/27660 В Ишимбайском районе сегодня прошли сразу 2 мероприятия]</ref><ref>voshod-news.ru/obchestvo/108-ya-zarastayu-pamyatyu.html</ref>. == Әҙәбиәт == * Исламова, А. Модельная – значит образцовая: статус модельной присвоили библиотеке села Кузян / А. Исламова // [[Восход (газета)|Восход]].- 2011.- 7 окт.- С.3. == Һылтанмалар == * [https://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/kuzyanovo.html Кузяново] * {{БЭ2013|88449}} * [https://ok.ru/video/250251053745 Көҙән мәҙәниәт йортон асыу тантанаһы] * [https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D3%A9%D2%99%D3%99%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%8B_(%D0%98%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B) Көҙән ауыл советы] == Сығанаҡтар == <references/> {{Ишембай районы ауылдары}} [[Категория:Ишембай районы ауылдары]] bv53d4ejzwed3iqpqr1s3lp621asgom 3 42584 1299332 1298948 2026-06-18T12:05:36Z MediaWiki message delivery 9284 /* Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 */ яңы бүлек 1299332 wikitext text/x-wiki <div style="border:1px solid #DFDFDF; padding:0em 1em 1em 1em; background-color:#E0 FF FF;"> [[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ilnur efende/Архив |<small>'''Архив'''</small>]] </div> == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:57, 11 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:09, 3 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:05, 18 июнь 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 --> 4a1scilwrc0yxa06xdi7kv1hu8k7r5b 0 44410 1299431 1267212 2026-06-19T08:43:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299431 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Энәк (төшөнсә)}}{{Река |Название = Энәк |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 46 |Площадь бассейна = 375 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Бөрө]] |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Башҡортостан Республикаһы |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Башҡортостан Республикаһы |Категория на Викискладе = }} '''Энәк ''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] биләмәһендә аҡҡан йылға. Ул [[Бөрө]] йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһы [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама<ref name='Рәсәй МСР'/>. * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025438 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102543 * Бассейн коды — 10.01.02.016 * ГӨ буйынса томы — 11 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимология == Мишкә районында ике Энәк йылғаһы бар, халыҡ телендә улар Бәләкәй Энәк һәм Ҙур Энәк тип йөрөтөлә<ref>[https://mishred.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/nash-inyak-ot-istoka-do-ustya/?sphrase_id=56604 «Дружба» район гәзите. НАШ ИНЯК ОТ ИСТОКА ДО УСТЬЯ…]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. Улар Ҡамай ауылы эргәһендә ҡушылалар һәм Бөрө йылғаһына ҡоялар. тарихи документтар буйынса 310 йыл элек Мишкә ауылына нигеҙ һалыусы ата-бабалар ошо йылға буйына төпләнгән. Йыл да йола буйынса Энәк буйында район һабантуйҙары үтә. Мишкә районы гимнына әйләнгән «Мишкан» йырында ла Энәк йылғаһы иҫкә алына[http://mishkan.ru/simvolika-i-gimn ]. Энәк йылғаһы атамаһының килеп сығышы әлегәсә крайҙы өйрәнеүселәр тарафынан өйрәнелмәгән. Йылғаның исеме мари халҡы килеп төпләнгәнсе булған тигән фарыз йәшәй. Йылға район халҡының яратҡан урыны. Бында алабуға, суртан, табан, сазан балыҡтары бар. == Ҡушылдыҡтары == Уң яҡтан [[Кесе Энәк]]. == Сығанаҡтар == [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=183474|title=РФ һыу реестры: Энәк }}</ref>: == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * [https://mishred.rbsmi.ru/articles/obshchestvo/nash-inyak-ot-istoka-do-ustya/?sphrase_id=56604{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://mishkan.ru/simvolika-i-gimn {{тикшерелмәгән йылға}} [[Категория:Башҡортостан йылғалары]]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 8jamntgda46ee7zixc953d99ekbcp9b 0 59693 1299425 1278097 2026-06-19T07:45:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299425 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Томас Эдисон |Оригинал имени = ''Thomas Alva Edison'' |Изображение = Эдисон Томас Альва фото ЖЗЛ.JPG |Ширина = 220px |Описание изображения = Эдисон 1915 йылда |Научная сфера = уйлап табыусы, ғалим, эшҡыуар |Дата рождения = 11.2.1847 |Место рождения = Майлен, {{ТыуғанУрыны|Огайо|АҠШ-та}} |Гражданство = {{Флагификация|США}} |Дата смерти = 18.10.1931 |Место смерти = {{ВафатБулыуУрыны|Уэст-Ориндж|АҠШ-та}} |Роспись = Thomas Alva Edison Signature.svg |Ширина росписи = |Награды и премии = |Сайт = |Викитека = en:Author:Thomas Edison }} [[Файл:A day with Thomas A. Edison.webm|thumb|thumbtime=1|upright=1.1|{{en}} ''A Day with Thomas Edison'' (1922)]] '''То́мас А́лва Э́дисон''' ({{lang-en|Thomas Alva Edison}}; [[11 февраль]] [[1847 йыл]] — [[18 октябрь]] [[1931 йыл]]) — бар донъяға билдәле Америка уйлап табыусыһы һәм эшҡыуары. Эдисон АҠШ-та 1093<ref>{{cite web|url=http://edison.rutgers.edu/patents.htm|title=Edison’s Patents — The Edison Papers|lang=en|accessdate=2012-09-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQTIHD3j|archivedate=2012-10-15}}</ref> һәм башҡа илдәрҙә 3 меңгә яҡын патент алған<ref>1073 эшен Эдисон авторҙашһыҙ уйлап сығарған. 20 эше башҡа уйлап табыусылар ҡатнашлығында ижад ителгән. Эдисондың барлығы 13 авторҙашы булған.</ref>. Ул [[телеграф]]ты, [[телефон]]ды, киноаппаратураны камиллаштырған, электр ҡыҙҙырма лампаһының табышлы төрөн уйлап сығарған<ref>Cм. [[:ru:Лампа накаливания#История изобретения|Лампа накаливания: история изобретения]].</ref>, [[фонограф]] уйлап сығарған. Тап ул телефондан һөйләшә башлағанда «алло» һүҙен ҡулланырға тәҡдим итә.. [[1928 йыл]]да АҠШ-тың юғары бүләге АҠШ Конгресының алтын миҙалына лайыҡ була. 1930 йылда СССР Фа-ның сит ил Почетлы гражданы тип таныла<ref>{{cite web|url=http://www.peoples.ru/technics/designer/edison|title=Томас Эдисон|lang=ru|accessdate=2012-09-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQTIiYRK|archivedate=2012-10-15}}</ref>. == Ҡыҫҡаса биографияһы == [[Рәсем:Young Thomas Edison.jpg|thumb|left|Йәшлек йылдары]] Томас Эдисон [[1847 йыл]]дың [[11 февраль|11 февралендә]] Огайо штатының Майлен ҡалаһында балта оҫтаһы кәрәк-ярағы кибете тотҡан ғаиләлә донъяға килгән. Атаһы Самуэль Эдисондың сығышы [[Нидерланды]]нан булған. Канадаға күскәс, ул урындағы уҡытыусы ҡыҙ Нэнси Эллиотҡа өйләнгән<ref name="человек"/>. Томасҡа тиклем уларҙың дүрт балаһы булған. Малай ауырыу арҡаһында ҙур башлы булып тыуған, бик сирләшкә булған<ref name="человек">{{книга|заглавие=100 человек, которые изменили ход истории. Выпуск № 14. Томас Эдисон|издательство=ООО «Де Агостини»|год=2008|тираж=300000}}</ref>. 7 йәш тулғанда улар Порт-Гуронға күсенгән<ref name="человек"/>. Юлда [[скарлатина]] менән ауырып киткән, шул арҡала ишетеү һәләтен юғалта башлаған<ref name="человек"/>. Яңы урында ул сиркәү мәктәбенә һабаҡҡа төшкән, мәгәр әллә ни шәп уҡымаған. Уҡытыусыһы, 1+1=2, урынына малай «Ике сынаяҡ һыуҙы ҡушып һалһаң, бер сынаяҡ һыу килеп сыға, әммә ике тапҡырға ҙурыраҡ, шулай бит?» тигәне өсөн малайҙы «башһыҙ» тип әрләгәндән һуң, әсәһе уны мәктәптән алып, үҙе уҡытырға булған. Улын бик ҡатмарлы китаптар буйынса уҡытҡан ул. Эдисон үҙе: {{начало цитаты}}Бала саҡта мәктәпкә йөрөмәгән өсөн мин уйлап табыусы булып китә алдым, тигән{{конец цитаты|источник=Томас Эдисон<ref name="человек"/>}} [[Рәсем:DMM 18326 Edison-Dynamomaschine.jpg|thumb| Эдисон динамомашинаһы, ул 80 лампаны яҡтырта алған. Даими магниттар төҙөүгә [[Майкл Фарадей|Фарадейкитабын]] уҡып килгән ''[[:ru:Майкл Фарадей#Труды в русских переводах|Экспериментальные исследования по электричеству]]'' в 1839—1855 годах.]] [[1860 йыл]]да Томас ҡала майҙанында алма һатып, хеҙмәт юлын башлай. 12 йәшенән поездарҙа кәнфит, сәтләүек, тәмәке һәм гәзиттәр һатып йөрөй. Буш ваҡытында китапханан сыҡмай. Артабан станция телеграфисы булып эшләй, шунда төндәрен йоҡлап булһын өсөн тәүге яйланма — автояуапсы уйлап таба. 22 йәшендә көнкүреш электротехникаһы кибете аса. Уның шиғары: «Бер ваҡытта ла ихтыяж булмаҫ нәмә уйлап сығарма». [[1877]]—[[1878]] йылдарҙа Эдисон күмерле микрофонды камиллаштыра. Электровоз уйлап сығарыуға Вильям Һаммерҙы ла саҡыра. [[1880 йыл]]да Эдисон хәүефһеҙ ҡыҙҙырма лампалар уйлап таба. Артабан Эдисон һәм инглиз ғалимы [[Сван Джозеф|Джозеф Сван]] ([[1828]]—[[1914]]) менән берлектә «Эдисон-энд-Сван-юнайтед-электрик-лайт-компани» фирмаһына нигеҙ һала. 85 йәшендә, донъя менән хушлашҡанда ҡатынына: «''Үлемдән һуң нимәлер бар икән — яҡшы. Булмаһа ла — яҡшы.. Мин ғүмеремде мөмкинсә яҡшылыҡ эшләп үткәрҙем''». Томас Эдисон 1931 йылдың 18 октябрендә Нью-Джерси штатындағы Уэст-Оринджда вафат була. == Данлыҡлы уйлап табыуҙары == [[Рәсем:Ford Edison Firestone1.jpg|thumb|left|[[Генри Форд|Һенри Форд]], Томас Эдисон, [[Файлстоун, Һарви Самуэл|Һарви Файрстоун]]]] [[Рәсем:Light bulb Edison 2.jpg|thumb|Эдисондың электр лампаһына патенттың титул бите, 1880]] [[Рәсем:Edison and phonograph edit2.jpg|thumb|left|Томас Эдисон [[фонограф]]тың тәүге версияһы менән]] [[Рәсем:Edisonsgluehlampe.png|thumb|Майерс энциклопедияһында Эдисондың ҡыҙҙырма лампаһы,1888]] [[Рәсем:Edison incandescent lights.jpg|thumb|left|Эдисондың ҡыҙҙырма лампаһы (тәүгеләренән)]] Эдисондың уйлап сығарған нәмәләре бик күп: ғүмере эсендә Эдисонға АҠШ-тың Патенттар бюроһы 1093 патент биргән<ref>[http://edison.rutgers.edu/patents.htm Edison’s Patents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120817173804/http://edison.rutgers.edu/patents.htm |date=2012-08-17 }}{{ref-en}}</ref>. Улар араһында: {| class="wikitable" |- ! Уйлап сығарылған нәмә ! йыл |- | [[Аэрофон (Эдиссон уйлап сығарға ннәмә)|Аэрофон]] | 18?? |- |- | Һайлауҙарҙа тауыш биреүҙе иҫәпләүсе счётчик | 1868 |- | Тикер аппараты | 1869 |- | Күмер телефон мембранаһы | 1870 |- | Квадруплекс (дүрт яҡлы) [[телеграф]] | 1873 |- | [[Мимеограф]] | 1876 |- | [[Фонограф]] | 1877 |- | [[Күмер микрофон]] | 1877 |- | Күмер ҡыллы ҡыҙҙырма лапмаһы | 1879 |- | Тимер рудаһы магнит сепараторы | 1880 |- | [[Кинетоскоп]] | 1889 |- | [[Электр ултырғысы]] | 1890 |- | [[Тимер-никель аккумуляторы]] | 1908 |} == Баһаламалар == Эдисон иҫ киткес егәрле һәм ныҡышмал кеше булған. Ҡыҙҙырма лампаға ярарлыҡ сым эҙләгәндә ул 6 мең тирәһе төрлө материалды һынап ҡараған һәм карбонатланған [[Бамбуктар|бамбукта]] туҡтаған. Лампаның күмер сылбыры баһаламаларын тикшергәндә ул 45 сәғәт буйы ялһыҙ эшләгән. Бик оло йәшкә еткәнсе ул тәүлегенә 16—19 сәғәт эшләй торған булған<ref name=people1>[http://www.peoples.ru/technics/designer/edison/index.html Томас Алва Эдисон на people.ru] {{Проверено|23|01|2009}}</ref>. [[Никола Тесла]] үҙенең һөнәрҙәше тураһында ошоларҙы әйткән: <blockquote>''Әгәр Эдисонға кәбәндән энә табырға кәрәк булһа, ул ҡайһы тирәләрәк ятыуы ихтимал тип башын ҡатырып ултырмаҫ, шунда уҡ эшкә тотонор кеше булды. Ул тиҙ-тиҙ генә һәр һаламды һелкеп һалып энәне эҙләй башлар, тапмай ҡуймаҫ ине. Уның ысулдары шул тиклем бәрәкәтһеҙ: осраҡлы бер уңыш ҡына уға ярҙам итеп ебәрмәһә, ул түккән көс, ваҡыт бер файҙаһыҙға китер ине. Башта мин уның аҙапланыуҙарына ҡарап, ҙур булмаған ижади белем һәм иҫәпләп сығарыуҙар уның һалған көсөн утыҙ процентҡа кәметер ине, тип уйлай торғайным. Мәгәр ул китап белеменә һәм математик иҫәпләүҙәргә өҫтән генә ҡараны, үҙенең һиҙгерлегенә ышанды һәм американдарса төплө аҡылына таянды''<ref name=Psyh1>[http://psylive.ru/?mod=articles&gl=22&id=16 Томас Алва Эдисон, Психология знаменитостей, Владимир Гаков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328122722/http://psylive.ru/?mod=articles&gl=22&id=16 |date=2022-03-28 }} {{Проверено|23|01|2009}}</ref></blockquote> == Астрономияла == Эдисон исеме 1913 йылда асылған астероидҡа бирелгән. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Уилсон М. |заглавие = Американские учёные и изобретатели |ответственный = Пер. с англ. В. Рамзеса; под ред. Н. Тренёвой |место = М. |издательство = Знание |год = 1975 |страницы = 53-64 |страниц = 136 |тираж = 100000 }} {{ref-ru}} * {{книга |автор = Астамирова Х.; Ахманов М. |заглавие = Настольная книга диабетика |место = М. |издательство = Эксмо-Пресс |год = 2001 |страницы = 243-247 |страниц = 400 |тираж = 2000 }} {{ref-ru}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Томас Эдисон |Викицитатник = :ru:Томас Эдисон |Викисклад = Category:Thomas Alva Edison }} * [http://ageyenko.com/liderstvo/90-tomas-edison-chelovek-kotoryj-podaril-miru-svet Биография Томаса Эдисона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911040850/http://ageyenko.com/liderstvo/90-tomas-edison-chelovek-kotoryj-podaril-miru-svet |date=2014-09-11 }}{{ref-ru}} * [http://tomasedison.ru/ Сайт, посвящённый Томасу Эдисону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514171652/http://tomasedison.ru/ |date=2012-05-14 }} {{ref-ru}} * ''Каменский А. В.'' [http://books.google.com/books?id=yCYYAAAAYAAJ&pg=RA5-PA3#v=onepage&q&f=true Эдисон и Морзе: их жизнь и научно-практическая деятельность]. — СПб.: тип. Ю. Н. Эрлих, 1891.{{ref-ru}} * [http://www.gomelpsy.info/comment_1247228401.html Томас Эдисон в кинохронике начала XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025062210/http://www.gomelpsy.info/comment_1247228401.html |date=2011-10-25 }}{{ref-ru}} * [http://n-t.ru/tp/it/edison.htm Краткая биография Томаса Эдисона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100713174236/http://n-t.ru/tp/it/edison.htm |date=2010-07-13 }}{{ref-ru}} * [http://www.peoples.ru/technics/designer/edison/ Биография Томаса Эдисона]{{ref-ru}} * ''Бережной С. В.'' [http://barros.rusf.ru/article188.html Томас Альва Эдисон и кино: Краткая история невзаимной любви] : очерк.{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20090927145222/http://akhmanov.narod.ru/diabet/iz_diabetiki.htm Известные диабетики].{{ref-ru}} [[Категория:АҠШ уйлап табыусылары]] [[Категория:Конгрестың Алтын Миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Маттеуччи миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:СССР ФА почётлы ағзалары]] [[Категория:Машина төҙөүселәр]] js4ljambmfpcz8ba4im7hep32dl1avx 0 64137 1299433 1240545 2026-06-19T09:04:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299433 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Фернандо Кортéс Монрой Писáрро Альтамирано |оригинал имени = {{lang-es|Fernando Cortés Monroy Pizarro Altamirano}} |изображение = Retrato de Hernán Cortés.jpg |ширина = 250px |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности = Испан конкистадоры |дата рождения = 1485 |место рождения = {{МР|Медельин|Испанияла|Медельин (Испания)}}, [[Кастилия]] |гражданство = |подданство = [[Испания]] |дата смерти = 2.12.1547 |место смерти = {{МС|Кастильеха-де-ла-Куэста|Испанияла}}, [[Испания]] |отец = |мать = |супруг = |супруга = 1) Каталина Суáрес Марсайда, 2) Һуана Рами́рес де Орельяно де Суньига, 3) [[Малинче]] (кәнизәк) |дети = 10 тирәһе |награды и премии = Маркиз дель Валье де Оахака |сайт = |викисклад = }} [[Рәсем:Matanza de Cholula - Lienzo de Tlaxcala.jpg|thumb|220px|Чолулда һуйыш. Индейҙар һүрәтенән]] '''Ферна́ндо Корте́с де Монрóй һәм Писа́рро Альтамира́но''' ({{lang-es|Fernando Cortés de Monroy y Pizarro Altamirano}}), '''Ферна́ндо''', '''Эрна́ндо''', '''Ферна́н''' йәки '''Эрна́н Корте́с''' ({{lang-es|Hernán Cortés}}, [[1485]]—[[1547]]) — [[Мексика]]ны яулаған һәм [[ацтектар]] дәүләтен юҡҡа сығарған [[Испания|испан]] [[:ru:Конкистадор|конкистадоры]]. Король [[Карл V (Изге Рим империяһы императоры)|Карл V]] уға ''Marqués del Valle de Oaxaca'' (Маркиз [[Оахака (штат)|Оахака]] штаты маркизы, русса транслитерация — '''Маркиз дель Валье-де-Оахáка''') тигән титул биргән. Ул Европаға ваниль һәм [[шоколад]]<ref name="nashville2">{{cite web|url=http://www.herbsocietynashville.org/history.html|title=The Life of Spice|author=The Herb Society of Nashville|publisher=The Herb Society of Nashville|date=2008-05-21|accessdate=2008-07-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6I80TI23o?url=http://www.herbsocietynashville.org/history.html|archivedate=2013-07-15|deadlink=no}}</ref> алып ҡайта, 1520 йылдан был тәмләткестәрҙе бөтә Европа илдәрендә ҡулланыла башлай. Сығышы менән бай булмаған, ләкин затлы идальго нәҫеленән. Ике йыл [[Саламанка университеты]]нда уҡый, әммә хәрбиҙәр карьераһын өҫтөн күрә. 1504 йылда Эспаньолаға күсенә, 1510—1514 йылдарҙа Диего де Веласкес етәкселегендә [[Куба]]ны буйһондороу экспедицияһында ҡатнаша. 1519—1521 йылдарҙа үҙ теләге менән Мексиканы яулауҙа ҡатнаша. 1522—1526 йылдарҙа яңы барлыҡҡа килгән Яңы Испания колонияһында, бойондороҡһоҙ сәйәсәт үткәреп, генерал-капитан посын биләй, ләкин власть өсөн көсөргәнешле көрәш барғанлыҡтан, 1528 йылда Европаға ҡайта. 1529 йылда король Карл V уға маркиз Оахаки титулын бирә ({{Lang-es|Marqués del Valle de Oaxaca}}). 1530 йылда Кортес Мексикаға хәрби губернатор званиеһында ҡайта, ләкин уның ҡулында реаль власть булмай. 1540 йылда бөтөнләйгә Европаға ҡайта, 1541 йылда уңышһыҙ тамамланған Алжир походында ҡатнаша. Испанияла вафат була һәм шунда ерләнә, 1566 йылда кәүҙәһе Мексикаға алып барып ерләнә. 1560-сы йылдарҙа уның вариҫтары Мексикала власты баҫып алырға тырышып ҡарай, ләкин түңкәрелеш үҙ маҡсатына өлгәшмәй. Яулаусының ғүмер юлы тураһында сығанаҡтар бик аҙ, булғандары ла йыш ҡына бер-береһенә ҡаршы килә, шуға ла тарихсылар уның шәхесенә һәм мираҫына баһаны төрлөсә бирә. Бартоломе де лас Касасатың хеҙмәттәре уны «Ҡара риүәйәттең» төп персонаждарының береһенә әйләндерә. == Сығышы == Кортес кәмендә ике быуында идальго нәҫеленә ҡарай. Кортестың үҙе тере саҡтағы биографы — уның духовнигы Франсиско Лопес де Гомара билдәләүенсә, Кортес, Монро, Писарро һәм Альтамиранолар ғаиләләре — боронғо Эстремадура нәҫелдәре, «иҫке христиандарҙан». Сервантес де Салазар 1546 йылда Кортесҡа бағышлауында уның генеалогияһын хатта Испанияға күсеп килгән Ломбардия королдәренә тоташтыра<ref>{{Cite web|url=http://www.motecuhzoma.de/familia-Cortes.html|title=''Daniel Cortés González''. Ascendientes y descendientes del abuelo paterno de Hernán Cortés|publisher=|accessdate=2013-07-05|lang=es|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HwAxTEH3?url=http://www.motecuhzoma.de/familia-Cortes.html|archivedate=2013-07-07}}</ref>. Ә бына Кортесты яратмауын бер ҡасан да йәшермәгән доминиканлы Бартоломе де лас Касас түбәндәгеләрҙе яҙа: конкистадор «''ваҡ дворянчик улы булды, мин уны шәхсән белә инем, бик ярлы һәм бик баҫалҡы булды, ләкин киң күңелле христиан һәм, башҡаларҙың әйтеүе буйынса, идальго ине''». Әсәһенең нәҫеле буйынса олатаһы Диего Альтамирано Леоноре Санчес Писарроға өйләнә һәм Беатриса Пачеконың, графиня Медельинскаяның дворецкийы булып хеҙмәт итә. Ул ҡала кәңәшселәре иҫәбенә инә һәм алькальд була. Эрнандың атаһы Мартин Кортес де Монрой (1449—1528) ғүмере буйына төрлө дәүләт вазифаларын биләй, атап әйткәндә, рехидор, шунан Медельин ҡала советының генераль прокуроры була. Урта быуатта Испанияла был вазифаларҙы тик идальго{{Sfn|Дюверже|2005|с=17}} ғына биләй ала. Мартин Кортес 1475—1479 йылдарҙағы граждандар һуғышында королева Изабелланың дошмандары яғында кавалерия капитаны чинында ҡатнаша{{Sfn|Дюверже|2005|с=20}}. Атаһының нәҫеле буйынса Кортес — Эспаньоланың тәүге губернаторы Николас де Овандоның алыҫ ҡына туғаны. Әсәһе нәҫеле буйынса Кортес [[Перу]]ны яулап алған Франсиско Писарроның өс туған ҡустыһы; икенсе бер туғаны, ул да Франсиско Писарро, Кортес менән бергә Мексиканы яулауҙа ҡатнаша. Кортес үҙе Гомараға ғаиләһенең әллә ни бай булмауы тураһында һөйләй. Медельинда врач-офтальмолог булып эшләнгән Селестино Вега, 1948 йылда Мартин Кортестың милкенең рентабеллеген баһалап, ғаиләнең килеме әллә ни ҙур булмай, тип белдерә. 2008 йылда Мексика ғалимы Эстебан Мира Кабайос үҙенең яңы хеҙмәтендә, Кортестар ғаиләһе әллә ни бай булмаһа ла килемдәре уларҙың социаль статусына тап килә, тип яҙа<ref>{{Cite web|url=http://www.motecuhzoma.de/HaciendaMartinCortes.htm|title=La hacienda de Martín Cortés, padre del conquistador de México|author=Esteban Mira Caballos|accessdate=2013-07-05|lang=es|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HwAyBoxo?url=http://www.motecuhzoma.de/HaciendaMartinCortes.htm|archivedate=2013-07-07}}</ref>. == Бала сағы. Испания == [[Файл:Castillo_de_Medellin2.jpg|слева|мини|Медельин ҡалаһы замогы]] Кортес үҙе тыуыу тураһындағы датаһын һәр саҡ ниндәйҙер сәбәптәр буйынса йәшерергә тырышҡанға күрә, был мәғлүмәт һәр саҡ бәхәсле. Гомара, Кортестың һүҙҙәренә таянып, уның тыуған йылын 1485 йыл тип билдәләй. Францискан тарихсылары Херонимо де Мендета менән Хуан де Торкемада 1483 йылда туҡтала, ә был дата — [[Мартин Лютер|Лютерҙың]] тыуған йылы. Бына шулай итеп Мексиканы яулауҙы идеология яғынан нығытып ҡуйыу, тип аңларға була быны. Кортес Яңы Испания еренә индеецтарҙы ысын дингә ылыҡтырыу һәм [[Реформация]]нан һуң һирәгәйгән католиктар сафын тулыландырыу маҡсатында килгән булып сыға{{Sfn|Дюверже|2005|с=15}}. Документтар буйынса Эрнан Кортес де Монрой — Мартин Кортес де Монрой һәм Каталина Писарро Альтамираноның берҙән бер улы. Медельинда Изге Мартин сиркәүендә суҡындырғанда уға атаһы буйынса олатаһының исеме бирелә{{Sfn|Дюверже|2005|с=16}}. Әсәһе менән йылы мөнәсәбәттә булмай, Гомара уны «уҫал һәм талаш тыуҙырыусан ҡатын» тип билдәләй. 1530 йылда әсәһен Мексикаға алып килә, бер нисә айҙан һуң ул шунда вафат бул. Ата менән ул араһында яҡын, йылы мөнәсәбәттәр урынлаша{{Sfn|Дюверже|2005|с=19}}. Ата-әсәһенең берҙән-бер законлы улы булғанға күрә, Эрнан тәрбиәсе ҡарауында үҫә, ә үҫмер йәшенә еткәс, гувернёр һәм фехтование буйынса уҡытыусы ҡарамағына тапшырыла. Гомара әйтеүенсә, ул бик сирле сибек бала була. Был факт Кортесты Аллаһ Тәғәләнең ҡурсыуы аҫтында булыуы өсөн ҡулланыла, тип фаразлайҙар{{Sfn|Дюверже|2005|с=20}}. [[Файл:Salamanca_universidad_Patio_de_Escuelas.jpg|мини|[[Саламанка университеты]] күренеше]] Кортес 14 йәшкә тиклем тыуған ҡалаһы Медельиндә тәрбиәләнә, артабан уны [[Саламанка университеты]]на тапшыралар. Ҡалала ул Мартин Кортестың инәйе Эрнанға өйләнгән юрист-профессор Франсиско Нуньеса де Валера йортонда йәшәй. Артабан Франсиско Нуньес Испанияла Кортестың рәсми юрисы вазифаһын башҡара. Университетта уҡыу ике йыл ғына дауам итә: 1501 йылдың ҡышында ул Медельинға ҡайта{{Sfn|Дюверже|2005|с=43}}. Гомара түбәндәгеләрҙе яҙа: «''Берҙән-бер улдарына ҙур өмөт бағлағанға күрә, ата-әсәһе уның ҡайтыуын өнәмәй. Уларҙың фекеренсә, ул тормош юлын йәмғиәттә хөрмөт менән файҙаланған хоҡуҡ фәнен өйрәнеүҙән башларға тейеш була.''»{{Sfn|Дюверже|2005|с=43}}. Кортес был XVI быуат үлсәмдәре буйынса яҡшы белемле була, быны хатта лас Касас танырға мәжбүр була. Ул латин телен белә, шуға ла уның докладтарында һәм хаттарында бик күп латин цитаталары осрай; уның тәүге биографы Маринео Сикуло әйтеүенсә, Кортес шиғыр һәм ритмик проза яҙырға һәләтле була. Берналь Диас дель Кастильо һәм лас Касас уны «хоҡуҡ бакалавры» тип атай{{Sfn|Дюверже|2005|с=44}}. XIX быуаттың Америка тарихсыһы Уильям Прескотт был дәрәжәне университет Кортесҡа аҙаҡ биргәндер, тип фаразлай{{Sfn|Дюверже|2005|с=262}}. == Эспаньола һәм Куба == [[Файл:Cortes.jpg|слева|мини|Кортес йәш сағында. ''XVII быуат һүрәте. Мексиканы яулаусының тере сағында төшөрөлгән бер генә һүрәте лә юҡ''{{Sfn|Дюверже|2005|с=275}}]] 1503 йыл аҙағында Кортес ата-әсәһенән уға Яңы донъяға барыу юлын түләүҙәрен үтенә һәм, Санто-Домингоға китеүен көтөп, Севильела бер нисә айын үткәрә. 1504 йылдың 6 апрелендә — [[Пасха]]нан бер көн алда Санто-Домингоға килеп төшә{{Sfn|Дюверже|2005|с=50—51}}. Ул мәлдә колония ауыр көрсөк хәлендә була, һәм тәүҙәрәк Эрнан Ынйы ярына (хәҙерге [[Венесуэла]]) экспедиция менән барырға ла уйлап ҡуя. Әммә тиҙҙән губернатор де Овандо инспекциянан ҡайтып төшә һәм туғанын бик ихлас ҡабул итә, һәм уны ''vecino'' — тулы хоҡуҡлы колонист тип теркәп тә ҡуя. Колонист булараҡ, Кортес ерҙе эшкәртәсәк индеецтар (репартимьенто) менән бергә бушлай ер һәм ҡалала йорт төҙөү хоҡуғын ала; ә Кортес Эспаньолала кәмендә 5 йыл хеҙмәт итергә вәғәҙә бирә{{Sfn|Дюверже|2005|с=57}}. 20 йәшлек Кортес утрауҙың төпкөл райондарына яһалған каратель походтарында ҡатнашҡандан һуң колонияла билдәле фигураға әйләнә. 1506 йылдың административ реформаһынан һуң Кортес Санто-Домингонан көнбайыштараҡ урынлашҡан индеецтар биләмәһе Асуаға нотариус ({{Lang-es|escribano}}, наместник) итеп тәғәйенләнә һәм үҙенең матди хәлен бер ни тиклем яҡшыртып ала. Ерендә эшләйәсәк индеецтарҙы-репартимьентоны Дайяго провинцияһынан ала; бәлки ул Канар утрауҙарынан килтерелгән шәкәр ҡамышын үҫтерергә ниәтләгәндер, әммә помещик тормошо уға оҡшамай, һәм ул Санто-Домингоға ҡайта. 1507 йылда Эль-Конде һәм Лас-Дамас урамдары киҫешкән урында, губернатор резиденцияһы ҡаршыһында тәүгеләрҙән булып йорт төҙөй — Яңы донъяла беҙҙең көндәргәсә һаҡланған берҙән-бер йорт. 2001 йылдан реставрацияланған был йортта Франция илселеге урынлаша{{Sfn|Дюверже|2005|с=58—59}}. [[Файл:Ciudad_Colonial.jpg|мини|Кортестың Санто-Доминголағы йорто. ''2005 йыл фотоһы'']] 1509 йылда губернатор Овандо Алькантара Орденының бөйөк командоры итеп һайлана, һәм уның урынына губернатор итеп [[Христофор Колумб|Американы беренсе булып асыусының улы]] дон Диего Колумб тәғәйенләнә. Колумб, диңгеҙ экспедицияларына өҫтөнлөк биреп, колонияны үҫтереү стратегияһын үҙгәртә. Кортес яңы губернатор даирәһенә инмәй, ә Овандо менән төҙөлгән биш йыллыҡ килешеүҙең срогы үтеү сәбәпле, ул баҫып алыу менән шөғөлләнгән экспедицияларҙың береһенә генә эшкә урынлаша ала. Шуға ҡарамаҫтан Кортес Эспаньолала ҡала, Сервантес де Салазар раҫлауынса, ул һөйәркәһенән сифилис йоҡторған була{{Sfn|Дюверже|2005|с=62—63}}. 1510 йылда губернатор Колумб [[Куба]]ны баҫып алыуҙы планлаштыра, һәм Американы беренсе булып асыусының ҡустыһы Бартоломео Колумб экспедицияһында 1493 йылда Яңы донъяға килгән дон Диего Веласкес де Куэльяр походтың етәксеһе итеп ҡуйыла. Кортес Веласкестың яҡынса 300 кешенән торған армияһында рәсми казначей ({{Lang-es|contador del rey}}) вазифаһын алыуға өлгәшә{{Sfn|Дюверже|2005}}. 1511 йылдың ноябрендә Веласкес Эспаньоланың көнбайыш ярында урынлашҡан Сальватьерра-де-ла-Сабана портынан сыға. Экспедиция ентекле әҙерләнгән була: Овандо ҡушыуы буйынса капитан Себастьян де Окампо 1509 йылда уҡ, карапта Куба тирәләй йөрөп, картаға уңайлы бухталарҙы һәм якорҙа тороу урындарын билдәләй. Баракоа ҡултығында ярға сығалар, әммә Веласкес бик һаҡ эш итә. 1512 йылдың 4 декабрендә Асунсьон-де-Баракоа ҡалаһына нигеҙ һалына. Веласкес Диегоның Колумбҡа буйһонмаған сәйәсәт алып барырға тырышыуы арҡаһында был яңы ҡала заговорҙар һәм талаш-тартыш аренаһына әйләнә{{Sfn|Дюверже|2005}}. Тиҙҙән Веласкесҡа ҡаршы заговор әҙерләнеүе беленә, боласылар Санто-Домингоға началниктың уларҙы ҡыҫырыҡлауҙары хаҡында йәшерен рәүештә хәбәр итергә була, ә Кортесты үҙҙәренең тулы хоҡуҡлы вәкиле итеп ебәрергә ниәтләй. Йәшерен рәүештә донос тексы менән Эспаньолаға китергә йыйынғанында Кортес ҡулға алына. Әммә уға губернатор менән осрашып һөйләшеү мөмкинлеге бирелә, һәм ул иреккә сыға. Казначей вазифаһын Амадору де Ларесҡа тапшырып, Кортес ул саҡта баш ҡала булған Сантьяго-де-Кубаның алькальды булып ҡала һәм Веласкестың балдыҙы ({{Lang-es|cuñada}}) — Каталина Хуарес Маркайдаға ({{Lang-es|Catalina Xuarez Marcaida}}) өйләнергә вәғәҙә бирә{{Sfn|Дюверже|2005}}. Кортес өйләнергә теләмәй, сөнки ул мәлдә идеец һөйәркәһе менән йәшәй, ә үҙенең метис ҡыҙына әсәһенең исеме менән фамилияһын бирә; губернатор Веласкес баланың дини атаһы була{{Sfn|Дюверже|2005}}. [[Файл:Castillo_del_Morro_by_Glogg_4.jpg|слева|мини|Сантьяго-де-Кубалағы Морро крепосы]] 1518 йылдың көҙөндә Кортес Мексиканы яулау походында етәкселекте үҙ ҡулына алыу өсөн көрәш башлай. Тәүҙә ул Санто-Доминго хөкүмәтенән экспедиция ойоштороуға рөхсәт ала. 1518 йылдың 23 октябрендә Веласкес Кортес өсөн контракт һәм инструкцияға ҡул ҡуя, документтарҙа Юкатан да, Мексика ла «утрауҙар» тип атала. Контракт буйынса Куба губернаторы 3 карапты кәрәк-яраҡ менән тәьмин итергә тейеш, башҡа төрлө сығымдарға аҡсаны Кортес һәм колония казначейы Амадор де Ларес бүлергә бурыслы. Армияны тотоу һәм уны аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү — Кортес елкәһендә. Кортес экспедиция кәрәк-яраҡтары өсөн үҙенең бөтә мөлкәтен тотона, имениеһын залогҡа һала һәм ҡолдарын һата, шулай уҡ бурысҡа бата.{{Sfn|Дюверже|2005|с=81—82}}{{Sfn|Захарьян|2000|с=40}}. == Мексиканы яулау == [[Файл:Cortés_Ruta_Cuba-Tenochtitlan.png|мини| Кортестың 1519 йылғы походының дөйөм схемаһы. Диңгеҙ өлөшө ҡыҙыл төҫкә буялған. Мексиканың — хәҙерге ваҡыттағы]] === Мексикаға килеп инеү === 1518 йылдың ноябренә Кортес менән Веласкестың аралары ҡырҡыулаша, өҫтәүенә баш командующий посына икенсе дәғүселәр ҙә хасил була. Грихальва экспедицияһы килгәндән һуң Кортес уның эскадраһына Педро де Альварадоны кешеләрҙе походта ҡатнашырға өгөтләү өсөн ебәрә. Һөҙөмтәлә Веласкес Кортес менән контрактты ваҡытлыса өҙмәҫкә ҡарар итә. 1518 йылдың 17 нноябрҙән 18 ноябргә ҡарай төндә Кортес эскадраһы Кубаның баш ҡалаһын ташлап китә{{Sfn|Дюверже|2005|с=87}}. Кортес армияһында ни бары 350 кеше була{{Sfn|Захарьян|2000|с=41}}, шуға ла ул үҙенең эскадраһын Грихальва урынлашҡан Вилья-де-ла-Сантисима-Тринидадҡа күсерә. Грихальваның командаһы — яҡынса 200 кеше — Кортес командаһына ҡушыла. Походҡа сығыу һаман да тотҡаплана, сөнки Кортес аҙыҡ-түлек запасын күп итеп тупларға тырыша. Биограф К. Дюверже фекеренсә — Кортес тәүҙән үк баҫып алып талауҙы түгел, ә колонизация экспедицияһын ойоштороуҙы күҙҙә тотҡан була. Кортестың флагында император [[Бөйөк Константин I|Константиндың]]{{Sfn|Дюверже|2005|с=88—89}}{{Sfn|Захарьян|2000|с=336}} лабарумынан алынған латинса девиз ''in hoc signo vinces'' («Ошо байраҡ аҫтында еңеү яула») яҙылған була, . Кортес армияһына 508 пехота һалдаты, 16 атлы рыцарь, 13 аркебуз, 32 арбалетсы, 100 матрос һәм 200 ҡол — кубин индеецтары, хеҙмәтсе һәм йөк ташыусылар булараҡ Кортес энкомьендаһынан негрҙар инә. Эскадрала 16 ат (Берналь Диас тарафынан исемдәре менән аталған 11 айғыр һәм 5 бейә), 10 пушка һәм 4 фальконет иҫәпләнә{{Sfn|Захарьян|2000|с=43—51}}. Кортес отрядында киләсәктә Үҙәк Американы яулаясаҡ офицерҙар: Алонсо Эрнандес Портокарреро (тәүҙә уға Малинче бүлеп бирелә), Алонсо Давила, Франсиско де Монтехо, Франсиско де Сальседо, Хуан Веласкес де Леон (Куба губернаторының туғаны), Кристобаль де Олид, Гонсало де Сандоваль һәм Педро де Альварадо хеҙмәт итә. Уларҙың күбеһе — Италияла һәм Антиль үтрауҙарында тәжрибә туплаған һалдаттар. Команда менән армия 11 карапҡа тейәлә. Антон де Аламинос ([[Христофор Колумб|Колумбтың]] өсөнсө экспедицияһында һәм Понсе де Леона, Франсиско де Кордовы һәм Хуана де Грихальваның экспедицияларында ҡатнашҡан){{Sfn|Захарьян|2000|с=43—51}} ишеүсе була. Юғарыла атап үтелгәндәрҙән тыш экспедицияла өс нотариус һәм ике рухани ҡатнаша{{Sfn|Дюверже|2005|с=86}}. 1519 йылдың 10 февралендә экспедиция Юкатан ярҙарына табан юл тота. Кортес армияһы ул мәлдә майя Экабтың кенәзлеге, уңдырышлылыҡ аллаһы Иш-Челде хөрмәт итеү үҙәге урынлашҡан Косумель утрауында Американың юғары цивилизацияһы менән күҙмә-күҙ осраша. Испандар, ҡот осҡос ҡорбан килтереү йолаһын күреп, ғибәҙәтхананы емерергә тырыша. 1519 йылдың мартында Кортес формаль рәүештә Юкатанды испан биләмәләренә индерә (ғәмәлдә иһә Юкатан тик 1535 йылда ғына испан биләмәләре составына инә). Экспедиция яр буйлап китә, 14 мартта Табаско йылғаһы тамағына барып етә, уны испандар Грихальва тип атай. Конкистадорҙар индеецтар биләмәһенә баҫып инә, әммә унда алтын табылмай. Табаскола Кортес 19 мартта урындағы идаранан бүләк итеп бик күп алтын һәм 20 ҡатын-ҡыҙ ала. Аҙаҡ Кортестың рәсми тәржемәсеһе һәм һөйәркәһе булған Малинче улар араһында була. Уны шунда уҡ суҡындыралар, испандар уны "донья Марина"тип йөрөтә{{Sfn|Захарьян|2000|с=59—60}}. === Веракрусҡа нигеҙ һалыу === [[Файл:Ruta_de_Cortés.svg|мини|1519—1521 йылдарҙағы поход картаһы. Хәҙерге Мексика штаттарының сиктә!ре лә күрһәтелгән]] В 1519 йылда Бөйөк кесаҙнала Кортес экспедицияһы Грихальва асҡан Сан-Хуан-де-Улуа гаваненә килеп туҡтай. [[Пасха|Пасхаға]] ошо өлкәнең наместнигы (''кальпишки'') — Тендиль килә. Испандар уның алдында тантаналы мессаны уҡығандан һуң Кортес [[Ацтектар|ацтектарҙың]] башлығы Монтесума менән осрашырға теләүен белдерә. Үтенес хәрби парад менән нығытыла, уның барышында лейтенант Альварадо вольтижировка сәнғәтен (атта акробатик номерҙар башҡарыу) күрһәтә, шулай уҡ артиллерия салюты бирелә{{Sfn|Захарьян|2000}}. Испандар Монтесумаға ебәргән бүләктәр араһында алтын менән ҡаплатылған испан шлемы ла була. Берналь Диас һәм башҡа испан хроникасылары, индеецтар был шлемды һуғыш аллаһы Уицилопочтлиныңу баш кейеменә оҡшаталар, тип раҫлай. Испан хәбәрҙәре буйынса, Монтесума, шлемды күргәс, испандарҙың аллаһы Кецалькоатлдең (Ҡанатлы йылан), диңгеҙҙән килеп, илде яулап аласаҡ илселәре тип ҡабул итә{{Sfn|Захарьян|2000}}. Хәҙерге заман тикшеренеүселәре, был мифты испандар үҙҙәре Месиканы яулап алғандан һуң, яулап алыуҙы идеологик йәһәттән нигеҙләү өсөн, уйлап сығарған, тип фаразлай{{Sfn|Гуляев|1976}}{{Sfn|Clendinnen|1991}}. Тендиль яуап итеп бик күп бүләктәр менән бер аҙнанан һуң килә. Башлыҡ ҡырҡа рәүештә европалыларҙан бер ниндәй бүләк тә алырға теләмәй. Походтың маҡсатына ирештек, хәҙер инде Кубаға ҡайтырға ла була, тип иҫәпләгән һалдаттар саҡ бола күтәрмәй: испандар эҫенән, москиттарҙан һәм насар аҙыҡтан ыҙалай. Берналь Диас буйынса, ул ваҡытҡа аслыҡтан һәм сирҙәрҙән 35 кеше үлгән була{{Sfn|Захарьян|2000|с=67}}. [[Файл:Zempoala-06.jpg|мини|Семпоалы харабалары. ''1993 йыл фотоһы'']] Тендиль китеп ике көн үткәс, Кортесҡа ацтектарға ҡаршы союз төҙөргә тәҡдиме менән Семпоаланан тотонактар илселәре килә. Был хәл Кортесҡа, Мексикала ҡалып, Монтесуманың баш ҡалаһына поход башлау өсөн законлы нигеҙ булдыра. Иң тәүге сиратта тыл базаһын нығыта — хәҙерге заман ҡалаһынан 70 километрға төньяҡтараҡ урынлашҡан Вилья-Рика-де-ла-Веракрус портына нигеҙ һалына. Муниципаль советҡа һайлау үткәрелә, сығышы менән Медельиндан булған нотариус Диего де Годой башлыҡ, ә Кортестың дуҫы Портокарреро һәм оппозиционер Франсиско де Монтехо алькальдтар була{{Sfn|Дюверже|2005|с=98—99}}. Кортес үҙе дөйөм тауыш биреү юлы менән баш командующий һәм юғары судья итеп һайлана, шунан һуң кисекмәҫтән Кубаға ҡайтыу яҡлы булған оппозиция лидерҙарын ҡулға ала{{Sfn|Дюверже|2005|с=99—100}}. Семпоалуға Кортес бер ниндәй һуғышһыҙ инә. Халыҡ юлбашсылары йыйылышында ацтектарға һуғыш иғлан ителә. Кортес армияһының ҙур өлөшөн хәҙер союздаш тотонак ҡәбиләһе кешеләре тәшкил итә. Касик испандарға бик күп алтын һәм һигеҙ ҡыҙ бүләк итә, уларҙың бөтәһе лә — тотанактар юлбашсыларының туғандары, ә башлыҡтың һеңлеһенең ҡыҙын Кортес үҙенә ала{{Sfn|Захарьян|2000|с=73}}. Тиҙҙән Кубанан килгән каравелла (уға күҙәтеүсе итеп ҡалдырылған Франсиско де Сауседо командалыҡ итә), борсоулы хәбәр алып килә: король Карл V Веласкесҡа яуланғанға ерҙәргә аделантадо хоҡуғын һәм ғүмеренең ахырынаса генерал-капитан чинын бирә, хәҙер Веласкес ул ерҙәрҙә ҡалалар төҙөй, шулай уҡ алынған килемдең 1/70 өлөшөн хәрби сығымдарға тотона ала. Өҫтәүенә капитуляция 1518 йылдың 13 ноябре менән билдәләнелә, ә был үҙ сиратында Кортес менән 18 ноябрҙә төҙөгән килешеүҙе юҡҡа сығара. Каравелла үҙе менән өҫтәмә көс тә килтерә: 70 пехота һалдаты, ат һәм бейә{{Sfn|Дюверже|2005|с=104—105}}{{Sfn|Захарьян|2000|с=75}}. Кортес бер аҙнаға үҙ каютаһына бикләнә, ә 10 июлдә Веракрустың муниципаль советын саҡыра һәм алькальдтар һәм рехидорҙарҙың туранан-тура король адресына Мексиканы яулауҙары тураһындағы беренсе белдереүенә ҡул ҡуйырға ҡуша. Кортес үҙенең хатында «урындағы халыҡты изге католик сиркәүенә ылыҡтырыуҙы» үҙенең төп маҡсаты итеп күрһәтә. Муниципаль совет исеменән королдән Кортесты губернатор итеп тәғәйенләүе һорала. Һәм "''ниндәй генә титул алыуына ҡарамаҫтан, был ерҙәрҙе Диего Веласкесҡа ышанып тапшырмаҫҡа,..'' "{{Sfn|Дюверже|2005|с=105—106}}. Был хат менән бергә испандар Табаскола һәм тотонактар ерендә талап алынған алтын биҙәүестәр тотош тип әйтерлек королгә ебәрелә. Бүләкте оҙатып барыу оппозиция лидеры Франсиско де Монтехоға йөкмәтелә{{Sfn|Захарьян|2000|с=76}}. 1519 йылдың 26 июлендә королгә бүләк ебәрелә, шул уҡ төндә Кортес, шкипирҙар менән килешеп, Веракрус гаванендәге караптарҙы батырырға ҡуша. Шул төндә үк ҡалған оппозиция ағзалары хөкөм ителә; икәүһе аҫыла, ҡайһы берҙәренә ҡарата яза сараһы ҡулланыла, ҡалғандары ғәфү ителә. Веракруста 150 һалдат, 2 рыцарь, 2 орудие һәм 50 кубин индеецын ҡалдырып, Кортес илдең уртаһына инеү өсөн походҡа әҙерләнә башлай. Әҙерлек Семпоалела бара, унан испандар 1519 йылдың 16 авгусында сығып китә{{sfn|Захарьян|2000|с=77—79}}. === Теночтитланға беренсе поход === [[Файл:Matanza_de_Cholula_-_Lienzo_de_Tlaxcala.jpg|мини|Чолулелағы үлтереш. ''Тласкалан һүрәте, XVI быуат'']] Кортестың иң беренсе маҡсаты — Өс дәүләт берләшмәһенә ҡараған дәүләттәр (үҙҙәре кеүек үк ацтектар) менән даими дошманлашып торған тауҙа урынлашҡан Тласкала кенәзлеге. Кортестың армияһында 300 һалдат, 15 рыцарь һәм яҡынса 1300 тотонак яугиры һәм йөк ташыусылары — испандар үҙҙәре йөк күтәрмәй генә йөрөр була{{Sfn|Дюверже|2005|с=108}}. Тласкала ерендә урындағы халыҡ менән һуғышырға тура килә, өҫтәүенә ике аты үлтерелә. Тиҙҙән кенәзлектең юлбашсылары, үҙ-ара һөйәлшеп, бер ҡарарға килә, һәм 3 октябрҙә Кортес ҡалала тантаналы рәүештә ҡабул ителә. Походтың 24-се көнө бара{{Sfn|Захарьян|2000|с=93}}. Тласкала кенәзлегенең Баш юлбашсыһы Шикотенкатль һәм башҡа юлбашсылар испандарға үҙҙәренең ҡыҙҙарын бүләк итә{{Sfn|Захарьян|2000|с=93—94}}. Кортес был хәлде христианлаштырыу файҙаһына хәл итергә тырыша: Тласкалалағы пирамидаларҙың береһен «идолдарҙан» таҙарттыра, һәм урындағы халыҡ суҡындырыла. Шикотенкатлдең ҡыҙы Луис де Тласкала менән йәрәшкән була, ә Кортес уны Педро де Альварадоға бирә. Шулай уҡ Хуан Веласкес де Леонға, Гонсало де Сандовалға һәм башҡаларға ла урындағы ҡыҙҙар таратып бирелә{{Sfn|Захарьян|2000|с=95}}. Хроникасылар, Кортес Тласкаланың дүрт юлбашсыһын да суҡынлырыуға өлгәшә, тип раҫлай, әммә уның үҙенең хаттарында был турала бер нимә лә әйтелмәй{{Sfn|Дюверже|2005|с=111}}. Һуғыш барған ваҡытта уҡ Тласкалаға Кортестың боласыл кенәзлектәр менән берләшеүе менән борсолған Монтесуманың илселәре килә. Испандар Үҙәк Мексикалағы ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләгән һәм ҡала-дәүләт булараҡ танылыу алған һәм урындағы диндең изге үҙәге булған Чолулаға барырға йыйына. Был Кортестың планына тап килә, а Тласкала кенәзлеге уға 10 000 яугирле ғәсҡәр бирә{{Sfn|Захарьян|2000|с=98}}. 12 октябрҙә Кортес Чолулаға инә, ҡала халҡы, ҡорбан салып, ҙур байрам ойоштора. Хроникасылар һәм Кортес үҙе лә, испандарға ҡаршы заговор ойошторола, тип яҙа: Монтесуманың илселәре йөк ташыусылар бирергә вәғәҙә итә, ә улары йөк ташыусы булып кейенгән яугирҙар булып сыға, Чолула халҡы шул яугирҙар артынан испандарға ҡаршы һуғыш башларға тейеш була. һөҙөмтәлә 18 октябрҙә Кортес ҡалала биш сәғәт буйы ҡанлы һуйыш ойоштора, өҫтәүенә йәмәғәт биналарын һәм ғибәҙәтханаларҙы яндырырға ҡуша. Гомара 6000 тирәһе кешенең үлтереүен билдәләй. Шунан һуң Кортес Чолуланың хакимы менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй, был документты испан нотариусы раҫлай {{Sfn|Дюверже|2005|с=112—113}}. Ацтектарҙың баш ҡалаһына барған юлда испандар Попокатепетль вулканнын күрә. Кортестың офицеры Диего де Ордас ҡорал йөрөтөүсе ике һалдаты менән тауға менергә ҡарар итә. Аҙағыраҡ король Карл V Ордастың гербына вулкан һүрәтен төшөрөргә рөхсәт бирә{{Sfn|Захарьян|2000|с=96}}. [[Файл:Cortez_&_La_Malinche.jpg|слева|мини|Кортес менән [[Монтесума II|Монтесуманың]] осрашыуы. Кортес артында уның тәржемәсеһе Малинче. ''Тласкалан һүрәте. XVI быуат'']] Испандар [[Теночтитлан]]ға 1519 йылдың 8 ноябрендә барып инә, һәм [[Истапалапа]]на һәм [[Кулуакан]] вассал ҡалалары хакимдары уларҙы ихлас ҡабул итә. Ҡаланың төп майҙанында Кортестың ацтектарҙың [[тлатоани]]һы — [[Монтесума II|Монтесума Икенсе]] менән осраша. Был ваҡиға хаҡында урындағы пиктографик кодекста яҙылып ҡуйыла: [[Файл:The_Meeting_of_Cortés_and_Montezuma.jpg|мини|Кортес менән [[Монтесума II|Монтесуманың]] осрашыуы. ''Билдәһеҙ рәссам, XVII быуаттың икенсе яртыһы'']] Монтесума Кортесҡа бик күп алтын биҙәүестәр бүләк итә, һөҙөмтәлә испандарҙа был илде яулап алыу теләге тағы ла көсәйә төшә. Теночтитландағы тәүге аҙна тыныс үтә; әммә Кортес һалдаттарға һәм офицерҙарға көндөҙ ҙә, төнөн дә ҡорал менән йөрөргә күрһәтмә бирә{{Sfn|Захарьян|2000|с=122}}. Теночтитландың үҙәк ғибәҙәтханаһын христиан дине өсөн файҙаланырға Монтесума рөхсәт итмәгәс, Кортес испан резиденцияһында христиан часовняһын төҙөргә рөхсәт һорай. Ремонт эштәре барышында ер аҫтынан бик ҙур алтын табыла{{Sfn|Захарьян|2000|с=141}}. Тиҙҙән Тласкаланан килгән сапҡын Веракрусан ацтек гарнизонының ҡалаға баҫып инеүе, ҡала коменданты һәм өлкән альгвасилдың, шулай уҡ уларға союздан байтаҡ тотонактарҙың үлтерелеүе тураһындағы хәбәрҙе еткерә{{Sfn|Захарьян|2000|с=142}}. Кортес ошо шарттарҙа ацтектарҙың хакимы Монтесуманы аманат итеп ала. Ситтән ҡарағанда хаким өсөн бер нимә лә үҙгәрмәй: испандар резиденцияһында ул почет менән уртып алына, ғәҙәти церемонияларҙа ла үҙгәрештәр күҙәтелмәй{{Sfn|Захарьян|2000|с=144—146}}. Ярты йыллыҡ билдәһеҙлектән һуң Куба аделантадоһы Веласкес тарафынан, Месиканы яулап алыу һәм Кортесты буйһондороу маҡсатында, Панфило де Нарваэстың армияһының Веракрус ярҙарына килеп төшөүе тураһындағы хәбәр килә. Уның армадаһына 18 судно, 900 һалдат, 80 һыбай рыцарь, 90 арбалетсы, 70 аркебуз һәм 20 пушка инә{{Sfn|Дюверже|2005|с=117}}. Нарваэстың төп хатаһы — ул Кортес кешеләренә һәм союздаш индеецтарға ҡарата үҙен яулап алыусы кеүек тота. Һөҙөмтәлә уның кешеләре хөкүмәтенә ялыу яҙып ебәрә. Кортес Веракрусҡа индеец шпиондарҙы ебәрә, Нарваэс экспедицияһы кешеләренең күбеһен белгәнлектән, уларҙы үҙенең походына ҡушылырға саҡыра. Нарваэстың үҙенә лә рухани Бартоломео де Ольмедо аша шундай тәҡдим яһай. Мехиконы (испандар атағанса, Теночтитлан) ҡалдырырға булғас, Кортес баш ҡаланың коменданты итеп Альварадоны тәғәйенләй, уның янында 80 испан һалдатын һәм тотонактарҙың күбеһен ҡалдыра. Кортестың янында 70-ләп испан һалдаты ҡала{{Sfn|Дюверже|2005|с=118}}. Семпоалаға килгәс, Кортес Нарваэс отряды ағзаларын үҙ хужаһын тоторға яллай, ә 1520 йылдың 28 майында Нарваэсты тотоу операцияһы үткәрелә, уны Гонсало де Сандовал ҡулға ала. Веласкес уполномоченныйы һәм уның бер нисә арҡалашы Веракрус төрмәһенә ташлана, ә тотош армияһы Кортес ҡулына эләгә. Мексиканы яулап алыусы был юлы флотты һыуға батырмай, Кортес Мехико-Теночтитландан ситтә лә үҙ йоғонтоһон урынлаштырыу эшенә тотона. Мәҫәлән, Хуан Веласкес де Леон төньяҡ өлкәләрҙе, ә Диего де Ордасты — көньяҡты өйрәнергә ебәрә, һәр береһенә икешәр йөҙ һалдат бүлеп бирә. Бынан тыш баш командующий Мексикаға яҡшы нәҫел малдарын килтереү өсөн ике карапты Ямайкаға ебәрә{{Sfn|Дюверже|2005|с=119—120}}. Ошо пландарҙы тормошҡа ашырырға торған мәлдә Мехиконан сапҡын килә һәм ацтектарҙың баш ҡалаһында бола башланыуы һәм Альварадо гарнизонында 7 кешенең үлтерелеүе тураһындағы хәбәр итә{{Sfn|Захарьян|2000|с=188}}. === «Ҡайғы төнө» === : [[Файл:The_death_of_Moctezuma_at_the_hands_of_his_own_people.jpg|мини|Испан резиденцияһын штурмлау һәм Монтесуманың үлеме. ''Билдәһеҙ рәссам картинаһы, .XVII быуаттың икенсе яртыһывека'']] Альварадо кешеләре менән бергә Семпоалуға ацтек илселәре Мехико комендантына ялыу менән килә. Бернало Диас яҙыуынса, Альварадо Уицилопочтли һәм Тескатлипокала ҡорбан салыу байрамы барышында бик күп жрецтарҙы һәм идеец аҡһөйәктәрен ҡыра{{Sfn|Захарьян|2000|с=189}}. Бөтә хроникасылар, шул иҫәптән Гомара ла, Альварадо индеецтарҙы талау теләге менән генә яна, тип билдәләй; лас Касасу билдәләүенсә, был байрам мәлендә 2000-гә яҡын кеше үлтерелә{{Sfn|Захарьян|2000|с=370—371}}. Ҡоралһыҙ кешеләргә һөжүм итеү месикандарҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, испандар һәм тласкалалылар үҙ резиденцияларында ҡамап алына, улар аманат итеп алынған Монтесуманы «ҡалҡан» итеп ҡуя. Кортес Тласкаланан үҙ ғәсккәрен килтерә. 1520 йылдың 24 июнендә испандар Теночтитланға икенсе тапҡыр баҫып инә{{Sfn|Захарьян|2000|с=190}}. Индеецтар әүҙем рәүештә һуғышҡа әҙерләнә башлай, яңы тлатоани итеп Куитлауаканы һайлап ҡуялар. Аманат булған Монтесума 25 июндә үҙен Ашаякатля һарайы башына сығарыуҙарын һорай, ул боласыларҙы тынысландырырға тырыша. Әммә баш күтәргән халыҡ Монтесуманы тыңламай, уға таш бәргесләй. Ошонда ул ҡаты яралана һәм 28 июндә баҡыйлыҡҡа күсә{{Sfn|Дюверже|2005|с=123}}. Индеец хрониикасылары Монтесуманы испандар үҙҙәре үлтергән, тип раҫлай{{Sfn|Захарьян|2000|с=372}}. [[Файл:The_sad_night.jpg|слева|мини|«Ҡайғы төнө». ''Билдәһеҙ рәссам картинаһы, XVII быуаттың икенсе яртыһы'']] Испандарҙың хәле XVI быуатта Теночтитландың утрауҙа урынлашыуы менән дә ҡатмарлаша: утрау ҡоро ер менән дамбалар ярҙамында ғына тоташҡан була. Өҫтәүенә ацтектар каналдарҙы берләштергән күперҙәрҙе алып ташлай. Кортес 3 километр оҙонлооҡтағы Тлакопан дамбаһы аша ҡоро ергә сығырға ҡарар итә. Испандарҙың 1 июль төнөндә ҡанлы сигенеүе «Ҡайғы төнө» тип атала{{Sfn|Теллериано-Ременсис|2013|с=10}}. Бөтә артиллерия, Теночтитланда таланған барлыҡ алтын юғалтыла; араларында бер генә яраланмаған кеше лә булмай. Юғалтыуҙарҙың теүәл генән һанын иҫәпләп сығарыу ҙа мөмкин булмай: Берналь Диас буйынса — был төндә 1000 испан һалдаты, ә Кортес буйынса — ни бары 150 һәләк була. Кортес үҙенең отчетында «Ҡайғы төнө» тураһында бик аҙ яҙа. Был төндә арьергардтың командиры лейтенант Альварадо үҙен батыр һуғышсы итеп күрһәтә{{Sfn|Дюверже|2005|с=124—126}}{{Sfn|Захарьян|2000|с=372—373}}. Хәлдән тайған испандар 1520 йылдың 7 июлендә, ацтектар Кортесты Тласкалаға табан юлда тотоп юҡ итергә тырышҡанда, Отумб янындағы һуғышта еңә. Испандар тлатоаниҙарҙың ''сиуакоатляһын (командующийҙың урынбаҫары)'' үлтерә, шунан һуң ғына индеецтар, төрлөһө төрлө яҡҡа һибелеп, ҡаса.{{Sfn|Дюверже|2005|с=127—128}}. Тласкалаға 440 йәйәүле һалдат, 20 рыцарь, 12 арбалетсы һәм 7 аркебузсы, улар менән Кортес менән Альварадоның индиянка һөйәркәләре Малинче менән Луиса де Тласкала килеп инә{{Sfn|Захарьян|2000|с=208}}. Тласкалалылар һәм тотонактар испан баҫҡынсыларына тоғро булып ҡала, шулай итеп, ацтек дәүләтен яулап алыу өсөн Кортестың ресурстары етерлек була. Ошо еңеүҙең символы итеп, Кортес индеецтарҙың Тепейак ҡалаһы урынына Сегу́ра-де-ла-Фро́нтера (исп. — «Сик буйындағы ышаныслы ҡала») крепосын төҙөй{{Sfn|Дюверже|2005|с=130}}. [[Файл:Теночтитлан.jpg|мини|Кортестың «Реляций» латин баҫмаһынан Мехико-Теночтитландың карта-схемаһы (Нюрнберг, 1524). ''Ҡулдан буялған'']] === Теночтитландың ҡолауы === Теночтитланды ҡамауға алыр алдынан ҡала халҡы [[Ҡара сәсәк|сәсәк]] эпидемияһынан ҡырыла, Мексикаға уны Семпоалала вафат булған ҡара тәнле ҡол Нарваэса алып килгән була. Эпидемия осоронда ни бары 80 көн идара итеп ҡалған ацтек императоры Куитлауак вафат була, һәм яңы тлатоани итеп Куаутемок һайлана{{Sfn|Дюверже|2005}}{{Sfn|Захарьян|2000}}. Кортес Мехико-Теночтитланаға штурмды һыуҙан башларға ҡарар итә һәм Тласкалала флот төҙөй башлай. Төҙөлөшкә караптар төҙөүсе балта оҫтаһы Мартин Лопес тотона, шулай итеп, 13 десант бригантинаһы һыуға төшөрөлә, улар ишкәктар менән тәьмин ителә һәм карап моронона бәләкәй орудие ҡуйыла. Был караптар Веракрустан килтерелгән материалдарҙан (ҡаҙаҡ менән канаттарҙы ла индереп) төҙөлә, шунан һуң караптарҙы һүтеп алып индеец ҡолдарҙың елкәләрендә Мехико үҙәненә күсерәләр; 1521 йылдың март, апрелендә был эш тамамлана{{Sfn|Дюверже|2005|с=136}}. Тласкала халҡы 10 000 һалдаттан торған армия бирә, уға касик Чичимекатекутли командалыҡ итә{{Sfn|Захарьян|2000|с=216}}, бынант тыш 8 000 ҡол һүтелгән караптарҙы, 2 000 ҡол аҙыҡ-түлекте ташый һәм 8 000 кеше уларҙы ҡорал тотоп һаҡлап бара{{Sfn|Захарьян|2000|с=220}}.Мехико үҙәнендәге ҡала-дәүләт Тескоко ла, испандарға теләктәшлек белдереп, союздаш була. Был ҡалала ҡоро док һәм испан бригантиналары өсөн гавань төҙөлә. Төҙөлөш барған мәлдә Кортес ғәскәре Мехико үҙәненең тотош көнсығыш өлөшөн биләй. Әммә Аскапоцалько һәм Тлакопан ҡалалары өсөн бик ҡаты һуғыштар бара{{Sfn|Дюверже|2005|с=137}}. [[Файл:Conquista-de-México-por-Cortés-Tenochtitlan-Painting.png|мини|Теночтитлан өсөн барған һуғыш. ''Билдәһеҙ рәссам картинаһы, XVII быуаттың икенсе яртыһы'']] [[Файл:The_capture_of_the_Mexican_Emperor_Cuauhtemoc.jpg|мини|Куаутемокты әсирлеккә алыу. ''Билдәһеҙ рәссам картинаһы, XVII быуаттың икенсе яртыһы'']] 1521 йылдың 28 апрелендә Кортес армияһын ныҡлап тикшереп сыға. Ғәскәренең күпселеген индеецтар тәшкил итә. Күлдәр янындағы ҡала-дәүләттәр уның армияһына 150 000 кеше һәм уларҙы ташыу өсөн 6000 ҡайыҡ (пирога){{Sfn|Дюверже|2005|с=138}} бирә. Ошо ваҡытта Кортес испан һәи индеец лагерҙарында ике заговорҙы аса. Антонио де Вильяфанья судтан һуң Тескокола аҫып үлтерелә. Шулай уҡ Тласкаланың юлбашсыһы Шикотенкатлдең улы, Куаутемок аҫып үлтерелә{{Sfn|Захарьян|2000|с=378—379}}. Шун һуң Кортес кеше алдына йән һаҡсыларынан тыш сыға башлай{{Sfn|Захарьян|2000|с=228}}. Апрель уртаһында ацтектар хакимы менән ҡаланы{{Sfn|Дюверже|2005|с=138—139}} испандарпға тапшырыу тураһындда һөйләшеүҙәр башлана, әммә ул уңыш килтермәй. 1521 йылдың 30 майында ҡаланы штурмлау башлана. Бер ай эсендә Кортес өс тапҡыр Теночтитланға инә һәм төп ғибәҙәтхананың үҙәк майҙанына барып етә, әммә кире сигенергә мәжбүр була. 30 июндә Тлателольконы штурмлағанда испандар бик күп юғалтыуҙарға дусар ителә: 60 конкистадор үлтерелә, ә баш командующий ауыр йәрәхәт ала{{Sfn|Дюверже|2005|с=140—141}}. Кортес Мехиконы аслыҡ менән еңергә уйлай — июль аҙағында ҡала дамбаларҙан кәртәләнә. 13 августа{{Sfn|Теллериано-Ременсис|2013|с=10}} Куаутемок ҡайыҡҡа ултырып ҡасырға маташа, ләкин әсир итеп алына{{Sfn|Захарьян|2000|с=254—255}}. [[Файл:Cuahtemoc.jpg|слева|мини|Куаутемокты язалау. ''Леандро Исагирре картинаһы, 1893 йыл'']] Куаутемокты Кортес тейешле хөрмөт менән ҡабул итә, әммә, риүәйәттәр буйынса, ул, испан командирының хәнйәрен тартып алып, уға сәнсергә маташа{{Sfn|Захарьян|2000|с=255}}. Кортес унан ҡаланы үлектәрҙән таҙартыуҙы, ике ай эсендә һыу үткәргесте, дамбаларҙы һәм йорттарҙы төҙәтеүҙе талап итә{{Sfn|Захарьян|2000|с=259}}. Тиҙҙән «Ҡайғы төнөндә» юғалған алтындарҙың һаман ла табылмауы асыҡлана. Кристобаль де Охеда түбәндәгеләрҙе раҫлап яҙа: баш күтәреүселәрҙе язалауҙарҙа Кортес үҙе шәхсән ҡатнаша; ә бына яулап алыусының яҙмаларында был хаҡта бер ни ҙә әйтелмәй{{Sfn|Захарьян|2000|с=387}}. 1522 йылдың ғинуарында — яулаусының атаһы дон Мартин Кортес, өс туғаны менән бергә , Испанияла Карл Бишенсенең наместнигы — кардинал-архиепископ Адриан Утрехтский тарафынан ҡабул ителә. Әңгәмәнән Испания хакимы тулыһынса Эрнан Кортес яҡлы булыуы күренә. 1522 йылдың авгусында Карл V Испанияға ҡайта, унан биләмәләре араһында Мексикаға биләйәсәк статусты билдәләү талап ителә. Король Кортес менән Веласкесты үҙ-ара килештереү өсөн комиссия төҙөргә ҡуша. Шул мәлдә Испанияға Кортестың өсөнсө реляцияһы (1522 йыл, 15 май) килеп төшә, унда «Ҡайғы төнө» һәм Теночтитланды алыу ентекле тасуирлана. Хатҡа король пятинаһы (ерҙәре) һәм Кастилия монастырҙарына һәм короллектең аҡһөйәктәренә мул ғына бүләк тә ҡушып ебәрелгән була{{Sfn|Documentos cortesianos I|1993|p=232—241}}. 1522 йылдың 15 октябрендә Карл V Эрнан Кортесты «''Яңы Испанияның губернаторы, генерал-капитаны һәм бөтә территорияһында һәм бөтә провинцияларында гражданлыҡ һәм енәйәт эштәре буйынса юғары суд башҡарыусыһы''» итеп тәғәйенләй{{Sfn|Documentos cortesianos I|1993}}. == Мексика хакимы == [[Файл:Malinche_Tlaxcala.jpg|слева|мини|Кортес менән Малинче Шалтелолько ҡалаһында. ''Тласкала һүрәте, XVI быуат'']] Карла Бишенсе Кортесҡа Яңы Испанияны буйһондоған өсөн башҡа гербтарҙан айырылып торған герб булдырыу хоҡуғын бирә{{Sfn|Дюверже|2005}}. Эрнан гербтың йөкмәткеһенә үҙе теләгән мәғлүмәтте индереү хоҡуғын ала. 1525 года 7 мартында король секретары Франсиско де лос Кобос геральдик композицияны тасуирлап яҙып ебәрә. === Энкомьенда. Индеецтарға ҡарата сәйәсәт === Мексиканы яулап алғандан һуң Кортес үҙен бойондороҡһоҙ хаким кеүек тота<ref name="Felix Hinz">{{Cite web|url=http://www.motecuhzoma.de/neuspanien.html|title=La Constitución y Organización del Reino Colonial Español: Ejemplarizados en el Caso de la Nueva España bajo Hernán Cortés|author=Felix Hinz|date=|work=|publisher=|accessdate=2013-07-05|lang=es|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HvyEK1M9?url=http://www.motecuhzoma.de/neuspanien.html|archivedate=2013-07-07}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Кортес, Эспаньолала һәм Кубалағы демографик катастрофаның шаһиты булараҡ, ерле халыҡтың социаль структураларын тулыһынса һаҡларға тырыша. Энкомьендалар системыһы ошо прнциптарҙы ғәмәлгә ашыра ла инде.{{Sfn|Дюверже|2005}}. === Мексиканы христианлаштырыу === [[Файл:Крещение_ацтеков.JPG|мини|Ацтек аристократтарын суҡындырыу. ''Билдәһеҙ рәссам картинаһы, XVI йәки XVII быуат'']] Кортестың төп маҡсаттарының береһе — индеецтарҙы христианлаштырыу. [[Файл:2006_03_17_Cuernavaca_Casa_de_Cortés_1.JPG|мини|Кортестың Куэрнавакелағы засогы. Үҙәк ишек ''2006 йыл фотоһы'']] [[Файл:Pabellón_San-Martín_medallón_12_Hernán_Cortés.JPG|мини|Кортестың Саламанканың төп майҙанындағы Сан-Мартин часовняһындағы портреты]] [[Файл:Palacio_de_cortes_coyoacán.jpg|мини|Кортестың Койоакандағы һарайы. ''880 һәм 1897 йылдарҙағы фото'']] == Иҫкәрмәләр == ; Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{Китап|автор=|заглавие=Историки Доколумбовой Америки и Конкисты. Книга первая. Фернандо де Альва Иштлильшочитль. Хуан Баутиста де Помар|ссылка=http://kuprienko.info/don-fernando-de-alva-ixtlilxochitl-historia-de-la-nacion-chichimeca-su-poblacion-y-establecimiento-en-el-pais-de-anahuac-al-ruso/|ответственный=пер. с исп. В. Н. Талаха; под ред. В. А. Рубеля|место=К.|издательство=Лыбедь|год=2013|страниц=504|isbn=978-966-06-0647-0|ref=Историки Доколумбовой Америки и Конкисты. Кн. 1.}} * {{Китап|автор=[[Гуляев, Валерий Иванович|Гуляев В. И.]]|заглавие=[http://www.indiansworld.org/track_conquistadores.html По следам конкистадоров]|место=М.|издательство=Наука|год=1976|страниц=160|ref=Гуляев}} * {{Китап|автор=[[Диас дель Кастильо, Берналь|Берналь Диас]].|заглавие=[http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Dias/frametext1.htm Правдивая история завоевания Новой Испании]|ответственный=Сост., новый перевод, комментарии А. Захарьяна|место=М.|издательство=Форум|год=2000|страниц=400|ref=Захарьян}} * {{Китап|автор=Дюверже К.|заглавие=Кортес / Пер. М. В. Глаголева. Серия «Жизнь замечательных людей». Вып. 1125 (925)|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=2005|страниц=304|ref=Дюверже}} * {{Cite web}} * {{Китап|автор=Куприенко С. А., Талах В. Н.|заглавие=[[Кодекс Теллериано-Ременсис|Мексиканская рукопись 385 «Кодекс Теллериано-Ременсис» (с дополнениями из Кодекса Риос)]]|место=К.|издательство=Видавець Купрієнко С. А.|год=2013|страниц=317|isbn=978-617-7085-06-4|ref=Теллериано-Ременсис}} * {{Китап|автор=Магидович И.П., Магидович В.И.|заглавие=Очерки по истории географических открытий. В 5-ти т|место=М.|издательство=Просвещение|год=1983|страниц=399|том=2|ref=Магидович}} * {{Китап|заглавие=Документы Пашболон-Мальдонадо (Кампече, Мексика, XVII век)|ответственный=под ред. В. Талаха|ссылка=http://kuprienko.info/los-textos-paxbolon-maldonado-mexico-xvii-siglo/|место=К.|издательство=Blok.NOT|год=2012|страниц=27|ref=Пашболон-Мальдонадо}} * {{Мәҡәлә|автор=Clendinnen I.|заглавие=[http://www.latinamericanstudies.org/cortes/cortes-cruelty.pdf «Fierce and Unnatural Cruelty»: Cortes and the Conquest of Mexico]|издание=Representations|издательство=|год=1991|номер=|pages=65—100|ref=Clendinnen}} * {{Китап|автор=|заглавие=Documentos cortesianos I: 1518-1528, secciones I a III (Arte) / Edición de Jose Luis Martinez|издательство=Fondo de Cultura Economica USA|год=1993|allpages=539|ref=Documentos cortesianos I}} * {{Китап|автор=|заглавие=Documentos cortesianos II: 1526—1545, sección IV: juicio de residencia (Seccion de Obras de Historia) / Edición de Jose Luis Martinez|издательство=Fondo de Cultura Economica USA|год=1991|allpages=416|ref=Documentos cortesianos II}} * {{Китап|автор=|заглавие=Documentos cortesianos III: 1528—1532, secciones V a VI (primera parte) (Politica) / Edición de Jose Luis Martinez|издательство=Fondo de Cultura Economica USA|год=1993|allpages=368|ref=Documentos cortesianos III}} * {{Китап|автор=|заглавие=Documentos cortesianos IV: 1533—1548, secciones VI a VIII (segunda parte) / Edición de Jose Luis Martinez|издательство=Fondo de Cultura Economica USA|год=1993|allpages=532|ref=Documentos cortesianos IV}} * {{Cite web}} {{Refend}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|author=|url=http://www.pignatelli.org/cortes.htm|title=Genealogy of Hernán Cortés|lang=en|work=www.pignatelli.org|date=|accessdate=2013-07-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz0zUAxP?url=http://www.pignatelli.org/cortes.htm|archivedate=2013-07-09}} * {{Cite web|author=|url=http://www.motecuhzoma.de/start-es.html|title=Hernán Cortés: Página de Relación|lang=es|work=www.motecuhzoma.de|date=|accessdate=2013-07-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz104Rqx?url=http://www.motecuhzoma.de/start-es.html|archivedate=2013-07-09}} * {{Cite web|author=Nancy Fitch|url=http://faculty.fullerton.edu/nfitch/nehaha/conquestbib.htm|title=The Conquest of Mexico. An Annotated Bibliography|lang=en|work=faculty.fullerton.edu|date=|accessdate=2013-07-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz10oMit?url=http://faculty.fullerton.edu/nfitch/nehaha/conquestbib.htm|archivedate=2013-07-09}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029161903/http://faculty.fullerton.edu/nfitch/nehaha/conquestbib.htm |date=2013-10-29 }} * {{Cite web|author=|url=http://www.indiansworld.org/faces.html|title=Лица в истории Древней Мезоамерики (в том числе Э. Кортес)|lang=ru|work=www.indiansworld.org|date=|accessdate=2013-07-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz13KNKF?url=http://www.indiansworld.org/faces.html|archivedate=2013-07-09}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701060536/http://www.indiansworld.org/faces.html |date=2013-07-01 }} * {{Cite web|author=|url=http://forum.world-history.ru/persons_about/16/2126.html|title=Экспедиции Э. Кортеса|lang=ru|work=forum.world-history.ru|date=|accessdate=2013-07-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz15KwnD?url=http://forum.world-history.ru/persons_about/16/2126.html|archivedate=2013-07-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722164016/http://forum.world-history.ru/persons_about/16/2126.html |date=2014-07-22 }} * {{Cite web|author=|url=http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kortes_pred.html|title=Второе послание Кортеса Императору Карлу V, писанное в Сегура-де-ла-Фронтера 30 октября 1520 года|lang=ru|work=www.hrono.ru|date=|accessdate=2013-07-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1718yq?url=http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kortes_pred.html|archivedate=2013-07-09}} * {{Cite web|author=|url=http://www.indiansworld.org/conquistador.html|title=Рассказ о некоторых вещах Новой Испании и великом городе Теместитане, Мехико|lang=ru|work=www.indiansworld.org|date=|accessdate=2013-07-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz199rr9?url=http://www.indiansworld.org/conquistador.html|archivedate=2013-07-09}} * {{Cite web|author=|url=http://www.motecuhzoma.de/Quellen.html|title=Собрание испаноязычных источников о Кортесе и завоевании Мексики|lang=es|work=www.motecuhzoma.de|date=|accessdate=2013-07-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz1Ar01F?url=http://www.motecuhzoma.de/Quellen.html|archivedate=2013-07-09}} [[Категория:Колониализм]] [[Категория:Мезоамерика]] [[Категория:Испания тарихы]] [[Категория:Конкистадорҙар]] [[Категория:Мексика тарихы]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]] == Һылтанмалар == * [http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kortes_pred.html Послание Кортеса Императору Карлу V, писанное в Сегура-де-ла-Фронтера 30 октября 1520 года] * [https://web.archive.org/web/20121120115957/http://mesoamerica.narod.ru/faces.html Лица в истории Древней Мезоамерики (в том числе Э.Кортес)] * [http://forum.world-history.ru/persons_about/16/2126.html Экспедиции Э.Кортеса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140722164016/http://forum.world-history.ru/persons_about/16/2126.html |date=2014-07-22 }} * ''Зенон Косидовский'' [http://scepsis.ru/library/id_534.html «Как Кортес завоевал страну ацтеков»] * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kortes.html Kortes on Hrono] * [https://web.archive.org/web/20090122034635/http://mesoamerica.narod.ru/3cortes.html Третье послание императору Карлу V] (Эрнан Кортес. Отрывки) * [https://web.archive.org/web/20090122034640/http://mesoamerica.narod.ru/4cortes.html Четвёртое послание императору Карлу V] (Эрнан Кортес. Отрывки) * [https://web.archive.org/web/20130308071336/http://mesoamerica.narod.ru/diazhis.html Правдивая история завоевания Новой Испании] (Берналь Диас дель Кастильо) * [https://web.archive.org/web/20090122034741/http://mesoamerica.narod.ru/conquistador.html Рассказ о некоторых вещах Новой Испании и великом городе Теместитане, Мехико] (Написано соратником Эрнана Кортеса, Анонимным Конкистадором) * Гуляев В. И. «[https://web.archive.org/web/20120530023900/http://mesoamerica.narod.ru/track_conquistadores.html По следам конкистадоров]», «Наука», 1976, — 160 с. [[Категория:Испанияла тыуғандар]] [[Категория:Ацтектар]] [[Категория:Мексика тарихы]] [[Категория:Конкистадорҙар]] [[Категория:Испания тарихы]] [[Категория:Мезоамерика]] [[Категория:Колониализм]] [[Категория:Саламанка университетын тамамлаусылар]] {{Mil-bio-stub}} 7znltegb8lchmsva14vfzwew3obj8sv 0 64879 1299426 1243545 2026-06-19T07:52:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299426 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Сергей Эйзенштейн |оригинал имени = |изображение = Sergei Eisenstein 03.jpg |ширина = 235px |описание изображения = Эйзенштейн 1910-сы йылдарҙа |имя при рождении = Сергей Михайлович Эйзенштейн |дата рождения = 22.1.1898 (10) |место рождения = {{МестоРождения|Рига|Ригала}}, [[Рәсәй империяһы]] |дата смерти = 11.2.1948 |место смерти = {{МестоСмерти|Мәскәү|Мәскәүҙә}}, [[СССР]] |профессия = {{кинорежиссёр|СССР|Рәсәй|XX быуат}}, {{сценарист|СССР|Рәсәй|XX быуат}} |гражданство = {{Флагификация|Российская империя}}<br>{{USSR}} |годы активности = [[1924]]—[[1945]] |направление = Социалистик реализм |киностудия = [[Мосфильм]] |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{орден Знак Почёта}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Сталинская премия|1941}} {{!!}} {{Сталин премияһы|1946}} {{!}}} |imdb_id = 0001178 |сайт = }} '''Серге́й Миха́йлович Эйзенште́йн''' ({{OldStyleDate|22|ғинуар|1898|10}}, [[Рига]], [[Рәсәй империяһы]] — [[11 февраль]] [[1948 йыл]], [[Мәскәү]], [[СССР]]) — [[СССР]] театры һәм кино режиссёры, рәссам, сценарист, сәнғәт теоретигы, педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935 йыл). ВГИК профессоры. Сәнғәт фәне докторы (1939 йыл), кинематограф теорияһы буйынса фундаменталь хеҙмәттәр авторы. === Вафаты === Сергей Эйзенштейн йөрәк өйәнәгенән 1948 йылдың 10 февраленән 11-енә ҡарата төндә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән. (участок № 4). Ҡатыны — журналистка Пера Моисеевна Фогельман (әҙәби псевдоним — ''Пера Аташева'', 1900—1965). === Холҡо, ғәҙәттәре === {{Section-stub}} == Ижады == === Фильмография === ==== Режиссёр ==== # [[1923]] — Дневник Глумова # [[1924]] — Стачка («Чертово гнездо», «История стачки») # [[1925]] — Броненосец «Потёмкин» («1905 год») # [[1927]] — Октябрь (название замысла: «Десять дней, которые потрясли мир») # 1929 — Штурм Ля Сарраса/''The Storming of La Sarraz'' (в соавторстве с Айвором Монтагу и Гансом Рихтером) # [[1929]] — Старое и новое («Генеральная линия») # 1930 — Сентиментальный романс ''/ Le Romance sentimentale'' # [[1931]] — документальный фильм о [[Мексика|Мексике]] «Землетрясение в Оахаке» # [[1931]] — незаконченный фильм «Да здравствует Мексика!» (в 1979 году доработан Г.Александровым) # 1933 — Эйзенштейн в Мексике/''Eisenstein in Mexico'' (документальный) # 1933 — Буря над Мехико # 1934 — День смерти/''Death Day'' (короткометражный) # [[1935]]—[[1937|37]] — Бежин луг (уничтоженная картина, восстановлена в качестве фотофильма Н. И. Клейманом и С. И. Юткевичем) # [[1938]] — Александр Невский # 1940 — Время на Солнце/''Time in The Sun'' (документальный; в соавторстве с Григорием Александровым) # 1941 — Мексиканская симфония/''Mexican Symphony'' # 1941 — Свободная земля/''Land of Freedom'' # 1941 — Идол надежды/''Idol of Hope'' # 1941 — Обретение креста/''Conquering of Cross'' # 1941 — Семена Свободы/''Seeds of Freedom'' (в соавторстве с Гансом Бюргером) # [[1944]] — Иван Грозный (1-я серия) # [[1945]] — Иван Грозный (2-я серия, сказ второй — «Боярский заговор»), в прокате с 1958 года # [[1946]] — Иван Грозный (неоконченный, 3-я серия) ==== Сценарист ==== # [[1924]] — Стачка («Чертово гнездо», «История стачки») # [[1927]] — Октябрь («Десять дней, которые потрясли мир») # [[1929]] — Старое и новое («Генеральная линия») # [[1935]]—[[1937]] — Бежин луг # [[1938]] — Александр Невский]] # [[1944]] — Иван Грозный (1-я серия) # [[1945]] — Иван Грозный (2-я серия, сказ второй — «Боярский заговор») # [[1946]] — Иван Грозный (неоконченный, 3-я серия) == Наградалары һәм премиялары == * Сталин премияһы — беренсе дәрәжә (1941) — «Александр Невский» фильмы өсөн (1938) * Сталин премияһы — беренсе дәрәжә (1946) — «Иван Грозный» фильмының 1-се серияһы (1944) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935) * [[Ленин ордены]] (1939) — «Александр Невский» фильмы өсөн(1938) * «Почёт Билдәһе» ордены === Әҙәбиәт === * {{книга |автор = Аксёнов И. А. |заглавие = Сергей Эйзенштейн. Портрет художника / Общ. ред., послеслов. и коммент. Н. И. Клеймана |место = М. |издательство = Киноцентр |год = 1991 |страниц = 128 }} — [http://raspopin.den-za-dnem.ru/index_b.php?text=25 рецензия]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{книга |автор = Барт Р. |заглавие = [http://community.livejournal.com/kinoseminar/103289.html Третий смысл]. Исследовательские заметки о нескольких фотограммах Эйзенштейна. Строение фильма (сборник статей) |ответственный = К. Разлогова |место = М. |издательство = Радуга |год = 1984 }} * {{книга |автор = Барт Р., Брехт, С. Эйзенштейн. |заглавие = Как всегда — об авангарде |ответственный = Вступ. ст., сост., пер. и коммент. С.Исаева |место = М. |издательство = ГИТИС |год = 1992 |isbn = 5-85717-009-5 }} * {{книга |автор = Иванов Вяч. Вс. |заглавие = [http://ec-dejavu.ru/i/Ivanov_Eisenstein.html Эйзенштейн и культуры Японии и Китая]. // Восток — Запад. Исследования. Переводы. Публикации |издание = 3 |место = М. |издательство = Наука |год = 1988 |страницы = 279—290 }} * {{книга |автор = Доминик Фернандес |заглавие = Эйзенштейн |место = Санкт-Петербург |издательство = ИНАПРЕСС |год = 1996 |страниц = 208 |isbn = 5-87135-011-9 }} * {{книга |автор = Иванов Вяч. Вс. |заглавие = Неизвестный Эйзенштейн — художник и проблемы авангарда. Озорные рисунки Эйзенштейна и «главная проблема» его искусства |ссылка = http://kogni.narod.ru/eisenstein.htm |ответственный = Иванов Вяч. Вс. Избранные труды по семиотике и истории культуры |место = М. |издательство = Языки русской культуры |год = 1998 |том = 1. Знаковые системы. Кино. Поэтика |страницы = 141—378 |isbn = 5-7859-0073-4 }} * {{книга |автор = Забродин В. |заглавие = Эйзенштейн: попытка театра: Статьи и публикации |место = М. |издательство = Эйзенштейн-центр |год = 2005 |страниц = 344 |isbn = 5-901631-15-3 }} * {{книга |автор = Забродин В. |заглавие = Эйзенштейн о Мейерхольде: 1919—1948 |место = М. |издательство = Новое издательство |год = 2005 |страниц = 352 |isbn = 5-98379-022-6 }} * {{книга |автор = Фрейлих С. И. |заглавие = Теория кино: От Эйзенштейна до Тарковского |место = М. |издательство = Академический проект; Фонд «Мир» |год = 2008 |страницы = 512 |isbn = 978-5-902358-03-9, }} * {{книга |автор = Шкловский В. Б. |заглавие = Эйзенштейн |место = М. |издательство = «Искусство» |год = 1976 |страницы = 296 |isbn = }} === Документаль фильмдар === * 1958 — Сергей Эйзенштейн, Василий Катанян<ref>[http://net-film.ru/ru/film-4995/ Сергей Эйзенштейн (фильм)] <u>net-film.ru</u></ref> * 1998 — Дом мастера, Марианна Киреёва «Сергей Эйзенштейн: Уроки монтажа», В. Чубасов. == Библиография == * ''Эйзенштейн С.'' Монтаж аттракционов: [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_montazh_attpakcionov.txt К постановке «На всякого мудреца довольно простоты» А. Н. Островского в московском Пролеткульте] // Леф. [[1923]]. № 3. С.70 — 75. * ''Эйзенштейн С.'' Два черепа Александра Македонского // Новый зритель. [[1926]]. № 35. С.10. * ''Эйзенштейн С.'', ''Пудовкин Вс.'', ''Александров Г.'' Будущее звукового фильма: [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_budushchee_zvukovoj_filxmy.txt Заявка] // Жизнь искусства. [[1928]]. № 32. То же: Советский экран. [[1928]]. * Эйзенштейн С. Нежданный стык // Жизнь искусства. [[1926]]. № 34. * ''Эйзенштейн С. М.'' Иван Грозный [: Киносценарий]. М.: Госкиноиздат, [[1944]]. — 192 с. * ''Эйзенштейн С. М.'' Как я стал режиссёром. Рига: Госкиноиздат, [[1946]]. — 340 с.:фотоилл. * ''Эйзенштейн С. М.'' Избранные статьи. М.: Искусство, 1956. — 456 с. * ''Эйзенштейн С. М.'' Динамический квадрат: Предложения в пользу новых пропорций экрана, выдвинутые в связи с вопросом о практической реализации «широкого» фильма // Вопросы киноискусства. М.: АН СССР, [[1960]]. Выпуск 4. — 424 с. * ''Эйзенштейн \ Eisenstein''. Рисунки / Dessins / Drawings. М.: Искусство, [[1961]]. — 226 с. * ''Эйзенштейн С. М.'' Избранные произведения. В 6-и томах. М.: Искусство, [[1964]]—[[1971]]. ** Т.1: Автобиографические записки разных лет, замыслы. Краткая летопись жизни и деятельности, фильмография, библиография. М., [[1964]]. — 696 с. ** [http://teatr-lib.ru/Library/Eisenstein/Select_2/ Т.2: Работы 1923—1940 гг.]: цикл работ о монтаже, программа преподавания режиссуры во Всесоюзном государственном институте кинематографии, выступление на творческом совещании 1935 года; статьи и заметки разных лет; «Заявка Эйзенштейна, Пудовкина, Александрова» ([http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_budushchee_zvukovoj_filxmy.txt Будущее звуковой фильмы"]), перевод доклада на английском языке, [http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/s_montazh_1938.txt «Монтаж 1938»] и др. исследования. М., [[1964]]. — 566 с. ** Т.3: Теоретические исследования [[1945]]—[[1948]] гг. М., [[1964]]. — 672 с. ** Т.4: «Искусство мизансцены». М.: [[1966]]. — 790 с. ** Т.5: История и теория кино: «Проблема советского исторического фильма», «Диккенс, Гриффит и мы»; Критика и публицистика. М., [[1968]]. — 600 с. ** Т.6: Киносценарии. М., [[1971]]. — 560 с. * ''Эйзенштейн С.'' [http://www.nemchinovka-malevich.ru/TEXT/RUSSIAN/nemchinov_post.html Немчинов пост] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120150053/http://www.nemchinovka-malevich.ru/TEXT/RUSSIAN/nemchinov_post.html |date=2020-01-20 }} [: воспоминания о К. Малевиче] / Публ. ''И.Вакар'' // Новые рубежи: Одинцово, Московской обл. [[1988]]. 28 января. № 12-13 (11051-11052) * ''Эйзенштейн С.'' [http://ec-dejavu.ru/e/Eisenstein.html Чет — Нечет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126220038/http://ec-dejavu.ru/e/Eisenstein.html |date=2012-11-26 }} / Публ. ''Н. Клеймана'' // Восток — Запад. Исследования. Переводы. Публикации. М.: Наука, [[1988]]. Вып.3. С.234—278. * ''То же'' в сб.: Великий и загадочный И-цзин [: антология]. Челябинск: Аркаим, [[2004]]. С.401—412 (Серия «Антология тысячелетий») — ISBN 5-8029-0509-3 * ''Эйзенштейн С.'', ''Александров Г.'' Базар похоти: Сценарий на 9 частей Тараса Немчинова [: трагикомедия о прифронтовом доме терпимости в эпоху первой мировой войны, [[1925]]] // НЛО. [[1993]] № 4. C.5 — 19. * ''Эйзенштейн С''. ''Монтаж'': [http://yanko.lib.ru/books/cinema/eisenstein/montage/montage.html Монтаж аттракционов; За кадром; Четвёртое измерените в кино; Монтаж 1938; Вертикальный монтаж]; [http://yanko.lib.ru/books/cinema/eisenstein/montage/montage.html#Вкладыш Вкладыш] [: учебное издание] / Предисловие ''Р. Юренева''. М.: ВГИК, [[1998]]. — 193 с. — ISBN 5-87149-038-7 * ''Эйзенштейн С''. Мемуары / Составление, предисловие, комментарии ''Н. И. Клеймана''. М.: Труд; Музей кино, [[1997]]. [http://www.inspot.ru/documents/cinema/eizenshtein/memuari.htm Том 1. Wie sag' ich’s meinem Kinde?] — 432 с. («Живая классика») — ISBN 5-88244-009-2 * ''Эйзенштейн С''. Мемуары. М.: Труд; Музей кино, [[1997]]. [http://teatr-lib.ru/Library/Eisenstein/Mem_2/ Т.2: Автобиография; Обезьянья логика; Истинные пути изобретания; Профили]. — 544 с. («Живая классика») — ISBN 5-88244-010-6 * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226878964 Театральные тетради С. М. Эйзенштейна] («Заметки касательно театра» и другие записи). Публ., вст. ст., коммент. и текстология М. К. Ивановой и В. В. Иванова. При участии И. Ю. Зелениной//Мнемозина. Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 /Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 190—279. * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226879029 Теории новой антропологии актёра и статья С. Эйзенштейна и С. Третьякова «Выразительное движение»]. Публ., вст. ст. и примеч. А. С. Миляха // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 280—305. * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_2#_Toc226879034 С. Эйзенштейн — оперный режиссёр. К истории постановки «Валькирии»]. Публ., вст. текст и коммент. С. И. Савенко // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 2 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: «УРСС», 2000. С. 310—326. * ''Эйзенштейн С''. Монтаж. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2000]]. — 592 с. — ISBN 0235-8212 * ''Эйзенштейн С''. Метод. Том 1: Grundproblem. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2002]]. — 495 с. — ISBN 0235-8212 * ''Эйзенштейн С''. Метод. Том 2: Тайны мастеров. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино, [[2002]]. — 688 с. — ISBN 5-901631-02-1 * ''Эйзенштейн С''. Неравнодушная природа. Том 1: Чувство кино. М.: Эйзенштейн-центр, Музей кино, [[2004]]. — 687 с — ISBN 5-901631-09-9 * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_3#_Toc223751368 С. М. Эйзенштейн. «Интернациональный театр»] / Публ., вст. ст. и коммент. В. В. Иванова // Мнемозина. Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 3 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: АРТ, 2004. С.200-208; 537—539. * ''Эйзенштейн С''. Неравнодушная природа. Том 2: О строении вещей / Сост. ''Н. Клеймана''. М.: Эйзенштейн-центр; Музей кино] [[2006]]. — 624 с — ISBN 5-901631-12-9 * ''Эйзенштейн С''. Психологические вопросы искусства [сб. статей] / Сост., ред., вступит. ст. ''Е. Басина''. М.: Смысл, [[2002]]. — 336 с — ISBN 5-89357-114-2 * [http://teatr-lib.ru/Library/Mnemozina/Mnemoz_4#_Toc316637113 «Все великое просто» С. М. Эйзенштейн о театре. 1919—1923]. Публ., вст. ст. и коммент. В. В. Забродина // Документы и факты из истории отечественного театра ХХ века. Вып. 4 / Ред.-сост. В. В. Иванов. М.: Индрик, 2009. С. 437—505. * {{lib.ru|http://www.lib.ru/CINEMA/kinolit/EJZENSHTEJN/}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{китап|автор=Садуль Жорж |заглавие= Всеобщая история кино: Европа после первой мировой войны|оригинал=Historie Gėnėrale Du Cinėma |место=М. |издательство=Искусство |год=1982 |том=4 (первый полутом) |страниц=528 |тираж=25 000 |ответственный=Под ред. С. И. Юткевича |ref=Садуль }} * {{китап|автор=Шкловский В. Б. |заглавие=Эйзенштейн |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Искусство |год=1976 |страниц=328 |серия=Жизнь в искусстве |тираж=50 000|ref=Шкловский}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Сергей Эйзенштейн |Викисловарь = |Викицитатник = ru:Сергей Михайлович Эйзенштейн |Викитека = |Викисклад = Category:Sergei Eisenstein }} * {{imdb name|id=0001178|name=Сергей Эйзенштейн}} * [http://www.eisenstein.ru/ Библиотека киноискусства им. С. М. Эйзенштейна] * [http://www.kinozapiski.ru/search/?s=%DD%E9%E7%E5%ED%F8%F2%E5%E9%ED&a=1 Сергей Эйзенштейн на сайте журнала «Киноведческие записки»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://seance.ru/category/names/eyzenshteyn-sergey/ Сергей Эйзенштейн на сайте журнала «Сеанс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105203401/http://seance.ru/category/names/eyzenshteyn-sergey/ |date=2013-11-05 }} * [http://www.newcanada.com/43/ezenshteyn43.htm «Канада чествует Эйзенштейна» — Выставка рисунков: Монреаль, апрель — май, 1999, — Нью-Йорк…]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105024048/http://www.newcanada.com/43/ezenshteyn43.htm |date=2007-01-05 }} * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Эйзенштейн%20Сергей%20Михайлович/ Сергей Эйзенштейн в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110507164248/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%AD%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%20%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2011-05-07 }} * [http://www.manwb.ru/articles/arte/cinema/eizenshtein_ashram/ «Духовная семья Эйзенштейна»] — Интервью директора Музея кино, директора Эйзенштейн-центра, хранителя музея-квартиры Эйзенштейна Наума Клеймана, приуроченное к 110-летию Эйзенштейна {{director-stub}} [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Сәнғәт ғилеме докторҙары]] [[Категория:Тауышһыҙ кино режиссёрҙары]] [[Категория:Мемуарсылар]] [[Категория:Социалистик реализм]] 12246rv0c58gll0bwajthnuyyz0b19i 0 64885 1299379 1118347 2026-06-19T04:18:58Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы "Йәдкәр"_ансамбле_артистары_Белоретта.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299379 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы |Изображение = Гали Хамзин.jpg |Описание изображения = |Ширина = 180px |Дата рождения = 12.06.1950 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{МестоРождения|Белорет районы}} [[Ҡоҙғон-Әхмәр]] ауылы |Дата смерти = 15.11.2009 |Место смерти = |Страна = {{Флагификация|СССР}} → <br> {{Флагификация|Российская Федерация}} |Профессии = [[йыр]]сы |Жанры = |Коллективы = «Йәдкәр»;<br>[[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] |Награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{БАССР халыҡ артисы|1989}} {{!!}} {{Салауат Юлаев исемендәге премияһы|1997}} {{!}}} |Викисклад = }} {{фамилиялаш|Хәмзин}} '''Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы''' ([[12 июнь]] [[1950 йыл]] — [[15 ноябрь]] [[2009 йыл]]) — башҡорт йырсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). == Биографияһы == Ғәли Ғәббәс улы Хәмзин 1950 йылдың 12 июнендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет районы]] [[Ҡоҙғон-Әхмәр]] ауылында тыуған. Бөтә Рәсәй халыҡ йырҙарын башҡарыусы конкурсын башҡарыусыларҙың беренсе лауреаты (1985)<ref name=autogenerated2 />, [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] исемендәге призға үткәрелгән йәш башҡарыусылар конкурсы лауреаты. Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» фестивале дипломаты. 1981 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н тамамлағандан һуң Хөсәйен Әхмәтов исемендәге [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның «Йәдкәр» фольклор ансамбле вокал йырсыһы була, артабан 25 йыл «Йәдкәр» фольклор төркөмөнә етәкселек итә. Сермән урта мәктәбен тамамлағас, Белоретта профтехучилищела уҡый. Армия сафтарында хеҙмәттә була. Әрменән ҡайтҡас, Белоретта машина йөрөтөүсе булып эшләй. Артабан уны колхоздың комсомол ойошмаһы сәркәтибе итеп һайлап ҡуялар. Сәнғәт иниститутына гәзит биттәренән иғлан уҡығас, барып ҡарарға йөрьәт итә.<ref name=autogenerated1 />. Башҡортостан мәҙәниәтен үҫтереүгә тос өлөш индергәне һәм башҡарыу оҫталығы өсөн Ғәли Хамзинға 1997 йылда [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] бирелде<ref name=autogenerated1>[http://www.bashculture.ru/archives/124 Гали Хамзин | История и Культура Башкортостана<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Йырсы 2009 йылдың 15 ноябрендә Өфөлә вафат була.<ref name=autogenerated2>[http://www.bashinform.ru/news/225673/ Умер народный артист РБ Гали Хамзин — башинформ.рф — Новости новой Башкирии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989) * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986) == Хәтер == * 2013 йылдан Белорет районында Ғәли Хәмзин исемендәге вокалсылар конкурсы үткәрелә<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1049581/ Төбәктә Ғәли Хәмзин исемендәге III йырсылар конкурсы ғаризалар ҡабул итә. {{Башинформ}}, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Багуманов А. И., Фаизова Ф. А. Лауреаты премии имени Салавата Юлаева. — Уфа: Китап, 1999. 272 с. — С. 265—268. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/1069-khamzin-gali-gabbasovich}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт филармонияһы]] [[Категория:Башҡортостан йырсылары]] [[Категория:Башҡорт йырсылары]] ntx3dh1qs7ttcdmea7bclrn81xihns8 0 66517 1299403 1272161 2026-06-19T04:22:19Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Перед_музеем_А._Мубарякова._Ассы._1997.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299403 wikitext text/x-wiki [[File:Мубаряков Арслан.jpg|215px|thumb|upright|Арыҫлан Мөбәрәков]] {{Ук}} {{фамилиялаш|Мөбәрәков}} '''Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы''' (төп исеме — ''Ҡотләхмәтов Арыҫлан Мөбәрәк улы''; [[15 декабрь]] [[1908 йыл]] — [[5 май]] [[1977 йыл]] — [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре. 1948 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1941 йылдан —ВКП(б)/КПСС ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ (1955), РСФСР-ҙың (1944) һәм БАССР-ҙың (1940) атҡаҙанған артисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 1—5 саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР‑ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1989, үлгәндән һуң). [[Ленин ордены|Ленин]] (1949), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1968) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Арыҫлан Ҡотләхмәт улы Мөбәрәков 1908 йылдың 15 декабрендә {{ТУ|Ырымбур губернаһы}} {{ТУ|Верхнеурал өйәҙе|Верхнеурал өйәҙендә}}<ref>хәҙер Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]]</ref> [[Асы (Белорет районы)|Асы]] ауылында тыуған. 1934 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем ул [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда актёр, режиссёр, художество етәксеһе һәм директор булып эшләй. Оҫта 20-нән артыҡ спектакль ҡуя, улар араһында: Н. Островскийҙың «Ҡорос нисек сыныҡты», [[Б. Бикбай]]ҙың «Ҡарлуғас», [[М. Фәйзи]]ҙең «Аҫылйәр», [[Әхмәтшин Ғабдулла Ғабдрахман улы|Ғ. Әхмәтшин]]дың «Тальян гармун», [[Н. Нәжми]]ҙең «Яҙғы йыр», [[М. Кәрим]]дең «Яңғыҙ ҡайын» һәм башҡалар. Арыҫлан Мөбәрәковтың иң билдәле актёрлыҡ эштәре — драма һәм кинофильмдарҙа, шул иҫәптән Степан Злобин сценарийы буйынса режиссёр Яков Протазановтың «Салауат Юлаев» фильмындағы Салауат Юлаев роле. [[Файл:Мубаряков Арслан Котлыахметович.jpg|100px|слева|Өфөлә Арыҫлан Мөбәрәков һәйкәле]] Үҙ таланты менән ул Башҡортостан рухи яҡтан, үҙенең күренекле артистары менән көслө булыуын күрһәтте. Бөтә ғүмерен Башҡортостан Республикаһында театр сәнғәтен үҫтереүгә арнаған мәшһүр шәхесебеҙҙең исемен мәңгеләштереү маҡсатында актёрҙың тыуған ауылы Асыла Арыҫлан Мөбәрәков музейы эшләй, Өфөнөң иң матур урамдарының береһенә уның исеме бирелгән, быйыл, ҡасандыр артист йәшәгән Ленин урамындағы 2-се йортта таҡтаташ асылды. [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] Арыҫлан Мөбәрәков исемен йөрөтә, шулай уҡ театрҙа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. == Галерея == <gallery> File:Арыҫлан Мөбәрәковҡа һәйкәл.jpg|thumb|Өфөлә Арыҫлан Мөбәрәков һәйкәле File:Мубаряков, Арслан Котлыахметович (1908—1977), башкирский советский актёр, театральный режиссёр, д - panoramio.jpg|thumb| Арыҫлан Мөбәрәков (1908—1977).Бөйөк артистың тыуған ауылында ҡуйылған һәйкәл File:Salavat.jpg|thumb|Протазанов Яков Александрович төшөргән "Салаут Юлаев" фильмында Салауат ролендә Арыҫлан Мөбәрәков File:Художественные маркированные конверты 1980 года. Протазанов Яков Александрович.jpg|thumb| 1980 йылғы конверт. "Салауат Юлаев" фильмын төшөргән Протазанов Яков Александрович портреты File:Река Туз, Ассы, Башкортостан - panoramio (1).jpg|thumb|Бөйөк артист тыуып үҫкән ауылдың данлы Тоҙ шишмәһе. А. Мөбәрәков шул шишмә һыуы менән дауалана торған булған File:Сцена Сибайского театра имени Мубарякова.jpg|thumb|А. Мөбәрәков исемендәге театр сәхнәһе. Сибай File:Здание башкирского академического театра драмы им. М.Г. Гафури, памятник М.Г. Гафури.jpg|thumb|Арыҫлан Мөбәрәков сәхнә образдары тыуҙырған Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://kulturarb.ru/ba/person/?ELEMENT_ID=5809 Башҡортостандың мәҙәни донъяһы]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bashinform.ru/bash/335705/ Өфөлә Арыҫлан Мөбәрәковтың исеме мәңгеләштерелде] * [http://ufa-gid.com/encyclopedia/muz_mubar.html ЭНЦИКЛОПЕДИЯ БАШКИРИИ → МУЗЕЙ А.К.МУБАРЯКОВА] == Әҙәбиәт == * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. ''Мубаряков. А. К. Ленина улица, 2''. Уфа:Китап, 1999, 137-138 с. == Фильмдар, видео == * {{YouTube|tIP4GtvD0IE|logo=1}} фильм «Салават Юлаев». Я. Протазанов, 1941 (полная версия) * {{YouTube|8n8DW1LT4Qo|logo=1}}Артист из народа — Арслан Мубаряков * {{YouTube|SqS1UOxQmeA|logo=1}}Ҡыҙы Гөлли Мөбәрәкова тураһында фильм * {{YouTube|ZpNhQ2zggu8|logo=1}} «Ай тотолған төндә». Гөлли Мөбәрәкова — төп ролдә * {{YouTube|WrugsRNtPXQ&|logo=1}} В Уфе открыли памятник актёру Арслану Мубарякову * [https://vk.com/feed?z=video-80957239_456239019%2F5c994008b4f9a45901%2Fpl_post_-68101321_32228 Артист из народа - Арслан Мубаряков] [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Шәхестәр:Сибай башҡорт дәүләт драма театры]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт академия драма театры]] [[Категория:БАССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] he2ok1w2jal97408x41bxkijze5kdy3 0 68054 1299340 1299210 2026-06-18T14:59:15Z Телсе 41238 1299340 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''12 ноябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 316-сы көнө ([[кәбисә йыл]]ында 317-се). Йыл аҙағына тиклем 49 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-11-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Пневмония менән көрәш көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Тиҙәйткестәр көнө|День скороговорок}} (ноябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Индонезия}}: Атайҙар көнө. ** Сәләмәтлек көнө. * {{Әзербайжан}} [[Әзербайжан]]: Конституция көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Рәсәй}}: {{comment|Һаҡлыҡ банкы|Сбербанк}} хеҙмәткәрҙәре көнө. ** Ойошма һәм учреждениеларҙың именлек хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Үзбәкстан}} [[Үзбәкстан]]: [[Медицина]] хеҙмәткәрҙәре көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан]]: Республиканың профсоюз хеҙмәткәрҙәре көнө. * [[Красноярск крайы]]: Бухгалтерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1931]]: [[Шишмә районы|Шишмә район]] гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. * [[1947]]: Ике винтлы «Ка-8» вертолёты беренсе тапҡыр һауаға күтәрелә. * [[1952]]: «Ту-95» самолёты беренсе осош яһай. * [[1982]]: КПСС Үҙәк Комитетының Генеральный секретары итеп [[Юрий Владимирович Андропов]] һайлана. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Хәмзин Хәбибрахман Лотфрахман улы]] (1885—1976), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1928—1952 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Сәлих (Ишембай районы)|Сәлих]] мәктәбе уҡытыусыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1948) кавалеры. * [[Үтәшев Фуат Шәрип улы]] (1920—6.05.1998), хужалыҡ эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1940 йылдан СССР Граждандар һауа флоты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1963—1982 йылдарҙа Өфө берләштерелгән авиаотряды командиры. СССР-ҙың атҡаҙанған пилоты (1965), Аэрофлот отличнигы (1952). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954, 1976), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Әбдрәшит (Әлшәй районы)|Әбдрәшит]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәмиҙуллина Мәҙинә Ғәлиулла ҡыҙы]] (1935—9.06.2026), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1960—1990 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] әҙәбиәт бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы [[Тирмән-Йылға]] ауылынан. * [[Салтыкова Елена Станиславовна]] (1960), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. [[Биология]] фәндәре докторы (2009). 1984 һәм 1993 йылдан (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]]нең Биохимия һәм генетика институты ғилми хеҙмәткәре, 2003 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1991—1993 йылдарҙа ошо үҙәктең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Красноярск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Булатов Зәкир Мәсәлим улы]] (1911—5.05.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] тоҫҡаусыһы, гвардия өлкән сержанты. [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Ҡудашев Барый Батыргәрәй улы]] (1916—27.12.1992), [[фән|ғалим]]-рентгенолог, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби табип. 1946 йылдан [[Республика клиник дауаханаһы]] табибы; 1956 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987 йылға тиклем рентгенология һәм радиология кафедраһы мөдире. 1955—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан]] рентгенологтары һәм радиологтарының фәнни- ғәмәли йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1974), профессор (1976). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы (1983), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1966). Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943, 1945) кавалеры. [[Ҡудашевтар]] нәҫеленән, сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Ташлыкүл (Бүздәк районы)|Ташлыкүл]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Барсуков Анатолий Иванович]] (1931—27.02.2016), хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан «[[Башавтотранс]]» предприятиеһының баш инженеры, 1978 йылдан — начальнигы, 1988—1999 йылдарҙа — генераль директоры. [[РСФСР]]-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 9—12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1991). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. * [[Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы]] (1931—8.10.2018), актёр һәм театр эшмәкәре. 1951—2004 йылдарҙа хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1975—1987 йылдарҙа — директоры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры. * [[Горбунов Владимир Степанович]] (1946), юғары мәктәп ветераны, ғалим-[[Археология|археолог]]. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2006 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1993 йылдан — дөйөм тарих һәм мәҙәни мираҫ кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1992), профессор (1993). Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1998), Халыҡ-ара педагогик белем биреү фәндәре академияһы ағзаһы (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Краснодон ҡалаһынан. * [[Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна]] (1951), юғары мәктәп ветераны, ғалим-музыка белгесе. 1978—2015 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — үҙе ойошторған музыкаль семантика лабораторияһы мөдире, 2007 йылдан «Проблемы музыкальной науки» журналының баш мөхәррире. Сәнғәт ғилеме докторы (2001), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы]] (1951—15.01.2011), ғалим-[[Антропология|антрополог]], этнограф. 1975—1977 йылдарҙа һәм 1980 йылдан [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 1984 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1993 йылдан — бүлек мөдире. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы]] (1922—24.12.1997), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, [[Педагогика|педагог]]. 1940 йылдан партия эшендә, 1959 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] ҡарамағындағы [[Өфө]] юғары партия мәктәбе, 1960—1991 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962—1980 йылдарҙа сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1959). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). * [[Бакуров Михаил Максимович]] (1927—19.01.2010), механизатор. [[Хәйбулла районы]] «Красный доброволец» [[колхоз]]ының элекке [[трактор]]сыһы, трактор бригадаһы етәксеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Фёдоровка (Хәйбулла районы)|Фёдоровка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1935]]: «Монополия» исемле өҫтәл [[уйын]]ы уйлап сығарыла. * [[Мусин Рәшит Муса улы]] (1927—2.10.1982), [[СССР]]-ҙың хужалыҡ һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1961—1979 йылдарҙа КПСС-тың [[Ҡазан]] ҡала комитетының, 1979—1982 йылдарҙа [[Татарстан]] өлкә комитетының беренсе секретары. Ленин, [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Сатра (Благовар районы)|Сатра]] ауылынан. * [[Ғарипов Фәнғәр Абдулла улы]] (1937—5.03.2011), нефтехимик. 1964—1998 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] электромонтёры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Айыухан]] ауылынан. * [[Куковинец Ольга Сергеевна]] (1947), ғалим-[[химия|химик]]. 1972 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000–2013 йылдарҙа инженерлыҡ факультеты деканының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Химия фәндәре докторы (1994), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Байкал аръяғы крайы]]ның Балей ҡалаһынан. * [[Чуркин Сергей Дмитриевич]] (1952), ғалим-педагог, иҡтисадсы. 1977 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1997 йылдарҙа [[технология]]-иҡтисад факультеты деканы, 1999 йылдан иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ, 2005—2012 йылдарҙа иҡтисад һәм менеджмент кафедраһы мөдире; 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат]] филиалы уҡытыусыһы. [[Педагогика|Педагогия]] фәндәре докторы (1998), иҡтисад фәндәре кандидаты (1981), профессор (2002). [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1993) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. * [[Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы]] (1962), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]], [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәтсе. 1992 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһындағы «Акрополь» төҙөлөш йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе (2008—2013), бишенсе (2013—2018) һәм алтынсы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. [[Ейәнсура районы]]ның почётлы гражданы. * [[Әлибаев Ришат Марат улы]] (1962), төҙөүсе. 1994 йылдан «Салауат—2 Востокнефтезаводмонтаж» предприятиеһы монтажсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол]] ауылынан. * [[Максим Чудов]] (1982), [[спорт]]сы, [[биатлон]]сы. 2004—2013 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Биатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (2003) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2008). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2010), Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2010) кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дәүләтов Рәмис Мәхийән улы]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]], [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 1998—2005 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] хакимиәте башлығы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ике саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2003). Райондың почётлы гражданы (2015). * [[Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы]] (1948), [[Скульптура|скульптор]]. 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Баһауетдинов Илдар Әсхәт улы]] (1963), хәрби хеҙмәткәр, полковник. 2011—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының хәрби комиссары. [[«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены (Рәсәй)|«Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Ҡыяуыҡ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ҡәйүмов Фәрит Әмирйән улы]] (1934), ғалим-гистолог, 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1989—1999 йылдарҙа гистология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1994), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] үҙәге [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан. * [[Басов Сергей Николаевич]] (1959), [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡорбанғәлиева Юлиә Рөстәм ҡыҙы]] (1984), [[спорт]]сы. Пуля менән атыу буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2001). Үҫмер спортсылар араһында шәхси зачётта Рәсәй чемпионы (1999, 2000, 2002). Команда зачётында дүрт тапҡыр Европа чемпионы (2000—2001), үҫмер спортсылар араһында команда зачётында өс тапҡыр донъя рекордсыһы (2000—2001). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:12 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1833]]: [[Александр Бородин]], [[Рәсәй империяһы]] композиторы, ғалим-химик. * [[1840]]: Огюст Роден, [[Франция]] скульпторы. * [[1866]]: [[Сунь Ятсен]], [[Ҡытай]] революционеры, вафатынан һуң «милләт атаһы» исемен ала. * [[1935]]: Людмила Гурченко, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актрисаһы, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1983). == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1793]]: Жан Сильвен Байи, [[Франция]] астрономы, [[Париж]] ҡалаһының беренсе башлығы. * [[1988]]: Ришат Абдуллин, [[опера]] йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). * [[1989]]: Долорес Ибаррури, [[Испания]] һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, 1960-сы йылдар башынан СССР гражданы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|Л12]] [[Категория:12 ноябрь]] igh4542polr2gwf3fexjv4irhrwpqna 0 68209 1299381 1190833 2026-06-19T04:20:17Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Башкирский_род_Катай._Тамги.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299381 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡатай (мәғәнәләр)}} {{Халыҡ | название = Ҡатай | изображение = Катай (тамга).JPG | ширина = | подпись = | самоназвание = {{lang-ba|Ҡатай}} | численность = билдәһеҙ | расселение = {{Флагификация|Российская Федерация}}<br /> *{{Флагификация|Башҡортостан}} [[Башҡортостан]]дың [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]] һәм [[Белорет районы|Белорет]] райондары *{{Флагификация|Курганская область}} [[Әлмән районы|Әлмән]], [[Ҡурған өлкәһе]]нең [[Щучан районы|Щучан]] райондары *{{Флагификация|Челябинская область}}<br /> [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы|Арғаяш]], [[Нязепетровск районы|Нязепетровск]], [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]] райондары | вымер = | архкультура = | язык = [[башҡорт теле|башҡорт]] | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = | входит = [[башҡорттар]] | включает = | происхождение = }} [[Файл:Башҡорт ырыуҙары.jpeg|400 px|thumb| right|Башҡорт ырыуҙары]] '''Ҡатай''' төшөнсәһенең ике мәғәнәһе бар: #) Ҡатай — [[башҡорттар]]ҙың ырыу-ҡәбилә берләшмәһе. Берләшмә [[бәкәтин]], [[ҡалмаҡ]], ҡатай, [[терһәк]], [[һеңрән]], [[һалйот]] ҡәбиләләренән торған. #) Ҡатай — [[башҡорт ырыуҙары]]ның береһе. [[Файл:Белорецкий район. Деревня Бутаево. Валяние кошмы.jpg|thumb|Кейеҙ баҫыу — ҡатайҙарҙың боронғо шөғөлө]] == Этноним == Был этнонимдың барлыҡҡа килеүе тураһында берҙәм генә ҡараш юҡ. Күпселек тикшеренеүселәр уларҙың тамырҙарының ҡара-ҡитайҙарға йәки [[кидандар]]ға барып тоташыуын раҫлай. Тарихсы-этнограф [[Рим Йәнғужин]] билдәләүенсә, «Тарихи-этнографик әҙәбиәттә ҡатайҙарҙың ҡара-ҡитайҙарҙан йәки кидандарҙан сығыуын раҫлаған фекер йөрөй. Ә бына кидандарҙың үҙҙәренең ҡайҙан килеп сығыуы хаҡында фекер төрлөсә . Шулай ҙа тикшеренеүселәрҙең күбеһе уларҙы монгол сығышлы тип иҫәпләй… Һуңғы йылдарҙа ҡара-ҡытайҙарҙың төркиҙәрҙән сығыуы хаҡында фекер нығый бара»<ref>Ҡатай [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8305-ataj]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ҡатай этнонимы әҙәбиәттә киң билдәле. Уның ҡытай, ктай, хтай, хытай варианттары ла осрай. Был атамалар [[үзбәктәр]]ҙә, [[ҡаҙаҡтар]]ҙа, [[ҡарағалпаҡтар]]ҙа, [[ҡырғыҙ]]ҙарҙа, [[нуғайҙар]]ҙа, [[Гагауз теле|ғағауздарҙа]] ла бар. Әйткәндәй, ҡара-ҡатай исеме, [[башҡорттар]]ҙан башҡа, тик [[ҡырғыҙ]]ҙарҙа ғына осрай. == Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо == [[Файл:Перед музеем А. Мубарякова. Ассы. 1997.jpg|thumb|слева|Атаҡлы ҡатай уҙаманы, СССР-ҙың халыҡ артисы [[Арыҫлан Мөбәрәков]] һәйкәле асылған көндә уның музейы алдында яҡташтары. Асы. 1997]] Ҡатай ҡәбиләһе алты ырыуҙан тора. ''Инйәр-ҡа­тай, Ҡоҙ­ғон-ҡатай, Иҙел-ҡатайҙар'' көнбайышта йә­шәһә, ''Оло-ҡатай, Бала-ҡатай, Ялан-ҡатайҙар'' көнсығышта йәки [[Урал]] аръяғында төбәкләнгән. [[ХVlll быуат]] баштарында ҡатайҙарҙың һаны яҡынса өс мең кеше булған. === Тамғалар === [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ. Кузеев]] ҡатай­ҙарҙың 155 тамғаһын теркәгән. Улар­ҙың киң тарал­ғандарынан балға иҫәпләнә. Ул солоҡ соҡоу өсөн ҡулайлаштырылған кәкре балтаға оҡшаған. Шулай уҡ,[[Шәйбәков Ринат Гәрәй улы|Р. Г. Шәйбәков]] тарафынан тағы ла 200 самаһы тамға табылып, ул уларҙы ҡасандыр дөйөм булған ҡатай тамғаһының варианттары, тип иҫәпләй. Сукеш(балға) тамғанан тыш өс саталы һәнәк тә йыш осрай, тик ул ҡасандыр ҡош төпәйе тип йөрөтөлгәндер, сүкеш тамға ла ҡош суҡышы булғандыр. Былар барыһы ла ырыу магияһы символы, тотемы булып йөрөгәндер бик борон заманда. Әлеге көндә шул дөйөм тамғанан таралған ара, ғаилә тамғалары һаҡланып ҡалған. Башҡорт тамғалары генетик яҡтан шул руник хәрефтәргә тоташа, тип иҫәпләй. Ваҡыт үтеү менән(боронғо яҙма ғәрәп графикаһы нигеҙендәге хәрефтәргә алмаштырылғандан һуң), уларҙың аталышы онотолған. Хәҙер улар нәмәгә оҡшатыла — шулай аталып йөрөтөләләр: «сар күсәре», «ырғаҡ», « ҡойошҡан», «әүернә», «ҡапҡа», «өҙәңге», «һәнәк», «сүмес», «сүкеш», суҡыш", «ҡош тәпәйе», «ырғаҡ», «һуҡа», «һабан», һ.б. Билдәле "Сыңғыҙнамә"лә башҡорт ырыуҙарына Сыңғыҙ хан тарафынан тамға, ағас, оран, ҡош бирелгән, тиелә. Мәҫәлән, ҡатайҙараға: «…ай, Ҡағинжәр уғлы Ҡатай бей! Синең агачың артыш булсын, ҡошоң ҡауды булсын, ораның „тилак“ булсын, тамғаң серү(сепереү)булсын»,- диде. Сифаты ошбудыр<ref>«Ағиҙел»,1994, 6, 183 б.</ref>: [[1946 йыл]]да [[Хамматов Яңыбай Хаммат улы|Яңыбай Хамматов]] [[Белорет районы]]нда Лоҡманов Иҡсан исемле ҡурайсынан яҙып алған «Аҡман-тоҡман» риүәйәтендә ҡатай ырыуына «бағау»(солоҡсоноң арҡыры балтаһы-Р. Ш.) тамғаһы, «салауат» ораны, ҡарағай ағасы бирелгәнлеге әйтелә. Р. Шәйбәков 1982 йылда, ҡатайҙарҙың ағасы [[ҡарама]], ҡошо [[ҡоҙғон]], ораны — «аҡтайлаҡ», тамғаһы сүкеш, тип яҙып алған. Иҙел ҡатайҙарында сүкеште «балға» тип йөрөтәләр, шуға күрә,ҡатай тамғаһын инйәрҙәрҙә йә «балға», йә «бағау», тип тә атап йөрөтәләр. Ҡасандыр тотош ҡәбиләгә «тапшырылған» атрибуттар бүленгеләүгә дусар булған ҡатайҙарҙа ваҡыт үтеү менән, бәлки, үҙгәргәндер. «Тайлаҡ» ораны-«аҡтайлаҡ»ҡа үҙгәреүе әллә ни ҙур үҙгәреш тә түгелдер. Ә бына коштоң ҡоҙғонға әүерелеүе, бәлки, көнбайыш ҡатайҙарында ҡоҙғон ҡатай бүлендеге барлыҡҡа килеүенән киләлер. Артыш ағасы ла, ҡарағай ҙа ылыҫлылар, Белорет төбәгендә ике ағас та үҫә, артыштан ҡарағайға, ә унан ҡарамаға яңылыш әүерелгәндер ырыу ағасы информаторҙар тарафынан. Шулай ҙа, беҙгә хәҙер кире "Сыңғыҙнамә"лә бирелгән ырыу-ҡәбилә атрибуттарына әйләнеп ҡайтырға кәрәктер. Сөнки, ағас, ҡош, оран тейелгеһеҙ булған. Был атрибуттар әлеге көндә төрлө байрамдар, йолалар үткәргәндә йыш ҡулланыла, тик төрлөлөк буталсыҡтар ғына тыуҙыра. <blockquote>''Тамғаларға әйләнеп ҡайтып, Инйәр ҡатайҙары тамғаларын бер аҙ тикшереп үтәйек. Ауылдарҙа төрлө хужалыҡ әйберҙәрендә, солоҡ ағастарында, ололарҙың хәтерендә һаҡланып ҡалған («малға шундай тамға һуға торғайныҡ», һ.б.)тамғалар байтаҡ йыйылды, архив материалдарында ла байтаҡ осрай улар. Әлеге ваҡытта йыйылған тамғалар ике йөҙләп булыр. Шул тамғаларҙан сығып та борон ырыуҙың дөйөм тамғаһы булған тигән фекергә килергә була, ә ырыуҙы тәшкил итеүсе бәләкәйерәк туғандар ғаиләләре төркөмдәрендә(ҡатайҙарҙа һәм ҡайһы бер башҡа ырыуҙарҙа ул «ара» тип атала) ырыу тамғаларының вариациалары булған. Ә бына Сыңғыҙхан тарафынан бирелгән Ҡатай тамғаһына килгәндә «серү»(«сеперү») һүҙен мин серге, йә һырыу(русса — «узор»), тип аңлатыр инем. Серге, йәки сергетыш ҡатын-ҡыҙ эйәрендәге биҙәк сигелгән япма, ә һырыу шул уҡ биҙәкләү тигәнде аңлата. Ҡатай тамғалары ла шул сергетыштарға сигелгән(һырылған) биҙәктәргә оҡшап тора. Тимәк, «серү»ҙе хәҙерге башҡорт теленә яраҡлаштырып «һырыу» тамға тип атап йөрөтөргә була. Әйткәндәй, башҡорт ырыу-ҡәбиләләренең айырымлыҡ билдәләре Сыңғыҙ ханға тиклем үк, бик борон килгән. Улар, алда әйтелеүенсә, ниндәй ырыуҙан икәнлегеңде, ырыу территорияһы сиктәрен билдәләү һәм милеккә хужа булғанлыҡты күрһәтеү билгеһе булған. Ә был атрибуттарҙы башҡорт ҡәбиләләренең риүәйәттә Сыңғыҙ хан тарафынан алыу факты, башҡорт шәжәрәләренең ҡайһы берҙәрен пәйғәмбәрҙәргә алып барып тоташтырыу кеүек, нәҫел-ырыуҙың затлылығын дәлилләү өсөн кәрәк булғандыр. Бәлки монгол-татарҙар элекке атрибуттарҙы ҡайтанан аныҡлап дөрөҫләп кенә сыҡҡандыр. «Сүкеш», йәки «суҡыш» тамға ҡатайҙарҙа иң ныҡ таралған тамға икәнен күрергә була(төп ҡатай тамғаһының өлөштәре булараҡ). Бындай тамғаларҙың килеп сығышын(генезис) тикшереп Р. Б. Әхмәров уларҙың бер-береһенән айырылғыһыҙ булғанын дәлилләй. Ҡош суҡышы тамғаһы ҡасандыр тотем булып хеҙмәт иткән йыртҡыс ҡоштоң суҡышына барып тоташа. Борон Кама буйында, һәм Урал алдында йәшәгән ҡәбилә башлыҡтары кенәздәр власть билгеһе булған ҡоралдары ла ҡош суҡышына, йә тәпәйенә оҡшаш булған икән(ананьин-пьянобор ҡәбиләләре). Бына шулай, бик борон замандарҙа ырыу магияһы культы характерында барлыҡҡа килгән символик билдәләргә барып тоташа икән тамғалар. Ошонан сығып та «тамға» һәм «Алла» һүҙҙәре, синоним булып та йөрөгәнлегенә ышанырға булалыр. Төрки руник яҙмалары ла ошо мәжүсилек аллаларын аңлатҡан символдар нигеҙендә барлыҡҡа килгән, әлбиттә. Тора-бара тамғалар үҙгәреш кисергән, дөйөм ырыу-ҡәбилә тамғаһы ырыуҙарҙың артабан бүленгеләнеүе арҡаһында үҙгәрештәргә дусар булған. Ә инде ырыу ҡоролошо тарҡалыу осоронда, хосуси милек нығына барған һайын ырыу тамғаһына нигеҙләнгән ара, ғаилә тамғалары барлыҡҡа килә башлай. Ул билдәләр милек билдәһенә әүерлә, тәүге мәғәнәһе онотола бара, тамға формаһы ла үҙгәрә. Табылған Инйәр буйы ҡатайҙарының тамғаларын тикшереп борон, ысынлап та, ырыуҙың дөйөм тамғаһы булған тигән фекергә килергә була. Ырыуҙы тәшкил итеүсе бәләкәйерәк туғандар ғаиләләре төркөмдәрендә (ҡатайҙарҙа һәм ҡайһы бер башҡа ырыуҙарҙа ул «ара» тип атала) төп ырыу тамғаларының вариациалары булған. Тамғаларға һәр ғаилә башлығы үҙгәрештәр индергән. Мәҫәлән, мин Йөйәк ауылында йыйған мәғлүмәттәр буйынса, атаһынан улына, әгәр ҙә ул туранан-тура вариҫ булһа(мәҫәлән, атай донъяһы кинйә улға күсә, кинйә улы атай тамғаһын үҙенә ала) тамға үҙгәрешһеҙ күскән, ә башҡа айырылып сыҡҡан улы атаһының тамғаһына бер ни тиклем үҙгәреш индергән. Йөйәктә йәшәүсе Атауллин Хөснөтдин(1902 йылғы) атаһы ғаиләһенән айырылып сыҡҡас «Өс саталы һәнәк» тамғаһын бер ни тиклем үҙгәртә — уң яҡ сатаға уртанан аҫҡа ҡараған бер таяҡ һыҙып ҡуя. Фәсхетдинов Низам иһә(1883 йылғы) атаһы үлгәс йортта хужа булып ҡала һәм атаһының тамғаһын үҙгәртмәйенсә генә үҙенә ала («сар күсәре») Инйәр ҡатайҙарының юғары начальствоға яҙған үтенес-хаттағы(1840 йыл) йөҙҙән ашыу тамғаларҙан күренеүенсә, уларҙа төп тамғалар булып «сүкеш»(Иҙел ҡатайҙарҙа-«балға») һәм «һәнәк»(әйткәндәй, «һәнәк» һүҙе урынына «ҡош тәпәйе» һүҙен ҡулланыу дөрөҫөрәк булалыр) тамғалары тора. Башҡа бөтә тамғалар ҙа тиерлек ошо тамғаларҙан таралған. Табындарҙа таралған ике «сүмес» тамғаһы ла осраны был документа. Төп тамғаларҙың төрлө варианттарын тикшереп, ысынлап та, Инйәр ҡатайҙары сығышы бер тамырҙан икәнлегенә ышанырға була. "Сыңғыҙнамә"лә килтерелгән «серү»(«серге») -тамғаһынан бөтә ҡатай тамғаларын да килтереп сығарырға була. Бер-береһенән берәр генә үҙгәреш индерелеүе менән айырылған тамғаларға ҡарап, уларҙың хужалары яҡын туғандар икәнлеген дә билдәләргә була (аталы-уллы, бер туғандар, бер ара,…). Килтерелгән тамғалар буйынса беҙ Инйәр буйы ҡатай ауылдары башҡорттарының бөтөн ырыу берекмәһен тәшкил итеүҙәрен, араларында бүтән милләт кешеләре булмаған йәмғиәтте тәшкил итеүҙәрен раҫлай алабыҙ. Араларында табындарҙа ла осраған «сүмес» тамғалары күрше-тирә ауылдарҙан да күсеп ултыра, аралаша алыу мөмкинлектәрен аңлата. «Һәнәк»(«ҡош тәпәйе») тамғаһы байтаҡ осраны юғары начальствоға яҙылған хатта. Күрше Ҡумрыҡ-Табын волосы башҡорттарының араһында ла «һәнәк» тамғаһы байтаҡлығын оноторға ярамай. Бынан сығып, бәлки ҡатайҙар менән ҡумырыҡтар ныҡ аралашып бөткәндәр, тип уйларға мөмкин. Әммә ҡатайҙарҙың «һәнәге» төп тамға "серү-серге"нең бер өлөшө икәнен күрәбеҙ, шулай булғас, ҡатайҙарҙағы был тамға менән ҡумырыҡтағы «һәнәк» тамғаикеһе ике айырым тамға, тип раҫларға була''<ref>Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. Белорет, 2012,295 бит</ref>. </blockquote> ;Үҙгәрештәр инеү Тамғаларҙың солоҡ ағастарына, балағастарға (ағас ҡыуышынан табылған күстәргә) һуғылғандарында шундай үҙенсәлектәргә иғтибар итергә була. Ағас олононда балта менән сабып яһалған тамғалар олонға бер ҙә арҡыры түгел, ә ҡыя сабылған. Был башҡорттоң тәбиғәт балаһы икәнен иҫбатлай (ағасҡа арҡыры сапһаң олонға зыян килеүе мөмкин бит). Шуға ла архив документтарында осраған тура ғына тамғалар менән ҡыя тамғалар ҙа күп осрай, был тамғалар бик борондан килгән тамғалар икәненә ишара. Тағы ла бер нәмәгә иғтибар итәйек — ҡәбер таштарындағы тамғаларҙа беҙ ғәҙәти күреп өйрәнгән тамғалар киреһенсә(баштүбән) һуғылғанлығы күҙгә ташлана. Был мәрхүмдең был донъяла ғүмере бөткәнен, икенсе донъяға күсеүен аңлата. Килешеү документындағы ҡатай тамғаларынан сығып ваҡыт үтә килә улар бик ҙур үҙгәреш кисергән тигән һығымтаға килергә була. Төп тамғаларҙан айырмалы рәүештә ҡатнаш тамғалар ҙа барлыҡҡа килгәндер, ә аҙаҡтан милек билдәһе сифаты төп тәғәйенләнешкә әүерелгәндән һуң был үҙгәреш көсәйгән. Шул арҡала «дөрөҫ» түгел тамғалар ҙа, йәғни, руник алфавит хәрефенән ныҡ айырылған, оҡшашлығын яҡынса ғына төҫмөрләп булған тамғалар ҙа барлыҡҡа килә башлай. == Тарихы == Ҡатай башҡорттары этник яҡтан ҡара-ҡатайҙарға барып тоташа. Заманында улар Төркостанда үҙ дәүләтен ойошторған. Башҡортостандың төньяғында һәм Урал аръяғында йәшәгән Ҡара-ҡатайҙар ырыуының исемендәге оҡшашлыҡ бының асыҡ дәлиле булып тора. Тарихи ҡомартҡылар буйынса ҡатайҙар үҙҙәрен көнсығыштан сыҡҡан тип иҫәпләй. Уларҙың фекеренсә, ата-бабалары Иртыш, Алтай үҙәндәрендә йәшәгән. [[Башҡортостан]] еренә ҡатайҙарҙың ата-бабалары Хlll быуаттың урталарында күсеп килгән. Хlll — ХlV быуат­тарҙа улар [[Ыҡ]] һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғалары араһында күсенеп көн күргән. Ошо хаҡта күп кенә ауылдарҙың исеме лә һөйләй — Ҡатай, Ҡатай-йылға, бик күп тарихи ҡомартҡылар, ҡәбер таштары бының шаһиты. Ҡатайҙарҙың күбеһе төньяҡҡа йүнәлгән. ХlV — ХV быуаттарҙа улар Чусовая йылғаһының үрге ағымын биләгән. ХVl быуаттың икенсе яртыһында үҙҙәренең төньяҡтағы ерҙәрен ҡалдырып китергә мәжбүр булғандар. Был ошо ваҡыттағы сәйәси ваҡиғаларға бәйле. [[Рәсәй]] хөкүмәтенең баҫып алыу сәйәсәте һөҙөмтәһендә [[Пермь крайы]]н һәм [[Себер]]ҙе үҙләштереү киңәйә, һөҙөмтәлә башҡорттар үҙ төбәген ташлап киткән. [[Себер ханлығы]]ның тарҡалыуы был процесты тиҙләтә. [[Башҡорттар]] [[Урал аръяғы]] далаларына күсә. Әлеге ваҡытта ''оло-ҡатайҙар'' һәм ''бала-ҡатайҙар'' йәшәгән ерҙәр [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ]] һәм [[Арғаяш]] райондарына инә. Бала-ҡатай һәм оло-ҡатайҙарҙың бер өлөшө Өфө губернаһының төньяҡ-көнсығыш төбәгендә, [[Әй]] йылғаһына ҡушылған Оло һәм Кесе [[Ыҡ]] йылғалары буйында ҡалған. Хәҙер был ерҙәр [[Балаҡатай районы]]на ҡарай. ХlХ быуаттағы мәғлүмәттәр буйынса, был ҡатайҙарҙы ''билән-ҡатайҙар'' тип тә атағандар. Урал тауҙары, заводтар төҙөлөү арҡаһында күсенеп килгән урыҫтар бындағы ҡатайҙарҙы [[Урал аръяғы]]ндағы ҡәрҙәштәренән айыр­ған. Ҡатай этнонимы тарихи әҙәбиәттә йыш осрай. Уның ҡытай, ктай, хтай, хытай варианттары ла бар. Башҡорттарҙан тыш, был исем [[үзбәктәр]]ҙә, [[ҡаҙаҡтар]]ҙа, [[ҡарағалпаҡтар]]ҙа, [[ҡырғыҙ]]ҙарҙа, [[нуғайҙар]]ҙа, [[Гагауз теле|ғағауздарҙа]] ла бар. Әйткәндәй, ҡара-ҡатай исеме, [[башҡорттар]]ҙан башҡа, тик [[ҡырғыҙ]]ҙарҙа ғына осрай. === Башҡортостандағы ҡатайҙар === Алты ырыуҙан торған ҡатай ҡәбиләһе киң территорияла таралған. Күпселек өлөшө таулы-урманлы төбәктәрҙә йәшәй. Улар — ҡоҙғон-ҡатай, иҙел-ҡатай һәм инйәр-ҡатайҙар. Был ҡәбиләләрҙең ошо төбәктә төпләнеүен Р. Йәнғужин XIV быуатҡа ҡарай тип билдәләй. «XIV быуаттың икенсе яртыһында ҡатайҙарҙың төньяҡҡа һәм көнсығышҡа күпләп күсенеүе башлана. Уларҙың ҡайһы бер өлөшө Ағиҙелдең урта ағымына һәм [[Инйәр]]ҙең түбәнге өлөшөнә — таулы-урманлы ергә килеп ултыра. Һуңынан ҡатайҙар, табындарҙың ҡыҫымы арҡаһында, Инйәрҙең урта һәм үрге ағымына күсенә. Ағиҙелдең башына барып сыға». Ошо географик атамалар артабан ырыуҙар исемендә лә сағылыш таба. Мәҫәлән, Инйәр йылғаһы буйында йәшәүселәр — инйәр-ҡатай, ә Ағиҙел буйындағылар — иҙел-ҡатайҙар. Бөгөнгө көндә иҙел-ҡатайҙар Үрге Сермән, Урта Сермән, Ҡушыҡ, [[Аҙнағол]], [[Мәхмүт]], [[Үткәл]], [[Үҙәнбаш]], [[Хөсәйен]], [[Рысыҡай]] һәм Арша ауылдарында төпләнеп йәшәй. Халыҡ хәтерендә лә ҡатайҙарға ҡарата төрлө мәғлүмәт билдәле. Мәҫәлән, информатор Әсғәт Хәйернуров белдереүенсә, [[башҡорттар]], ҡатай ырыуы вәкилдәре, был урындарҙа борондан уҡ йәшәгән. «Улар бер ҡасан да борон күсеп килмәгәндәр. Ошо гүзәл Уралыбыҙҙа Урал бөркөтө, айыуы, мышы-боланы, бал ҡорто, Ағиҙеле, Инйәре, [[Рәз]]е һәм Ямантауы (Йәмәлекәй) булғандай — ҡатай, тау ҡатай ырыуҙары ошо ерҙә булғандар…». Әсғәт Вәаһап улы ҡатайҙар хаҡында олатаһының нығытып әйткән бер фекерен дә хәтерләй: «Ҡатай башҡорттары бер ҡасан да Рус дәүләтенә буйһоноп йәшәмәй, улар ирекле ырыу булған». Әсғәт Хәйернуровтың фекере башҡорт халҡының этногенезын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән ғалим, академик [[Руденко Сергей Иванович]] хеҙмәтенә ауаздаш. Ул үҙенең «Башкиры. Физический тип башкир» һәм «Башкиры: Историко-этнографические очерки» хеҙмәттәрендә башҡорттарҙы тәбиғәт (ландшафт) шарттары менән бәйләп, өс өлөшкә бүлеп ҡарарға тәҡдим итә. ''Беренсеһенә'' ул [[Урал аръяғы]], көнсығыш башҡорттарын индерә (ҡатайҙар, табын, үҫәргән, түңгәүер, бөрйән). ''Икенсе'' төркөмдө төньяҡ-көнбайышта йәшәүселәр тәшкил итә (танып, ғәйнә, бүләр). ''Өсөнсөһөнә'' ул үҙәк һәм көньяҡ-көнбайыш башҡорттарын индерә (юрматы, мең, ҡыпсаҡ). Таулы өлкәне [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] айырым билдәләп үтә. Уның фекеренсә, тау башҡорттары ошо ерлектең иң боронғо халҡы булыуы мөмкин. Ғалим уларҙың савроматтарҙың нәҫеле булыу ихтималлығын да күрһәтә. === Ырыу тармаҡтары === Ҡатай ҡәбиләһе төп алты ырыуҙан тора: ''инйәр-, иҙел-, ҡоҙғон-ҡатайҙар'' көнбайыш ҡатайҙары, ''ялан-, оло-, бала-ҡатайҙар'' көнсығыш ҡатайҙарға инәләр. [[Рычков Пётр Иванович]] көнбайыш ҡатайҙарына ''ҡушыҡ'' ҡатайҙарҙы ла индерә. Элеге ваҡытта Баҡалы районында йәшәгән башҡорттарҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәрен ҡатай сығышлы тип иҫәпләп, «беҙ ҡорос ҡатайҙар» (Ҡорос ауылы ла бар) тигәне билдәле. Ҡатайҙарҙың килеп сығышын тикшергәндә иң тәүҙә Йыһат Солтановтың «Башҡорт хәтере» исемле китабына иғтибар итәйек. Ул үҙенең тикшеренеүҙәрендә ҡатайҙарҙы б.э. тиклемге II мең йыллыҡта йәшәгән хет халҡына алып барып тоташтыра. Хәҙерге [[Төркиә]] дәүләтенең Анталия өлкәһе ерендәге шул заманда Ҡатай дәүләте(ҡатай-ҡат, хат, хет тип тә йөрөтөлгән, тип яҙа Й. Солтанов) булған икән<ref>«Ағиҙел» 1997,8,136-141 бб.</ref>. Йыһат Солтанов китабында шумер-аккад-хат мәҙәни күсәгилешлеген батша йортондағы ҡатай йола байрамдарын башҡорт йола байрамдары менән сағыштырып дәлилләй. Хеттарҙың үҙҙәренең килеп сығышы тураһында әле берҙәм генә фекерҙәр юҡ. Хет аллаларын тикшереп хатта славяндарҙың ата-бабаларын да табалар бит. Тикшереүселәрҙең күбеһе ҡатайҙарҙы төрки, йәки монгол сығышлы, тип иҫәпләй. Ҡатайҙарҙың ҡара-ҡатайҙарҙан йәки [[кидандар]]ҙан килеп сығыуын раҫлаған фекерҙәр байтаҡ. В. Р. Васильев, Г. Е. Грум-Гржимайло, һәм хәҙерге тикшеренеүселәр араһында ла ҡайһы берҙәр ҡара-ҡатайҙарҙы монгол сығышлы, тип иҫәпләй (мәҫәлән, У.Эрдниев, Г.Авляев хәҙерге ҡалмыҡтарҙағы «китуд» исемле ырыу төркөмө [[кидандар]]ға барып тоташа, тиҙәр), тип иҫәпләй. [[Кидандар]]ҙың сығышын монгол, тунгус, йәки монгол-тунгус сығышлы тип иҫәпләү өҫтөнлөк итһә лә был ҡараштарға ҡаршы фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, Л. Викторова [[кидандар]]ҙы үҙҙәренән боронғораҡ сяньби халҡынан айырылып сыҡҡан, ә сяньбиҙарҙың үҙ атамаһы «ҡытай» булған, ә бындай фонетик үҙенсәлек тик төрки халыҡтарҙа ғына бар, тип иҫәпләй. Башҡорттар тарихына арналған хеҙмәтендә [[Зәки Вәлиди]] ҙә шундай фекерҙә. Һуңғы йылдарҙа уларҙың төрки сығышлылығы тураһында ҡараштар нығый бара. [[Кидандар]] һәм уларҙың вариҫтары ҡара-ҡатайҙар беҙҙең эраның III—IV быуаттарынан алып монгол яулап алыуҙарына тиклем һәм һуңыраҡ та билдәле. Уларҙың Тобе Вей дәүләтендә 468 йылда тәүге илселеге билдәле, тимәк, был ваҡытта инде уларҙың дәүләтселеге булған тигән һүҙ. VI быуатта [[кидандар]]ҙың Төрки ҡағанаты менән көрәше уңышһыҙ тамамлана һәм улар ҡағандарға яһаҡ түләп торғандар. Тимәк, монгол сығышлы булһындармы [[кидандар]], йә булмаһа, төркиме, кәмендә VI быуатта уҡ улар башҡа төркиҙәр менән бәйләнештә булалар. 644 йылда улар Кореяға ҡаршы көрәштә Ҡытай яғында булалар, 696 йылда Ҡытай йоғонтоһонан сығып [[кидандар]] хакимы ҡаған титулын ҡабул итә, быға яуап итеп ҡытайҙар [[кидандар]]ға бер нисә поход ойоштора, тик улар уңышһыҙ тамамлана. 714 йылда ғына ике ил солох төҙөүгә ирешә һәм уны династик никах менән нығытып ҡуялар. Бынан һуң да [[кидандар]] төркиҙәр һәм ҡытайҙар араһында йә бер яҡҡа, йә икенсе яҡҡа ауышыу сәйәсәтен алып бара. Уйғырҙар көсәйеп киткәндән һуң уларға яһаҡ түләп тороп, 842 йылда иһә яңынан Ҡытай яғына сығалар. Был уларҙың империя осорона тиклемге тарихына ҡыҫҡаса байҡау булды. Был осор үҙенсәлектәренән һәр хаким янында махсус «ордо», йәки дружинаһы булыуын, тәғәйен генә башҡалалары булмауын, киҙан хакимдарының резиденциялары һунар йәки балыҡсылыҡ сезоны башланыуға ҡарап үҙгәреүен һанап китергә булыр ине. Был сезондар башланыу алдынан махсус ритуал байрамдары ойошторолған(тәүге балыҡ тотоуға, тәүге ҡыр ҡаҙын тотоуға бағышланған). Бик күп өҙөк-йыртыҡ мәғлүмәттәрҙән [[кидандар]]ҙың боронғо ышаныуҙары тураһында бер ни тиклем мәғлүмәт туплап була. Мәҫәлән, уларҙың мифтары буйынса Му-е тауы [[кидандар]]ҙың шаман культын башҡарыу урыны булыуы билдәле. Был тау янында уларҙың тәү әсәһе һәм тәү атаһы осрашҡан булған. Улар аҙаҡтан Күк аллаһы һәм Ер алиһәһе булып хөрмәт ителә. === Империяға әйләнеү === {{main|Кидандар}} [[Файл:Екатеринбургская неделя. 1886. №05.pdf|thumb|слева|Екатеринбургская неделя. 1886. № 05]] Ҡәбиләләр федерацияһынан империяға күсеү Елюй Амбаған (Абаоцзи) осоронда була. 907 йылдан алып 1125 йылға тиклем Елюй(Юлуй) һәм Сяо династик ғаилә кландары тарафынан идара ителгән ҡеүәтле [[кидандар]] империяһы йәшәй(ҡытай сығанаҡтарында Ляо — «Тимер дәүләте»). Ул Япон диңгеҙенән алып Көнсығыш Төркөстанға тиклем ерҙәрҙе биләп ята. Шул арауыҡтағы алтмыш дәүләт башлығы [[кидандар]]ҙың хакимлығын танырға мәжбүр була, был осорҙа Ляо Көнсығыш Азияның ҡеүәтле державаһы булып иҫәпләнә.[[Кидандар]] бик әүҙем рәүештә Ҡытайҙың төньяғында нығына, биш династия, ун батшалыҡ осоро шуныһы менән үҙенсәлекле — был ваҡытта ике дәүләт — төньяҡ һәм көньяҡ дәүләттәре һыйышып йәшәй. Төньяҡта Бөйөк дала традицияларына тоғролоҡ һаҡланһа, көньяҡта Тан империяһына хас тәртиптәргә нигеҙләнгән йолалар, иерархиялар башҡарыла, сөнки көньяҡ дәүләте Тан империяһына алмашҡа килә лә инде. 937 йылда Амбағайҙың улы Дегуан(Дәғүән) Төньяҡ Ҡытайҙы буйһондора, уның һуңғы императоры Ли Цун-ке уға бирелмәҫ өсөн үҙен һәм ғаиләһен яндыра, бөтә полководецтары(сардарҙары) ла әсир төшә. Беренсе тапҡыр шулай Күк аҫты империяһы башҡа дәүләт хакимлығын таный, Дәғүән ризалығы менән ҡытай тәхетенә Ши-цзин-тан ултыра, уның тыңлаусан вассалына әүерелә. Ул үлгәндән һуң уның улы Чжун-гуй(Чу ди) Дәғүәндән рөхсәт һорап тормай тәхеткә ултырғас [[кидандар]] Ҡытайға һөжүм итә. Императорҙы һөргөнгә ебәреп 947 йылда Дәғүән рәсми рәүештә Ҡытай императоры булып ултыра, тик бындағы климатты эҫе тип иҫәпләп кире төньяҡҡа ҡайтырға сыға, әммә юлда саҡта вафат булып ҡала. 947 йылда дәүләт Бөйөк Ляо, 983 йылда [[кидандар]]ҙың Бөйөк дәүләте, 1066 йылда яңынан Бөйөк Ляо тип йөрөтөлә. Империяла идара итеү нигеҙҙәре кореялылар һәм ҡытайҙар тарафынан барлыҡҡа килтерелә, ҡытай иероглифтары нигеҙендә һәм ҡытай яҙмаһы элементтарынан [[кидандар]] яҙмаһы барлыҡҡа килтерелә, ҡалалар, һөнәрселек, сауҙа үҫешә. [[Кидандар]] был осорҙа Пекинда (империяның баш ҡалаһында) академия аса. Сун империяһы юғалтҡан территорияларын кире ҡайтара алмағас [[кидандар]] менән килешеү төҙөргә мәжбүр була, яһаҡ түләп тора (1004 йыл). 1042 йылда яһаҡ күләме арттырыла, ә 1075 йылда территоряның тағы ла бер өлөшөн [[кидандар]]ға бирергә мәжбүр булалар. [[Кидандар]]ҙың Төньяҡ [[Ҡытай]]ҙы үҙенә бойһондороп тотҡан саҡтарында был илгә «ҡытай», «ҡатай» исеме йәбешеп ҡала ла инде. Көнбайыш сәйәхәтселәре аша Европа халҡы был илде «Ҡатай» тип йөрөтә башлай. Поэтик формала хәҙер был Күк аҫты илен шулай атайҙар. Мин Дюма әҫәрҙәрендә лә был илдең «Ҡатай» формаһында яҙылышын осрай. Польша аша Рус ерҙәренә лә «Китай» формаһында килеп керә был атама. 1125 йылда [[кидандар]] власы аҫтындағы чжурчендар Сун Ҡытайы ярҙамында баш күтәрә. Йәлү (Елюй,Юлуй) Таши исемле ҙур бер сәйәсмән, ҙур бер ғалим булыуы, йәғни бер ҡулында ҡәләм, икенсе ҡулында ҡылыс тотҡан заттан булып 1125 йылда, чжурчендар(манчжурҙар) империяны баҫып алғандан һуң, Төркөстанға, Алтай тауҙары тарафына китеп Ҡара ҡатайҙар дәүләтен(Си Ляо, йәки «Көнбайыш Тимер дәүләте» — Р. Ш.) төҙөй, тип яҙа ә.Вәлиди («Башҡорттарҙың тарихы»,Өфө, 1994, 232—233 бб.). Был турала саҡ ҡына ентекләберәк һөйләргә кәрәктер. Тәүҙә Йәлү(Елюй) «гурхан» (бөтә халыҡтарҙың ханы)исеме алып күсмә халыҡтарҙың чжурчендәргә ҡаршы көрәш байрағына әүерелһә лә, көстәр тигеҙ булмау сәбәпле артабан көнбайышҡа йүнәлә(1129 йыл). Көнбайышҡа киткән [[кидандар]] инде ҡара ҡатайҙар булып китәләр (китмәй ҡалған ҡатайҙар чжурчендар тарафынан буйһондоролалар, уларҙың аҙаҡтан монголдар һөжүме ваҡытында чжурчендарға ҡаршы баш күтәреүе тураһында В.Бартольд яҙмаларында күрергә мөмкин<ref>В.Бартольд. Тюрки. 12 лекций по истории турецких народов Средней Азии. Алматы,1998, 92-cе бит</ref>. Йәлү Джунгарияла нығынып ете ултыраҡ өлкә,ун һигеҙ күсмә халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ ала. Был осорҙа [[Урта Азия]]ла ҡараханиҙар династияһы хакимлыҡ иткән була.Үҙ-ара ыҙғыштар арҡаһында улар мосолман донъяһында иң мәшһүр булған сәлжүк солтаны Сәнджәргә буйһонорға мәжбүр булалар. Йәлү Таши әллә ни ҙур ҡыйынлыҡ кисермәйенсә ҡараханидҙар баш ҡалаһы Баласағунды ала, һуңынан уға Мәүрәннәһер һәм Хорезм да буйһона. Шулай итеп, Каспийҙан Гоби сүллегенә тиклем йәйелеп ятҡан держава барлыҡҡа килә. Ҡытай историографиияһы уны «Көнбайыш Ляо» тип иҫкә ала. Ҡара ҡатайҙарҙың бер өлөшө үҙ ҡәбиләләштәренән айырылып төньяҡҡа йүнәлә һәм бойондороҡһоҙ Найман ханлығы төҙөй. Найман үҙе монгол телендә һигеҙ тигәнде аңлата, ә [[кидандар]] төп һигеҙ ҡәбиләнән торғанлығы билдәле(В. Бартольд, киреһенсә, наймандар үҙҙәре һигеҙ ҡәбиләнән торған, тип иҫәпләй). Наймандар ҙа шул уҡ [[кидандар]] булыуы, тик айырылыу дини нигеҙҙә килеп сыҡҡан булыуы ла мөмкин, сөнки наймандар несториан була. Йәлү Ташиҙың элекке сиктәрҙә көнсығышта империяны тергеҙергә теләүе тормошҡа ашмай. Чжурчендәр ҙә, ҡара ҡатайҙар ҙа бер-береһенә ҡаршы походҡа сыҡһалар ҙа(130—1131, 1134 йй.) тауҙар һәм сүллек үҙенекен эшләй. Ғәскәрҙәр бер-береһе менән осрашмайынса кирегә йүнәләләр. 1137 йылда ҡара ҡатайҙарҙың [[Сәмәрҡәнд]] хакимы ғәскәрен ҡыйратыуы Сәнджәрҙе хафаға һала. Быны ул бөтә мосолман донъяһына янаған хәүеф тип ҡабул итә һәм бөтә мосолман донъяһынан элиталы ғәскәр йыя башлай, һөҙөмтәлә йөҙ меңгә яҡын ғәскәр йыйыла (тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы ла бындай ғәскәр йыйыла алмаған). Дошманлашыусылар Ходжент менән Сәмәрҡәнд араһындағы Катван үҙәнендә 1141 йылдың 9 сентябрендә осраша. Ғәскәре күпкә аҙыраҡ булһа ла, Елюй (Йәлүй) Сәнджәр ғәскәрен ҡыйратып ҡына ҡалмай, солтандың ҡасып киткән ҡатынын, бик күп ярҙамсыларын әсиргә ала. Солтандың утыҙ мең ғәскәре батырҙарса һәләк була. Көнбайышта иһә, көнсығыштан мосолман донъяһына һөжүм итеүсе һәм [[Фәләстин]]дәге тәре йөрөтөүселәргә ҡушылырға килеүсе ниндәйҙер изге батша Иоан пәйҙә булыуы тураһында легенда барлыҡҡа килә. Был хәлде Георгий Победоносецтың яңынан терелеүе менән дә аңлатыу барлыҡҡа килә. Шулай итеп, Йәлү Ташиҙы хәҙер Георгий Победоносец тип нарыҡланған һәм [[Рәсәй]] гербының бер элементына әүерелгән изге менән тиңләүгә тиклем барып етә христиан донъяһы (был кеше ышанмаҫлыҡ, әммә ысынбарлыҡ шулай). [[Файл:Djengiz Khân et les envoyés chinois.jpeg|thumb|Сыңғыҙхан ҡытай илселәрен ҡабул итә]] Бәлки шул замандан ҡатайҙар Сәмәрҡәнд тирәһендә төпләнеп ҡалғандыр ҙа, сөнки 1920 йылда Сәмәрҡәнд өлкәһендә (Сәмәрҡәнд һәм Кәттәҡурған өйәҙҙәрендә) 39 меңдән ашыу кеше ҡтай (ҡатай) тип теркәлгән. Үҙҙәрендәге риүәйәттәргә ярашлы, ҡтайҙар (ҡатайҙар) Заравшан буйына ҡыпсаҡ далаларынан килгән. Ул саҡта ҡтайҙар (ҡатайҙар) Сәмәрҡәндтәге иң күп үзбәк ырыуы булып торған (хәҙерге [[Үзбәкстан]])<ref>Материалы по районированию Средней Азии. Кн. 1. Территория и население Бухары и Хорезма. Часть 1. Бухара. — Ташкент: 1926, с.39.</ref><ref>Материалы Всероссийских сельско-хозяйственных переписей 1917 г. и 1920 г. Вып. 1, Поволостные итоги Самаркандской области. — Ташкент: 1924, с.47.</ref><ref>Маликов А. М. Хитаи долины Среднего Зеравшана в XVIII — начале XX в. // Археология и история Центральной Азии. — Самарканд, 2004.</ref>. Гурхандар яулап алынған ерҙәрҙә, йәки Көнбайыш Ляо империяһында, элекке тәртиптәрҙе ҡалдырғандар. Ҡарахани хандарын тәхеттәренән төшөрмәгәндәр, көнбайыш Хорезмда ла, көнсығыш Уйғырстанда ла династиялар һаҡланған, буйһоноу яһаҡ түләү формаһында башҡарылған (тик Баласағунда ғына ҡараханидтар власы юҡ ителә). Һәр бер кенәз янында гурхан вәкиле булыуын өҫтәргә кәрәктер тағы ла. Ҡара ҡатайҙар Ҡытайҙағы һымаҡ һәр йортҡа берәр динар, йәғни бер алтын аҡса түләү һалған. Был тәртип Урта Азияла аҙаҡтан да тороп ҡалған, хатта ун туғыҙынсы быуаттарҙа ла шулай йорт һайын һалым һаҡланған. Был осор халыҡтар араһында бәйләнештәр нығыуына булышлыҡ итеүен ҡайһы бер тикшереүселәр билдәләй, әммә [[кидандар]]ҙың мәҙәниәте юғарыраҡмы, түбәнерәкме булғанлығы буйынса ғына фекерҙәр төрлөлөгө бар. Мәҫәлән, ҡыпсаҡтарҙың тарихын тикшереүсе Маркварт фекеренсә, ҡараңғы ун икенсе — ун өсөнсө быуаттарҙа тик ҡара ҡатайҙар ғына башҡаларҙан айырылып торған. Тик В. Бартольд, ул(Маркварт-Р. Ш.) был фекерҙе бер ниндәй дәлил менән дә нығытмай, ти(күрһәтерлгән хеҙмәт, 95- се бит). Ни генә булмаһын, [[кидандар]]ҙың дөйөм кешелек мәҙәниәтенә индергән өлөшө байтаҡ. Шуларҙан әле беҙгә ябай ғына күренгән эйәр өҙәңгеһен уйлап табыу заманында ҙур революцион асыш булған, ә бит ҡытайҙар уны [[кидандар]]ҙың ата-бабалары сяньбиҙарҙан үҙләштергән. Бөтә донъяны яуларға батырсылыҡ иткән монголдар ҙа ғәскәр төҙөлөшөн һәм хәрби сәнғәттәге башҡа бик күп нимәләрҙе шул уҡ [[кидандар]]ҙан өйрәнгән. Заманында [[кидандар]]ҙың Пекинда, башҡа ҡалаларҙа академиялар асыуы ла бик күпте һөйләй. === Сыңғыҙ хан тарафынан тар-мар ителеүҙән һуң === XIII быуатта ҡара-ҡатайҙар Сыңғыҙ хан тарафынан тар-мар ителәләр. [[Жәлил Кейекбаев]] башҡорт ҡатайҙарының тел үҙенсәлектәрен тикшереп, уларҙы «Орхон яр буйҙарынан сығыусылар» тип атай. Орхон-Йәнәсәй яҙмаларында әлеге Инйәр ҡатайҙары һөйләшендә әлегәсә һаҡланып ҡалған үҙенсәлек сағыла (фонетикалағы нт, лт, мт, нк, мк формалары). Башҡорт халҡының иң ҙур ҡәбиләһенең сығышы ла [[кидандар]]ға барып тоташа тигән фекерҙәр әле өҫтөнлөк итә. [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|Сәғит Мерәҫов]] «Башҡорт тарихына бер ҡараш» тигән хеҙмәтендә 1917 йылда мулла Ғәбдрәшит Ғүмәровтан Ҡатай ырыуының шәжәрәһен алыуын әйтә. Ғ. Ғүмәров «Башҡорттарҙы бөтөрәләр» тигән китап яҙған кеше булыуын да хәбәр итә автор. Шәжәрәгә килгәндә, ул тулы килеш баҫылмаған, беҙгә [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|Сәғит Мерәҫов]] ниндәй өҙөк килтерә — шуның менән ҡәнәғәтләнергә тура килә. Ҡатай ырыуының төп бабалары Күһәп булғанлығы, ырыуҙың яңғыҙ Күһәптән таралғанлығы күрһәтелгәндән һуң, уның ҡыҫҡаса тәржемәи хәле яҙыла ти, автор. Олуғ кәрәмәт эйәһе Күһәп бей Бохарала торған. Юғыра шаһы Ҡарабуға ханға миләди 1078йыл(?) күп бүләктәр алып барған. Ҡайтҡас, Юғыра халҡы менән килеп ҡатышып, Юғыранан Күһәп бей бик күп ғалимдар килтерә. Шунан килгән ғалимдар башҡорт халҡына ислам динен өйрәтеп, мосолман итеп киткәндәр, ти(«Ватандаш»,1996,1, 98 б.). Был мәғлүмәттәр ҡайһы бер сығанаҡтарға тап килә. '''В. В. Бартольд''' «Улуғбәк һәм уның заманы» китабында<ref>В. В. Бартольд. Әҫәрҙәр, 2 том, 2 киҫәк, М., 1964, 291 б.</ref> Ибн әл Әсир мәғлүмәттәренә таянып, XI быуатта уҡ [[кидандар]]ҙың үҙ мең тирмәһе Етеһыу буйына күсенеүен яҙа. Төп [[кидандар]] әле Көнсығыш Тимер дәүләтендә йәшәгән була. Был дөрөҫ булһа, башҡорт ҡатайҙарының ата-бабалары Урта Азияға башҡа [[кидандар]]ҙан күпкә алдараҡ килеүе ихтимал, тигән һығымтаға килә [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ.Кузеев]] ошо мәғлүмәттәрҙе тикшергәндән һуң<ref>Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 572 с. — 2400 экз. (в пер.)</ref><ref>Уфа, 1978; Народы Среднего Поволжья и Южного Урала. Этногенетический взгляд на историю. М., 1992.</ref>. Ҡара-ҡатайҙарҙан башҡорт булып киткәнсе улар байтаҡ ваҡыт башҡа төрки халыҡтар менән аралашып йәшәгәндәр тигән фекерҙе әйтә. Һығымта яһап әйткәндә, теге йәки был ырыуҙы шул ерҙә йәшәгән, шул ерҙән күсеп килгән тип әйтһәк бик ябай булыр ине. Ҡатайҙар тураһында ла улар Орхон, Селенга буйҙарынан сыҡҡандар тип ҡәтғи генә әйтеп булмайҙыр. Көнсығыштағы Ляо дәүләтен төҙөгәндән күпкә алдараҡ улар Урта Азиянан килгән булырға тейеш. Хәҙерге ваҡытта байтаҡ ғалимдар, яҙыусылар башҡорт ырыуҙарының тыуған төйәктәре Көньяҡ Урал булыуы, ваҡыт-ваҡыт менән илдең төрлө тарафтарына сәселеп бер ни тиклем йәшәгәс, кире ҡайтыр булғандар, тигәнерәк фекереҙе лә әйтәләр. Мәсем ханды Ҡатай Ғәле бей улы тип фаразлау ҙа бар. Ләкин, беҙгә ҡалһа, әлегә иң ышаныслы, дәлилле булып ҡатайҙар ҡара-ҡатайҙар, йәки [[кидандар]]ҙың вариҫтары тигән ҡараш тора. Автор фекеренсә, [[кидандар]] үҙҙәре иһә, көнсығышҡа Тимер дәүләтен төҙөгән территорияға көнбайыштан күсеп килгән. «Башҡорттарҙың килеп сығыуы» китабында [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ.Кузеев]] үҙе яҙып алған риүәйәттәрҙе файҙаланып, ҡатайҙарҙың ата-бабалары хәҙерге Башҡортостанға килгән юлында Волга йылғаһы ятыуы, тимәк, улаҙың Башҡортостанға маршруты ла көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көсығышҡа табан булыуы һүрәтләнә, ти. Ҡатайҙар менән бергә күсенгән һалйыуыттарҙың миграцион юлдарын тикшергән профессор Н.Мәҡсүтова ла [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ.Кузеев]]тың күсенеү схемаһы менән килешә<ref>Н.Мәҡсүтова, «Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном говоре», Өфө,1996, 103 б.</ref>. Сыңғыҙ хан осоронда ҡатайҙар ҡайҙалыр «Һары тау» яғында күсеп йөрөгәндәр, ти [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ.Кузеев]] . '''Лев фон Бергхольц''' ҡатай башҡорто Дауыт мулланан яҙып алған легендала башҡорттар бынан мең йылдар самаһы элек ҡайҙандыр Кавказ артынан килгәндәре, ҡайһы берҙәре һыуҙан — кәмәләрҙә, ҡайһы берҙәре ҡоро ерҙән — ярҙан барыуҙары бәйән ителә.Тәүҙәрәк бер нисә быуат улар көньяҡта [[Волга]] һәм [[Дон]] буйҙарында, [[Ҡырым]]ғаса тиклемге далаларҙа йәшәгәнлеге, бер нисә тапҡыр Мәскәү янына уҡ килеп етеүҙәрен һөйләй Дауыт мулла. Аҙаҡтан уларҙы ҡыҫа башлағас, Волганы аша сығып яйлап көнсығышҡа Кама, Ағиҙел йылғалары буйына еткәндәр. Волганы сыҡҡас улар ханлыҡтарға(ырыуҙарға) бүленәләр. Һәр ырыу үҙ батшаһы — ханы тарафынан идара ителгән, ундай ырыуҙар йәки ханлыҡтар йөҙҙән артыҡ булған икән<ref>Л.фон Бергхольц, «Горные башкиры-катайцы»- «Этнографическое обозрение», М.,1893, 3, 75 б.</ref>. Был легенда бөтә башҡорт халҡы тураһында булһа ла, ҡатайҙар тураһында Дауыт мулла айырым рәүештә — улар башҡорт ырыуҙары араһында иң ҡыйыуы, иң ҡырағайы булып, таулы-ташлы урындарға килеп төйәкләнеүҙәрен әйтә. Был уларҙың урыҫтарға буйһонорға теләмәүе арҡаһында булған икән. Ҡатайҙарҙың, ысынлап та, көнбайышта ҡалдырған эҙҙәре байтаҡ. Тик бында шуны ла оноторға ярамай — ҡатайҙарҙың көнбайышта ҡалдырған эҙҙәре үрҙә әйтелгән маршрут буйынса күсенеүҙән генә ҡалмауы мөмкин. Тау-завод колонизацияһы эҙемтәһендә ерһеҙ ҡалып, шул яҡтарға барып һыйыныуҙары ла мөмкин. Был турала көнбайыш ҡатайҙарға ҡағылған ҡайһы бер мәғлүмәттәр бар<ref>«Башҡорт АССР-ы тарихы буйынса очерктар», 1том, 2-се киҫәк, 566 б.</ref>. «Ҡатай нәҫеле» тигән яҙыу хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Парау ауылы зыяратында XVIII быуат ҡәберендә табылған<ref>Г. В. Йосопов «Археология и этнография Татарстана», 1-се сығ.,1971, 223 б.</ref>. [[Ыҡ]] йылғаһының [[Татарстан]]ға ҡараған һул яҡ ярында урынлашҡан башҡорт-татар ауылдарында Ыҡ йылғаһы, уның ҡушылдыҡтары, Сөн үҙәне бик борон замандарҙа ҡатайҙарҙыҡы булған тигән легендалар Башҡортостан фәндәр академияһында һаҡланыуын [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ.Кузеев]] хәбәр итә<ref>ф.3, оп 12.,д.451, 53-54 бб.- Происхождение башкир, 235 бит</ref>). [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|Сәғит Мерәҫов]] башҡорттарҙың үткәне тураһында мәҡәләлә тау ҡатайҙары бейе Арыптың Ыҡ ярында ерләнеүе тураһында һөйләүҙәрен яҙа<ref>«Краеведческий сборник»- 1930, 74 б.</ref>. Улар әле йәшәгән ерҙәренән айырмалы рәүештә («Яңы йорт»), Ыҡ буйҙарындағы элек йәшәгән ерҙәрен «Иҫке йорт» тип йөрөтәләр, ти. Ҡатайҙарҙың хәҙерге ерҙәргә күсенеүенә [[Ҡондорса буйындағы яу|Туҡтамыш хан менән Аҡһаҡ Тимер араһында булған һуғыш]] (1391) һәм артабанғы ваҡиғалар сәбәп булғандыр. Был турала [[Зәки Вәлиди]], Туҡтамыш хандың нәҫеле Нуретдин бейҙең бөйөк вәзире ҡатай Ғәле бей шул һуғышта еңелгәндән һуң Башҡортостанға килгән, ти(«Башҡорттарҙың тарихы», Өфө, 1994,25 б.). Ғәле бейҙең был осорҙа тотҡан сәйәси роле бик ҙур ғына булғандыр, уның Инйәр буйында дәүләт берләшмәһен тергеҙеп ҡарауы тураһында Башҡорт Википедияһы сығанаҡтарында ла күренеп ҡала(фольклор материалдары нигеҙендәге фараздар). Шуны әйтергә кәрәк, [[Алтын Урҙа]] тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән [[Нуғай Урҙаһы]] хакимлығы осоро тураһында сағыштырмаса аҙ өйрәнелгәнлеген иҫәпкә алырға кәрәктер. Был осорҙа унда бер ваҡытта ла үҙәкләштерелгән ныҡлы сәйәси власть булмай. Ун алтынсы быуат уртаһына инде Оло [[Нуғай Урҙаһы]] емерелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән бер нисә үҙ аллы урҙа йәшәүе билдәле. Шәжәрәләрҙең береһендә Инйәр буйында Хәким хан булғанлығы әйтелә. Көнбайыш [[Башҡортостан]]да ҡатай этнонимы һаҡланып ҡалған: [[Әлшәй районы]]нда Ҡатай йылғаһы, [[Баҡалы районы]]нда Иҫке һәм Яңы Ҡатай ауылдары, Ҡатай урманы, [[Шишмә]]лә Ҡатай кисеүе, Ҡатайлар ере һ.б. А.Камалов фекеренсә, әле көнсығыш диалекта һөйләшкән башҡорттар IX—XII быуаттарҙа әле йәшәгән ерҙәрҙә түгел, ә Уралдың көнбайыш яғында тормош күргәндәр. Бының шулай икәнен этнононимдан яһалған атамалар раҫлап тора, тип әле Көньяҡ Уралдың көнсығыш итәгендә көн күргән ҡаратабын, ҡатай, һеңрән ырыуҙарын миҫал итеп килтерә<ref>«Совет Башҡортостаны», 1989, 238</ref>. Артабан ҡатайҙарҙың бер өлөшө [[Ағиҙел]]дең урта, [[Инйәр]]ҙең түбәнге ағымына күсеп ултыралар, ҡалғандары төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә. Тәүгеләрен көнбайыш, һуңғыларын көнсығыш ҡатайҙары тип атап йөрөтәләр. Көнсығыш ҡатайҙар Башҡоростандың [[Балаҡатай]], [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ]], [[Арғаяш]], [[Ҡурған өлкәһе]]нең [[Сафакүл]] һәм [[Әлмән]] райондарында көн күрәләр(Оло Ҡатай, Ялан Ҡатай, Бала Ҡатай ырыуҙары). === Көнбайыш ҡатайҙар === [[Файл:Вид на Ямантау - panoramio.jpg|thumb|Мәшһүр Ямантау күренеше]] Һүҙҙе артабан көнбайыш ҡатайҙар тураһында дауам итәйек. Ун һигеҙенсе быуатта [[Нуғай даруғаһы]]ндағы ҡатайҙарҙы [[Рычков Пётр Иванович|П.Рычков]] үҙенең "Ырымбур губернаһы топографияһы"нда Иҙел-, Ҡушыҡ-, Инйәр-, Ҡоҙғон-ҡатайҙарға бүлә. [[Инйәр]]ҙең тамағына килгән Ғәле бейҙең ставкаһы Аҡташ янында булыуы ла мөмкин. [[Ағиҙел]]дең урта, Инйәрҙең түбәнге ағымынан ҡатайҙар яйлап Инйәрҙең урта, Кесе һәм [[Оло Инйәр]]ҙең үренә, Ағиҙел үренә тиклем күсенгәндәр. Был, беренсе сиратта, табындар ҡыҫымы аҫтында була. ;ҡатайҙар һәм табындар мөнәсәбәте XV быуаттың икенсе яртыһында әле ҡатайҙар Инйәрҙең ҡойған урынына, мең ырыуы биләгән ерҙәргә тиклем территорияны биләгәндәр. Ошо осорҙа [[Себер]] йортонан күсеп киткән [[Майҡы бей]] тоҡомдары- Әсәди, Шәкәрле бейҙәр етәкселегендә [[табын]] башҡорттарының бер өлөшө [[тамъян]], ҡатай башҡорттарына мөрәжәғәт итеп, ерҙәрендә йәшәргә рөхсәт һораған. Был ваҡытта уларҙы [[Себер]] ханы Ибаҡ эҙәрлекләгән була. Күрәһең, хандың үс алыуынан ҡурҡып, тамьяндар һәм ҡатайҙар был үтенесте кире ҡаҡҡандар. Табындар «туғыҙ өйлө» ҡатайҙан ер һорағандар. Ҡатай халҡы ер бирмәгәс, унан үтеп, [[Инйәр]] [[даръя]]һы буйлап килеп Ағиҙелгә еткәндәр"<ref>М.Өмөтбаев, «Ядкәр»,Өфө,1994,25 б.</ref>. Табындарҙы [[мең]]леләр һыйындырған, ти М.Өмөтбаев. Табындар аҙаҡтан ҡатайҙарҙы Инйәрҙең түбәнге ағымынан үргә ҡыҫырыҡлағандар. Быға ҡайһы ваҡыт ҡатайҙар үҙҙәре лә сәбәпсе булғандыр. «Туған бәйләгән» легендаһы — быға дәлилк. Ҡатай бейе Ҡолмандың табын ҡоҙаларына үҙ ерҙәренең бер өлөшөн бүләк иткән. Аҙаҡтан ҡоҙаларҙың бүләк иткән ерҙең сиген үтеп кереүҙәре араларҙы боҙа. Был ваҡиға бик боронғо замандарҙа — XVI быуат аҙаҡтарында булғандыр, әммә табындарҙың ҡатай ерҙәренә ымһыныуы бының менән генә бөтмәгән, ахыр сиктә Ҡумрыҡ-Табын һәм Ҡатай волосы башҡорттары 1728 йылда үҙ-ара килешеп, ерҙәрен бүлеп сығалар. Был «полюбовный раздел» ҡағыҙы ошолай башлана: <blockquote>«1728 -го июня 28 числа писана запись такова: Уфимского уезду Ногайской дороги башкирцы Катайской волости Кускай Бакшаев, Ибрай Емяков с товарищи, Кумрук Табынской волости Урусь да Чюра Савельевы с товарищи не для какого такого подлога и всякого переводу на всю сущею правдою написали мы меж себя сию запись, в том, что предложили мы о вотчинах своих полюбовный раздел…»</blockquote>. Был сик билдәләү килешеүен тикшерһәң, улар хәҙерге Архангел һәм Белорет районы сиктәренә тап килеүен күрәһең. Ҡоҙаҡай һәм Ибрайға иптәштәре менән Ҡасим сумған (текста-«Касим сумь») йылғаһы тамағынан башына тиклем уң яҡлап, шул йылға башланған ерҙән арҡанан «Буранги» (әле Бәрәңкеле йылғаһы тип йөрөтөлә) йылғаһының башына тиклем, ә «Буранги» башынан арҡанан Инйәр йылғаһына Болантүбә ташына тиклем ерҙәрҙе уң яҡлап биләргә. Ырыҫ менән Сураға иптәштәре менән Болантүбә ташынан Инйәр йылғаһы буйлап үргә Ырау йылғаһы тамағына тиклем ерҙәрҙе биләргә, тиелә документта<ref>Башҡортостан Республикаһы Үҙәк дәүләт тарихи архивы, ф.2, оп.1, д.4356, 6-7 бб.</ref>. Аҙаҡта яҡтар бүленгән вотчиналарҙа ғына хужа булырға, бер-береһенең биләмәләренә йөрөмәҫкә, үҙ-ара талашмаҫҡа, солоҡ балына теймәҫкә(«медь не выдирать») һәм йәнлек-ҡоштарҙы ауламаҫҡа килешәләр. Ҡатайҙар яғы ерҙе килешеп бүлеү ҡағыҙын яҙғанда Ҡолмандың батшаға барып алған ер биләү ҡағыҙын(«владенная выпись») Өфө воеводаһы Иван Бахметьевтан барып алыуҙарын һәм үҙҙәрендә ҡалдырыуҙарын да теркәйҙәр килешеүгә. Тимәк, Ҡолман тарихи шәхес, артабанғы биттәрҙә уның атаһы исемен фамилия итеп теркәгән жалоба тәржемәһе лә бар был делола. «Кулман Худайбердин» тигән риүәйәттә тарихи ысынбарлыҡ сағыла. Иң һуңында килешеүҙе яҡтар боҙған осраҡта илле һум неустойка түләүгә килешәләр. Килешеүҙең төп нөсхәһе Ҡоҙаҡай менән Ибрайҙа һаҡланасаҡ, Ырыҫ менән Сура шул документтың һүҙмә-һүҙ күсермәһен үҙҙәрендә тоторға булып, һәр береһе үҙҙәренең тамғаларын ҡуялар. Ҡумрыҡтар менән ҡатайҙар араһында ер өсөн низағтар артабан да булып торған. Ваҡыт үтеү менән, был ҡағыҙҙар юғалғандыр, сөнки 1770 йылдың 10 мартында ҡумрыҡ старшинаһы Абҙан Ырыҫов шул документтың күсермәһен Өфө провинциаль кәнсәләренән барып ала. Тимәк, килешеүҙәрҙең бер нөсхәһе (күсермәһе) провинциаль кәнсәләрҙә һаҡланған булған. Был ваҡытта ул документ уларға ер һатыу өсөн кәрәк булған, ә 1838 йылда ер өсөн бәхәс яңынан ҡупҡас, яҡтар провинциаль кәнсәләрҙән күсермәнең күсермәһен («копия от копии») барып алалар. Үрҙә иҫкә алынған 253 битлек документта шул күсермәнең күсермәһе теркәлә. Тамьяндар менән ҡатайҙар араһында ер өсөн бындай оло низағтар документтарҙа осрамай, әммә риүәйәттәр хәҙерге заманға ҡатайҙар менән тамьяндар араһында ла ер өсөн ҡасандыр һуғыш булыуын килтереп еткергән. == Хәҙерге ҡатай төбәктәре == [[Файл:Инзерские зубчатки2.jpg|thumb|слева|Ирәкташ — Инзерские зубчатки]] [[Файл:Девлеткильдеев Девушка-башкирка в голубом.jpg|thumb|[[Ҡасим Дәүләткилдеев]]. Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы. Һүрәттә [[Белорет районы]] [[Уҫманғәле]] ауылынан Мәрйәм исемле ҡыҙ. (Инйәр- ҡатай)]] [[Файл:Девлеткильдеев Башкир-Ибрагим 1928.jpg|thumb|[[Ҡасим Дәүләткилдеев]]тың «Башҡорт Ибраһим» тигән һүрәте лә Инйәр яғында төшөрөлгән. 1928]] [[1730 йыл]]да [[Өфө]] провинциаль кәнсәләр тарафынан төҙөлгән реестрҙа һәм башҡорт волостарын һүрәтләүҙә ҡатайҙар хәҙерге территорияны биләгәнен күрәбеҙ: <blockquote>«…волость Катайская по Индирю и вверху по Белой, в горах леса и поля небольшие, тележного пути за горами и за лесами и за топями нет»<ref>Материалы по истории Башкирской АССР, М.-Л., 1940,1-се киҫәк, 135, 136 бб.</ref>.</blockquote> Ҡатай ауылдары буйынса XIX быуаттың рәүиз яҙмаларын тикшергәндән һуң, XIX быуаттың 30-40 йылдарында, тау-завод колонизацияһы арҡаһында күсеп ултырыуҙарҙан һуң, ҡатай ауылдарының бөтәһе лә хәҙерге урындарына урынлашып бөтәләр икәнен белергә була. Ҡатай волосында 8-се рәүиз үткәргәндә 20 генә йән (ир затынан тип аңларға кәрәк) кермешәк (килмешәк- «припущенник») теркәлә. XVIII быуаттағы ихтилалдар буйынса документтарҙа, мәҫәлән, хатта Ҡатай волосына 1740 йылда сыуаштарҙы батша ғәскәренә йыйырға килеүҙәре тураһында мәғлүмәттәр осрай, тик улар шул волоста йәшәйме, әллә ихтилал барышында шунда барып сыҡҡанмы — аңлашылмай. Хәҙерге заман административ бүленешкә ярашлы, был ерҙәр [[Белорет районы]] территорияһына ҡарай. Мәҫәлән, 8-се ревизия материалдары буйынса, хәҙерге [[Белорет районы]] территорияһында 25 ҡатай ауылы теркәлгән. Бөгөнгө көндә уларҙың һаны 50-гә барып етә. Кантон идаралығы дәүерендә ул ауылдар VII кантондың 27-се, 28-се, 29-сы һәм 30-сы йорттарына ҡараған. Шулай уҡ волостың 17 ауылында мәсет һәм мәҙрәсәләр ҙә теркәлгән. [[XIX быуат]]тың 60-сы йылдарында, йәғни [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|кантонлыҡ системаһы]] бөтөрөлөүҙән алдараҡ, башҡорттар административ-территориаль бүленеш буйынса 13 кантонға бүленгән була. Ҡатайҙар йәшәгән VII кантон [[Ырымбур губернаһы]]ның Верхнеуральск өйәҙенә ҡараған. Үҙ нәүбәтендә, ул 30 волосҡа бүленгән булған. Был осорҙа халыҡ һаны 54 147 кеше тип теркәлгән. ''Көнсығыш ҡатайҙарға'' килгәндә, улар ҙа өс ырыуҙан тора: ''оло ҡатай, ялан ҡатай, бала ҡатай''. [[Рим Йәнғужин]] яҙыуынса, «XIX быуат башында бала һәм оло ҡатайҙар Өпәй (Уфалей) һыртының көнсығыш итәктәрендә ҙур ғына ерҙе биләп ултырған. Улар Тинес һәм Ҡарабулаҡ йылғаларының үрге ағымында ерләнгән». Этнография фәнендә билдәле ҡараштар, шулай уҡ бөгөнгө административ бүленеш буйынса был ерҙәр [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ]] һәм [[Арғаяш]] райондарына, ә бер өлөшө [[Башҡортостан]]дың [[Балаҡатай районы]]на инә. ''Ялан-ҡатайҙар'' иһә тағы ла көнсығышҡараҡ урынлашҡандар. Был ерҙәр бөгөнгө көндә Ҡурған өлкәһенең Сафакүл һәм Әлмән райондарына ҡарай. Был фекер билдәле этнограф Р.Ғ. Кузеев хеҙмәттәрендә лә яҡтыртыла. Тарихсы [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]] үҙенең<ref>П. И. Рычков «История Оренбургская» «Разделение башкирского народа по их родам»</ref> тигән хеҙмәтендә башҡорт ырыуҙарының таралыу ареалын күрһәтеп китә. Ул ҡатайҙарҙың ике даруғаға бүленеүен билдәләй: [[Нуғай даруғаһы]]ндағы Ҡатай волосына ''иҙел-ҡатай, ҡошоҡ-ҡатай, инйәр-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатайҙар'' ҡараһа, [[Себер даруғаһы]]на ''бала-ҡатай, баллы-ҡатайҙарҙы'' индерә. Был волосҡа ул шулай уҡ тағы ла 8 аймаҡты ла өҫтәй. Ҡатай волосында ул 300 урам (двор) бар, тип билдәләй. Шулай итеп, ҡатайҙар бик ҙур территорияла таралып урынлашҡан. Тәбиғәт үҙенсәлеге, ер-һыу торошо яғынан да был биләмәләр төрлө. === Ҡатайҙарҙың ауыҙ-тел ижады === Географик айырмалыҡтар, һыу-һауа шарттары халыҡ ижадында ла сағылыш таба. Фәҡәт ҡатай ырыуы ижадына ғына хас булған ошо йырҙарҙы атап була: «Боронғо ҡатайҙар», «Ҡатай Байығы», «Ләңке ташы», «Күбә таш», «Ҡағы ташы», «Ҡурташ», «Артылыш», «Боронғо Урал», «Ямантау», «Ҡыраҡа» һәм башҡа көйҙәр, легенда-риүәйәттәр, «Йәмәлекәй тауы» һ.б. Ҡатайҙар төбәк иткән ерҙәр географик йәһәттән бер төрлө генә түгел. ''Инйәр-ҡатай, иҙел-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатай, еҙем-ҡатайҙар'' хәҙерге Белорет [[районы]]ның тау-ташлы һәм урман-ҡаялы ерҙәрен төбәк иткән. ''Ялан-ҡатайҙар'' киң территорияла таралып ултырып, дала ерҙәрендә көн күрә: хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Балаҡатай]] һәм [[Ҡыйғы]] райондары, [[Силәбе]], [[Ҡурған]] өлкәләре… Был тәбиғәт шарттары, географик урын, халыҡтың матди мәҙәниәте менән бер рәттән, ауыҙ-тел ижадында, шул иҫәптән йырҙарҙа ла, сағылыш тапҡан. ''Урман-тау зонаһы ҡатайҙары''ның ижады үҙенсәлектәре бар. Ошо төбәктән сыҡҡан күп йырҙар ғилми һәм әҙәби-музыкаль кимәлдә бер ни тиклем әйләнешкә индерелһә лә, иғтибарҙан төшөп ҡалғандары ла күп кенә. Улар ҙа идея-тематика, йөкмәтке һәм форма йәһәтенән бик бай. Бынан тыш, фольклор томлыҡтарына ингәндәренә лә әле бөтөн, системалы рәүештә анализ яһалмаған. Хәҙерге [[Белорет районы]] тәбиғәте, тау-йылғалары, ҡаҙылма байлыҡтары менән айырылып тора. Күп мул һыулы йылғалар ошо тарафтарҙан баш ала, райондың 85 процент самаһы майҙанын урмандар биләй. [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Фәрит Камаев]], Белорет районының [[Сермән]] ауылында тыуған композитор [[Заһир Исмәғилев]] ижадына бәйле, был төбәк тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа: <blockquote>«Күккә ашҡан күкһел тауҙар теҙмәләре, уралып-уралып ятҡан Урал һырттары. Был яҡта уларҙы Ҡыраҡатау тиҙәр. Ләкин башың күтәреп ҡараһаң, кәпәсең төшөрлөк бейек был һырттарҙа һерәйеп торған шәрә ҡаяларҙы күрмәҫһең, улар һомғол ҡарағайҙар менән ҡапланған. Иң бейек ҡаяларҙың иң бейек ҡыйыҡтарында ла шундай ныҡ һәм сибәр ағастар — ҡарағайҙар, ҡарағастар үҫә. Бына ни өсөн ошо тауҙар илен йәшеллек һәм хозурлыҡ донъяһы тип атағы килә. Ә ғорур ҡаяларҙан аҫта, тулҡындарын ҡаға-ҡаға, һыуһылыу Ағиҙел ашҡынып аға. Уны юлына арҡыры төшкән таш кәртәләр ҙә туҡтата алмай. Ул, бөтә ерҙән үтер терегөмөш һымаҡ, юлын дауам итә, йәншишмәләр шикелле, тәбиғәткә, тирә-яғындағы урман-тауҙарға йән һәм йәм бөркә. Был яҡтарҙағы һоҡланғыс гүзәллек, бәлки, Ағиҙелдең шифа-ҡөҙрәтенән киләлер»</blockquote>. Шуға күрә лә тауҙарға, йылғаларға, урман-ҡырҙарға арналған йырҙар һәм көйҙәр быуындан-быуынға күсә килеп, беҙҙең көндәргәсә еткән. Ошо төбәктә таралған йырҙар араһында улар күпселекте тәшкил итә. Урал аръяғы ерҙәрендә дала һәм күлдәр күберәк. Шуға күрә ''ялан ҡатай, бала ҡатайҙарҙың'' йыр фольклорында ҡылғанлы ялан, сал далалар, ҡамышлы күлдәр темаһы өҫтөнлөк итә. Кеше кисерештәре лә йырҙа ошо уҡ күренештәр аша образлы һынланыш ала. Көньяҡ Уралды һәм иҙел-ҡатай, инйәр-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатай ерҙәрен [[Ямантау]]ҙан башҡа күҙ алдына ла килтереү мөмкин түгел. Ул географик объект — тау ғына түгел, ә халыҡтың тормош-көнкүреше һәм донъяға ҡарашы менән айырылғыһыҙ бәйле. Ямантау — Көньяҡ Уралдағы иң бейек тау. Уның тураһында халыҡ араһында төрлө-төрлө мифтар таралған. Ямантау башҡорттарҙың борондан уҡ табыныу урыны ла булған. Урыҫ ғалимдары тарафынан яҙылған тарихи сығанаҡтарҙа Ямантау исеме XVIII быуаттан күренә башлай. Башҡорт халыҡ ижадында Ямантауға бәйле бик күп фольклор үрнәктәре: йыр, легенда, риүәйәттәр табырға мөмкин. Йөкмәткеһе, идея-тематикаһы һәм таралыу ареалы йәһәтенән ҡарап, уларҙы ике төркөмгә бүлергә була. Уларҙың беренсеһе мифологик ҡараштар менән бәйле һәм башҡорт классик эпосына ингән. «Урал батыр» эпосында, Ямантау Урал батыр тарафынан тураҡланған дейеүҙәрҙең кәүҙәләренән хасил булған, тип бәйән ителә. {{Врезка | Выравнивание = left | Ширина = 250px | Заголовок = | Содержание = == «Урал батыр» эпосында Ямантау тураһында == Урал унан үлмәгән, Һушынан да таймаған, Булатын алған да, Әзрәҡәне сапҡан да - Ҡылыс диңгеҙгә сумған, Ер һелкенгәндәй булған: Әзрәҡә һушһыҙ йығылған, Имәнес ҙур кәүҙәһе Һыуҙы урталай бүлгән, Халыҡҡа менеп торорға, Йәйерәп хәл йыйырға Ҙур бер яман тау булған.}} [[Файл:Ҡатай эйәре. Седло инзер-катайцев.1930-е гг.jpg|thumb|Ҡатайҙарҙың йылан башлы эш эйәре. 1930-сы йй]] [[Ямантау]]ға бәйле булған йырҙарҙың һәм йыр-риүәйәттәрҙең икенсе төркөмөнә беҙ ошо төбәктә генә таралған һәм локаль характерлы булғандарын индерә алабыҙ. Мәҫәлән, хәҙерге ваҡытта сәхнәләрҙән йыш ишетелгән йырҙар менән бер рәттән (мәҫәлән, «Йәмәлекәй тауы»), һирәк осрағандары ла ошо төркөмгә ҡарай. Шулай уҡ айырым йыр-куплеттар ҙа осрай. Алда әйтеп китеүебеҙсә, ХХ быуат башында [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы|Мстислав Ҡулаев]] Ямантау тураһында етмешләп йырҙы ҡағыҙға теркәй. Башҡорт халыҡ ижадында, башҡа жанрҙарға ҡарағанда, [[Ямантау]]ға бәйле йырҙарҙың сағыштырмаса күберәк булыуы күҙгә ташлана. Улар күпселек осраҡта Белорет ерлегендә тыуған. Мәҫәлән: «Ямантау», «Йәмәлекәй», «Йәмәлекәй тауы» һ.б. Ямантауға бәйле йырҙар бер нисә вариантта булһа ла, уларҙың күпселегенең барлыҡҡа килеү тарихы оҡшаш. Мәҫәлән, ҡурайсы Сәлимгәрәй Ғәлиастановтан яҙып алынған вариантта түбәндәгеләр бәйән ителә. «Борон-борондан башҡорттар урыҫ батшалығына буйһоноп, байтаҡ йылдар үткәс, беҙҙең олатайҙарҙан урыҫ помещиктары, генералдары осһоҙ хаҡҡа ер һатып ала башлағандар. Олатайҙар күп уйлап тормай, ерҙе осһоҙға ғына биргәндәр. Шулай бер ваҡыт Мәскәү яғынан бер помещик килә һәм ҡатайҙарға ҡара сөгөндән ҡойолған оҙон сәйнүктәр тараттыра. Ҡатай түрәләрен, байҙарҙы шарап менән һыйлап ултыра, Ямантауҙы ҡарап ултыра, ти. Ул саҡта ул ер Тамъян-Ҡатай кантонының Ҡатай волосына ингән, хәҙер Белорет районына ҡарай. Эсеп, ҡыҙып алғас, ҡатай түрәләре, аҡһаҡалдары ер һатыу ҡағыҙына тамғаларын да баҫалар. Шул саҡта бер егет килеп сыға ла ҡарттарға: {{Цитата башы}} — Нишләп һеҙ, олатайҙар, беҙҙең ата-бабаларҙан ҡалған ерҙе һатаһығыҙ? Үҙегеҙҙең балаларығыҙҙы йөрөр ерҙән, эсер һыуҙан, һоҡланыр сәхрә Ямантауҙан мәхрүм итәһегеҙ, — тип әйтә. — Йәш башың менән ололарға арҡыры төшәһең, — тип, егеттең һүҙенә ҡолаҡ та һалмағандар. {{Цитата аҙағы}} Яҡлаусы таба алмаған егет тауҙарға киткән, күккә олғашып, болоттарға тейеп торған Ямантауға алыҫтан ғына ҡарап торған. Егет тырмаша-тырмаша тауға үрмәләгән. Менеп еткәс, әсәһенән айырылған сабый һымаҡ, үкһеп-үкһеп илаған һәм ошо йырҙы сығарып йырлаған». Йыр традицион дүрт юллыҡтарҙан тора. Беренсе строфала Ямантауҙың кейек-януар көн иткән иркен, изге ер картинаһы һүрәтләнә. Был изге урын төшөнсәһе әүлиәләр ерләнгән ер тип атала. Халыҡта, һәр ерҙе-тупраҡты батыр һөйәге һаҡлай, көс бирә, ә әүлиә рухы изгелеген һаҡлай, тигәндәр. Шуға ла ер — иң изге аманат. Ә уны һатыу — оло яманат билгеһе. Изгелекте һәм тыуған ер ғәзизлеген аңлатыу һәм уның ҡәҙерен таныу өсөн йырҙа әүлиә образы урын ала. == Көнкүреше == Урман-тау яғы ҡатайҙарының төп шөғөлө — урмансылыҡ, һунарсылыҡ, [[ҡортсолоҡ]] булған. Иген культураларын бик әҙ сәскәндәр. Инйәр-ҡатайҙа бер ауыл исеме — [[Арышпар]]. Арыш бар тигәндән килеп сыҡҡан. Ялан яғыныҡылар игенселек менән шөғөлләнгән. Башҡорт халҡының көмөш биҙәүестәре бик күп, ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәрендә аҫылташтар, ярымаҫылташтар, ҡыҙыл мәрйен йыш осрай. Үҙ көмөшсө оҫталары булған. Ҡайҙа йәшәһә лә, башҡорт аттан айырылмай. Йылҡысылыҡ менән бәйле төшөнсәләр ҙә шуға күрә бик бай. Эйәр-өпсөн, арба-сана эшләгәндәр. Ат кәрәк-ярағы тәғәйенләнешенә ҡарап биҙәлгән. Мәҫәлән, эйәрҙәр буйынса һыбайлы ни маҡсат менән юлға сыҡҡаны күренеп торған: байрам-туй эйәрҙәре ҡыйбатлы итеп, көмөштән һуғылған көмбәҙҙәр ҡуйып эшләнгән, яу, хужалыҡ эйәрҙәре ябай ғына, әммә тотонорға, кәрәк нәмәләр аҫырға яйлы булған. Туй эйәре ғәҙәттә ҡалҡан башлы, ә хужалыҡ эйәре ҡош, хайуан, йылан башлы һ.б. итеп яһалған<ref>Ат егеү кәрәк-ярағы // [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1203-at-ege-k-r-k-yara-y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405211441/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1203-at-ege-k-r-k-yara-y |date=2016-04-05 }}Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9</ref>.. . == Символика == Бала-ҡатайҙарҙың [[тамға]]һы — дуға һәм [[мышы]]. Улар Балаҡатай районының гербында һәм байрағында һүрәтләнгән. [[Файл:Coat of Arms of Belokatai rayon (Bashkortostan).png|100пкс]] == Ҡатай ырыуы менән бәйле ер-һыу атамалары == * Катайск [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA] * Катайка (Иҫәт ҡушылдығы) [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%98%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8)] * Катайский район (Ҡурған өлкәһе)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD] * Ялан-Ҡатай районы, Силәбе өлкәһе. 1940 йылдың 12 ноябрегдә һәи 17 декабрендә ике районға — Әлмән һәм Сафакүлгә бүлгәндәр [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Тамъян-Ҡатай кантоны [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD] * Катав (Ҡатай) ҡалаһы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B2] * Усть-Катав (Ҡатайтамаҡ) [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B2] * Катав-Ивановск (Ҡатай-Ивановск)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B2] * Катайка ауылы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0] * Күсембәт (Ҡатайбәт тигәндән сыҡҡан)- Һарытау өлкәһе [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D1%87%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BE] == Ҡатай ырыуынан сыҡҡан ғалимдар == 1. [[Ҡасимов Салауат Фитрат улы]]<br> 2. [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы]] <br> 3. [[Абдрахманов Илдус Барый улы]] <br> 4. [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы]] <br> 5. [[Бикбулатов Наил Вәли улы]] <br> 6. [[Сәмситова Луиза Хәмзә ҡыҙы]] <br> 7. [[Миһранов Марс Шәрифулла улы]] <br> 8. [[Мостафин Хәлил Мөжәүир улы]] <br> 9. [[Мостафин Хәбир Мөжәүир улы]] <br> 10. [[Мостафина Айгөл Мөжәүир ҡыҙы]] <br> 11. [[Харрасов Мөхәмәт Хәҙис улы]] <br> 12. [[Сибәғәтов Флүр Шәрифулла улы]] <br> 13. [[Аҫылғужина Гөлфиә Нәҙерғәли ҡыҙы]] <br> 14. [[Вәлиев Камил Абдрахман улы]] <br> 15. [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] <br> 16. [[Вәлиев Ғәҙел Камил улы]] <br> 17. [[Мулдашев Альберт Әкрәм улы]] <br> 18. [[Хажин Вәкил Исмәғил улы]] <br> 19. [[Хажин Айбулат Вәкил улы]] <br> 20. [[Козлова Планета Павловна]] <br> 21. [[Сәлимова Сулпан Миҙхәт ҡыҙы]] <br> 22. [[Әлибаев Айбулат Ҡасим улы]] <br> 23. [[Алтынбаев Ранис Рәис улы]] <br> 24. [[Йомадилова Гүзәл Булат ҡыҙы]] <br> 25. [[Ҡәҙербаев Фуат Моталип улы]] <br> 26. [[Йәғәфәрова Гөлнур Әҡсән ҡыҙы]] <br> 27. [[Аҫылғужин Хәлил Бәхтигәрәй улы]] <br> 28. [[Хөснөтдинов Наил Нуретдин улы]] <br> 29. [[Хөснөтдинов Рәмил Нуретдин улы]] <br> 30. [[Таһирова Рәхимә Ғөбәй ҡыҙы]] <br> 31. [[Сәмситдинов Илфат Зәки улы]] <br> 32. [[Ғибаҙуллина Фирүзә Булат ҡыҙы]] <br> 33. [[Хәйернурова Ләйсән Әсләм ҡыҙы]] <br> 34. [[Шаһисолтанов Флүр Әмир улы]] <br> 35. [[Әлибаев Фәнур Хажиғәле улы]] <br> 36. [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]] <br> 37. [[Ихсанова Айгөл Айрат ҡыҙы]] <br> 38. [[Шәйхисламова Зөбәржәт Фәнил ҡыҙы]] <br> 39. [[Ғайсина Флүзә Фәтҡулла ҡыҙы]] <br> 40. [[Байышев Фәнил Нафиҡ улы]] <br> 41. [[Байморатова Хәмиҙә Ғәзиз ҡыҙы]] <br> 42. [[Ғөбәйҙуллин Илфат Рим улы]] <br> 43. [[Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы]] <br> 44. [[Дилмөхәмәтов Миндийәр Ишбирҙе улы]] <br> 45. [[Мурзамов Марат Мурза улы]] <br> 46. [[Сатаев Ирек Шаһит улы]] <br> 47. [[Сәфәров Миңлеғәли Морат улы]] <br> 48. [[Һаҙыев Мансур Сабир улы]] <br> 49. [[Хәйруллина Вакифа Ғилман ҡыҙы]] <br> 50. [[Хафизов Айҙар Таһир улы]] <br> 51. [[Хөсәйенов Мөхәмәтғәли Ҡорбан улы]] <br> 52. [[Хөсәйенов Фахразый Ҡорбан улы]] <br> 55. [[Хәкимов Мәүлит Хәкимйән улы]] <br> 56. [[Әбүталипова Лилиә Салауат ҡыҙы]] <br> 57. [[Сафиуллина Регина Ринат ҡыҙы]] <br> 58. [[Ғәлимова Лира Ғәфур ҡыҙы]] <br> 59. [[Шәрәфетдинов Вәкил Мөлкаман улы]] <br> 60. [[Шәрәфетдинов Илдар Вәкил улы]] <br> 61. [[Вәлиева Әнфисә Риф ҡыҙы]] <br> 62. [[Бикмөхәмәтов Илдар Хәйҙәр улы]] <br> 63. [[Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы]] <br> 64. [[Хөбөтдинов Ғәлим Камил улы]] <br> 65. [[Төхвәтуллин Морат Нәбиулла улы]] <br> 66. [[Сәмсетдинов Айнур Мәүлит улы]] == Әҙәбиәт == {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 200px | Фон = #bbe0cc | Заголовок = [[b:Тормош һабаҡтары. 6 класс#Ҡатайҙар|Ҡатайҙар]] бар | Содержание = [[File:Wikibooks-logo-ba.svg|38px]] Викидәреслектә | Заголовок снизу = 1 }} * [http://yeshlek-gazeta.ru/kurultay/5687-yryu-yryu-bulyp.html «Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190633/http://www.yeshlek-gazeta.ru/kurultay/5687-yryu-yryu-bulyp.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.agidel-rb.ru/nomera/2012/08/rnis_altyinbaev.html «Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә] * ''Шәйбәков Р. Г.'' Тыуған төйәк тарихы. Белорет, 2012,295 бит,Тираж 500 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8305-ataj}} * [http://encikl.uic.bashedu.ru/kkk/katai.htm Статья в башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * {{YouTube|v56ekWZaTjo|Башкирское родословие: Катай}}{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} {{Башҡорт ҡәбиләләре}} [[Категория:Башҡорт ырыуҙары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Башҡорт ҡәбиләләре]] [[Категория:Ат егеү кәрәк-ярағы]] [[Категория:Көнкүреш]] 4d57qqe4pmj9ufufxfokk6qtslzix0w 1299404 1299381 2026-06-19T04:22:23Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Перед_музеем_А._Мубарякова._Ассы._1997.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299404 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡатай (мәғәнәләр)}} {{Халыҡ | название = Ҡатай | изображение = Катай (тамга).JPG | ширина = | подпись = | самоназвание = {{lang-ba|Ҡатай}} | численность = билдәһеҙ | расселение = {{Флагификация|Российская Федерация}}<br /> *{{Флагификация|Башҡортостан}} [[Башҡортостан]]дың [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]] һәм [[Белорет районы|Белорет]] райондары *{{Флагификация|Курганская область}} [[Әлмән районы|Әлмән]], [[Ҡурған өлкәһе]]нең [[Щучан районы|Щучан]] райондары *{{Флагификация|Челябинская область}}<br /> [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы|Арғаяш]], [[Нязепетровск районы|Нязепетровск]], [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]] райондары | вымер = | архкультура = | язык = [[башҡорт теле|башҡорт]] | раса = | религия = [[ислам]] | родственные = | входит = [[башҡорттар]] | включает = | происхождение = }} [[Файл:Башҡорт ырыуҙары.jpeg|400 px|thumb| right|Башҡорт ырыуҙары]] '''Ҡатай''' төшөнсәһенең ике мәғәнәһе бар: #) Ҡатай — [[башҡорттар]]ҙың ырыу-ҡәбилә берләшмәһе. Берләшмә [[бәкәтин]], [[ҡалмаҡ]], ҡатай, [[терһәк]], [[һеңрән]], [[һалйот]] ҡәбиләләренән торған. #) Ҡатай — [[башҡорт ырыуҙары]]ның береһе. [[Файл:Белорецкий район. Деревня Бутаево. Валяние кошмы.jpg|thumb|Кейеҙ баҫыу — ҡатайҙарҙың боронғо шөғөлө]] == Этноним == Был этнонимдың барлыҡҡа килеүе тураһында берҙәм генә ҡараш юҡ. Күпселек тикшеренеүселәр уларҙың тамырҙарының ҡара-ҡитайҙарға йәки [[кидандар]]ға барып тоташыуын раҫлай. Тарихсы-этнограф [[Рим Йәнғужин]] билдәләүенсә, «Тарихи-этнографик әҙәбиәттә ҡатайҙарҙың ҡара-ҡитайҙарҙан йәки кидандарҙан сығыуын раҫлаған фекер йөрөй. Ә бына кидандарҙың үҙҙәренең ҡайҙан килеп сығыуы хаҡында фекер төрлөсә . Шулай ҙа тикшеренеүселәрҙең күбеһе уларҙы монгол сығышлы тип иҫәпләй… Һуңғы йылдарҙа ҡара-ҡытайҙарҙың төркиҙәрҙән сығыуы хаҡында фекер нығый бара»<ref>Ҡатай [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8305-ataj]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ҡатай этнонимы әҙәбиәттә киң билдәле. Уның ҡытай, ктай, хтай, хытай варианттары ла осрай. Был атамалар [[үзбәктәр]]ҙә, [[ҡаҙаҡтар]]ҙа, [[ҡарағалпаҡтар]]ҙа, [[ҡырғыҙ]]ҙарҙа, [[нуғайҙар]]ҙа, [[Гагауз теле|ғағауздарҙа]] ла бар. Әйткәндәй, ҡара-ҡатай исеме, [[башҡорттар]]ҙан башҡа, тик [[ҡырғыҙ]]ҙарҙа ғына осрай. == Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо == Ҡатай ҡәбиләһе алты ырыуҙан тора. ''Инйәр-ҡа­тай, Ҡоҙ­ғон-ҡатай, Иҙел-ҡатайҙар'' көнбайышта йә­шәһә, ''Оло-ҡатай, Бала-ҡатай, Ялан-ҡатайҙар'' көнсығышта йәки [[Урал]] аръяғында төбәкләнгән. [[ХVlll быуат]] баштарында ҡатайҙарҙың һаны яҡынса өс мең кеше булған. === Тамғалар === [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ. Кузеев]] ҡатай­ҙарҙың 155 тамғаһын теркәгән. Улар­ҙың киң тарал­ғандарынан балға иҫәпләнә. Ул солоҡ соҡоу өсөн ҡулайлаштырылған кәкре балтаға оҡшаған. Шулай уҡ,[[Шәйбәков Ринат Гәрәй улы|Р. Г. Шәйбәков]] тарафынан тағы ла 200 самаһы тамға табылып, ул уларҙы ҡасандыр дөйөм булған ҡатай тамғаһының варианттары, тип иҫәпләй. Сукеш(балға) тамғанан тыш өс саталы һәнәк тә йыш осрай, тик ул ҡасандыр ҡош төпәйе тип йөрөтөлгәндер, сүкеш тамға ла ҡош суҡышы булғандыр. Былар барыһы ла ырыу магияһы символы, тотемы булып йөрөгәндер бик борон заманда. Әлеге көндә шул дөйөм тамғанан таралған ара, ғаилә тамғалары һаҡланып ҡалған. Башҡорт тамғалары генетик яҡтан шул руник хәрефтәргә тоташа, тип иҫәпләй. Ваҡыт үтеү менән(боронғо яҙма ғәрәп графикаһы нигеҙендәге хәрефтәргә алмаштырылғандан һуң), уларҙың аталышы онотолған. Хәҙер улар нәмәгә оҡшатыла — шулай аталып йөрөтөләләр: «сар күсәре», «ырғаҡ», « ҡойошҡан», «әүернә», «ҡапҡа», «өҙәңге», «һәнәк», «сүмес», «сүкеш», суҡыш", «ҡош тәпәйе», «ырғаҡ», «һуҡа», «һабан», һ.б. Билдәле "Сыңғыҙнамә"лә башҡорт ырыуҙарына Сыңғыҙ хан тарафынан тамға, ағас, оран, ҡош бирелгән, тиелә. Мәҫәлән, ҡатайҙараға: «…ай, Ҡағинжәр уғлы Ҡатай бей! Синең агачың артыш булсын, ҡошоң ҡауды булсын, ораның „тилак“ булсын, тамғаң серү(сепереү)булсын»,- диде. Сифаты ошбудыр<ref>«Ағиҙел»,1994, 6, 183 б.</ref>: [[1946 йыл]]да [[Хамматов Яңыбай Хаммат улы|Яңыбай Хамматов]] [[Белорет районы]]нда Лоҡманов Иҡсан исемле ҡурайсынан яҙып алған «Аҡман-тоҡман» риүәйәтендә ҡатай ырыуына «бағау»(солоҡсоноң арҡыры балтаһы-Р. Ш.) тамғаһы, «салауат» ораны, ҡарағай ағасы бирелгәнлеге әйтелә. Р. Шәйбәков 1982 йылда, ҡатайҙарҙың ағасы [[ҡарама]], ҡошо [[ҡоҙғон]], ораны — «аҡтайлаҡ», тамғаһы сүкеш, тип яҙып алған. Иҙел ҡатайҙарында сүкеште «балға» тип йөрөтәләр, шуға күрә,ҡатай тамғаһын инйәрҙәрҙә йә «балға», йә «бағау», тип тә атап йөрөтәләр. Ҡасандыр тотош ҡәбиләгә «тапшырылған» атрибуттар бүленгеләүгә дусар булған ҡатайҙарҙа ваҡыт үтеү менән, бәлки, үҙгәргәндер. «Тайлаҡ» ораны-«аҡтайлаҡ»ҡа үҙгәреүе әллә ни ҙур үҙгәреш тә түгелдер. Ә бына коштоң ҡоҙғонға әүерелеүе, бәлки, көнбайыш ҡатайҙарында ҡоҙғон ҡатай бүлендеге барлыҡҡа килеүенән киләлер. Артыш ағасы ла, ҡарағай ҙа ылыҫлылар, Белорет төбәгендә ике ағас та үҫә, артыштан ҡарағайға, ә унан ҡарамаға яңылыш әүерелгәндер ырыу ағасы информаторҙар тарафынан. Шулай ҙа, беҙгә хәҙер кире "Сыңғыҙнамә"лә бирелгән ырыу-ҡәбилә атрибуттарына әйләнеп ҡайтырға кәрәктер. Сөнки, ағас, ҡош, оран тейелгеһеҙ булған. Был атрибуттар әлеге көндә төрлө байрамдар, йолалар үткәргәндә йыш ҡулланыла, тик төрлөлөк буталсыҡтар ғына тыуҙыра. <blockquote>''Тамғаларға әйләнеп ҡайтып, Инйәр ҡатайҙары тамғаларын бер аҙ тикшереп үтәйек. Ауылдарҙа төрлө хужалыҡ әйберҙәрендә, солоҡ ағастарында, ололарҙың хәтерендә һаҡланып ҡалған («малға шундай тамға һуға торғайныҡ», һ.б.)тамғалар байтаҡ йыйылды, архив материалдарында ла байтаҡ осрай улар. Әлеге ваҡытта йыйылған тамғалар ике йөҙләп булыр. Шул тамғаларҙан сығып та борон ырыуҙың дөйөм тамғаһы булған тигән фекергә килергә була, ә ырыуҙы тәшкил итеүсе бәләкәйерәк туғандар ғаиләләре төркөмдәрендә(ҡатайҙарҙа һәм ҡайһы бер башҡа ырыуҙарҙа ул «ара» тип атала) ырыу тамғаларының вариациалары булған. Ә бына Сыңғыҙхан тарафынан бирелгән Ҡатай тамғаһына килгәндә «серү»(«сеперү») һүҙен мин серге, йә һырыу(русса — «узор»), тип аңлатыр инем. Серге, йәки сергетыш ҡатын-ҡыҙ эйәрендәге биҙәк сигелгән япма, ә һырыу шул уҡ биҙәкләү тигәнде аңлата. Ҡатай тамғалары ла шул сергетыштарға сигелгән(һырылған) биҙәктәргә оҡшап тора. Тимәк, «серү»ҙе хәҙерге башҡорт теленә яраҡлаштырып «һырыу» тамға тип атап йөрөтөргә була. Әйткәндәй, башҡорт ырыу-ҡәбиләләренең айырымлыҡ билдәләре Сыңғыҙ ханға тиклем үк, бик борон килгән. Улар, алда әйтелеүенсә, ниндәй ырыуҙан икәнлегеңде, ырыу территорияһы сиктәрен билдәләү һәм милеккә хужа булғанлыҡты күрһәтеү билгеһе булған. Ә был атрибуттарҙы башҡорт ҡәбиләләренең риүәйәттә Сыңғыҙ хан тарафынан алыу факты, башҡорт шәжәрәләренең ҡайһы берҙәрен пәйғәмбәрҙәргә алып барып тоташтырыу кеүек, нәҫел-ырыуҙың затлылығын дәлилләү өсөн кәрәк булғандыр. Бәлки монгол-татарҙар элекке атрибуттарҙы ҡайтанан аныҡлап дөрөҫләп кенә сыҡҡандыр. «Сүкеш», йәки «суҡыш» тамға ҡатайҙарҙа иң ныҡ таралған тамға икәнен күрергә була(төп ҡатай тамғаһының өлөштәре булараҡ). Бындай тамғаларҙың килеп сығышын(генезис) тикшереп Р. Б. Әхмәров уларҙың бер-береһенән айырылғыһыҙ булғанын дәлилләй. Ҡош суҡышы тамғаһы ҡасандыр тотем булып хеҙмәт иткән йыртҡыс ҡоштоң суҡышына барып тоташа. Борон Кама буйында, һәм Урал алдында йәшәгән ҡәбилә башлыҡтары кенәздәр власть билгеһе булған ҡоралдары ла ҡош суҡышына, йә тәпәйенә оҡшаш булған икән(ананьин-пьянобор ҡәбиләләре). Бына шулай, бик борон замандарҙа ырыу магияһы культы характерында барлыҡҡа килгән символик билдәләргә барып тоташа икән тамғалар. Ошонан сығып та «тамға» һәм «Алла» һүҙҙәре, синоним булып та йөрөгәнлегенә ышанырға булалыр. Төрки руник яҙмалары ла ошо мәжүсилек аллаларын аңлатҡан символдар нигеҙендә барлыҡҡа килгән, әлбиттә. Тора-бара тамғалар үҙгәреш кисергән, дөйөм ырыу-ҡәбилә тамғаһы ырыуҙарҙың артабан бүленгеләнеүе арҡаһында үҙгәрештәргә дусар булған. Ә инде ырыу ҡоролошо тарҡалыу осоронда, хосуси милек нығына барған һайын ырыу тамғаһына нигеҙләнгән ара, ғаилә тамғалары барлыҡҡа килә башлай. Ул билдәләр милек билдәһенә әүерлә, тәүге мәғәнәһе онотола бара, тамға формаһы ла үҙгәрә. Табылған Инйәр буйы ҡатайҙарының тамғаларын тикшереп борон, ысынлап та, ырыуҙың дөйөм тамғаһы булған тигән фекергә килергә була. Ырыуҙы тәшкил итеүсе бәләкәйерәк туғандар ғаиләләре төркөмдәрендә (ҡатайҙарҙа һәм ҡайһы бер башҡа ырыуҙарҙа ул «ара» тип атала) төп ырыу тамғаларының вариациалары булған. Тамғаларға һәр ғаилә башлығы үҙгәрештәр индергән. Мәҫәлән, мин Йөйәк ауылында йыйған мәғлүмәттәр буйынса, атаһынан улына, әгәр ҙә ул туранан-тура вариҫ булһа(мәҫәлән, атай донъяһы кинйә улға күсә, кинйә улы атай тамғаһын үҙенә ала) тамға үҙгәрешһеҙ күскән, ә башҡа айырылып сыҡҡан улы атаһының тамғаһына бер ни тиклем үҙгәреш индергән. Йөйәктә йәшәүсе Атауллин Хөснөтдин(1902 йылғы) атаһы ғаиләһенән айырылып сыҡҡас «Өс саталы һәнәк» тамғаһын бер ни тиклем үҙгәртә — уң яҡ сатаға уртанан аҫҡа ҡараған бер таяҡ һыҙып ҡуя. Фәсхетдинов Низам иһә(1883 йылғы) атаһы үлгәс йортта хужа булып ҡала һәм атаһының тамғаһын үҙгәртмәйенсә генә үҙенә ала («сар күсәре») Инйәр ҡатайҙарының юғары начальствоға яҙған үтенес-хаттағы(1840 йыл) йөҙҙән ашыу тамғаларҙан күренеүенсә, уларҙа төп тамғалар булып «сүкеш»(Иҙел ҡатайҙарҙа-«балға») һәм «һәнәк»(әйткәндәй, «һәнәк» һүҙе урынына «ҡош тәпәйе» һүҙен ҡулланыу дөрөҫөрәк булалыр) тамғалары тора. Башҡа бөтә тамғалар ҙа тиерлек ошо тамғаларҙан таралған. Табындарҙа таралған ике «сүмес» тамғаһы ла осраны был документа. Төп тамғаларҙың төрлө варианттарын тикшереп, ысынлап та, Инйәр ҡатайҙары сығышы бер тамырҙан икәнлегенә ышанырға була. "Сыңғыҙнамә"лә килтерелгән «серү»(«серге») -тамғаһынан бөтә ҡатай тамғаларын да килтереп сығарырға була. Бер-береһенән берәр генә үҙгәреш индерелеүе менән айырылған тамғаларға ҡарап, уларҙың хужалары яҡын туғандар икәнлеген дә билдәләргә була (аталы-уллы, бер туғандар, бер ара,…). Килтерелгән тамғалар буйынса беҙ Инйәр буйы ҡатай ауылдары башҡорттарының бөтөн ырыу берекмәһен тәшкил итеүҙәрен, араларында бүтән милләт кешеләре булмаған йәмғиәтте тәшкил итеүҙәрен раҫлай алабыҙ. Араларында табындарҙа ла осраған «сүмес» тамғалары күрше-тирә ауылдарҙан да күсеп ултыра, аралаша алыу мөмкинлектәрен аңлата. «Һәнәк»(«ҡош тәпәйе») тамғаһы байтаҡ осраны юғары начальствоға яҙылған хатта. Күрше Ҡумрыҡ-Табын волосы башҡорттарының араһында ла «һәнәк» тамғаһы байтаҡлығын оноторға ярамай. Бынан сығып, бәлки ҡатайҙар менән ҡумырыҡтар ныҡ аралашып бөткәндәр, тип уйларға мөмкин. Әммә ҡатайҙарҙың «һәнәге» төп тамға "серү-серге"нең бер өлөшө икәнен күрәбеҙ, шулай булғас, ҡатайҙарҙағы был тамға менән ҡумырыҡтағы «һәнәк» тамғаикеһе ике айырым тамға, тип раҫларға була''<ref>Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. Белорет, 2012,295 бит</ref>. </blockquote> ;Үҙгәрештәр инеү Тамғаларҙың солоҡ ағастарына, балағастарға (ағас ҡыуышынан табылған күстәргә) һуғылғандарында шундай үҙенсәлектәргә иғтибар итергә була. Ағас олононда балта менән сабып яһалған тамғалар олонға бер ҙә арҡыры түгел, ә ҡыя сабылған. Был башҡорттоң тәбиғәт балаһы икәнен иҫбатлай (ағасҡа арҡыры сапһаң олонға зыян килеүе мөмкин бит). Шуға ла архив документтарында осраған тура ғына тамғалар менән ҡыя тамғалар ҙа күп осрай, был тамғалар бик борондан килгән тамғалар икәненә ишара. Тағы ла бер нәмәгә иғтибар итәйек — ҡәбер таштарындағы тамғаларҙа беҙ ғәҙәти күреп өйрәнгән тамғалар киреһенсә(баштүбән) һуғылғанлығы күҙгә ташлана. Был мәрхүмдең был донъяла ғүмере бөткәнен, икенсе донъяға күсеүен аңлата. Килешеү документындағы ҡатай тамғаларынан сығып ваҡыт үтә килә улар бик ҙур үҙгәреш кисергән тигән һығымтаға килергә була. Төп тамғаларҙан айырмалы рәүештә ҡатнаш тамғалар ҙа барлыҡҡа килгәндер, ә аҙаҡтан милек билдәһе сифаты төп тәғәйенләнешкә әүерелгәндән һуң был үҙгәреш көсәйгән. Шул арҡала «дөрөҫ» түгел тамғалар ҙа, йәғни, руник алфавит хәрефенән ныҡ айырылған, оҡшашлығын яҡынса ғына төҫмөрләп булған тамғалар ҙа барлыҡҡа килә башлай. == Тарихы == Ҡатай башҡорттары этник яҡтан ҡара-ҡатайҙарға барып тоташа. Заманында улар Төркостанда үҙ дәүләтен ойошторған. Башҡортостандың төньяғында һәм Урал аръяғында йәшәгән Ҡара-ҡатайҙар ырыуының исемендәге оҡшашлыҡ бының асыҡ дәлиле булып тора. Тарихи ҡомартҡылар буйынса ҡатайҙар үҙҙәрен көнсығыштан сыҡҡан тип иҫәпләй. Уларҙың фекеренсә, ата-бабалары Иртыш, Алтай үҙәндәрендә йәшәгән. [[Башҡортостан]] еренә ҡатайҙарҙың ата-бабалары Хlll быуаттың урталарында күсеп килгән. Хlll — ХlV быуат­тарҙа улар [[Ыҡ]] һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғалары араһында күсенеп көн күргән. Ошо хаҡта күп кенә ауылдарҙың исеме лә һөйләй — Ҡатай, Ҡатай-йылға, бик күп тарихи ҡомартҡылар, ҡәбер таштары бының шаһиты. Ҡатайҙарҙың күбеһе төньяҡҡа йүнәлгән. ХlV — ХV быуаттарҙа улар Чусовая йылғаһының үрге ағымын биләгән. ХVl быуаттың икенсе яртыһында үҙҙәренең төньяҡтағы ерҙәрен ҡалдырып китергә мәжбүр булғандар. Был ошо ваҡыттағы сәйәси ваҡиғаларға бәйле. [[Рәсәй]] хөкүмәтенең баҫып алыу сәйәсәте һөҙөмтәһендә [[Пермь крайы]]н һәм [[Себер]]ҙе үҙләштереү киңәйә, һөҙөмтәлә башҡорттар үҙ төбәген ташлап киткән. [[Себер ханлығы]]ның тарҡалыуы был процесты тиҙләтә. [[Башҡорттар]] [[Урал аръяғы]] далаларына күсә. Әлеге ваҡытта ''оло-ҡатайҙар'' һәм ''бала-ҡатайҙар'' йәшәгән ерҙәр [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ]] һәм [[Арғаяш]] райондарына инә. Бала-ҡатай һәм оло-ҡатайҙарҙың бер өлөшө Өфө губернаһының төньяҡ-көнсығыш төбәгендә, [[Әй]] йылғаһына ҡушылған Оло һәм Кесе [[Ыҡ]] йылғалары буйында ҡалған. Хәҙер был ерҙәр [[Балаҡатай районы]]на ҡарай. ХlХ быуаттағы мәғлүмәттәр буйынса, был ҡатайҙарҙы ''билән-ҡатайҙар'' тип тә атағандар. Урал тауҙары, заводтар төҙөлөү арҡаһында күсенеп килгән урыҫтар бындағы ҡатайҙарҙы [[Урал аръяғы]]ндағы ҡәрҙәштәренән айыр­ған. Ҡатай этнонимы тарихи әҙәбиәттә йыш осрай. Уның ҡытай, ктай, хтай, хытай варианттары ла бар. Башҡорттарҙан тыш, был исем [[үзбәктәр]]ҙә, [[ҡаҙаҡтар]]ҙа, [[ҡарағалпаҡтар]]ҙа, [[ҡырғыҙ]]ҙарҙа, [[нуғайҙар]]ҙа, [[Гагауз теле|ғағауздарҙа]] ла бар. Әйткәндәй, ҡара-ҡатай исеме, [[башҡорттар]]ҙан башҡа, тик [[ҡырғыҙ]]ҙарҙа ғына осрай. === Башҡортостандағы ҡатайҙар === Алты ырыуҙан торған ҡатай ҡәбиләһе киң территорияла таралған. Күпселек өлөшө таулы-урманлы төбәктәрҙә йәшәй. Улар — ҡоҙғон-ҡатай, иҙел-ҡатай һәм инйәр-ҡатайҙар. Был ҡәбиләләрҙең ошо төбәктә төпләнеүен Р. Йәнғужин XIV быуатҡа ҡарай тип билдәләй. «XIV быуаттың икенсе яртыһында ҡатайҙарҙың төньяҡҡа һәм көнсығышҡа күпләп күсенеүе башлана. Уларҙың ҡайһы бер өлөшө Ағиҙелдең урта ағымына һәм [[Инйәр]]ҙең түбәнге өлөшөнә — таулы-урманлы ергә килеп ултыра. Һуңынан ҡатайҙар, табындарҙың ҡыҫымы арҡаһында, Инйәрҙең урта һәм үрге ағымына күсенә. Ағиҙелдең башына барып сыға». Ошо географик атамалар артабан ырыуҙар исемендә лә сағылыш таба. Мәҫәлән, Инйәр йылғаһы буйында йәшәүселәр — инйәр-ҡатай, ә Ағиҙел буйындағылар — иҙел-ҡатайҙар. Бөгөнгө көндә иҙел-ҡатайҙар Үрге Сермән, Урта Сермән, Ҡушыҡ, [[Аҙнағол]], [[Мәхмүт]], [[Үткәл]], [[Үҙәнбаш]], [[Хөсәйен]], [[Рысыҡай]] һәм Арша ауылдарында төпләнеп йәшәй. Халыҡ хәтерендә лә ҡатайҙарға ҡарата төрлө мәғлүмәт билдәле. Мәҫәлән, информатор Әсғәт Хәйернуров белдереүенсә, [[башҡорттар]], ҡатай ырыуы вәкилдәре, был урындарҙа борондан уҡ йәшәгән. «Улар бер ҡасан да борон күсеп килмәгәндәр. Ошо гүзәл Уралыбыҙҙа Урал бөркөтө, айыуы, мышы-боланы, бал ҡорто, Ағиҙеле, Инйәре, [[Рәз]]е һәм Ямантауы (Йәмәлекәй) булғандай — ҡатай, тау ҡатай ырыуҙары ошо ерҙә булғандар…». Әсғәт Вәаһап улы ҡатайҙар хаҡында олатаһының нығытып әйткән бер фекерен дә хәтерләй: «Ҡатай башҡорттары бер ҡасан да Рус дәүләтенә буйһоноп йәшәмәй, улар ирекле ырыу булған». Әсғәт Хәйернуровтың фекере башҡорт халҡының этногенезын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән ғалим, академик [[Руденко Сергей Иванович]] хеҙмәтенә ауаздаш. Ул үҙенең «Башкиры. Физический тип башкир» һәм «Башкиры: Историко-этнографические очерки» хеҙмәттәрендә башҡорттарҙы тәбиғәт (ландшафт) шарттары менән бәйләп, өс өлөшкә бүлеп ҡарарға тәҡдим итә. ''Беренсеһенә'' ул [[Урал аръяғы]], көнсығыш башҡорттарын индерә (ҡатайҙар, табын, үҫәргән, түңгәүер, бөрйән). ''Икенсе'' төркөмдө төньяҡ-көнбайышта йәшәүселәр тәшкил итә (танып, ғәйнә, бүләр). ''Өсөнсөһөнә'' ул үҙәк һәм көньяҡ-көнбайыш башҡорттарын индерә (юрматы, мең, ҡыпсаҡ). Таулы өлкәне [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] айырым билдәләп үтә. Уның фекеренсә, тау башҡорттары ошо ерлектең иң боронғо халҡы булыуы мөмкин. Ғалим уларҙың савроматтарҙың нәҫеле булыу ихтималлығын да күрһәтә. === Ырыу тармаҡтары === Ҡатай ҡәбиләһе төп алты ырыуҙан тора: ''инйәр-, иҙел-, ҡоҙғон-ҡатайҙар'' көнбайыш ҡатайҙары, ''ялан-, оло-, бала-ҡатайҙар'' көнсығыш ҡатайҙарға инәләр. [[Рычков Пётр Иванович]] көнбайыш ҡатайҙарына ''ҡушыҡ'' ҡатайҙарҙы ла индерә. Элеге ваҡытта Баҡалы районында йәшәгән башҡорттарҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәрен ҡатай сығышлы тип иҫәпләп, «беҙ ҡорос ҡатайҙар» (Ҡорос ауылы ла бар) тигәне билдәле. Ҡатайҙарҙың килеп сығышын тикшергәндә иң тәүҙә Йыһат Солтановтың «Башҡорт хәтере» исемле китабына иғтибар итәйек. Ул үҙенең тикшеренеүҙәрендә ҡатайҙарҙы б.э. тиклемге II мең йыллыҡта йәшәгән хет халҡына алып барып тоташтыра. Хәҙерге [[Төркиә]] дәүләтенең Анталия өлкәһе ерендәге шул заманда Ҡатай дәүләте(ҡатай-ҡат, хат, хет тип тә йөрөтөлгән, тип яҙа Й. Солтанов) булған икән<ref>«Ағиҙел» 1997,8,136-141 бб.</ref>. Йыһат Солтанов китабында шумер-аккад-хат мәҙәни күсәгилешлеген батша йортондағы ҡатай йола байрамдарын башҡорт йола байрамдары менән сағыштырып дәлилләй. Хеттарҙың үҙҙәренең килеп сығышы тураһында әле берҙәм генә фекерҙәр юҡ. Хет аллаларын тикшереп хатта славяндарҙың ата-бабаларын да табалар бит. Тикшереүселәрҙең күбеһе ҡатайҙарҙы төрки, йәки монгол сығышлы, тип иҫәпләй. Ҡатайҙарҙың ҡара-ҡатайҙарҙан йәки [[кидандар]]ҙан килеп сығыуын раҫлаған фекерҙәр байтаҡ. В. Р. Васильев, Г. Е. Грум-Гржимайло, һәм хәҙерге тикшеренеүселәр араһында ла ҡайһы берҙәр ҡара-ҡатайҙарҙы монгол сығышлы, тип иҫәпләй (мәҫәлән, У.Эрдниев, Г.Авляев хәҙерге ҡалмыҡтарҙағы «китуд» исемле ырыу төркөмө [[кидандар]]ға барып тоташа, тиҙәр), тип иҫәпләй. [[Кидандар]]ҙың сығышын монгол, тунгус, йәки монгол-тунгус сығышлы тип иҫәпләү өҫтөнлөк итһә лә был ҡараштарға ҡаршы фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, Л. Викторова [[кидандар]]ҙы үҙҙәренән боронғораҡ сяньби халҡынан айырылып сыҡҡан, ә сяньбиҙарҙың үҙ атамаһы «ҡытай» булған, ә бындай фонетик үҙенсәлек тик төрки халыҡтарҙа ғына бар, тип иҫәпләй. Башҡорттар тарихына арналған хеҙмәтендә [[Зәки Вәлиди]] ҙә шундай фекерҙә. Һуңғы йылдарҙа уларҙың төрки сығышлылығы тураһында ҡараштар нығый бара. [[Кидандар]] һәм уларҙың вариҫтары ҡара-ҡатайҙар беҙҙең эраның III—IV быуаттарынан алып монгол яулап алыуҙарына тиклем һәм һуңыраҡ та билдәле. Уларҙың Тобе Вей дәүләтендә 468 йылда тәүге илселеге билдәле, тимәк, был ваҡытта инде уларҙың дәүләтселеге булған тигән һүҙ. VI быуатта [[кидандар]]ҙың Төрки ҡағанаты менән көрәше уңышһыҙ тамамлана һәм улар ҡағандарға яһаҡ түләп торғандар. Тимәк, монгол сығышлы булһындармы [[кидандар]], йә булмаһа, төркиме, кәмендә VI быуатта уҡ улар башҡа төркиҙәр менән бәйләнештә булалар. 644 йылда улар Кореяға ҡаршы көрәштә Ҡытай яғында булалар, 696 йылда Ҡытай йоғонтоһонан сығып [[кидандар]] хакимы ҡаған титулын ҡабул итә, быға яуап итеп ҡытайҙар [[кидандар]]ға бер нисә поход ойоштора, тик улар уңышһыҙ тамамлана. 714 йылда ғына ике ил солох төҙөүгә ирешә һәм уны династик никах менән нығытып ҡуялар. Бынан һуң да [[кидандар]] төркиҙәр һәм ҡытайҙар араһында йә бер яҡҡа, йә икенсе яҡҡа ауышыу сәйәсәтен алып бара. Уйғырҙар көсәйеп киткәндән һуң уларға яһаҡ түләп тороп, 842 йылда иһә яңынан Ҡытай яғына сығалар. Был уларҙың империя осорона тиклемге тарихына ҡыҫҡаса байҡау булды. Был осор үҙенсәлектәренән һәр хаким янында махсус «ордо», йәки дружинаһы булыуын, тәғәйен генә башҡалалары булмауын, киҙан хакимдарының резиденциялары һунар йәки балыҡсылыҡ сезоны башланыуға ҡарап үҙгәреүен һанап китергә булыр ине. Был сезондар башланыу алдынан махсус ритуал байрамдары ойошторолған(тәүге балыҡ тотоуға, тәүге ҡыр ҡаҙын тотоуға бағышланған). Бик күп өҙөк-йыртыҡ мәғлүмәттәрҙән [[кидандар]]ҙың боронғо ышаныуҙары тураһында бер ни тиклем мәғлүмәт туплап була. Мәҫәлән, уларҙың мифтары буйынса Му-е тауы [[кидандар]]ҙың шаман культын башҡарыу урыны булыуы билдәле. Был тау янында уларҙың тәү әсәһе һәм тәү атаһы осрашҡан булған. Улар аҙаҡтан Күк аллаһы һәм Ер алиһәһе булып хөрмәт ителә. === Империяға әйләнеү === {{main|Кидандар}} [[Файл:Екатеринбургская неделя. 1886. №05.pdf|thumb|слева|Екатеринбургская неделя. 1886. № 05]] Ҡәбиләләр федерацияһынан империяға күсеү Елюй Амбаған (Абаоцзи) осоронда була. 907 йылдан алып 1125 йылға тиклем Елюй(Юлуй) һәм Сяо династик ғаилә кландары тарафынан идара ителгән ҡеүәтле [[кидандар]] империяһы йәшәй(ҡытай сығанаҡтарында Ляо — «Тимер дәүләте»). Ул Япон диңгеҙенән алып Көнсығыш Төркөстанға тиклем ерҙәрҙе биләп ята. Шул арауыҡтағы алтмыш дәүләт башлығы [[кидандар]]ҙың хакимлығын танырға мәжбүр була, был осорҙа Ляо Көнсығыш Азияның ҡеүәтле державаһы булып иҫәпләнә.[[Кидандар]] бик әүҙем рәүештә Ҡытайҙың төньяғында нығына, биш династия, ун батшалыҡ осоро шуныһы менән үҙенсәлекле — был ваҡытта ике дәүләт — төньяҡ һәм көньяҡ дәүләттәре һыйышып йәшәй. Төньяҡта Бөйөк дала традицияларына тоғролоҡ һаҡланһа, көньяҡта Тан империяһына хас тәртиптәргә нигеҙләнгән йолалар, иерархиялар башҡарыла, сөнки көньяҡ дәүләте Тан империяһына алмашҡа килә лә инде. 937 йылда Амбағайҙың улы Дегуан(Дәғүән) Төньяҡ Ҡытайҙы буйһондора, уның һуңғы императоры Ли Цун-ке уға бирелмәҫ өсөн үҙен һәм ғаиләһен яндыра, бөтә полководецтары(сардарҙары) ла әсир төшә. Беренсе тапҡыр шулай Күк аҫты империяһы башҡа дәүләт хакимлығын таный, Дәғүән ризалығы менән ҡытай тәхетенә Ши-цзин-тан ултыра, уның тыңлаусан вассалына әүерелә. Ул үлгәндән һуң уның улы Чжун-гуй(Чу ди) Дәғүәндән рөхсәт һорап тормай тәхеткә ултырғас [[кидандар]] Ҡытайға һөжүм итә. Императорҙы һөргөнгә ебәреп 947 йылда Дәғүән рәсми рәүештә Ҡытай императоры булып ултыра, тик бындағы климатты эҫе тип иҫәпләп кире төньяҡҡа ҡайтырға сыға, әммә юлда саҡта вафат булып ҡала. 947 йылда дәүләт Бөйөк Ляо, 983 йылда [[кидандар]]ҙың Бөйөк дәүләте, 1066 йылда яңынан Бөйөк Ляо тип йөрөтөлә. Империяла идара итеү нигеҙҙәре кореялылар һәм ҡытайҙар тарафынан барлыҡҡа килтерелә, ҡытай иероглифтары нигеҙендә һәм ҡытай яҙмаһы элементтарынан [[кидандар]] яҙмаһы барлыҡҡа килтерелә, ҡалалар, һөнәрселек, сауҙа үҫешә. [[Кидандар]] был осорҙа Пекинда (империяның баш ҡалаһында) академия аса. Сун империяһы юғалтҡан территорияларын кире ҡайтара алмағас [[кидандар]] менән килешеү төҙөргә мәжбүр була, яһаҡ түләп тора (1004 йыл). 1042 йылда яһаҡ күләме арттырыла, ә 1075 йылда территоряның тағы ла бер өлөшөн [[кидандар]]ға бирергә мәжбүр булалар. [[Кидандар]]ҙың Төньяҡ [[Ҡытай]]ҙы үҙенә бойһондороп тотҡан саҡтарында был илгә «ҡытай», «ҡатай» исеме йәбешеп ҡала ла инде. Көнбайыш сәйәхәтселәре аша Европа халҡы был илде «Ҡатай» тип йөрөтә башлай. Поэтик формала хәҙер был Күк аҫты илен шулай атайҙар. Мин Дюма әҫәрҙәрендә лә был илдең «Ҡатай» формаһында яҙылышын осрай. Польша аша Рус ерҙәренә лә «Китай» формаһында килеп керә был атама. 1125 йылда [[кидандар]] власы аҫтындағы чжурчендар Сун Ҡытайы ярҙамында баш күтәрә. Йәлү (Елюй,Юлуй) Таши исемле ҙур бер сәйәсмән, ҙур бер ғалим булыуы, йәғни бер ҡулында ҡәләм, икенсе ҡулында ҡылыс тотҡан заттан булып 1125 йылда, чжурчендар(манчжурҙар) империяны баҫып алғандан һуң, Төркөстанға, Алтай тауҙары тарафына китеп Ҡара ҡатайҙар дәүләтен(Си Ляо, йәки «Көнбайыш Тимер дәүләте» — Р. Ш.) төҙөй, тип яҙа ә.Вәлиди («Башҡорттарҙың тарихы»,Өфө, 1994, 232—233 бб.). Был турала саҡ ҡына ентекләберәк һөйләргә кәрәктер. Тәүҙә Йәлү(Елюй) «гурхан» (бөтә халыҡтарҙың ханы)исеме алып күсмә халыҡтарҙың чжурчендәргә ҡаршы көрәш байрағына әүерелһә лә, көстәр тигеҙ булмау сәбәпле артабан көнбайышҡа йүнәлә(1129 йыл). Көнбайышҡа киткән [[кидандар]] инде ҡара ҡатайҙар булып китәләр (китмәй ҡалған ҡатайҙар чжурчендар тарафынан буйһондоролалар, уларҙың аҙаҡтан монголдар һөжүме ваҡытында чжурчендарға ҡаршы баш күтәреүе тураһында В.Бартольд яҙмаларында күрергә мөмкин<ref>В.Бартольд. Тюрки. 12 лекций по истории турецких народов Средней Азии. Алматы,1998, 92-cе бит</ref>. Йәлү Джунгарияла нығынып ете ултыраҡ өлкә,ун һигеҙ күсмә халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ ала. Был осорҙа [[Урта Азия]]ла ҡараханиҙар династияһы хакимлыҡ иткән була.Үҙ-ара ыҙғыштар арҡаһында улар мосолман донъяһында иң мәшһүр булған сәлжүк солтаны Сәнджәргә буйһонорға мәжбүр булалар. Йәлү Таши әллә ни ҙур ҡыйынлыҡ кисермәйенсә ҡараханидҙар баш ҡалаһы Баласағунды ала, һуңынан уға Мәүрәннәһер һәм Хорезм да буйһона. Шулай итеп, Каспийҙан Гоби сүллегенә тиклем йәйелеп ятҡан держава барлыҡҡа килә. Ҡытай историографиияһы уны «Көнбайыш Ляо» тип иҫкә ала. Ҡара ҡатайҙарҙың бер өлөшө үҙ ҡәбиләләштәренән айырылып төньяҡҡа йүнәлә һәм бойондороҡһоҙ Найман ханлығы төҙөй. Найман үҙе монгол телендә һигеҙ тигәнде аңлата, ә [[кидандар]] төп һигеҙ ҡәбиләнән торғанлығы билдәле(В. Бартольд, киреһенсә, наймандар үҙҙәре һигеҙ ҡәбиләнән торған, тип иҫәпләй). Наймандар ҙа шул уҡ [[кидандар]] булыуы, тик айырылыу дини нигеҙҙә килеп сыҡҡан булыуы ла мөмкин, сөнки наймандар несториан була. Йәлү Ташиҙың элекке сиктәрҙә көнсығышта империяны тергеҙергә теләүе тормошҡа ашмай. Чжурчендәр ҙә, ҡара ҡатайҙар ҙа бер-береһенә ҡаршы походҡа сыҡһалар ҙа(130—1131, 1134 йй.) тауҙар һәм сүллек үҙенекен эшләй. Ғәскәрҙәр бер-береһе менән осрашмайынса кирегә йүнәләләр. 1137 йылда ҡара ҡатайҙарҙың [[Сәмәрҡәнд]] хакимы ғәскәрен ҡыйратыуы Сәнджәрҙе хафаға һала. Быны ул бөтә мосолман донъяһына янаған хәүеф тип ҡабул итә һәм бөтә мосолман донъяһынан элиталы ғәскәр йыя башлай, һөҙөмтәлә йөҙ меңгә яҡын ғәскәр йыйыла (тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы ла бындай ғәскәр йыйыла алмаған). Дошманлашыусылар Ходжент менән Сәмәрҡәнд араһындағы Катван үҙәнендә 1141 йылдың 9 сентябрендә осраша. Ғәскәре күпкә аҙыраҡ булһа ла, Елюй (Йәлүй) Сәнджәр ғәскәрен ҡыйратып ҡына ҡалмай, солтандың ҡасып киткән ҡатынын, бик күп ярҙамсыларын әсиргә ала. Солтандың утыҙ мең ғәскәре батырҙарса һәләк була. Көнбайышта иһә, көнсығыштан мосолман донъяһына һөжүм итеүсе һәм [[Фәләстин]]дәге тәре йөрөтөүселәргә ҡушылырға килеүсе ниндәйҙер изге батша Иоан пәйҙә булыуы тураһында легенда барлыҡҡа килә. Был хәлде Георгий Победоносецтың яңынан терелеүе менән дә аңлатыу барлыҡҡа килә. Шулай итеп, Йәлү Ташиҙы хәҙер Георгий Победоносец тип нарыҡланған һәм [[Рәсәй]] гербының бер элементына әүерелгән изге менән тиңләүгә тиклем барып етә христиан донъяһы (был кеше ышанмаҫлыҡ, әммә ысынбарлыҡ шулай). [[Файл:Djengiz Khân et les envoyés chinois.jpeg|thumb|Сыңғыҙхан ҡытай илселәрен ҡабул итә]] Бәлки шул замандан ҡатайҙар Сәмәрҡәнд тирәһендә төпләнеп ҡалғандыр ҙа, сөнки 1920 йылда Сәмәрҡәнд өлкәһендә (Сәмәрҡәнд һәм Кәттәҡурған өйәҙҙәрендә) 39 меңдән ашыу кеше ҡтай (ҡатай) тип теркәлгән. Үҙҙәрендәге риүәйәттәргә ярашлы, ҡтайҙар (ҡатайҙар) Заравшан буйына ҡыпсаҡ далаларынан килгән. Ул саҡта ҡтайҙар (ҡатайҙар) Сәмәрҡәндтәге иң күп үзбәк ырыуы булып торған (хәҙерге [[Үзбәкстан]])<ref>Материалы по районированию Средней Азии. Кн. 1. Территория и население Бухары и Хорезма. Часть 1. Бухара. — Ташкент: 1926, с.39.</ref><ref>Материалы Всероссийских сельско-хозяйственных переписей 1917 г. и 1920 г. Вып. 1, Поволостные итоги Самаркандской области. — Ташкент: 1924, с.47.</ref><ref>Маликов А. М. Хитаи долины Среднего Зеравшана в XVIII — начале XX в. // Археология и история Центральной Азии. — Самарканд, 2004.</ref>. Гурхандар яулап алынған ерҙәрҙә, йәки Көнбайыш Ляо империяһында, элекке тәртиптәрҙе ҡалдырғандар. Ҡарахани хандарын тәхеттәренән төшөрмәгәндәр, көнбайыш Хорезмда ла, көнсығыш Уйғырстанда ла династиялар һаҡланған, буйһоноу яһаҡ түләү формаһында башҡарылған (тик Баласағунда ғына ҡараханидтар власы юҡ ителә). Һәр бер кенәз янында гурхан вәкиле булыуын өҫтәргә кәрәктер тағы ла. Ҡара ҡатайҙар Ҡытайҙағы һымаҡ һәр йортҡа берәр динар, йәғни бер алтын аҡса түләү һалған. Был тәртип Урта Азияла аҙаҡтан да тороп ҡалған, хатта ун туғыҙынсы быуаттарҙа ла шулай йорт һайын һалым һаҡланған. Был осор халыҡтар араһында бәйләнештәр нығыуына булышлыҡ итеүен ҡайһы бер тикшереүселәр билдәләй, әммә [[кидандар]]ҙың мәҙәниәте юғарыраҡмы, түбәнерәкме булғанлығы буйынса ғына фекерҙәр төрлөлөгө бар. Мәҫәлән, ҡыпсаҡтарҙың тарихын тикшереүсе Маркварт фекеренсә, ҡараңғы ун икенсе — ун өсөнсө быуаттарҙа тик ҡара ҡатайҙар ғына башҡаларҙан айырылып торған. Тик В. Бартольд, ул(Маркварт-Р. Ш.) был фекерҙе бер ниндәй дәлил менән дә нығытмай, ти(күрһәтерлгән хеҙмәт, 95- се бит). Ни генә булмаһын, [[кидандар]]ҙың дөйөм кешелек мәҙәниәтенә индергән өлөшө байтаҡ. Шуларҙан әле беҙгә ябай ғына күренгән эйәр өҙәңгеһен уйлап табыу заманында ҙур революцион асыш булған, ә бит ҡытайҙар уны [[кидандар]]ҙың ата-бабалары сяньбиҙарҙан үҙләштергән. Бөтә донъяны яуларға батырсылыҡ иткән монголдар ҙа ғәскәр төҙөлөшөн һәм хәрби сәнғәттәге башҡа бик күп нимәләрҙе шул уҡ [[кидандар]]ҙан өйрәнгән. Заманында [[кидандар]]ҙың Пекинда, башҡа ҡалаларҙа академиялар асыуы ла бик күпте һөйләй. === Сыңғыҙ хан тарафынан тар-мар ителеүҙән һуң === XIII быуатта ҡара-ҡатайҙар Сыңғыҙ хан тарафынан тар-мар ителәләр. [[Жәлил Кейекбаев]] башҡорт ҡатайҙарының тел үҙенсәлектәрен тикшереп, уларҙы «Орхон яр буйҙарынан сығыусылар» тип атай. Орхон-Йәнәсәй яҙмаларында әлеге Инйәр ҡатайҙары һөйләшендә әлегәсә һаҡланып ҡалған үҙенсәлек сағыла (фонетикалағы нт, лт, мт, нк, мк формалары). Башҡорт халҡының иң ҙур ҡәбиләһенең сығышы ла [[кидандар]]ға барып тоташа тигән фекерҙәр әле өҫтөнлөк итә. [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|Сәғит Мерәҫов]] «Башҡорт тарихына бер ҡараш» тигән хеҙмәтендә 1917 йылда мулла Ғәбдрәшит Ғүмәровтан Ҡатай ырыуының шәжәрәһен алыуын әйтә. Ғ. Ғүмәров «Башҡорттарҙы бөтөрәләр» тигән китап яҙған кеше булыуын да хәбәр итә автор. Шәжәрәгә килгәндә, ул тулы килеш баҫылмаған, беҙгә [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|Сәғит Мерәҫов]] ниндәй өҙөк килтерә — шуның менән ҡәнәғәтләнергә тура килә. Ҡатай ырыуының төп бабалары Күһәп булғанлығы, ырыуҙың яңғыҙ Күһәптән таралғанлығы күрһәтелгәндән һуң, уның ҡыҫҡаса тәржемәи хәле яҙыла ти, автор. Олуғ кәрәмәт эйәһе Күһәп бей Бохарала торған. Юғыра шаһы Ҡарабуға ханға миләди 1078йыл(?) күп бүләктәр алып барған. Ҡайтҡас, Юғыра халҡы менән килеп ҡатышып, Юғыранан Күһәп бей бик күп ғалимдар килтерә. Шунан килгән ғалимдар башҡорт халҡына ислам динен өйрәтеп, мосолман итеп киткәндәр, ти(«Ватандаш»,1996,1, 98 б.). Был мәғлүмәттәр ҡайһы бер сығанаҡтарға тап килә. '''В. В. Бартольд''' «Улуғбәк һәм уның заманы» китабында<ref>В. В. Бартольд. Әҫәрҙәр, 2 том, 2 киҫәк, М., 1964, 291 б.</ref> Ибн әл Әсир мәғлүмәттәренә таянып, XI быуатта уҡ [[кидандар]]ҙың үҙ мең тирмәһе Етеһыу буйына күсенеүен яҙа. Төп [[кидандар]] әле Көнсығыш Тимер дәүләтендә йәшәгән була. Был дөрөҫ булһа, башҡорт ҡатайҙарының ата-бабалары Урта Азияға башҡа [[кидандар]]ҙан күпкә алдараҡ килеүе ихтимал, тигән һығымтаға килә [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ.Кузеев]] ошо мәғлүмәттәрҙе тикшергәндән һуң<ref>Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 572 с. — 2400 экз. (в пер.)</ref><ref>Уфа, 1978; Народы Среднего Поволжья и Южного Урала. Этногенетический взгляд на историю. М., 1992.</ref>. Ҡара-ҡатайҙарҙан башҡорт булып киткәнсе улар байтаҡ ваҡыт башҡа төрки халыҡтар менән аралашып йәшәгәндәр тигән фекерҙе әйтә. Һығымта яһап әйткәндә, теге йәки был ырыуҙы шул ерҙә йәшәгән, шул ерҙән күсеп килгән тип әйтһәк бик ябай булыр ине. Ҡатайҙар тураһында ла улар Орхон, Селенга буйҙарынан сыҡҡандар тип ҡәтғи генә әйтеп булмайҙыр. Көнсығыштағы Ляо дәүләтен төҙөгәндән күпкә алдараҡ улар Урта Азиянан килгән булырға тейеш. Хәҙерге ваҡытта байтаҡ ғалимдар, яҙыусылар башҡорт ырыуҙарының тыуған төйәктәре Көньяҡ Урал булыуы, ваҡыт-ваҡыт менән илдең төрлө тарафтарына сәселеп бер ни тиклем йәшәгәс, кире ҡайтыр булғандар, тигәнерәк фекереҙе лә әйтәләр. Мәсем ханды Ҡатай Ғәле бей улы тип фаразлау ҙа бар. Ләкин, беҙгә ҡалһа, әлегә иң ышаныслы, дәлилле булып ҡатайҙар ҡара-ҡатайҙар, йәки [[кидандар]]ҙың вариҫтары тигән ҡараш тора. Автор фекеренсә, [[кидандар]] үҙҙәре иһә, көнсығышҡа Тимер дәүләтен төҙөгән территорияға көнбайыштан күсеп килгән. «Башҡорттарҙың килеп сығыуы» китабында [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ.Кузеев]] үҙе яҙып алған риүәйәттәрҙе файҙаланып, ҡатайҙарҙың ата-бабалары хәҙерге Башҡортостанға килгән юлында Волга йылғаһы ятыуы, тимәк, улаҙың Башҡортостанға маршруты ла көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көсығышҡа табан булыуы һүрәтләнә, ти. Ҡатайҙар менән бергә күсенгән һалйыуыттарҙың миграцион юлдарын тикшергән профессор Н.Мәҡсүтова ла [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ.Кузеев]]тың күсенеү схемаһы менән килешә<ref>Н.Мәҡсүтова, «Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном говоре», Өфө,1996, 103 б.</ref>. Сыңғыҙ хан осоронда ҡатайҙар ҡайҙалыр «Һары тау» яғында күсеп йөрөгәндәр, ти [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ.Кузеев]] . '''Лев фон Бергхольц''' ҡатай башҡорто Дауыт мулланан яҙып алған легендала башҡорттар бынан мең йылдар самаһы элек ҡайҙандыр Кавказ артынан килгәндәре, ҡайһы берҙәре һыуҙан — кәмәләрҙә, ҡайһы берҙәре ҡоро ерҙән — ярҙан барыуҙары бәйән ителә.Тәүҙәрәк бер нисә быуат улар көньяҡта [[Волга]] һәм [[Дон]] буйҙарында, [[Ҡырым]]ғаса тиклемге далаларҙа йәшәгәнлеге, бер нисә тапҡыр Мәскәү янына уҡ килеп етеүҙәрен һөйләй Дауыт мулла. Аҙаҡтан уларҙы ҡыҫа башлағас, Волганы аша сығып яйлап көнсығышҡа Кама, Ағиҙел йылғалары буйына еткәндәр. Волганы сыҡҡас улар ханлыҡтарға(ырыуҙарға) бүленәләр. Һәр ырыу үҙ батшаһы — ханы тарафынан идара ителгән, ундай ырыуҙар йәки ханлыҡтар йөҙҙән артыҡ булған икән<ref>Л.фон Бергхольц, «Горные башкиры-катайцы»- «Этнографическое обозрение», М.,1893, 3, 75 б.</ref>. Был легенда бөтә башҡорт халҡы тураһында булһа ла, ҡатайҙар тураһында Дауыт мулла айырым рәүештә — улар башҡорт ырыуҙары араһында иң ҡыйыуы, иң ҡырағайы булып, таулы-ташлы урындарға килеп төйәкләнеүҙәрен әйтә. Был уларҙың урыҫтарға буйһонорға теләмәүе арҡаһында булған икән. Ҡатайҙарҙың, ысынлап та, көнбайышта ҡалдырған эҙҙәре байтаҡ. Тик бында шуны ла оноторға ярамай — ҡатайҙарҙың көнбайышта ҡалдырған эҙҙәре үрҙә әйтелгән маршрут буйынса күсенеүҙән генә ҡалмауы мөмкин. Тау-завод колонизацияһы эҙемтәһендә ерһеҙ ҡалып, шул яҡтарға барып һыйыныуҙары ла мөмкин. Был турала көнбайыш ҡатайҙарға ҡағылған ҡайһы бер мәғлүмәттәр бар<ref>«Башҡорт АССР-ы тарихы буйынса очерктар», 1том, 2-се киҫәк, 566 б.</ref>. «Ҡатай нәҫеле» тигән яҙыу хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең Парау ауылы зыяратында XVIII быуат ҡәберендә табылған<ref>Г. В. Йосопов «Археология и этнография Татарстана», 1-се сығ.,1971, 223 б.</ref>. [[Ыҡ]] йылғаһының [[Татарстан]]ға ҡараған һул яҡ ярында урынлашҡан башҡорт-татар ауылдарында Ыҡ йылғаһы, уның ҡушылдыҡтары, Сөн үҙәне бик борон замандарҙа ҡатайҙарҙыҡы булған тигән легендалар Башҡортостан фәндәр академияһында һаҡланыуын [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ.Кузеев]] хәбәр итә<ref>ф.3, оп 12.,д.451, 53-54 бб.- Происхождение башкир, 235 бит</ref>). [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|Сәғит Мерәҫов]] башҡорттарҙың үткәне тураһында мәҡәләлә тау ҡатайҙары бейе Арыптың Ыҡ ярында ерләнеүе тураһында һөйләүҙәрен яҙа<ref>«Краеведческий сборник»- 1930, 74 б.</ref>. Улар әле йәшәгән ерҙәренән айырмалы рәүештә («Яңы йорт»), Ыҡ буйҙарындағы элек йәшәгән ерҙәрен «Иҫке йорт» тип йөрөтәләр, ти. Ҡатайҙарҙың хәҙерге ерҙәргә күсенеүенә [[Ҡондорса буйындағы яу|Туҡтамыш хан менән Аҡһаҡ Тимер араһында булған һуғыш]] (1391) һәм артабанғы ваҡиғалар сәбәп булғандыр. Был турала [[Зәки Вәлиди]], Туҡтамыш хандың нәҫеле Нуретдин бейҙең бөйөк вәзире ҡатай Ғәле бей шул һуғышта еңелгәндән һуң Башҡортостанға килгән, ти(«Башҡорттарҙың тарихы», Өфө, 1994,25 б.). Ғәле бейҙең был осорҙа тотҡан сәйәси роле бик ҙур ғына булғандыр, уның Инйәр буйында дәүләт берләшмәһен тергеҙеп ҡарауы тураһында Башҡорт Википедияһы сығанаҡтарында ла күренеп ҡала(фольклор материалдары нигеҙендәге фараздар). Шуны әйтергә кәрәк, [[Алтын Урҙа]] тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән [[Нуғай Урҙаһы]] хакимлығы осоро тураһында сағыштырмаса аҙ өйрәнелгәнлеген иҫәпкә алырға кәрәктер. Был осорҙа унда бер ваҡытта ла үҙәкләштерелгән ныҡлы сәйәси власть булмай. Ун алтынсы быуат уртаһына инде Оло [[Нуғай Урҙаһы]] емерелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән бер нисә үҙ аллы урҙа йәшәүе билдәле. Шәжәрәләрҙең береһендә Инйәр буйында Хәким хан булғанлығы әйтелә. Көнбайыш [[Башҡортостан]]да ҡатай этнонимы һаҡланып ҡалған: [[Әлшәй районы]]нда Ҡатай йылғаһы, [[Баҡалы районы]]нда Иҫке һәм Яңы Ҡатай ауылдары, Ҡатай урманы, [[Шишмә]]лә Ҡатай кисеүе, Ҡатайлар ере һ.б. А.Камалов фекеренсә, әле көнсығыш диалекта һөйләшкән башҡорттар IX—XII быуаттарҙа әле йәшәгән ерҙәрҙә түгел, ә Уралдың көнбайыш яғында тормош күргәндәр. Бының шулай икәнен этнононимдан яһалған атамалар раҫлап тора, тип әле Көньяҡ Уралдың көнсығыш итәгендә көн күргән ҡаратабын, ҡатай, һеңрән ырыуҙарын миҫал итеп килтерә<ref>«Совет Башҡортостаны», 1989, 238</ref>. Артабан ҡатайҙарҙың бер өлөшө [[Ағиҙел]]дең урта, [[Инйәр]]ҙең түбәнге ағымына күсеп ултыралар, ҡалғандары төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә. Тәүгеләрен көнбайыш, һуңғыларын көнсығыш ҡатайҙары тип атап йөрөтәләр. Көнсығыш ҡатайҙар Башҡоростандың [[Балаҡатай]], [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ]], [[Арғаяш]], [[Ҡурған өлкәһе]]нең [[Сафакүл]] һәм [[Әлмән]] райондарында көн күрәләр(Оло Ҡатай, Ялан Ҡатай, Бала Ҡатай ырыуҙары). === Көнбайыш ҡатайҙар === [[Файл:Вид на Ямантау - panoramio.jpg|thumb|Мәшһүр Ямантау күренеше]] Һүҙҙе артабан көнбайыш ҡатайҙар тураһында дауам итәйек. Ун һигеҙенсе быуатта [[Нуғай даруғаһы]]ндағы ҡатайҙарҙы [[Рычков Пётр Иванович|П.Рычков]] үҙенең "Ырымбур губернаһы топографияһы"нда Иҙел-, Ҡушыҡ-, Инйәр-, Ҡоҙғон-ҡатайҙарға бүлә. [[Инйәр]]ҙең тамағына килгән Ғәле бейҙең ставкаһы Аҡташ янында булыуы ла мөмкин. [[Ағиҙел]]дең урта, Инйәрҙең түбәнге ағымынан ҡатайҙар яйлап Инйәрҙең урта, Кесе һәм [[Оло Инйәр]]ҙең үренә, Ағиҙел үренә тиклем күсенгәндәр. Был, беренсе сиратта, табындар ҡыҫымы аҫтында була. ;ҡатайҙар һәм табындар мөнәсәбәте XV быуаттың икенсе яртыһында әле ҡатайҙар Инйәрҙең ҡойған урынына, мең ырыуы биләгән ерҙәргә тиклем территорияны биләгәндәр. Ошо осорҙа [[Себер]] йортонан күсеп киткән [[Майҡы бей]] тоҡомдары- Әсәди, Шәкәрле бейҙәр етәкселегендә [[табын]] башҡорттарының бер өлөшө [[тамъян]], ҡатай башҡорттарына мөрәжәғәт итеп, ерҙәрендә йәшәргә рөхсәт һораған. Был ваҡытта уларҙы [[Себер]] ханы Ибаҡ эҙәрлекләгән була. Күрәһең, хандың үс алыуынан ҡурҡып, тамьяндар һәм ҡатайҙар был үтенесте кире ҡаҡҡандар. Табындар «туғыҙ өйлө» ҡатайҙан ер һорағандар. Ҡатай халҡы ер бирмәгәс, унан үтеп, [[Инйәр]] [[даръя]]һы буйлап килеп Ағиҙелгә еткәндәр"<ref>М.Өмөтбаев, «Ядкәр»,Өфө,1994,25 б.</ref>. Табындарҙы [[мең]]леләр һыйындырған, ти М.Өмөтбаев. Табындар аҙаҡтан ҡатайҙарҙы Инйәрҙең түбәнге ағымынан үргә ҡыҫырыҡлағандар. Быға ҡайһы ваҡыт ҡатайҙар үҙҙәре лә сәбәпсе булғандыр. «Туған бәйләгән» легендаһы — быға дәлилк. Ҡатай бейе Ҡолмандың табын ҡоҙаларына үҙ ерҙәренең бер өлөшөн бүләк иткән. Аҙаҡтан ҡоҙаларҙың бүләк иткән ерҙең сиген үтеп кереүҙәре араларҙы боҙа. Был ваҡиға бик боронғо замандарҙа — XVI быуат аҙаҡтарында булғандыр, әммә табындарҙың ҡатай ерҙәренә ымһыныуы бының менән генә бөтмәгән, ахыр сиктә Ҡумрыҡ-Табын һәм Ҡатай волосы башҡорттары 1728 йылда үҙ-ара килешеп, ерҙәрен бүлеп сығалар. Был «полюбовный раздел» ҡағыҙы ошолай башлана: <blockquote>«1728 -го июня 28 числа писана запись такова: Уфимского уезду Ногайской дороги башкирцы Катайской волости Кускай Бакшаев, Ибрай Емяков с товарищи, Кумрук Табынской волости Урусь да Чюра Савельевы с товарищи не для какого такого подлога и всякого переводу на всю сущею правдою написали мы меж себя сию запись, в том, что предложили мы о вотчинах своих полюбовный раздел…»</blockquote>. Был сик билдәләү килешеүен тикшерһәң, улар хәҙерге Архангел һәм Белорет районы сиктәренә тап килеүен күрәһең. Ҡоҙаҡай һәм Ибрайға иптәштәре менән Ҡасим сумған (текста-«Касим сумь») йылғаһы тамағынан башына тиклем уң яҡлап, шул йылға башланған ерҙән арҡанан «Буранги» (әле Бәрәңкеле йылғаһы тип йөрөтөлә) йылғаһының башына тиклем, ә «Буранги» башынан арҡанан Инйәр йылғаһына Болантүбә ташына тиклем ерҙәрҙе уң яҡлап биләргә. Ырыҫ менән Сураға иптәштәре менән Болантүбә ташынан Инйәр йылғаһы буйлап үргә Ырау йылғаһы тамағына тиклем ерҙәрҙе биләргә, тиелә документта<ref>Башҡортостан Республикаһы Үҙәк дәүләт тарихи архивы, ф.2, оп.1, д.4356, 6-7 бб.</ref>. Аҙаҡта яҡтар бүленгән вотчиналарҙа ғына хужа булырға, бер-береһенең биләмәләренә йөрөмәҫкә, үҙ-ара талашмаҫҡа, солоҡ балына теймәҫкә(«медь не выдирать») һәм йәнлек-ҡоштарҙы ауламаҫҡа килешәләр. Ҡатайҙар яғы ерҙе килешеп бүлеү ҡағыҙын яҙғанда Ҡолмандың батшаға барып алған ер биләү ҡағыҙын(«владенная выпись») Өфө воеводаһы Иван Бахметьевтан барып алыуҙарын һәм үҙҙәрендә ҡалдырыуҙарын да теркәйҙәр килешеүгә. Тимәк, Ҡолман тарихи шәхес, артабанғы биттәрҙә уның атаһы исемен фамилия итеп теркәгән жалоба тәржемәһе лә бар был делола. «Кулман Худайбердин» тигән риүәйәттә тарихи ысынбарлыҡ сағыла. Иң һуңында килешеүҙе яҡтар боҙған осраҡта илле һум неустойка түләүгә килешәләр. Килешеүҙең төп нөсхәһе Ҡоҙаҡай менән Ибрайҙа һаҡланасаҡ, Ырыҫ менән Сура шул документтың һүҙмә-һүҙ күсермәһен үҙҙәрендә тоторға булып, һәр береһе үҙҙәренең тамғаларын ҡуялар. Ҡумрыҡтар менән ҡатайҙар араһында ер өсөн низағтар артабан да булып торған. Ваҡыт үтеү менән, был ҡағыҙҙар юғалғандыр, сөнки 1770 йылдың 10 мартында ҡумрыҡ старшинаһы Абҙан Ырыҫов шул документтың күсермәһен Өфө провинциаль кәнсәләренән барып ала. Тимәк, килешеүҙәрҙең бер нөсхәһе (күсермәһе) провинциаль кәнсәләрҙә һаҡланған булған. Был ваҡытта ул документ уларға ер һатыу өсөн кәрәк булған, ә 1838 йылда ер өсөн бәхәс яңынан ҡупҡас, яҡтар провинциаль кәнсәләрҙән күсермәнең күсермәһен («копия от копии») барып алалар. Үрҙә иҫкә алынған 253 битлек документта шул күсермәнең күсермәһе теркәлә. Тамьяндар менән ҡатайҙар араһында ер өсөн бындай оло низағтар документтарҙа осрамай, әммә риүәйәттәр хәҙерге заманға ҡатайҙар менән тамьяндар араһында ла ер өсөн ҡасандыр һуғыш булыуын килтереп еткергән. == Хәҙерге ҡатай төбәктәре == [[Файл:Инзерские зубчатки2.jpg|thumb|слева|Ирәкташ — Инзерские зубчатки]] [[Файл:Девлеткильдеев Девушка-башкирка в голубом.jpg|thumb|[[Ҡасим Дәүләткилдеев]]. Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы. Һүрәттә [[Белорет районы]] [[Уҫманғәле]] ауылынан Мәрйәм исемле ҡыҙ. (Инйәр- ҡатай)]] [[Файл:Девлеткильдеев Башкир-Ибрагим 1928.jpg|thumb|[[Ҡасим Дәүләткилдеев]]тың «Башҡорт Ибраһим» тигән һүрәте лә Инйәр яғында төшөрөлгән. 1928]] [[1730 йыл]]да [[Өфө]] провинциаль кәнсәләр тарафынан төҙөлгән реестрҙа һәм башҡорт волостарын һүрәтләүҙә ҡатайҙар хәҙерге территорияны биләгәнен күрәбеҙ: <blockquote>«…волость Катайская по Индирю и вверху по Белой, в горах леса и поля небольшие, тележного пути за горами и за лесами и за топями нет»<ref>Материалы по истории Башкирской АССР, М.-Л., 1940,1-се киҫәк, 135, 136 бб.</ref>.</blockquote> Ҡатай ауылдары буйынса XIX быуаттың рәүиз яҙмаларын тикшергәндән һуң, XIX быуаттың 30-40 йылдарында, тау-завод колонизацияһы арҡаһында күсеп ултырыуҙарҙан һуң, ҡатай ауылдарының бөтәһе лә хәҙерге урындарына урынлашып бөтәләр икәнен белергә була. Ҡатай волосында 8-се рәүиз үткәргәндә 20 генә йән (ир затынан тип аңларға кәрәк) кермешәк (килмешәк- «припущенник») теркәлә. XVIII быуаттағы ихтилалдар буйынса документтарҙа, мәҫәлән, хатта Ҡатай волосына 1740 йылда сыуаштарҙы батша ғәскәренә йыйырға килеүҙәре тураһында мәғлүмәттәр осрай, тик улар шул волоста йәшәйме, әллә ихтилал барышында шунда барып сыҡҡанмы — аңлашылмай. Хәҙерге заман административ бүленешкә ярашлы, был ерҙәр [[Белорет районы]] территорияһына ҡарай. Мәҫәлән, 8-се ревизия материалдары буйынса, хәҙерге [[Белорет районы]] территорияһында 25 ҡатай ауылы теркәлгән. Бөгөнгө көндә уларҙың һаны 50-гә барып етә. Кантон идаралығы дәүерендә ул ауылдар VII кантондың 27-се, 28-се, 29-сы һәм 30-сы йорттарына ҡараған. Шулай уҡ волостың 17 ауылында мәсет һәм мәҙрәсәләр ҙә теркәлгән. [[XIX быуат]]тың 60-сы йылдарында, йәғни [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|кантонлыҡ системаһы]] бөтөрөлөүҙән алдараҡ, башҡорттар административ-территориаль бүленеш буйынса 13 кантонға бүленгән була. Ҡатайҙар йәшәгән VII кантон [[Ырымбур губернаһы]]ның Верхнеуральск өйәҙенә ҡараған. Үҙ нәүбәтендә, ул 30 волосҡа бүленгән булған. Был осорҙа халыҡ һаны 54 147 кеше тип теркәлгән. ''Көнсығыш ҡатайҙарға'' килгәндә, улар ҙа өс ырыуҙан тора: ''оло ҡатай, ялан ҡатай, бала ҡатай''. [[Рим Йәнғужин]] яҙыуынса, «XIX быуат башында бала һәм оло ҡатайҙар Өпәй (Уфалей) һыртының көнсығыш итәктәрендә ҙур ғына ерҙе биләп ултырған. Улар Тинес һәм Ҡарабулаҡ йылғаларының үрге ағымында ерләнгән». Этнография фәнендә билдәле ҡараштар, шулай уҡ бөгөнгө административ бүленеш буйынса был ерҙәр [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ]] һәм [[Арғаяш]] райондарына, ә бер өлөшө [[Башҡортостан]]дың [[Балаҡатай районы]]на инә. ''Ялан-ҡатайҙар'' иһә тағы ла көнсығышҡараҡ урынлашҡандар. Был ерҙәр бөгөнгө көндә Ҡурған өлкәһенең Сафакүл һәм Әлмән райондарына ҡарай. Был фекер билдәле этнограф Р.Ғ. Кузеев хеҙмәттәрендә лә яҡтыртыла. Тарихсы [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]] үҙенең<ref>П. И. Рычков «История Оренбургская» «Разделение башкирского народа по их родам»</ref> тигән хеҙмәтендә башҡорт ырыуҙарының таралыу ареалын күрһәтеп китә. Ул ҡатайҙарҙың ике даруғаға бүленеүен билдәләй: [[Нуғай даруғаһы]]ндағы Ҡатай волосына ''иҙел-ҡатай, ҡошоҡ-ҡатай, инйәр-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатайҙар'' ҡараһа, [[Себер даруғаһы]]на ''бала-ҡатай, баллы-ҡатайҙарҙы'' индерә. Был волосҡа ул шулай уҡ тағы ла 8 аймаҡты ла өҫтәй. Ҡатай волосында ул 300 урам (двор) бар, тип билдәләй. Шулай итеп, ҡатайҙар бик ҙур территорияла таралып урынлашҡан. Тәбиғәт үҙенсәлеге, ер-һыу торошо яғынан да был биләмәләр төрлө. === Ҡатайҙарҙың ауыҙ-тел ижады === Географик айырмалыҡтар, һыу-һауа шарттары халыҡ ижадында ла сағылыш таба. Фәҡәт ҡатай ырыуы ижадына ғына хас булған ошо йырҙарҙы атап була: «Боронғо ҡатайҙар», «Ҡатай Байығы», «Ләңке ташы», «Күбә таш», «Ҡағы ташы», «Ҡурташ», «Артылыш», «Боронғо Урал», «Ямантау», «Ҡыраҡа» һәм башҡа көйҙәр, легенда-риүәйәттәр, «Йәмәлекәй тауы» һ.б. Ҡатайҙар төбәк иткән ерҙәр географик йәһәттән бер төрлө генә түгел. ''Инйәр-ҡатай, иҙел-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатай, еҙем-ҡатайҙар'' хәҙерге Белорет [[районы]]ның тау-ташлы һәм урман-ҡаялы ерҙәрен төбәк иткән. ''Ялан-ҡатайҙар'' киң территорияла таралып ултырып, дала ерҙәрендә көн күрә: хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Балаҡатай]] һәм [[Ҡыйғы]] райондары, [[Силәбе]], [[Ҡурған]] өлкәләре… Был тәбиғәт шарттары, географик урын, халыҡтың матди мәҙәниәте менән бер рәттән, ауыҙ-тел ижадында, шул иҫәптән йырҙарҙа ла, сағылыш тапҡан. ''Урман-тау зонаһы ҡатайҙары''ның ижады үҙенсәлектәре бар. Ошо төбәктән сыҡҡан күп йырҙар ғилми һәм әҙәби-музыкаль кимәлдә бер ни тиклем әйләнешкә индерелһә лә, иғтибарҙан төшөп ҡалғандары ла күп кенә. Улар ҙа идея-тематика, йөкмәтке һәм форма йәһәтенән бик бай. Бынан тыш, фольклор томлыҡтарына ингәндәренә лә әле бөтөн, системалы рәүештә анализ яһалмаған. Хәҙерге [[Белорет районы]] тәбиғәте, тау-йылғалары, ҡаҙылма байлыҡтары менән айырылып тора. Күп мул һыулы йылғалар ошо тарафтарҙан баш ала, райондың 85 процент самаһы майҙанын урмандар биләй. [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Фәрит Камаев]], Белорет районының [[Сермән]] ауылында тыуған композитор [[Заһир Исмәғилев]] ижадына бәйле, был төбәк тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа: <blockquote>«Күккә ашҡан күкһел тауҙар теҙмәләре, уралып-уралып ятҡан Урал һырттары. Был яҡта уларҙы Ҡыраҡатау тиҙәр. Ләкин башың күтәреп ҡараһаң, кәпәсең төшөрлөк бейек был һырттарҙа һерәйеп торған шәрә ҡаяларҙы күрмәҫһең, улар һомғол ҡарағайҙар менән ҡапланған. Иң бейек ҡаяларҙың иң бейек ҡыйыҡтарында ла шундай ныҡ һәм сибәр ағастар — ҡарағайҙар, ҡарағастар үҫә. Бына ни өсөн ошо тауҙар илен йәшеллек һәм хозурлыҡ донъяһы тип атағы килә. Ә ғорур ҡаяларҙан аҫта, тулҡындарын ҡаға-ҡаға, һыуһылыу Ағиҙел ашҡынып аға. Уны юлына арҡыры төшкән таш кәртәләр ҙә туҡтата алмай. Ул, бөтә ерҙән үтер терегөмөш һымаҡ, юлын дауам итә, йәншишмәләр шикелле, тәбиғәткә, тирә-яғындағы урман-тауҙарға йән һәм йәм бөркә. Был яҡтарҙағы һоҡланғыс гүзәллек, бәлки, Ағиҙелдең шифа-ҡөҙрәтенән киләлер»</blockquote>. Шуға күрә лә тауҙарға, йылғаларға, урман-ҡырҙарға арналған йырҙар һәм көйҙәр быуындан-быуынға күсә килеп, беҙҙең көндәргәсә еткән. Ошо төбәктә таралған йырҙар араһында улар күпселекте тәшкил итә. Урал аръяғы ерҙәрендә дала һәм күлдәр күберәк. Шуға күрә ''ялан ҡатай, бала ҡатайҙарҙың'' йыр фольклорында ҡылғанлы ялан, сал далалар, ҡамышлы күлдәр темаһы өҫтөнлөк итә. Кеше кисерештәре лә йырҙа ошо уҡ күренештәр аша образлы һынланыш ала. Көньяҡ Уралды һәм иҙел-ҡатай, инйәр-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатай ерҙәрен [[Ямантау]]ҙан башҡа күҙ алдына ла килтереү мөмкин түгел. Ул географик объект — тау ғына түгел, ә халыҡтың тормош-көнкүреше һәм донъяға ҡарашы менән айырылғыһыҙ бәйле. Ямантау — Көньяҡ Уралдағы иң бейек тау. Уның тураһында халыҡ араһында төрлө-төрлө мифтар таралған. Ямантау башҡорттарҙың борондан уҡ табыныу урыны ла булған. Урыҫ ғалимдары тарафынан яҙылған тарихи сығанаҡтарҙа Ямантау исеме XVIII быуаттан күренә башлай. Башҡорт халыҡ ижадында Ямантауға бәйле бик күп фольклор үрнәктәре: йыр, легенда, риүәйәттәр табырға мөмкин. Йөкмәткеһе, идея-тематикаһы һәм таралыу ареалы йәһәтенән ҡарап, уларҙы ике төркөмгә бүлергә була. Уларҙың беренсеһе мифологик ҡараштар менән бәйле һәм башҡорт классик эпосына ингән. «Урал батыр» эпосында, Ямантау Урал батыр тарафынан тураҡланған дейеүҙәрҙең кәүҙәләренән хасил булған, тип бәйән ителә. {{Врезка | Выравнивание = left | Ширина = 250px | Заголовок = | Содержание = == «Урал батыр» эпосында Ямантау тураһында == Урал унан үлмәгән, Һушынан да таймаған, Булатын алған да, Әзрәҡәне сапҡан да - Ҡылыс диңгеҙгә сумған, Ер һелкенгәндәй булған: Әзрәҡә һушһыҙ йығылған, Имәнес ҙур кәүҙәһе Һыуҙы урталай бүлгән, Халыҡҡа менеп торорға, Йәйерәп хәл йыйырға Ҙур бер яман тау булған.}} [[Файл:Ҡатай эйәре. Седло инзер-катайцев.1930-е гг.jpg|thumb|Ҡатайҙарҙың йылан башлы эш эйәре. 1930-сы йй]] [[Ямантау]]ға бәйле булған йырҙарҙың һәм йыр-риүәйәттәрҙең икенсе төркөмөнә беҙ ошо төбәктә генә таралған һәм локаль характерлы булғандарын индерә алабыҙ. Мәҫәлән, хәҙерге ваҡытта сәхнәләрҙән йыш ишетелгән йырҙар менән бер рәттән (мәҫәлән, «Йәмәлекәй тауы»), һирәк осрағандары ла ошо төркөмгә ҡарай. Шулай уҡ айырым йыр-куплеттар ҙа осрай. Алда әйтеп китеүебеҙсә, ХХ быуат башында [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы|Мстислав Ҡулаев]] Ямантау тураһында етмешләп йырҙы ҡағыҙға теркәй. Башҡорт халыҡ ижадында, башҡа жанрҙарға ҡарағанда, [[Ямантау]]ға бәйле йырҙарҙың сағыштырмаса күберәк булыуы күҙгә ташлана. Улар күпселек осраҡта Белорет ерлегендә тыуған. Мәҫәлән: «Ямантау», «Йәмәлекәй», «Йәмәлекәй тауы» һ.б. Ямантауға бәйле йырҙар бер нисә вариантта булһа ла, уларҙың күпселегенең барлыҡҡа килеү тарихы оҡшаш. Мәҫәлән, ҡурайсы Сәлимгәрәй Ғәлиастановтан яҙып алынған вариантта түбәндәгеләр бәйән ителә. «Борон-борондан башҡорттар урыҫ батшалығына буйһоноп, байтаҡ йылдар үткәс, беҙҙең олатайҙарҙан урыҫ помещиктары, генералдары осһоҙ хаҡҡа ер һатып ала башлағандар. Олатайҙар күп уйлап тормай, ерҙе осһоҙға ғына биргәндәр. Шулай бер ваҡыт Мәскәү яғынан бер помещик килә һәм ҡатайҙарға ҡара сөгөндән ҡойолған оҙон сәйнүктәр тараттыра. Ҡатай түрәләрен, байҙарҙы шарап менән һыйлап ултыра, Ямантауҙы ҡарап ултыра, ти. Ул саҡта ул ер Тамъян-Ҡатай кантонының Ҡатай волосына ингән, хәҙер Белорет районына ҡарай. Эсеп, ҡыҙып алғас, ҡатай түрәләре, аҡһаҡалдары ер һатыу ҡағыҙына тамғаларын да баҫалар. Шул саҡта бер егет килеп сыға ла ҡарттарға: {{Цитата башы}} — Нишләп һеҙ, олатайҙар, беҙҙең ата-бабаларҙан ҡалған ерҙе һатаһығыҙ? Үҙегеҙҙең балаларығыҙҙы йөрөр ерҙән, эсер һыуҙан, һоҡланыр сәхрә Ямантауҙан мәхрүм итәһегеҙ, — тип әйтә. — Йәш башың менән ололарға арҡыры төшәһең, — тип, егеттең һүҙенә ҡолаҡ та һалмағандар. {{Цитата аҙағы}} Яҡлаусы таба алмаған егет тауҙарға киткән, күккә олғашып, болоттарға тейеп торған Ямантауға алыҫтан ғына ҡарап торған. Егет тырмаша-тырмаша тауға үрмәләгән. Менеп еткәс, әсәһенән айырылған сабый һымаҡ, үкһеп-үкһеп илаған һәм ошо йырҙы сығарып йырлаған». Йыр традицион дүрт юллыҡтарҙан тора. Беренсе строфала Ямантауҙың кейек-януар көн иткән иркен, изге ер картинаһы һүрәтләнә. Был изге урын төшөнсәһе әүлиәләр ерләнгән ер тип атала. Халыҡта, һәр ерҙе-тупраҡты батыр һөйәге һаҡлай, көс бирә, ә әүлиә рухы изгелеген һаҡлай, тигәндәр. Шуға ла ер — иң изге аманат. Ә уны һатыу — оло яманат билгеһе. Изгелекте һәм тыуған ер ғәзизлеген аңлатыу һәм уның ҡәҙерен таныу өсөн йырҙа әүлиә образы урын ала. == Көнкүреше == Урман-тау яғы ҡатайҙарының төп шөғөлө — урмансылыҡ, һунарсылыҡ, [[ҡортсолоҡ]] булған. Иген культураларын бик әҙ сәскәндәр. Инйәр-ҡатайҙа бер ауыл исеме — [[Арышпар]]. Арыш бар тигәндән килеп сыҡҡан. Ялан яғыныҡылар игенселек менән шөғөлләнгән. Башҡорт халҡының көмөш биҙәүестәре бик күп, ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәрендә аҫылташтар, ярымаҫылташтар, ҡыҙыл мәрйен йыш осрай. Үҙ көмөшсө оҫталары булған. Ҡайҙа йәшәһә лә, башҡорт аттан айырылмай. Йылҡысылыҡ менән бәйле төшөнсәләр ҙә шуға күрә бик бай. Эйәр-өпсөн, арба-сана эшләгәндәр. Ат кәрәк-ярағы тәғәйенләнешенә ҡарап биҙәлгән. Мәҫәлән, эйәрҙәр буйынса һыбайлы ни маҡсат менән юлға сыҡҡаны күренеп торған: байрам-туй эйәрҙәре ҡыйбатлы итеп, көмөштән һуғылған көмбәҙҙәр ҡуйып эшләнгән, яу, хужалыҡ эйәрҙәре ябай ғына, әммә тотонорға, кәрәк нәмәләр аҫырға яйлы булған. Туй эйәре ғәҙәттә ҡалҡан башлы, ә хужалыҡ эйәре ҡош, хайуан, йылан башлы һ.б. итеп яһалған<ref>Ат егеү кәрәк-ярағы // [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1203-at-ege-k-r-k-yara-y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405211441/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1203-at-ege-k-r-k-yara-y |date=2016-04-05 }}Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9</ref>.. . == Символика == Бала-ҡатайҙарҙың [[тамға]]һы — дуға һәм [[мышы]]. Улар Балаҡатай районының гербында һәм байрағында һүрәтләнгән. [[Файл:Coat of Arms of Belokatai rayon (Bashkortostan).png|100пкс]] == Ҡатай ырыуы менән бәйле ер-һыу атамалары == * Катайск [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA] * Катайка (Иҫәт ҡушылдығы) [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%98%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8)] * Катайский район (Ҡурған өлкәһе)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD] * Ялан-Ҡатай районы, Силәбе өлкәһе. 1940 йылдың 12 ноябрегдә һәи 17 декабрендә ике районға — Әлмән һәм Сафакүлгә бүлгәндәр [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Тамъян-Ҡатай кантоны [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD] * Катав (Ҡатай) ҡалаһы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B2] * Усть-Катав (Ҡатайтамаҡ) [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B2] * Катав-Ивановск (Ҡатай-Ивановск)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B2] * Катайка ауылы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0] * Күсембәт (Ҡатайбәт тигәндән сыҡҡан)- Һарытау өлкәһе [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D1%87%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BE] == Ҡатай ырыуынан сыҡҡан ғалимдар == 1. [[Ҡасимов Салауат Фитрат улы]]<br> 2. [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы]] <br> 3. [[Абдрахманов Илдус Барый улы]] <br> 4. [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы]] <br> 5. [[Бикбулатов Наил Вәли улы]] <br> 6. [[Сәмситова Луиза Хәмзә ҡыҙы]] <br> 7. [[Миһранов Марс Шәрифулла улы]] <br> 8. [[Мостафин Хәлил Мөжәүир улы]] <br> 9. [[Мостафин Хәбир Мөжәүир улы]] <br> 10. [[Мостафина Айгөл Мөжәүир ҡыҙы]] <br> 11. [[Харрасов Мөхәмәт Хәҙис улы]] <br> 12. [[Сибәғәтов Флүр Шәрифулла улы]] <br> 13. [[Аҫылғужина Гөлфиә Нәҙерғәли ҡыҙы]] <br> 14. [[Вәлиев Камил Абдрахман улы]] <br> 15. [[Мөлөков Харис Яҡуп улы]] <br> 16. [[Вәлиев Ғәҙел Камил улы]] <br> 17. [[Мулдашев Альберт Әкрәм улы]] <br> 18. [[Хажин Вәкил Исмәғил улы]] <br> 19. [[Хажин Айбулат Вәкил улы]] <br> 20. [[Козлова Планета Павловна]] <br> 21. [[Сәлимова Сулпан Миҙхәт ҡыҙы]] <br> 22. [[Әлибаев Айбулат Ҡасим улы]] <br> 23. [[Алтынбаев Ранис Рәис улы]] <br> 24. [[Йомадилова Гүзәл Булат ҡыҙы]] <br> 25. [[Ҡәҙербаев Фуат Моталип улы]] <br> 26. [[Йәғәфәрова Гөлнур Әҡсән ҡыҙы]] <br> 27. [[Аҫылғужин Хәлил Бәхтигәрәй улы]] <br> 28. [[Хөснөтдинов Наил Нуретдин улы]] <br> 29. [[Хөснөтдинов Рәмил Нуретдин улы]] <br> 30. [[Таһирова Рәхимә Ғөбәй ҡыҙы]] <br> 31. [[Сәмситдинов Илфат Зәки улы]] <br> 32. [[Ғибаҙуллина Фирүзә Булат ҡыҙы]] <br> 33. [[Хәйернурова Ләйсән Әсләм ҡыҙы]] <br> 34. [[Шаһисолтанов Флүр Әмир улы]] <br> 35. [[Әлибаев Фәнур Хажиғәле улы]] <br> 36. [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]] <br> 37. [[Ихсанова Айгөл Айрат ҡыҙы]] <br> 38. [[Шәйхисламова Зөбәржәт Фәнил ҡыҙы]] <br> 39. [[Ғайсина Флүзә Фәтҡулла ҡыҙы]] <br> 40. [[Байышев Фәнил Нафиҡ улы]] <br> 41. [[Байморатова Хәмиҙә Ғәзиз ҡыҙы]] <br> 42. [[Ғөбәйҙуллин Илфат Рим улы]] <br> 43. [[Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы]] <br> 44. [[Дилмөхәмәтов Миндийәр Ишбирҙе улы]] <br> 45. [[Мурзамов Марат Мурза улы]] <br> 46. [[Сатаев Ирек Шаһит улы]] <br> 47. [[Сәфәров Миңлеғәли Морат улы]] <br> 48. [[Һаҙыев Мансур Сабир улы]] <br> 49. [[Хәйруллина Вакифа Ғилман ҡыҙы]] <br> 50. [[Хафизов Айҙар Таһир улы]] <br> 51. [[Хөсәйенов Мөхәмәтғәли Ҡорбан улы]] <br> 52. [[Хөсәйенов Фахразый Ҡорбан улы]] <br> 55. [[Хәкимов Мәүлит Хәкимйән улы]] <br> 56. [[Әбүталипова Лилиә Салауат ҡыҙы]] <br> 57. [[Сафиуллина Регина Ринат ҡыҙы]] <br> 58. [[Ғәлимова Лира Ғәфур ҡыҙы]] <br> 59. [[Шәрәфетдинов Вәкил Мөлкаман улы]] <br> 60. [[Шәрәфетдинов Илдар Вәкил улы]] <br> 61. [[Вәлиева Әнфисә Риф ҡыҙы]] <br> 62. [[Бикмөхәмәтов Илдар Хәйҙәр улы]] <br> 63. [[Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы]] <br> 64. [[Хөбөтдинов Ғәлим Камил улы]] <br> 65. [[Төхвәтуллин Морат Нәбиулла улы]] <br> 66. [[Сәмсетдинов Айнур Мәүлит улы]] == Әҙәбиәт == {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 200px | Фон = #bbe0cc | Заголовок = [[b:Тормош һабаҡтары. 6 класс#Ҡатайҙар|Ҡатайҙар]] бар | Содержание = [[File:Wikibooks-logo-ba.svg|38px]] Викидәреслектә | Заголовок снизу = 1 }} * [http://yeshlek-gazeta.ru/kurultay/5687-yryu-yryu-bulyp.html «Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190633/http://www.yeshlek-gazeta.ru/kurultay/5687-yryu-yryu-bulyp.html |date=2016-03-04 }} * [http://www.agidel-rb.ru/nomera/2012/08/rnis_altyinbaev.html «Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә] * ''Шәйбәков Р. Г.'' Тыуған төйәк тарихы. Белорет, 2012,295 бит,Тираж 500 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/8305-ataj}} * [http://encikl.uic.bashedu.ru/kkk/katai.htm Статья в башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * {{YouTube|v56ekWZaTjo|Башкирское родословие: Катай}}{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} {{Башҡорт ҡәбиләләре}} [[Категория:Башҡорт ырыуҙары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Башҡорт ҡәбиләләре]] [[Категория:Ат егеү кәрәк-ярағы]] [[Категория:Көнкүреш]] bt5p1ciiewdfwd6wx8vey8bgp3brtxq 0 68807 1299396 1281433 2026-06-19T04:21:40Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Мең_йыллыҡтар_араһында_башҡорт_ҡатын-ҡыҙы_белешмәһе.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299396 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Хисамитдинов}} '''Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы''' ([[1 ғинуар]] [[1950 йыл]] — [[3 октябрь]] [[2023 йыл]]) — [[башҡорт теле]] белгесе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1994—1999). [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2016), филология фәндәре докторы (1993), профессор (1994). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) Һәм Башҡортостан Республикаһының (2003) атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2014). Ким Әхмәтйәнов исемендәге (2010), Рәми Ғарипов исмеедәге (2016) премиялар лауреаты. == Биографияһы == Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы Хисамитдинова 1950 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның<ref>Хәҙер Башҡортостан Республикаһы</ref> [[Әбйәлил районы]]ны [[Рәхмәт (ауыл)|Рәхмәт ауылында]] тыуған. 1970 йылда [[Белорет педагогия колледжы|Белорет педагогия училищеһы]]н, 1974 йылда [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетын тамамлай. 1976 йылда [[СССР]] Фәндәр академияһының Тел белеме институтының аспирантураһына ҡабул ителә. 1978 йылдан алып 1985 йылғаса Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән хәҙмәткәр. 1980 йылда кандидатлыҡ, 1993 йылда докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1987 йылдан БДПИ-ның башҡорт филологияһы факультетында кафедра мөдире, 1992 йылдан шул уҡ факультеттың деканы була, 1993 йылдан — профессор. 1995—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры була, 1998 йылдан Тарих, тел һәм әҙәбиәте институтында директор урынбаҫары, 2005 йылдан — директор. 2023 йылдың 3 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды<ref>[https://bash.bashinform.ru/news/culture/2023-10-03/k-renekle-alim-fir-es-hisametdinova-vafat-3463187 Күренекле ғалимә Фирҙәүес Хисаметдинова вафат. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 3 октябрь 2023 йыл]{{V|3|10|2023}}</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == 100-ҙән ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:{{ref-ru}} * История башкирского языка: Материалы по исторической фонетике: Монография / БашГПИ. Уфа, 1989. 96 с. * Башкирский язык для начинающих: Учебное пособие. Уфа: Башкнигоиздат, 1991. 144 с. (соавт. З. Я. Шарипова, В. И. Хажин). * Башкирская ойконимия XVI—XIX вв.: Монография. Уфа: Башкнигоиздат, 1991. (15,9 п.л.). * Родной Башкортостан: Учебное пособие. Уфа: Сонико, 1992. 304 с. (соавт. З. Я. Шарипова, Л. И. Нагаева). * Географические названия Башкортостана. Уфа, 1994. * «A tuznek mondom!» (A Baskir nepi orvoslas magikus elemeinek mai rendszere): монография. Budapest, 1997. 156 p. (соавт. Торма Йожеф). * История и культура Башкортостана: Хрестоматия. Москва: Изд-во «МДС», 1997. 548 с. (соавт. З. Я. Шарипова и Л. И. Нагаева). * О выполнении «Программы развития образования Республики Башкортостан на 1993—1998 гг.» и задачах образования на 1999—2003 гг. (проект концепции). Уфа, 1998. 91 с. * Введение в языкознание. Учебное пособие /Сибайский институт БГУ. Сибай, 1999. 146 с. (соавт. Р. Г. Закирова). * Башкирский язык? Пожалуйста! Учебное пособие. Уфа: Китап, 2000. 248 с. (соавт. З. Г. Ураксин, М. Эрсен-Раш). * Башкирская мифология. Словарь-справочник. Уфа; Гилем, 2002. 125 с. (на башк.яз.). * Мой башкирский язык. От 7 до 10. Учебное пособие. Уфа: Китап, 2002. 294 с. (соавт. Н. И. Асадуллина). * Башкирский язык для малышей. Учебное пособие. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2002. 153 с. * Башкиры. М.: Голос-Пресс, 2003. 575 с. (соавт З. Г. Ураксин). * Русско-башкирский словарь названий улиц городов Республики Башкортостан. Уфа: Деловая династия, 2008. 311 с. * Словарь башкирской мифологии. Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2011. [[Файл:Тел, тарих һәм әҙәбиәт институтында осрашыу.jpg|мини|справа|<small>Әмир Аһарони Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында. Һулда институт директоры Фирҙәүес Хисаметдинова. 25.04.2015</small> ]] == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * 1994—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты * Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙары союзы рәйесе (1996—1998) * 2000—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]] рәйесе. Ҡатын‑ҡыҙҙар союзы (1996— 98), Башҡорт ҡатын‑ҡыҙҙары йәмғиәте (1997—2003), БР Хөкүмәте ҡарамағындағы БР Дәүләт телдәре советы (2003 й. алып) рәйесе, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы) рәйесе урынбаҫары (2015 й. алып). == Фотогалерея == Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы Хисамитдинова [[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]]н ойоштороусылар рәтендә булды һәм ойошмала бер нисә йыл етәксе булды. Ул етәкселек иткән йылдарҙа Йәмғиәт Башҡортостан райондары һәм ҡалалары көнө, милли байрамдар, конкурстар, фәнни-ғәмәли конференциялар, балалар йорттарына хәйриә ярҙамы күрһәтеү, сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау һәм башҡа төрлө йәмәғәт саралары үткәреүҙә әүҙем ҡатнашты, йыйынтыҡтар сығарҙы. Уның тырышлығы менән «Мең йыллыҡтар араһында башҡорт ҡатын-ҡыҙы» тигән белешмә донъя күрҙе<ref>Мең йыллыҡтар араһында башҡорт ҡатын-ҡыҙы. — Өфө, 2002. 94 бит</ref>. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Делегатки Второго Всемирного курултая башкир.jpg|thumb|Фирҙәүес Хисамитдинова Икенсе [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]нда арҙаҡлы башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары - делегаттар араһында]] |width="25%"| |width="25%"|[[File:Мустай Карим в Красноусольске.jpg|thumb|Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте етәкселәре [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Фирҙәүес Хисаметдинова]] һәм Гүзәл Ситдиҡова эш сәфәре ваҡытында шағир Мостай Кәрим менән осрашты. 2003]] |width="25%"|[[File:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ағзалары Әбйәлилдә.jpg|thumb|Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ағзалары [[Фирҙәүес Хисамитдинова]] (һулдан икенсе), [[Гүзәл Ситдиҡова]] (уңдан икенсе) һәм Азия Кусимова (уңдан 1-се) Әбйәлилдә. 2011]] |width="25%"|[[File:. Профессор Фирдаус Хисамитдинова,поэтессы Гузаль Ситдыкова и Фирдаус Башарова.jpg|thumb|Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең элекке рәйестәре Фирҙәүес Хисамитдинова, Гүзәл Ситдиҡова, Татарстандан йәмғиәт ағзаһы шағирә Фирҙәүес Бәшәрова.2009]] |} == Уның хаҡында ваҡытлы матбуғат == * Мостаева Г. Фән — бәхетем, йәки Нисек бизнес-леди булып китмәнем. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2015, 20 ноябрь<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/20358-fn-bhetem-yki-nisek-biznes-ledi-bulyp-kitmnem.html «Башҡортостан» гәзите, 2015, 20 ноябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * 2015 йылдың 20 ноябрендә республикала Фирҙәүес Хисаметдинованың юбилейы уңайынан диалектология буйынса ғилми конференция уҙғарыла<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/778500/ «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 29 октябрь 2015 йыл]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003); * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008); * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (2014)<ref>[http://bashgazet.ru/belem/13218-hemten-kr-hrmte.html Хеҙмәтенә күрә —хөрмәте. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 25 май]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|50280}}{{V|3|10|2023}} [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессорҙары]] [[Категория:Башҡортостан ғалимдары]] [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]] [[Категория:Башҡортостандың мәғариф министрҙары]] [[Категория:Башҡорт теле белгестәре]] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] awstsn108am9omenlztt8mpfofkmgvr 0 69769 1299331 1232545 2026-06-18T12:04:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299331 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = '''Украиндар''' | изображение = | ширина = 260 | подпись = [[Шевченко, Тарас Григорьевич|Т. Шевченко]], [[Гоголь, Николай Васильевич|Н. Гоголь]], [[Леся Украинка|Л. Украинка]], [[Хмельницкий, Богдан Михайлович|Б. Хмельницкий]]<br />[[Тимошенко, Степан Прокофьевич|С. Тимошенко]], [[Довженко, Александр Петрович|А. Довженко]], [[Королёв, Сергей Павлович|С. Королёв]], [[Шевченко, Андрей Николаевич|А. Шевченко]] | самоназвание = | численность = 37-40 млн. яҡын | расселение = {{UKR}}:<br />&nbsp;&nbsp;37 541 693 (2001 йыл, Бөтә Украина иҫәп алыуы )<ref name="perepisU">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык|lang=|publisher=||archiveurl=http://www.webcitation.org/6171e8TFd|archivedate=2011-08-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/6171e8TFd}}</ref><br /> {{RUS}}:<br /> &nbsp;&nbsp;1 927 988 [[Всероссийская перепись населения (2010)|(перепись 2010)]]<ref name="пер.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605223320/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |date=2016-06-05 }}</ref><ref name="этнорф2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200525185852/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=2020-05-25 }}</ref> <br /> {{CAN}}:<br /> &nbsp;&nbsp;1 209 090 (перепись 2006 г.)<ref>[http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo26a.htm Population by selected ethnic origins, by province and territory (2006 Census)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530011734/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo26a.htm |date=2008-05-30 }} Население Канады: этническое происхождение предков.</ref> <br /> {{BRA}}:<br /> &nbsp;&nbsp;1&nbsp;010&nbsp;000 (оценка 1996 г.)<ref>[http://www.ukrweekly.com/ The Ukrainian Weekly<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> <br /> {{USA}}:<br /> &nbsp;&nbsp;976&nbsp;314 (оценка 2009 г.)<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en&-search_map_config= US Census Bureau 2009] {{Webarchive|url=https://archive.today/20200211182006/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en&-search_map_config= |date=2020-02-11 }} Происхождение населения США 2009 г.</ref> <br /> {{KAZ}}:<br /> &nbsp;&nbsp;333&nbsp;031 (перепись 2009 г.)<ref name="demoscope.ru">[http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/КрПН2009_161110рус.doc Итоги переписи населения Казахстана 2009 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118072949/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9A%D1%80%D0%9F%D0%9D2009_161110%D1%80%D1%83%D1%81.doc |date=2018-11-18 }}</ref><ref>По переписи 1989 г. украинцы в Казахстане составляли 896 240 чел.([http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=5 Демоскоп])</ref><br /> {{ARG}}:<br /> &nbsp;&nbsp;300&nbsp;000<ref name="ИА">[http://www.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Ians/2010_4/4-16.pdf Богданова Т.Є., Погромський В. О. Українська етнiчна спiльнота в Аргентин наприкiнцi ХХ — на початку ХХІ столiття // Історичний архів. Наукові студії, № 4 — 2010]</ref><ref name="Ucrania">[http://celaforum.nuevamayoria.com/DATA/es/noticia.040824.php Ucrania, un potencial socio comercial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704035917/http://celaforum.nuevamayoria.com/DATA/es/noticia.040824.php |date=2015-07-04 }}</ref><br /> {{MOL}}:<br /> &nbsp;&nbsp;282&nbsp;406 (перепись 2004 г.)<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0249/analit08.php Демоскоп. Некоторые итоги переписи 2004 года в Молдавии]</ref><ref>Без учёта ПМР (Приднестровья)</ref> <br /> {{флагификация|Приднестровье}}:<br /> &nbsp;&nbsp; 160&nbsp;069 (перепись 2004 г.)<ref>[[Приднестровье]] ([[ПМР]]) юридически является частью Молдавии, фактически — самопровозглашённым государством, признанным лишь двумя частично признанными государствами: [[Южная Осетия]] и [[Абхазия]]. Перепись населения в [[Молдавия|Молдавии]] 5-12 октября 2004 г. проводилась без учёта населения [[ПМР]]. В [[ПМР]] в 2004 г. проводилась самостоятельная перепись населения 11-18 ноября 2004 г.([http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0213/panorm01.php#2 Демоскоп. Итоги переписи населения ПМР 2004 г.])</ref> <br /> {{BLR}}:<br /> &nbsp;&nbsp;158&nbsp;723 (перепись 2009 г.)<ref name="belstat.gov.by">[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Итоги переписи населения Беларуси 2009 г. Национальный состав].</ref><br /> {{DEU}}:<br /> &nbsp;&nbsp;128&nbsp;100<ref>[http://www.destatis.de/basis/e/bevoe/bevoetab10.htm destatis.de]</ref> <br /> {{UZB}}:<br /> &nbsp;&nbsp;104&nbsp;720 (оценка 2000 г.)<ref name="Этнический атлас Узбекистана">[http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416 Этнический атлас Узбекистана] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120903195859/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416 |date=2012-09-03 }}</ref><br /> {{PRT}}:<br /> &nbsp;&nbsp;66&nbsp;041<ref>http://www.acime.gov.pt/modules.php?name=News&file=article&sid=863 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713020028/http://www.acime.gov.pt/modules.php?name=News&file=article&sid=863 |date=2007-07-13 }}</ref> <br /> {{ROU}}:<br /> &nbsp;&nbsp;61&nbsp;353 (перепись 2002 г.)<ref>[http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ Recensamant Romania 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513211550/http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ |date=2007-05-13 }}</ref> <br /> {{POL}}:<br /> &nbsp;&nbsp;48&nbsp;000 (перепись 2011 г.)<ref name="Перепись 2011">Согласно предварительным итогам переписи населения 2011 года (этой переписью впервые предусматривалась возможность указания двух национальностей одним и тем же респондентом) в Польше насчитывалась 26 тысяч человек, которые указали только украинскую национальность и никакую другую, 10 тысяч человек указали украинскую национальность в качестве первой из двух, ещё 12 тысяч указали украинскую национальность второй из двух возможных. Среди 22 тысяч человек, которые указали украинскую национальность одной из двух возможных (первой или второй), 20 тысяч другой национальностью указали польскую (см. [https://web.archive.org/web/20130116214520/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Предварительыне результаты Национальной переписи населения и жилищ Польши 2011 года]).</ref><br /> {{LAT}}:<br /> &nbsp;&nbsp;45&nbsp;699 (перепись 2011 г.)<ref>[http://www.csb.gov.lv/en/notikumi/key-provisional-results-population-and-housing-census-2011-33306.html On key provisional results of Population and Housing Census 2011 | Latvijas statistika<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{ref-lv}}</ref><br /> {{SVK}}:<br />&nbsp;&nbsp;35&nbsp;015 (перепись 2001 г.)<ref>[http://sodb.infostat.sk/sodb/slovak/2001/format.htm Zdroj údajov: Štatistický úrad Slovenskej republiky 2001. TAB. 115 Bývajúce obyvateľstvo podľa pohlavia a národností ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081109055716/http://sodb.infostat.sk/sodb/slovak/2001/format.htm |date=2008-11-09 }}</ref><ref>В том числе 24 201 [[русины|русин]] и 10 814 собственно украинцев.</ref> или &nbsp;&nbsp;55 000<ref>[http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/lo.html World Factbook Redirect — Central Intelligence Agency<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509151632/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/lo.html |date=2007-05-09 }}</ref> <br /> {{EST}}:<br /> &nbsp;&nbsp;27&nbsp;722 (оценка 2010 г.)<ref>[http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/Saveshow.asp Статкомитет Эстонии. База данных населения]</ref><br /> {{KGZ}}:<br /> &nbsp;&nbsp; 21&nbsp;900 (перепись 2009 г.)<ref>[http://www.stat.kg/stat.files/tematika/демограф/Кыргызстан%20в%20цифрах/демо6.pdf Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения Республики Кыргызстан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308134750/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf |date=2012-03-08 }}</ref> <br /> {{AZE}}:<br /> &nbsp;&nbsp;21&nbsp;500 (перепись 2009 г.)<ref>http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/1_5.xls {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065308/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/1_5.xls |date=2012-01-04 }}</ref> <br /> {{LTU}}:<br /> &nbsp;&nbsp;19&nbsp;700 (оценка 2010 г.)<ref name="stat.gov.lt">[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/saveselections.asp Национальный состав Литвы на 1 января 2010 года.]{{ref-en}}</ref> <br /> {{CZE}}:<br /> &nbsp;&nbsp;22&nbsp;112 (перепись 2001 г.)<ref>[http://www.czso.cz/sldb/sldb2001.nsf/tabx/CZ0000 Czech Statistical Office. 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103104641/http://www.czso.cz/sldb/sldb2001.nsf/tabx/CZ0000 |date=2014-11-03 }}</ref><ref>Включая [[русины|русинов]]</ref><br /> {{SRB}}:<br /> &nbsp;&nbsp;21&nbsp;259 (перепись 2002 г.)<ref name="popis2002">{{Sr icon}} {{PDFlink|[http://webrzs.statserb.sr.gov.yu/axd/Zip/VJN3.pdf Official Results of Serbian Census 2003–Population]|441&nbsp;[[Kibibyte|KiB]]<!-- application/pdf, 452227 bytes -->}}, pp. 12-13</ref><ref>Включая 15 905 [[русины|русин]] и 5 354 собственно украинцев</ref><br /> {{ITA}}:<br /> &nbsp;&nbsp;15&nbsp;500<ref>[http://demo.istat.it/str2004/index.html Statistiche demografiche ISTAT<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430124532/http://demo.istat.it/str2004/index.html |date=2010-04-30 }}</ref> <br /> {{ARM}}:<br /> &nbsp;&nbsp;2&nbsp;000 (перепись 2001 г.)<ref>[http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf Результаты переписи населения Республики Армения 2001 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602023627/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |date=2010-06-02 }}</ref><br /> В других странах:<br /> &nbsp;&nbsp;200&nbsp;000 | вымер = | архкультура = | язык = [[украин теле]]<ref>{{Из|БСЭ|ссылка=http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00082/02700.htm?text=украинцы&stpar3=1.1|заглавие=Украинцы|издание=3-е}} <!-- Заголовок добавлен ботом --></ref><ref>[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\U\K\Ukrainians.htm Ukrainians<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-3404101422.html The Search Engine that Does at InfoWeb.net<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | раса = [[Европеоидная раса|европеоиды]] | религия = [[христианство]] (преимущественно [[православие]], также [[Украинская грекокатолическая церковь|грекокатолицизм]] и незначительно [[протестантизм]]). | родственные = [[урыҫтар]], [[белорустар]]. | входит = көнсығыш славяндар | включает = | происхождение = }} '''Украи́ндар'''<ref>Ф. Л. Агеенко, М. В. Зарва «Словарь ударений русского языка». Издательство «Русский язык». 1993 г.</ref><ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/Украинец/правописание/|title=Словари русского языка|accessdate=2011-04-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/619Pj74xe|archivedate=2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715042516/http://slovari.yandex.ru/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%86/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2014-07-15 }}</ref> ({{lang-uk|украї́нці}}) — [[көнсығыш славяндар]] төркөмөнән [[халыҡ]]. [[Украина]]ла, [[Рәсәй]]ҙә, [[АҠШ]], [[Канада]]ла һәм башҡа илдәрҙә йәшәйҙәр. Славян халыҡтар араһында халыҡ һаны буйынса 3-сө урында торалар (урыҫтарҙан һәм поляктарҙан һуң). == Этнонима== Урта быуаттағы документтарҙа көнсығыш славяндар (урыҫтар, украиндар, белорустар) өсөн «Русь» дөйөм этнонимы ҡулланыла. Этноним варяг теленән килде <ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=%2Fusr%2Flocal%2Fshare%2Fstarling%2Fmorpho&morpho=1&basename=\usr\local\share\starling\morpho\vasmer\vasmer&first=1&text_word=%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C&method_word=substring&ic_word=on&text_general=&method_general=substring&ic_general=on&text_origin=&method_origin=substring&ic_origin=on&text_trubachev=&method_trubachev=substring&ic_trubachev=on&text_editorial=&method_editorial=substring&ic_editorial=on&text_pages=&method_pages=substring&ic_pages=on&text_any=&method_any=substring&sort=word&ic_any=on М. Фасмер. Этимологический словарь русского языка]</ref>; [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]] экспонаттары: <gallery> Bashkortostan National Museum 12.jpg Bashkortostan National Museum 09.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 18 * Украинцы. Отв. редакторы Н. С. Полищук, А. П. Пономарёв. Утверждено к печати Учёным советом Института этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая Российской академии наук. М.: Наука, 2000 ISBN 5-02-008669-X. * ''Чирков О.'' '''Етнічна територія українців (Українська етнічна територія)''' // Український геополітичний словник / Авт. кол.: Крисаченко В. С., Турпак Н. В. та ін. — К.: «МП Леся», 2010. — 531 с. * ''Чирков О.'' '''Етнічна територія (етнічні землі)''' // Україна-Етнос. / НДІУ; Фігурний Ю. С., Баран В. Д. та ін. — К., 2006. — С. 78-81. * [http://www.ualogos.kiev.ua/fulltext.html?id=281 ''Чирков О.'' '''Этногеографическая составляющая украиноведческой терминосистемы''' (на укр. языке).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803061314/http://www.ualogos.kiev.ua/fulltext.html?id=281 |date=2012-08-03 }} * [http://uaznavstvo.univ.kiev.ua/ua/Rudnyc'kyj/chyrkov.htm%20%20 ''Чирков О.'' '''Утраченные земли''' (на укр. языке)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Чирков О.'' '''Антропологические термины — неотъемлемая составляющая терминосистемы украиноведения''' // Сборник науч. трудов НДИУ. — К.: «Рада», 2008. — Т. ХХІ. — С. 389—398. — (на укр. яз.) * ''Чирков О.'' '''Сущность связи между антропологией (физической антропологией) и украиноведением''' // Сборник науч. трудов НДИУ. — К.: «Рада», 2008. — Т. ХХII. — С. 46-50. — (на укр. яз.) * А. Котенко, А. Миллер, О. Мартынюк [http://magazines.russ.ru/nlo/2011/108/ko3.html «МАЛОРОСС»: ЭВОЛЮЦИЯ ПОНЯТИЯ ДО ПЕРВОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ] == Һылтанмалар == * [http://www.ukrainianworldcongress.org/ Всемирный Украинский Конгресс.] * [http://litopys.org.ua/boplan/bop01.htm Guillaume Le Vasseur de Beauplane, Описание Украины — нескольких провинций Королевства Польского, тянущихся от границ Московии к границам Трансильвании, вместе с их обычаями, образом жизни и ведением войн] * [http://ukdim.blog.tut.by/ Украинский Дом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104044506/http://ukdim.blog.tut.by/ |date=2012-01-04 }} * [http://quebec-ukraine.com/cgi-bin/l/links.cgi?kat=a5 Украинцы за границей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051218034113/http://www.quebec-ukraine.com/cgi-bin/l/links.cgi?kat=a5 |date=2005-12-18 }} * [http://www.kunstkamera.ru/kunst-catalogue/index.seam?path=62%3A3495499%3A3507664&c=PHOTO&cid=725831 ErУкрнцы // Фотокаталог Музея антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211082023/http://www.kunstkamera.ru/kunst-catalogue/index.seam?path=62%3A3495499%3A3507664&c=PHOTO&cid=725831 |date=2012-02-11 }} * И. Г. Георги «[http://www.museum.ru/N26092 Описание всех обитающих в Российском государстве народов…]» * [http://etno.iatp.org.ua/ (укр.) Украинская этнография] * [https://web.archive.org/web/20100406034825/http://www.zn.ua/3000/3050/50610/ (рус.) В.Балушок «Как русины стали украинцами», Зеркало недели, 2005] * [https://web.archive.org/web/20070716095103/http://www.zn.ua/3000/3050/49862/ (рус.) В.Балушок «Когда же родился украинский народ?», Зеркало недели, 2005] * [https://web.archive.org/web/20070716095103/http://www.zn.ua/3000/3050/51748/ (рус.) В.Балушок «Своевольная» Украина, Зеркало недели, 2005] * [http://www.rusyn.org/?root=rusyns&rusyns=ethnography&article=63 (англ.) Иван Поп. Статья «Этнография» // Encyclopedia of Rusyn History and Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927210523/http://www.rusyn.org/?root=rusyns&rusyns=ethnography&article=63 |date=2007-09-27 }} {{Ethno-stub}} [[Категория:Украиндар]] [[Категория:Көнсығыш славяндар]] [[Категория:Канада халыҡтары]] [[Категория:Молдова халыҡтары]] [[Категория:Польша халыҡтары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Словакия халыҡтары]] [[Категория:АҠШ халыҡтары]] [[Категория:Украина халыҡтары]] m9eknl5f526gia3x5apz0qijgnavnxz 0 72112 1299398 1055415 2026-06-19T04:21:48Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Министр_просвещения_БАССР_(1955—1971)_Ф.Х._Мустафина_с_лучшими_учителями_республики._1970-е_годы.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299398 wikitext text/x-wiki [[File:Мустафина Фатима Хамидовна.jpg|215px|thumb|upright|Фатима Мостафина]] {{Ук}} {{ФШ|Мостафин}} '''Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы''' ([[26 декабрь]] [[1913 йыл]] — [[2 ноябрь]] [[1998 йыл]]) — [[башҡорт]] ғалим-педагогы, [[СССР|совет]] партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1936—1944 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары, 1951—1955 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире, 1955—1971 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. РСФСР-ҙың 5‑се саҡырылыш Юғары Советының Президиум ағзаһы, Башҡорт АССР-ының 4‑се, 6-сы һәм 7‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Философия фәндәре кандидаты (1950). РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1968), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). [[Ленин ордены|Ленин]] (1960) һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971) ордены кавалеры. == Биографияһы == [[Файл:Мустафина Газиза Габдрахмановна.jpg|right|200px|thumb|Фатима Хәмит ҡыҙының әсәһе Мостафина Ғәзизә Ғабдрахман ҡыҙы]] Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина 1913 йылдың 26 декабрендә [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең<ref>Хәҙерге {{ТУ|Һамар өлкәһе}}нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}</ref> [[Диңгеҙбай|Диңгеҙбай ауылында]] Хәмит һәм Ғәзизә Мостафиндар ғаиләһендә тыуған. 1921 йылғы аслыҡ ваҡытында Хәмит Мостафин аслыҡтан йонсоған ауыл халҡын йылы яҡтарға ебәреү хәстәрен күрә, власть органдарына күп тапҡыр мөрәжәғәт итә. Диңгеҙбай ауылы халҡының күбеһе, шул иҫәптән буласаҡ билдәле башҡорт шағиры [[Рәшит Ниғмәти]] ҙә, [[Украина]] ға ебәрелә. Мостафиндар ғаиләһе [[Урта Азия]] тарафтарына китә. Юлдар күптәр ваба (холера) ауырыуын йоҡтороп, үлеп ҡала. Хәмит Мостафин да сирләп, ҡатыны Ғәзизә менән балаларын сит тарафтарҙа ҡалдырып, вафат була<ref>https://irorb.ru/files/magazineIRO/2013november/14.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821171850/http://irorb.ru/files/magazineIRO/2013november/14.pdf |date=2017-08-21 }}</ref>. Урыҫ телендә яҡшы ғына һөйләшкән Ғәзизә Мостафина ҡыҙы Фатима менән улы Әнүәрҙе [[Ҡаҙағстан]]дың Төркөстан ҡалаһының балалар приютына урынлаштыра. 1926 йылда Мостафиндар Өфөгә килә, Ғөбәй һәм Һәҙиә Дәүләтшиндар ғаиләһендә йәшәй башлай. Фатима менәнә Әнүәр Өфөләге 1924 йылдан В. И. Ленин исемен йөрөткән башҡорт балалар йортонда тәрбиәләнә («Областная школа II ступени для детей- сирот башкир»). Ғәзизә Мостафинаны Өфөләге башҡорт балалар йорто директоры мәктәпкә йыйыштырыусы итеп эшкә ала, ҡыҙы Мәшүл менән икеһенә бер бәләкәй генә бүлмә бирә. Был осорҙа Башҡорт АССР-ының халыҡ мәғарифы комиссары урынбаҫары булып эшләгән Ғөбәй Дәүләтшин яҡташтарына бик ҙур терәк була<ref>башкирская-энциклопедия.рф/index.php/2…/11697-davletshin-gubaj-davletkireevic…</ref>. 1930 йылда В. И. Ленин исемендәге икенсе баҫҡыс мәктәп- балалар йорто [[Стәрлетамаҡ]]ҡа күсерелә, ундағы ошондай уҡ беренсе баҫҡыс уҡыу йортона ҡушыла. Фатима Мостафина икенсе баҫҡыс мәктәпте Стәрлетамаҡ ҡалаһында тамамлай, педагогия институтының әҙерлек курстарында уҡып, Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. 1933—1935 йыл башына тиклем [[Ғөбәй Дәүләтшин]] Йылайыр зерносовхозы политбүлеге начальнигы була. 1930-сы йылдар башында Ғәзизә Мостафина [[Йылайыр]] игенселек совхозында слесарь булып эшләй. Был төбәктә Мостафина слесарь булып эшләгән берҙән-бер ҡатын булғанлыҡтан, уның нисек эшләгәнен күрергә теләп, совхозға килеп китеүселәр күп кенә була. Башҡортостандың көньяғына ул осорҙа Ырғыҙ-Кәмәлек буйынан башҡорттар күпләп күсенә. Фатима Хәмит ҡыҙы 1933 йылда К. А. Тимирязев исемендәге [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] химия-биология факультетын тамамлай. Өс йыл [[Белорет]] район-ара совет-партия мәктәбендә, рабфакта һәм педагогия техникумында уҡытыусы булып эшләй. Бында ул үҙен яҡшы уҡытыусы, бик әүҙем комсомолка, оҫта ойоштороусы итеп тә күрһәтә<ref>https://irorb.ru/files/magazineIRO/2013november/14.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170821171850/http://irorb.ru/files/magazineIRO/2013november/14.pdf |date=2017-08-21 }}</ref>. 1936 йылда комсомол эшенә үрләтелә: [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның пионерҙар бүлеге мөдире итеп тәғәйенләйҙәр. 1938—1942 йылдарҙа — Өфө мәктәпкәсә йәштәге педагогия училищеһы уҡытыусыһы. 1942—1944 йылдарҙа — Өфөлә ВЛКСМ-дың Молотов район комитетының 1-се секретары, комсомол өлкә комитетының 1-се секретары. 1947 йылда ул Мәскәүҙәге КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһы аспирантураһына уҡырға инә һәм 1950 йылда философия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Аспирантының был уңышы менән ҡотлап, РСФСР-ҙың Педагогия фәндәре академияһы ағзаһы, профессор Александр Леонтьев: «Фатима Хәмит ҡыҙы, һеҙ — философия фәндәре кандидаты булған беренсе башҡорт ҡыҙы!» — тип, докторлыҡ диссертацияһын яҡларға тәҡдим итә. Әммә Ф. Х. Мостафинаны ВКП(б) Үҙәк Комитеты партия контроле комиссияһының Башҡортостан буйынса уполномоченныйы аппаратына эшкә алалар, фатир бирәләр. Йәнә бер йыл КПСС Үҙәк Комитеты аппаратында эшләгәндән һуң КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/11209-halyna-fiakr-hemt-itte.html «Башҡортостан гәзите» " Йәмғиәт " Халҡына фиҙакәр хеҙмәт итте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221033814/http://bashgazet.ru/obshestvo/11209-halyna-fiakr-hemt-itte.html |date=2018-12-21 }}</ref> Өфөлә ул партия өлкә комитетының ҡайтанан ойошторолған фән, мәктәптәр һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире булып эшләй башлай. Был яуаплы вазифала ла Фатима Мостафина үҙен эшлекле һәм сәйәси яҡтан белемле ойоштороусы итеп күрһәтә. 1955—1971 йылдарҙа, 16 йыл буйы, Фатима Мостафина Башҡорт АССР-ының мәғариф министры булып эшләй. Уның был яуаплы вазифаны биләгән осоро республика халыҡ мәғарифы үҫешенең тотош бер дәүере булып тора. <br> Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тырышлығы менән республика өсөн бик кәрәкле уҡыу йорттары асыла: Башҡорт дәүләт педагогия институты (1967)(хәҙерге [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]), Салауат, Сибай, 2- се һанлы Өфө педагогия училищеһы, Кумертау педагогия училищеһы; Өфө ҡалаһында космонавт В. М. Комаров исемендәге Пионерҙар һәм уҡыусылар һарайы төҙөлә, республика ҡала һәм райондарында Балалар ижады үҙәктәре эшләй башлай. Башҡорт АССР-ында милли мәктәптәрҙе һаҡлап ҡалыу ҙа Фатима Мостафинаның тырышлығы һәм ныҡышмалылығына бәйле. Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина Рәсәй тарихында мәғариф министры вазифаһында 16 йылдан артыҡ эшләгән берҙән— бер министр тип иҫәпләнә (И. Д. Делянов- 15 йыл, Д. А. Толстой- 14 йыл). Фатима Мостафинаның эшмәкәрлеге Ленин һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены, Н. К. Крупская миҙалы менән билдәләнгән<ref>[http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/archives/218-fatima-mostafina-19131998.html Фатима Мостфина (1913—1998)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221045608/http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/archives/218-fatima-mostafina-19131998.html |date=2018-12-21 }}</ref>. Уға «РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелгән. 1998 йылдың 2 ноябрендә Өфө ҡалаһында 85-се йәшендә вафат була. == Ғилми эшмәкәрлеге == 1971 йылда пенсияға киткәндән һуң Фатима Мостафина 10 йыл буйы РСФСР Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институты Башҡортостан филиалының (Ф. Мостафина һәм З. Аҡназаров тырышлығы менән асылған был институттың СССР-ҙағы тәүге филиалы) ғилми хеҙмәткәре була, республикала совет власы осоронда мәғариф үҫеше тарихын өйрәнеүгә арналған хеҙмәттәр яҙа. Фатима Хәмит ҡыҙы Башҡортостандың педагогика фәненә тос өлөш индерә. Ул БАССР-ҙа белем биреү тарихы буйынса 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт яҙа, уларға ихтыяж бөгөн дә кәмемәй. Ул бер нисә ғилми проектты тормошҡа ашыра, Башҡорт АССР-ында мәғариф үҫешенең тарихына арналған ике монография сығара<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/11209-halyna-fiakr-hemt-itte.html «Башҡортостан» гәзите " Йәмғиәт " Халҡына фиҙакәр хеҙмәт итте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221033814/http://bashgazet.ru/obshestvo/11209-halyna-fiakr-hemt-itte.html |date=2018-12-21 }}</ref>. == Ғаиләһе == Фатима Хәмит Мостафинаның хәләл ефете — Закиров Абдулла Вәли улы, КПСС Өлкә Комитетының энергетика һәм коммуналь хужалыҡ бүлеге етәксеһе була. Уларҙың бер улы — Әнүәр донъяға килә, шулай уҡ яңғыҙ ҡалған яҡын туғанының улын да ҡарап үҫтерәләр. Өфө ҡалаһында йәшәгән Әнүәр, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йәшләй, әсәһенән алда донъя ҡуя. Уның өс балаһы затты дауам итә<ref>[http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/archives/218-fatima-mostafina-19131998.html Фатима Мостфина (1913—1998)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221045608/http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/archives/218-fatima-mostafina-19131998.html |date=2018-12-21 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ленин ордены * ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены * Н. К. Крупская миҙалы * РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы == Хәтер == * [[Ф. Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы|Өфөләге 20-се ҡала башҡорт гимназияһы]] 1999 йылдан Фатима Мостафина исемен йөрөтә<ref>[www.ugbg20.com/index.php?option=com_content&view=article&id=46…]</ref>. * [[Сәрүәр Сурина]]. Фатима инәй. [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, № 2 (836), 12—18 ғинуар 2019 йыл<ref>[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=3950 Шәхес өлгөһө хәтирәләрҙә сағылды. «Киске Өфө», № 2, 12—18 ғинуар 2019 йыл]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8747-mostafina-fatima-kh-mit-y-y}} {{V|12|01|2019}} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Һамар өлкәһендә тыуғандар]] [[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]] nxqi7h0dqzfjwjd65rabjygbf56jma7 0 75033 1299375 1280066 2026-06-19T03:06:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299375 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Шафиҡов}} '''Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы''' ([[3 ғинуар]] [[1949 йыл]] — [[4 май]] [[2017 йыл]]) — башҡорт [[Шиғриәт|шағиры]], йырҙар авторы. 199 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты, [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы Шафиҡова 1949 йылдың 3 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]<ref>[http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm ЗАКОН Башкирской ССР от 25.02.92 N ВС-10/12 ОБ ИЗМЕНЕНИИ НАИМЕНОВАНИЯ ГОСУДАРСТВА БАШКИРСКАЯ СОВЕТСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕСПУБЛИКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630040342/http://volganews.info/oblast5/terraxn/ip-ksgxaw7.htm |date=2016-06-30 }} {{ref-ru}}</ref>) [[Яңауыл районы]] [[Иҫәнбай (Яңауыл районы)|Иҫәнбай]] ауылында тыуған. Яман сир һөҙөмтәһендә ете йәшендә хәрәкәтһеҙ ҡала. Ижадҡа тотоноуы уҙған быуаттың алтмышынсы йылдары аҙағына тура килә: тейешле белем алыуҙан мәхрүм булһа ла, үҙ аллы шөғөлләнеүе, күп уҡыуы, тормошҡа ышаныс һәм өмөт менән ҡарауы уның йөрәгендә илһам сатҡылары уята. Хис-тойғоларын тәүге тапҡыр шиғри юлдарға һалғанда уға ун ете йәш була. Уның тәүге әҫәре 1970 йылда Яңауыл районы гәзитендә донъя күрә, ә бер шәлкем шиғырҙары 1977 йылда [[Ҡазан]]да нәшер ителгән «Ҡыҙҙар тауышы» исемле йыйынтыҡҡа индерелә. [[Өфө]]лә «Йәш көстәр» альманахында 1984 йылда бер нисә шиғыры, тағы ла бер йылдан йәш шағирҙарҙың татар телендәге «Осҡондар» тупланмаһында «Был йыр һинең хаҡта» йыйынтығы уҡыусы хөкөменә тәҡдим ителә. Шунан һуңғы тиҫтә ярым йылдан артығыраҡ осорҙа Кәүсәриә Шафиҡованың [[Өфө]]лә ете, Ҡазанда өс, [[Нефтекама]] һәм [[Яңауыл]]да ике йыйынтығы баҫыла. Һуңғы баҫмаларға әҙибәнең шиғырҙары һәм композиторҙар көй яҙған йыр текстары менән бер рәттән уның хикәйәләре һәм новеллалары ла ингән. 1995 йылда Өфөлә донъя күргән «Пар аҡ ҡош» һәм 2000 йылда Яңауылда сыҡҡан «Бөрөләр асылғанда» китаптары — Кәүсәриә Шафиҡованың тормош юлдашы, үҙенә оҡшаш яҙмышлы шағир Рәфис Мөхәмәтдинов<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/802 Рафис Назипович Мухаметдинов | Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062359/http://libmap.bashnl.ru/node/802 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}{{V|04|05|2017}}</ref> (1960—2015) менән берлектәге ижад емештәре. Шағир [[Татарстан]]дың [[Яр Саллы]] ҡалаһында нәшер ителгән «Арғымаҡ» журналының Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге конкурсының тәүге лауреаты, төрлө йылдар йомғаҡтары буйынса шундай уҡ исемде уға республикабыҙҙың күп кенә гәзит-журналдары, шул иҫәптән [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] редакцияһы ла биргән. Ул шулай уҡ Яңауыл районы хакимиәтенең [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премияһы лауреаты, райондың почётлы гражданы<ref>[http://yanbibl.ru/wp-content/uploads/2018/06/Почетные-граждане-Янаульского-района-pdf.io_.pdf Звание «Почетный гражданин муниципального района Янаульский район» (положение) и список] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925155447/http://yanbibl.ru/wp-content/uploads/2018/06/%D0%9F%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%AF%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0-pdf.io_.pdf |date=2020-09-25 }}</ref>. Кәүсәриә Шафиҡова һүҙҙәренә [[Башҡортостан]] һәм Татарстан композиторҙары ике йөҙгә яҡын йыр яҙған. Шағирәне оло сәхнәгә алып сығыусы, уның шиғырҙарын көйгә һалып, халыҡҡа еткереүсе — билдәле композитор һәм йырсы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Наил Шәймәрҙәнов. Алтмыштан артыҡ йыр — ике авторҙың моң даръяһындағы сирек быуатҡа яҡын дауамындағы ижади дуҫлыҡ һөҙөмтәһе. Был хеҙмәттәшлек, 1991 йылда яҙылған «Ҡайталар инде ҡыр ҡаҙҙары»нан башланып китеп, «Башҡортостан гөлө беҙ», «Их, алмаһы», «Ҡоштар китә», «Ике малай», «Балан тәлгәштәре», «Иҫән саҡта күрешәйек» һәм башҡа киң танылыу алған йырҙар менән дауам итә. «Дәрмән» төркөмө башҡарыуында йыш яңғыраған «Был минең ғорурлығым»ды айырым билдәләргә кәрәк. 2014 йылдың 15 ғинуарында Яңауылда шағирҙың 65 йәшенә арналған кисә үткәрелде, унда юбилярға йылы ҡотлау һүҙҙәре әйтелде, сәхнә оҫталары матур концерт ҡуйҙы<ref>[http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/news/250-vecher-izvestnoy-poetessy-kausarii-shafikovoy.html Вечер известной поэтессы Каусарии Шафиковой — Сайт Союза писателей Республики Башкортостан: Новости, 2014, 15 января]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. Кәүсәриә Шафиҡова 2017 йылдың 4 майында Яңауыл ҡалаһында вафат булды<ref>[http://www.bashinform.ru/news/995363-v-bashkirii-ushla-iz-zhizni-poetessa-avtor-mnogikh-pesen-kausariya-shafikova-/ В Башкирии ушла из жизни поэтесса, автор многих песен Каусария Шафикова. ИА «Башинформ», 2017, 4 май]{{ref-ru}}{{V|04|05|2017}}</ref><ref>[https://kulturarb.ru/ba/news/bild%D3%99le-sha%D2%93ir%D3%99-bajta%D2%A1-jyr-%D2%BB%D2%AF%D2%99%D2%99%D3%99rene%D2%A3-avtory-k%D3%99%D2%AFs%D3%99ri%D3%99-shafi%D2%A1ova-araby%D2%99%D2%99an-kitte. Билдәле шағирә, байтаҡ йыр һүҙҙәренең авторы Кәүсәриә Шафиҡова арабыҙҙан китте. «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» интернет-порталы, 05 май 2017 йыл]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|09|11|2018}}</ref>, тыуған ауылы Иҫәнбайҙа ерләнде. == Китаптары == {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = # Ҡыҙҙар йыры. Шиғырҙар. Авторҙар коллективы. — Ҡазан, 1984. # Йәш көстәр. Шиғырҙар, хикәйәләр. — Өфө, 1984. # Был йыр һинең хаҡта. «Осҡондар» тупланмаһы йыйынтығы. — Өфө, 1985. # Тәүге ҡарлуғастар. Шиғырҙар. — Ҡазан, 1988. # Тауҙарҙағы ун инеш. Шиғырҙар йыйынтығы. — Ҡазан, 1992. # Бәйге. Шиғырҙар йыйынтығы. — Өфө, 1993. # Яңауыл биҙәктәре. Шиғырҙар. — Ҡазан, 1994. # Пар аҡ ҡош. Шиғырҙар йыйынтығы. — Өфө, 1995. # Турғайҙар оса. Шиғырҙар. Авторҙар коллективы. — Өфө, 1996. # Беүә ҡайындары. Шиғырҙар, хикәйәләр, йырҙар. — Өфө, 1996. # Мәрйендәр. Хикәйәләр. Авторҙар коллективы. — Өфө, 1998. # Бөрөләр асылғанда. Шиғырҙар. — Нефтекама, 2000. # Күҙ йәштәрем — көмөш тамсы. Новеллалар. — Өфө, 2001. }} == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре == * Һөйөүҙән бөртөкләп йыйып, алам мин йәшәү көсөн! Шиғыр шәлкеме. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2016, 6 сентябрь<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23522-yn-brtklp-yyyyp-alam-min-ysh-ksn.html «Башҡортостан» гәзите, 2016, 6 сентябрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015053312/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/23522-yn-brtklp-yyyyp-alam-min-ysh-ksn.html |date=2016-10-15 }}{{V|08|09|2016}}</ref>. * Ҡар бөртөктәре. Нәҫер. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 16 ғинуар<ref>[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/11416-ar-brtktre.html «Башҡортостан» гәзите, 2014, 16 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309000922/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/11416-ar-brtktre.html |date=2016-03-09 }}{{V|08|09|2016}}</ref>. * Был тормошта һинән, минән Тик матурлыҡ ҡалһын. Шиғырҙар. «Башҡортостан» гәзите. 2011 йыл, 3 март. * Шафиҡова К. Әле һаман да мөхәббәт алдында баш эйәм: шиғырҙар / Кәүсәриә Шафиҡова // Башҡортостан ҡыҙы. – 2008. – № 11. – 26 б. * Шафиҡова К. Йәшәйһем килә; Маҡтарға яратмайым; Рәхмәт әйтәм һ. б. : шиғырҙар шәлкеме / Кәүсәриә Шафиҡова // Ағиҙел. – 2007. № 8. – 12–14 б. * Бер ус тупраҡ алып еҫкәр өсөн ауылыма ҡайтып килешем...: Шиғырҙар. «Башҡортостан» гәзите, 2004, 9 июнь. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ғәли Соҡорой]] исемендәге премия. * Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге шиғыр конкурсының тәүге лауреаты. * Яңауыл районының почётлы гражданы. == Әҙип ваҡытлы матбуғатта һәм радиола == {{Викитека|Яҙмышынан тора юғары|«Башҡортостан» гәзитендә мәҡәлә}} * [http://uldashfm.ru/mp3_id/2413 Яҙмыш һынауҙарына бирешмәгән шағирә Кәүсәриә Шафиҡова. [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһының «Балҡыш» рубрикаһындағы тапшырыуы. 22 июнь 2011 йыл]. * [http://uldashfm.ru/mp3_id/7640 Шағирә Кәүсәриә Шафиҡова. [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш»]] радиоһының «Аҡ ҡалфаҡ» рубрикаһындағы тапшырыуы. 4 декабрь 2012 йыл]. * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/11622-yamyshynan-tora-yuary.html Яҙмышынан тора юғары. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 31 ғинуар 2014 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308040519/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/11622-yamyshynan-tora-yuary.html |date=2016-03-08 }}. * [http://yanshishma.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=3331:-lr-&catid=123:2013-02-20-12-50-51&Itemid=118 Бәхетһеҙлек, һине еңеп әйтәм: «Бәхетлемен» тигән һүҙемде! [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]] гәзите, 21 март 2014 йыл]{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|08|09|2016}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/16822-shafi-ova-k-s-ri-fi-ai-y-y}} {{V|28|01|2019}} [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Яңауылда вафат булғандар]] arjc80rqq7uv1owadz1nee3uxs6i3ub 0 82700 1299428 1288371 2026-06-19T08:20:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299428 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} [[Файл:1997 El Nino TOPEX.jpg|right|thumb|1997 йылғы Эль-Ниньо (TOPEX)]] '''Эль-Ни́ньо''' ({{lang-es|El Niño}} — сабый ир бала, малай) йәки '''Көньяҡ осцилляция''' ({{lang-en|El Niño/La Niña — [[:en:Southern Oscillation#Southern Oscillation|Southern Oscillation, ENSO]]}}) — [[Тымыҡ океан]]дың [[экватор]] өлөшөндә һыуҙың өҫкө ҡатламының климатҡа ярайһы уҡ көслө йоғонто яһай торған [[температура]] тирбәлеше. Тарыраҡ мәғәнәлә '''Эль-Ниньо''' — Көньяҡ осцилляцияның йылынған өҫкө ҡатлам һыуҙарының көнсығышҡа күсеүенән торған фазаһы. Был осорҙа пассаттар көсһөҙләнә йәки бөтөнләй тынып ҡала, Тымыҡ океандың көнсығышында, [[Перу]] ярҙары буйында, апвеллинг әкренәйә. Осцилляцияның ҡапма-ҡаршы фазаһы '''Ла-Нинья''' ({{lang-es|La Niña}} — сабый ҡыҙ бала, ҡыҙсыҡ) тип атала. Осцилляцияның ғәҙәти оҙайлығы — 3—8 йыл, ләкин Эль-Ниньоның көсө һәм дауамлылығы ғәмәлдә төрлө була. Әйтәйек, 1790—1793, 1828, 1876—1878, 1891, 1925—1926, 1982—1983 һәм 1997—1998 йылдарҙа Эль-Ниньоның бик ҡеүәтле фазалары теркәлгән, ә, мәҫәлән, 1991—1992, 1993, 1994 йылдарҙа был күренеш йыш ҡабатлана һәм көсһөҙ була. Эль-Ниньо 1997—1998 йй. айырыуса көслө була һәм донъя йәмәғәтселеге менән матбуғаттың иғтибарын йәлеп итә. Шул осорҙа уҡ Көньяҡ осцилляция менән климаттың глобаль үҙгәрештәре араһындағы бәйләнеш хаҡында теориялар тарала. 1980-се йылдар башынан алып Эль-Ниньо шулай уҡ 1986—1987 һәм 2002—2003 йылдарҙа ла хасил була. == Тасуирламаһы == Перуҙың көнбайыш яры буйындағы шарттар ҡәҙимге ваҡытта һыуҙы көньяҡтан ҡыуып килтергән Перу ағымы менән билдәләнә. Ағым көнбайышҡа боролған ерҙә, экватор буйлап, тәрән сөңгөлдәрҙән планктонға бай һалҡын һыуҙар ҡалҡа, был океанда тормоштоң әүҙем үҫешен тәьмин итә. Һалҡын ағым үҙе Перуҙың был өлөшөндә климаттың ҡоролоғон билдәләй һәм сүлдәр барлыҡҡа килтерә. Пассаттар һыуҙың өҫкө йылы ҡатламын Тымыҡ океандың көнбайыш зонаһына ҡыуалай, ә унда йылы тропик бассейн (ЙТБ) барлыҡҡа килә. Унда һыу 100—200 м<ref name="nature.web.ru">[http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&amp;uri=index.html Научная Сеть. Феномен Эль-Ниньо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130051043/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&uri=index.html |date=2018-11-30 }}</ref> тәрәнлеккә тиклем йылынған. Уолкерҙың атмосфералағы әйләнеше, пассаттар рәүешендә күренеп, Индонезия төбәге өҫтөндәге түбән баҫым менән берлектә Тымыҡ океан кимәленең был урында уның көнсығышына ҡарағанда 60 сантиметрға бейегерәк булыуына килтерә. Ә һыу температураһы бында 29 — 30&nbsp;°C етһә, Перу ярҙарында 22 — 24&nbsp;°C тәшкил итә. Ләкин Эль-Ниньо башланһа, бөтәһе лә үҙгәрә. Пассаттар көсһөҙләнә, ЙТБ йәйелеп китә, һәм Тымыҡ океандың ифрат ҙур майҙанында һыу температураһы күтәрелә. Перу тирәһендә һалҡын ағым көнбайыштан Перу ярҙарына табан хәрәкәт иткән йылы һыу массаһы менән алмашына, апвеллинг йомшара, аҙыҡһыҙлыҡтан балыҡ ҡырыла, ә көнбайыш елдәре сүл яғынан дымлы һауа массалары, хатта ташҡындар яһарлыҡ ҡойма ямғырҙар килтерә. Эль-Ниньоның һөжүме атлантик тропик циклондарҙың әүҙемлеген кәметә. == Асыу тарихы == «Эль-Ниньо» термины тәү башлап 1892 йылда телгә алына, капитан ''Камило Каррило'' [[Лима]]ла Географик йәмғиәт конгресында [[Перу]] моряктары йылы төньяҡ ағымын «Эль-Ниньо» тип атауҙары, сөнки уның католиктар Раштыуаһы алдынан айырыуса һиҙелерлек булыуы тураһында хәбәр итә. 1893 йылда ''Чарльз Тодд'' [[Һиндостан]] менән [[Австралия]]ла ҡоролоҡтоң гел бер ваҡытта булыуы тураһында фараз әйтә. 1904 йылда ''Норман Локьер'' ҙа шуны билдәләй. Перу яр буйындағы йылы төньяҡ ағымы менән был илдәге ташҡындар араһындағы бәйләнеш хаҡында 1895 йылда ''Пезет'' менән ''Эгуигурен'' да хәбәр итә. Тәү башлап Көньяҡ осцилляция күренештәрен 1923 йылда ''Гилберт Томас Уолкер'' тасуирлай. Нәҡ ул «Көньяҡ осцилляция», «Эль-Ниньо» һәм «Ла-Нинья» тигән терминдарҙы индерә, Тымыҡ океандың экватор яны өлөшөндәге атмосферала зональ конвекцион әйләнеште тикшерә, был күренешкә уның исеме ҡушыла. Оҙаҡ ваҡыттар был күренеште төбәктеке генә һанап, уға бер кем дә тейешле иғтибар бирмәй. XX быуат аҙағында ғына Эль-Ниньоның планета климаты менән бәйләнештәре асыҡлана. == Күләм тасуирламаһы == Әлеге ваҡытта күләм тасуирламаһы өсөн Эль-Ниньо һәм Ла-Нинья күренештәре [[Тымыҡ океан]]дың экватор өлөшөндә өҫкө ҡатламдың 5 айҙан да кәм булмаған ваҡыт эсендәге температура аномалиялары тип билдәләнә, был аномалиялар һыу температураһының 0,5&nbsp;°C дәүмәлендә юғарыға (Эль-Ниньо) йәки түбәнгә (Ла-Нинья) тайпылыуында сағыла. Эль-Ниньоның тәүге билдәләре: # [[Һинд океаны]], [[Индонезия]] һәм [[Австралия]] өҫтөндә һауа баҫымының артыуы. # Таити, Тымыҡ океандың үҙәк һәм көнсығыш өлөштәре өҫтөндә баҫымдың кәмеүе. # Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшөндә пассаттарҙың йомшарыуы, хатта туҡталыуы һәм ел йүнәлешенең көнбайышҡа боролоуы. # Перуҙа йылы һауа массаһы, Перу сүлдәрендә ямғырҙар. Перу ярҙарында һыу температураһының 0,5&nbsp;°C күтәрелеүе иһә Эль-Ниньо барлыҡҡа килеүҙең шарты ғына тип ҡарала. Ғәҙәттә был аномалия бер нисә аҙна тора ла эҙһеҙ генә юғала. Бары тик биш айлыҡ аномалия ғына Эль-Ниньо күренеше тип билдәләнә һәм, балыҡ тотоу күләменең кәмеүенә килтереп, төбәк иҡтисадына һиҙелерлек зыян яһай. Эль-Ниньоның тасуирламаһы өсөн шулай уҡ Көньяҡ осцилляция индексы файҙаланыла ({{lang-en|Southern Oscillation Index, SOI}}). Ул Таити менән Дарвин (Австралия) өҫтөндәге баҫым айырмаһы булараҡ хисаплап сығарыла. Индекстың кире ҡиммәттәре — Эль-Ниньо, ә ыңғай ҡиммәттәре Ла-Нинья тураһында шаһитлыҡ ҡыла. == Башланғыс осорҙары һәм билдәләре == [[Файл:MJO 5-day running mean through 1 Oct 2006.png|thumb|right|250px|Ховмюллерҙың Мадден-Джулиан осцилляцияһын һүрәтләүсе диаграммаһы. Биш көнлөк үҙгәреүсән уртаса дәүмәл [6]. Вертикаль күсәр — ваҡыт (өҫтән аҫҡа ҡарай арта), горизонталь күсәр — оҙонлоҡ. Юғарғы һул мөйөштән аҫҡы уң мөйөшкә контурҙар көнбайыштан көнсығышҡа хәрәкәтте күрһәтә.]] Сәбәптәре тулыһынса асыҡланып бөтмәһә лә, Эль-Ниньоның уның состав өлөштәре {{не переведено 3|Уолкерҙың атмосфера әйләнеше|Уолкер әйләнеше||Walker circulation}} булып торған пассаттарҙың бер нисә ай буйы көсһөҙләнеүенән башланыуы билдәле. {{не переведено 3| Кельвин тулҡындары|Кельвин тулҡындары||Kelvin wave}} Тымыҡ океандан экватор буйлап хәрәкәт итә һәм Көньяҡ Америка янында йылы һыу массивын барлыҡҡа килтерә, ғәҙәттә бында апвеллинг (океандың тәрәндәге һыуҙарының өҫкә күтәрелеүе) һөҙөмтәһендә океанға түбән температуралар хас. Пассаттарҙың көсһөҙләнеүе, уларға көслө көнбайыш елдәренең ҡаршы тороуын да иҫәпкә алғанда, ишле циклон (экваторҙан көньяҡҡа һәм төньяҡҡа) хасил итергә һәләтле, был да буласаҡ Эль-Ниньо<ref>{{cite web|url=http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html|date=2005-09-06|accessdate=2010-05-31|title=El Niño Watch from Space|author=Tim Liu|publisher=[[НАСА]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731235021/http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html |date=2009-07-31 }}</ref> билдәһе булып тора. Тымыҡ океан йылыны һыуытыуҙың мөһабәт системаһы булып тора, һауа массалары системаларының хәрәкәте лә уға бәйләнгән. Тымыҡ океан температураһының үҙгәреүе бөтә донъялағы һауа торошона йоғонто яһай<ref name="Stewart Oceanography El Niño">{{cite web|url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/heatbudgets.htm|title=El Niño and Tropical Heat|last=Stewart|first=Robert|date=2009-01-06|work=Our Ocean Planet: Oceanography in the 21st Century|publisher=Department of Oceanography, Техасский университет A&M|accessdate=2009-07-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWVqVDQ|archivedate=2013-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913002823/http://oceanworld.tamu.edu/resources/oceanography-book/heatbudgets.htm |date=2009-09-13 }}</ref>. Ямғыр фронттары океандың көнбайыш өлөшөнән Америка яғына күсә, шул уҡ ваҡытта Индонезияла һәм Һиндостанда ҡоро көндәр урынлаша<ref>{{cite web|url=http://science.nasa.gov/headlines/y2002/05mar_kelvinwave.htm|title=A Curious Pacific Wave|date=2002-03-05|accessdate=2009-07-24|author=Dr. Tony Phillips|publisher=National Aeronautics and Space Administration|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWWLumZ|archivedate=2013-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726164811/http://science.nasa.gov/headlines/y2002/05mar_kelvinwave.htm |date=2009-07-26 }}</ref>. {{не переведено 3|Джейкоб Бьеркнес|||Jacob Bjerknes}}, норвег-американ метеорологы, 1969 йылда, Тымыҡ океандың көнбайышындағы аномаль йылы зона көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәр араһындағы температура айырмаһын кәметергә һәм шуның менән йылы һыуҙарҙы көнбайышҡа ҡыуыусы пассаттарҙы көсһөҙләндерергә мөмкин, тигән фараз әйтеп, Эль-Ниньоны өйрәнеүгә үҙ өлөшөн индерҙе. Ошоноң һөҙөмтәһендә көнбайыш йүнәлештә йылы һыу массалары арта<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/elnino/reach/1969.html|author=Nova|publisher=Public Broadcasting Service|year=1998|accessdate=2009-07-24|title=1969|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWWxlQy|archivedate=2013-05-11}}</ref>. Йылы массаларҙың, Тымыҡ океандағы экваториаль һыуҙар өҫтөндә йыйылып, һуңынан Эль-Ниньо барышында аҫҡа төшөүен һүрәтләгән бер нисә модель тәҡдим ителде<ref>{{cite book| author = De-Zheng Sun| coauthors = James B. Elsner| title = Nonlinear Dynamics in Geosciences: 29 The Role of El Niño—Southern Oscillation in Regulating its Background State| url = http://www.springerlink.com/content/r48078945n5w086v/| accessdate = 2009-07-24| year = 2007| publisher = Springer| isbn = 978-0-387-34917-6| doi = 10.1007/978-0-387-34918-3}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Эль-Ниньо үтеп киткәс, йылы туплау зонаһы артабан бер нисә йыл буйы «заряд йыйырға» тейеш, шунан һуң ғына сираттағы осцилляция тормошҡа аша ала<ref>{{cite journal|url=http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-document&doi=10.1175%2F1520-0442(2000)013%3C1987%3AAFIOTR%3E2.0.CO%3B2|title=A Further Investigation of the Recharge Oscillator Paradigm for ENSO Using a Simple Coupled Model with the Zonal Mean and Eddy Separated|author=Soon-Il An and In-Sik Kang|year=2000|accessdate=2009-07-24|journal=Journal of Climate|pages=1987–93|volume=13|issue=11|doi=10.1175/1520-0442(2000)013<1987:AFIOTR>2.0.CO;2|issn=1520-0442|bibcode = 2000JCli...13.1987A }}</ref>. ''Мадден-Джулиан осцилляцияһы'' Эль-Ниньоның тура сәбәпсеһе түгел, ләкин ул кәрәгенән артыҡ мул яуым-төшөм зонаһын 30-60 көн дауамында көнбайыштан көнсығышҡа табан тропик бүлкәт буйлатып ҡыуалай, шунлыҡтан Эль-Ниньо менән Ла-Ниньяның үҫеш тиҙлегенә һәм ҡеүәтенә бер нисә юл менән йоғонто яһауы ихтимал<ref>{{cite web|url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/precip/CWlink/MJO/MJO_1page_factsheet.pdf|title=Madden Julian Oscillation Impacts|author=Jon Gottschalck and Wayne Higgins|date=2008-02-16|accessdate=2009-07-24|publisher=Climate Prediction Center|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWXTja7|archivedate=2013-05-11}}</ref>. Мәҫәлән, көнбайыштан килгән һауа ағымдары, Мадден-Джулиан осцилляцияһы барлыҡҡа килтергән түбән атмосфера баҫымы өлкәләре араһынан үтеп, экваторҙан төньяҡҡа һәм көньяҡҡа циклонлы әйләнештәр барлыҡҡа килтерергә һәләтле. Был циклондар көсәйһә, Тымыҡ океандың экватор өлөшөндәге көнбайыш елдәр ҙә көсәйә һәм көнсығышҡа табан шыла, шулай итеп, улар ҙа Эль-Ниньоны үҫтереүҙә ҡатнаша<ref>{{cite web|url=http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html|title=El Niño Watch from Space|author=Air-Sea Interaction & Climate|publisher=Jet Propulsion Laboratory California Institute of Technology|date=2005-09-06|accessdate=2009-07-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731235021/http://airsea-www.jpl.nasa.gov/ENSO/welcome.html |date=2009-07-31 }}</ref>. Мадден-Джулиан осцилляцияһы шулай уҡ көнсығыш йүнәлештә тарала торған Кельвин тулҡындарының (ингл. Kelvin wave) сығанағы булырға мөмкин {{не переведено 3|Волна Кельвина|волн Кельвина||Kelvin wave}}, үҙ сиратында улар Эль-Ниньо тарафынан көсәйтелә, һөҙөмтәлә бер-береһен көсәйтеү барлыҡҡа килә<ref name="Eisenman2005">{{cite journal |last=Eisenman |first=Ian |coauthors=Yu, Lisan; Tziperman, Eli |year=2005 |title=Westerly Wind Bursts: ENSO's Tail Rather than the Dog? |journal=Journal of Climate |volume=18 |issue=24 |pages=5224–38 |doi=10.1175/JCLI3588.1 |bibcode = 2005JCli...18.5224E }}</ref> . == Көньяҡ осцилляция == [[Файл:ENSO - normal.svg|thumb|Нормаль Тымыҡ океан һыҙмаһы: экватор елдәре йылы һыу массивтарын көнбайышҡа ҡыуа. Һыуыҡ һыуҙар Көньяҡ Америка ярҙары буйлап күтәрелә. Thermocline — термоклин, equator — экватор, convective loop — конвекцион элмәк (NOAA/PMEL/TAO)]] [[Файл:ENSO - El Niño.svg|thumb|Эль-Ниньо барлыҡҡа килеү шарттары: Йылы һыу массивы Көньяҡ Америка ярҙарына йүнәлә. Сөңгөлдән һыуыҡ һыу күтәрелмәү йылыныуға килтерә.]] [[Файл:ENSO - La Niña.svg|thumb|Ла-Нинья барлыҡҡа килеү шарттары: Йылы һыуҙар ғәҙәттәгенән көнбайышҡараҡ шыла.]] Көньяҡ осцилляция Эль-Ниньоның атмосфералағы компоненты булып тора һәм Тымыҡ океандың көнсығыш һәм көнбайыш өлөшөндәге һыуҙар араһында атмосфераның Ер өҫтөнә яҡын ҡатламдарында һауа баҫымының тирбәлештәренән ғибәрәт. Осцилляцияның дәүмәле Көньяҡ осцилляция индексы ярҙамында иҫәпләнә ({{lang-en|Southern Oscillation Index, SOI}}). Индекс Таити менән Дарвин (Австралия)<ref name="Aus">{{cite web|publisher=Бюро метеорологии|title=Climate glossary - Southern Oscilliation Index (SOI)|url=http://www.bom.gov.au/climate/glossary/soi.shtml|date=2002-04-03|accessdate=2009-12-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWXtpUC|archivedate=2013-05-11}}</ref> тапҡырында ер өҫтөндәге һауа баҫымының айырмалары нигеҙендә иҫәпләп сығарыла. Эль-Ниньо кире ҡиммәтле индекс ваҡытында күҙәтелә, был Таитиҙа һәм Дарвинда баҫым айырмаһының минималь булыуын аңлата. Түбән атмосфера баҫымы ғәҙәттә — йылы һыуҙар өҫтөндә, ә юғарыһы һыуыҡ һыуҙар өҫтөндә яһала, йылы һыуҙар өҫтөндә йылдам конвекция барыуы бының өлөшләтә сәбәпсеһе булып тора. Эль-Ниньо Тымыҡ океандың тропик өлөшөнөң үҙәк һәм көнсығыш өлкәләрендә оҙайлы йылы осорҙар тип ҡабул ителә. Был Тымыҡ океан пассаттары көсһөҙләнеүгә һәм көнсығыш һәм төньяҡ Австралия өҫтөндә яуым-төшөм кимәле кәмеүгә сәбәпсе булып тора. === Уолкерҙың атмосфера әйләнеше === Эль-Ниньо барлыҡҡа килтерә торған шарттар булмаған осорҙарҙа Уолкер әйләнеше ер өҫтөнә яҡында ҡояш йылытҡан һыу һәм һауа массивтарын көнбайышҡа ҡыуыусы көнсығыш пассаттар рәүешендә билдәләнә. Был шулай уҡ Перу менән Эквадор ярҙары буйында апвеллинг барлыҡҡа килтерә, һөҙөмтәлә туҡлыҡлы матдәләргә бай һыуҙарҙы өҫкә сығара һәм балыҡты күбәйтә. Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндә был осорҙарҙа һауа торошо түбән баҫымлы, йылы, дымлы була, артыҡ дым тайфундар һәм йәшендәр барлыҡҡа килтерә. Ошо күсеүҙәр һөҙөмтәһендә был осорҙа көнбайыш өлөштә океан кимәле 60 сантиметрға юғарыраҡ була<ref>{{cite web|last=Pidwirny|first=Michael|title=Chapter 7: Introduction to the Atmosphere|work=Fundamentals of Physical Geography|publisher=physicalgeography.net|date=2006-02-02|url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7z.html|accessdate=2006-12-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWYgXYg|archivedate=2013-05-11}}</ref><ref>{{cite web | title =Envisat watches for La Niña | publisher =BNSC via the Internet Wayback Machine | date =2011-01-09 | url =http://www.bnsc.gov.uk/content.aspx?nid=5989 | accessdate =2007-07-26 | archiveurl =http://web.archive.org/web/20080424113710/http://www.bnsc.gov.uk/content.aspx?nid=5989 | archivedate =2008-04-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424113710/http://www.bnsc.gov.uk/content.aspx?nid=5989 |date=2008-04-24 }}</ref><ref>{{cite web|title=The Tropical Atmosphere Ocean Array: Gathering Data to Predict El Niño|work=Celebrating 200 Years|publisher=NOAA|date=2007-01-08|url=http://celebrating200years.noaa.gov/datasets/tropical/welcome.html|accessdate=2007-07-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWZn1ct|archivedate=2013-05-11}}</ref><ref>{{cite web|title=Ocean Surface Topography|work=Oceanography 101|publisher=JPL|date=2006-07-05|url=http://sealevel.jpl.nasa.gov/gallery/presentations/oceanography-101/ocean101-slide14.html|accessdate=2007-07-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GWWadVtQ|archivedate=2013-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414022153/http://sealevel.jpl.nasa.gov/gallery/presentations/oceanography-101/ocean101-slide14.html |date=2009-04-14 }}{{cite web | title =Annual Sea Level Data Summary Report July 2005 - June 2006 | work =The Australian Baseline Sea Level Monitoring Project | publisher =Bureau of Meteorology | url =http://www.bom.gov.au/fwo/IDO60202/IDO60202.2006.pdf | format =PDF | accessdate =2007-07-26 | archiveurl =http://web.archive.org/web/20070807235141/http://www.bom.gov.au/fwo/IDO60202/IDO60202.2006.pdf | archivedate =2007-08-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070807235141/http://www.bom.gov.au/fwo/IDO60202/IDO60202.2006.pdf |date=2007-08-07 }}</ref>. == Төрлө төбәктәрҙең климатына йоғонтоһо == [[Көньяҡ Америка]]ла Эль-Ниньо йоғонтоһо сағыуыраҡ күренә. Атап әйткәндә, Перуҙың төньяҡ яр буйында һәм Эквадорҙа йылы һәм үтә дымлы йәйге осор (декабрҙән февралгәсә) ошо күренешкә бәйле. Эль-Ниньо ҡеүәтле булғанда көслө ташҡындар яһала. Мәҫәлән, 2011 йылдың ғинуарында шулай булды. Көньяҡ [[Бразилия]] һәм төньяҡ [[Аргентина]] ла ғәҙәттәгенән дымлыраҡ осорҙо кисерә, ләкин ул нигеҙҙә яҙ һәм иртә йәй күҙәтелә. [[Чили]] үҙәгендә мул ямғырлы йылы ҡыш була, ә [[Перу]] менән [[Боливия]]ла ҡайһы берҙә был төбәккә хас булмағанса ҡар яуа. [[Амазонка]] йылғаһы бассейнында, [[Колумбия]]ла һәм Үҙәк Америка илдәрендә һауа торошо ҡорораҡ һәм йылыраҡ була. [[Индонезия]]ла дымлылыҡ кәмей, урман янғындары сығыу ихтималлығы арта. [[Филиппин]] менән төньяҡ [[Австралия]]ға ла ҡағыла был. Июндән авгусҡаса ''Квинсленд''та, ''Виктория''ла, ''Яңы Көньяҡ Уэльс''та һәм көнсығыш ''Тасмания''ла көндәр ҡоро тора. [[Антарктида]]ла ''Антарктика ярымутрауы''ның, ''Росс Ерҙәре''нең, Беллинсгаузен һәм Амундсен диңгеҙҙәренең көнбайышы ҙур күләмле ҡар һәм боҙ менән ҡаплана. Баҫым үҫә һәм һауа йылына. [[Төньяҡ Америка]]ла, ҡағиҙә булараҡ, Урта Көнбайышта һәм [[Канада]]ла ҡыш йылыраҡ килә. Үҙәк һәм көньяҡ ''Калифорния''ла, [[Мексика]]ның төньяҡ-көнбайышында һәм [[АҠШ]]-тың көньяҡ-көнсығышында дымлылыҡ арта, ә АҠШ-тың төньяҡ-көнбайыш штаттарына ҡоролоҡ килә. Ла-Нинья ваҡытында, киреһенсә, Урта Көнбайышта ҡоролоҡ арта. Эль-Ниньо шулай уҡ атлантик ғәрәсәттәрҙең әүҙемлеген кәметә. Көнсығыш [[Африка]]ла, шул иҫәптән [[Кения]], [[Танзания]] һәм ''Аҡ Нил'' бассейнында, марттан майғаса оҙаҡҡа һуҙылған ямғырлы миҙгелдәр бара. Декабрҙән февралгә тиклем Африканың көньяҡ һәм үҙәк төбәктәре, нигеҙҙә [[Замбия]], [[Зимбабве]], [[Мозамбик]] һәм [[Ботсвана]], ҡоролоҡтан интегә. Эль-Ниньоға оҡшаш күренеш ҡайһы берҙә Атлантик океанда күҙәтелә, унда Африканың экваториаль яр буйында һыу йылына, ә [[Бразилия]] яр буйында һыуына. Шул уҡ ваҡытта был әйләнештең Эль-Ниньо менән бәйләнеше лә бар. == Һаулыҡҡа һәм социумға йоғонтоһо == Эль-Ниньо экстремаль һауа торошо шарттарына сәбәпсе була, улар эпидемия төҫөн ала торған ауырыуҙар барлыҡҡа килеү йышлығы циклдары менән бәйләнгән. Эль-Ниньо серәкәйҙәр аша йоға торған ауырыуҙар — малярия, денге биҙгәге һәм Рифт үҙәне биҙгәге таралыу хәүефе артыу менән бәйле. Малярия барлыҡҡа килеү циклдары Һиндостанда, Венесуэлала һәм Колумбияла Эль-Ниньоға бәйле. Австралияның көньяҡ-көнсығышында Ла-Нинья арҡаһында башлана торған көслө ямғырҙарҙан һәм ташҡындарҙан һуң барлыҡҡа килеүсән австралий энцефалиты (Муррей үҙәне энцефалиты — MVE) тоҡаныуҙары менән бәйләнеше күҙәтелә. Эль-Ниньо арҡаһында 1997—1998 йылдарҙағы Кенияның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм [[Сомали]]ҙың көньяҡ өлөшөндә экстремаль яуым-төшөмдән һуң башланған ''Рифт үҙәне биҙгәге'' сағыу миҫал булып тора<ref>{{cite web|url=http://www.allcountries.org/health/el_nino_and_its_health_impact.html|title=El Niño and its health impact|work=Health Topics A to Z|accessdate=2011-01-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/65PyLjvyP|archivedate=2012-02-13}}.</ref> Шулай уҡ климаты Эль-Ниньо менән бәйле булған илдәрҙә һуғыштар һәм граждандар бәрелештәренә лә Эль-Ниньо сәбәпсе булыуы ихтимал, тип һанала. 1950—2004 йылдар мәғлүмәттәрен өйрәнеү күрһәтеүенсә, был осорҙағы граждандар бәрелештәренең 21 % Эль-Ниньо менән бәйле. [[Граждандар һуғышы]] башланыу ихтималлығы Эль-Ниньо йылдарында Ла-Нинья йылдарына ҡарағанда ике тапҡырға юғарыраҡ. Бәлки, климат менән хәрби хәрәкәттәр араһында бәйләнеш эҫе йылдарға хас уңыш булмау арҡыры ғәмәлләшәлер<ref>{{cite journal |url=http://www.nature.com/nature/journal/v476/n7361/full/nature10311.html | author=Hsiang, S. M. , Meng, K. C. & Cane, M. A. | title=Civil conflicts are associated with the global climate | journal=Nature | year=2011 | volume=476 | pages= 438–441 | doi=10.1038/nature10311 }}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.nature.com/news/2011/110824/full/news.2011.501.html | author=Quirin Schiermeier | title=Climate cycles drive civil war | journal=Nature | year=2011 | volume=476 | pages= 406–407 | doi=10.1038/news.2011.501 }}</ref>. == Һуңғы осраҡтар == Эль-Ниньо 2006 йылдың<ref>{{cite news|first=Rene|last=Pastor|title=El Niño climate pattern forms in Pacific Ocean|url=http://www.usatoday.com/weather/climate/2006-09-13-el-nino_x.htm|work=USA Today|date=2006-09-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120715010106/http://www.usatoday.com/weather/climate/2006-09-13-el-nino_x.htm |date=2012-07-15 }}</ref> сентябренән 2007 йылдың башына тиклем күҙәтелде<ref>{{cite news |first=Seth |last=Borenstein |title=There Goes El Niño, Here Comes La Niña |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/02/28/tech/main2523483.shtml |work=CBS News |date=2007-02-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502035433/http://www.cbsnews.com/stories/2007/02/28/tech/main2523483.shtml |date=2013-05-02 }}</ref>. Һөҙөмтәлә 2007 йыл ҡоролоғо аҙыҡ-түлектең ҡиммәтләнеүенә килтерҙе һәм шул арҡала [[Мысыр]]ҙа, [[Камерун]]да һәм [[Гаити Республикаһы|Гаити]]ҙа ижтимағи сыуалсыҡтарға сәбәпсе булды.<ref name="autogenerated1">[http://www.agroxxi.ru/zhurnal-agroxxi/fakty-mnenija-kommentarii/azija-gotovitsja-zaschischatsja-ot-ugrozy-yel-nino.html Азия готовится защищаться от угрозы Эль-Ниньо — AgroXXI<span class="notranslate hidefromparserselfclosedtags">FORMAT_PLACEHOLDER_0</span>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114074049/https://www.agroxxi.ru/zhurnal-agroxxi/fakty-mnenija-kommentarii/azija-gotovitsja-zaschischatsja-ot-ugrozy-yel-nino.html |date=2018-01-14 }}</ref> АҠШ-тың Океан һәм атмосфера тикшеренеүҙәре милли идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, Эль-Ниньо Тымыҡ океандың экваториаль өлөшөндә 2009 йылдың июнендә башланған, 2010 йылдың ғинуар — февралендә иң бейек нөктәһенә еткән. Һыуҙың үтә юғары температураһы 2010 йылдың майына тиклем һаҡлана, шунан түбән ҡиммәткә күсә (Ла-Нинья) һәм 2012 йылдың апреленә нормаль ҡиммәткә әйләнеп ҡайта. Эль-Ниньо был юлы Һиндостанда һуңғы дүрт тиҫтә йылдағы иң аяуһыҙ ҡоролоҡтоң сәбәпсеһе булды.<ref name="autogenerated1" /> 2014 йылдың июнендә [[Бөйөк Британия]]ның Метеорология хеҙмәте ([[:en: Met Office]]) 2014 йылда Эль-Ниньо үҫеү ихтималлығы юғары булыуы тураһында хәбәр иткәйне. БМО Эль-Ниньоның октябрҙә башланыу ихтималлығы — 80 % һәм августа уҡ башланыу мөмкинлеге 60 % булыуы тураһында белдергәйне. Был Һиндостанда муссон ямғырҙарының әҙәйеүенә һәм, шуның эҙемтәһе булараҡ, уңыштар түбәнлегенә килтерергә тейеш ине. Шулай уҡ Индонезия һәм Австралия ла зыян күрер, ә Төньяҡ һәм Көнбайыш [[Европа]]ла ҡыш һыуыҡ булыр тип көтөлгәйне. Көньяҡ Америка һәм көнсығыш [[Океания]] илдәрендә яуым-төшөм күләме арта, тимәк, ташҡындар һәм ишелмәләр хәүефе лә көсәйә. АҠШ-тың көнбайыш штаттары ғәҙәттә ҡоролоҡтан яфа сикһә, уларға көслө ямғырҙар вәғәҙә ителде.<ref>[http://lenta.ru/news/2014/07/02/elnino/ Lenta.ru: Наука и техника: Наука: Эль-Ниньо приведет к глобальным климатическим катаклизмам<span class="notranslate hidefromparserselfclosedtags">FORMAT_PLACEHOLDER_1</span>]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * César N. Caviedes, 2001. ''El Niño in History : Storming Through the Ages'' ([http://www.upf.com University Press of Florida]) * Brian Fagan , 1999. ''Floods, Famines, and Emperors : El Niño and the Fate of Civilizations'' (Basic Books) * Michael H. Glantz, 2001. ''Currents of change'' , ISBN 0-521-78672-X * Mike Davis, ''Late Victorian Holocausts: El Niño Famines and the Making of the Third World'' (2001), ISBN 1-85984-739-0 * Всеволод Бернштейн, ''Эль-Ниньо'' (2011), ISBN 978-5-91709-009-2 * S. M. Hsiang, K. C. Meng, M. A. Cane. Civil conflicts are associated with the global climate // Nature. 2011. V. 476. P. 438—441. * Quirin Schiermeier (2011). «Climate cycles drive civil war». Nature476: 406—407. doi:10.1038/news.2011.501. == Һылтанмалар == {{навигация|Тема=Эль-Ниньо}} * [http://www.elnino.info El-Niño-Info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510145510/http://www.elnino.info/ |date=2015-05-10 }} * [http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=35&amp;id=142&amp;Itemid=259 El-Niño-Info на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117175434/http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=35&id=142&Itemid=259 |date=2012-01-17 }} * [http://www.oceanolog.ru/modules/smartsection/item.php?itemid=14/ Оceanolog]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Эль-Ниньо граждандар һуғышына этәргес булырға мөмкин * [http://www.realclimate.org/index.php/archives/2006/05/el-nino-global-warming/ RealClimate.org: ''El Niño and Global Warming (engl.)'' ] * [http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/ The El Nino Theme Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091106112619/http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/ |date=2009-11-06 }} Explains El Nino and La Nina, provides real time data, forecasts, animations, FAQ, impacts and more. * [http://www.elnino.noaa.gov NOAA El Nino Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219080451/http://www.elnino.noaa.gov/ |date=2015-02-19 }} * [http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/el-nino-story.html The El Nino Story] * [http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/ensostuff/ensoyears.shtml ENSO events 1951 — present] * [http://www.noaanews.noaa.gov/stories2004/s2317.htm NOAA announces 2004 El Niño] * [http://www.limaperunet.com/climate/climateall.html The Climate of Peru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304095831/http://www.limaperunet.com/climate/climateall.html |date=2012-03-04 }} * [http://www.bom.gov.au/lam/glossary/soid.htm Southern Oscillation Index (SOI)] * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/05_06/FLOW.HTM Эль-Ниньо-Ла-Нинья: механизмы формирования] * [http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&amp;s=121204000 Феномен Эль-Ниньо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305044037/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1158162&s=121204000 |date=2016-03-05 }} * 3 март, 2006 й. Халыҡ-ара Метеорология Ойошмаһы Ла-Нинья башланыуы тураһында хәбәр итте. [http://news.yahoo.com/s/nm/20060303/sc_nm/weather_un_nina_dc (Reuters/YahooNews)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090131233134/http://www.zn.ua/3000/3100/29222/ Эль-Ниньо һауа торошон яһай] [[Категория:Климат үҙгәреү]] [[Категория:Тропик метеорология]] [[Категория:Океанология]] [[Категория:Тәбиғәт күренештәре]] [[Категория:Климатология]] lgpub60g84s1i9gc0azpyfpd5myq5j5 0 94831 1299442 1291026 2026-06-19T11:23:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299442 wikitext text/x-wiki {{Карточка |стиль_тела = width: 23em; |класс_тела = vcard |название = |вверху = {{{Оригинальное|Юғары хоккей лигаһы — Ебәк юлы кубогы}}} |класс_вверху = nickname |стиль_вверху = font-style: normal |вверху2 = {{#if:{{{Текущий сезон|[[ЮХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә]]}}}|'''{{{Текущий сезон|[[ЮХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә]]}}}'''}} |стиль_вверху2 = font-style: normal |изображение = [[Файл:ВХЛ яңы лого.png]] |подпись = {{{Подпись|[[Шайбалы хоккей]]}}} |метка1 = Нигеҙләнгән: |текст1 = {{{Нигеҙләнгән|[[2009 йыл]]}}} |метка2 = Реорганизован: |текст2 = {{{Реорганизован|}}} |метка3 = Годы существования: |текст3 = {{{Существовал|}}} |метка4 = Илдәр: |текст4 = {{{Страна|{{Рәсәй}} [[Рәсәй]] (28)<br /> {{флагификация|Казахстан}} (3)<br /> {{флагификация|Ҡытай}} (3)<br /> {{флагификация|Үзбәкстан}} (1)}}} |метка5 = Регион: |текст5 = {{{Регион|[[Евразия]]}}} |метка6= Башлыҡ: |текст6 = {{{Руководитель|}}} |метка7 = Ваҡыт: |текст7 = {{{Ваҡыт|һәр йыл}}} |метка8 = Командалар һаны: |текст8 = {{{Кол-во команд|34}}} |метка9 = Халыҡ-ара турнирҙар: |текст9 = {{{Международные|}}} |метка10 = Выход в: |текст10 = {{{Выход в|}}} |метка11 = Выбывание в: |текст11 = {{{Выбывание в|}}} |метка12 = Ғәмәлдәге еңеүсе: |текст12 = {{{Действующий|[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа (Ҡарағанда)]] (2-се титул)}}} |метка13 = Титулдарҙың иң ҙур һаны: |текст13 = {{{Титулованный|[[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|Торос (Нефтекама)]] (3)}}} |метка14 = Рәсми сайт: |текст14 = {{{Сайт|http://www.vhlru.ru/}}} |текст15 = }} '''Юғары хоккей лигаһы — Ебәк юлы кубогы''', '''ЮХЛ''' ({{lang-ru|Высшая хоккейная лига — Кубок Шёлкового пути, ВХЛ}})<ref>[http://www.khl.ru/news/2010/6/22/27646.html Высшая хоккейная лига] // официальный сайт КХЛ</ref> — [[Континенталь хоккей лигаһы]]нан ҡала [[Рәсәй]]ҙәге һөнәри (профессиональ) хоккейҙың икенсе дивизионы. ЮХЛ ярыштарын «Юғары хоккей лигаһы» коммерцияға ҡарамаған партнерлыҡ ойоштора. 2010 йылға тиклем шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының юғары лигаһы көсө буйынса икенсе чемпионат була. 2009 йылдың 24 ноябрендә ойошторола. 2010 йылдың 22 мартында ЮХЛ клубтарының тәүге йыйылышы үтә. 2018 йылдан алып Лиганың исеменә «Ебәк юлы кубогы» тигән һүҙҙәр өҫтәлә. Юғары хоккей лигаһы составына Юғары хоккей лигаһы беренселеге лә керә. Юғары хоккей лигаһы беренселеге элек «Рәсәй хоккей лигаһы» тип атала ине. Лиганың күпселек командаларының [[Континенталь хоккей лигаһы]] клубтары менән бергә эшләү тураһында килешеүҙәре бар. ЮХЛ-дың ҡайһы бер командалары — КХЛ командаларының фарм-клубтары. Уйынсыларҙың КХЛ клубтарынан һәм кире күсеүҙәрҙән башҡа Йәштәр хоккей лигаһында сығыш яһаған КХЛ клубтарының йәштәр командаларынан күсеүҙәр һәм арендалар ҙа йыш күҙәтелә. Бынан тыш Юғары хоккей лигаһының ҡайһы бер клубтарының Йәштәр хоккей лигаһында йәштәр командалары һәм Юғары хоккей лигаһы беренселегендә үҙ фарм-клубтары бар. 2016 йылдың 28 июнендә [[Рәсәй хоккей федерацияһы|РХФ-ның]] идараһы ЮХЛ чемпионатын үткәреү хоҡуҡтарын үҙенә кире ала. Лигала 34 команда ҡатнаша: [[Рәсәй]]ҙән 27, Ҡытай менән [[Ҡаҙағстан]]дан өсөшәр һәм Үзбәкстандан бер клуб. Төп трофей — Владимир Петров исемендә Кубок. 2018 йылға тиклем төп трофей Братина Кубогы тип атала ине<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/143006/ ЮХЛ төп трофейы яңы исем ала]</ref>. Ҡаҙағстандан [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]] хоккей клубы чемпионаттың ғәмәлдәге чемпионы була, ә [[Торос (хоккей клубы)|«Торос»]] клубы — Братина кубогын иң күп тапҡыр яулаған команда. 2019 йылда лига составына Үзбәкстандан тәүге клуб керә. == Тарихы һәм лига составында үҙгәрештәр == [[Файл:ВХЛ лого.jpg|thumb|right|250px|ЮХЛ-дың 2017 йылға тиклем булған тәүге логотибы]] ;2010/2011 йылдар миҙгеле 2010 йылдың 30 июнендә Лигаға «[[Липецк (хоккей клубы)|Липецк]]» хоккей клубы инә<ref>[http://gorod48.ru/sport/news-35833.html ХК «Липецк» приняли в ВХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304131534/http://gorod48.ru/sport/news-35833.html |date=2016-03-04 }}</ref>, әммә финанс сәбәптәр арҡаһында команда чемпионатта ҡатнашыуҙан баш тарта, һәм 22 июлдә клуб лига составынан сығарыла<ref>[http://www.khl.ru/news/2010/7/22/27712.html «Липецк» не примет участия в чемпионате ВХЛ]</ref>. «[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]» һәм [[Крылья Советов (хоккей клубы)|«Крылья Советов»]] хоккей клубтарының лигаға инергә теләге бар<ref>[http://news.sport-express.ru/2010-06-22/369866 «Крылья Советов» и «Химик» пока не приняты в ВХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231030242/http://news.sport-express.ru/2010-06-22/369866/ |date=2013-12-31 }}</ref>, әммә уларҙың чемпионатта ҡатнашыу гарантиялары ныҡлы түгел. Бынан сығып, Юғары лига идараһы был командаларға бер йыл дауамындағы тайм-аут бирергә ҡарар итте<ref>[http://www.khl.ru/news/2010/6/30/27669.html Контуры Высшей лиги] // официальный сайт КХЛ</ref>. Аҙаҡтан ике «Крылья Советов» (профессиональ һәм йәштәр хоккей клубтары) ҡушыла, һәм берләштерелгән команда лига составына инә. Чемпионатта барлығы 20 команда ҡатнашты. ;2011/2012 йылдар миҙгеле 2011 йылдың 31 майында [[Мәскәү]]ҙә ЮХЛ-дың дөйөм йыйылышында лига составына Донецкиҙан «[[Донбасс (хоккей клубы)|Донбасс]]», [[Красноярск]]иҙан «[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]» һәм [[Клин (ҡала)|Клин]] ҡалаһынан "[[Титан (хоккей клубы)|Титан]] хоккей клубтары ҡабул ителә<ref>[http://news.sport-express.ru/2011-05-31/441773/ В ВХЛ вступили три новичка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606121052/http://news.sport-express.ru/2011-05-31/441773/ |date=2011-06-06 }}</ref><ref>[http://www.vhlonline.ru/materials/7473/ Высшая хоккейная лига пополнилась тремя клубами]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 28 июндә Мәскәүҙең «[[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]]» командаһының 2011/12 йылдар миҙгелендә ҡатнашмаясағы билдәле була<ref>[http://www.vhlonline.ru/materials/7576/ «Крылья Советов»: в списках не значатся]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.vhlonline.ru/materials/7587/ Смотрите, кто ушел]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 7 сентябрҙә булған авиаһәләкәт арҡаһында «[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]» хоккей клубының яңынан төҙөлгән командаһы был миҙгелде Юғары хоккей лигаһында үткәрә. Чемпионатта 23 команда ҡатнашты. ;2012/2013 йылдар миҙгеле 2012 йылдың яҙ айҙарында «[[Кубань (хоккей клубы)|Кубань]]» (Краснодар)<ref>[http://www.vhlru.ru/materials/20091/ Делегация ВХЛ посетила Краснодар]</ref>, «[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]» (Ҡарағанды)<ref>[http://www.vhlru.ru/materials/19084/ «Кубань» и «Сарыарка»: путь кандидатов.]</ref><ref>[http://www.vhlru.ru/materials/20039/ Делегация ВХЛ посетила Караганду]</ref>, «[[Буран (хоккей клубы)|Буран]]» (Воронеж)<ref>[http://www.vhlru.ru/materials/19192/ Делегация ВХЛ посетила Воронеж]</ref> и ТХК (Тверь)<ref>[http://www.vhlru.ru/materials/19358/ Делегация ВХЛ посетила Тверь]</ref> хоккей клубтары лигаға инеү өсөн заявкаларын тапшыра. 30 май бөтә дүрт кандидат та лига составына алына<ref name="four">[http://www.vhlru.ru/lenta/20363 В ВХЛ приняты четыре новых клуба]</ref>. Континенталь хоккей лигаһына күскән «[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]]» урынына уның фарм-клубы «[[Локомотив ЮХЛ]]» уйнай, ә «[[Челмет (хоккей клубы)|Мечел]]» хоккей клубы исемен «Челмет» тип үҙгәртә<ref name="four" />. 19 майҙа КХЛ-ға күсеү сәбәпле «Донбасс» Юғары лиганан сыға<ref name=autogenerated2>[http://www.hcdonbass.com/home/news/news/18400?lang=ru «Донбасс» вступает в КХЛ]</ref>. 14 июндә «[[Юность-Минск]]» 2012/2013 йылдар миҙгеленә лигаға инеү өсөн заявка бирә<ref>[http://www.championat.com/hockey/news-1215478-minskaja-junost-podala-zajavku-na-vstuplenie-v-vkhl.html Минская «Юность» подала заявку на вступление в ВХЛ]</ref>. 2 июлдә тауыш биреү һөҙөмтәһендә [[Белорусь|белорус]] командаһы ЮХЛ составына алына<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/20619/ В ВХЛ вступил белорусский клуб]</ref>. 13 сентябрҙә [[ХК ВМФ|ВМФ Хоккей клубы]] сығыш яһау урыны [[Санкт-Петербург]]ты [[Карелия]]ның Кондопога ҡалаһына алыштыра<ref>[http://www.hc-vmf.ru/news/pressa/more/?id=20 Глава КХЛ Медведев сыграл решающую роль в переезде ХК ВМФ — Воронов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023121057/http://www.hc-vmf.ru/news/pressa/more/?id=20 |date=2014-10-23 }}</ref>. Чемпионатта бөтәһе 27 команда ҡатнашты. ;2013/2014 йылдар миҙгеле 2013 йылдың 23 апрелендә Беларусь республикаһы хоккей федерацияһы «[[Юность-Минск]]» командаһын был миҙгелдә ҡатнашыуын теләмәй һәм команданы Белорус экстралигаһына күсерә. [[2013 йыл]]дың [[25 апрель]] көнөндә «[[Локомотив ЮХЛ|Локомотив]]» етәкселеге лига составынан сығыуын белдерҙе<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/33914/ В следующем сезоне «Локомотива» в ВХЛ не будет]</ref><ref>[http://hclokomotiv.ru/news/news/do_svidaniya_vyshka_/ ДО СВИДАНИЯ, «ВЫШКА»!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430085055/http://hclokomotiv.ru/news/news/do_svidaniya_vyshka_/ |date=2013-04-30 }}</ref>. [[2013 йыл]]дың [[30 май]] көнөндә Юғары хоккей лигаһы ултырышында ЮХЛ чемпионаты составына [[Липецк (хоккейный клуб)|«Липецк»]] хоккей клубы алына<ref>[http://hclipetsk.ru/news/742 ХК «Липецк» единогласно приняли в состав участников чемпионата ВХЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141542/http://hclipetsk.ru/news/742 |date=2016-03-04 }}</ref>. Чемпионатта барлығы 26 команда ҡатнашты. ;2014/2015 йылдар миҙгеле 2013/2014 йылдар миҙгеле тамамланғас лига эсенән «[[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]», «[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]» һәм «[[Титан (хоккей клубв)|Титан]]» хоккей клубтары сыға. 2014 йылдың 18 июлендә [[ҡазан]]дың «[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]» хоккей клубының инеүе иғлан ителә<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/47537/ В чемпионате ВХЛ выступят 24 команды: «Барс» с нами]</ref>. Чемпионатта 26 команда ҡатнашты. ;2015/2016 йылдар миҙгеле Миҙгел башланыр алдынан лиганан «[[Кубань (хоккей клубы)|Кубань]]» һәм «[[Липецк (хоккей клубы)|Липецк]]» командалары сыға. 2015 йылдың 24 июнендә «[[Звезда (хоккей клубы, Чехов)|Звезда]]», «[[Звезда-ВДВ]]» һәм «[[Химик (хоккей клубы)|Химик]]» хоккей клубтары лига составына инә<ref name="15/16">[http://www.vhlru.ru/lenta/67556/ ГЕРМАН СКОРОПУПОВ: ВХЛ ПОПОЛНЯТ ТРИ НОВЫХ КЛУБА, ЦСК ВВС НЕ ПРОШЕЛ ПО ТРЕБОВАНИЯМ РЕГЛАМЕНТА]</ref>. 2015 йылдың 3 июлендә «[[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл]]» командаһының кире ҡайтыуы тураһында иғлан ителә<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/67595/ ГЕРМАН СКОРОПУПОВ: ОБЩЕЕ ЧИСЛО КОМАНД В ВХЛ ВОЗРАСТЕТ С 24 ДО 26]</ref>. Чемпионатта бөтәһе 26 команда ҡатнаша. ;2016/2017 йылдар миҙгеле Үткән миҙгел тамамланғас, Рәсәй хоккей федерацияһы Юғары хоккей лигаһынан Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡтары үҙенә ала һәм РХФ артабан ошо турнирҙы үткәрәсәк. 2016 йылдың 26 май көнөндә клубтар бергә Спорт министрлығына һәм РХФ-ға хат яҙалар. Шунда улар ЮХЛ-ға Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡтарын кире ҡайтарырға тәҡдим итә<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/88508/ Обращение клубов ВХЛ]</ref>. РХФ-ла быға яуап ҡайтармайҙар. Герман Скоропупов командалаларға ЮХЛ беренселегенә күсергә тәҡдим итә, сөнки шул турнирҙы үткәреү хоҡуҡтары тағы ике йыл Юғары хоккей лигаһында була. Тик командалар быны эшләргә баҙнат итмәйҙәр, һәм Герман Скоропупов үҙенең вазифаһынан баш тарта<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/89059/ Обращение управляющего диреткора НП «ВХЛ»]</ref>. Лига составынан үткән миҙгел ваҡытында финанс мәсьәләләр арҡаһында төшөп ҡалған [[Звезда-ВДВ|«Звезда-ВДВ»]] хоккей клубы был миҙгелдә ҡатнашмаҫҡа хәл итә. Уның урынына Санкт-Петербургтан [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо»]] хоккей клубы ҡатнашыусылар исемлегенә керә<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/89590/ 2016/2017 йылдар миҙгелендә 26 команда ҡатнашасаҡ]</ref>. Командалар һаны үҙгәрмәй, ә «Ариада» хоккей клубы исемен «Ариада-НХ» тигәнгә алмаштыра. ;2017/2018 йылдар миҙгеле Лига составынан Һарытауҙан «Кристалл», Тверҙән ТХК, үткән миҙгелдең чемпионы Балашиханан «Динамо» һәм Волжск ҡалаһынан «Ариада-НХ» хоккей клубтары сыға. Улар урынына Учалынан [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|«Горняк»]], Һамарҙан ЦСК ВВС һәм Ҡытайҙан ике команда — «Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян» һәм «Ценг Тоу» хоккей клубтары килә. Шулай уҡ КХЛ-дан [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|«Металлург»]] хоккей клубы ҡыуылғас, был команда ЮХЛ-да сығышын дауам итә. Шулай уҡ бл миҙгелдән башлап лигала командалар составында 29 йәштән өлкәнерәк биш уйынсы ғына була ала<ref>[http://sport.business-gazeta.ru/article/199627/ Поход за трофеем 2.0. Пять вопросов о «Нефтянике» перед новым сезоном] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910140923/http://sport.business-gazeta.ru/article/199627/ |date=2017-09-10 }}</ref>. ;2018/2019 йылдар миҙгеле Миҙгел алдынан Түбәнге Тагилдан «Спутник» хоккей клубы финанс ауырлыҡтары булғанға ЮХЛ чемпионаты составынан сығырға була. Ә уның урынына Лигаға КХЛ-дан [[Югра (хоккей клубы)|«Югра»]] һәм [[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]], ЮХЛ беренселеге чемпионы «Тамбов» командалары килә. ЮХЛ чемпионатында 29 команда ҡатнаша. ;2019/2020 йылдар миҙгеле 2019 йылдың май айында ЮХЛ чемпионаты составына Тверҙән [[Динамо (хоккей клубы, Тверь)|«Динамо»]], Түбәнге Новгородтан [[Торпедо-Горький|«Торпедо-Горький»]], ЮХЛ беренселеге чемпионы Дондағы Ростовтан «Ростов», Ҡаҙағстандан [[Номад (хоккей клубы)|«Номад»]], Ҡытайҙан «КРС-Пекин» һәм Үзбәкстандан [[Хумо (хоккей клубы)|«Хумо»]] хоккей клубтары керә<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/292325/ СТРУКТУРА И КАЛЕНДАРЬ МАТЧЕЙ «ВХЛ — КУБКА ШЕЛКОВОГО ПУТИ» 2019/2020]</ref>. Ә лиганан «Саров» хоккей клубы үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата һәм турнирҙа ҡатнашмай. == Формат == 2012/2013 йылдар миҙгеленән башлап конференциялар һәм дивизиондар бөтөрөлә, һәм командалар бер ҙур таблицаға берләштерелә. Беренсе этапта 29 команда бер-береһе менән икешәр (бер — өйҙә, бер — ҡунаҡта) осрашыу үткәрә. Бөтәһе 56 уйын. Даими чемпионатты беренсе урында тамамлаған командаға Ебәк юлы кубогы 2018/2019 йылдар миҙгеленән алып бирелә. 2018 йылға тиклем өс мәрәйле система була. 2018/19 йылдар миҙгеленән алып ЮХЛ чемпионатында бар еңеү өсөн ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта йә буллитар серияһында еңелгәнгә бер мәрәй менән баһалайҙар. 2019/2020 йылдар миҙгеленән алып бөтә командалар дүрт дивизионға һәм ике конференцияға географик принцип буйынса бүленә. Һәр команда үҙ конференцияһындағы бар клубтар менән өйҙә һәм ҡунаҡта берешәр уйын уҙғара. Тағы ла бер дивизиондың командалары алдан билдәләнгән структура буйынса икенсе бер дивизиондың командалары менән ҡунаҡта йә өйҙә берешәр уйын уҙғара. Шулай уҡ А һәм B дивизионы командалары үҙ төркөмдәре эсендә тағы дүрт уйын уҙғара, C һәм D дивизиондары командалары тағы өҫтәмә алты матч уйнай. Тимәк, даими миҙгелдә һәр команда 54 уйында ҡатнаша. Дивизиондар еңеүселәре конференцияла тәүге ике урынды ала. Тәүге этап һөҙөмтәләре буйынса һәр конференциянан 8 иң яҡшы команда икенсе этапта ҡатнаша, улар «плей-офф» системаһы буйынса чемпионды билдәләй. Плей-оффтың тәүге этабында парҙар киләһе схема буйынса төҙөлә: беренсе конференцияһының иң көслө командаһы икенсе конференцияһының 8-се командаһы менән уйнай һәм артабан 2—7, 3—6 һәм 4—5. Сирекфиналға сыҡҡан командалар даими чемпионаттың дөйөм таблицаһы буйынса шулай уҡ дүрт парға бүленә: иң юғары команда иң түбәнгеһе менән уйнай. Бар сериялар бер команданың дүрт еңеүенә тиклем дауам итә. Чемпионға Владимир Петров кубогы бирелә. == Рус классикаһы == «[[ЮХЛ рус классикаһы]]» — Юғары хоккей лигаһының даими чемпионат сиктәрендә ҙур ретро-стилдә биҙәлгән стадионда асыҡ һауала үткән уйын.<ref>[http://www.vhlru.ru/materials/13312/ Ходовые термины]. ''ВХЛ''</ref> Тәүге уйын 2012 йылдың 17 февралендә Красноярскиҙә үтә: урындағы «Сокол» командаһына яңынан ойошторолған «Локомотив» хоккей клубы ҡунаҡҡа килә. Үткәрелгән асыҡ һауалағы бөтә уйындарҙың тик береһендә генә хужалар еңеүҙе яулай. {| class="wikitable" |- !Дата !Команда1 !Иҫәп !Команда2 !Стадион !Тамашасылар һаны |-align=center |[[17 февраль]] [[2012]] |[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|«Сокол»]]<br /><small>''[[Красноярск]]''</small> |'''2:3''' |'''[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|«Локомотив»]]'''<br /><small>''[[Ярославль]]''</small> |[[Үҙәк (стадион, Красноярск)|«Үҙәк» стадионы]], {{Флаг|Рәсәй}} [[Красноярск]] |16 100 |-align=center |[[19 ғинуар]] [[2014]] |[[Челмет (хоккей клубы)|«Челмет»]]<br /><small>''[[Силәбе]]''</small> |'''2:5''' |'''[[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]]'''<br /><small>''[[Тольятти]]''</small> |[[Үҙәк (стадион, Силәбе)|«Үҙәк» стадионы]], {{Флаг|Рәсәй}} [[Силәбе]] |9 200 |-align=center |[[14 февраль]] [[2015]] |[[Спутник (хоккей клубы, Түбәнге Тагил)|«Спутник»]]<br /><small>''[[Түбәнге Тагил]]''</small> |'''0:4''' |'''[[Южный Урал (хоккей клубы)|«Южный Урал»]]'''<br /><small>''[[Орск]]''</small> |[[Спутник (стадион, Түбәнге Тагил)|«Спутник» стадионы]], {{Флаг|Рәсәй}} [[Түбәнге Тагил]] |8 350 |-align=center |[[7 февраль]] [[2016]] |[[ТХК (хоккей клубы)|«ТХК»]]<br /><small>''[[Тверь]]''</small> |'''1:2 (ө.в.)''' |'''[[Буран (хоккей клубы)|«Буран»]]'''<br /><small>''[[Воронеж]]''</small> |[[Химик (стадион, Тверь)|«Химик» стадионы]], {{Флаг|Рәсәй}} [[Тверь]] |6 350 |-align=center |[[14 ғинуар]] [[2017]] |[[Динамо (хоккей клубы, Балашиха)|«Динамо» Б]]<br /><small>''[[Балашиха]]''</small> |'''1:3''' |'''[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|«Химик»]]'''<br /><small>''[[Воскресенск (Мәскәү өлкәһе)|Воскресенск]]''</small> |[[Легендалар паркы]], {{Флаг|Рәсәй}} [[Мәскәү]] |1 831 |-align=center |[[29 ғинуар]] [[2018]] |[[Зауралье (хоккей клубы)|«Зауралье»]]<br /><small>''[[Ҡурған]]''</small> |'''0:4''' |'''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]'''<br /><small>''[[Төмән]]''</small> |[[Үҙәк (стадион, Ҡурған)|«Үҙәк» стадионы]], {{Флаг|Рәсәй}} [[Ҡурған]] |3 400 |-align=center |[[29 декабрь]] [[2018]] |'''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]]'''<br /><small>''[[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]]''</small> |'''3:2 (Б)''' |[[Торос (хоккей клубы)|«Торос»]]<br /><small>''[[Нефтекама]]''</small> |Ҡала нефтселәр майҙаны, {{Флаг|Рәсәй}} [[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]] |5 214 |-align=center | |[[Рубин (хоккей клубы, Төмән)|«Рубин»]]'''<br /><small>''[[Төмән]]''</small> | | |{{Флаг|Рәсәй}} [[Төмән]] | |} == Клубтар == {{ПозКарта+|Россия|width=1200|float=center|caption=2019/2020 йылдар миҙгелендә Юғары хоккей лигаһы ҡатнашыусыларының урынлашыуы. |places= {{ПозКарта~|Россия|lat=55.790833|long=49.114444|background=#FFFFFF|label={{small|[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Россия|lat=51.674167|long=39.193611|background=#FFFFFF|label={{small|[[Буран (хоккей клубы)|Буран]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Россия|lat=53.181111|long=44.96 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=19|lon_deg= 58|lon_min=23|position=left|background=#FFFFFF|label={{small|[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]}}|mark=ButtonGreen.svg}} {{ПозКарта~|Россия|lat=52.505168|long=103.841366|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]}}|mark=ButtonBlack.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Россия|lat=55.4725 |long=65.260833|background=#FFFFFF|label={{small|[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]}}|mark=ButtonGreen.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.420381|long=37.516122|background=#FFFFFF|label={{small|[[Звезда (хоккей клубы, Чехов)|Звезда]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Россия|lat=56.84875 |long=53.227083|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]}}|mark=ButtonGreen.svg|position=top}} {{ПозКарта~|Россия|lat=58.024056|long=56.296222|background=#FFFFFF|label={{small|[[Молот-Прикамье]]}}|mark=ButtonGreen.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=53|lat_min=31|lon_deg= 49|lon_min=25|background=#FFFFFF|label={{small|[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Россия|lat=54.906667|long=52.291111|background=#FFFFFF|label={{small|[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]}}|mark=ButtonGreen.svg|position=bottom}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=51|lat_min=08|lon_deg=71|lon_min=26|background=#FFFFFF|label={{small|[[Номад (хоккей клубы)|Номад]]}}|mark=ButtonBlack.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Россия|lat=57.158333|long=65.513611|background=#FFFFFF|label={{small|[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]}}|mark=ButtonBlack.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Россия|lat=59.9342802|long=30.3350986|background=#FFFFFF|label={{small|[[СКА-Нева]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Россия|lat=59.9342802|long=30.3350986|background=#FFFFFF|label={{small|[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=51|lon_deg= 35|lon_min=55|background=#FFFFFF|label={{small|[[Динамо (хоккей клубы, Тверь)|Динамо Т]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Россия|lat=49.790833|long=73.136111|background=#FFFFFF|label={{small|[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]}}|mark=ButtonBlack.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Россия|lat=56.050494|long=92.8947 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]}}|mark=ButtonBlack.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=52|lat_min=43|lon_deg=41|lon_min=26|background=#FFFFFF|label={{small|[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=top}} {{ПозКарта~|Россия|lat=56.089167|long=54.24 |background=#FFFFFF|label={{small|[[Торос (хоккей клубы)|Торос]]}}|mark=ButtonGreen.svg|position=}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg = 56|lon_deg = 44|lat_min = 19|lon_min =0|background=#FFFFFF|label={{small|[[Торпедо-Горький]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Россия|lat=49.956556|long=82.615806|background=#FFFFFF|label={{small|[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]}}|mark=ButtonBlack.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Россия|lat=54.616667|long=39.716667|background=#FFFFFF|label={{small|[[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=47|lat_min=14|lon_deg=39|lon_min=42|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]}}|mark=ButtonBlue.svg|position=left}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=09|lon_deg=61|lon_min=24|background=#FFFFFF|label={{small|[[Челмет]]}}|mark=ButtonGreen.svg|position=bottom}} {{ПозКарта~|Россия|lat=51.234444|long=58.481639|background=#FFFFFF|label={{small|[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]}}|mark=ButtonGreen.svg|position=}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat_deg=53|lat_min=11|lon_deg= 50|lon_min=07|position=left|background=#FFFFFF|label={{small|[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]}}|mark=ButtonBlue.svg}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=53|lat_min=45|lon_deg= 87|lon_min=07|background=#FFFFFF|position=right|label={{small|[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]}}|mark=ButtonBlack.svg}} {{ПозКарта~|Рәсәй|lat=55.323633|long=38.667829|background=#FFFFFF|label={{small|[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=right}} {{ПозКарта~|Россия|lat=61|long=69|background=#FFFFFF|label={{small|[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]}}|mark=ButtonBlack.svg|position=right}} <div style="position:absolute; z-index:1; top:1px; right:1px;"> {{ПозКарта+|Ҡытай|caption=Ҡытай командалары|width=260|float=|places= {{ПозКарта~|Ҡытай|lat_deg = 39|lat_min = 59|lon_deg = 117|lon_min = 09|background=#FFFFFF|label={{small|[[КРС-Пекин]]<br>[[ОРДЖИ (хоккей клубы)|ОРДЖИ]]}}|mark=ButtonRed.svg}} {{ПозКарта~|Ҡытай|lat_deg = 43|lon_deg = 126|lat_min = 52 |lon_min = 34|background=#FFFFFF|label={{small|[[Ценг Тоу]]}}|mark=ButtonRed.svg|position=bottom}} }}</div> <div style="position:absolute; z-index:1; bottom:1px; right:1px;"> {{ПозКарта+|Үзбәкстан|caption=Үзбәкстан клубы|width=260|float=|places= {{ПозКарта~|Үзбәкстан|lat_deg = 41|lat_min = 18|lon_deg = 69|lon_min = 16|background=#FFFFFF|label={{small|[[Хумо (хоккей клубы)|Хумо]]}}|mark=ButtonRed.svg}} }}</div> }} === 2019/20 йылдар миҙгеле клубтары === {| class="wikitable" ! style="background:gold; text-align:center" colspan=9 | <span style="color:white;">Конференция 1</span> |- ! style="background: #eeeeee; text-align:center;" width="12%" | Дивизион ! style="background: #eeeeee; text-align:center;" width="12%" | Команда ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="13%" | Ҡала ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="17%" | Арена <small>(һыйҙырырлығы)</small> ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="17%" | [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]] командаһы ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="19%" | Фарм-командаһы ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="5%" | Нигеҙләнә ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="5%" | ЮХЛ-да |- !style="background:red; text-align:center" rowspan=9 | <span style="color:white;">Дивизион А</span> | '''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]]''' | {{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]] | [[Юбилейный (спорт комплексы, Санкт-Петербург)|«Юбилейный» СК]] <small>(6 300)</small> |[[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|«Витязь» Подольск]] |[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» Санкт-Петербург]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 2016 | align="center" | 2016 |- | '''[[Динамо (хоккей клубы, Тверь)|Динамо Т]]''' | {{Флаг России}} [[Тверь]] | [[Юбилейный (спорт һарайы, Тверь)|«Юбилейный» СҺ]] <small>(2 000)</small> |[[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо» Мәскәү]] |[[Динамо (йәштәр хоккей клубы, Тверь)|«Динамо» Тверь]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 2019 | align="center" | 2019 |- |'''[[Звезда (хоккей клубы, Мәскәү)|Звезда]]''' |{{Флаг России}} [[Мәскәү]] |[[В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боҙ спорт комплексы|ЦСКА БСК]] <small>(5 600)</small> |[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА Мәскәү]] |[[Красная Армия (хоккей клубы)|«Красная Армия» Мәскәү]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 2015 | align="center" | 2015 |- | '''[[КРС-Пекин]]''' | {{Ҡытай флагы}} [[Пекин]] | [[Шоуган Арена]] <small>(3 000)</small> | | | align="center" | 2019 | align="center" | 2019 |- | '''[[ОРДЖИ]]''' | {{Ҡытай флагы}} [[Пекин]] | [[Beijing Aozhong Ice Rink]] <small>(1 000)</small> |[[Куньлунь Ред Стар|«Куньлунь Ред Стар» Пекин]] |[[ОЭРДЖИ Юниор|«ОЭРДЖИ Юниор» Пекин]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 2017 | align="center" | 2017 |- | '''[[СКА-Нева]]''' | {{Флаг России}} [[Санкт-Петербург]] | [[Хоккей ҡаласығы (Санкт-Петербург)|«Хоккей ҡаласығы»]] <small>(1 000)</small> | [[СКА (хоккей клубы)|СКА Санкт-Петербург]] | [[СКА-1946|«СКА-1946» Санкт-Петербург]] <small>(ЙХЛ)</small><br>[[СКА-Варяги (хоккей клубы)|«СКА-Варяги» Санкт-Петербург]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 2008 | align="center" | 2010 |- | '''[[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]]''' | {{Флаг России}} [[Воскресенск (Мәскәү өлкәһе)|Воскресенск]] | [[Подмосковье (спорт һарайы)|«Подмосковье» СҺ]] <small>(4 000)</small> |[[Спартак (хоккей клубы, Мәскәү)|«Спартак» Мәскәү]] |[[Спартак (йәштәр хоккей клубы)|«Спартак» Мәскәү]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 1953 | align="center" | 2010, 2015 |- | '''[[Хумо (хоккей клубы)|Хумо]]''' | {{Флаг Узбекистана}} [[Ташкент]] | [[Хумо Арена]] <small>(12 500)</small> | | | align="center" | 2018 | align="center" | 2019 |- |'''[[Ценг Тоу (хоккей клубы)|Ценг Тоу]]''' |{{Ҡытай флагы}} [[Цзилинь]] |[[Цзилинь Тиюйгуань]] <small>(5 000)</small> | | | align="center" | 2017 | align="center" | 2017 |- !style="background:blue; text-align:center" rowspan=9 | <span style="color:white;">Дивизион B</span> | '''[[Барс (хоккей клубы)|Барс]]''' | {{Флаг России}} [[Ҡазан]] | [[Ҡазан (спорт һарайы)|Ҡазан СҺ]] <small>(3 523)</small> | [[Аҡ Барс (хоккей клубы)|«Аҡ Барс» Ҡазан]] | [[Ирбис (хоккей клубы)|«Ирбис» Ҡазан]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 2009 | align="center" | 2014 |- | '''[[Буран (хоккей клубы)|Буран]]''' | {{Флаг России}} [[Воронеж]] | [[Юбилейный (спорт һарайы, Воронеж)|«Юбилейный» СҺ]] <small>(3 040)</small> |[[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|«Локомотив» Ярославль]] |[[Россошь (хоккей клубы)|«Россошь» Россошь]] <small>(МЙХЛ)</small> | align="center" | 1977 | align="center" | 2012 |- | '''[[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]]''' | {{Флаг России}} [[Пенза]] | [[Дизель-Арена]] <small>(5 500)</small> | |[[Дизелист (йәштәр хоккей клубы, Пенза)|«Дизелист» Пенза]] <small>(МЙХЛ)</small> | align="center" | 1948 | align="center" | 2010 |- |'''[[Лада (хоккей клубы)|Лада]]''' |{{Рәсәй флагы}} [[Тольятти]] |[[Лада-Арена]] <small>(6 000)</small> | |[[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|«Кристалл»]] <small>(ЮХЛ-Б)</small><br>[[Ладья (хоккей клубы)|«Ладья» Тольятти]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 1976 | align="center" | 2018 |- | '''[[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]]''' | {{Флаг России}} [[Дондағы Ростов]] | [[Айс Арена]] <small>(442)</small> | | | align="center" | 2004 | align="center" | 2019 |- | '''[[Рязань (хоккей клубы)|Рязань]]''' | {{Флаг России}} [[Рязань]] | [[«Олимпийский» (спорт hарайы, Рязань)|«Олимпийский» СҺ]] <small>(2 700)</small> | |[[Рязань (йәштәр хоккей клубы)|«Рязань» Рязань]] <small>(МЙХЛ)</small><br>[[Челны (хоккей клубы)|«Челны» Яр Саллы]] <small>(ЮХЛ-Б)</small> | align="center" | 1955 | align="center" | 2010 |- | '''[[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]]''' | {{Флаг России}} [[Тамбов]] | [[Кристалл (боҙло спорт һарайы)|«Кристалл» БСҺ]] <small>(1 500)</small> | [[Сочи (хоккей клубы)|«Сочи»]] | | align="center" | 2000 | align="center" | 2018 |- | '''[[Торпедо-Горький]]''' |{{Флаг России}} [[Түбәнге Новгород]] |[[В. Коноваленко исемендә спорт һарайы|В. Коноваленко ис. СҺ]] <small>(4 200)</small> |[[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо» Түбәнге Новгород]] |[[Чайка (хоккей клубы)|«Чайка» Түбәнге Новгород]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 2019 | align="center" | 2019 |- | '''[[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]]''' | {{Флаг России}} [[Һамар]] | [[Кристалл (боҙ һарайы, Һамар)|«Кристалл» БҺ]] <small>(473)</small> | [[Нефтехимик (хоккей клубы)|«Нефтехимик» Түбәнге Кама]] | [[Реактор (хоккей клубы)|«Реактор» Түбәнге Кама]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 1950 | align="center" | 2017 |- ! style="background:orange; text-align:center" colspan=9 | <span style="color:white;">Конференция 2</span> |- ! style="background: #eeeeee; text-align:center;" width="12%" | Дивизион ! style="background: #eeeeee; text-align:center;" width="12%" | Команда ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="13%" | Ҡала ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="17%" | Арена <small>(һыйҙырырлығы)</small> ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="17%" | [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]] командаһы ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="19%" | Фарм-командаһы ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="5%" | Нигеҙләнә ! style="background: #eeeeee;text-align:center;" width="5%" | ЮХЛ-да |- !style="background:green; text-align:center" rowspan=8 | <span style="color:white;">Дивизион C</span> | '''[[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]]''' | {{Флаг России}} [[Учалы]] | [[Горняк (боҙло арена)|«Горняк» БА]] <small>(1 500)</small> | [[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист» Екатеринбург]] | [[Авто (хоккей клубы)|«Авто» Екатеринбург]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 2012 | align="center" | 2017 |- | '''[[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]]''' | {{Флаг России}} [[Ҡурған]] | [[Н. В. Парышев исемендә боҙло спорт һарайы|Н. В. Парышев ис. БСҺ]] <small>(2 500)</small> | [[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|«Металлург» Магнитогорск]] | [[Юниор (хоккей клубы, Ҡурған)|«Юниор» Ҡурған]] <small>(ЮХЛ-Б)</small> | align="center" | 1962 | align="center" | 2010 |- | '''[[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]''' | {{Флаг России}} [[Ижевск]] | [[Ижсталь (боҙло һарай)|«Ижсталь» БҺ]] <small>(3 900)</small> | [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард» Омск]] | [[Прогресс (хоккей клубы, Глазов)|«Прогресс» Глазов]] <small>(МЙХЛ)</small> | align="center" | 1959 | align="center" | 2010 |- | '''[[Молот-Прикамье]]''' | {{Флаг России}} [[Пермь]] | [[Молот (универсаль спорт һарайы, Пермь)|«Молот» УСҺ]] <small>(6 000)</small> | |[[АК59 (хоккей клубы)|«АК59» Пермь]] <small>(МЙХЛ)</small> | align="center" | 1948 | align="center" | 2010 |- |'''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]]''' | {{Флаг России}} [[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]] | [[Юбилейный (спорт һарайы, Әлмәт)|«Юбилейный» СҺ]] <small>(2 200)</small> | |[[Спутник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Спутник» Әлмәт]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 1965 | align="center" | 2010 |- | '''[[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|Торос]]''' | {{Флаг России}} [[Нефтекама]] | [[Нефтекама боҙ һарайы]] <small>(2 100)</small> |[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» Өфө]] |[[Толпар (хоккей клубы)|«Толпар» Өфө]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 1988 | align="center" | 2010 |- | '''[[Челмет]]''' | {{Флаг России}} [[Силәбе]] | [[Юность (спорт hарайы, Челябинск)|«Юность» СҺ]] <small>(3 650)</small> |[[Трактор (хоккей клубы)|«Трактор» Силәбе]] |[[Белые Медведи|«Белые Медведи» Силәбе]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 1948 | align="center" | 2010 |- | '''[[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]]''' | {{Флаг России}} [[Орск]] | [[Юбилейный (спорт hарайы, Орск)|«Юбилейный» СҺ]] <small>(4 500)</small> | |[[Ырымбур (хоккей клубы)|«Ырымбур»]] <small>(ЮХЛ-Б)</small><br />[[Сарматы (хоккей клубы)|«Сарматы» Ырымбур]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 1958 | align="center" | 2010 |- |style="background:black; text-align:center" rowspan=8 | <span style="color:white;">Дивизион D</span> | '''[[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]''' | {{Флаг России}} [[Ангарск]] | [[Ермак (спорт һарайы)|Арена Ермак]] <small>(6 900)</small> | [[Адмирал (хоккей клубы)|«Адмирал» Владивосток]] | | align="center" | 1958 | align="center" | 2010 |- |'''[[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]]''' |{{Рәсәй флагы}} [[Новокузнецк]] |[[Кузнецких Металлургов спорт һарайы|«Кузнецких Металлургов» СҺ]] <small>(7 533)</small> | [[Себер (хоккей клубы)|«Себер» Новосибирск]] |[[Кузнецкие Медведи|«Кузнецкие Медведи» Новокузнецк]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 1949 | align="center" | 2017 |- | '''[[Номад (хоккей клубы)|Номад]]''' | {{Флаг Казахстана}} [[Астана]] | [[Ҡаҙағстан (спорт һарайы)|«Ҡаҙағстан» СҺ]] <small>(4 070)</small> | [[Барыҫ (хоккей клубы)|«Барыҫ» Астана]] | [[Снежные Барсы (хоккей клубы)|«Снежные Барсы» Астана]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 2007 | align="center" | 2019 |- | '''[[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]]''' | {{Флаг России}} [[Төмән]] | [[Спорт һарайы (Төмән)|Төмән СҺ]] <small>(3 300)</small> | |[[Тюменский Легион|«Тюменский Легион» Төмән]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 1959 | align="center" | 2010 |- | '''[[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]]''' | {{Флаг России}} [[Красноярск]] |[[Платинум Арена (Красноярск)|Платинум Арена]] <small>(2 600)</small> |[[Амур (хоккей клубы)|«Амур» Хабаровск]] | [[Красноярские Рыси (хоккей клубы)|«Красноярские Рыси» Красноярск]] <small>(ЮХЛ-Б) | align="center" | 1977 | align="center" | 2011 |- | '''[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]''' | {{Флаг Казахстана}} [[Усть-Каменогорск]] | [[Борис Александров ис. спорт һарайы|Б.Александров ис. СҺ]] <small>(4 400)</small> | |[[Алтай (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Алтай» Усть-Каменогорск]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 1955 | align="center" | 2010 |- | '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]]''' | {{Флаг Казахстана}} [[Ҡарағанды]] | [[Ҡарағанды-Арена|«Ҡарағанды-Арена»]] <small>(5 500)</small> | | | align="center" | 2006 | align="center" | 2012 |- |'''[[Югра (хоккей клубы)|Югра]]''' |{{Рәсәй флагы}} [[Ханты-Мансийск]] |[[Арена-Югра]] <small>(5 500)</small> | |[[Мамонты Югры (хоккей клубы)|«Мамонты Югры» Ханты-Мансийск]] <small>(ЙХЛ)</small> | align="center" | 2006 | align="center" | 2018 |- |} == Еңеүселәр таблицаһы == {|class="wikitable" |- align ="center" !rowspan="2"|Сезон !rowspan="2"| [[Петров кубогы]] еңеүсе !rowspan="2"|Финалист !rowspan="2"|Даими миҙгел еңеүсеһе !rowspan="2"|Асыш кубогы !colspan="3"|Рәсәй беренселеге миҙалсылары |- align ="center" |[[Файл:Gold medal icon.svg]] |[[Файл:Silver medal icon.svg]] |[[Файл:Bronze medal icon.svg]] |-align ="center" |[[ЮХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]] |'''{{Флаг|Россия}} [[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]''' |{{Флаг|Россия}} '''''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]]''''' |{{Флаг|Россия}} ''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]'' |{{Флаг|Россия}} [[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]] |'''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]''' |'''''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]]''''' |''[[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]]'' |-align ="center" |[[ЮХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]] |'''{{Флаг|Россия}} [[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]]''' |{{Флаг|Россия}} '''''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]''''' |{{Флаг|Россия}} ''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]'' |{{Флаг|Россия}} [[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]] |'''[[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]]''' |'''''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]''''' |''[[Дизель (хоккей клубы)|«Дизель»]]'' |-align ="center" |[[ЮХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]] ||'''{{Флаг|Россия}} [[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]]''' ||{{Флаг|Казахстан}} '''''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]''''' ||{{Флаг|Казахстан}} ''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]'' |{{Рәсәй флагы}} [[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]] |'''[[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]]''' |'''''[[Буран (хоккей клубы)|«Буран»]]''''' |''[[Ариада (хоккей клубы)|«Ариада»]]'' |-align ="center" |[[ЮХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]] ||{{Флаг|Казахстан}} '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]''' |{{Флаг|Россия}} '''''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]''''' |{{Рәсәй флагы}} ''[[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]]'' |{{Рәсәй флагы}} [[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]] |'''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]''' | '''''[[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]]''''' |''[[Молот-Прикамье|«Молот-Прикамье»]]'' |-align ="center" |[[ЮХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]] ||'''{{Флаг|Россия}} [[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]]''' ||{{Флаг|Россия}} '''''[[Ижсталь (хоккей клубы)|«Ижсталь»]]''''' |{{Флаг|Казахстан}} ''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]'' |{{Флаг|Казахстан}} [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]] |'''[[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]]''' |'''''[[Ижсталь (хоккей клубы)|«Ижсталь»]]''''' |''[[ТХК]]'' |-align ="center" |[[ЮХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] |{{Флаг|Россия}} '''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]]''' |'''''{{Рәсәй флагы}} [[Ижсталь (хоккей клубы)|«Ижсталь»]]''''' |{{Рәсәй флагы}} ''[[ТХК]]'' |{{Рәсәй флагы}} [[Ижсталь (хоккей клубы)|«Ижсталь»]] |'''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]]''' |'''''[[Ижсталь (хоккей клубы)|«Ижсталь»]]''''' |''[[ТХК]]'' |-align ="center" |[[ЮХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] |{{Рәсәй флагы}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Балашиха)|«Динамо» Б]]''' |{{Ҡаҙағстан флагы}} '''''[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Торпедо»]]''''' |{{Ҡаҙағстан флагы}} ''[[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|«Торпедо»]]'' |{{Флаг|Россия}} [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]] |'''[[Динамо (хоккей клубы, Балашиха)|«Динамо» Б]]''' |'''''[[Зауралье (хоккей клубы)|«Зауралье»]]''''' |''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]'' |-align ="center" |[[ЮХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] |{{Рәсәй флагы}} '''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]''' |{{Рәсәй флагы}} '''''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева»]]''''' |{{Флаг|Россия}} ''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]'' |{{Флаг|Россия}} [[Зауралье (хоккей клубы)|«Зауралье»]] |'''[[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]]''' |'''''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева»]]''''' |''[[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|«Нефтяник»]]'' |-align ="center" |[[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] |{{Флаг|Казахстан}} '''[[Һарыарҡа (хоккей клубы)|«Һарыарҡа»]]''' |{{Флаг|Россия}} '''''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]''''' |{{Флаг|Россия}} ''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева»]]'' |{{Флаг|Россия}} [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|«Динамо» СПб]] |'''[[Рубин (хоккей клубы)|«Рубин»]]''' |'''''[[СКА-Нева (хоккей клубы)|«СКА-Нева»]]''''' |''[[Торос (хоккей клубы, Нефтекама)|«Торос»]]'' |-align ="center" |[[ЮХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] | | | | | | | |} == Командаларҙың лигала сығыш яһауы == 2010 йылда лига ойошторолғандан бирле ЮХЛ чемпионаттарында 48 команда ҡатнаша. Тик [[Нефтекама]]нан [[Торос (хоккей клубы)|«Торос»]] ЮХЛ-дың барлыҡ туғыҙ чемпионатында ла плей-офф ярыштарына эләгә. Таблицала ЮХЛ-дың һәр миҙгелендәге чемпионаттың даими өлөшөндә (һан менән — турнир таблицаһындағы урыны) һәм плей-оффта (ете төрлө төҫ менән) командаларҙың сығыш яһау һөҙөмтәләре күрһәтелгән. {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable" style="font-size: 80%;" |- ! Команда ! [[ЮХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2011]] ! [[ЮХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2012]] ! [[ЮХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2013]] ! [[ЮХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2014]] ! [[ЮХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2015]] ! [[ЮХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2016]] ! [[ЮХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2017]] ! [[ЮХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2018]] ! [[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2019]] ! [[ЮХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2020]] |- align="center" |align="left"| [[Һарыарҡа (хоккей клубы)|Һарыарҡа]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 4 | bgcolor="#cfffcf" | 1 | bgcolor="#cfffcf" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 3 | bgcolor="#b0d8ff" | 4 | bgcolor="#ffcfcf" | 10 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]] | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#cff8ff" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 11 | bgcolor="#B6CDE5" | 19 | bgcolor="#cfffcf" | 10 | bgcolor="#B6CDE5" | 17 | bgcolor="#ffffbf" | 4 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[СКА-Нева]] | bgcolor="#cff8ff" | 11 | bgcolor="#b0d8ff" | 11 | bgcolor="#B6CDE5" | 18 | bgcolor="#B6CDE5" | 25 | bgcolor="#B6CDE5" | 21 | bgcolor="#b0d8ff" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#cfffcf" | 1 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Торос (хоккей клубы)|Торос]] | bgcolor="#cfffcf" | 2 | bgcolor="#ffcfcf" | 2 | bgcolor="#ffcfcf" | 3 | bgcolor="#cfffcf" | 1 | bgcolor="#ffcfcf" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 3 | bgcolor="#b0d8ff" | 5 | bgcolor="#cff8ff" | 10 | bgcolor="#cfffcf" | 3 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)|Нефтяник]] | bgcolor="#ffffbf" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#b0d8ff" | 4 | bgcolor="#b0d8ff" | 10 | bgcolor="#B6CDE5" | 19 | bgcolor="#ffcfcf" | 4 | bgcolor="#b0d8ff" | 11 | bgcolor="#cfffcf" | 3 | bgcolor="#cff8ff" | 2 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Звезда (хоккей клубы, Чехов)|Звезда]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 21 | bgcolor="#b0d8ff" | 14 | bgcolor="#b0d8ff" | 12 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Зауралье (хоккей клубы)|Зауралье]] | bgcolor="#b0d8ff" | 10 | bgcolor="#B6CDE5" | 16 | bgcolor="#B6CDE5" | 25 | bgcolor="#B6CDE5" | 26 | bgcolor="#b0d8ff" | 9 | bgcolor="#b0d8ff" | 11 | bgcolor="#cfffcf" | 8 | bgcolor="#cfffcf" | 5 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Сокол (хоккей клубы, Красноярск)|Сокол]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 18 | bgcolor="#B6CDE5" | 24 | bgcolor="#b0d8ff" | 16 | bgcolor="#B6CDE5" | 22 | bgcolor="#B6CDE5" | 18 | bgcolor="#b0d8ff" | 9 | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 12 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Лада (хоккей клубы)|Лада]] | bgcolor="#B6CDE5" | 20 | bgcolor="#b0d8ff" | 13 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#b0d8ff" | 12 | bgcolor="#dfdfdf" | К | bgcolor="#dfdfdf" | К | bgcolor="#dfdfdf" | К | bgcolor="#dfdfdf" | К | bgcolor="#b0d8ff" | 5 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Югра (хоккей клубы)|Югра]] | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#b0d8ff" | 7 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Химик (хоккей клубы, Воскресенск)|Химик]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 24 | bgcolor="#B6CDE5" | 23 | bgcolor="#b0d8ff" | 15 | bgcolor="#b0d8ff" | 9 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Металлург (хоккей клубы, Новокузнецк)|Металлург]] | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#dfdfdf" |К | bgcolor="#cff8ff" | 13 | bgcolor="#b0d8ff" | 11 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Рязань (хоккей клубы)|ХК Рязань]] | bgcolor="#b0d8ff" | 15 | bgcolor="#B6CDE5" | 21 | bgcolor="#B6CDE5" | 27 | bgcolor="#B6CDE5" | 21 | bgcolor="#b0d8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 2 | bgcolor="#b0d8ff" | 15 | bgcolor="#B6CDE5" | 22 | bgcolor="#b0d8ff" | 13 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Динамо (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Динамо СПб]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#cff8ff" | 12 | bgcolor="#ffcfcf" | 1 | bgcolor="#b0d8ff" | 14 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Ценг Тоу]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#b0d8ff" | 14 | bgcolor="#b0d8ff" | 15 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Южный Урал (хоккей клубы)|Южный Урал]] | bgcolor="#b0d8ff" | 6 | bgcolor="#b0d8ff" | 4 | bgcolor="#b0d8ff" | 5 | bgcolor="#cff8ff" | 7 | bgcolor="#B6CDE5" | 18 | bgcolor="#B6CDE5" | 17 | bgcolor="#B6CDE5" | 21 | bgcolor="#b0d8ff" | 11 | bgcolor="#b0d8ff" | 16 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Барс (хоккей клубы)|Барс]] | bgcolor="#dfdfdf" | Й | bgcolor="#dfdfdf" | Й | bgcolor="#dfdfdf" | Й | bgcolor="#dfdfdf" | Й | bgcolor="#B6CDE5" | 24 | bgcolor="#B6CDE5" | 23 | bgcolor="#B6CDE5" | 22 | bgcolor="#B6CDE5" | 18 | bgcolor="#B6CDE5" | 17 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]] | bgcolor="#b0d8ff" | 9 | bgcolor="#b0d8ff" | 8 | bgcolor="#b0d8ff" | 14 | bgcolor="#b0d8ff" | 11 | bgcolor="#b0d8ff" | 15 | bgcolor="#b0d8ff" | 9 | bgcolor="#ffffbf" | 1 | bgcolor="#b0d8ff" | 7 | bgcolor="#B6CDE5" | 18 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[ЦСК ВВС (хоккей клубы, Һамар)|ЦСК ВВС]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 27 | bgcolor="#B6CDE5" | 19 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Челмет]]* | bgcolor="#B6CDE5" | 13 | bgcolor="#cff8ff" | 10 | bgcolor="#B6CDE5" | 20 | bgcolor="#B6CDE5" | 18 | bgcolor="#b0d8ff" | 16 | bgcolor="#b0d8ff" | 16 | bgcolor="#B6CDE5" | 18 | bgcolor="#B6CDE5" | 20 | bgcolor="#B6CDE5" | 20 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Дизель (хоккей клубы)|Дизель]] | bgcolor="#cfffcf" | 7 | bgcolor="#cfffcf" | 5 | bgcolor="#b0d8ff" | 16 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#cff8ff" | 10 | bgcolor="#B6CDE5" | 20 | bgcolor="#B6CDE5" | 19 | bgcolor="#B6CDE5" | 19 | bgcolor="#B6CDE5" | 21 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Буран (хоккей клубы)|Буран]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#cfffcf" | 7 | bgcolor="#cff8ff" | 9 | bgcolor="#b0d8ff" | 7 | bgcolor="#b0d8ff" | 5 | bgcolor="#B6CDE5" | 25 | bgcolor="#B6CDE5" | 25 | bgcolor="#B6CDE5" | 22 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Тамбов (хоккей клубы)|Тамбов]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 23 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Горняк (хоккей клубы, Учалы)|Горняк]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 23 | bgcolor="#B6CDE5" | 24 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]] | bgcolor="#B6CDE5" | 16 | bgcolor="#B6CDE5" | 19 | bgcolor="#B6CDE5" | 26 | bgcolor="#B6CDE5" | 19 | bgcolor="#ffffbf" | 2 | bgcolor="#ffffbf" | 10 | bgcolor="#b0d8ff" | 16 | bgcolor="#B6CDE5" | 21 | bgcolor="#B6CDE5" | 26 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Молот-Прикамье]] | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#b0d8ff" | 12 | bgcolor="#cff8ff" | 13 | bgcolor="#cfffcf" | 2 | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#b0d8ff" | 15 | bgcolor="#B6CDE5" | 17 | bgcolor="#b0d8ff" | 16 | bgcolor="#B6CDE5" | 27 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]] | bgcolor="#cff8ff" | 8 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0d8ff" | 8 | bgcolor="#B6CDE5" | 17 | bgcolor="#cff8ff" | 12 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#b0d8ff" | 13 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#B6CDE5" | 28 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[ОРДЖИ]]** | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 24 | bgcolor="#B6CDE5" | 29 | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[КРС-Пекин]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Торпедо-Горький]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Динамо (хоккей клубы, Тверь)|Динамо Т]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Номад (хоккей клубы)|Номад]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Ростов (хоккей клубы)|Ростов]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Хумо (хоккей клубы)|Хумо]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#ffffff" | |- align="center" |align="left"| [[Саров (хоккей клубы)|ХК Саров]] | bgcolor="#b0d8ff" | 5 | bgcolor="#B6CDE5" | 17 | bgcolor="#b0d8ff" | 15 | bgcolor="#B6CDE5" | 20 | bgcolor="#B6CDE5" | 23 | bgcolor="#b0d8ff" | 13 | bgcolor="#B6CDE5" | 20 | bgcolor="#b0d8ff" | 9 | bgcolor="#B6CDE5" | 25 | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Спутник (хоккей клубы, Түбәнге Тагил)|Спутник]] | bgcolor="#b0d8ff" | 12 | bgcolor="#b0d8ff" | 14 | bgcolor="#cff8ff" | 6 | bgcolor="#B6CDE5" | 24 | bgcolor="#b0d8ff" | 13 | bgcolor="#b0d8ff" | 14 | bgcolor="#cff8ff" | 4 | bgcolor="#B6CDE5" | 26 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Динамо (хоккей клубы, Балашиха)|Динамо Бшх]] | bgcolor="#B6CDE5" | 19 | bgcolor="#B6CDE5" | 20 | bgcolor="#b0d8ff" | 11 | bgcolor="#b0d8ff" | 13 | bgcolor="#B6CDE5" | 17 | bgcolor="#cff8ff" | 12 | bgcolor="#ffcfcf" | 6 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[ТХК]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 19 | bgcolor="#b0d8ff" | 8 | bgcolor="#cfffcf" | 3 | bgcolor="#cfffcf" | 1 | bgcolor="#b0d8ff" | 7 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Ариада-НХ]] | bgcolor="#b0d8ff" | 18 | bgcolor="#b0d8ff" | 9 | bgcolor="#cfffcf" | 12 | bgcolor="#b0d8ff" | 14 | bgcolor="#B6CDE5" | 20 | bgcolor="#B6CDE5" | 22 | bgcolor="#B6CDE5" | 24 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Кристалл (хоккей клубы, Һарытау)|Кристалл Һр]] | bgcolor="#cff8ff" | 17 | bgcolor="#B6CDE5" | 23 | bgcolor="#B6CDE5" | 21 | bgcolor="#B6CDE5" | 22 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 25 | bgcolor="#B6CDE5" | 26 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Звезда-ВДВ]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 26 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Кубань (хоккей клубы)|Кубань]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 17 | bgcolor="#cff8ff" | 5 | bgcolor="#b0d8ff" | 14 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Липецк (хоккей клубы)|ХК Липецк]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 23 | bgcolor="#b0d8ff" | 5 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Титан (хоккей клубы)|Титан]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#b0d8ff" | 15 | bgcolor="#B6CDE5" | 22 | bgcolor="#b0d8ff" | 15 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Локомотив ЮХЛ]]*** | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#cff8ff" | 22 | bgcolor="#b0d8ff" | 10 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Юность-Минск]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#B6CDE5" | 23 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Донбасс (хоккей клубы)|Донбасс]] | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#cfffcf" | 3 | bgcolor="#dfdfdf" | К | bgcolor="#dfdfdf" | К | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | |- align="center" |align="left"| [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]] | bgcolor="#b0d8ff" | 14 | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | | bgcolor="#dfdfdf" | Й | bgcolor="#dfdfdf" | Й | bgcolor="#dfdfdf" | Й | bgcolor="#dfdfdf" | Й |} {{col-break}} {|class="wikitable" style="font-size: 80%;" ! Цвет !! Значение |- bgcolor="#ffcfcf" | Ҡыҙыл || [[Братина кубогы]] еңеүсе |- bgcolor="#ffffbf" | Һары || Вице-чемпион |- bgcolor="#cfffcf" | Йәшел || Ярымфиналсы |- bgcolor="#cff8ff" | Күк || Сирефиналсы |- bgcolor="#b0d8ff" | Зәңгәр || Плей-офф ҡатнашыусыһы |- bgcolor="#B6CDE5" | Һоро-күк || Плей-оффҡа эләкмәгән команда |- bgcolor="#dfdfdf" | Һоро || Миҙгелдә ҡатнашмай |} {{col-end}} : ''Й — команда Йәштәр хоккей лигаһында сығыш яһай<br />К — команда Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһай'' <small>''* 2012 йылға тиклем [[Мечел (хоккей клубы)|«Мечел»]] хоккей клубының сығыштары ла һанала.</small> <small>''** Үткән миҙгелдәрҙә команда «КРС Хэйлунцзян», «КРС-ОЭРДЖИ» тигән исемдәр аҫтында сығыш яһай.</small> <small>''*** 2012 йылда КХЛ-ға күсер алдынан [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|«Локомотив»]] командаһының тарихы ла һанала.</small> == ЮХЛ халыҡ-ара турнирҙарҙа == ЮХЛ командалары ҙур халыҡ-ара хоккей буйынса турнирҙарҙа ҡатнаша. === Континенталь кубок === 2012—2014 йылдарҙа ЮХЛ чемпионы [[Континенталь кубок]] ярыштарында ҡатнаша. 2017 йылда Балашиханан ЮХЛ чемпионы «Динамо» был турнирға саҡыру ала, әммә аҙаҡтан был команда юҡҡа сығарыла. {|class="wikitable" !Йыл ||Клуб || Һөҙөмтә |- |2012|| [[Рубин (хоккей клубы)|Рубин]] || Өсөнсө раунд |- |2013|| [[Торос (хоккей клубы)|Торос]] || Өсөнсө раунд |- |2014|| [[Торос (хоккей клубы)|Торос]] || Өсөнсө раунд |- |} == ЮХЛ беренселеге == {{Main|ЮХЛ беренселеге}} Рәсәй хоккей лигаһы 2011 йылда барлыҡҡа килә. 2015 йылда Рәсәй хоккей федерацияһы лиганы ойоштороу хоҡуҡтарын Юғары хоккей лигаһына 2015/2016, 2016/2017, 2017/2018 йылдар миҙгелдәренә тапшыра, һәм лиганың исеме «ЮХЛ беренселеге» тип үҙгәртелә<ref>[http://www.vhlru.ru/lenta/67766/ СОГЛАШЕНИЕ МЕЖДУ ФХР И ВХЛ]</ref>. Тәүге миҙгелдең чемпионы исемен [[Тамбов (хоккей клубы)|«Тамбов»]] хоккей клубы еңә. 2015/2016 йылдар миҙгеле тамамланғас, РХФ ЮХЛ чемпионаты үткәреү хоҡуҡтары менән бергә ЮХЛ беренселеген үҙенә тағы кире ала. == ЮХЛ трансляциялары == Юғары хоккей лигаһының бар уйындары YouTube видеохостингында ЮХЛ рәсми каналында тура эфирҙа күрһәтелә. Шулай уҡ КХЛ ТВ телеканалында ЮХЛ чемпионаты уйындарын ҡарап була, ә Матч ТВ йыл һайын үткәрелгән Рус классикаһына трансляция яһай. Шулай уҡ ҡайһы бер региондар телеканалдары урындағы команданың уйындарын күрһәтеп торалар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Континенталь хоккей лигаһы]] * [[Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты]] * [[Милли йәштәр хоккей лигаһы]] * [[Юғары хоккей лигаһы беренселеге]] == Һылтанмалар == * [http://vhlru.ru ЮХЛ рәсми сайты] {|class=wikitable align="center" width="66%" |- |width="22%" align="center"|'''Үткән: <br /> [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының Юғары лигаһы|Юғары лига]]''' |width="22%" align="center"|'''Рәсәйҙә көсө буйынса икенсе лигалар <br /> ЮХЛ''' |width="22%" align="center"|'''Киләһе: <br />???''' |} {{ЮХЛ}} [[Категория:Юғары хоккей лигаһы]] 56pwrmvyb0b4uocyifzu5ls5ugmjubj 0 97514 1299441 1239551 2026-06-19T10:47:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299441 wikitext text/x-wiki {{фш|Юлмөхәмәтов}} {{Учёный | Имя = Юлмөхәмәтов Ринад Салауат улы | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Оригинал имени = | Дата рождения = 17.01.1957 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Ишембай районы}} [[Үрге Этҡол]] ауылы | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = {{USSR}}, {{Рәсәй}} | Научная сфера = [[математика]] | Учёная степень = физика‑математика фәндәре докторы | Учёное звание = {{Учёное звание||0}} | Место работы =[[Башҡорт дәүләт университеты]]<ref name="БДУ">[http://www.bashedu.ru/ba/node/1235. Хеҙмәткәрҙәр. Башҡорт дәүләт университеты. Рәсми сайт]{{V|05|01|2016}}</ref> | Альма-матер =[[Башҡорт дәүләт университеты]]<ref name="БДУ-Т">[http://www.bashedu.ru/node/5436 ВЫПУСКНИКИ КАФЕДРЫ ТЕОРИИ ФУНКЦИЙ И ФУНКЦИОНАЛЬНОГО АНАЛИЗА. Башкирский государственный университет. Официальный сайт]{{ref-ru}}{{V|05|01|2016}}</ref> | Научный руководитель = [[Напалков Валентин Васильевич]] | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = | Викитека = | Сайт = }} ''' Юлмөхәмәтов Ринад Салауат улы''' ([[17 ғинуар]] [[1957 йыл]]) — ғалим-[[математика|математик]]. 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Математика институтының ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (1987), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). == Биографияһы == Ринад Салауат улы Юлмөхәмәтов 1957 йылдың 17 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ишембай районы]] [[Үрге Этҡол]] ауылынды тыуған. 1979 йылда Башҡорт дәүләт университетыын тамамлаған<ref name="БДУ-Т" />. 1982 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Математика институтында һәм Башҡорт дәүләт университетында эшләй<ref name="БДУ" />. «Программалау һәм иҡтисад информатикаһы» кафедраһы мөдире<ref>[http://www.bashedu.ru/ba/bailanesh-oson-magl%D2%AFmat-4 Программалау һәм иҡтисад информатикаһы кафедраһы. Башҡорт дәүләт университеты. Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170620031437/http://www.bashedu.ru/ba/bailanesh-oson-magl%D2%AFmat-4 |date=2017-06-20 }}{{V|05|01|2016}}</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Физика‑математика фәндәре докторы, профессор Ринад Юлмөхәмәтовтың ғилми тикшеренеүҙәре ''плюрисубгармоник функциялар теорияһы'' мәсьәләләренә арналған. {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Ғилми хеҙмәттәре |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Пространство H(p) в круге. сб. БФАН СССР, Уфа, 1981. # Достаточные множества в одном пространстве целых функций. Математический сб. т.116, № 3, 1981. # Целые функции, имеющие заданный индикатор роста и хорошую асимптотическую оценку. сб. БФАН СССР, Уфа, 1982 # Асимптотическая аппроксимация целых функций. ДАН СССР, т.264, № 4, 1982 # Пространства аналитичексих функций, имеющих заданный рост вблизи границы. Математические заметки, т.32, № 1, 1982 # Приближение субгармонических функций. Математический сб. т.124, № 3, 1984 # Двойственность в выпуклых областях. сб. БФАН СССР, Уфа, 1984 # Асимптотическая аппроксимация субгармонических функций. Сибирский мат. жур. т.26, № 4, 1985 # Аппроксимация субгармонических функций. Analysis Mathematica, т.11, № 3, 1985 # Квазианалитические классы функций в выпуклых областях. Математический сб., т.130, № 4, 1986 # Асимптотика плюрисубгармонических функций. препринт БФАН СССР, Уфа, 1987 # Асимптотика разности субгармонических функций. Математические. заметки, т.41, № 3, 1987 # Аппроксимация опорных функций. Труды Всесоюзного симпозиума по теории приближения функций, Уфа, 1987 # Достаточные множества в одном пространстве целых функций. сб. БФАН СССР, Уфа, 1987 # Аппроксимация однородных субгармоничесих функций. Математический сб., т.134, № 4, 1987 # Асимптотика многомерного интеграла Лапласа. сб. БНЦ УрО АН СССР, Уфа, 1989 # Луценко В. И. Обобщение теоремы Пэли-Винера на весовые пространства. Математ. заметки, т.48, № 5,1990 # Однородные уравнения свертки. ДАН СССР, т.316, № 2, 1991 # Луценко В. И. Теорема Пэли-Винера в пространствах Смирнова. Труды МИАН СССР им. В. А. Стеклова, 1991 # Напалков В. В. (мл.) Весовые преобразования Фурье-Лапласа аналитических функционалов в круге. Математический сб., т.183, № 11, 1992 # Напалков В. В. (мл.) О преобразовании Коши функционалов на пространстве Бергмана. Математический сб., т. 185, № 7, 1994 # Преобразование Фурье-Лапласа функционалов. кн. Линейные операторы в комплексном анализе", Ростов-на-Дону, 1994 # Расщепление целых функций с нулями в полосе. Математический сб., т. 186, № 7, 1995 # Проблема Эйренпрайса о факторизации в алгебрах гладких функций. Школа-конференция «Теория функций и ее приложения», Казань, 1995 # Разложение целых функций на произведение двух функций эквивалентного роста. Математический сб., т.187, № 7, 1996 # Целые функции многих переменных с заданным поведением в бесконечности. Изв. РАН. сер. мат., т.60, № 4, 1996 # Решение проблемы Эйренпрайса. [http://edufa.ru/vuz/bgu.html Вестник БГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826031011/http://edufa.ru/vuz/bgu.html |date=2014-08-26 }}, № 1, 1996 # Разложение целых функций на произведение двух «почти равных» функций. Сибир. мат. жур., т.38, № 2, 1997 # Гладкая регуляризация плюрисубгармонических функций. Тезисы док. межд. конф. по компл. анализу и смеж. вопросам. Н.Новгород, 1997 # Регуляризация плюрисубгармонических функций. Матем. заметки, т.62, № 2, 1997 # Целые функции с заданным асимптотическим поведением. Функ. анализ и его прил. т.32, № 3, 1998 # Луценко В. И. On Entire Functions with Given Asymptotic Behavior. Complex Variables, V.37, 1998 # Решение проблемы Л. Эйренпрайса о факторизации. Докл. РАН, т.360, № 1, 1998 # Решение проблемы Л. Эйренпрайса о факторизации. Математический сб., т.190, № 4, 1999 # Абузярова Н. Ф. Сопряженные пространства к весовым пространствам аналитических функций. Сибир. мат. жур., т.42, № 1, 2001 # Трунов К. В. Квазианалитичность и задача Дирихле. Труды Матем. Центра им. Н. И. Лобачевского, Казань, 2001 # Трунов К. В. Quasianalicity, completness of polynomials and the Dirichlet problem. Intern. Akhiezer Centenary Conf. «Theory of functions and math. physics», Kharkiv, 2001` # Исаев К. П. The Laplace transform of functionals on Bergman space. Inter. Conf. On Comp. Analysis And Poten. Theory, Kiev, 2001 # Абузярова Н. Ф. The Cauchy transform on weighted spaces of analytic functions and some Hilbert scales. Inter. Conf. On Comp. Analysis And Poten. Theory, Kiev, 2001 # Напалков В. В. (мл.) О преобразовании Гильберта в пространствах Бергмана. Матем. заметки, т.70, вып.1, 2001 {{Конец скрытого блока}} |} == Ғалим тураһында матбуғат == * Цыганова Л. Образование> Стиль жизни. Король математики. Самый молодой доктор наук свою диссертацию писал… в бане. [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан» гәзите]], 2008, 12 ғинуар<ref>[http://www.agidel.ru/?param1=11337&tab=13 «Республика Башкортостан» гәзите, 2008, 12 ғинуар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225033/http://www.agidel.ru/?param1=11337&tab=13 |date=2016-03-03 }}{{ref-ru}}{{V|05|01|2016}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|95596}}{{V|12|01|2022}} * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=8336 «Mat-hNet.Ru» сайты. Персоналии: Юлмухаметов Ринад Салаватович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625091856/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=8336 |date=2021-06-25 }}{{ref-ru}}{{V|05|01|2016}} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] srl3qjpddtxhhggqxw5d98zfbo8d7dv 0 97592 1299343 857506 2026-06-18T16:25:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299343 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ғинуар 2016}} [[Файл:Fluiers.jpg|right|thumb]] [[Файл:03_429_Book_illustrations_of_Historical_description_of_the_clothes_and_weapons_of_Russian_troops.png|thumb|304x304px|Гобойсы, барабанда уйнаусы, флейтасы мушкетёр полкында,Урыҫ ғәскәре, 1756—1760 йй.]] '''Фле́йта''' — ағас тынлы төркөмөнөң тынлы музыка инструменттарын берләштергән исем. Иң боронғо музыка инструменттарының береһе. Башҡа тынлы инструменттар менән сағыштырғанда, флейтаның тауышы һауаны ҡыр аша үтеп сыға. Флейтала уйнаусы музыкант флейтасы тип атала. == Тарихы == [[Файл:Flauta paleolítica.jpg|мини|360пкс|[[Палеолит]] осорондағы һөйәктән эшләнгән флейта (ориньяк мәҙәниәте)]] Һыҙғыртҡыс иң боронғо флейтаның бер төрө. Артабан һыҙғыртҡыстарҙы көпшә формаһында бармаҡтар менән баҫырға тишектәр менән эшләй башлайҙар. Бындай флейтала ябай ғына көйҙәрҙе уйнарға мөмкин була. Археологик табыштар флейтаны Б.Э.Т 35-40 мең йыл элек эшләгәндәр тип билдәләй, шулай итеп флейта иң боронғо музыкаль инструмент булып иҫәпләнә<ref>{{cite news|url=http://elementy.ru/news?newsid=431111|title=Рядом с древнейшей скульптурой найдены музыкальные инструменты|publisher=[[Элементы.ру]]|date=2009-06-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420184952/http://elementy.ru/news?newsid=431111 |date=2010-04-20 }}</ref>. Арғыры флейта Мысырҙа биш мең йыл элек билдәле булған һәм Яҡын Көнсығышта бөгөнгө көнгә тиклем төп музыка ҡоралы булып ҡала. Европаға флейта XV—XVII быуаттарҙа тарала. == Флейталар төрө == === Блокфлейта === '''Блокфлейта''' ({{Lang-de|Blockflöte}} — блоклы флейта) — буй флейтаның төрө. Тынлы ағас музыка инструменты һыҙғыртҡыслылар ғаиләһенән. Баш яғынан блок ҡуйыла. Туғандаш инструменттар: һыбыҙғы, вистл. Блокфлейтаның тыш яғынан — ете бармаҡ ярығы, эс яҡтан бер ярыҡ — октава клапаны бар. === Арҡыры флейта === [[Файл:Disassembled_Flute.png|left|thumb]] '''Арҡыры фле́йта''' ('''флейта'''; итал. flauto {{Lang-la|flatus}} — «ел, иҫеү»; {{Lang-fr|flûte}}, {{Lang-en|flute}}, {{Lang-de|Flöte}}) — сопрано регистрындағы ағас тынлы музыка инструменты. Тауыш юғарылығы ирен менән гармоник тауыштар сығарыу аша үҙгәрә, шулай уҡ клапандар ярҙамында тишектәр асыла. Заманса флейталар ғәҙәттә металлдан (никель, көмөш, алтын, ағалтын), һирәгерәк — ағастан, ҡайһы саҡта — быяла, пластика һ.б. материалдан яһала. === Флейта-пикколо === '''Фле́йта-пи́кколо''' (йыш ҡына '''пикколо''' йәки '''кесе флейта''' тип атала; итал. flauto piccolo или ''ottavino'', {{Lang-fr|petite flûte}}, {{Lang-de|kleine Flöte}}) — ағас тынлы музыка инструменты, арҡыры флейтаның төрө, тынлылар араһында иң юғары тауыш хас. Ғәҙәти флейтанан ҡыҫҡараҡ, бер октаваға юғарыраҡ яңғырай. === Сиринга === '''Сири́нга''' (греч. σῦριγξ) — боронғо грек музыка инструменты, буй флейта төркөмөнән. Был термин тәү тапҡыр Гомерҙың «Илиада»һында осрай (X,13). Бер көпшәле (σῦριγξ μονοκάλαμος) һәм күп көпшәле сиринга (σῦριγξ πολυκάλαμος) билдәләйҙәр; һуңғыһы Пан флейтаһы тип атала. === Панфлейта, «Пан флейтаһы» === '''Пан фле́йтаһы''' (панфле́йта) — күп көпшәле флейта, ағас тынлы музыка инструменттары төрөнән, бер нисә буш торбанан тора. === Ди === '''Ди''' (笛, 笛子, иҫке ҡытай теленән ''хэнчуй'', ''хэнди'' — арҡыры флейта) — боронғо [[Ҡытай тарихы|ҡытай]] тынлы инструменты, 6 уйнау ярығы бар. Йыш көпшәһе бамбук йәки [[ҡамыш]]тан яһала, шулай уҡ таштан (нефриттан) яһалғаны ла осрай. === Ирланд флейтаһы === '''Ирланд флейтаһы''' ({{Lang-en|Irish flute}}) — арҡыры флейта, ирланд (шотланд, бретон һ.б.) халыҡ музыкаһын уйнағанда ҡулланыла — төп 6 ярығы ҡапланмаған, башҡарыусы үҙ бармаҡтары менән ҡаплай. === Кена === '''Ке́на''' (кечуа<span contenteditable="false"> </span>qina, {{Lang-es|quena}}) — буй флейта, [[Латин Америкаһы]]ның [[Андтар|Анд төбәгендә]] таралған. Ғәҙәттә ҡамыштан яһала. Өҫкө яҡтан — алты, аҫтан бармаҡтар өсөн бер ярыҡ эшләнә. === Һыбыҙғы === '''Һыбыҙғы''' — урыҫ тынлы инструменты, буй флейта төрө. Ике көпшәле булыуы мөмкин. === Пыжатка === '''Пыжатка''' — урыҫ халыҡ музыка инструменты, ағас флейта, [[Курск өлкәһе|Курс]] өлкәһе өсөн ғәҙәти<ref>{{Китап|автор = Бычков В. Н.|часть = |заглавие = Музыкальные инструменты|оригинал = |ссылка = |место = М.|издательство = АСТ-ПРЕСС|год = 2000|страницы = |isbn = 5-7805-0537-3}}</ref>. === Вистл === '''Вистл''' ([[Инглиз теле|англ]]. ''tin whistle'', һүҙмә-һүҙ «ҡалай һыҙғыртҡыс») —буй флейта, тыш яғынан алты тишек, [[Ирландия|Ирланди]]<nowiki/>я, [[Шотландия|Шотланди]]<nowiki/>я, [[Англия|Англи]]<nowiki/>я халыҡ музыкаһында киң ҡулланыла. == Тарихы == Флейтаның беренсе төрө булып һыҙғыртҡыс тора. Ваҡыт үтеү менән унда бармаҡ өсөн ярыҡтар эшләй башлайҙар. Ябай һыҙғыртҡыс һыҙғыртҡыслы флейтаға әйләнә бара, төрлө музыка әҫәрҙәрен башҡарыу мөмкилеге тыуа. Беренсе археологик табылмалар б.э.т. 35 — 40 мең йыл элек булған, тип баһалана, шуҡа күрә иң боронғо музыка инструменттарынан һанала. Буй флейта [[Египет]]та биш мең йыл элек билдәле булған, хәҙерге заманда ла Яҡын Көнсығышта төп тынлы инструмент. [[Европа]]ла XV—XVII бб. киң билдәле булған. 5-6 бармаҡлыҡ ярыҡлы арҡыры флейта Ҡытайҙа 3 мең йыл элек, Һиндостан менән Японияла — ике мең йылдан ашыу була. XVII быуат аҙағына француз оҫталары тарафынан камиллаштырыла. XVIII быуат аҙағына арҡыры флейта буй флейтаны алмаштыра, симфоник оркестрҙарҙа һәм инструменталь ансамблдәрҙә төпләнә. Хәҙерге заманда оркестрҙарҙа — ябай ҙур флейтала, һирәгерәк — альт флейтаһында, унан да һирәгерәк бас флейтаһында уйнайҙар. == Билдәле флейтасылар == * Жак Оттетер — француз композиторы. * Теобальд Бём — немец инструменталь мастеры, композитор, заманса арҡыры флейтаны эшләүсе. * Поль Таффанель — француз дирижёры. * Филипп Гобер — французский композиторы, дирижёр. * Марсель Моиз — француз уҡытыусыһы. * Жан Пьер Рампаль — француз уҡытыусыһы. == Хәҙерге замандың билдәле флейтасылары == * Андерсон, Йен — Jethro Tull инглиз төркөмө. * Олег Сакмаров — Аквариум төркөмө. * Сергей Заславский — Мельница төркөмө. * Мария «Джетра» Леонова — «Тролль Гнёт Ель» төркөмө * Хельга Патаки — «Быдлос Бенд» төркөмө. * Ян Николенко — Би-2, Эдипов комплекс, Сети, Сплин төркөмдәре. * Ян Кларк — композитор. * Ander — «Silent Accord», «Arvest» төркөмө. * [[:en:Alexander Zonjic|Александр Зонжич]] {{Ref-en}} — [[канада]] флейтасыһы. * Питер Гэбриэл — Genesis инглиз төркөмө. * Тийс ван Леер — Focus төркөмө. == Иҫкәрмәләр == {{Reflist}} == Сығанаҡтар == * ''Artaud, P.-Y., Geay, G.'' Present day Flutes: treatise of contemporary techniques of transverse flutes for the use of composers and performers Text. / P.-Y.Artaud, G.Geay. Paris: Editions Joberts and Musicales Transatlantiques, 1980.- 131 p. * ''Bartolozzi, B''. New Sounds for Woodwinds Text. / Bruno Bartolozzi / translated and edited by Reginald Smith Brinle. London: Oxford University Press, 1967. * ''Dick, R.'' Circular Breathing for the Flutist. Text. / R. Dick. New York: Multiple Breath Music Company, 1987. * ''Dick, R.'' The other flute. A Performance Manual Contemporary Techniques Text. / R. Dick. New York: Multiple Breath Music Company, 1989. — 144 p. * ''Mitropoulos-Bott, C., Levine, C.'' The Techniques of Flute Playing/ Die Spieltechnik der Flote Text. / Levine, Carin, and Christina Mitropoulos-Bott. Kassel: Barenreiter, 2002. * ''Мутузкин И. А.'' Экспериментальная флейта в музыке ХХ века. Дисс. <…> канд. иск. НГК (а) им. М. И. Глинки. Нижний Новгород, 2009. 176 с. * Новые приёмы игры на флейте. Составитель, автор методической части доцент О. И. Танцов. Издат. МГК им. П. И. Чайковского. — М., 2011. 80 стр. [[:ru:Special:BookSources/9785895982396|ISBN 978-5-89598-239-6]] [[Категория:Алфавит буйынса музыка ҡоралдары]] s9wfpd71n0cuxeear5p0jfoj0c4ggls 0 97916 1299415 1261004 2026-06-19T04:55:32Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Башкиры_Самарской_губернии_ставят_юрту._нач.ХХ_века.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299415 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Юрта в сквере.jpg|безрамки|справа|Ош скверында тирмә]] '''Тирмә''' — күсмә халыҡтарҙың ваҡытлыса йәшәү өсөн ҡулайлаштырылған торлағы. Ул быуаттан-быуатҡа тәбиғәт ҡосағында йәшәү тәжрибәһен сағылдырған, бөтә талаптарға ла яуап бирә алған торлаҡ төрө. Һаҡлау, күсереү, урынлаштырып ҡуйыу өсөн бөтә яҡтан да уңайлы итеп уйлап табылған был ҡоролма [[башҡорттар]]ға ла хас булған. Тирмәнең тарихы быуаттар төпкөлөнән килә. Тирмә төшөрөлгән беренсе һүрәттәр Төньяҡ [[Ҡытай]]ҙа табылған статуэткаларҙа һынланған (беҙҙең эраның VI быуат башы). Х быуатта [[Волга]] буйы һәм [[Көньяҡ Урал]]да сәйәхәт ҡылған [[Ибн Руста]] башҡорттар тураһында «уңайлы көтөүлектәр эҙләп урындан урынға күсеү сәбәпле, сатырҙарҙа йәшәйҙәр», тип яҙып ҡалдырған. Иң ҡыҙығы шунда: бөгөнгө көнгә тиклем тирмә бер ниндәй ҙә үҙгәрешһеҙ һаҡланып ҡалған. Урыҫ авторҙары: ғалимдар, этнографтар, яҙыусылар (П. Небольсин, Д. Никольский, [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С. Рыбаков]], [[Руденко Сергей Иванович|С. Руденко]], Н. Харузин, [[Толстой Лев Николаевич|Л. Толстой]], [[Чехов Антон Павлович|А. Чехов]] һ. б.) башҡорттарҙың йәшәйешенә ҡағылышлы ғилми тикшеренеүҙәр, күҙәтеүҙәр, хәтирәләр ҡалдырған. Совет осоронда һәм һуңғы йылдарҙа ла был темаға арналған бихисап хеҙмәттәр яҙылған ([[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]], [[Шитова Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]], [[Йәнбухтина Әлмирә Ғәйнулла ҡыҙы|Йәнбухтина Ә. Ғ.]], [[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], [[Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы|Солтангәрәева Р. А.]], [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Йосопов Р. М.]] һ. б.) Йәйләгән саҡта башҡорттар ваҡытлы торлаҡтарҙы ҡулланған. С. Руденко, Н. Харузин был торлаҡтарҙы (ҡыуыш, ағас тирмә, [[аласыҡ]], бурама, сатыр) ентекләп өйрәнгән. Иң күркәме, уңайлыһы, киң ҡулланышта булғаны тирмә, тип билдәләгәндәр. Был торлаҡты башҡорттар ҡош тип йөрөткән, тип яҙыла С. И. Руденконың һәм башҡа күҙәтеүселәрҙең этнографик һәм ғилми хеҙмәттәрендә. Хәҙерге көндә был һүҙ ҡулланыштан бөтөнләй тиерлек юғалған. [[Йыр]] — риүәйәттәрҙә, эпостарҙа йәйләүҙәргә сығып, тирмәләрҙә йәшәү йолаһына ярашлы күптәнән булған халыҡ ғөрөф-ғәҙәттәрен, традицияларын күҙ алдына килтереү бөгөнгө көнгә тиклем иҫ киткес бәхетле осор булып халыҡ хәтерендә уйылып ҡалған. Башҡорт тирмәһе ике төрҙә булған: * монгол һәм * ҡырғыҙ (икенсе исеме төрки). Был төрҙәр тирмәнең өҫкө өлөшө (ҡыйыҡ формаһы) менән генә айырылған. Монгол тирмәһенең ҡыйығы конус ҡалыплы, ә [[Ҡырғыҙҙар|ҡырғыҙ]]ҙыҡы — ярым түңәрәк. Беренсе төр урман-ялан башҡорттарында таралған булһа, икенсеһе — [[Урал алды]] һәм [[Урал аръяғы]] ялан зонаһында. == Монгол тирмәһе == Монгол тирмәһенең үҙ сиратында бер нисә төрө билдәле. [[Силәбе өлкәһе|Силәбе]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]] өлкәләрендә һайғауҙарҙы өҫкө тағараҡҡа индереп ҡуйғандар. Рәшәткәләрҙе тирмәнең эсендә ҡаҙып ҡуйылған бағаналарға нығытҡандар. Бындай тирмәләр хәҙерге [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], [[Ейәнсура районы|Ейәнсура]] райондарында төрки типтағы тирмәләр менән бер рәттән ҡулланылған. Монгол тирмәләре ярлылар торлағы тип һаналған. [[Ейәнсура районы]]нда тирмә кирәгәһе арҡыс-торҡос тоташтырылған һәм өс рәт ағас ҡоршау менән нығытылған. Ҙур булмаған өсөнсө ҡоршау менән һайғауҙарҙы тағараҡҡа йыйғандар. Дим буйы башҡорттарында кейеҙ тирмәнең уртаһында бағана (ныҡлыҡ, урта бағана) ҡуйылған, шул бағананан йыуан арҡанды (ҡанат) рәшәткәләргә һуҙып, уларҙы каркасҡа бәйләп, арҡандың бер осон тышҡа сығарып нығытып ҡуйғандар. Монгол тибындағы тирмә формаһы түңәрәк тә, дүрт мөйөшлө лә була. [[Әлшәй районы]]нда тирмә һөлдәһе 30—40 һайғауҙан һәм урталағы 3 метрлыҡ бағананан торған. Һайғауҙарҙан бағана осона ат ҡылынан үрелгән арҡан һуҙылған. Алдан әҙерләнгән каркасты ҡыҫҡа ваҡыт эсендә урынлаштырып булған. [[Кейеҙ баҫыу|Кейеҙ]] менән тирмәне һәм ишеген дә ҡаплағандар. Борон бындай тирмә көньяҡ-көнсығышта ла осраған. Шулай итеп, монгол тирмәһенең конструкциялары төрлө булған. XIX аҙағында көмбәҙ формалы төрки типтағы (ҡырғыҙ) тирмәләр Башҡортостан территорияһының көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ дала һәм урман-дала райондарында, шулай уҡ Ырымбур далаларында киң ҡулланыла. Дөйөм алғанда, ҡырғыҙ тирмәһе йышыраҡ ҡулланылған. С. Н. Шитова билдәләүенсә, хәҙерге [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]], [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]] райондарында тирмә һәм уның айырым өлөштәрен яһау буйынса оҫталар булған. Мәҫәлән, көмбәҙ уҡтарын Баймаҡ районының [[Әбделкәрим (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим]], [[Ҡыуат (Баймаҡ районы)|Ҡыуат]], [[Яңғаҙы]] ауылдарында, рәшәткәләрҙе (ҡанат) Хәйбулла районы [[Әбделнасир]] ауылында, тағараҡты — Баймаҡ районы [[Ишбирҙе (Баймаҡ районы)|Ишбирҙе]] һәм Хәйбулла районы [[Рафиҡ (Хәйбулла районы)|Рафиҡ]] ауылдарында махсус кәсепселәр эшләгән. Продукция бик тиҙ арала ерле халыҡ һәм ҡаҙаҡтар тарафынан һатып алып бөтөрөлгән. Был әҙерләмәләр менән [[Ырымбур]], [[Орск]], Турғай баҙарҙарында ла һатыу иткәндәр. == Төрки тирмә == Төрки тирмә конструкцияһы өс өлөштән тора: ағас рәшәткәле һөлдә (кирәгә), нәҙек итеп әҙерләнгән, уҡ формаһындағы һайғауҙарҙан ҡоролған көмбәҙ һәм тағараҡ (сығараҡ, сағараҡ). Һайғауҙар бөгөлгән була, ошо бөгөлгән уҡтар ҡыйыҡты көмбәҙ формаһына әйләндерә. Тағараҡ тал сыбығынан түңәрәк итеп урелгән була, уның диаметры 1, 4 м. Тағараҡты ла биҙәгәндәр. Был тағараҡ ямғырлы мәлдәрҙә кейеҙ (төндөк, төнлөк) менән ябылған, күберәк ваҡыт асыҡ торған һәм тәҙрә ролен уйнаған. Яҙлы-көҙлө һыуыҡ көндәрҙә төтөн сығарыу ролен дә үтәгән. С. И. Руденко билдәләп үтеүенсә, башҡорттар башлыса тирмә эсендә утты йылыныр өсөн генә яҡҡан. Аш-һыуҙы ишек алдында әҙерләгәндәр. == Башҡорт тирмәһе төрҙәре == [[Файл: УФА-ЛАДЬЯ. АРТ.РЕМЕСЛА. СУВЕНИРЫ 28.jpg|мини|Тирмә макеты]] [[Файл:УФА-ЛАДЬЯ. АРТ.РЕМЕСЛА. СУВЕНИРЫ 24.jpg|мини|Сувенир тирмә]] Башҡорт тирмәһенең бер нисә төрө була: а) «тирмә» — традицион көнкүреш тирмәһе; б) «аш тирмә» — аш-һыу әҙерләү өсөн тәғәйенләнгән тирмә; в) «ҡунаҡ тирмә», «аҡ тирмә» — аҡ кейеҙ менән ябылған ҡунаҡ ҡаршылау өсөн тәғәйенләнгән тирмә; г) «Ун ике ҡанатлы аҡ тирмә» — иң ҙур тирмә — ырыу башлыҡтарына, хандарға тәғәйенләнгән. {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 280px | Заголовок = | Содержание = ''' Тирмәмдә''' <br> Тирмәм тора көмөш кеүек<br> Йылға ярында.<br> Хуш еҫле сәскәләр үҫә<br> Тирә яғымда.<br><br>Көтөүҙәр йөрөй. Мин үҙем<br>Ятам тирмәмдә.<br>Туғандарым, яҡындарым<br>Минең эргәмдә.<br><br>Шул саҡта тирмәм ишеген<br>Асырға ҡуштым.<br>Төн буйы тыңланым моңон<br>Һандуғас-ҡоштоң.<br><br>Ниндәй яҡшы, ниндәй татлы<br>Булды бөгөн төн.<br>Керпек тә ҡаҡмай үткәрҙем<br>Ошо төндө мин.<br> | Подпись = {{Викикитапхана|Тирмәмдә(шиғыр).Салауат Юлаев|Салауат Юлаев}} }} Тирмәне ҡатын-ҡыҙ ҙа бер сәғәт эсендә ҡуя алғаны тарихта билдәле факт. Ирҙәр өҫтәге ҡоршауҙы күтәрергә генә ярҙам иткән. Тирмә йылыны ла һәйбәт һаҡлай, йәйге эҫелә лә бында һалҡынса, йәмле була. Үтә ныҡ эҫе көндәрҙә аҫҡы кейеҙҙе күтәреп ҡуйғандар. Дөйөм алғанда, уртаса тирмәнең ауырлығы (ябыуҙары менән бергә һанағанда) 400—450 кг, бейеклеге — 3 м, әйләнәһе — 16-18 м, диаметры — 8-10 м, торлаҡ майҙаны — 20 кв. м. Тирмәгә аяҡ баҫыу менән тирмәнең ҙурлығы бөтөнләй онотола: эске киңлеге һәм йыһазы үҙенең тынысландырыу һәләте, яҡлау көсө һәм ябай бәхет тойғоһо уятыуы менән ғәжәпкә ҡалдыра. Тирмә урынын билдәләүгә борондан ҙур әһәмиәт бирелгән. Урынды ат урап үтһә, йәки, мәҫәлән, үрмәксе ҡаҙан аҫтында ау ҡормаһа — был ергә тирмә ҡуймағандар. Башҡорттар тәбиғәткә бик һаҡ булған: тирмәне ҡуйған саҡта доғаһыҙ ҡаҙыҡ ҡатмағандар, тирмәнең хайуандар өңөнә, эре ҡош ояһына яҡын булмаҫҡа тейешлеген белгәндәр. Тирмә шишмәле- йылғалы, ҡоро, ҡалҡыу ерҙә урынлаштырылған. Беренсе мәртәбә тирмә ҡуйған саҡта бағананы майлап, теләк тә әйткәндәр; {{Цитатник|Тирмә ҡотло булһын,<br>Бәрәкәт артһын,<br>Ҡото йоҡһон!<br>Киң ризыҡ килһен!}} Бындай ырым — теләктәр бик күп булған. Тирмәнең тышҡы һәм эске биҙәлешендә ырыу билдәләре мотлаҡ сағылырға тейеш булған. Тирмә тышындағы [[Кейеҙ баҫыу|кейеҙҙә]], мәҫәлән, тамға күрһәтелер булған, ырыу әләме эленгән. Тирмәлә йәшәүҙең дә үҙ ҡанундары булған: ингән-сыҡҡан саҡта уң аяҡтан башларға, тупһаға баҫмаҫҡа, тирмә эсендә ҡысҡырышыу — талашыу тыйылған, ашарға ултырғанда билдәле бер тәртип буйынса инеп ултырғандар. === Тирмәнең тышы === Тыш яғынан тирмәне тығыҙ итеп кейеҙ менән ҡаплайҙар (көмбәҙҙе япҡан кейеҙ ғәҙәттә ҡалыныраҡ була), уның өҫтөнән бының өсөн махсус ат ҡылынан үрелгән арҡан менән нығытып ураталар. Күсмә халыҡтарҙың тормошонда кейеҙ бик мөһим урын биләгәне билдәле. Хәлле башҡорттарҙың тирмәләре аҡ кейеҙ менән ҡапланған. Уны ағартыр өсөн хатта избис тә ҡулланырға тура килгән. [[Файл:Bashkir in Paris-2.jpg|мини|слева|Парижда башҡорттар лагеры. 1835 йыл. Билдәһеҙ художник]] Төрки тирмәһенең ишеге йыш ҡына ике яҡҡа асылмалы булған, тыш яҡтан ишек матурлыҡ өсөн биҙәкле балаҫ йәки кейеҙ менән ябылған. Ишек һәм рәшәткәләр эс яҡтан ҡыҙыл төҫкә буялған, Тағараҡты шул уҡ төҫкә буяғандар, ҡыҙғылт төҫтәге төндөк менән ҡапланған. Башҡорттар күпләп мал аҫыраған халыҡ булараҡ, һарыҡ йөнөнән төрлө сағыу биҙәкле кейеҙ баҫып, балаҫ һуғып тирмәне эс яҡтан да биҙәгән. Дөйөм алып әйткәндә, тирмәнең эсе лә тик тотоуға йомшаҡ кәрәк — яраҡтарҙан: йөн, күн, иләнгән еп, ат ҡылы, төрлө туҡыманан торған. === Тирмәнең эсе === Тирмәнең эсенә күҙ һалайыҡ. Тыш яҡтан ыҡсым ғына күренгән торлаҡ, эсенә ингәс, үҙенең үҙенсәлекле аураһы менән арбай. Һауа менән тоташтырған тағараҡ — тирмәнең үҙәге. Тәү ҡарашҡа ябай ғына күренгән торлаҡ ҙур мәғәнәгә эйә; тәбиғәт балаһының донъяға бағыуын асып биреүсе; йән, ер, күк тигән төшөнсәләрҙе берләштергән арауыҡ. Тирмәнең философик һәм психологик аспекттарына Н. Л. Жуковская, А. Г. Янбухтина үҙҙәренең хеҙмәттәрендә ҙур әһәмиәт бирә. Ярым -күсмә тормош алып барған башҡорт халҡының милли холҡонда башҡа халыҡтарға хас булмаған үҙенсәлектәре барлығын [[Черемшанский Василий Макарович|В. М. Черемшанский]] ҙә билдәләп үтә. Түңәрәк формалағы тирмә эсендә һандыҡтан һәм һандыҡ аҫтынан (һандыҡ аяғы, ширлек тип тә әйтәләр) башҡа мебель юҡ. Аяҡ аҫтында ҡат-ҡат кейеҙ, ҡулдан эшләнгән септә, ҡорамалы түшәктәр, кейеҙ аҫтында — хуш еҫле бесән. Тирмәнең урта тирәһенән (метр ярым — ике метр бейеклектә) ишектең бер яғынан икенсе яғына тиклем семәрләп һуғылған 25—30 см яҫылыҡ туҡыма беркетелгән. Сигелгән, һуғылған, тамбурлы, үҫемлектәр төшөрөлгән аппликациялы таҫтамалдар, затлы кейем төрҙәре (түр күлдәге) түңәрәк буйлап йәки урҙаға эленгән. Ишектең һул яғынан һунар ҡорал-ҡорамалдары, ат эйәрҙәре, ҡамыт -дуға, уҡ -йәйә һ. б. кәрәкле нәмәләр иҙән буйлап теҙелгән. Кирәгәгә төрлө төҫтәге билбауҙар ҙа эленгән, билбау тирмә хужаһының ҡатындарының һанын күрһәткән. Ишектең уң яғынан — ағастан эшләнгән төрлө һауыт-һаба (турһыҡ, тәпән, ағас күнәк, сеүәтә, тырыз, самауыр, ҡомған, сүмес — ҡашыҡ, батман һ. б.) теҙелеп киткән. Сәңгелдәк, түшелдеректәр, ҡатын-ҡыҙҙың кәрәк -ярағы ла бында урынлашҡан. Тап уртала (йәки саҡ ҡына һулдараҡ) — һандыҡ. Һандыҡ өҫтөндәге каралды билдәле бер тәртиптә һалынған: урын балаҫы, йыяр балаҫ,ҡорамалы юрған, яҫтыҡ (мамыҡ түшәк), эсте балаҫ (эсле балаҫ). Өйөлгән ҡаралды сигелгән түшәк тартмаһы (урын тартмаһы) менән тартылған. Алама күҙҙән, ен — бәрейҙән һаҡлаусы был таҫмала ырыу тамғалары сигелгән була. Биҙәктәрҙең ни тиклем бай һәм ҡупшы булыуы кейәүгә бирә торған ҡыҙҙың, хужабикәнең оҫталығын күрһәткән. Ишеккә ҡаршы төп урын (түр баш) ирҙәр яғы һанала. Ирҙәр яғы ҡатын-ҡыҙ яғынан бай орнаментлы, семәрле ҡыҙыл төҫтәге шаршау менән бүленә. Ҡунаҡты ирҙәр яғында ҡабул итәләр, шул ваҡытта был шаршау бигерәк тә кәрәкле була. Аш-һыу әҙерләгән саҡта, мәшәҡәтле хужалыҡ эштәрен ҡунаҡтарға күрһәтмәҫ өсөн бик уңайлы.. Төндә лә тартып ҡуйырға мөмкин. Башҡа ваҡытта шаршау йыйылып ҡуйыла. Килгән һәр кемгә, бигерәк тә ҡунаҡ кешегә, яҫтыҡ, бәләкәй балаҫ бирелә. Буҙа, ҡымыҙ, айран, ҡатык, һөҙмә тәҡдим ителә. Хәлле башҡорттар ғәҙәттә ике тирмә ҡуйған. Береһе хужалыҡ функцияларын үтәгән, бында аҙыҡ-түлек, өй кәрәк-яраҡтары урынлаштырылған. Балалар, йәш ғаилә, оло туған — тыумаса ошо тирмәлә йәшәй алған. Төп тирмә (аҡ тирмә) гел бөхтә йыйыштырылған хәлдә тотолған. Йыш ҡына аҡ тирмәнең бер яғына һырлы карауат та ҡуйғандар. Ишек төбөндә ҡымыҙ тәпәне ҡуйылған, эргәһенә семәрле ҡашыҡтар эленә. === Башҡорт тирмәһенең бөгөнгө торошо === Тирмә — ул уникаль ҡоролош. Башлыса осло ҡаҙыҡ (сөй), бау, ҡайыш менән нығытылған, шул уҡ ваҡытта ерҙә ныҡ торған, ел-ямғырға бирешмәгән, күркәм формаһы менән күҙ яуын алған, донъя моделен һынландырған, ер менән күкте берләштереү символын уйнаған торлаҡ ул. Тирмәлә йоҡлау ҙа бик файҙалы, һаулыҡ өсөн шифалы. Күп кенә этнографтар башҡорттарҙың йәйләүҙә, тирмәлә көн итеүҙән һаулыҡтары шаҡтай яҡшырыуын билдәләп үткән. Быға тирмәнең көмбәҙ формаһы ла, кейеҙҙең уратып алыуы ла булышлыҡ иткәндер. Тирмәнең төҙөлөшө, тышҡы һәм эске биҙәлеше, йыһазы — башҡорт халҡы мәҙәниәтенең, сәнғәтенең айырылғыһыҙ бер өлөшө, уның этник һәм милли символдарын һынландырыусы күренекле өлгөһө. 1923 йылда [[Мәскәү]]ҙә беренсе Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһе уҙғарыла. Был мөһим сарала үҙенең шәхси тирмәһе менән [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылынан Әбделхаҡ Хөсәйенов ҡатнаша. Бөтә нескәлектәре менән йыһазландырылған тирмәне, милли аш-һыу төрҙәрен, ҡымыҙ эшкәртеү процесын, йолаға әүерелгән башҡорт ҡунаҡсыллығын күрһәтә алғаны билдәле. [[Файл:Этодеревня Уфа.jpg|мини|слева|Конгресс-хол янында этноауыл]] Үҙенең күркәмлеге, камиллығы менән тирмә әле лә [[һабантуй]]ҙарҙы, башҡа төрлө мәҙәни [[байрам]]дарҙы биҙәй. Хәҙерге көндә лә тирмә күптәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Байрамдарҙы тирмәләр ҡуйып биҙәү 1980-сы йылдарҙа тергеҙелә башлай. [[Йомабай Иҫәнбаев]]ҡа 100 йыл тыуыуы айҡанлы [[Хәйбулла районы]]нда [[Матрай]] ауылы эргәһендә беренсе мәртәбә тирмәләр урамы ҡоролдо. Артабан 1990 йылда Йылайыр районында [[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы|Ишмулла Дилмөхәмәтов]] көндәрен үткәргәндә тирмәләр урамы барлыҡҡа килде. Быға тиклем тирмә онотолған, сәйәси тыйылған булғанға күрә, уға сәйерһенеп, ҡурҡып ҡараусылар булды, тип иҫләй билдәле драматург һәм журналист [[Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы|Сәрүәр Сурина]]. 1993 йылда [[Бөрйән районы|Бөрйән]]дә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары республика конференцияһы уҙған ваҡытта тирмәләр ҡоролдо. Бынан һуң тирмә ҡороу һәр милли байрамдарҙа, һабантуйҙарҙа күркәм йолаға әүерелде. [[Мәскәү]]ҙә, [[Санкт-Петербург]]та, башҡорттар күпләп йәшәгән өлкәләрҙә башҡорт тирмәләре байрам атрибутына әйләнде. Тирмәне биҙәү сәнғәте тигән төшөнсә барлыҡҡа килде. Республика кимәлендә тирмәләр конкурсы 2004 йылда беренсе «[[Салауат йыйыны]]»нда үткәрелде. 2006 йылда [[Балтас районы]]нда конкурста 54 тирмә ҡатнашты. Шул ваҡыттан алып «Салауат йыйыны» байрамында ошо конкурс үткәрелеп килә. Өфөлә [[ШОС]] һәм [[БРИКС]] саммиттары үткән көндәрҙә [[Конгресс-холл (Өфө)|Конгресс-холл]] янында (июль айы, 2015 йыл) ете тирмәнән торған этноауыл ойошторола. Республикала тирмә эшләүсе кәсепселәр һаны көндән-көн арта. == Әҙәбиәт == # С. И. Руденко. Башкиры. Историко-этнографические очерки. Уфа, «Китап», 2006. (Печатается по изд.: Руденко С. И., Историко-этнографические очерки., М; Л.,1955. С изменениями и дополнениями). [http://www.twirpx.com/file/1376863/]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # А. Янбухтина. Народные традиции в убранстве башкирского дома. Уфа, «Китап», 1993. # С. Н. Шитова. Резьба и роспись по дереву у башкир. Уфа, «Китап», 2001. # Ф. М. Гареева, заведующая библиотекой, Н. В. Горбунова, библиотекарь Уфимского городского Дворца детского творчества им. В. М. Комарова Литературная композиция «Башҡортостан — край белых юрт». [http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/7880cf76-cccd-4465-9389-2a54dc01c419/81.pdf] # Этнографическая юрта. [http://parkvatan.ru/yurta-1/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529004004/http://parkvatan.ru/yurta-1/ |date=2016-05-29 }} # Юрта. [http://posredi.ru/knb_iu_iurta.html] # Масленникова Т. А. Художественная организация предметно-пространственной среды в башкирском народном искусстве. Автореферат. М., 2011. [http://mghpu.ru/abitour/62-scince/dissdef/117-maslennikova] # Источник: Р. М. Юсупов. Процесс изготовления башкирской юрты // Материальная культура башкир и народов Урало-Поволжья: Сборник материалов Межрегиональной научно-практической конференции, посвященной 70-летию со дня рождения М. Г. Муллагулова. — Уфа: Гилем, 2008. — С.207 — 215. [http://urgaza.ru/library-portal/articles/215/1830/] # [http://rihll.ru/new-history-rb-staff/162-bashkirskaya-yurta.html Башкирская юрта. Методическое пособие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122181533/http://rihll.ru/new-history-rb-staff/162-bashkirskaya-yurta.html |date=2016-01-22 }} /Р. М. Юсупов, Р. А. Султангареева, С. Н. Шитова — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2010. [http://refdb.ru/look/1767401.html] # Башкиры — это…http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/30095 # Башкирская энциклопедия.[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-spisok/2330-yurta-tirm]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # Уральская Историческая энциклопедия. [http://fisechko.ru/yral/169.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408164241/http://fisechko.ru/yral/169.html |date=2016-04-08 }} # Энциклопедия Башкирии — жилища временные. [http://ufa-gid.com/encyclopedia/gili.html] # С. Н. Шитова. Правила и нормы оформления юрты. [http://studopedia.info/3-24076.html] # С. Н. Шитова. Временные летние жилища. [http://studopedia.info/3-24077.html] # [http://www.museum.ru/alb/image.asp?1363 Музей археологии и этнографии Института этнологических исследований УНЦ РАН] # Работает выставка «Материальная культура башкирского народа» [http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=12&id=2543199&type=news&] # Башкирская юрта очаровала гостей фестивальной экспозиции съезда РГО.[http://tdnu.ru/article/tourism/bashkirskaya-yurta-]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # Национальный музей Республики Башкортостан. Этнография башкир. [http://www.museumrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=32:zaly-204-210-212-letnografiya-bashkirskogo-narodar&catid=8&Itemid=132] == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Yurts}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14958-tirm|автор=Хәлисова Л. Д., Шитова С. Н.}} * [http://www.ethnos.nw.ru/lib/data/32.html Этнос. Электронная библиотека. Башкиры. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170330151401/http://www.ethnos.nw.ru/lib/data/32.html |date=2017-03-30 }} * [http://www.360gu.ru/?p=638 Башкирская юрта. Панорама интерьера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113805/http://www.360gu.ru/?p=638 |date=2016-03-04 }} * [http://tuqaiyurts.com/buy/light Юрта для Сабантуя.] * [https://vk.com/club64025564 Юрта. Башкирская юрта.] * [http://blog.flexyheat.ru/bashkirskie-yurty/ Башкирские юрты.] * [https://www.youtube.com/watch?v=kLC8nexFnE0 Как собрать юрту. Башкирская юрта.] * [http://www.maam.ru/detskijsad/bashkirskie-podvizhnyeigry.html Башкирские подвижные игры]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ru.sputnik.kg/society/20150709/1016615458.html Семь юрт установили у Конгресс-холла. ] {{Викикитапхана|Тирмә(әкиәт). Башҡорт халыҡ ижады|Тирмә. Башҡорт халыҡ әкиәте}} == Видеоматериалдар == # {{YouTube|a86LPOybQAE|logo=1}} Юрта башкирская −2006. Салауат йыйыны. Балтас районы. Автор С. Сурина. # {{YouTube|https://g0jMZHhoZeI|logo=1}}Юрта башкирская-2007. Конкурс на празднике «Салауат йыйыны-2007», Саҡмағош. 2007 г. Автор С. Сурина. # {{YouTube|8JgsZPeBHgI|logo=1}}Юрта башкирская-2010. Часть 1. «Салауат йыйыны» Ишембай, Торатау. Автор С.Сурина. # {{YouTube|X7sIRtBm9tk|logo=1}}Юрта башкирская-2010. Часть 2. «Салауат йыйыны» Ишембай, Торатау. Автор С. Сурина. # {{YouTube|4Km-t5g57mE|logo=1}}Строительство башкирской юрты, передача Орнамент на БСТ. . # {{YouTube|yP7LxcQvYpQ|logo=1}}М. Бурангулов. Башкирская свадьба. Спектакль Башакадемтеатра. [[Категория:Торлаҡ]] [[Категория:Күсмә тормош мәҙәниәте]] [[Категория:Этник төркөмдәр архитектураһы]] [[Категория:Башҡорт милли торлағы]] db71hyik0mbff6e4z023tuf40qpaqi5 3 100074 1299337 1299012 2026-06-18T14:31:02Z MediaWiki message delivery 9284 /* Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 */ яңы бүлек 1299337 wikitext text/x-wiki {{Архив|2017|2018|2019}} == WAM 2019 Postcard == Dear Participants and Organizers, Congratulations! It's WAM's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2019, the fifth WAM. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the WAM International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2019. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdX75AmuQcIpt2BmiTSNKt5kLfMMJUePLzGcbg5ouUKQFNF5A/viewform the form], let the postcard can send to you asap! Cheers! Thank you and best regards, Wikipedia Asian Month International Team 2020.01 == WAM 2019 Postcard == [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|200px|Wikipedia Asian Month 2019|link=:m:Wikipedia Asian Month 2019]] Dear Participants and Organizers, Kindly remind you that we only collect the information for [[:m:Wikipedia Asian Month 2019|WAM]] postcard 31/01/2019 UTC 23:59. If you haven't filled [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdX75AmuQcIpt2BmiTSNKt5kLfMMJUePLzGcbg5ouUKQFNF5A/viewform the google form], please fill it asap. If you already completed the form, please stay tun, wait for the postcard and tracking emails. Cheers! Thank you and best regards, [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.01 [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 20:37, 20 ғинуар 2020 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:-revi@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2019_Postcard&oldid=19732202 --> == WAM 2019 Postcard: All postcards are postponed due to the postal system shut down == [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|right|200px|Wikipedia Asian Month 2019|link=:m:Wikipedia Asian Month 2019]] Dear all participants and organizers, Since the outbreak of COVID-19, all the postcards are postponed due to the shut down of the postal system all over the world. Hope all the postcards can arrive as soon as the postal system return and please take good care. Best regards, [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.03 <!-- Сообщение отправил Участник:Aldnonymous@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2019_Postcard&oldid=19882731 --> == Digital Postcards and Certifications == [[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=M:Wikipedia_Asian_Month_2019|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2019]] Dear Participants and Organizers, Because of the COVID19 pandemic, there are a lot of countries’ international postal systems not reopened yet. We would like to send all the participants digital postcards and digital certifications for organizers to your email account in the upcoming weeks. For the paper ones, we will track the latest status of the international postal systems of all the countries and hope the postcards and certifications can be delivered to your mailboxes as soon as possible. Take good care and wish you all the best. <small>This message was sent by [[:m:Wikipedia Asian Month 2019/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] via [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 18:58, 20 июнь 2020 (UTC)</small> <!-- Сообщение отправил Участник:Martin Urbanec@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2019_Postcard&oldid=20024482 --> == Translation request about a small [[w:simple:United Nations General Assembly Resolution 68/262|wiki-article]] == Hello dear Akkashka, saw your wonderful contribution in Bashkir Wikipedia. In this context I would like to ask you translate [[w:simple:United Nations General Assembly Resolution 68/262|the small article]] into Bashkir, or may be you know somebody who can translate it (english to bashkir, or russian to bashkir), and add it to the wikipedia. Thank you in advance for your support/contribution and best wishes! == Wikipedia Asian Month 2020 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=m:Wikipedia_Asian_Month_2020|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2020]] Hi WAM organizers and participants! Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[:m:Wikipedia Asian Month 2020|Wikipedia Asian Month 2020]], which will take place in this November. '''For organizers:''' Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/Organiser Guidelines|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to: # use '''[https://fountain.toolforge.org/editathons/ Fountain tool]''' (you can find the [[:m:Fountain tool|usage guidance]] easily on meta page), or else you and your participants’ will not be able to receive the prize from WAM team. # Add your language projects and organizer list to the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Communities and Organizers|meta page]] before '''October 29th, 2020'''. # Inform your community members WAM 2020 is coming soon!!! # If you want WAM team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth/ Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth twitter], or you want to share your WAM experience/ achievements on our blog, feel free to send an email to info@asianmonth.wiki or PM us via facebook. If you want to hold a thematic event that is related to WAM, a.k.a. [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Subcontests|WAM sub-contest]]. The process is the same as the language one. '''For participants:''' Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#How to Participate in Contest|event regulations]] and [[:m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&A information]]. Just join us! Let’s edit articles and win the prizes! '''Here are some updates from WAM team:''' # Due to the [[:m:COVID-19|COVID-19]] pandemic, this year we hope all the Edit-a-thons are online not physical ones. # The international postal systems are not stable enough at the moment, WAM team have decided to send all the qualified participants/ organizers extra digital postcards/ certifications. (You will still get the paper ones!) # Our team has created a [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/WAM2020 postcards and certification deliver progress (for tracking)|meta page]] so that everyone tracking the progress and the delivery status. If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the WAM team via emailing '''info@asianmonth.wiki''' or discuss on the meta talk page. If it’s urgent, please contact the leader directly ('''jamie@asianmonth.wiki'''). Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2020 Sincerely yours, [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.10</div> <!-- Сообщение отправил Участник:KOKUYO@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2020&oldid=20508138 --> == ☆ Орден ☆ == {|background-color:#FFFDD0; border: 3px solid #395C98; |+ |- |[[файл:BoNM - Russian Order of Glory dedicated WW2.png|left|100px]] |<center> <span style="color:red">'''Икенсе донъя һуғышы ордены'''</span> : :'''''[[Башҡорт Википедияһы]]нда [[Проект:Икенсе донъя һуғышы...75 йылдан һуң|«Икенсе донъя һуғышы...75 йылдан һуң»]] проектында әүҙем ҡатнашҡан өсөн'''''<br />''<small>Ижади уңыштар, сәләмәтлек теләйем! --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 14:37, 14 октябрь 2020 (UTC)'' |+ |} == ☆ Орден ☆ == <div style="float:left;position:relative;background-color:black;margin:70px;width:200px;padding-top:300px"> <span style="position:absolute;top:-75px;left:-75px">[[File:Barnstar World War II… 75 Years After.png|350px]]</span> <div style="color:#fff;font-weight:bold;margin:26px;margin-top:0;margin-bottom:8px;text-align:center;padding-bottom:20px;">Thank you for participating in "World War II… 75 Years After"</div> </div> <br style="clear:left;" /> [[Проект:Икенсе донъя һуғышы...75 йылдан һуң|«Икенсе донъя һуғышы...75 йылдан һуң»]] проектында ҡатнашҡан өсөн'''''<br />''<small>Сербия википедистары исеменән --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 18:12, 23 ноябрь 2020 (UTC) == [[Проект:Башҡорттар/Һөҙөмтәләр]] == Хәйерле көн! Вики-яҙ конкурсында Башҡортостан тураһында мәҡәләләр ([[Дәүләтбаева Венера Ғилемхан ҡыҙы]], [[Илбәкова Франгиза Фәнән ҡыҙы]], [[Ишморатова Рауза Ғарифйән ҡыҙы]], [[Камаева Рәфиҙә Ғилметдин ҡыҙы]], [[Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы]], [[Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы]]) ҡабул ителмәй, шуға уларҙы "Башҡорттар" конкурсына күсерергә тәҡдим итәм. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 13:50, 18 май 2021 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]], рәхмәт иҫкәрткәнегеҙ өсөн. Мин үҙем дә шулайыраҡ тип уйлап йөрөгәйнем. [[Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы]] мәҡәләһен «Вики-яҙ» 2021 конкурсында ҡалдырырға мөмкиндер тип уйлайым, сөнки ул һуҡырҙар һәм насар күреүселәр йәмғиәтендә актив эшләгән, европа кимәленә бара. "Башҡорттар" тигәнгә бармай - Татар Малаяҙынан, милләте буйынса татар [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 14:27, 18 май 2021 (UTC) == Wikimedia CEE Spring 2021 == Hello to Viki Başkurdistan :) I'm not sure who to write to about this. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Spring_2021/Structure/Bashkortostan Here], '''Each participant who will have written three or more articles about Bashkortostan will receive a souvenir postcard from Bashkortostan''' written and I'm one of the [https://tr.wikipedia.org/wiki/Vikipedi:Vikibahar_2021/Thecatcherintherye winners] :).-[[Ҡатнашыусы:Thecatcherintherye|Thecatcherintherye]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Thecatcherintherye|әңгәмә]]) 20:54, 3 июль 2021 (UTC) :Hi @[[Ҡатнашыусы:Thecatcherintherye|Thecatcherintherye]]! I'll send you a postcard. Let me know your mailing address. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 14:34, 9 июль 2021 (UTC) :: Hi @ [[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]], How can I send you my adress?-[[Ҡатнашыусы:Thecatcherintherye|Thecatcherintherye]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Thecatcherintherye|әңгәмә]]) 11:41, 10 июль 2021 (UTC) == Даталарҙы яҙыу == * Шәхестең йәшәү йылдарын был формала (29.06. 1940-18.09. 2016) түгел, ә шулай: ([[27 август]] [[1913 йыл]] — [[7 октябрь]] [[2004 йыл]]) итеп яҙабыҙ. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:46, 27 август 2021 (UTC) * 112-се Башҡорт диаизияһында шулай яҙылды шикелле. Ярай, онотмаҫҡа кәрәк, рәхмәт! [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 10:59, 28 август 2021 (UTC) == 10 октябрь 2021 йыл == Бөгөн сәғәт өстә (15:00) көтәм. Таңылыу апайға лә әйт әле. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 06:10, 10 октябрь 2021 (UTC) Подключиться к Zoom (учебный класс Онлайн ВикиШколы) https://us02web.zoom.us/j/86558601222?pwd=ZDU4WUMwL1Y1VVZ2TmZVeVJaM0FzZz09 Идентификатор конференции: 865 5860 1222 Код доступа: 287306 * Ур-ра! «Юбилярға - бүләк»кә 50 мәҡәлә яҙҙым! [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 13:45, 15 ғинуар 2022 (UTC) == Иғтибар == (1932 — 21.06.2022) - шәхестең преамбулалағы йәшәү датаһын бары һеҙ генә шулай яҙыуҙы дауам итәгеҙ, һәр мәҡәләгеҙҙе төҙәтәм: тулыһынса итеп, "нуль внимания". Юрий Шатуновтағы кәрәкһеҙ тәҙәтмәләрегеҙҙе шулай уҡ кирегә әйләндереп сыҡтым, Квадрат йәйәләр - "матурлыҡ билгеһе" түгел, мәҡәлә башында яһалған бер йүнәлтмә етә... Йылдарҙы квадрат йәйәләргә (кәрәккәндә лә-кәрәкмәгәндә лә) алыу нимәгә ул? Шулай уҡ һәр мәҡәләгә автоматом == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == кеүек нәмәләрҙе нейә ҡуяғыҙ ул? Википедия - һеҙҙең генә даирә түгел бит, тәү сиратта уны уҡыясаҡ кешене уйларға кәрәктер ул... Шунан: минең төҙәткәнде (башҡалар просто төҙәтмәй) иғтибар менән ҡараһағыҙ ине: мәҡәлә бүлектәренең күптән ҡабул ителгән тәртибе бар бит: иҫкәрмәне беренсе, һылтанманы - һуңға ҡуябыҙ...--[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 17:39, 23 июнь 2022 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]], йылдарҙы һәр ваҡыт күгәртергә кәрәк ти инегеҙ түгелме ни? Хәҙер етмәһә ҡатмарлаштырып сығара башланы. Шулай ҡабул ителгән икән тием бит. Эске һылтанмалар йылдарға һәм айырым төшөнсәләргә (''малсылыҡ, игенселек, мәктәп'') гел ҡуйыла тип төҙәтәм. Ҡайһы саҡта ашығыс яҙыла ла, ике ҡатлы квадрат йәйәгә алынмай ҡалдырыла. Шуны ла төҙәтәм. Вики "минең даирәм" тигәндән эшләмәйем. Ундай амбиция менән интекмәйем. Еренә еткереп эшләргә тырышам, һәм гел әҙәр генә ишетәм. Берәй яҡшы һүҙ әйткән "юғары" һәм "аҡыллы" табылмай арағыҙҙа. Беҙҙең кеүек рядовойҙарһыҙ ни ҡылыр инегеҙ, уйлап ҡарағыҙ шуны ла. Йә йыш осрашып, арыу ғына йүнәлеш бирелгәне бармы берәй? [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 18:02, 23 июнь 2022 (UTC) * Бында бер кем дә "яҡшы һүҙ ишетер өсөн" эшләмәй, маҡтауҙы кемдән көтәгеҙ һуң? Уҡытыусы булараҡ беләгеҙ бит - шыр хата йә насар мәҡәлә өсөн бер кем дә маҡтамаясаҡ. Бында мәктәптәге кеүек директор ҙа, кемдәрҙер күҙ алдына килтергәнсә - көтөүсе лә юҡ. Мин дә һеҙҙең кеүек үк рядовоймын, әммә ҡағиҙәләрҙе яҡшылап уҡыным, үҙемдән бер ни уйлап сығармайым. Башҡорт теленең дә,википедияның да ҡағиҙәләре көн дә үҙгәреп тормай, уларҙы үтәргә генә кәрәк. Шунан иң мөһиме: ниңә һуң хаталарығыҙҙы табып төҙәткәнем өсөн бар асыуығыҙҙы миңә яуҙырағыһҙ һуң - хаталары өсөн насар билдәһе ҡуйған уҡытыусыһына асыу белдергән насар уҡыусы кеүек. Минән башҡа берәйһе бармы хаталарҙы төҙәткән? Әллә мин дөрөҫ төҙәтмәйемме - миҫал килтерегеҙ... Йә ярар, яҙағыҙ бит тип хуплап-ҡуплап ултырыу заманы үтте лә инде, бында "яҙып ҡуйыу" МӨҺИМ ТҮГЕЛ, Ә УНЫ УҠЫУСЫ НИСЕК ҠАБУЛ ИТӘ, УҠЫЙ - ШУНЫҺЫ МӨҺИМ. «УЛ ВИКИПЕДИЯЛА ШЫР ХАТА БИТ» ТИГӘНДЕ МИҢӘ ЙЫШ ИШЕТЕРГӘ ТУРА КИЛӘ..! Минең дә ваҡыт күктән төшмәй бит- бер төҙәткән хатаны икенсе мәҡәлә тағы ҡабатлайығыҙ - ашығыс яҙыуығыҙ, үҙегеҙ әйткәнсә, кемгә кәрәк һуң - кем һеҙҙе ҡыуып тора... Аҡсаға конкурста ҡатнашағыҙ икән - урыҫса әйткәнсә, будьте добры, ҡағиҙәләрҙе һәм тел нормаларын боҙмағыҙ... Әллә нисә үҙегеҙгә яҙғандарҙы ҡолаҡҡа ла элмәгәнегеҙ өсөн бында яҙырға мәжбүр булдым... --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 18:36, 23 июнь 2022 (UTC) [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] туған, мин үҙемде шыр хаталы яҙам тип иҫәпләмәйем. Бар башҡорт теленең үҙенсәлеген белмәй яҙған саҡтары ла. Күрһәм, мин дә төҙәтәм. Аҡса тип тә күҙ тонған юҡ. Теләп яҙам, файҙалы эш менән булам тип, дәртте һүндермәгеҙ, зинһар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Сығанаҡтар == == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} - былар шул тәртиптә тора, һәм мин шулай ҡуйырға тырыштым. Һин тәнҡитләгәндән һуң, барыһын да теҙеп яҙмайым. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} артта торһа, һәйбәт тип иҫәпләйем. Ауылдарҙы яҙғанда, Географик урын алда торһа, дөрөҫөрәктер? Шунан - Тарихы һ. б. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 19:06, 23 июнь 2022 (UTC) * Һеҙ һаман үҙегеҙсә: «һәйбәт тип иҫәпләйем. Ауылдарҙы яҙғанда, Географик урын алда торһа, дөрөҫөрәктер?» Улар бит һеҙгә, миңә тиклем ҡағиҙа булараҡ яҙып ҡуйылған. Мин тәнҡитләмәйем, ә ҡағиҙә нигеҙендә төҙәтәм һәм һеҙҙе лә шул ҡағиҙәләрҙе үтәргә саҡырам, өгөтләйем хатта. Ә һеҙ үҙегеҙҙе генә уҡытыусыға һанап, бары тик үҙегеҙҙекен генә дөрөҫ тип иҫәпләйегеҙ... Улай булмай бит. Мәҫәлән, һеҙҙең Квадрат йәйә бары тик «зәңгәрләтеү» (матурайтыу тип тә әйткәйне бер апай) ҡуйыла тигән фекер дөрөҫ түгел бит. Ул - һылтанма, мәҡәләнең башында бер ҡуйыла һәм - бөттө, һәр осорағанға ҡуйыу - ябай орфографик хата!!! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 19:29, 23 июнь 2022 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]], хәйерле иртә! Һуң шуны бына шулай ябай ғына итеп аңлатырға булмай инеме ни? Башта уҡ. Тимәк, тыуған йылы йә тормошондағы мөһим осоро бер тапҡыр һылтанма итеп ҡуйыла икән, башҡа ҡуймаһаң да ярай. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 03:32, 24 июнь 2022 (UTC) ** Хәйерле иртә! Бына ошо [[Википедия:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр]] һәм башҡа ҡағиҙәләр [[Википедия:Эске һылтанмалар]].--[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 04:29, 24 июнь 2022 (UTC) == Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары == Мәҡәләгә был категорияны ҡуйыу кәрәкмәй.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 08:13, 19 июль 2022 (UTC) * Ҡуяйым әле, тип тороп ҡуйып сыҡтым шул. Алып ташлармын [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 08:26, 19 июль 2022 (UTC) == Өлгө == Һеҙҙең мәҡәләләрҙе иҫкә алғанда тәңҡит итеп түгел, ә өлгә итеп әйтәләр (шул иҫәптән эшләнеп бөтмәгәндәрен дә). Элекке мәҡәләләрегеҙ араһында эшләнеп бөтмәгәндәре бар. Шуларҙы ҡарап сығығыҙ тип әллә нисә тапҡыр әндәшәм инде һуңғы йылдарҙа. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 13:22, 21 август 2022 (UTC) == This Star Is For You! == {| |[[Файл:Wikidata Istanbul 2022 barnstar.svg|слева|100x100пкс]] |<center><span style="color:red">'''This Star Is For You!'''</span> : : Thank you for attending the Wikidata 2022 Istanbul Conference, held in Istanbul, Türkiye (Turkey), from 21 to 23 October 2022. See you again! [[Ҡатнашыусы:Kurmanbek|Kurmanbek]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kurmanbek|әңгәмә]]) 18:53, 23 октябрь 2022 (UTC) </center> |} == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Feminism and Folklore 2023 - Local prize winners == [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Congratulations on your remarkable achievement of winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2023''' writing competition! We greatly appreciate your valuable contribution and the effort you put into documenting your local Folk culture and Women on Wikipedia. To ensure you receive your prize, please take a moment to complete the preferences form before the 1st of July 2023. You can access the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWlxDwI6UgtPXPfjQTbVjgnAYUMSYqShA5kEe4P4N5zwxaEw/viewform?usp=sf_link by clicking here]. We kindly request you to submit the form before the deadline to avoid any potential disappointments. If you have any questions or require further assistance, please do not hesitate to contact us via talkpage or Email. We are more than happy to help. Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|FNF 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:47, 10 июнь 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023&oldid=25134473 --> == Feminism and Folklore 2023 - A Heartfelt Appreciation for Your Impactful Contribution! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|center|500px]] {{int:please-translate}} Dear Wikimedian, We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor. As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeXZaej264LOTM0WQBq9QiGGAC1SWg_pbPByD7gp3sC4j7VKQ/viewform this form] by August 15th, 2023. Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2024. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity. Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia. With warm regards, '''Feminism and Folklore International Team'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 18:37, 25 июль 2023 (UTC) </div> :Здравствуйте! Я не отправила Форму, так как не смогла вписать адрес электроннной почты minsulua.52@mail.ru :Адрес: Россия, Башкортостан Уфимский район, д. Шмидтово, ул. Заозерная,24/1 Абдуллиной Минсулу Файзрахмановне :Russia, Bashkortostan Ufa district, D. Schmidtovo, Zaozernaya str., 24/1 Аbdullina Minsulu [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 15:01, 26 июль 2023 (UTC) :Спасибо! Thank you! [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 15:03, 26 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023p&oldid=25345565 --> == Ҡалып == Зинһар, был [[Ҡалып:Төҙәтеүҙәр Иҫәпләгесе]] матур итеп биҙәйәсәкһегеҙ?Мин беренсе тапҡыр ҡалыпты эшләйем һәм миңә ауыр. Төп нөсхәһе – https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:Userbox/%D0%A1%D1%87%D1%91%D1%82%D1%87%D0%B8%D0%BA_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BA [[Ҡатнашыусы:Bashkir Bey|Bashkir Bey]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkir Bey|әңгәмә]]) 16:23, 22 август 2023 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Bashkir Bey|Bashkir Bey]]! Төҙәтеүҙәр, иҫәпләгес ҡалыбын эшләй алырмын, тип вәғәҙә итә алмайым. Мәҡәлә тексында киткән яңылышлыҡтарҙы дөрөҫләп сығырмын. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 17:24, 22 август 2023 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:ru:Аборты в Азербайджане]] in Bashkir Wikipedia? Yours sincerely, [[Ҡатнашыусы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Multituberculata|фекер алышыу]]) 17:07, 7 октябрь 2023 (UTC) :Thank you very much for the new article! [[Ҡатнашыусы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Multituberculata|фекер алышыу]]) 20:17, 7 октябрь 2023 (UTC) == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] == С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:52, 4 февраль 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Фролова Ирина Васильевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 04:11, 15 апрель 2024 (UTC) == Some of your articles were evaluated == Some new submissions were evaluated since last update: * [[Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved) * [[Фролова Ирина Васильевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved) Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot. - [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание о проходящем сейчас голосовании по избранию членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемый викимедиец! Вы получили данное сообщение, так как ранее вы принимали участие в процессе подготовки УКП. Напоминаю вам, что период голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) завершается 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 23:16, 2 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list&oldid=26721206 --> == [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] == Хәерле көн! [[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм. Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (<small>igabidullin@mail.ru</small>) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм. БИК МӨҺИМ!!! Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк. Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:46, 12 июнь 2024 (UTC) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:07, 26 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:09, 7 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == [[Проект:Азия айлығы 2024|Азия айлығы 2024]] == * Хәйерле көн. Марафон башланды һәм унда ҡатнашырға саҡырам. Азия тураһында бөтә мәҡәләләр ҙә ҡабул ителә. Тулыраҡ конкурс битендә.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 08:17, 11 ноябрь 2024 (UTC) == [[Проект:Вики-яҙ 2025|Вики яз 2025]] == Хөрмәтле кулланучы! 21.03-31.05 көннәрендә Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре, халыклары һәм аларның дөньясын татарчалаштыруга өлеш кертергә һәм призлар отырга чакырам. Тулырак: [[Проект:Вики-яҙ 2025]].--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 10:52, 28 март 2025 (UTC) == Сәддам Хөсәйен == Hello. There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Сәддам Хөсәйен]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg Even the photo file in Wikimedia Commons says: «в источнике не указан; сейчас установить невозможно». If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. Yours sincerely, [[Махсус:Өлөштәр/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:33, 30 август 2025 (UTC) == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:25, 7 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 14:31, 18 июнь 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> 4kld6m00kxqz3k6dk146x630kbhe28o 0 103209 1299435 1276237 2026-06-19T09:25:55Z EUPBR 48111 1299435 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Загреб |оригинальное название = {{lang-hr|Zagreb}}<br /> |изображение = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = Zagreb_(29255640143).jpg | photo2a = Crkva sv. Marka, Zagreb.jpg | photo2b = National and University Library in Zagreb.jpg | photo3a = Umj-paviljon 01.jpg | photo3b = Hnk.jpg | photo5a = 2011-08-18 18-31-41 Croatia Zagreb Cathedral Square 6vl.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 275 }} |страна = Хорватия |герб = Coat of arms of Zagreb.svg |флаг = Flag of Zagreb.svg |ширина герба = |ширина флага = |описание герба = Загреба гербы |описание флага = Загреб флагы |lat_deg = 45 |lat_min = 48 |lat_sec= |lon_deg = 15 |lon_min = 57 |lon_sec= |CoordAddon = type:city(779145)_region:HR-21 |CoordScale = |размер карты страны = |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = Милан Бандич |дата основания = |первое упоминание = 1094 |прежние имена = Аграм |статус с = 1242 |площадь = 641,29 |вид высоты = диңгеҙ кимәленән |высота центра НП = 104—1035 |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 790 017 |год переписи = 2011 |плотность = 1232 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +1 |DST = есть |телефонный код = +385 1 |почтовый индекс = 10 000 |почтовые индексы = |автомобильный код = ZG |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = http://www.zagreb.hr/ |язык сайта = hr |язык сайта 2 = en }} '''За́греб''' ({{lang-hr|Zagreb}} {{IPA|[ˈzâːɡrɛb]}}) — [[Хорватия]]ның баш ҡалаһы. Халҡы — 790 017 кеше ([[2011 йыл|2011]]), майҙаны — 641,29 км². Ҡала [[Дунай]]ҙың ҡушылдығы Сава йылғаһы буйында Медведница таулығы янында урынлашҡан. Загребҡа 900-ән ашыу йәш. Хорватияның административ бүленешендә үҙенең биҫтәләре менән Загреб ҡалаһы айырым жупания булып тора, ҡала менән ассамблея менән һайланған мэр идара итә<ref>{{cite web|url=http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=804|title=О градоначальнике|publisher=Zagreb.hr|description=Официальный сайт Загреба|lang=hr|accessdate=2011-07-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/61AlYNJcO|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101165014/http://www.zagreb.hr/default.aspx?id=804 |date=2011-11-01 }}</ref>. Загреб континенталь климат зонаһында урынлашҡан. Уртаса йәйге температура +21°С, уртаса ҡышҡы температура +2°С тәшкил итә. Ваҡыты — Урта Европа (GMT+1). == Тарих == 1094 йылда Загреб ҡалаһы тәүге тапҡыр телгә алына, ошо йылда [[Венгрия короллеге|венгр короле]] ''Ласло I'' Каптол тауындағы ҡасабала епископлыҡ ойоштора. Хәҙерге Загреб ҡалаһының тарихи йәҙрәһен тәшкил иткән Градец һәм Каптол айырым тораҡ пункттар булып торған. 1242 йылда хорват-венгр короле ''Бела IV'' раҫлаған «Алтын булла»ға ярашлы Загреб (Градец) ирекле корллек ҡалаһы тип иғлан ителгән. XVII быуат башында Градец һәм Каптол тулыһынса ҡушыла, ә Каптол епископлығының атамаһы ''Загреб архиепископлығы'' тип үҙгәртелә. [[Файл:Zagreb funikuler.JPG|thumb|left|200px|Загреб фуникулёры]] 1669 йылда иезуиттар ҡалала тәүге гимназияға һәм академияға нигеҙ һалалар. Был дата Загреб университетытының нигеҙләнеү йылы тип иҫәпләнә. Тиҙҙән Загреб Сава буйы Хорватияһының иң ҙур ҡалаһына һәм илдең мәҙәни үҙәгенә әүерелә. 1776 йылда ''Вараждин''дан Загребҡа ''Хорватия короллек вечаһы'' (хөкүмәте) ултырылыштары күсерелгән, бынан һуң ҡала фактик рәүештә баш ҡала статусын ала. 1851 йылда бан ''Йосип Елачич'' Каптол һәм Градец тораҡ пункттарын Загребҡа берләштерә. Шул уҡ ваҡытта берләшкән ҡаланың башлығы вазифаһы билдәләнә<ref>{{книга|автор=Звонимир Милчец|заглавие=Zagrebački gradonačelnici|место=Загреб|издательство=Alfa|год=1993|isbn=9531680108}}</ref>. [[Австро-Венгрия]] хакимлығы осоронда ҡала ''Аграм'' атамаһын йөрөтә<ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/загреб/БСЭ/Загреб/|title=Загреб|publisher=Яндекс.Словари|description=БСЭ, 1969-1978|lang=ru|accessdate=2012-08-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6A4DkJbJE|archivedate=2012-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724094100/http://slovari.yandex.ru/%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B1/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B1/ |date=2014-07-24 }}</ref><ref>[http://www.bse2.ru/book_view.jsp?idn=027954&page=308&format=djvu БСЭ (2 издание)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110141504/http://www.bse2.ru/book_view.jsp?idn=027954&page=308&format=djvu |date=2013-11-10 }}</ref>. 1991 йылдың 25 июнендә Хорватия Республикаһы Саборы (парламенты) Хорватияны бойондороҡһоҙ дәүләт һәм Загребты уның баш ҡалаһы тип иғлан итә. 1995 йылдың майында Граждандар һуғышы осоронда Загреб ҡалаһы ''Серб Краина Республикаһы''ның хәрбиҙәре тарафынан ракета утына тотола, һөҙөтәлә 7 кеше һәләк була һәм 175 кеше яралана<ref>{{cite web | url = http://www.voanews.com/english/archive/2007-01/2007-01-10-voa46.cfm?CFID=161290729&CFTOKEN=38299627 | title = Prosecutors Seek Life Sentence for War Crimes Suspect Martic | accessdate = 2011-07-18 | date = 2007-01-10 | publisher = Голос Америки | archiveurl = http://www.webcitation.org/61AlZQ3qV | archivedate = 2011-08-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916234747/http://voanews.com/english/archive/2007-01/2007-01-10-voa46.cfm |date=2008-09-16 }}</ref> и было ранено как минимум 175 человек. == Климат == Загребтың климаты континенталь. Уртаса ҡышҡы температура — +2&nbsp;°C, уртаса йәйге температура — +21&nbsp;°C. Ғәҙҙәттә Загребта май айы бик әҫе була, бигерәк ошо ай аҙағында температура +30&nbsp;°C-тан ашып китә. {{Климат города |Город_род = Загреба |Источник = [http://www.pogoda.ru.net/climate2/14240.htm Һауа торошот һәм климат] | Янв_ср=1.2 | Янв_ср_осад=47 | Фев_ср=3.1 | Фев_ср_осад=44 | Мар_ср=7.5 | Мар_ср_осад=56 | Апр_ср=12.2 | Апр_ср_осад=54 | Май_ср=17.0 | Май_ср_осад=73 | Июн_ср=19.9 | Июн_ср_осад=95 | Июл_ср=22.0 | Июл_ср_осад=71 | Авг_ср=21.7 | Авг_ср_осад=97 | Сен_ср=17.0 | Сен_ср_осад=91 | Окт_ср=12.0 | Окт_ср_осад=82 | Ноя_ср=6.5 | Ноя_ср_осад=72 | Дек_ср=2.2 | Дек_ср_осад=62 | Год_ср=11.9 | Год_ср_осад=843 | Янв_ср_мин=-1.3 | Янв_ср_макс=4.3 | Фев_ср_мин=-0.2 | Фев_ср_макс=7.0 | Мар_ср_мин=3.6 | Мар_ср_макс=12.3 | Апр_ср_мин=7.7 | Апр_ср_макс=17.3 | Май_ср_мин=12.2 | Май_ср_макс=22.3 | Июн_ср_мин=15.1 | Июн_ср_макс=25.3 | Июл_ср_мин=17.0 | Июл_ср_макс=27.7 | Авг_ср_мин=16.9 | Авг_ср_макс=27.0 | Сен_ср_мин=12.8 | Сен_ср_макс=21.9 | Окт_ср_мин=8.5 | Окт_ср_макс=16.4 | Ноя_ср_мин=3.7 | Ноя_ср_макс=10.0 | Дек_ср_мин=-0.1 | Дек_ср_макс=5.1 | Год_ср_мин=8.0 | Год_ср_макс=16.4 | Янв_а_макс=19.4 | Янв_а_мин=-22.2 | Фев_а_макс=21.6 | Фев_а_мин=-21.7 | Мар_а_макс=26.1 | Мар_а_мин=-17.0 | Апр_а_макс=28.7 | Апр_а_мин=-3.0 | Май_а_макс=33.7 | Май_а_мин=0.5 | Июн_а_макс=37.0 | Июн_а_мин=4.6 | Июл_а_макс=40.3 | Июл_а_мин=7.3 | Авг_а_макс=38.0 | Авг_а_мин=5.3 | Сен_а_макс=34.2 | Сен_а_мин=2.3 | Окт_а_макс=27.6 | Окт_а_мин=-6.0 | Ноя_а_макс=25.0 | Ноя_а_мин=-9.7 | Дек_а_макс=21.5 | Дек_а_мин=-18.7 | Год_а_макс=40.3 | Год_а_мин=-22.2 |}} == Демография == {| class="wikitable" style="margin:auto;" |+ Халыҡ һаны (йылдар буйынса)<ref>[http://www.dzs.hr/Hrv/pxweb2003/database/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske.asp Население Хорватии в 1857—2001 гг. на ''www.dzs.hr''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113144309/http://www.dzs.hr/Hrv/pxweb2003/database/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske/Naselja%20i%20stanovnistvo%20Republike%20Hrvatske.asp |date=2013-11-13 }}</ref> ![[1857]] ![[1869]] ![[1880]] ![[1890]] ![[1900]] ![[1910]] ![[1921]] ![[1931]] ![[1948]] ![[1953]] ![[1961]] ![[1971]] ![[1981]] ![[1991]] ![[2001]] ![[2011]] |- |48 266 |54 761 |67 188 |82 848 |111 565 |136 351 |167 765 |258 024 |356 529 |393 919 |478 976 |629 896 |723 065 |777 826 |779 145 |790 017 |} == Иҫтәлекле урындар == [[Файл:Tudjman grave mirogoj.jpg|right|thumb|250px|Мирогой зыяратында Франьо Туджмандың ҡәбере]] * ''Үрге ҡала'' — элекке Градец торағының тарихи үҙәге. Бейек тау битләүендә урынлашҡан һәм ''Түбәнге ҡала'' менән фунукулёр менән тоташҡан. Иң билдәле урындары: ** ''Изге Марк сиркәүе''нең мозаикалы ҡыйығы төрлө төҫтәге черепицанан эшләнгән. Сиркәү 1242 йылда төҙөлгән, артабан бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған. XIX быуатта яһалған сиркәү ҡыйығындағы мозаика Хорватияның, Славонияның, Далмацияның һәм Загребтың гербтарын һүрәтләй. ** ''Лотршчак башняһы'' XIII быуатта төҙөлгән. Уның итәгенән Загреб ҡалаһына бик матур күренеш асыла. ** ''Изге Екатерина сиркәүе'' иезуиттар тарафынан 1632 йылда төҙөлә. Ул Хорватияның [[барокко]] сиркәү архитектураһының иң яҡшы өлгөһө булып тора. ** ''Таш ҡапҡалар'' — Загребтың иң боронғо ҡоролмаларҙың береһе, XIII быуат башында төҙөлгән. Ҡапҡаларҙа бәләкәй генә часовня ла бар. * ''Дева Мария Вознесениеһы кафедраль соборы'' элекке Каптолдың тарихи үҙәгенлә урынлашҡан. Был урында Изге Степан исемендәге тәүге ҡорам 1175 йылда төҙөлгән һәм бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола, һуңғы тапҡыр 1880 йылда неоготик стилдә үҙгәртеп ҡорола. Собор башняларының бейеклеге — 108 метр. * ''Бан Йосип Елачич майҙаны'' — Түбәнге ҡаланың үҙәк майҙаны. Бындағы биналар төрлө архитектура стилдәренә ҡарай. Майҙандың уртаһында һыбайлы бан Йосип Елаличҡа һәйкәл ҡуйылған. * ''Маршал Тито майҙаны''нда Хорват милли театры (1895) һәм Загреб университеты (1856) биналары урынлашҡан. * ''Король Томислав майҙаны'' — Загребтың иң ҙур майҙан-паркы булып тора. Уның көньяғында тимер юл вокзалы, ә төньяғында сәнғәт павильоны (1896) урынлашҡан. Майҙанда 1947 йылда король Томислав I һәйкәл ҡуйылған. * ''Мирогой зыяраты'' — Европаның иң матур зыяраттарының береһе, уға XIX быуатта нигеҙ һалынған. == Туғандаш ҡалалар == [[Файл:Westin Zagreb Hotel.jpg|мини|«Westin Zagreb» ҡунаҡханаһы]] {{кол}} * {{Германия}} Майнц, [[Германия]] ([[1967]]) * {{Россия}} [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй Федерацияһы]] ([[1968]]) * {{Норвегия}} Тромсё, [[Норвегия]] ([[1971]]) * {{Япония}} [[Киото]], [[Япония]] ([[1972]]) * {{Польша}} [[Краков]], [[Польша]] ([[1975]]) * {{Португалия}} [[Лиссабон]], [[Португалия]] ([[1977]]) * {{США}} Питтсбург, [[АҠШ]] ([[1980]]) * {{Флаг|Китай}} [[Шанхай]], [[Ҡытай]] ([[1980]]) * {{Румыния}} Клуж-Напока, [[Румыния]] ([[1991]]) * {{Венгрия}} [[Будапешт]], [[Венгрия]] ([[1994]]) * {{Австрия}} [[Вена]], [[Австрия]] ([[1994]]) * {{Босния һәм Герцеговина}} [[Сараево]], [[Босния һәм Герцеговина]] ([[2001]]) * {{Словения}} [[Любляна]], [[Словения]] ([[2001]]) * {{Сербия}} [[Белград]], [[Сербия]] ([[2003]]) * {{Черногория}} [[Подгорица]], [[Черногория]] ([[2006]]) * {{Великобритания}} [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]] ([[2009]]) * {{Россия}} Балаково, [[Рәсәй Федерацияһы]] {{конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Хомутецкий Н. Ф., Розенфельд М. Я., Хомутецкая Н. Н. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Загреб |ссылка = |ответственный = Ленинградская организация ордена Ленина Союза архитекторов СССР |издание = |место = Л. |издательство = Стройиздат. Ленингр. отд-ние |год = 1978 |страницы = |страниц = 72 |серия = Города-побратимы Ленинграда |isbn = |тираж = 15 000 }} (обл.) == Һылтанмалар == * [http://www.zagreb.hr/ Официальный сайт города] * [http://www.karteGradova.com/zagreb Интерактивная карта города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061223022915/http://www.kartegradova.com/zagreb |date=2006-12-23 }} * [http://www.europestartpage.com/zagreb10.htm Достопримечательности Загреба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101219172413/http://www.europestartpage.com/zagreb10.htm |date=2010-12-19 }}{{ref-en}} * http://zagrebcity.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305110752/http://zagrebcity.ru/ |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305110752/http://zagrebcity.ru/ |date=2016-03-05 }}<nowiki/>{{ref-ru}} * [http://www.zagreb-touristinfo.hr/ Туристическая информация]{{ref-hr}}{{ref-en}} * [http://www.zv.hr/index_en.html Ярмарки Загреба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516192618/http://www.zv.hr/index_en.html |date=2010-05-16 }} * [http://www.zagreb-info.com/ Каталог Загреба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060610151702/http://zagreb-info.com/ |date=2006-06-10 }} {{Европа баш ҡалалары}} [[Категория:Хорватия]] cdva1ekf2qpcm5os8543l00g4ueamss 0 108749 1299341 1241398 2026-06-18T15:05:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299341 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = |Русское название = Осинская даруга |Оригинальное название = Уҫы даруғаһы |Герб = |Флаг = |Ширина герба = |Ширина флага = |Описание герба = |Описание флага = |Страна = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |уровень = |CoordScale = |Гимн = |Статус = |Входит в = Өфө өйәҙе ( 1708 йылға тиклем)<br />Казань губернаһы (1708-1719)<br />Өфө провинцияһы (1719-1744) <br /> Ырымбур губернаһы (1744-1781, 1796-1798)<br /> Өфө наместниклығы (1781-1796) |Включает = |Столица = |Крупный город = |Эре ҡалалары = [[Өфө]], [[Бөрө]] |Образование = |Упразднение = 1798 |Образование 2 = 1574 йәғни 1586 |Упразднение 2 = |Глава = |Название главы = |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = |Население = |Год переписи = |Процент от населения = |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = |Конфессиональный состав = |Площадь = |Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |Карта = |Размер карты = |Карта административной единицы = |Размер карты ае = |Часовой пояс = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефонный код = |Почтовые индексы = |Интернет-домен = |Код автомобильных номеров = |Сайт = |Категория в Commons = |Примечания = }} [[Файл:Ufimskie Darugi.jpg|thumb|right|250px|Карта: «Өфө провинцияһының һәм Башҡортостандың даруғаға бүленеше», Красильниковтың Ырымбур губернаһы ландскартаһы, 1755 йыл]] '''Уҫы даруғаһы''' — [[Тарихи Башҡортостан|Башкортостандың]] тарихи административ-территориаль берәмеге<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/doroga.htm Статья «Дорога» в Башкортостан: Краткая энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Урыҫ дәүләте һәм [[Рәсәй империяһы]] дәүерендә лә, [[Себер даруғаһы|Себер]], [[Ҡаҙан даруғаһы|Ҡаҙан]], [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] даруғалары менән бергә Өфө өйәҙе биләмәләрен дүрт өлөшкә бүлеп торған. Һәр даруға үҙ сиратында олоҫтарға бүленгән. Уҫы даруғаһы Өфөнән төньяҡтараҡ урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайышта Ҡаҙан даруғаһы, көнсығышта Себер даруғаһы, көньяҡта Нуғай даруғаһы, төньяҡ-көнбайыштан һәм төньяҡтан Ҡазан өйәҙе сиктәш булған. Ағиҙел һәм Ҡариҙел араһында тар ғына һыҙатты биләп торған. [[XVIII быуат]]ҡа тиклем Уҫы даруғаһы — 4 улустан, [[XVIII быуат]]тан һуң 3 улустан ([[Ғәйнә]], [[Ирәкте]], [[Уран (ҡәбилә)|Уран]]) торған. 1798 йылда [[идара итеүҙең кантон системаһы]] индерелгәс, даруға бүленеше бөтөрөлә. == Уса даруғаһы улустары == # [[Таҙлар]] — Ҡыҙғына (Кизгеня) йылғаһы буйында; имән урманы һәм яландар. # [[Уран (ҡәбилә)|Уран]] — [[Беүә]] йылғаһы буйында; ҙур урмандар, яландар ҙа бар. # [[Ғәйнә]] — [[Тол]] буйында; ҙур урмандар, ҙур булмаған яландар, тауҙар бар; урман артындағы был олоҫҡа тиклем 60 саҡрым, Өфө ҡалаһы яғынан һаҙлыҡтар аша арба юлы юҡ. # [[Ирәкте]] — [[Тере Танып]] һәм башҡа йылғалар буйында; урман, ҙур булмаған яландар<ref>[http://mexalib.com/view/193967 [[Руденко Сергей Иванович]]:«Башкиры. Историко-этнографические очерки» (2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905013025/http://mexalib.com/view/193967 |date=2016-09-05 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Даруға]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Руденко Сергей Иванович]]: «Башкиры. Историко-этнографические очерки» (2006) [http://mexalib.com/view/193967] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905013025/http://mexalib.com/view/193967 |date=2016-09-05 }} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13696-u-y-daru-a-y|автор=[[Әсфәндиәров Ә. З.]]}} * [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/ponyatie_doroga/ponyatie_doroga.php Понятие «дорога» в истории Башкортостана] * [https://web.archive.org/web/20150121084313/http://vatandash.ru/index.php?article=404#selection-621.0-838.0] [[Категория:Башҡортостандың тарихи административ берәмектәре һәм территориялары]] {{Bashkir-stub}} bsakk4co12y0hjg2k0s07oq4yzcyn7i 0 109169 1299348 1286972 2026-06-18T18:44:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299348 wikitext text/x-wiki {{Тарихи дәүләт |название = Хазар ҡағанаты |статус = |карта = Chasaren.jpg |столица = Сәмәндәр, Итил |язык = Хазар теле |образовано = 650 |ликвидировано = 969 |религия = [[мәжүсилек]], [[иудаизм]], [[ислам]], [[христианлыҡ]] |площадь = |население = |до =Көнбайыш төрки ҡағанаты |после =Ҡыпсаҡ далаһы |п3 = }} '''Хазар ҡағанаты''', '''Хаза́рия''' (650—969)<ref>[https://books.google.ru/books?id=3ZzXjdyK-CEC&pg=PA40&lpg=PA40&hl=ru#v=onepage&q&f=false ''P. B. Golden.'' Khazar studies: achievements and perspectives // The World of the Khazars: New Perspectives. Brill, 2007. — P. 7.]</ref> — күсмә халыҡ — хазарҙар төҙөгән урта быуат дәүләте. [[Көнбайыш Төрки ҡағанаты]]нан айырылып сыҡҡан. Улар [[Кавказ]] алдын, Түбәнге һәм Урта [[Волга]] буйын, хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың төньяҡ-көнбайышын, [[Аҙау диңгеҙе]] буйын, [[Ҡырым]]дың көнсығыш өлөшөн, шулай уҡ Көнсығыш Европаның [[Днепр (йылға)|Днепр]]ғаса йәйрәп ятҡан далаларын һәм урман-далаларын контролдә тотҡан. Дәүләттең үҙәге тәүҙәрәк хәҙерге [[Дағстан]]дың диңгеҙ буйы өлөшөндә булған, артабан Волганың түбәнге ағымына күсенгән. Идара итеүсе элита [[иудаизм]] динен ҡабул иткән. Хазарҙар көнсығыш славяндарҙың бер нисә ҡәбилә берләшмәһен сәйәси яҡтан буйһондорған. == Тарихы == === Тәү тарихы. VI быуат === Баштараҡ хазарҙар Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе барышында [[Азия]]нан күсенеүсе бик күп ҡәбиләләрҙең береһе булған. Улар иртә төрки телдәренең береһендә һөйләшкәндәр<ref>[http://books.google.ru/books?id=3ZzXjdyK-CEC&pg=PA40&lpg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''Erdal M.'' The Khazar Language // The World of the Khazars: New Perspectives. Brill, 2007. — P. 75-107], русский перевод ''Эрдаль М.'' Хазарский язык // Хазары, сб. статей. — М., 2005. — С. 125—139; {{Из БСЭ|заглавие=Хазарский язык}}</ref> һәм, ситләтелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, [[Европа]]ла 463 йылдарҙа күренә башлағандар һәм [[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|төрки уғырҙар]] төркөмөнә ҡарағандар<ref>''P. B. Golden'' An Introduction to the History of the Turkic Peoples. — Wisbaden, 1992. — P.92</ref>. Хазарҙар тураһындағы иң ышаныслы иртә мәғлүмәт булып уларҙы 555 йылда сыҡҡан Ялған Захарийҙың халыҡтар теҙемендә телгә алыу тора<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Zacharia/text1.phtml?id=526 ''Пигулевская Н. В. '' Сирийский источник VI в. о народах Кавказа // Вестник древней истории. — № 1. — М., 1939;] [http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0114.htm#nap011para05 ''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. М.,1990. — С. 32]</ref>. Уларҙың Европалағы тыуған иле сифатында сығанаҡтарҙа хәҙерге [[Дағстан]]дың тигеҙлек өлөшөндәге Берсилия өлкәһе күрһәтелгән<ref>''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С.182-183,186; [http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0132.htm#nap013para03 ''Новосельцев А. П. '' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М.,1990. Гл.3.3. — С. 79;] Первоисточники сведений: Феофан, Никифор, ал-Белазури, Михаил Сирийский.</ref>. VI быуаттың беренсе яртыһында хазарҙар савирҙар|савирҙар берләшмәһе тәьҫирендә булған, уларҙың ғәскәрҙәре составында Ҡаф тауҙары артына уңышлы сапҡын-барымталар яһаған. Төбәктә идара иткән Сәсәни Ираны ҙур ауырлыҡ менән уларҙың баҫымын кире ҡаҡҡан. Шаһ Хосров Ануширван (531—579) дәүерендә фарсылар [[Каспий диңгеҙе]] һәм Ҡаф тауҙары араһындағы тар үткәүелде ҡаплаған данлыҡлы |Дербент нығытмаларын төҙөгән, ләкин был күскенселәрҙең һөжүменән һәр осраҡта ла ҡотҡара торған сара була алмаған. Хосров [[Дағстан]]дың киләсәктә буласаҡ ҡалаларын — Бәләнжәр һәм Сәмәндәрҙе — төҙөгән тип иҫәпләйҙәр. Баштараҡ ике ҡала ла бер атамалы ҡәбиләләрҙең үҙәге булған. Сәмәндәргә, ихтимал, 550-се йылдарҙа, савирҙар артынан эйәреп, бөтөн Ҡаф тауы аша үткән аварҙарға ҡәрҙәш зәбәндәр мөнәсәбәтле<ref>Племя забендер упоминает византийский историк [[Феофилакт Симокатта]] (см. ''Артамонов М. И. '' История хазар. — СПб., 2001. — С. 197—198).</ref>. Бәлки, аварҙарҙың бер өлөшө Таулы Дағстанға үтеп инеп, Сарир дәүләтендә идаралыҡ итеүсе ҡатламға әйләнгәндер һәм халыҡҡа авар атамаһын биргәндер. Әйтергә кәрәк, аварҙар Европала хакимдары ҡаған титулын йөрөткән тәүге берләшмә булған. 562 йылда Иран савирҙарҙы тар-мар иткән һәм улар, хазарҙарҙың күпмелер өлөшө менән бергә, Ҡаф тау артына күсерелгән. Савир союзы ярсығы «һундар» атамаһы менән Дағстанда йәшәүен дауам иткән<ref>В оригинале «хоны». Упоминаются армянскими источниками до 1-й пол. VIII вв.</ref>. Хазарҙарҙың күтәрелеше Төрки ҡағанаты тарихы менән бәйле, моғайын, хазар хөкөмдарҙары төрки хакимдары менән туғанлыҡ мөнәсәбәтендә торғандыр. Идара башында Ашина ырыуынан сыҡҡан ҡағандар торған Алтай төркиҙәре 551 йылда ҙур империя төҙөгән, үп тә тормай ул көнсығыш һәм көнбайыш өлөшкә бүленгән. VI быуаттың 2-се яртыһында Көнбайыш Төрки ҡағанаты сиктәре каспий-ҡара диңгеҙ далаларына саҡлы тоташҡан, һәм урындағы бөтөн берләшмәләр ҙә уның хакимлығын таныған. === Кавказ тауы аръяғына һәм Ҡара диңгеҙ буйына баҫҡынсылыҡ (экспансия). VII быуат === Иран-византий һуғышы (602—628 йй.) барған йылдарҙа, хазар хакимы Джебуҡаған [[Иран]]ға ҡаршы йүнәлтелгән төрки-византий союзының төп йүнәлеш биреүсеһе булып сығыш яһаған осорҙа, хазарҙар әһәмиәтле хәрби көс булараҡ тәүләп телгә алынған. 627 йылда хазар ғәскәре Ҡаф тауы Албанияһын талаған һәм, [[Византия|византий]]ҙарға ҡушылып, [[Тбилиси]]ҙы ҡаты һөжүм итеп яулап алған<ref>''Артамонов М. И.'' Очерки древнейшей истории хазар. — М.,1937. Наиболее подробное описание кампании содержится в труде Мовсеса Каланкатваци «История страны алван». Дополнительные сведения есть в византийских и грузинских источниках.</ref>. 630 йылдан башлап үҙ-ара күп һанлы бәрелештәр Көнбайыш Төрки ҡағанатының емерелеүенә килтергән. Һөҙөмтәлә Көнсығыш Европа далаларында, периферияла, ике яңы сәйәси берәмек: 632 йылда Ҡара диңгеҙ буйында — Ҡобрат хан нигеҙ һалған Бөйөк Болғар, ә Каспий төбәгендә  Хазария барлыҡҡа килгән. Баштараҡ хазарҙар үҙҙәрен бик күрһәтеп бармаған. Болғар берләшмәһе ғәйрәтле сәйәси көскә әүерелгән, ләкин уның ғүмере ҡыҫҡа булған. Ҡобрат үлгәндән һуң уның улдары илде ваҡ өлөштәргә бүлгеләгән. Хазарҙар бының менән файҙаланған, һәм 660-сы йылдарҙағы бәрелештәр һөҙөмтәһендә Аспарух хан етәкләгән болғарҙар [[Дунай]] аръяғына күсенгән һәм хәҙерге Болғарияға нигеҙ һалған, ә ҡалған өлөшө хазарҙар власын таныған<ref>Столкновение описано в «[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/X/Kokovcov/frametext3.htm Еврейско-хазарской переписке]» (письме Иосифа), византийских источниках ([http://narod.yandex.ru/100.xhtml?www.shard1.narod.ru/knigi/Theophanes.zip «Летопись» Феофана];[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Nikifor/frameNik1.htm «Краткая история» Никифора]) и «[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/VII/Arm_Geogr/text1.phtml?id=2184 Армянской географии]». Согласно болгарской [http://www.ucmoku.ru/articles/bulgarian_chronicle.php «Апокрифической летописи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021133823/http://www.ucmoku.ru/articles/bulgarian_chronicle.php |date=2013-10-21 }} XI века, Аспарух (ум. ок. 700 года) погиб в битве с хазарами на Дунае. ''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 240—244. [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/G_Atanasov_BG_HZ_granica.pdf ''; Атанасов Г.'' Болгаро-хазарская граница и болгаро-хазарская враждебность с конца VII и до середины IX века.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707122042/http://bulgari-istoria-2010.com/booksRu/G_Atanasov_BG_HZ_granica.pdf |date=2016-07-07 }}</ref>. Күрәһең, ошо ваҡиғаларҙан һуң Хазария хакимы күскенселәр иерархияһының юғары санын — ҡаған титулын ҡабул иткәндер. VII быуат аҙағында хазарҙар дала Ҡырымының күп өлөшөн, Аҙау диңгеҙе буйын һәм Төньяҡ Ҡаф тауын контролдә тотҡан. Иҙелдән (Волга) көнсығыштағы далаларҙы контролдә тотоуы ҡайһы тарафтарға киң таралғанын асыҡлауы ауыр (был төбәк тарихы яҙма сығанаҡтарҙа яҡтыртылмаған тип әйтерлек). Шуныһы бәхәсһеҙ: Азиянан Европаға күскенселәр ағымы туҡтауы хазар гегемонияһының тарихи һөҙөмтәһе булып торған, был көнсығыш славян ҡәбиләләре һәм Үҙәк Европа халыҡтары өсөн ыңғай эҙемтәгә эйә булған<ref>''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 330—331.</ref>. Был осорҙа Хазария Ҡаф тауы артына иғтибарын йүнәлткән, сөнки ундағы игенселек менән шөғөлләнгән дәүләттәр күскенселәрҙе табыш сығанағы булараҡ ымһындырған. Унда баҫып инеүҙәр ике юл менән: Ҡаф тауы Албанияһына, Әрмәнстанға һәм артабан Иранға — Дербент аша йәиһә, һирәгерәк, [[Грузия]]ға илткән аландар территорияһындағы Дарьял тарлауығы аша алып барылған. Төбәктә хазарҙарҙың тәьҫире шундай әһәмиәтле булған, хатта күп кенә көнсығыш телдәрендә [[Каспий диңгеҙе]] Хазар диңгеҙе тип йөрөтөлгән<ref>В средневековом арабском, в современных персидском, турецком, азербайджанском и др. языках.</ref>. Сәсәни Ираны урынына Ғәрәп хәлифәте барлыҡҡа килгәс, хазарҙарҙың көнсығышҡа баҫҡынсылығы (экспансияһы) ҡаты ҡаршылыҡҡа осраған. Ғәрәптәр Грузия һәм Ҡаф тауы Албанияһын баҫып алған (оккупациялаған), шунан һуң 653 йылда Дербент аша сыҡҡандар һәм хазар биләмәһе Бәләнджәргә ҡаты һөжүм иткәндәр. Бәрелеш ғәрәп ғәскәренең тар-мар ителеүе һәм ғәрәп башлығы Сәлмән ибн Рабиҙың һәләк булыуы менән тамамланған<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0141.htm ''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М.,1990. — C. 102.] Точная дата первого арабо-хазарского столкновения не ясна, из-за противоречивых данных источников. В пользу 652/653 года свидетельствуют [[Ибн Асам аль-Куфи|аль-Куфи]], ал-Йакуби и Ибн ал-Асир. С ними согласуется дата 653/654 у армянского автора [[Себеос]]а. В то же время в самом раннем среди арабских источников описании Халифы ибн Хаййата называются даты 649/650 и 651/652, а у ат-Табари говорится о двух походах на Беленджер, первый из них отнесён к 642/643 году. [http://www.tataroved.ru/publication/jad/2/ ''Гараева Н. Г.'' К проблеме распространения ислама на территории России (анализ арабских источников) // Ислам в Среднем Поволжье: история и современность. Очерки. — Казань, 2001. — С. 6-22.]</ref>. Үҙ иле эсендә барған болғаныш-фетнәләр арҡаһында артабанғы тиҫтә йылдар дауамында Хәлифәт төбәкте контролдә тота алмаған. Был ваҡытта хазарҙар Ҡаф тауы Албанияһынан яһаҡ йыйғандар һәм күп кенә сапҡындар ойошторғандар, шулар араһында 685 йылдағы баҫҡын иң ҙур күләмлеһе булған. Хазарҙар менән һуғышҡанда Грузия, Әрмәнстан һәм Албания хакимдары<ref>''Артамонов М. И.'' История хазар. СПб., 2001. — С. 265; ''Шагинян А. К. '' Армения и страны Южного Кавказа в условиях византийско-иранской и арабской власти. СПб., 2011. — С. 146. Основной первоисточник сведений: [http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Gewond/frametext1.htm ''Гевонд'' «История халифов»].</ref> һәм шулай уҡ Мосулдан йыраҡ түгел бер ғәрәп әмиренең ғәскәре ҡыйратылған, һәм ул үҙе лә һәләк булған<ref>О том, что хазары в 685/686 году успешно сразились с арабами поблизости от Мосула, сообщает Халифа ибн Хаййат. ''Шагинян А. К. '' Армения и страны Южного Кавказа в условиях византийско-иранской и арабской власти. СПб., 2011. — С.146; [http://www.tataroved.ru/publication/jad/2/ ''Гараева Н. Г.'' К проблеме распространения ислама на территории России (анализ арабских источников) // Ислам в Среднем Поволжье: история и современность. — Очерки. Казань, 2001. — С. 18]</ref>. === Ғәрәптәр менән һуғыш. VIII быуат === Хәлифәттә Умайялар династияһы хакимлыҡ иткән осорҙа ғәрәп баҫҡынсылығы яңы өс йүнәлештә дауам иткән: көнбайышта вестготтарға, көнсығышта төркиҙәргә, төньяҡта византийҙарға һәм хазарҙарға ҡаршы. Был юлы ғәрәптәр Ҡаф тауы артында нығынған, һәм VIII быуат башында алмашлап ике яҡтың да уңышына килтергән өҙлөкһөҙ ғәрәп-хазар һуғыштары тоҡанған. Ваҡыты-ваҡыты менән дошмандар ҡаршы яҡтың территорияһына тәрән рейдтар ойошторған. Хазария Кесе Азияла Хәлифәт һөжүменән һаҡланыу эҙләгән [[Византия]] менән бер яҡлы булған. 717—718 йй. ғәрәптәр Константинополде(717—718) ҡамауҙа тотҡанда, хазарҙар, Ҡаф тауы Албанияһына баҫып инеп, ғәрәптәр көсөнөң бер өлөшөн үҙҙәренә йәлеп иткән<ref>Албания (арабское название — [[Арран (область в Закавказье)|Арран]]) наряду с Арменией, Грузией (Картли) и Прикаспийскими областями входила в провинцию ''Арминийа'' в составе Северного наместничества Арабского халифата. Столица провинции находилась в городе [[Двин]], с сер. VIII века — в [[Бердаа]].</ref><ref>''Азарбайджан'' — провинция в составе Северного наместничества Арабского халифата со столицей в городе [[Мераге|Марага]]. Занимала территорию совр. [[Иранский Азербайджан|Иранского Азербайджана]]. На севере по реке [[Аракс]] граничила с провинцией ''Арминийа''.</ref>. 730 йылдың аҙағында хазарҙар иң күләмле сапҡын ойошторған. Уның башында ҡағандың улы — Барджиль торған. Иран ҡалаһы Әрдәбилгә һөжүм иткәндәр. 25 меңлек ғәрәп ғәскәре ҡыйратылған, Хәлифәттең иң юғары хәрби начальнигы — Джаррах һәләк булған. Ҡайһы бер хазар отрядтары Диярбаҡырға һәм Мосул ҡалаһы биҫтәләренә саҡлы барып еткән<ref>''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001.— С. 294. Наиболее подробный первоисточник — [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Kufi/frametext1.htm хроника ал-Куфи.] Информация о кампании имеется в армянских (Мовсес Каланкатваци) и византийских (Феофан) источниках, а также в [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/X/Kokovcov/frametext4.htm письме хазарского царя Иосифа.] В последнем источнике взятие Ардебиля связывается с подвигами полководца [[Булан]]а — будущего родоначальника династии беков. Согласно Халифе ибн Хаййату, генеральное сражение при Ардебиле состоялась 8 декабря 730 года.</ref>. Әммә икенсе йылдың башына Сәйед әл-Хараши командалығындағы яңы ғәрәп ғәскәре, һуңғараҡ уны Маслам алмаштырған (тап ул тиҫтә йыл элек Византияның баш ҡалаһын ҡамауҙа тотҡан), хазарҙарҙы бөтөн яуланған позицияларынан ҡыуып сығарған, һәм һуғыш ҡағанат территорияһына күскән. Һуғыш 732—733 йылдарҙа ла дауам иткән, хазар ҡағаны Дербенттан йыраҡ түгел, Дарвагта яраланған. Стратегик әһәмиәтле ҡәлғәне контролдә тотоу тулыһынса ғәрәптәр ҡулына күскән. 737 йылда ғәрәп полководецы Мәрүән ибн Мөхәммәт (буласаҡ хәлиф) 150 меңлек армияһы менән Дербент һәм Дарьял аша көтмәгәндә Хазарияға баҫып ингән. Ғәскәрҙәр ҡаты һөжүм итеп хазар баш ҡалаһы Сәмәндәрҙе алған һәм ҡағандың ставкаһы торған әл-Байда ҡалаһына еткән. Ҡаған үҙенең биләмәләре төпкөлөнә ҡасҡан. Уның артынан ҡыуып бара торғас, ғәрәптәр, ғүмерҙәрендә булмағанса, төньяҡҡа шулай алыҫ үтеп ингән: «Славян йылғаһына» — күрәһең, [[Дон]]ға йәиһә Иҙелгә (Волгаға) саҡлы<ref>''Артамонов М. И. '' История хазар. — СПб.,2001. — С. 304, 308—310; ''Калинина Т. М. '' Ал-Хазар и ас-сакалиба: контакты. Конфликты? // Хазары, сб. статей. — М., 2005. — С. 106—107. [http://islam.in.ua/15/ukr/full_articles/179/page/1/index.html ''Лобанова-Гулак М., Тортика А. '' «Река славян» (Нахр-ас-Сакалиба) в системе географических реалий Восточной Европы: по данным средневековых мусульманских авторов // Іслам і Україна: роботи учасників Першого Всеукр. ім. А. Кримського конкурсу ісламознав. дослідж. молодих учених / Іслам. громад. культ. центр м. Києва. — К., 2005. — С. 155—174.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021131809/http://islam.in.ua/15/ukr/full_articles/179/page/1/index.html |date=2013-10-21 }}</ref>. Хазар армияһы ҡыйратылған, һәм ҡаған тыныслыҡ һораған. Тәхетте һаҡлап алып ҡалыу шарты менән ҡаған исламды ҡабул итергә вәғәҙә биргән.<ref>Об обещании кагана принять ислам после поражения 737 года сообщается не во всех источниках. О каких-либо фактах, подтверждающих, что переход состоялся, в дальнейшем ничего не известно. [http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0144c.htm ''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. — С. 148. (гл. 4.5)]; [https://web.archive.org/web/20070223012537/http://turkolog.narod.ru/info/I369.htm ''Гараева H. Г.'' О дате принятия ислама хазарами].</ref>. Хазария бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалған, ә ғәрәптәр Төньяҡ Ҡаф тауынан киткән. Тиҙҙән Хәлифәттә тағы фетнә тоҡанған. Власть башына төньяҡҡа артабанғы баҫҡынсылыҡтан (экспансиянан) баш тартҡан Ғәббәсиҙәр династияһы килгән. Шулай итеп, Хазар ҡағанаты Көнсығыш Европаны ғәрәп экспансияһынан һаҡлап ҡалған һәм Византияға ла был бәләнән ҡотолорға ярҙам иткән<ref>''Dunlop D. M.'' The History of the Jewish Khazars. — New Jersey, 1954. P. 87. ''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 310—311.</ref>. VIII быуаттың 2-се яртыһында, егерме биш йыл тыныслыҡта ҡалдырғандан һуң, хазарҙар Ҡаф тауы артына тағы ике сапҡын ойошторған: 762—764 һәм 799 йылдарҙа. 780-се йй. улар үҙенең Византиянан бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән абхаз хакимы Леон II-гә ярҙам иткән<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0152a.htm ''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. — С. 191.]; Источник сведений: [http://www.vostlit.info/Texts/rus6/Kartli/frametext.htm Летопись Картли].</ref>. Шунан башлап был төбәктең эштәренә бүтән ҡыҫылмаған улар. Ғәрәп һөжүменең геосәйәси эҙемтәһе — Хазария халҡының хәүефле Ҡаф тауы сигенән эскәрәк — алан ҡәбиләләре таралып ултырған [[Дон|Дон буйына]] һәм Иҙел (Волга) буйына күсеп ултырыуы. Иҙелдең (Волганың) түбәнге ағымында хазарҙарҙың тиҙ арала эре сауҙа үҙәгенә әүерелгән яңы баш ҡалаһы — Итил ҡалҡып сыҡҡан. Баш ҡалаһы иҫке Сәмәндәр булған Дағстан үҙәк өлкәнән Хазарияның көньяҡ сигенә әйләнгән. Моғайын, Урта Иҙел буйында һәм Ҡама буйында болғар һәм савир (сувар)ҙарҙың күренеүен, һәм IX быуатта Иҙел (Волга) Болғары барлыҡҡа килеүен шул процестар ағымында аңлатып булалыр. Төньяҡҡа иғтибарҙарын йәлеп иткән сәбәпте йыш ҡына көнсығыш славяндар|көнсығыш славяндар өҫтөнән хазар гегемонияһы урынлашыуы менән бәйләйҙәр, әммә был ваҡиғаның төгәл ваҡыты күрһәтелгән мәғлүмәт юҡ<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0153.htm#nap015para02 ''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. — С. 202]</ref>. === Византия менән мөнәсәбәттәре. VIII быуат === [[Файл:Europe 814.jpg|thumb|right|250px|814 йылда Хазар ҡағанаты. Европа картаһы, 1905 йыл.]] Ҡырым ярымутрауының византий биләмәләренә күрше булыуы хазарҙарҙың да империя сәйәсәтендә ҡатнашыуына килтергән. 705 йылдар тирәһендә Ибузир Гляван ҡағанға Херсонеста һөргөндә йәшәгән ҡолатылған император Юстиниан II ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән. Ҡаған уға ҡыҙ туғанын кейәүгә биргән һәм ярҙам итергә вәғәҙә биргән, ләкин ул осорҙа тәхеттә ултырған император йоғонтоһонда ҡарарын үҙгәрткән һәм Юстинианды үлтерергә бойорған. Әммә Юстиниан дунай болғарҙарына ҡасып ҡотолған һәм улар ярҙамында власҡа килгән. Тәүге дәүерҙә уның хазарҙар менән мөнәсәбәттәре дуҫтарса булған, һәм ҡаған хатта Константинополгә килгән, уны хөрмәтләп ҡабул иткәндәр<ref>Сообщение о визите кагана в Константинополь содержится в [[Patria Konstantinupoleos|Анонимной византийской хронике]]</ref>. Суҡындырғанда [[:en:Theodora of Khazaria|Феодора]] исеме бирелгән хазар ҡатынынан Юстиниандың шундуҡ хакимдаш тип иғлан ителгән [[:en:Tiberius (son of Justinian II)|улы]] тыуған. Бер нисә йыл үткәс, Юстиниандың асыуынан ҡурҡып, Херсонес халҡы үҙе теләп Хазар протектораты (яҡлауы) аҫтына күскән, һәм ҡалала үҙидара һаҡланһа ла, хазар наместнигы — тудун тәғәйенләнгән. Ҡала халҡының шикләнеүе дөрөҫкә сыҡҡан: 710 йылда Юстиниан Херсонесты баҫып алған, урындағы юғары ҡатлам вәкилдәрен язалаған, ә тудунды ҡулға алғандар һәм Константинополгә оҙатҡан. Юстиниандың артабанғы яуыз пландарынан һаҡланып, башҡа ҡырым ҡалалары халҡы ҡағанға ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән. 711 йылда ул Херсонесты византий армияһының ҡыйратыуынан һаҡлап алып ҡалған. Ахырҙа Юстиниан тағы ла ҡолатылған, хазарҙар ярҙамы менән Херсонесҡа һөргөнгә ебәрелгән Вардан Филлипик император итеп ҡуйыла<ref>''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 273—280. Первоисточник сведений: [http://narod.yandex.ru/100.xhtml?www.shard1.narod.ru/knigi/Theophanes.zip «Летопись» Феофана,] [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Nikifor/frameNik1.htm «Краткая история» Никифора].</ref>. Ике держава араһындағы союз 732 йылда византий тәхете вариҫы (Константин V)-ең, суҡындырғанда Ирина тип исем ҡушылған, Вирхор ҡағандың ҡыҙы принцесса Чичактың никахы менән нығытылған. 787 йылда хазарҙар Готиялағы (Таулы Ҡырым өлкәһе)ндәге ихтилалды баҫтырған, болаға ҡотортоусы урындағы епископ Иоаннды төрмәгә ултыртҡандар<ref>''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 348—353; ''Сорочан С. Б.'' «Дело» епископа Иоанна Готского в связи с историей византино-хазарских отношений в Таврике // Хазарский альманах. Т.2. — К.-Харьков-М., 2004. — С. 77-98; [http://samlib.ru/a/aspar/ioann4.shtml ''Могаричев Ю. М., Сазанов А. В., Шапошников А. К.'' Житие Иоанна Готского в контексте истории Крыма «хазарского периода». — Симферополь, 2007.]</ref>. Хазарҙар Ҡырымды — IX быуат уртаһына тиклем, ә Таманде һәм Керчь ҡултығы зонаһын ҡағанат ҡолатылғанға саҡлы контролдә тотҡандар<ref>[http://annales.info/hazar/small/bch4_tort.htm ''Тортика А. А.'' Боспор Киммерийский в хазарское время: по данным арабо-персидских и хазаро-еврейских авторов // Боспор Киммерийский и варварский мир в период античности и средневековья. (Материалы IV Боспорских чтений) Керчь, 2003.]; [http://lib.rin.ru/doc/i/57565p11.html ''Плетнева С. А.'' Хазары. — М., 1976. — С. 68.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429080343/http://lib.rin.ru/doc/i/57565p11.html |date=2009-04-29 }}</ref>. === Хазар ҡағанаты осоронда башҡорттар === Хазар ҡағанлығының сәскә атыуы осоронда (VIII быуат аҙағы — IX быуат) уның сәйәси власының [[башҡорттар]] [[Тарихи Башҡортостан|иленә]] таралыуы ихтимал. СССР тарихсы-археологы М. И. Артамонов буйынса, [[Ғәрәп-хазар һуғыштары|ғәрәптәр менән һуғыш]] йылдарында [[Көньяҡ Урал]] хазарҙар өсөн ышаныслы тыл ролен уйнаған. XI быуат фарсы тарихсыһы [[Гардизи]]<ref>{{БЭ|83681|Гардизи|автор=Аҡбулатов И. М., Ильясов Б. С.}}</ref>, 1050 йыл тирәһендә яҙылған «Зәйн әл-әхбәр» («Хәбәрҙәр биҙәге») хеҙмәтендә, [[башҡорттар]] [[ҡыймаҡтар]] менән [[хазарҙар]] араһында йәшәгән, ә уларҙың башлығы [[Башҡорт (ҡәбиләләр башлығы)|Башҡорт (Башгирд, Башджурт)]] исемле шәхес булыуы телгә ала. Башҡорт (Башгирд, Башджурт) ''«[[хазарҙар]]ҙың иң юғары дәрәжәлеләренән була. Ул 2000 һыбайлыһы менән хазарҙар һәм ҡыймаҡтар араһында урынлаша. Хазар ҡағаны Башҡортҡа саҡлабты ҡыҫырыҡлап сығарыу тәҡдиме менән кеше ебәрә…»'' тиелә унда. Шулай итеп, ул затлы кеше була, [[Хазар ҡағанлығы|Хазар ҡағанына]] буйһона, ҙур территорияға эйә була һәм уның 2000 кешелек ғәскәре була. Күрәһең, ул [[Хазар ҡағанлығы]]ның айырым провинцияһы наместнигы булған. Бөтә яҙма сығанаҡтарҙа «башҡорт» исеме халыҡ исеме булараҡ ҡулланыла, шуға күрә Гардизи мәғлүмәттәре, моғайын, иртәрәк булған ваҡиғаларға барып тоташа. 2018 йылдың октябрь айында Өфө ҡалаһында Мосолман дине торошо һәм уның йәмғиәттә тотҡан роле тураһында ҙур кәңәшмә үтте, һәм унда исламдың башҡорттар араһында таралыу осорон төгәл билдәләү яғынан етди һөйләшеү булды. Ғалим-социолог И. Солтанморатов, «Башҡорт халҡы тарихы» академик баҫмаһында яҙылған һүҙҙәрҙе килтереп, былай тине: <blockquote>«Башҡорттар, үҙ иректәре менән ислам динен ҡабул иткән халыҡтар араһында иң тәүгеләре булған. Шунан башҡа, хәҙерге саҡта тикшеренеүселәрҙең күп өлөшө Көньяҡ Уралда башҡорттар араһында исламдың таралыуын Ибн-Фаҙлан һәм Иҙел Болғары менән генә бәйләмәйҙәр. Аллаһ илсеһе Мөхәммәт бәйғәмбәр VII быуаттың тәүге яртыһында уҡ (мосолман диненең барлыҡҡа килеүе 622 йылға ҡарай һәм бәйғәмбәр Мөхәммәттең һәм тәүге мосолмандарҙың Мәккәнән Мәҙинәгә күсеүе менән бәйле) Ойкуменаның барса яҡтарына үҙенең сәхәбәләрен — алла һүҙен илтеүсе тарафдаштарын ебәргән… [[Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди] хеҙмәтендә килтерелгән легендар генеалогияға ярашлы, сәхәбәләр ул саҡта протоҡала цивилизацияһы сәскә атҡан Көньяҡ Уралға (был күренештең иң билдәле ҡомартҡыһы булып [[Өфө II ҡаласығы|Өфө-II]] ҡаласығы һанала) килгән»</blockquote> Әл-Иҙриси үҙ заманында хәҙер онотолған Яйыҡ (Урал) буйлап һалынған йылға юлын күрһәткән. Яйыҡ йылға юлы, иҙел юлына оҡшап, транскаспий сауҙаһында ҙур роль уйнаған. Ул юл менән Каспий диңгеҙе акваторияһына, һәм артабан Ғәрәп хәлифәлегенең төньяҡ провинцияларына бик тиҙ барып етергә йәиһә Иҙел (Итиль) тамағына инеп, Хазар ҡағанатының баш ҡалаһына, күтәрелергә мөмкин булған. Был мәғлүмәттәр Хазар ҡағанаты йәшәгән VII—X быуаттарҙа Көньяҡ Уралда йәшәгән халыҡтың Түбәнге Иҙел һәм Төньяҡ Кавказ халыҡтары менән генә түгел, хатта Сәсәниҙәр Иранының Дейлем һәм башҡа провинциялары һәм артабан Ғәрәп хәлифәлеге менән тығыҙ бәйләнештә торғанын күрһәтә. Өфө-2 ҡаласығы ҡаҙылмалары араһында сәсәниҙәр осоро һауыт-һабаларының һ. б. табылдыҡтарҙың Көньяҡ Урал менән Яҡын Көнсығыш араһында тығыҙ үҙ-ара мөнәсәбәттәр булыуы хаҡында һөйләй. Ғалим [[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|З. Әминев]] яҙып ҡалдырғанса:<blockquote>Сауҙа бәйләнеше бик борондан, Урта Азия аша, тормошҡа ашырылған. Һәм шул сауҙа юлы аша башҡорттар араһында ислам дине лә таралған. Яугир халыҡ башҡорттар Иран, Урта Азияның төрлө дәүләттәренә хәрби көс булып ялланған. Һәм быуаттар дауамында йәнле сауҙа барған. Башҡорттарҙа сәхәбәләр тураһында таралған легендалар һәм риүәйәттәр XIX быуат тикшеренеүселәре тарафынан яҙып алынған. Сәхәбәләр дәүерендә әле Иҙел Болғары ла булмаған. Киреһенсә, болғарҙар башҡорт ерҙәренә килгән. Ҡаҙан археологы Халиҡов А. Х., б. э.т. бнда башҡорттар көн күргән, ә болғарҙарҙы, үҙҙәренең ҡәрҙәштәре булғанлыҡтан, башҡорттар ҡабул иткән</blockquote>. Ғалим [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. Хәмиҙуллин]]: <blockquote>Болғарҙар Иҙел буйына, иң иртәһе, VIII быуат аҙағында, нигеҙҙә, IX быуатта ғына килгән. Был турала Салмин һ.б. яҙып ҡалдырған. Йәғни Иҙел Болғарындағы сәхәбәләр тураһындағы легенда, һәм хәҙерге көндә Ҡаҙанды, рәсәй исламы үҙәге тип күрһәтергә теләгәнлектән, барлыҡҡа килгән киң ҡулланылған уйҙырма ғына. Башҡорттар араһында ислам VIII быуатта уҡ таралған, һәм был раҫланған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Өфөлә бер нисә генә ҡәберлек тикшерелеп өлгөрөлгән, ә ҡалғандары, төҙөлөш эштәре атҡарылыу арҡаһында, фән өсөн юғалған. Ләкин ҡәберлектәр размеры үҙҙәренең күп быуын характерындағы икәнлеген һәм VII быуатта уларға кешеләрҙе мосолман ғөрөф-ғәҙәттәре менән ерләүҙәрен раҫлай. Башҡорттарҙың исламды туранан-тура, йәғни Мөхәммәт бәйғәмбәр тарафдаштарынан (сәхәбәләренән) VII быуатта ҡабул итеүен раҫлаусы апокрифик традиция һаҡланған. Ысынында ла ваҡиғаларҙың шулай булыуы бик мөмкин</blockquote><ref>https://proufu.ru/news/culture/71358 uchenye_bashkirii_vyyasnili_pochemu_bashkiry_prinyali_islam_i_kto_yavlyaetsya_ikh_prorokom/</ref>. === Иудаизмды ҡабул итеү һәм Боланиҙар династияһының күтәрелеүе. VIII быуат уртаһы — IX быуат башы === Хазар ҡағанатының тарихы өсөн уларҙың контроле аҫтында торған территорияла, шул иҫәптән хазарҙарҙың тыуған илендә — Дағстанда — еврей общиналары йәшәгәне мөһим фактор булып тора<ref>''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 362.</ref>. Сама менән 740 йылда хазар хәрби етәкселәренең береһе — иудаизмды ҡабул иткән<ref>''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 364. Рассказ о деятельности и обращении [[Булан]]а содержится в письме Иосифа. См. [http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0504a.htm ''Коковцов П. К.'' Еврейско-хазарская переписка]. Иегуда Галеви яҙмаһында күрһәтелгәндән төгәл датаны билдәләп була. См. ''Иегуда Галеви.'' Кузаре. — М.-Иерусалим, 1990.— С. 47.</ref>. Хәрби табыштар ҡыҫҡарыу һәм традицион баҫып алыу сәйәсәтен дауам итеү мөмкин булмағанлыҡтан, хакимлыҡ иткән мәжүси династияның хәле насарая барған был осорҙа, күрәһең, был сара клан позицияһын нығытҡандыр. IX быуат башында Болан вариҫы — Ғобадия дәүләттә ҡағандан ҡала икенсе дәрәжәле вазифаны биләгән һәм үҙенең ҡулында реаль власть туплаған. Был мәлдән Хазарияла икәүле идара системаһы барлыҡҡа килгән<ref>Первые сведения о существовании в Хазарии двух правителей сообщают: ат-Таннукси и ат-Тартуси в связи с голодом в Итиле в правление халифа [[Мамун]]а (между 813 и 833), Константин Багрянородный, в связи со строительством Саркела (830-е) и косвенно Ибн Хордадбех, в связи с посещением Хазарии экспедицией [[Саллам Таджудин|Саллама Таджудина]] (между 842 и 844).</ref>, номиналь күрһәткес буйынса ил менән боронғо батша нәҫеле ҡағандары етәкселек иткән, ләкин ысынында идаралыҡ улар исеменән Боланиҙар нәҫеле бәктәре (батшалары) тарафынан тормошҡа ашырылған. Яңы тәртип урынлаштырыу үҙ-ара бәрелештәр менән оҙатылғандыр, ахыры. Хазарҙарҙың ҡабар тип аталған бер өлөшө хакимлыҡ иткән династияға ҡаршы баш күтәргән һәм, бола баҫтырылғандан һуң, [[венгрҙар]]ға ҡушылған. Ғобадияның улы Езкия һәм ейәне Менашше Ғобадияның ағаһы Хануккаға тәхетте тапшырырлыҡ арауыҡ хакимлыҡ итмәгән, шул сәбәпле, ҡағанат ҡолатылғанға саҡлы, Ханукка идаралыҡтан ситтә торған<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0504a.htm Еврейско-хазарская переписка]; каварҙар тураһында ҡарағыҙ. [http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Konst_Bagr_2/text40.phtml?id=6399 ''Константин Багрянородный''. Об управлении империей, гл.40]. ''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 375—385.</ref>. === Ҡағанат IX быуатта === Шул моменттан Хазария сәйәсәте, баҫып алыу походтарынан баш тартып, халыҡ-ара транзит (үтеп барыусы) сауҙаһын үҫтереү эшенә йүнәлдерелгән. Әммә тышҡы сәйәси ситуация ҡағанат өсөн уңышлы бармаған. IX быуатта Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенең яңы тулҡыны башланған, һәм яңы азия күскенселәре Иҙелде (Волга) кискән. Иҙелдең (Волганың) көнбайыш ярына ҡыҫырыҡлап сығарылған тәүге халыҡ [[венгрҙар]] булған. 830-сы йй. улар Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына килеп урынлашҡан. Был процеста хазарҙарҙың ҡатнашлығы ни дәрәжәлә ирекле йәиһә мәжбүри булғанын беҙ белмәйбеҙ, әммә венгрҙар уларҙың сюзеренитетын таныған. Венгр юлбашсыһы Лебедий хазар ҡағаны итеп тәғәйенләнгән һәм танылған хазар ҡыҙына өйләнгән. Бынан һуң венгрҙар хазар һуғыштарында ҡатнашҡан<ref>В историографии существуют диаметрально противоположные мнения относительно характера хазаро-венгерских отношений в IX веке. Основным источником является трактат Константина Багрянородного [http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Konst_Bagr_2/text38.phtml?id=6397 «Об управлении Империей», гл.38], в котором эти отношения выглядят скорее как союзные при главенстве хазар. В пользу того, что хазары сохраняли контроль над степями, говорят данные Русской летописи, согласно которой дань со славян взималась хазарами, а венгры упоминаются только один раз в связи с осадой Киева во время своего переселения в Паннонию. Упоминание, что некогда хазары опасались венгров и «окапывались рвами» против них, имеется в арабских источниках (Ибн Русте).</ref>. 889 йылда венгрҙарҙы (өс этник хазар ырыуы каварҙарын индереп) [[бәшнәктәр]] Паннонияға ҡыҫымға алған, уларҙы, үҙ сиратында, [[уғыҙҙар]], тегеләрен [[ҡыпсаҡтар]] ҡыҫырыҡлаған. Һөҙөмтәлә хазарҙар тәүге тапҡыр Ҡара диңгеҙ буйы далалары өҫтөнән контролен юғалтҡан. Хазар батшалары әленән-әле бәшнәктәргә һәм уғыҙҙарға ҡаршы походтар ойошторған<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Gardizi/frametext_1.htm ''Гардизи.'' Извлечение из «Зайн ал-ахбар»] (пер. В. В. Бартольда); [http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/pril3.phtml?id=1900 Мас’уди о Кавказе // ''Минорский В. Ф.'' История Ширвана и Дербенда X—XI вв. — М., 1963].</ref>. IX быуат аҙағын «Хазар донъяһының» һуңы — далалағы сағыштырмаса тотороҡлоҡ эпохаһы тип һанайҙар. Боронғо рус дәүләте формалашыу менән хазарҙарҙың яңы дошманы барлыҡҡа килгән. 839 йылдың сығанаҡтарында тәүләп телгә алынған ниндәйҙер Рус ҡағанаты тигән атама бик аңлашылмай<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Annales_Bertiani/frametext2.htm Бертинские анналы]; Комментарий см. [http://apnovoselcev.narod.ru/text/tx/tx001.html ''Новосельцев А. П.'' К вопросу об одном из древнейших титулов русского князя // История СССР. — 1982. — № 4]; [http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm#_ftn1 ''Цукерман К.'' Два этапа формирования Древнерусского государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121125195042/http://www.iananu.kiev.ua/archaeology/2003-1/zukerman.htm#_ftn1 |date=2012-11-25 }}. [[Людовик II (Италия короле)|Людовик IIне]]ң византий императорына (871 йыл) яҙған хатында һәм «рустар утрауы» тураһындағы ғәрәп хәбәрҙәре циклында ([[Ибн Русте]] һ.б.) ошо титул телгә алынған</ref>. Һуңғараҡ ҡаған титулын Киев кенәздәре йөрөткән, ә IX быуатта был титулды ҡулланыу ғәҙәттә хазарҙар менән тигеҙ булырға теләүҙе аңлатҡан. Нисек кенә булмаһын, Көнсығыш Европаға үтеп ингән варяг дружиналары хазарҙарҙың славян ҡәбиләләре өҫтөнән гегемонлығын бәхәсле тип һанаған. Поляндар (864), северяндар (884) һәм радимичтар (885) хазарҙарҙан бойондороҡһоҙлоҡ алған<ref>[http://litopys.org.ua/lavrlet/lavr01.htm Повесть временных лет]. Летописные даты приблизительны.</ref>. Барлыҡҡа килгән ҡаршылыҡтарға хазарҙар Византия ярҙамы менән төньяҡ-көнсығыш сиктәрҙә ҡәлғәләр серияһын төҙөгән. 834 йылдар тирәһендә ҡаған һәм бәк император Феофилға Саркел ҡәлғәһен төҙөргә ярҙам итеүҙәрен һорап мөрәжәғәт иткән<ref>[http://recult.by.ru/lib/byzant/kb.htm#42 ''Константин Багрянородный'' Об управлении Империей, гл.42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113014141/http://recult.by.ru/lib/byzant/kb.htm#42 |date=2011-11-13 }} ''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 402—403. Точную дату строительства источники не называют, она приходится на период между 834 и 837 гг. Строительными работами руководил присланный из Константинополя [[спафарокандидат]] [[Петрона Каматир]]. [http://www.nbuv.gov.ua/Portal/Soc_Gum/Mzai/2009_15/index_files/550-560.pdf ''Никифоров М. А.'' К дискуссии о дате учреждения византийской фемы в Таврике // // МАИЭТ. 2009. Вып. XV. — С. 550—560.]</ref>. Ҡәлғә Дон йылғаһының һул ярында урынлашҡан һәм төбәктә хазарҙарҙың төп таянысы булған. Археологик мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, Саркелдан башҡа, Дон ҡушылдыҡтары буйында тағы ла шуға оҡшаш нығытмалар селтәре барлыҡҡа килгән<ref>''Афанасьев Г. Е.'' Где же археологические свидетельства существования Хазарского государства? // Российская археология. — 2001. — № 2. — С. 48.</ref>. 850-се йй. хазарҙарҙың ғәрәптәр менән һуңғы бәрелеше булған. Хәлифәттең Ҡаф тауы арты биләмәләрендә был осорҙа бола ҡоторған, уны баҫтырырырға полководец Өлкән Буға (сығышы буйынса хазар) ебәрелгән. Хазарҙарҙан ярҙам һорап Кахетияла йәшәгән таулы санарийҙар мөрәжәғәт иткән<ref>Об обращении санарийцев к трём владетелям: сахибу ар-Рум (византийский император), сахибу ал-хазар (владыка хазар) и сахибу ас-сакалиба (владыка славян) — сообщает ал-Йакуби под 853/854 годом.</ref>. Хазарияның Византия менән мөнәсәбәттәре яңынан ваҡытлыса яҡшырған. 861 йылда Хазарияға Фәлсәфәсе Константин (изге Кирилл) етәкселегендәге византий илселеге килгән<ref>''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 443—450.</ref>. IX быуат аҙағында — X быуаттың 1-се яртыһында Хазар ҡағанлығы хәлһеҙләнә барған, ләкин яҡшы әҙерлекле армияһы һәм оҫта дипломатияһы арҡаһында һаман да әһәмиәтле дәүләт булып ҡалған. Дәүләт башында тороусы хөкөмдарҙар өс көс: (союз мөнәсәбәттәренә ҡыҙыҡһыныу юғалтҡан) Византия, күскенселәр һәм Русь араһында ауыр хәлдән оҫта сығыу юлдары эҙләү сәйәсәтенә таянған. IX быуат һуңында Бинйәмин хакимлыҡ иткән осорҙа Хазарияға ҡаршы Византия ойошторған, бәшнәктәрҙән, ҡара болғарҙарҙан һ.б. бер нисә күскенсе ҡәбиләләрҙән торған, коалиция ҡаршы сыҡҡан. Хазарҙар уны аландар ярҙамы менән ҡыйратҡан<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/X/Chaz_evr_dok_X/frametext10.htm Анонимное хазарское послание Хасдаю ибн Шапруту] (Кембриджский аноним).</ref>. Тәхеткә артабан килгән Һарун батша дәүерендә Византия хазар-алан союзын емергән, һәм хәҙер хазарҙар аландарҙы күскенселәрҙең бер юлбашсыһы ярҙамында тулыһынса буйһондорған. Алан батшаһын әсир иткәндәр, ләкин хөрмәтләп ҡаршылағандар. Ул үҙенең ҡыҙын Һарундың улына — Йософҡа кейәүгә биргәнref>Там же.<nowiki></ref></nowiki>. === Ҡағанаттың ҡолатылыуы. X быуат === Билдәле бер ваҡытҡа тиклем, рустар яғынан янау булһа, хазарҙар уны Ҡаф тауы артына уңышлы йүнәлткәндәр. 913—914 йылдарҙа хазарҙар, табыштан өлөш сығарыу килешеүе буйынса, рус флотын [[Каспий диңгеҙе]]нә индергән, ә рәттәре һирәгәйгән рус ғәскәре кире боролған саҡта һөжүм иткәндәр һәм уны ҡыйратҡандар<ref>''Коновалова И. Г.'' Походы русов на Каспий и русско-хазарские отношения // Восточная Европа в исторической ретроспективе. М., 1999. Первоисточник сведений: [http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/pril3.phtml?id=1900 ''ал-Масуди '' «Мурудж аззахаб ва ма’адин ал-джавахир»]</ref>. 939 йылда рус башлыҡтарының береһе — Хельг (бәлки, Олег кенәздер) Византияның ҡотортоуы буйынса, Тамань ярымутрауындағы хазар сик һағы (заставаһы)<ref>Именно так город именуется в хазарских источниках. Более известно его византийское название — Таматарха и древнерусское — [[Тмутаракань]].</ref> Самкерцҡа һөжүм иткән. Полководец Песах командалығындағы хазар ғәскәре рустарҙы ҡыйратҡан һәм Ҡырымдағы византий биләмәләрен талаған<ref>''Цукерман К.'' Русь, Византия и Хазария в середине X века: проблемы хронологии // Славяне и их соседи. Вып. 6. — М., 1996. — С. 68-80; Первоисточник сведений: [http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0505.htm Письмо анонимного хазарского еврея (Кембриджский документ).]</ref>. Был еңелеүҙән һуң рустар ҡоралын Византияға йүнәлткән. Ә һуңынан Ҡаф тауы артына рейд (944) ойошторған. Ябай талауға ҡайтып ҡалған уҙған һөжүмдәренән айырмалы, был юлы рустар планлы рәүештә территория яулауға күскән, ләкин был ынтылыш уңышһыҙлыҡ менән тамамланған<ref>''Коновалова И. Г.'' Походы русов на Каспий и русско-хазарские отношения // Восточная Европа в исторической ретроспективе. — М., 1999. Основной первоисточник сведений: [https://web.archive.org/web/20090428005249/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=3688 Ибн Мискавейх]</ref>. Көньяҡ сиктә лә Хазария өсөн тиҫкәре ситуация барлыҡҡа килгән, унда Хәлифәт урынына бойондороҡһоҙ ислам эмираттары барлыҡҡа килгән. X быуат башына бөтә Көньяҡ Каспий буйы Саманиҙар дәүләте составында берләшкән. Яңы держава ислам динен әүҙем таратыусыға әйләнгән. Уның йоғонтоһонда ислам дине Урта Азиялағы уғыҙҙар һәм ҡарлуҡтар, ә һуңынан Иҙел (Волга) Болғарында тарала башлаған. Хазария ислам солғанышында ҡалған, һәм был, бәк һарайындағы көслө ислам партияһы булғанлыҡтан, икеләтә хәүефле булған. 901, 909 һәм 916 йылдарҙа хазарҙар урындағы дағстан берләшмәләре менән Дербентҡа бер нисә поход ойошторғандар<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/text.phtml?id=1893 ''Минорский В. Ф.'' История Ширвана и Дербенда. М.,1963.]</ref>. Ҡағанлыҡ ҡолатылғанға саҡлы мосолман донъяһы менән тыныслыҡ мөнәсәбәттәре һаҡланып килһә лә, һуңғараҡ Саманиҙар вассалы Хәрәзем күпмелер ваҡытҡа Хазарияны үҙенә буйһондорған<ref>''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 591.</ref>. Таулы Дағстанда Сарир дәүләте көсәйгән. Уның халҡы христиан динендә булған, ғәрәп сығанаҡтарында уның хөкөмдары Сарирцы ҡалаһының ҡағаны тип аталған, һәм улар Хазарияға һөжүм иткәндәр<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/text.phtml?id=1893 ''Минорский В. Ф.'' История Ширвана и Дербенда. — М.,1963. — С. 133—137.] Первоисточник сведений: ал-Масуди. Выражение «каган гор» по отношению к правителю Сарира в IX веке употребляет ал-Белазури.</ref>. Йылдам үҫешкән Иҙел Болғары ла хазар өҫтөнлөгөнән ҡотолорға тырышҡан. Бер диндә тороусыларҙың ярҙамына өмөт итеп, уның хакимдары ислам диненә күскән. 922 йылда был илгә бағдад хәлифе Ибн Фадлан килгән<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Fadlan/text.phtml?id=6123 ''Ковалевский А. П.'' Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии на Волгу в 921—922 гг. — Харьков, 1956.] Руководителем посольства был Сусан ар-Раси, Ибн Фадлан выполнял функции секретаря.</ref>. Юҡҡа сығыуы алдынан Хазар ҡағанлығы Кордова хәлифәте менән мөнәсәбәттәр урынлаштырыуға өлгәшкән. Кордова хәлифәте министры Хасдай ибн Шапрут һәм хазар батшаһы Йософ хат алышҡандар. Йософтоң һаҡланып ҡалған хатынан билдәле булыуынса (961 йылға тиклем), ул үҙенең иленең хәлен һәләкәтле тип һанамаған һәм элеккесә үҙен Хәрәземдән алып Донға саҡлы бик ҙур территорияның хакимы тип тойған. Хазарияның һәләкәтендә Боронғо рус дәүләте хәл иткес роль уйнаған. 964 йылда кенәз Святослав хазарҙар буйһондороп тотҡан һуңғы славян ҡәбиләһе вятичтарҙы азат иткән, ә 965 йылда башында ҡаған торған хазар ғәскәрен ҡыйратҡан һәм, шул замандан бирле рус ҡалаһы Белая Вежаға әйләнгән, Саркелды биләп алған. Моғайын, шул дәүерҙә рус кенәзе Самкерцты ла (Тмутаракань) үҙ ҡулына алғандыр. Һуңынан, шул уҡ 965 йылда йәиһә, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 968/969 йылдарҙа [[рустар]], уғыҙҙар менән союзда, Итилде һәм Сәмәндәрҙе ҡыйратҡандар<ref>В «Повести временных лет» говорится о сражении Святослава с хазарским войском и взятии Белой Вежи (Саркела) в 965 году, а у Ибн Хаукаля — о разорении русами Итиля и Семендера в 358 году хиджры (соответствует 25 ноября 968 — 13 ноября 969). У других арабских авторов (Ибн Мискавейх, Ибн ал-Асир) есть упоминание о нападении на Хазарию в 965 году неких «тюрков». Более вероятно, что этим этнонимом обозначены огузы, а не печенеги, так как у последних отношения с Русью были враждебными. Несовпадение дат, а также расплывчатость географического описания в ПВЛ, позволяют обосновать как то, что имел место один поход 965 года, так и то, что их было два. Последняя точка зрения традиционно пользуется популярностью среди востоковедов. См. [http://idrisi.narod.ru/klnn1.htm ''Калинина Т. М.'' Древняя Русь и страны Востока в X веке. Автореф. канд. диссертации. — М., 1976;] [http://dgve.csu.ru/bibl/DGVE_2001.shtml ''Коновалова И. Г.'' Падение Хазарии в исторической памяти разных народов // Древнейшие государства Восточной Европы, 2001 г. — М., 2003.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714182937/http://dgve.csu.ru/bibl/DGVE_2001.shtml |date=2014-07-14 }} Существует точка зрения, что описание «Повести временных лет» не противоречит описанию Ибн Хаукаля и тоже подразумевает, что Святослав достиг центральной Хазарии, поскольку в [[Лаврентьевская летопись|Лаврентьевском списке]] ПВЛ сообщение о взятии Саркела (Белой Вежи) приводится в форме «град их '''и''' Белу Вежу взя». Слово «град» в данном контексте может быть переведено как «столица» и, таким образом, может означать Итиль. См. ''Петрухин В. Я.'' Русь и Хазария: к оценке исторических взаимосвязей // Хазары, сб. статей. — М., 2005. — С. 89, 94. О времени завоевания Русью Тмутаракани в источниках сведений нет. Считается, что оно произошло или во время похода Святослава, или во время [[Херсонес Таврический|корсунского похода]] Владимира.</ref>. Был момент бойондороҡһоҙ Хазар дәүләтенең ахыры тип һанала<ref name="ReferenceA">''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. М., 1990. — С. 230.</ref>. Күрәһең, рустар күпмелер ваҡыт, Иҙелдең (Волга) түбәнге ағымында хакимлыҡ иткән. Был ваҡытта итил халҡы һәм батша һарайы Каспий диңгеҙе утрауҙарында һәм Манғышлаҡта йәшеренеп йәшәгәндәр. 980-се йылдарҙа, рустар киткәс, хазар хакимы Хорезм (боронғо мәғлүмәттәр буйынса Ширван) ярҙамы менән баш ҡалаға ҡайтҡан. Ярҙам иткәндәренә рәхмәт йөҙөнән хазарҙарҙың күпселеге, һуңғараҡ (сираттағы ярҙамдан һуң) батша ла, ислам диненә күскән<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0155a.htm ''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. — С. 225—230.]</ref>. 985 йылда кенәз Владимир Хазарияға яңы поход менән килгән һәм уның халҡына яһаҡ һалған<ref>[http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4870 Память и Похвала князю русскому Владимиру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414095434/http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4870 |date=2015-04-14 }}</ref>. Рус йылъяҙмаһында хәбәр ителгәнсә, 986 йыл алдынан хазар иудейҙары илселеге Владимирға үҙ диндәрен алыу тәҡдиме менән килгән булған<ref>[http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat04.htm Повесть временных лет]</ref>. === Хазария тураһында һуңғы тапҡыр телгә алыу. XI—XII быуаттар === Хазарияның артабанғы тарихы асыҡ күҙәтелмәй, үҙәктә һәм элекке провинцияларҙа айырым үҫешкән. [[Әл-Бируни]]ҙың «Мас’уд ҡануны» (1037) трактатында хәбәр ителгәнсә, XI быуатта Итил урынында харабалар ғына булған. Иҙел (Волга) Хазарияһы, күрәһең, XI быуат уртаһында күскенсе [[ҡыпсаҡтар]]ҙың сираттағы һөжүме арҡаһында ер йөҙөнән бөтөнләй юҡҡа сыҡҡандыр.<ref>''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. М., 1990. — С. 231.</ref> XII быуатта Иҙел (Волга) йылғаһы түбәнендәге Итил ҡалаһы урынында торған Саксин ҡалаһының төп халҡы уғыҙҙар булған, әммә унда мосолман хазарҙар ҙа телгә алынған<ref>Описание города оставил проживший в нём около 20 лет испано-арабский путешественник [[Абу Хамид ал-Гарнати]]. См. [http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Garnati/frametext1.htm Путешествие Абу Хамида ал-Гарнати в Восточную и Центральную Европу (1131—1153 гг.) / Публ. О. Г. Большакова, А. Л. Монгайта. — М., 1971. — С. 27.]</ref>. Сығанаҡтарҙа хазарҙарҙың Дағстанда ниндәйҙер әһәмиәте хаҡында иҫкә алынмаған<ref name="ReferenceA"/>. 1064 йылда өс мең хазар ғаиләһе Ҡаф тауы артына күсенгән<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/text.phtml?id=1893 ''Минорский В. Ф.'' История Ширвана и Дербенда X—XI вв. — М., 1963. — С. 75.]; [http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0155a.htm ''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М.,1990. — С. 231.]</ref>. Дон буйы (Саркел) һәм Ҡара диңгеҙ буйы хазарҙары рустарҙың XII быуатҡа тиклем йәшәп килгән Тмутаракань кенәзлеге власына эләккән. Хазар отрядтары 1024 йылда ағаһы Ярослав менән Листвен янындағы ҡаты алышта бергә һуғышҡан Мстислав Владимирович ғәскәренә ингән. Рус йылъяҙмаһында хазарҙар һуңғы тапҡыр 1079 һәм 1083 йылдарҙа, кенәз Олег Святославичты ҡулға алыу, Византияға тотоп биреү уңайынан телгә алынғандар. Хазар-йәһүдтәрҙең Үҙәк Европа илдәренә миграцияһын, уларҙың ашкенази еврейҙары составына инеүҙәрен раҫлаған айырым мәғлүмәт бар. Әммә популяр әҙәбиәттә урын алған Европа еврейлығына уларҙың әһәмиәтле өлөш индереүҙәре тураһындағы фараз факттар менән дәлилләнмәгән<ref>''Dunlop D. M.'' The History of the Jewish Khazars. — New Jersey, 1954. P. 261—263. Бейдер А. Язык евреев Восточной Европы: существует ли хазарский след? // Хазары: Миф и история. — М. — Иерусалим, 2010, — С. 366.</ref>. Ҡағанлыҡ ҡолатылғандан һуң, ҡара диңгеҙ буйы һәм каспий диңгеҙ буйы далалары күскенселәрҙең тулы хакимлығына эләккән. Иҙел (Волга) буйында өҫтөнлөклө роль Иҙел Болғарына, Төньяҡ Ҡаф тауында — Аланияға күскән. Яңынан бер власть аҫтына был территориялар тик [[Алтын Урҙа]] составында ғына берләшкәндәр. == Дәүләт ҡоролошо == Башта Хазария типик күскенсе ханлыҡ булған. Сәйәси традициялар һәм титулатура уға төрки ҡағанатынан мираҫ булып күскән. Дәүләт башында ҡаған торған. Формаль рәүештә ул тулы хәрби һәм административ власҡа эйә булһа ла, үҙенең ҡарарҙарын үткәрерлек аппараты булмаған. Ҡағандың хәле иң тәүҙә уңышлы хәрби табыш алыуына һәм уны юғары ҡатламға бүлеп бирә белеүенә бәйле булған<ref>[http://abuss.narod.ru/Biblio/AlterCiv/kradin.htm ''Крадин Н. Н.'' Кочевники, мир-империи и социальная эволюция] // Альтернативные пути к цивилизации: Кол. монография / Под ред. [[Крадин, Николай Николаевич|Н. Н. Крадина]], [[А. В. Коротаев]]а, [[Бондаренко, Дмитрий Михайлович|Д. М. Бондаренко]], В. А. Лынши. — М., 2000.</ref>. Изгеләштереү уларҙың власының икенсе мөһим таянысы булған. Ҡаған власы күк тарафынан билдәләнгән тип һаналған. Ул мәжүси культтың башлығы һаналған һәм буйһоноулы ватандаштары тарафынан ғәҙәти булмаған һәләттәргә эйә тип ҡабул ителгән. Тик батша ырыуы вәкиле генә ҡаған булыу хоҡуғына эйә булған, ырыу эсендә власть, төркиҙәрҙә ҡабул ителгән «баҫҡыс» системаһы буйынса, өлкән ағайҙан ҡустыһына тапшырылған, күрәһең<ref>В исочниках нет сведений о порядке престолонаследия в Хазарии VII—VIII вв. Однако о том, что у хазар существовал обычай передачи власти как от отца к сыну, так и от брата к брату сообщается в болгарском источнике X века — Шестодневе [[Иоанн Экзарх|Иоанна Экзарха]].</ref>. Ҡайһы берҙә ретроспектив рәүештә хазарҙар өҫтөнән Ашина төрки династияһы идара иткән тип иҫәпләйҙәр<ref>Прямых доказательств этого нет. См. ''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. — С. 89; ''Голден П.'' Государство и государственность у хазар// Феномен восточного деспотизма. Структура управления и власти. — М., 1993. — С. 218, 223. Мнение об обратном базируется на гипотетическом прочтении фразы из «Худуд-ал-алам» о том, что цари хазар являются «потомками ансы». ''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 240, 383. Большинство современных исследователей полагает, что здесь подразумеваются не каганы, а цари-заместители и слово «анса» является искажением титула [[шат|шад]].</ref>. [[X быуат]] уртаһына ҡаған ырыуы юҡҡа сығыу алдына килеп баҫҡан, әгәр сығанаҡтарға ышанһаҡ, уның бер вәкиле хатта баҙарҙа һатыу итергә мәжбүр булған<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0104.htm ''Заходер Б. Н.'' Каспийский свод сведений о Восточной Европе. Горган и Поволжье в IX—X вв. — М., 1962. — С. 166;] Первоисточник сведений: ал-Истахри.</ref>. Хакимдың хоҙайға тиң көсөнә ышаныу, илгә берәр бәхетһеҙлек килһә, уңышһыҙлыҡта ҡағанды ғәйепләп, тәхеттән төшөргән осраҡтарға килтергән. Уның тормошо ҡәтғи регламентацияға ҡоролоп, ысынбарлыҡта тотош тыйыуҙарға әйләнергә мөмкин булған. Тәхеткә күтәргәндә уның муйынын ебәк бау менән һыҡҡандар, һәм ул, аңын ярым юғалтҡан хәлендә, үҙенең идара итер йылдарын атарға тейеш булған. Ошо арауыҡ үтһә, уны үлтергәндәр. Әгәр ҙә ул артыҡ күп һан әйтһә, ҡырҡ йәше үтеүгә, ғүмере үткән һайын хоҙайҙан бирелгән көсөнән яҙа бара, тип ышанғанлыҡтан, уны барыбер үлтергәндәр<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0106.htm ''Заходер Б. Н.'' Каспийский свод сведений и Восточной Европе. Горган и Поволжье в IX—X вв. — М., 1962. Горган и Поволжье в IX—X вв. — М., 1962. С. 212.] Ритуалы подробно описаны арабскими географами классической школы (ал-Истахри, Ибн Хаукаль), а также ал-Масуди и Ибн Фадланом.</ref>. Йәһүд осорона саҡлы ҡағандар династияһы армияны ныҡ контролдә тотҡан һәм шуның өсөн изге сикләүҙәрҙән еңел тайпыла алған. Әммә иудаизмда торған икенсе хазар кланы күтәрелгәс, реаль власть дәүләттең икенсе кешеһе — ''бәк'' ҡулына күскән. [[Иврит]] телендә уны ''«мелех»'' — «батша» тиҙәр, ғәрәптәр уның вазифаһын ''«мәлик»'' — «хаким» йәиһә ''«хәлиф»'' — төгәл тәржемәлә «урынбаҫар» тиҙәр<ref>IX быуатта, сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, шулай уҡ тағы бер хазар титулы — ''шад'' һүҙе ҡулланылған. X быуатҡа ул ҡулланылыштан сыҡҡан. X быуатта бәк, моғайын, носил [[ҡаған-бәк|икеләтә титул]], ул да (кесе) ҡаған тип аталып йөрөтөлгән. Был турала Ибн Фадлан яҙған, әммә был башҡа синхрон сығанаҡтарға ҡаршы килә.</ref>. Яңы династия эсендә, иудаизм тәьҫирендә, ахыры, власть ҡәтғи рәүештә атаһынан улына тапшырыла башлаған<ref>Царь Иосиф сообщает Хасдаю ибн Шафруту, что «только сын садится на престол своего отца». [http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0504a.htm ''Коковцов П. К.'' Еврейско-хазарская переписка в X веке. — Л., 1932.]</ref>. Яңы системала ҡаған үтәргә тейешле (формаль яҡтан әһәмиәтлерәк һаналған) изге функциялар һаҡланған, ә бәк бөтөн донъяуи эштәр менән етәкселек иткән. Шул уҡ ваҡытта бәк ҡағанға кәмһетеүгә яҡын «ҙурлау» ритуалы башҡарған. Ҡаған эргәһенә ингәндә, ул, ҡулына янып торған ботаҡ тотоп, тубыҡланған. Ҡаған үҙенең һарайында айырымланып йәшәгән, ғәҙәттә йылына бер ҡабат ҡына тантаналы процессия алдынан барған йәиһә илгә һәләкәт килгәндә генә халыҡҡа күренгән<ref>[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/fadlan.htm Ибн Фадлан], [http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/pril3.phtml?id=1900 ал-Масуди].</ref>. Күрше мәжүси халыҡтарҙа танылыу алған һәм ябай хазарҙар алдында ҡаҡшамаҫ абруй яулаған ҡағандар Хазар дәүләтенең ахырғы көндәренә саҡлы тотороҡлолоҡтоң мөһим факторы булған. Шуға оҡшаған икеләтә идаралыҡ бер аҙ ваҡыт венгрҙарҙа<ref>Сакральный правитель венгров носил хазарский титул [[кундур-хакан|кендю]], а его соправитель именовался [[Дьюла (титул)|дьюлой]]. ''Golden P. The Khazar Sacral Kingship-Revisited // Journal Article in Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. Vol. 60 (2). P.181.</ref> һәм, ихтимал, рустарҙа булған<ref>О существовании заместителя у царя русов сообщают арабские авторы. Фигуры воевод при первых киевских князьях, возможно, являются отголоском этой традиции. См. ''Петрухин В. Я. '' К вопросу о сакральном статусе хазарского кагана: Традиции и реальность // Славяне и их соседи вып. 10. — М., 2001. — C.73-74. Недавно А. П. Толочко выдвинул оригинальное предположение, объясняющее эту параллель тем, что русы могли представлять своими правителями хазарских владык, так как оперировали на подконтрольной им территории. ''Толочко А. П.'' Очерки начальной Руси. К.,СПб. — С. 134—135.</ref>, һәм ул хазарҙарҙан үҙләштерелгән тип һанала. Дәүләттә юғары ҡатлам булып ырыу аристократияһы тархандар һаналған. Улар араһында юғары ҡатламды батша нәҫеле туғандары тәшкил иткән, вассал халыҡтар менән идара итеүсе илтәбәрҙәр рангка түбәнерәк торған<ref>''Калинина Т. М.'' Знать хазар в арабо-персидской средневековой литературе // Хазарский альманах. Вып. 4. — К., Харьков, 2005.— С. 43-56.</ref>. Иртә хазар дәүләтенең башта үҙенсәлекле бюрократияһы булмаған, ләкин ул хазарҙар тарафынан күрше юғары үҫешкән халыҡтарҙың дәүләт ҡоролошон өйрәнеү барышында барлыҡҡа килгән. Ҡаф тауы артындағы дәүләттәрҙән хазарҙар сәсәни һалым тәжрибәһен алғандар һәм һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр өҫтөнән күҙәтеүселәр ҡуйғандар. Ҡырым ҡалаларында, хазар контроле күп кенә осраҡта византийҙарҙыҡы менән бергә, йәнәш йәшәгән дәүерҙә урындағы администрацияла күҙәтеүсе функцияһын башҡарған ҡаған наместнигы — тудундар булған. Йәһүд осоронда идара итеү өлкәһендә шаҡтай алға киткәндәр. Әһәмиәтле сауҙа юлдарында махсус чиновниктар сик буйындағы заставаларҙа аҡсалата йыйым (пошлина) йыйған. Илдең баш ҡалаһы Итилдә үҫешкән хөкөм итеү системаһы барлыҡҡа килгән: дин тотоуҙың һәр йүнәлешен ҡарай алған ете (өс бер хоҙайлы дин өсөн икешәр һәм мәжүсиҙәр өсөн бер) хөкөм сығарыусы вазифаһын үтәгән кеше — судья тәғәйенләнгән булған. Судьялар батша тарафынан махсус ҡуйылған чиновникка буйһонғандар. Баш ҡала халҡына әйберләтә (натуральата) йөкләмә һалынған, башҡа милләт (этник) һөнәрселәр һәм сауҙагәрҙәр һалым түләгән. IX—X быуаттарҙа Хазария территорияһы үҙәк власть яғынан төрлө дәрәжәле контролгә дусар ителгән бер нисә өлкәнән торған. Түбәнге Иҙел (Волга) буйы илдең үҙәге булған. Бында асылда хазарҙар йәшәгән. Батша һәм хазар юғары ҡатламы был территория буйлап күсенгән. Хаким йыл һайын, апрелдән башлап сентябрь бөткәнсе, үҙәк өлкәләр буйынса йөрөп сыҡҡан. Стратегик пункттарҙы үҙәк туранан-тура контролдә тотҡан. Унда хазар гарнизондары торған. Уларҙан икәүһе күберәк билдәле: Саркел — Дондағы застава һәм Самкерц — Керчь ҡултығы янында. Диңгеҙ буйы Дағстанында урынлашҡан элекке хазар баш ҡалаһы Сәмәндәр айырым урын биләгән. Ҡалала хазарҙар йәшәһә лә, ул туранан-тура баш ҡала өлкәһенә инмәгән. Бер төрлө мәғлүмәт буйынса унда үҙ хакимы, икенсе мәғлүмәт хәбәр иткәнсә — унда хазар батшаһының туғаны — йәһүд торған. Территорияның күп өлөшө административ ҡыҫылыштан башҡа идара ителгән. Буйһондоролған халыҡтар: аландар, болғарҙар, буртастар, [[венгрҙар]], славяндар һ.б. — асылда үҙенең социаль-сәйәси структураһын һаҡлаған. Уларҙа һалым йыйырға һәм уны Хазарияға оҙатырға, ҡаған һәрәменә ҡыҙҙарын һәм ғәскәр йыйып бирергә тейеш булған урындағы идарасылар хеҙмәт иткән. Иҙел (волга) болғарҙарының һәр йорттан бер йәнлек тиреһе бирергә тейешлеге билдәле<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Fadlan/text.phtml?id=6123 ''Ковалевский А. П.'' Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии на Волгу в 921—922 гг. — Харьков, 1956.]</ref>, ә славян вятичтар бер һуҡаға бер щеляг (көмөш тәңкә) түләргә тейеш булған<ref>Накануне похода Святослава. В более раннем сообщении фигурируют беличьи шкурки. [http://litopys.org.ua/ipatlet/ipat03.htm Повесть временных лет, статья 6472 (964 год) ] [http://annales.info/hazar/small/vi2003_10.htm#_ftnref4 ''Щавелев С. П. '' Славянская дань Хазарии: новые материалы к интерпретации // Вопросы истории. — 2003. — № 10. — C.139-143].</ref>. == Армияһы == Ғәрәп-хазар һуғыштары осоронда хазар ҡәҙрәтенең төп көсө ополчение булған. Хазарҙар талап иткәндә, бойондороҡһоҙ халыҡтар хәрби контингент биргәндәр. Ғәскәр һанының 100—300 мең кешегә еткән сағы булған<ref>''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб.,2001. — С. 293.</ref>. Армия нигеҙен атлылар тәшкил иткән. Хәрби тактика күскенсе халыҡтарға хас (типик) булған: ғәскәрҙең бер өлөшө йәшеренгән (засадала ҡалған) һәм уңайлы моментта ғына һуғышҡа ҡушылған. Хазарҙар ҡалаларҙы, ҡамау машиналары ҡулланып, ала белгәндәр. Ҡағанлыҡ ғәскәре Хәлифәттең иң яҡшы полководецтары етәкселегендәге регуляр ғәрәп армияһына ҡаршы тора алырлыҡ булған<ref>[http://sefer.ru/upload/XVII_Proceed_Vol2.pdf ''Семёнов И. Г.'' Военная тактика хазарской армии в период войны против Арабского халифата в 706—737 годы // Материалы XVII международной ежегодной конференции по иудаике. Вып. 31. Т.2. — М., 2010. — С. 7-15.]</ref>. IX—X бб. хәл үҙгәргән. Хөкүмәт, эре баҫып алыу һуғыштарынан баш тартып, урындағы ырыу-ҡәбилә мәнфәғәттәренә бәйле булмаған сит этник көстәргә таянып эш итә башлаған. Хазар ғәскәренең үҙәген Итилдә урынлашҡан һәм бәккә айырым шарттар менән хеҙмәт иткән хорезм сығышлы ларисийҙарҙың ауыр атлылары тәшкил иткән. Гвардия еткселегендә вәзир торған һәм бер диндә тороусыларға ҡаршы (хазарҙарҙың дошмандарының күпселеге был осорҙа мәжүси булған) һуғышмау хоҡуғы тураһында килешелгән булған. Һуғышсыларға аҡса түләнгән. Төрлө мәғлүмәт буйынса, гвардияла 7 меңдән 12 меңгә саҡлы кеше хеҙмәт иткән<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0106.htm ''Заходер Б. Н.'' Каспийский свод сведений и Восточной Европе. Горган и Поволжье в IX—X вв. — М., 1962. — С. 155, 219;] ''Бубенок О. Б., Радивилов Д. А.'' Народ ал-арсийа в Хазарии (из истории хазаро-хорезмских связей) // Хазарский альманах. Т.2. — М., 2004.</ref>. Саркелда 300 һуғышсыһы даими алмашынып торған гарнизон хеҙмәт иткән<ref>[http://recult.by.ru/lib/byzant/kb.htm#42 ''Константин Багрянородный'' Об управлении Империей, гл.42] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113014141/http://recult.by.ru/lib/byzant/kb.htm#42 |date=2011-11-13 }}</ref>. Ғәмәлдә, хазар армияһы профессиональ армия булған, һәм ошо ҡағанлыҡҡа 150 йыл буйына үҙенән һан буйынса күп тапҡырға өҫтөн булған дошманы менән көрәшеп йәшәү мөмкинлеге биргән. Гвардия бик йоғонтоло булған, ләкин илдә берҙән-бер генә булмаған. Хазар батшалары ҡарамағында (баш ҡалала ла торған) ялланған славян һәм рустар контингенты булған. Асылда хазар көстәре атаҡлы нәҫелдән сыҡҡан бай түрәләр (вельможалар) үҙенең хәленә ҡарата бүлгән һыбайлыларҙан торған. Бойондороҡло халыҡтар (буртастар, болғарҙар) ополчение менән тәьмин итеүҙе дауам иткәндәр. Иҙел (Волга) буйынса бәйләнеш тотор өсөн ҙур булмаған кәмәләр эшләй белһәләр ҙә, хазарҙарҙың флоты булмаған. Хазар яугирҙарының ҡоралы йәйә булған. Бынан тыш хазар һыбайлылары һөңгөләр, ике ҡырлы ҡылыстар (меч), палаштар һәм ҡылыстар (сабля), шулай уҡ балталар һәм суҡмарҙар менән дә ҡоралланған булған. Ҡағанаттың хәрби элита вәкилдәре тимер күлдәк-һаймандар, ламелляр, тимер күлдәк — йәүшәндәр, тимер селтәрле торҡалар (бармицалы) кейеп йөрөгәндәр<ref>[http://archaeology.kiev.ua/journal/020300/komar_sukhobokov.htm ''Комар А. В., Сухобоков О. В.'' Вооружение и военное дело Хазарского каганата // Восточно-европейский археологический журнал. — № 3 март-апрель 2000.]</ref>. Хәрби хәрәкәттәр шәхсән ҡаған һәм уның яҡын туғандары, йәиһә хазар юғары ҡатламынан булған полководецтар — тархандар тарафынан алып барылған. Ҡағандарҙы властан ситләштергәндән һуң, ғәскәр менән командалыҡ функцияһы бәктәргә күскән. Ғәббәсиҙәр хәлифәте армияһында әсир хазар яугирҙары хеҙмәт иткән, уларҙың ҡайһы берҙәре, провинциялар наместниктары һәм хәлифтәрҙең шәхси хеҙмәтселәре булып китеп, юғары дәрәжәгә өлгәшкәндәр. Хазар гвардиясылары шулай уҡ Византияла ла хеҙмәт иткәндәр<ref>''Голден П. '' Тюрки-хазары — гулямы на службе у халифов // Хазары, сб. статей. — М., 2005. — С.458-482.</ref>. == Иҡтисады == Ябай халыҡтың хужалыҡ эшмәкәрлеге нигеҙен күскенсе малсылыҡ тәшкил иткән. Хазарияның боронғо ултыраҡ үҙәге йөҙөмсөлөк эшмәкәрлеге үҫешкән Дағстан булған. VIII—IX быуаттарҙа Ҡырымдың диңгеҙ буйы өлкәләрендә, Тамандә, Кубань һәм Дондың түбәнге ағымында хазар өҫтөнлөгөнөң мөһим һөҙөмтәһе булып күскенселәрҙең ултыраҡ тормошҡа күсеү, ергә яҡынайыу процесы торған<ref>[http://lib.rin.ru/doc/i/57565p11.html ''Плетнева С. А.'' Хазары. — М., 1976. — С.43.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429080343/http://lib.rin.ru/doc/i/57565p11.html |date=2009-04-29 }}</ref>. Хазарияла бойҙай, арпа, дөгө, йәшелсә баҡсаһы һәм баҡса культуралары үҫтерелгән, баҡсалар һәм йөҙөм ултыртҡан урындар етерлек булған, балыҡ күп тотҡандар<ref>С. Плетнева. Хазары. с. 9</ref>. Урындағы баҙарҙа һатыуға төбәлгән тимерселек, зәргәр (ювелир) һәм балсыҡтан әйберҙәр яһау һөнәрҙәре үҫеш алған. Һауыт-һаба көршәксе түңәрәгендә эшләнгән. Идара итеүсе юғары ҡатлам өсөн байығыу сығанағы булып тәүҙәрәк күрше илдәрҙе талап тапҡан хәрби табыш торған. Әммә аҙағыраҡ хәрби булмаған табышҡа өлгәшеү йүнәлешен һайлағандар. Был бөтөн донъя масштабында VIII быуаттың 2-се яртыһында — IX быуаттың башында, төп агенттары еврей сауҙагәрҙәре рахдониттар булған, халыҡ-ара сауҙа күтәрелеше һөҙөмтәһе. Хазария территорияһынан бер нисә халыҡ-ара сауҙа юлдары үткән. Түбәнге һәм урта ағымы хазар контроле аҫтында булған Иҙел (Волга) Көнсығыш Европаның төп сауҙа артерияһы булған. Иҙел (Волга) сауҙа юлы Дон тамағынан, кәмәләрҙе һөйрәп күсерә торған урын — переволока аша үтеп, артабан славян ерҙәренә һәм Балтиҡ диңгеҙенә яҡын илдәргә сығарған. Был юл күп һанлы ғәрәп дирһәмдәре хазиналары менән билдәләнгән. Билдәле бер ваҡыттан был юлдағы мөһим роль рустарға күскән. Итил ҡалаһы урынлашҡан Иҙел (Волга) тамағынан сауҙагәрҙәр Каспий диңгеҙе акваторияһына һәм, уның көньяҡ ярына барып еткәндән һуң, ҡоро ер буйлап Бағдадҡа йәиһә Урта Азияға юлын дауам иткәндәр. Археологик тикшеренеүҙәр ҡоро ер сауҙа маршруттары булғанлығын: Хорезмдан Түбәнге Иҙел (Волга) буйына һуҙылған ҡарауан-һарайҙар сылбырын асыҡланы. Хазария ҡырымдың порт ҡалалары аша Византия менән ҡара диңгеҙ буйында сауҙа иткән. Сауҙагәрҙәрҙең мөһим транзит юлдарын контролдә тотҡанлыҡтан, IX—X бб. сауҙа пошлинаһын (аҡсалата йыйым) йыйыу Хазарияның төп (ләкин берҙән-бер генә түгел) килем сығанағына әйләнә башлаған. Итиль бик ҙур сауҙа пунктына әүерелгән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, хазарҙар традицион күскенсе йәшәү рәүешен (уклад) дауам иткән һәм халыҡ-ара сауҙа менән шөғөлләнмәгән. Сауҙа эштәрен йәһүд һәм мосолман общиналары үҙ ҡулында тотҡан. Хазария йәнлек тиреләрен һәм ҡолдар буйынса алғанды яңынан һатыу ойошторған (перепродажа) бик ҙур баҙар булып дан алған. Балыҡ елеме һәм һарыҡтар менән һатыу итеү хазарҙарҙың үҙ экспорт предметы булған. Хазарияла үҙ тимер аҡсаһын да сүкегәндәр, даими булғанмы был процесс, һорау асыҡ ҡала. Хазар Дон буйы территорияһында «хазарҙар ере» тип яҙылған ғәрәп дирһәмдәренә оҡшаған тәңкәләр серияһы табылған<ref>[http://www.charm.ru/info/library/Bykov/Bykov%20-%20O%20hazarskom%20chekane%208-9%20vv%20-TGE_12%20_1971.pdf ''Быков А. А. '' О хазарском чекане VIII—IX вв. Доклад на III Всесоюзной конференции арабистов // Труды Государственного Эрмитажа. — Л.,1971. — С. 31-32.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421190343/http://www.charm.ru/info/library/Bykov/Bykov%20-%20O%20hazarskom%20chekane%208-9%20vv%20-TGE_12%20_1971.pdf |date=2013-04-21 }}</ref>. Бер нисә тәңкә IX б. 2-се яртыһы — X б. башына, ҡалғандары  IX б. 30-сы йылдарына ҡарай.<ref>''Быков А. А.'' Из истории денежного обращения Хазарии в VIII и IX вв. // Восточные источники по истории народов Юго-Восточной и Центральной Европы. — 1974. Вып. 3. — С. 67; ''Фомин А. В.'' Подражательный дирхем "ард-ал-хазар IX в // Восточная Европа в древности и Средневековье. — М.,1978. — С.136-138.</ref> [[Швеция]]ның Готланд утрауындағы Спиллингс биҫтәһендә табылған «Мөхәммәт — Алла илсеһе» тиер урынға «[[Моисей|Муса]] — Алла илсеһе» тип яҙылған биш дирһәм шул уҡ дәүергә тура килә<ref>По-арабски: «Musa rasul Allah». [http://www.khazaria.com/khazar-diaspora.html ''Kevin A. Brook'' Are Russian Jews Descended from the Khazars?]; [http://www.sefer.ru›upload/trudyXVIII_tom2.pdf ''Петрухин В. Я.'' Мог ли хазарский каган быть иудеем? // Материалы XVIII Международной ежегодной конференции по иудаике. Т.2. — М., 2011. — С. 69.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; ''Kovalev R.K.'' Creating Khazar Identity through Coins: the Special Issue Dirhams of 837/838 // East Central and Eastern Europe in the Early Middle Ages / Florin Curta (ed.). Ann Arbor, 2005. P. 220—251.</ref>. == Дине == Баштараҡ хазарҙар традицион мәжүси динле булғандар. Пантеонда төп урынды күк хоҙайы Тәңре биләгән. Ҡағанды Тәңре ҡурсалай тип һанағандар. Ул халыҡҡа бәхет килтерә торған үҙенсәлекле тормош көсөнә ''ҠОТ''ҡа эйә, тип ышанғандар<ref>''Голден П. Б.'' Государство и государственность у хазар. Власть хазарских каганов // Феномен восточного деспотизма. Структура управления и власти. — М.: Наука, 1993. — С. 227.</ref>. Хакимдың мәжүси культы ахырҙа ҡағанды артыҡ көслө хөрәфәт сағылышы булған ярым аллаға әүерелдергән. Ғәрәп авторҙары билдәләгәнсә, хазарҙарҙың ышаныуҙары төркиҙәрҙең диненә оҡшаған булған<ref>Ибн Русте, Гардизи, Димашки.</ref>, ләкин уға тәфсир яҙып ҡалдырмағандар. Шулай ҙа яҙма сығанаҡтарҙа Хазарияның күскенсе халҡының донъяға ҡарашы тураһында фекер йөрөтөргә мөмкинлек биргән бер нисә сағыу мәғлүмәт һаҡланған. Иң яҡшы күршеләре һәм хазарҙарҙың вассалдары — дағстан «һундары» Тәңренән башҡа йәшен аллаһы Ҡуарға һәм боронғо төрөк алиһәһе Һомайҙың аналогияһы булған муллыҡ алиһәһенә табынғандар. Шулай уҡ улар юлдар аллаһына ышанғандар, ҡояшҡа, айға һәм күк күрәүенә табынғандар. Аҡһөйәктәрҙе ерләгәндә, кешеләрҙе ҡорбан иткәндәр һәм йола бейеүҙәре ойошторғандар, яланғас көйө ҡылыстар менән алышҡандар<ref>''Новосельцев А. П.'' [https://web.archive.org/web/20010414083300/http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Russ/N/NovoselcevAP/haz/42.html ''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М.,1990.] [[Новосельцев, Анатолий Петрович|А. П. Новосельцев]] мәжүси йолалар боронғо скифтарҙың йолаларын хәтерләтә һәм был урындағы мәжүсилектең синкретик һыҙаттарына: төрки элементтар менән йәнәш боронғо иран һәм фин-уғыр элементтарына күрһәтә; ''Кляшторный С. Г. '' «Народ Аспаруха», гунны Кавказа и древнетюркский Олимп // Древнейшие государства Восточной Европы. 1998. — М., 2000. — С. 120—125; См. также [http://vestnik.yspu.org/releases/novye_Issledovaniy/23_10/ ''Талашов М. В.'' Наследие древних тюрков в хазарии: миф или реальность // Ярославский педагогический вестник — 2004. — № 1-2 (38-39);] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714181736/http://vestnik.yspu.org/releases/novye_Issledovaniy/23_10/ |date=2014-07-14 }} Первоисточник сведений: Житие епископа Исраела в составе сочинения Мовсеса Каланкатваци.</ref>. Йола үтәү маҡсатында идолдары һәм изге сауҡалыҡтары булған мәжүсиҙәр ғибәҙәтханаларын файҙаланғандар. Изге ағастар культы ҡағанлыҡ халҡында киң таралыш тапҡан (Хазарияның төрлө өлөштәрендә билдәләнгән: «һундарҙа», ҡырым ҡалаһы Фуллда һәм Сарир илендә). Ағастарға ҡорбан итеп ат салғандар, ҡанын ергә һипкәндәр, ә башын һәм тиреһен ботаҡтарға элгәндәр. Хазар ҡанбабалары (жрецтар) ямғыр яуҙырыу һәләтенә эйә булған. Беленджер халҡының 653 йылда үҙҙәре үлтергән ғәрәп полководецы Сәлмән ибн Рабиҙың мәйетен, айырым бер табутҡа һалып, ямғыр теләгәндә тылсым сараһы кеүек ҡулланғандары билдәле<ref>[http://www.tataroved.ru/publication/tprobl/4/ ''Гмыря Л. Б.'' Обряд «вызова дождя» в стране гуннов Прикаспия в VII в. н. э. по данным армянских и арабских источников // Древнетюркский мир: история и традиции. Материалы конференции. — Казань, 2002.]</ref>. Әммә [[христианлыҡ]] һәм [[ислам]] донъяһының тоташҡанлығы, шулай уҡ йәһүд общиналарының үҙенә башҡа йоғонтоһо Хазарияла уникаль конфессиональ ситуация: өс монотеистик диндең бер-береһенә үтеп инеүен һәм йәнәш йәшәүен барлыҡҡа килтергән. Ошо диндәрҙең вәкилдәренең Хазария тураһында ыңғай белдереүҙәре билдәле<ref>Похвалы в адрес Хазарии насчёт безопасности и процветания содержатся со стороны христиан в житии [[Або Тбилисский|Або Тбилисского]] (кон. VIII в.) <blockquote> Когда Або увидел, что он вне опасности и насилия от сарацин, поспешил приблизиться к Христу и от рук честных пресвитеров принял крещение […] Ибо по милости Духа Святого в северной этой стране много селений и городов, которые живут беспрепятственно в вере христовой. </blockquote> (Памятники древнегрузинской агиографической литературы. — Тбилиси, 1956. С. 49.) со стороны мусульманам — у [[аль-Масуди|ал-Масуди]] (ок. [[943]] г.) <blockquote> В стране хазарского царя «находится много мусульманских купцов и ремесленников, которые наехали в страну хазарского царя ввиду справедливости и безопасности, [господствующих] там. У них есть соборная мечеть с минаретом, который возвышается над царским замком, а также и другие мечети со школами, в которых дети обучаются Корану». </blockquote> со стороны евреев — в [[Кембриджский документ|Письме анонимного хазарского еврея]] (1-я пол. X в.) <blockquote> [наши] отцы бежали перед ними [….] потому, что были не в со[стоян]ии выносить иго идолопоклонников, и [люди Казарии] приняли их потому, что люди Казарии были сперва без Торы. […] Они породнились путём браков с жителями этой страны, смешались с язычниками, научились делам их, и всегда выходили с ними на войну; и они стали одним народом. […] Евреи начали приходить из Багдада, и Хорасана, и из земли Греции, и они укрепили людей этой земли. </ref>. Итилдә һәм Сәмәндәрҙә христиандар, мосолмандар, йәһүдтәр һәм мәжүсиҙәр татыу йәшәгән. Сарир батшалығындағы (бәлки, һүҙ Сәмәндәр хаҡында баралыр) Хунзан халҡы<ref>Хунзан — в арабских источниках упоминается как область во владениях Сарира, большинством исследователей отождествляется с [[Кайтаг]]ом в предгорном Дагестане. (''Заходер Б. Н. '' Каспийский свод сведений о Восточной Европе: Горган и Поволжье в IX—X вв. М.,1962. — С. 125). По [[Ибн Русте]] трёх вер придерживался правитель области, по [[Гардизи]] — все жители. У Гардизи название области читается как [[Джидан]], а у Мас’уди так именуется область Семендера. ''Аликберов А. К. '' Ранние хазары (до 652/653 г.), тюрки и Хазарский каганат // Хазары: Миф и история. — М. — Иерусалим, 2010. — С. 57-58.</ref>), сығанаҡтарға ышанғанда, бер үк ваҡытта өс дин тотҡандар: «бөтөн диндәрҙең хәҡиҡәтенә эйә булыу маҡсатында» йома көн мосолмандар менән мәсеткә, шәмбе көн еврейҙар менән — синагогаға һәм йәкшәмбе христиандар менән  сиркәүгә барғандар<ref> <blockquote> По правую сторону от страны сериров находится область Хайзан, жители этой области придерживаются трёх вер: по пятницам они идут к мусульманам в соборную мечеть, совершают пятничный намаз и возвращаются; по субботам они [молятся с евреями, по воскресеньям] идут в церковь к христианам и совершают богослужение по их обряду. Если кто-нибудь спросит их, почему они так поступают, они отвечают: «Эти три общины несогласны между собой; каждая утверждает, что истина на её стороне; мы соглашаемся со всеми тремя; может быть, мы таким образом найдем истину». [http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Gardizi/frametext_1.htm (''Гардизи'' Извлечение из «Зайн ал-ахбар»).] </blockquote> <blockquote> Направо от крепости проходит дорога, по которой можно выехать [из Сарира] по высоким горам и многочисленным лесам и на расстоянии двенадцати перегонов города, называемого Хайдан, царь которого зовется Адзар-Нарса. Он придерживается трёх религий: по пятницам он молится с мусульманами, по субботам — с евреями, а по воскресеньям — с христианами. Всем, кто посещает его, он объясняет, что [представители] каждой из этих религий зовут [людей] в свою веру и утверждают, что истина в ней и что всякая другая религия, кроме их собственной, несостоятельна, «поэтому я и придерживаюсь их всех, для того чтобы достигнуть истины всех религий». [http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/pril4.phtml?id=1900 (Ибн Русте о Дагестане // ''Минорский В. Ф.'' История Ширвана и Дербенда X—XI вв. — М., 1963)] </blockquote> По сведениям Мас’уди, ещё одним владением в Дагестане, где жили представители трёх вер, был [[Зирихгеран|Зарикаран]]. <blockquote> Затем в сторону Сарира и гор — владение Зарика-ран (Зирих-Гаран), что означает «Мастера кольчуг», потому что большинство из них делает кольчуги, стремена, уздечки, мечи и другие роды оружия из железа. Они исповедуют различные религии: ислам, христианство и иудейство. Их страна (балад) гористая, и это защищает их от соседей. [http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/pril3.phtml?id=1900 (Мас’уди о Кавказе // ''Минорский В. Ф.'' История Ширвана и Дербенда X—XI вв. — М., 1963)]</ref>. Хазария биләмәләренә хронологик яҡтан тәүгеләрҙән булып [[христианлыҡ]] килгән<ref>''Магомедов М. Г.'' Образование Хазарского каганата: По материалам археологических исследований и письменным данным.- М., 1983. — C.150.</ref>. Был осраҡта Византияның яҡынлығы ла, хазарҙарҙың Ҡаф тауы арты христиандары менән танышлығы ла булышлыҡ иткән. VII быуатта уҡ Дағстанда христиан сиркәүҙәре күренә башлаған. 682 йылда<ref>По данным Каланкатваци, посольство отправилось в 62-й год хиджры 18 мехекана (22 декабря 681) и прибыло в столицу «гуннов» —[[Варачан]] накануне [[Великий пост|Великого поста]] (11 февраля). См. ''Мовсес Каланкатуаци''. История страны Алуанк. — Ереван. Матенадаран. 1984. [http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Kalank/frametext22.htm Кн. II, глава XXXIX и прим.151] (предложение исправить год посольства на 684/685 не является общепринятым).</ref> хазарҙарҙың вассалы дағстан һундарының кенәзе Алп-Илитвер суҡынған һәм мәжүсиләр өсөн иң ҡәҙерле нимә — изге имәнде юҡҡа сығарған албан епискобы Исраелды ҡабул иткән. Хазарҙар хакимлығы осоронда традицион христианлыҡҡа ҡараған Ҡырымда сиркәүҙәр төҙөү туҡтамаған. Таулы Ҡырымда табылған грек телендә яҙылған эпиграфик яҙма, хакимлыҡ иткән ҡағанға һәм тудунға һылтанып, төҙөлөп ятҡан ғибәҙәтхана тураһында хәбәр итә<ref>[http://librarius.narod.ru/tudun.pdf ''Виноградов А. Ю., Комар А. В. '' Две «хазарские» надписи из Юго-Западного Крыма // Российская археология. М., 2005. — № 3. — С. 128—132;] ''Виноградов А. Ю., Комар А. В. '' Строительная надпись хагана и тудуна из Горного Крыма. Republicatio et reconsideration // Хазары: Миф и история. — М. —Иерусалим, 2010. — С. 90-112.</ref>. Сәмәндәрҙә ҙур христиан общинаһы булған<ref>''Заходер Б. Н. '' [http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0100.htm Каспийский свод сведений о Восточной Европе: Горган и Поволжье в IX—X вв.] — М., 1962. — С. 179.</ref>. Византия миссионерлыҡ эшмәкәрлегенә етди әһәмиәт биргән, һәм был үҙәге ҡырым ҡалаһы Дорос (хәҙерге Мангуп)да урынлашҡан махсус митрополия төҙөүгә этәргән, ә уның территорияһы хазар биләмәләрендә булған<ref>Точно не ясно, когда именно она возникла и как долго существовала (время по-разному определяется исследователями в интервале от сер. VIII до кон. IX века). Митрополия именовалась «Готской» и состояла из семи епархий: хоциров (близ Фулл), Астеля (Итиля), Хвалиса (Хорезм?), оногуров, Ретега, гуннов и Таматархи. ''Артамонов М. И.'' История хазар. — СПб., 2001. — С. 353; ''Иванов С. А. '' Миссия восточнохристианской церкви к славянам и кочевникам: эволюция методов // Славяне и их соседи вып. 10 . — М., 2001. — C.30-31.</ref>. IX быуат башында Хазарияла изгеләрҙең сүрәтен мәжүси һынташ тип ҡараусыларҙың эҙәрлекләүҙәренән ҡасып йөрөгән элекке византий һалдаты булған Стефан исеме епископ телгә алынған<ref>Это был один из последователей св. Стефана Нового, сосланный в Херсон и приговорённый к смертной казни за поддержку иконопочитателей. Упоминается в житии Стефана Нового. [http://elar.urfu.ru/handle/10995/2427 ''Романчук А. И. '' К вопросу о положении Херсонеса в «тёмные» века // АДСВ. — 1972.] — С. 45.</ref>, ә 919 йылда константинополь патриархы Николай Мистик, Византияға килгән хазар илселеге һорауы буйынса, Херсонес епискобына шәхсән Хазарияға барырға һәм унда епископты дини таҙарыныу серенә үтеп инеү һәләтенә, йола атҡарыу хоҡуғына бағышларға ҡушҡан<ref>''Иванов С. А. '' Миссия восточнохристианской церкви к славянам и кочевникам: эволюция методов // Славяне и их соседи вып. 10 . — М., 2001. — C. 29.</ref>. Юғары ҡатламы йәһүд партияһына ҡараған, алан батшаһы, хазарҙар баҫымы аҫтында, ваҡытлыса христианлыҡтан иудаизмға күскән саҡта ла, Ҡағанат вассаллығында торған биләмәләр араһында Кия яңы дингә ауҙарылғандарҙың иң ҙур территорияһы булған. [[Ислам]] менән танышыу ғәрәп-хазар һуғыштары барған дәүерҙә мөмкин булған. Ғәрәптәрҙән еңелгәндән һуң, ҡаған, йәнәһе, ислам динен ҡабул иткән булып ҡыланған (хикәйәнең икенсе вариантында был хәйләгә бер хазар кенәзе барған). Әммә сауҙа мөнәсәбәттәренең нығыныуы һөҙөмтәһендә һуңғараҡ был динде күптәр ҡабул итә башланған. Итилдә Хәлифәттең төрлө илдәренән килгән кешеләрҙән торған ҡеүәтле мосолман общинаһы булған. Батша гвардияһы ла ислам динле, ә ғәрәп яҙыусылары хәбәр иткәнсә, ислам манаралары батша һарайынан бейегерәк булған. 854/855 йылдарҙа хазар мосолмандарының 300 ғаиләһе ҡаф тауы арты Шамкор ҡалаһына күсенгән<ref>Ал-Белазури называет этих хазар «мирными». Их привёл арабский полководец Буга Старший, ходивший походом на Хазарию. Из источников не ясно, было ли они пленными или переселились добровольно.</ref>. [[X быуат|Х быуат]] башында хазарҙарҙан бойондороҡло иҙел болғарҙары исламды оппозициялағы идеология сифатында ҡабул иткән. Илдәре ҡыйратылғандан һуң, бөтөнләй бойондороһоҙлоҡ юғалтҡандан һуң, хазарҙарының күпселеге һәм һуңғараҡ хазар батшаһы ла ислам динен ҡабул иткән, ләкин ул тик [[Алтын Урҙа]] эпохаһында ғына төбәктә тулыһынса нығынған. Хазарияға еврей миграцияһы өс яҡтан: Яҡын Көнсығыштан (Ираҡ), Хөрәсәндән һәм Византиянан килгән<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/X/Chaz_evr_dok_X/frametext10.htm Анонимное хазарское послание Хасдаю ибн Шапруту] (Кембриджский Аноним); ''Новосельцев А. П. '' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. М.,1990. — С. 152.</ref>. Антик замандарҙан бирле Боспор еврей ултыраҡтарының эре үҙәге булған. VI быуатта Ирандағы Маздакиҙар ихтилалы һөҙөмтәһендә Дағстан биләмәләрендә еврей общиналары күренә башлаған. Сығанаҡтарҙа хазар хакимы теләге буйынса өс дин әһеле араһында ойошторолған дини диспут тураһында легенда һаҡланған<ref>Существует четыре версии рассказа о хазарском «выборе веры», в каждом из которых обстоятельства полемики и причина предпочтения хазарами иудаизма описываются различно. Хазарская версия представлена в Письме царя Иосифа, еврейская — в Кембриджском Анониме, мусульманская — у испано-арабского писателя XI в. [[ал-Бакри]], христианская — в житии св. Кирилла. Некоторые достоверные сведения имеются также у Иегуды Галеви.</ref>; ахырғы еврей традицияһына ярашлы, дин таратыусы раввиндың исеме Исхаҡ Сангари булған. Ислам да, христианлыҡ та уның нигеҙҙәрен таныған һәм шул сәбәпле иудаизм һайланған. Был ситуацияның уникаллеге  — еврей булмағандарҙы ла иудаизм диненә әйләндереү мөмкинлеген таныуында, ләкин урта быуаттарҙа иудаизмға күсеү һирәк осраған. Хәҙерге заман ғалимдары хазарҙарҙың дин һайлау сәбәптәрен Византиянан да, Хәлифәттән дә бойондороҡһоҙлоҡ алыу маҡсатында эшләнгәнлеген йәиһә йәһүдтәрҙең хазар юғары ҡатламының бер өлөшө менән бәйләнгәнлеген күрһәтә. Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәргә ярашлы<ref>Обзоры существующих источников в новейшей литературе см. [http://sefer.ru/upload/trudyXVIII_tom2.pdf Круглый стол: Хазары — дискуссионные вопросы // Материалы XVIII международной ежегодной конференции по иудаике. Т.2. — М., 2011.]</ref>, иудаизация процесы оҙайлы булған, күрәһең, иудаизм шунда уҡ хакимлыҡ итеүсе дингә әйләнмәгән. Ортодоксаль (раввинистик) иудаизм урынлаштырыу синагогалар төҙөгән һәм Мишна һәм Талмуд индергән батша Ғобадия эшмәкәрлеге менән бәйләнгән. Хазарияға икенсе илдәрҙән еврейҙәр күсенеп килгән. Йософ идара иткән заманда, Византияла еврейҙарҙы эҙәрлекләй башлағас, күсенеп килеүселәр бигерәк күп булған. Хазар батшаһы, үҙ сиратында, христиандарҙы эҙәрлекләй башлаған. Әҙәбиәттә, бигерәк тә публицистикала, иудаизмға күсеүҙе йыш ҡына, нигеҙһеҙ рәүештә, ҡағанлыҡтың емерелеүе менән бәйләйҙәр (ысынбарлыҡта көрсөк 100 йылға һуңыраҡ башланған), һәм намыҫһыҙ спекуляцияға алып килә<ref>''Шнирельман В. А.'' Подарок судьбы или божье наказание (О двух подходах к хазарской проблеме в русской историографии) // Еврейска iстория та культура в краiнах Центральной та Схiдной Европi. Киiв, 1998;''Михеев В. К., Тортика А. А.'' Евреи и иудаизм в Хазарском каганате: к вопросу о формулировке современной научной концепции хазарской истории // Хазары, сб. статей. — М.-Иерусалим, 2005. — С. 181.</ref> Шуға оҡшаған сағыштырыуҙың берҙән-бер сығанағы булып Римдың тарҡалыуында христианлыҡты, хазарҙарҙың бөлгөнлөгөндә — иудаизмды, Уйғыр ҡағанатының емерелеүендә — манихейлыҡты ғәйепләгән [[:en: Denkard|«Денкарт»]] [[зороастризм|зороастрий]] трактаты тора.<ref><blockquote>Итак ясно, что ложное учение Иисуса в Риме, Моисея у хазар и Мани в Туркестане отняло у них силу и мужество, которыми они некогда обладали, и привело их в состояние слабости и упадка перед своими соперниками. </blockquote> Цит. по: [http://books.google.ru/books?id=hEuIveNl9kcC&pg=PA111&dq=Turkistan+re-+moved+the+strength+and+bravery+that&hl=ru&sa=X&ei=soUGUr3pGqrx4QSh7oCQDA&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q=Turkistan%20re-%20moved%20the%20strength%20and%20bravery%20that&f=false ''K. A. Brook''. The Jews of Khazaria. 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006. — P.111]</ref> Археологик мәғлүмәттәре буйынса Хазарияла иудаизмдың таралыуы кимәленә ҡарағанда, тикшеренеүселәрҙең ҡарашы ныҡ айырыла. Идара итеүсе синыфтың юғары ҡатламына ғына ҡараған тотанаҡлы баһа йәһүд культы эҙҙәре бигерәк аҙ булған археологик сығанаҡтарға таяна. Археологтар ҡарашынан сығып билдәләгәндә, IX—[[X быуат]]тарҙа, иудаизм булһынмы ул, христианлыҡмы һәм исламмы, Хазарияға бер донъяуи диндең дә ҡағылышы булмаған<ref>См. например ''Флерова В. Е.'' Образы и сюжеты мифологии Хазарии. М. — Иерусалим, 2001. С. 22-23; Флёров В. С., Флёрова В. Е. Иудаизм в степной и лесостепной Хазарии: проблема идентификации археологических источников // Хазары, сб. статей. — М.—Иерусалим, 2005. — С. 200; Плетнева С. А. Очерки хазарской археологии. — М.-Иерусалим, 2000. — С. 217; Петрухин В., Флёров В. Иудаизм в Хазарии по данным археологии // История еврейского народа в России. От древности до раннего Нового времени. Том 1 — М.: Мосты культуры/Гешарим, 2010. — С. 149—161.</ref> Күрәһең, хазар иудаизм диненә нығынырлыҡ ваҡыт етмәгән. == Хазар хакимдарының теҙмәһе == VII—IX бб. ысын хазарҙар һәйкәлдәре булмауы арҡаһында династия тураһындағы мәғлүмәт етер-етмәҫ кенә. Сит ил телдәрендәге хроникалар хәбәрҙәрендә, исемдәр урынына персоналаштырылған титулдар ғына бирелеп, тәүгеһе боҙоп күрһәтелгән. VIII быуатта хакимлыҡ иткән өс ҡағандың исеме билдәле һәм дөрөҫлөккә тап килә. VII (хазарҙар төрөктәрҙән айырылмаған саҡта әле) һәм IX быуаттарҙа идара иткән берәр хазар ҡаған тураһында билдәле. Күптән түгел Монголия территорияһында табылған боронғо төрөк эпитафияһында, хазарҙарҙың VI быуаттағы хакимы тип юғары дәрәжәлә таныу ихтималлығы биргән Ҡадир Ҡасар юлбашсының исеме телгә алынған. Түбәндә, ниндәй сығанаҡтарҙа һәм ниндәй ваҡиға айҡанлы (даталарын күрһәтеп) телгә алынған, бөтөн билдәле ҡағандар атап кителә. : '''Ҡағанлыҡҡа саҡлы осор''' * '''Хазар''' (сүриә вариантында '''Хазариг''')<ref>Упоминается у Михаила Сирийского, в «Еврейско-хазарской переписке» и в книге [[Иосиппон]].</ref> *: хазарҙарҙың мифик ырыуға нигеҙ һалыусыһы. Уның ниндәй булһа ла эшмәкәрлеге күрһәтелмәгән. * '''Ҡадир Ҡасар''', VI быуаттың икенсе яртыһы<ref>Упоминается в [[Уйгурский каганат|уйгурских]] надписях на Терхинской и [https://web.archive.org/web/20110814030356/http://kronk.narod.ru/library/klashtorny-sg-1983.htm Тэсинской] стелах. ''Кляшторный С. Г. '' Азиатский аспект ранней истории хазар // Хазары, сб. статей. — М., 2005. — С. 259—264.</ref> *: төрөк ҡағаны Бумын (552 й. вафат булған) вафатынан һуң күп тә йәшәмәй һәләк булған замандашы. * '''Джебуҡаған''' (византия варианты '''Зиевил'''), 626—630 йылдарҙа иҫкә алынған<ref>Упоминается в византийских, армянских и грузинских источниках. В форме «Джебукаган» у Мовсеса Каланкатваци, в форме «Зиевил» у Феофана, в форме «Тчепетух» у [[Себеос]]а.</ref> *: VII быуаттағы иран-византия һуғышы дәүерендә хазарҙар лидеры (әйҙәүсеһе). Бәлки, был исем аҫтында көнбайыш төрөктәрҙең ҡағаны Тон Ябғу йәшеренгәндер : '''Ҡағандар''' * '''Ибузир Гляван''', 705—711 йылдарҙа иҫкә алынған<ref>Упоминается без имени Феофаном и Никифором. Назван по имени в [[:en:Parastaseis syntomoi chronikai|Анонимной византийской хронике]].</ref> *: Юстиниан II һөргөндә булған йылдарҙа хакимлыҡ иткән. ** Барджиль (боронғо варианттарҙа Барсбек, Барджик), 722 йылдан иҫкә алынған — 731 йылда вафат булған<ref>Упоминается по имени в арабских источниках (Бал’ами, [[Ибн Асам аль-Куфи|аль-Куфи]], Халифа ибн Хаййат, Дербент-наме), а также без имени у ат-Табари, ал-Йакуби, Феофана и Мовсеса Каланкатваци. По одним данным (Йакуби), он убит Саидом ал-Хараши во время битвы в Муганской степи в конце декабря 730 года, по другим (Табари) — погиб в сражении на территории Хазарии в начале 731 года. [http://sefer.ru/upload/Part_2_In_Memoriam_of_Rashid_Kaplanov.pdf ''Семёнов И. Г. '' Эпизоды биографии хазарского принца Барсбека // Материалы XV ежегодной международной междисциплинарной конференции по иудаике. Ч. 2. — М., 2008. — С. 282—297.]</ref> *:: хакимлыҡ итеүсе ҡағандың улы, ғәрәп-хазар һуғыштарында армия менән командалыҡ иткән. * '''Парсбит''', 730 йылда иҫкә алынған<ref>Упоминается Левондом.</ref> *: бәлиғ булмаған тәхет вариҫының регентшаһы (дәүләт менән ваҡытлыса етәкселек итеүсе). Шул уҡ йылда вафат булған ҡағандың әсәһе. Барджиль был моментта тере булған, ләкин тәхеттә ултырмаған. * '''Вирхор''', 732—750-се йылдарҙа иҫкә алынған<ref>Из сопоставления с арабскими источниками следует, что он начал править в 731 году. Назван по имени в армянской редакции Жития Стефана Сурожского. Она же источник сведений о деятельности после брака 732 г. (см. ''Иванов С. А. '' Древнеармянское Житие Стефана Сурожского и хазары // сб. статей. — М., 2005. — С. 313—315). Упоминается без имени Феофаном и Никифором. Ряд сведений о его биографии в 730-е гг. можно почерпнуть из арабских источников.</ref> *: Ҡыҙы Чичакты буласаҡ византий императоры Константин V кейәүгә биргән. * '''Баһатур''', 759—763-сө йылдарҙа иҫкә алынған<ref>Назван по имени [[Ибн Асам аль-Куфи|аль-Куфи]].</ref> *: 762/763 йылдарҙағы кампанияла хакимлыҡ иткән. Уның ҡыҙы ике йыл ярым элегерәк Әрмәнстандағы ғәрәп наместнигына кейәүгә сыҡҡан. * '''Захария''', 860—861-се йылдарҙа иҫкә алынған<ref>Упоминается в Житии Кирилла и связанных памятниках. Назван по имени в краткой редакции Жития. Если доверять источнику, в этот период каганы ещё играли активную роль в управлении.</ref> *: Константин Фәлсәфәсенең Хазарияға илселек иткән дәүерендәге ҡаған. * '''?..ут''', хакимлыҡ иткән дәүере билдәһеҙ<ref>[http://librarius.narod.ru/tudun.pdf ''Виноградов А. Ю., Комар А. В. '' Две «хазарские» надписи из Юго-Западного Крыма // Российская археология. — М., 2005. — № 3. — С. 128—132]</ref> *: Таулы Ҡырымдағы эпиграфик яҙмала һаҡланған исем фрагменты. : '''Бәктәр''' Рус телле әҙәбиәттә бәктәрҙе батша тип атау ҡабул ителгән. Хасдай ибн Шапрутҡа Иосифтың хаттарынан династияның Обадиянан башлап төҙөлгән ун быуыны теҙмәһе билдәле. Теҙмәнең урта өлөшө яһалма рәүештә ҡабартылып күрһәтелеүе мөмкиндер (хаттың ҡыҫҡаса редакцияһында теҙмә 9 быуындан, Иегуда Барселонц редакцияһында — 5-тән тора)<ref>О приблизительных датировках правления Вениамина, Аарона II и Иосифа см. ''Новосельцев А. П. '' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. — С. 194—196., Голб Н., Прицак. О. Хазаро-еврейские документы X века. —М. — Иерусалим, 2003. — С. 159 и сл.; Расчёт для всего списка: ''Артамонов М. И.'' История хазар. — С. 382. ''Готье Ю. В.'' Железный век в Восточной Европе. — М., 1930. — С. 81; ''Толстов С. П.'' Новогодний праздник Каландас у хорезмийских христиан // Советская этнография. — 1946. — № 2. — С. 99; Скептический взгляд на список: [http://history.org.ua/JournALL/ruthenica/2/4.pdf ''Цукерман К.'' Про дату навернення хозар до іудаїзму й хронологію князювання Олега та Ігоря // Ruthenica. — Т. ІІ. — К., 2003. — № 2.]</ref>. Һуңғы өс батшаның эшмәкәрлеге тураһындағы тулыраҡ мәғлүмәт — Кембридж документында (билдәһеҙ хазар еврейы хатында) килтерелгән. Шунда иудаизмға күскән беренсе хаким (аңлашылмай Болан йәки Ғобадия), Сабриель тигән еврей исеме менән аталған. Күрәһең, бөтөн батшаларҙың да беренсе (төрки) исемдәре булғандыр. Шуларҙың береһе, "Дербент тарихы"нда 901 йылда хакимлыҡ иткән хазар батшаһы, ''К-са ибн Булджан'' тип аталған<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/text.phtml?id=1893 ''Минорский В. Ф.'' История Ширвана и Дербенда X—XI вв. — М., 1963. — С.143.]</ref>. Икенсеһе — әл-Йаҡуби (891 й. тирәһендә) хазар ҡағаны урынбаҫарын Йазид Булаш исеме менән иҫкә алған<ref>''Бейлис В. М. '' Арабские авторы IX — 1-й половины Х в. о государственности и племенном строе народов Европы // Древнейшие государства на территории СССР, 1985. — М., 1986. — С. 140.</ref>. * '''Ғобадия''' — ғәрәп хәлифе Һарун-әр-Рәшидтең замандашы, тип самалап әйтеп була (786—809) * '''Езкия''' * '''Менашше I (хазар батшаһы)''' * '''Ханукка (хазар батшаһы)''' * '''Исхаҡ''' * '''Зебулун''' * '''Менашше II (Муса)''' * '''Нисси''' * '''Һарун I''' * '''Менахем''' * '''Бинйәмин (хазар батшаһы)''' 880—900-сө * '''Һарун II (хазар батшаһы)''' 900—930-сы * '''Йософ (хазар батшаһы)''' 932—960-сы йылдарҙан һуң — 961 йылдан да һуң түгел осорҙа Хасдай ибн Шапрутҡа хат яҙған. Һуңғы өс династия хакимлығы ваҡыты (датировка) А. П. Новосельцев буйынса бирелгән<ref>Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. — С. 194—196.</ref>. == Төп сығанаҡтар == Хазарҙар тарихының күп өлөшө ныҡлы яҙма традицияһы булған күрше халыҡтар тарафынан төҙөлгән төрлө яҙма сығанаҡтарҙа сағылдырылған. Хазар тарихын яҡтыртыу бер төрлө генә түгел. Күп тапҡырға ҡеүәтлерәк халыҡтар күләгәһендә ҡалғанлыҡтан, V—VI быуат сығанаҡтары хазарҙарҙы ғәмәлдә белмәйҙәр. Һуңғараҡ яҙылған хроникаларҙа хазарҙар тураһында эпохаһына ярашлы мәғлүмәт бар, ләкин ул йыш ҡына хаталы, әллә аңлы рәүештә йәиһә белә күрә тарихты боҙоп күрһәткән (анахроник), хәлдә. VII—VIII быуаттарҙа, хазар державаһы үҙ ҡеүәтенең иң бейек нөктәһендә торғанда, хазар баҫып алыуҙары тураһындағы мәғлүмәт өҫтөнлөк итә. Был мәғлүмәттең күпселеге һуңғараҡ, IX быуат уртаһынан да иртәрәк түгел, яҙылып алынған. IX быуаттың икенсе яртыһында, ғәрәп география фәне үҫешеү менән бәйле, Хазарияның эске ҡоролошо тураһындағы мәғлүмәттәр барлыҡҡа килгән. Сығанаҡтарҙы өйрәнеү планынан ҡарағанда, [[X быуат]] иң мәғлүмәтлеһе тиергә була, сөнки ул дәүерҙән, беренсенән, ысын хазар тарихи-мәҙәни һәйкәлдәре, икенсенән, ваҡиғаларҙың шаһиты булған кешеләр тарафынан яҙылған һәм сит ил дәүләттәрен, шул иҫәптән Хазарияны, тасуирлауға махсус бағышланған бер нисә әҫәр ([[Ибн Фаҙлан]], Константин Багрянородный) килеп еткән. '''Хазар сығанаҡтары.''' Хазар телендәге текстар табылмаған, әммә улар тураһында телгә алынғас, тимәк, хазар йылъяҙмалары булған<ref>О существовании хазарских книг упоминается в письме Иосифа и у Иегуды Галеви. Арабский учёный [[Китаб аль-фихрист|ан-Надим]] отмечал, что хазары пользовались еврейским письмом.</ref>. Шулай ҙа, ысын хазар һәйкәлдәре бар. Улар, береһе хазар батшаһы Йософ (961 йыл тирәһендә), ә икенсеһе («Кембридж Анонимы» тип аталғаны) уның ватандашы (подданныйы) — аноним еврей тарафынан (949 йыл тирәһе), [[иврит]] телендә яҙылған еврей-хазар хат алышыуы аша рәсми тәҡдим ителгән. Ике документта ла хазарҙарҙың килеп сығышы, уларҙың иудаизмды ҡабул итеү шарттары, хакимлыҡ иткән батшалар һәм уларҙың эшмәкәрлеге, Хазарияның географияһы тураһында мәғлүмәт бирелгән. Күптән түгел тағы ла еврей-хазар сығышлы сығанаҡ асылды — Киев йәһүд общинаһының (Х быуат) тәҡдим итеү яҙмаһы автографы. Унда ҡул ҡуйыусыларҙың ҡайһы берҙәре еврей исеме менән бер рәттән хазар (төрки) исемдәрен йөрөткән, был ҡағанаттағы прозелетизм ғәмәлен раҫлаусы дәлил булып тора. Хаттағы һуңғы фраза орхон яҙмаларының бер төрөндә яҙылған. Шуға оҡшаған (бик ҡыҫҡа) яҙмалар археологик тикшеренеүҙәр барышында табылған. Текстарҙың шифрын табып уҡыу әлегә мөмкин түгел. [[Файл:Signature Kiev letter.gif|thumb|Киев йәһүд общинаһының рун яҙмаһы, X быуат]] '''Ғәрәп-фарсы сығанаҡтары.''' Һан яғынан да, сифат яғынан да иң ҙур һәм төрлө мәғлүмәт массивы Хәлифәт илдәре сығанаҡтары аша килеп еткән<ref>[http://farsiiran.narod.ru/culture/hazar.htm ''Мохаммад Салмаси-Заде.'' Хазары в исламских исторических источниках.]; [http://sarkel.ru/istoriya/tatyana_kalinina_strana_hazariya_kakoj_ona_predstavlyaetsya_po_arabopersidskim_istochnikam/ ''Калинина Т. М.'' Страна Хазария, какой она представляется по арабо-персидским источникам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140828211217/http://sarkel.ru/istoriya/tatyana_kalinina_strana_hazariya_kakoj_ona_predstavlyaetsya_po_arabopersidskim_istochnikam/ |date=2014-08-28 }}</ref>. Улар, шуға ярашлы, ике жанр төркөмөндә сағылған: Хазария һәм ислам донъяһы араһындағы ике төр контакттарҙы сағылдырған тарихи һәм географик әҫәрҙәрҙә. Тарихи хеҙмәттәр хазар-иран һәм хазар-ғәрәп бәрелештәренә, ә географик хеҙмәттәр — сауҙаға ҡоролған үҙ-ара тыныс тәьҫир итеп йәшәүгә бағышланған. Беренсе осраҡта VII—VIII быуаттар эпохаһында ғәрәптәр һәм хазарҙарҙың Ҡаф тауы арты өсөн бәрелешеүҙәре хаҡында, икенсеһендә — IX—X быуаттар уртаһында, Хазария аша сауҙа юлға һалыныуы һәм Итилдә мосолман общинаһы барлыҡҡа килеүе тураһында һүҙ бара. Иртә дәүер (VI б.) мәғлүмәттәрен ғәрәптәр беҙҙең көндәргә саҡлы килеп етмәгән Сасанид хроникаларынан алған. Тарихсы авторҙар араһында Белазуриҙы, әл-Йакубиҙы, әт-Табариҙы, Ибн Асам әл-Күфиҙе, Хәлиф ибн Хаййатты һ.б. атарға кәрәк. Ҡағанаттың юғалыу эпохаһында хазарҙарҙың Ҡаф тауында тотҡан урыны тураһындағы мәғлүмәтте Хазария менән сиктәш каспий буйы өлкәләрендә һуңғы дәүерҙәрҙә барлыҡҡа килгән тарихнамәнән табырға була. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул насар һаҡланған. Дербент хроникалары һәм күрше өлкәләрҙең тарихы [[Ғосман империяһы|төрөк]] авторы Мөнәжим-Башының хеҙмәтендә өлөшләтә һаҡланып ҡалған. Хазар тарихының күп һорауҙарын географик хеҙмәттәрҙән башҡа тергеҙеп булмай. Был төркөмдәге хеҙмәттәр, беренсенән, ваҡиғаларҙың замандаштары тарафынан яҙылған, ә икенсенән, махсус рәүештә, сит халыҡтарҙың эске ҡоролошон (христиан тарихнамәһендә бындай хәл күҙәтелмәй) тасуирлауға бағышланған, шуның өсөн был сығанаҡтар иҫ киткес мәғлүмәти ҡиммәткә эйә. Ғәрәптәр, Хазария кеше йәшәгән өлкәләрҙең һуңғынан алдағыһында — Ерҙең алтынсы климатында урынлашҡан, тип күҙаллаған. Тәүге фараздар буйынса, был территорияла Йәжүк һәм Мәжүж тигән демоник халыҡ йәшәгән, тиелгән, ләкин бәйләнештәр үҫешә барған һайын, фантастик ҡарашҡа алмашҡа ысынбарлыҡ ҡараш килгән. Хазар ике власлығының (властан ҡолаҡ ҡаҡҡан ҡаған һәм бәк) ентекле ваҡлыҡтары, хазарҙар иудаизацияһының ҡайһы бер шарттары һәм иудаизмдың таралыу дәрәжәһе, баш ҡалаһы иң ентекле ҡылыҡһырланған хазар ҡалаларын тасуирлау мәғлүмәттәре тап ғәрәп географияһынан килеп еткән. Уларҙағы хазарҙарҙың этник сығышына туранан тура һәм ситләтелгән күрһәтмәләр мөһим. Географик хеҙмәттәр араһында сауҙа маршруттарын тасуирлауға бағышланған «юлдар һәм илдәр китабы» ҙур әһәмиәткә эйә. Һаҡланып ҡалған шундай әҫәрҙәргә Ибн Хордадбехтың хеҙмәте ҡарай (IX быуат уртаһы). Ошо дәүергә Көнсығыш Европа халыҡтары тураһындағы яҙмаларҙы бохара ғалимы әл-Джайханиҙың бөгөнгө көнгә килеп етмәгән хеҙмәтенән үҙләштергән [[Ибн Русте]] һәм Ғардизиҙың мәғлүмәте лә ҡарай. X быуаттағы шарттар «классик мәктәп» тип йөрөтөлгән географтар: Истахри, Ибн Һәүкәл, Мөҡәддиси хеҙмәттәрендә сағылған. Һуңғы авторҙар башҡа мәғлүмәт менән бергә Хазарияның ҡолатылыуы тураһында ла хәбәр еткергән. Хазария сиктәрендә булған [[X быуат|Х б.ты]]ң күренекле сәйәхәтселәре — [[Ибн Фаҙлан]] һәм әл-Мәсүҙи хеҙмәттәре лә был әйләнәгә инә. Ибн-Фаҙлан 922 йылда Иҙел Болғарына, ә Мәсүҙи 940 йылда — Көньяҡ Каспий буйында булып киткән. '''Византий сығанаҡтары'''. Византий тарихнамәһе был ваҡытта тарҡалыш хәлендә булғанлыҡтан, хазарҙар тураһында грек мәғлүмәттәре сағыштырмаса күп түгел. Ҡағанат тарихының беренсе осоро өсөн дөйөм сығанаҡҡа: Феофан Тәүбә иттереүсенең IX быуат башында яҙылған «Хронография»һына һәм патриарх Никифорҙың һуңғараҡ ижад иткән "Бревиарий"ына барып тоташҡан. Византийҙар хазар күтәрелеше осороноң Бөйөк Болғарҙы тар-мар итеү менән бәйле иң төгәл билдәләмәһен һаҡлаған. (Иосиф яҙмаһында хазар риүәйәте менән нығытылған) был ҡараш хәҙерге фәнгә лә күскән. Ахырғы Хазария тураһындағы мәғлүмәтте бөгөнгө көнгә еткергән император Константин Багрянородныйға рәхмәтлебеҙ. 948—952 йылдарҙа үҙенең улы Романға нәсихәт сифатында яҙылған «Империя менән идара итеү» трактатында ул Византияны уратып ултырған халыҡтар тураһында мәғлүмәт йыйған һәм улар менән ниндәй мөнәсәбәттә булыу кәрәклен асыҡтан-асыҡ яҙған. Хазария хаҡындағы хәбәрҙәр араһында ғәрәптәрҙең ике власлығын, Саркелдың төҙөлөшөн, хазар-венгр, хазар-бәшнәк һәм хазар-алан мөнәсәбәттәре буйынса уникаль дәлилдәрҙе, шулай уҡ ҡағанлыҡтағы берҙән-бер күрһәтеп кителгән әллә ниндәй сыуалышты (каварҙар фетнәһе менән бәйле) раҫлаусы мәғлүмәт бар. Икенсе мөһим сығанаҡ житие әҙәбиәтендә сағылған — уларҙың геройҙары, жанр үҙенсәлегенә ҡарамай, ысынбарлыҡҡа хас сәйәси шарттарҙа эш итәләр. Тарихи һәйкәлдәр грек ҡына түгел, славян редакцияларында ла һаҡланған. "Иоанн Готский житиеһы"нда (VIII быуат аҙағындағы ваҡиғалар), «Стефан Сурожский житие»һында (VIII быуттың икенсе яртыһы) һәм, бигерәк тә, миссионерҙың Хазарияға 860—861 йылдарҙағы килеүе (визиты) һәм хазар бәхәсенең (полемикаһының) христиан фаразы килтерелгән "Константиндың житиеһы"нда Хазария хаҡында иҫкә алына. Византий әҙәбиәтендә Хазария топонимы барыһынан оҙағыраҡ һаҡланған. Был атама Көнсығыш Ҡырымға нығынған булған. Һуңғараҡ ул итальян документтарына күскән һәм [[XVI быуат]]ҡа саҡлы ҡулланылған.<ref>''Кизилов М. '' Топоним «Хазария» в источниках позднесредневекового и раннего нового времени (об инерционности исторического мышления) // Хазары: Миф и история. — М. — Иерусалим, 2010. — С. 307—315.</ref>. '''Әрмән сығанаҡтары.''' Күпселеге тасуирланған ваҡиғалар шаһиты булған замандаштар тарафынан боронғо әрмән телендә яҙылған сығанаҡтар мөһим әһәмиәткә эйә. Улар, хазарҙарҙың, "төньяҡ вәхшиҙәренең (варварҙары)"ның VII—VIII быуаттарҙа Ҡаф тауы артында ни теләһәләр шуны эшләгәнен сағылдырған. Хазар хөкөмдарын әрмән сығанаҡтары "төньяҡ батшаһы"тип атаған, шуның менән уны «көнбайыш батшаһына» — византий императорына һәм «көньяҡ батшаһына» — ғәрәп хәлифенә ҡаршы ҡуйғандар. Әрмән тарихнамәһенең хазарҙарҙың б.э. тәүге быуаттарындағы эшмәкәрлеген иртә тасуирлауы анахронизм тип ҡарала. Башланғыс хазар тарихының алмаштырғыһыҙ сығанаҡтары булып VII быуат һуңында Анания Ширакаци төҙөгән «Әрмән Географияһы», һәм Мовсес Каганкатвациҙың Ҡаф тауы Албанияһы тураһындағы «Алуанк иле тарихы» хеҙмәте тора. Шулай уҡ VII быуат тарихсыһы Себеостың хазарҙарҙың тарихи аренаға сыҡҡан дәүерҙәге Ҡаф тауы артындағы хәл хаҡында мәғлүмәт биргән «Император Ираклдың тарихы» һәм VIII быуат авторы Гевондтың бойондороҡһоҙ күҙәтеүсе позицияһынан сығып ғәрәп-хазар һуғыштары тураһында яҙылған "Тарих"ын билдәләп үтер кәрәк. Хазарҙар тураһында ҙур булмаған хәбәрҙәр һуңғараҡ йәшәгән<ref>''Новосельцев А. П.'' Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М., 1990. — С. 31.</ref> әрмән тарихсылары (Степанос Таронский, Товма Арцруни һ.б.)хеҙмәттәрендә лә осрай. '''Грузин сығанаҡтары.''' Грузин сығанаҡтарында VIII быуаттың икенсе яртыһындағы хазар саралары тураһында «Картлис цховреба» (XI—XVIII быуаттар) йылъяҙмалар йыйынтығында һәм «Або Тбилисскийҙың ыҙа сигеүе» агиографик яҙмаһында ҡиммәтле мәғлүмәт тупланған. '''Сүриә сығанаҡтары.''' VI быуаттың икенсе яртыһында яҙылған Ялған Захарияның сүриә хроникаһында хазарҙар тураһында ысынбарлыҡҡа тап килгән бәхәсһеҙ беренсе мәғлүмәт бирелгән тип һанала. Һуңғы дәүер авторҙары Михаил Сүриәленең ([[XI быуат]]) һәм Бар Гебрейҙың хеҙмәттәрендә ([[XII быуат]]) хазарҙарға хас ваҡиғалар тарихы сағылған. '''Рус сығанаҡтары.''' Хазарҙар тураһында көнсығыш славян сығышлы мәғлүмәт сағыштырмаса аҙ. Был Рустә йылъяҙма төҙөүҙең ҡағанат ҡолатылғандан һуң башланыуы менән бәйле. Төп сығанаҡ — «Повесть временных лет», унда хазарҙар тураһында мәғлүмәт, өлөшләтә, византий әҙәбиәтенән, ә оригиналь өлөшөнә, моғайын, ауыҙ-тел ижады традицияһынан килгән. Хәбәрҙәрҙең күпселеге Новгород I йылъяҙмаһынан, тип уҡыла һәм оҙаҡ арауыҡ Тмутаракандә йәшәгән Киев-Печера монахы Никон тарафынан 1070 йылда төҙөлгән йыйылманан да алынған тип фаразларға була. Рус-хазар аралашыуы тураһында мәғлүмәт мөмкин тиклем ҡыҫҡа булһа ла, ул хазарҙарҙың бойондороҡһоҙ халыҡтар менән үҙ-ара мөнәсәбәт системаһына асыҡлыҡ индерерлек. Ә бындай мәғлүмәт бик һирәк табыла. Рус йылъяҙмаһында Святослав кенәз хазар ғәскәрен 965 йылда тар-мар иткән тиелгән, хазар иудейҙарының кенәз Владимирға 986 йылда илселеге хаҡында телгә алынған, ә һуңғараҡ хазарҙар Тмутаракань кенәзлегендәге ваҡиғалар менән бәйле мәғлүмәттәрҙә осраған. Хазарҙарҙы телгә алған икенсе боронғо рус сығанағы Иаков Мнихтың (XI быуаттың икенсе яртыһы) "Кенәз Владимирға иҫтәлек һәм маҡтау"ында Владимир кенәздең йылъяҙмаларҙа күрһәтелмәгән хазар сәйәсәте тәфсирләнгән. Боронғо рус әҙәбиәтендә сюжеты хазар принцессаһына өйләнәгән Юстиниан II тарихын тасуирлаған [[XIV быуат]] әҫәре «Казарин батша һәм уның ҡатыны тураһында повесть» билдәле<ref>Самый ранний из известных списков обнаружен в рукописи XIV века и имеет южнославянское происхождение. ''Турилов А. А.'' Дечанский отрывок «Повести о царе казарине»: к истории византийско-хазарского сюжета на хазарской почве // Хазары: Миф и история. — М. — Иерусалим, 2010; Пример списка: ПСРЛ. Т.43. Новгородская летопись по списку П. П. Дубровского. — М., 2004. С. 289—290.</ref>. '''Еврей сығанаҡтары.'''Ҡайһы бер еврей авторҙарының хазарҙар тураһынд телгә алыуы<ref>[http://sefer.ru/upload/trudyXVIII_tom2.pdf ''Рашковский Б. Е.'' К вопросу об отношении к Хазарии в еврейских источниках X века // Материалы XVIII Международной ежегодной конференции по иудаике. Т.2. — М., 2011.]</ref>. Замандаштарҙан — сәйәхәтсе [[:en: Eldad ha-Dani|Эльдад һа-Дани]] (IX быуаттың икенсе яртыһы), вавилон диаспораһы башлығы — Гаона Саадийҙың хаттары (X быуаттың беренсе яртыһы), ҡараим богословы [[:en:Jacob Qirqisani|әл-Киркисани]] (937 йыл), шулай уҡ итальян хронографы Иосиппон (Х быуат яртыһы). Һуңғы сығанаҡтарҙан, сюжеты буйынса хазарҙарҙы дингә бағышлағанда сыҡҡан бәхәсте яҡтыртҡаны, күләме яғынан иң ҙуры Иегуда Галевиҙың "Кузари"йы. Автор иудаизм тантанаһын раҫларға ынтылған, һәм хикәйәләүҙе хазар батшаһы һәм еврей тәғлимәт таратыусыһы араһындағы уйлап сығарылған диалогы формаһында төҙөгән. Галеви хазар йылъяҙмаларына һылтанған һәм хазарҙарҙы дингә йәлеп итеүҙең төгәл датаһын атаған. Ҡараимдар күпселек осраҡта хазарҙарға негатив баһа бирһә лә, раббани авторҙарының хазарҙарға мөнәсәбәте ыңғай йәиһә нейтраль булған<ref>''Рашковский Б. Е.'' Хазария и хазары в библейских комментариях Саадьи Гаона (882—942) // Хазары: Миф и история. — М. — Иерусалим, 2010. — С. 78.</ref>. '''Көнбайыш Европа сығанаҡтары.''' Христиан Европала барлыҡҡа килгән әҫәрҙәр ғәмәлдә хазарҙар тураһында мәғлүмәт тупламаған, ләкин ҡайһы бер факттарҙы раҫлау буйынса айырым ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра һәм тышҡы донъяла хазарҙар тураһында ниндәй мәғлүмәт таралғанын белергә ярҙам итә. Латин телендә яҙылған хеҙмәттәрҙә хазарҙар тураһында тәүләп 700 йыл тирәһендә "Равенна Анонимы"нда хәбәр ителгән. Улар бер нисә тапҡыр Бавар географында телгә алынған. 864 йыл тирәһендә Ставелонан аквитан монахы Христиан хазарҙар иудаизм диненә ышана, тип билдәләгән. «Венгрҙарҙың ҡылған эштәре» кеүек венгр тарихи яҙмалары етерлек һуң барлыҡҡа килгән (XII быуат аҙағы — XIII быуат), һәм улар үҙ эпохаһы реалияларын боронғо замандарға күсерәләр. Хазарҙар тураһында мәғлүмәт уларҙа ғәмәлдә юҡ тиерлек. == Археология == [[Файл:Sarkel.jpg|thumb|left|250px|Хазар ҡәлғәһе Саркелдың урыны. Михаил Илларионович Артамонов етәкселегендәге ҡаҙыныуҙар. Аэрофотоһүрәт, 1951 йыл]] Хәҙерге заманға саҡлы хазар этносын ысын мәғәнәһендә идентификациялау буйынса дөйөм ҡабул ителгән критерийҙар эшләнмәгән, ә төп Хазария территорияһы (бигерәк тә Түбәнге Иҙел буйы) етерлек өйрәнелмәгән. Ҡағанат территорияһы һәйкәлдәре (Дон буйы, Аҙау диңгеҙе буйы, Ҡырым), өҫтөнлөклө ҡараш буйынса, салтово-маяҡ археологик мәҙәниәте менән бәйләнгән<ref>''Плетнева С. А. '' Очерки хазарской археологии. — М. — Иерусалим, 2000. — С. 12.</ref>. Был мәҙәниәтте йөрөтөүселәр урман-дала зонаһында алан халҡы, ә дала ерҙәрендә — төрөктәр булған<ref>Археологи часто называют его ''«болгарским»'', имея в виду характерный бракихранный антропологический тип. См. ''Афанасьев Г. Е.'' Где же археологические свидетельства существования Хазарского каганата? // Российская археология 2001. — № 2. — С. 43-55.</ref>. [[XX быуат]]башында башланып, совет һәм постсовет дәүерендә дауам иткән тикшеренеүҙәр бик күп протоҡала үҙәктәре һәм нығытмалар тапты. Шуларҙан яҙма сығанаҡтарҙағы ҡалалар менән ысынында тик Саркел — Һул ярҙағы Цимлян ҡаласығы (Цимлян һыуһаҡлағысы аҫтында ҡалған) һәм Самкерц-Таматарха — Тамань ҡаласығы тиңләштерелә. Бәләнджәр һәм Сәмәндәрҙе дағстан ҡаласыҡтары менән идентификациялау бәхәсле. Баш ҡалаға, Итилгә, ҡалһа, уның эҙҙәре ысынында асыҡланмаған. Оҙаҡ ваҡыт дауамында [[Каспий диңгеҙе]]нең кимәле күтәрелеү сәбәпле, баш ҡала һыу аҫтында ҡалған тигән фаразлау йәшәне<ref>[http://www.kulichki.com/~gumilev/articles/Article39.htm ''Гумилёв Л. Н.'' Хазария и Каспий // Вестник Ленинградского ун-та. — 1964. — № 6. вып. I. — С. 83-95.]</ref>, әммә [[2008 йыл]]да археологтар ҡулында Астрахань өлкәһендәге Самосдельский ҡаласығында, Алтын Урҙа дәүерендәге ҡала урынында Итил торған тигән фаразын раҫлаған мәғлүмәт табылды. Бындай идентификация Астрахань өлкәһендә табылған берҙән-бер монгол осорона тиклемге ҡаласыҡ тураһындағы мәғлүмәттәргә нигеҙләнә. Ҡаласыҡтың планиграфияһы Итилде яҙма һәйкәлдәрҙә тасуирлауҙарға тап килә<ref>[http://www.rian.ru/science/20080905/150990898.html Интервью агентства РИА Новости с руководителем раскопок на Самосдельском городище Э. Зиливинской, с. н. с. Института этнологии и антропологии РАН.]</ref>. Хазар археологияһы проблемалары иҫәбенә ҡаҙыныу мәғлүмәттәренең яҙма тарих менән тығыҙ интеграцияланыуы инә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2|height=200}} == Әҙәбиәт == * ''[[Артамонов, Михаил Илларионович|Артамонов М. И]].'' История хазар. — Л., 1962. 2-е Изд. — СПб., 2001. ISBN 5-8114-0377-1 * ''[[Голб, Норман|Голб Н]]., [[Прицак, Омельян Иосифович|Прицак О]].'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/X/Chaz_evr_dok_X/index.htm Хазарско-еврейские документы X в.]. 2-е Изд. — М. — Иерусалим, 2000. ISBN 5-93273-126-5 * '' [[Заходер, Борис Николаевич|Заходер Б. Н.]] '' [http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0100.htm Каспийский свод сведений о Восточной Европе: Горган и Поволжье в IX—X вв.] — М., 1962. * ''[[Ивик, Олег|Ивик О.]], Ключников В.'' Хазары. М., 2013. * ''[[Кёстлер, Артур|Кёстлер А.]] '' [http://www.lib.ru/INPROZ/KESTLER/hazary.txt Тринадцатое колено: Крушение империи хазар и её наследие]. — СПб., 2001. ISBN 5-8071-0076-X [http://biblebelievers.org.au/13trindx.htm Английский текст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615123835/http://www.biblebelievers.org.au/13trindx.htm |date=2011-06-15 }} * ''Коковцов П. К.'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/x.htm Еврейско-хазарская переписка X века.] — Л., 1932. * ''[[Магомедов, Мурад Гаджиевич|Магомедов М. Г.]] ''Образование Хазарского каганата: По материалам археологических исследований и письменным данным. — М.,1983. * ''[[Москович, Вольф Абрамович|Москович В.]], [[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин В.]], Федорчук А.'' Хазары. Khazars. / Сб. статей. Серия Bibliotheca Judaica. Мосты культуры — Гешарим: Москва — Иерусалим, 2005. ISBN 5-93273-196-6 * ''[[Новосельцев, Анатолий Петрович|Новосельцев А. П.]]'' [http://dgve.csu.ru/bibl/Novoseltcev_1990.shtml Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140316181821/http://dgve.csu.ru/bibl/Novoseltcev_1990.shtml |date=2014-03-16 }}. — М., 1990! * ''[[Плетнёва, Светлана Александровна|Плетнева С. А.]] '' [http://www.russiancity.ru/ybooks/y1.htm '' «Хазары»]. — М., 1976. 2-е Изд. М., 1986. * {{книга |автор = [[Флёров, Валерий Сергеевич|Флёров В. С.]] |заглавие = «Города» и «замки» Хазарского каганата: Археологическая реальность |ссылка = |ответственный = В. С. Флёров; Рецензенты: д.и.н., проф. [[Винников, Анатолий Захарович|А. З. Винников]], д.и.н., проф. [[Петрухин, Владимир Яковлевич|В. Я. Петрухин]], к.и.н. [[Чхаидзе, Виктор Николаевич|В. Н. Чхаидзе]] |издание = |место = М. — Иерусалим |издательство = Мосты культуры/Гешарим |год = 2011 |страницы = |страниц = 264 |серия = Хазарский проект; Редактор серии проф. Владимир Петрухин |isbn = 978-5-93273-333-0 |тираж = 1&nbsp;000 }} (в пер.) * ''Brook K. A.'' The Jews of Khazaria. 1st edition. — Northvale, NJ: Jason Aronson, 1999. [http://books.google.ru/books?id=eC4BOkJmmioC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006.] * ''[[:en:Douglas Morton Dunlop|Dunlop D. M]].'' The History of the Jewish Khazars. — Princeton, 1954. * ''[[Голден, Питер Бенджамин|Golden P. B]].'' Khazar Studies: A Historic-philological Inquiry into the Origins of the Khazares. Budapest, 1980. V. 1-2. * ''Golden P.B., Ben-Shammai H., Róna-Tas A. (ed.) '' The World of the Khazars. New Perspectives Selected Papers from the Jerusalem 1999 International Khazar Colloquium hosted by the Ben Zvi Institute. Leiden — Boston: Brill, 2007. ISBN 978-90-04-16042-2 * ''Ludwig D.'' Struktur und gesellschaft des Chazaren-Reiches im Licht der schriftlichen Quellen. — Berlin, 1982. * ''Poliak A. N.'' Kazariyaah. Toldot mamlakha yehudit be-Eiropa (Khazaria. The History of a Jewish Kingdom in Europe) (in Hebrew) — Tel Aviv, 1944. == Һылтанмалар == * {{ЭЕЭ|14401|Хазария}} * {{Из БСЭ|заглавие=Хазарский каганат|том=29}} * {{Кругосвет|title=Хазарский каганат}} * [http://www.khazaria.com/ Хазарский информационный центр Кевина А. Брука] * [http://www.kulichki.com/~gumilev/Rest/rest0600.htm Библиография] * [http://hagahan.virtbox.ru Хронология хазар и соседних народов] * [http://gumilevica.kulichki.net/articles/dk.html Работы о Хазарии Л. Н. Гумилёва]. * [http://base.ijc.ru/basesite/site.aspx?SECTIONID=215832&IID=215836 Интервью В. Я. Петрухина о хазарах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329000830/http://base.ijc.ru/basesite/site.aspx?SECTIONID=215832&IID=215836 |date=2013-03-29 }} * [https://proufu.ru/news/culture/71358-uchenye_bashkirii_vyyasnili_pochemu_bashkiry_prinyali_islam_i_kto_yavlyaetsya_ikh_prorokom/] [[Категория:Хазар ҡағанаты| ]] [[Категория:Йәһүҙи дәүләттәре]] [[Категория:Ҡаҙағстан тарихындағы дәүләттәр]] [[Категория:Ҡағанлыҡтар]] [[Категория:Евразия тарихы]] [[Категория:Төрки империялар]] l0jq0aonnksnueh4w99qigx9j8qfdy4 0 109415 1299386 1134679 2026-06-19T04:21:01Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Депутат_Г._Ситдыкова_в_Серменевском_детдоме.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299386 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сермән''' (боронғо исемдәре '''Аҡкөсөк''', '''Ҡормашты'''; {{lang-ru|Серменево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2018 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453521, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80211843001. ==Транспорт== Ауыл аша [[Р316 (автомобиль юлы) | Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы]] үтә. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Белорет]]): 23 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сермән): 5 км == Тарихы == Ауылға ҡасан нигеҙ һалынғаны тураһында аныҡ мәғлүмәт юҡ, шулай ҙа урындағы зыяратың ҡәбер ташына уйылған «1702 йылда Сермән ауылында Стәрлетамаҡ сауҙагәре Ғиләз ерләнгән» тигән яҙыу ниндәйҙер мәғлүмәт бирә һымаҡ. Әммә күрһәтелгән йылда Стәрлетамаҡ булмаған – был ҡала Ашҡаҙар пристане янында 1766 йылда ғына барлыҡҡа килә. Шуның өсөн, ташта уйылған яҙыуҙың дөрөҫ уҡылмауы йәки башҡа Стәрлетамаҡ тураһында әйтелеүе ихтимал. 1795 йылда үткән V Рәүиз яҙмаларында ауылдың исеме Сермән тип бирелә, икенсе исеме Аҡкөсөк тип бирелә. Ул осорҙа ул [[Ҡатай]] башҡорттарының иң ҙур ауылы булып тора: 60 хужалыҡта 205 ир-ат, 200 ҡатын-ҡыҙ тора. Ауыл ике өлөштән тора - бер яғы Сермән, икенсе, Белорет ҡалаһы яғына ҡараған осо - Аҡкөсөк тип аталған. ХХ быуат аҙағында ике ауыл киңәйә барып, ҡушылған. Был атамалар ҡайҙан килеп сыҡҡан һуң? Урындағы халыҡта йөрөгән риүәйәт буйынса, ауылға Аҡкөсөк исемле кеше нигеҙ һалған; ауылдың урынын уның атаһы Сермән һайлап алған, ти. Ауылды нигеҙлеүсе кешенең исеме тарихи документтарҙа ла раҫлана – Аҡкөсөк Таһиров 1773 —1775 йылдарҙағы [[Крәҫтиән һуғышы]]нда ҡатнашыусы булараҡ сығанаҡтарҙа иҫкә алына ( "Документы ставки Пугачева", "Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии" йыйынтыҡтары). Ауыл ошо кешенең хөрмәтенә аталыуы шулай уҡ уның ғәскәри төркөмөнә ингән Абузар Абдулғайыр тарафынан [[Кинйә Арыҫланов]] исеменә яҙған рапорттала ла әйтелә. Был рапоррта Аҡкөсөк ауылы телгә алына; был ауылда тороусы Батыр Бәпәйев менән Ураҙгилде Имәнғоловты карателдәр әсирлеккә алған, тип белдерелә. Ауылды нигеҙләүсенең улы Хоҙайбирҙе Аҡкөсөков исеме лә билдәле. Ауылдың өсөнсө исеме Ҡормашты булған. [[Бәләкәй Башҡортостан]] осоронда Сермән [[Тамъян-Ҡатай кантоны]]ның үҙәге була. <ref>Әхмәт-Зәки Вәлиди. «Башҡорттарҙың тарихы». Өфө: Китап, 2010.</ref>. <gallery widths="250"> File:Sermen culture center.jpg|Социаль-мәҙәни үҙәк File:RUS-02-BK Sermen.JPG|Ауылдың ситтән күренеше File:Sermen village view.jpg|Ауыл урамы File:Ismagilov Zagir Garipovich museum.jpg| Заһир Исмәғилев музейы File:Sermen village.jpg|Боронғо таш келәт File:Sermen village building.jpg|Боронғо ҡоролма File:IlshatsSermen.jpg|Ауыл эргәһенән үткән юлдағы аншлаг |width="25%"| </gallery> == Билдәле шәхестәре == * [[Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы]] (1901—1937) — Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары (1937). * '''Аҡкөсөк Таһиров''' — [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Ҡатай]] улусы башҡорт старшинаһы. * [[Дауытов Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы]] (1894—1937) — дәүләт эшмәкәре. 1927 й. алып Башҡорт АССР-ының социаль тәьминәт һәм игенселек буйынса халыҡ комиссары. * [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы]] — композитор, БАССР-ҙың (1963), РСФСР-ҙың (1968) һәм СССР-ҙың (1982) халыҡ артисы. * [[Ишмөхәмәтов Кинйәбай Хәйретдин улы]] (1894—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау буйынса халыҡ комиссары. * Ҡаһирова (Сафина) Зоя Шири (Ширияздан) ҡыҙы (27.09.1935—02.2019), педагог, СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, РСФСР һәм БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы, 2003 йылда «Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре» тигән ике томлыҡ энциклопедияға индерелгән. * [[Муллағәлләмов Марат Сабит улы]] (1930), [[КПСС|партия]], [[дәүләт]] һәм хужалыҡ органдары ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан партия органдары хеҙмәткәре, 1965 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары; 1997—2015 йылдарҙа Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8—12 се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре (2000), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1976, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары, [[«Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе]] (2010) кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/9674-mulla-l-mov-marat-sabit-uly Башҡортостан энциклопедияһы — Муллағәлләмов Марат Сабит улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125230552/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/9674-mulla-l-mov-marat-sabit-uly |date=2020-11-25 }}{{V|6|11|2020}}</ref>. * [[Мулдашев Альберт Әкрәм улы]] (25.08.1954) — ботаник. Биология фәндәре кандидаты (1983). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған экологы (2005). * [[Мулдашев Эрнст Рифғәт улы]] — донъяға билдәле офтальмолог. * [[Түләбаев Мөхәмәт Усман улы]] (1945 т.) — ҡурайсы. БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). * [[Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы]] (18.09.1948) — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (2002), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм Рәсәй Федерацияһының (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (2002), Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы (2003) * [[Зөлфәр Хисмәтуллин]] (11.07.1923—6.04.1983), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973). === Биографияһы ауылға бәйле шәхестәр === * [[Сәғит Агиш]] (Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы) - Сермән педучилищеһында уҡытҡан *[[Арыҫлан Мөбәрәков]] (Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы) - 1920-1927 йылдарҙа Сермән балалар йортонда тәрбиәләнгән *[[Сәғитов Тайфур Барый улы]] - Сермән мәктәбендә уҡыған. *[[Әлибаев Сафуан Әфтәх улы]] - Сермән мәктәбендә уҡыған. *[[Мөхөтдин Тажи]] - Сермән балалар йортонда тәрбиәләнгән * [[Әбүс]] - Сермән балалар йортонда тәрбиәләнгән * [[Айгиз Баймөхәмәтов]] - Сермән балалар йортонда тәрбиәләнгән == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {{ Население | Серменево }} == Сермән балалар йорто == Сермән балалар йорто 1919 йылда ата‑әсәһе революция (1917) йәки Граждандар һуғышы ваҡытында һәләк булған балалар өсөн хеҙмәт коммунаһы булараҡ асыла; 1930-сы йылдарҙа хеҙмәт колонияһы була. 1941 йылда Йырматау һәм [[Темәс]] балалар йорттарын ҡушалар. 2008 йылда Арыҫлан Мөбәрәков исеме бирелә. 1942 йылдан башлап 2 меңдән ашыу бала уҡып сыҡҡан (2015), улар араһында [[Арыҫлан Мөбәрәков]], [[Мөхөтдин Тажи]], [[Әбүс]], йәш яҙыусы А. Баймөхәмәтов бар. Балалар йорто ихатаһында Мөбәрәковҡа һәйкәл ҡуйылған (2008).2016 йылда балалар йорто ябыла <ref>Сермән балалар йорто [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12223-serm-n-balalar-jorto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421133133/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12223-serm-n-balalar-jorto |date=2016-04-21 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12484-serm-n-beloret-r-nynda-y-auyl}}{{V|11|02|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Белорет районы ауылдары}} [[Категория:Белорет районы ауылдары]] 4n7y1jhnmarya3qj838n7ucngd08gcy 0 114970 1299339 1058581 2026-06-18T14:56:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299339 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Уҡытыусылар йорто (Таганрог)|Уҡытыусы йорто (Таганрог)}} {{Памятник архитектуры}} {{Достопримечательность |Тип = |Русское название = Дом учителя |Оригинальное название = |Изображение = Taganrog_Dom_Uchitelya_2012.jpg |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Статус = |Страна = |Название местоположения = ҡала |Местоположение = Таганрог, Петровская урамы, 89 |Координаты = |Конфессия = |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = |Сайт = |Commons = }} '''Уҡытыусылар йорто''' — Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге боронғо айырым йорт. == Тарихы == Петровская урамында [[XIX быуат]] башында төҙөлгән ярым подвалы булған боронғо бер этажлы айырым йорт<ref name="Таганрог. Энциклопедия — 2008. С. 595">''Назаренко И. В.'' Работников просвещения дом // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 595. — ISBN 978-5-88040-064-5.</ref>. Тарих һәм архитектура ҡомартҡылары исемлегендә коммерция суды бинаһы булып иҫәпләнә. Йорттоң хужаһы булып иҫәпләнеүселәр: [[1807 йыл]]дан — ҡала баҡсаһы баҡсасыһы Манойло Ласкараки; [[1873 йыл]]дан [[1880 йыл]]ға тиклем — Таганрогтың почётлы гражданины Дмитрий Ласкараки; [[1890 йыл]]дан [[1906 йыл]]ға тиклем — вариҫ Е.Алексопуло; [[1915 йыл]]дан — Таганрогтың почётлы гражданины В. И. Воронкин. [[1863 йыл]]ғы ҡала картаһы буйынса — йорт биләмәһендә «Шәхси йортта коммерция суды» урынлаша. [[1912 йыл]]дан — йыллыҡ 120 һум түләүле Грановский Емельян Михайловичтың I ҡатлам шәхси училищеһы (ирҙәр гимназияһы курсы — төп дүрт класс) биләй. [[1943 йыл]]дың 3 декабренән йорт биләмәһендә Пионерҙар йорто асыла. Ул [[1944 йыл]]дың февраленә тиклем эшләй, аҙаҡ П. И. Чайковский исемендәге балалар музыка мәктәбенә күсерелә<ref>''[[Киричек, Маргарита Сергеевна|Киричек М. С.]]'' Дворец пионеров и школьников // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 312. — ISBN 978-5-88040-064-5.</ref>. Ошонан һуң бинала Уҡытыусылар йорто урынлаша (Мәғариф эшселәре Йорто). [[1947 йыл]]да Таганрог Уҡытыусылар йорто базаһында пианиносы һәм вокалсы Чангли-Чайкин Иван Федорович тарафынан талантлы йырсыларҙан, уның уҡыусылары А.Агуреев, Т.Покатило, Н.Петровая, Ж.Хлебникова, И.Хлебников, А.Ларин, Е.Манюхин, Ф.Новиков, И.Филиппов, А.Воробьёв, А.Геворкова, А.Гладков һәм башҡаларҙан торған үҙешмәкәр коллектив төҙөлә<ref name="Музыкальная культура города Таганрога">''Кукушин В. С., Бойко З. А.'' Музыкальная культура города Таганрога. — Ростов-на-Дону: ГинГо, 1999. — С. 26-28. — ISBN 5-88616-079-5.</ref>. Артистар Рубинштейн Антон Григорьевичтың «Демон», Джузеппе Вердиҙың «Аида», Пётр Ильич Чайковскийҙың «Мазепа» һ.б. операларҙан ариялар һәм күренештәр өҫтөндә эшләйҙәр<ref name="Музыкальная культура города Таганрога" />. 1960-сы йылдарҙан 1980-се йылдар аҙағына тиклем Уҡытыусылар йортонда данлыҡлы Халыҡ драма театры эшләй, театр менән Потик Борис Осипович, аҙаҡ Рогульченко Владимир Дмитриевич етәкселек итә. Халыҡ театрында Ветров Владислав Владимирович, Маховский, А.Кулешов, В.Ходыкин һәм башҡалар кеүек һоҡланғыс артистар уйнайҙар.<ref name="Пащенко">''Пащенко И., Протопопов В.'' Вот эта улица, вот этот дом — 2. Дом Ласкараки // Таганрогская правда. — 2011. — 13 мая.</ref> Хәҙерге ваҡытта бинала «Йәштәр үҙәге» Муниципаль мәҙәниәт учреждениеһы урынлашҡан<ref>''Собств. корр.'' [http://l-is-l.ru/tags/%CC%EE%EB%EE%E4%B8%E6%ED%FB%E9+%F6%E5%ED%F2%F0/ Городской конкурс социальной рекламы «Жить здорово!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516150913/http://l-is-l.ru/tags/%CC%EE%EB%EE%E4%B8%E6%ED%FB%E9+%F6%E5%ED%F2%F0/ |date=2012-05-16 }} // l-is-l.ru. — 2012. — 13 марта.</ref>. Уның стеналары эсендә әлеге ваҡытта «Дон актерҙары берҙәмлеге» театры һәм Нонна Малыгина Театры<ref name="Пащенко" />, Басов Михаил Михайловичтың «400 тибеш» киноклубы эшләй<ref>''Демидов А.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/V-Taganroge-kinoklub-400-udarov-otmetil-svoe-pyatiletie_5590 В Таганроге киноклуб «400 ударов» отметил своё пятилетие] // www.ruffnews.ru. — 2015. — 18 мая.</ref>. == Уҡытыусылар йортонда эшләнеләр һәм сығыш яһанылар == * Басов Михаил Михайлович ([[1977]]) — [[Рәсәй]] режиссёр-документалисы, медиарәссам. * Ветров Владислав Владимирович ([[1964]]) — Совет һәм [[Рәсәй]] театр, кино актёры, режиссёр, сценарист. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы. * Летов Сергей Фёдорович ([[1956]]) — [[Рәсәй]] музыканты, саксофонсы, сәсән. * Покровская Анна Михайловна (1904—2001) — Совет педагогы, тыныслыҡ илсеһе<ref>''Шварцман И.'' [http://www.aen.ru/index.php?page=article&category=sketches&article_id=190 Кто спас одного человека, тот спас весь мир] // www.aen.ru. — 2004. — 26 февр.</ref>. * Рогульченко Владимир Дмитриевич ([[1950]]) — [[Рәсәй]] театр режиссёры, актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы. * Столяр Роман Соломонович ([[1967]]) — [[Рәсәй]] композиторы һәм пианиносы-импровизатор. * Чангли-Чайкин Иван Федорович — [[Рәсәй]] педагогы, пианиносы, вокалсы, Таганрог Халыҡ опера театрын ойоштороусы. * Шабельников Юрий Леонидович ([[1959]]) — [[Рәсәй]] рәссамы. == Һылтанмалар == * [http://pangorod.ru/maps/posmotret-gorod/molodezhnyi-centr.html Виртуальный тур по Молодёжному центру]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Таганрогтың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Таганрогтың утар-йорттары]] [[Категория:Таганрог мәғарифы]] pnk8wbrioxynbwfvtcvql836lj5s5tk 0 115680 1299338 1179486 2026-06-18T14:55:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299338 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Уҡытыусылар йорто (Таганрог)|Уҡытыусы йорто (Таганрог)}} {{Памятник архитектуры}} {{Достопримечательность |Тип = |Русское название = Уҡытыусы йорто |Оригинальное название = |Изображение = Taganrog_Dom_Uchitelya_2012.jpg |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Статус = |Страна = |Название местоположения = ҡала |Местоположение = Таганрог, Петров урамы;89 |Координаты = |Конфессия = |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = |Сайт = |Commons = }} '''Уҡытыусы йорто'''— Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге боронғо {{comment|йорт|особняк}}. == Тарихы == Петровская урамы, 89 адресы буйынса урынлашҡан боронғо бер ҡатлы, ярымподваллы йорт XIX быуат башында төҙөлгән<ref name="Таганрог. Энциклопедия — 2008. С. 595">''Назаренко И. В.'' Работников просвещения дом // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 595.</ref>. Тарих һәм архитектура һәйкәлдәре исемлегендә Коммерция суды бинаһы булып иҫәпләнә. Йорт [[1807 йыл]]дан — ҡала баҡсаһы баҡсасыһы Манойло Ласкараки; [[1873 йыл]]дан [[1880 йыл]]ға тиклем — Таганрогтың почетлы гражданы Дмитрий Ласкараки; [[1890 йыл]]дан [[1906 йыл]]ға тиклем — Е. Алексопуло вариҫтарында; [[1915 йыл]]дан Таганрогтың почетлы гражданы В. И. Воронкиндың милкендә була. Ҡаланың [[1863 йыл]]ғы картаһы буйынса йортта «Шәхси йорттағы коммерция суды» урынлаша. [[1912 йыл]]дан — Е . М. Грановскийҙың I разрядлы, йыллыҡ түләү 120 һум булған шәхси училищеһы (ир-аттар гимназиялары курсы — дүрт төп синыф) эшләй. [[1943 йыл|1943 йылдың 3 декабренән]] бында [[Пионерҙар йорто (Таганрог)|Пионерҙар йорто]] асыла һәм ул [[1944 йыл]]дың февраленә тиклем эшләй (П. И. Чайковский исемендәге Балалар музыка мәктәбенә күсерелә)<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Киричек,_Маргарита_Сергеевна Киричек М. С.]'' Дворец пионеров и школьников // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 312.</ref>. Һуңынан бинала Уҡытыусы йорто (Мәғрифәт хеҙмәткәрҙәре йорто) урынлаша. [[1947 йыл]]да Таганрог Уҡытыусы йорто базаһында пианист һәм вокалист Иван Федорович Чангли-Чайкин үҙенең һәләтле уҡыусыларынан:: А. Агуреев, Т. Покатило, Н. Петрова, Ж. Хлебникова, И. Хлебников, А. Ларин, Е. Манюхин, Ф. Новиков, И. Филиппов, А. Воробьёв, А. Геворкова, А. Гладков һәм башҡаларҙан үҙешмәкәр коллектив ойоштора<ref name="Музыкальная культура города Таганрога">''Кукушин В.С., Бойко З.А.'' Музыкальная культура города Таганрога. — Ростов-на-Дону: ГинГо, 1999. — С. 26-28. — ISBN 5-88616-079-5.</ref>. Артистар Антон Григорьевич Рубинштейндың «Демон», [[Джузеппе Верди]]ҙың «Аида», [[Пётр Ильич Чайковский]]ҙың «Мазепа» һ.б. операларҙан ариялар әҙерләй һәм сәхнәләштерә<ref name="Музыкальная культура города Таганрога" />. 1960 йылдарҙан 1980 йылдар һуңына тиклем Уҡытыусы йортонда Борис Осипович Потик, һуңынан Владимир Дмитриевич Рогульченко етәкселегендә билдәле Халыҡ драма театры эшләй, Владислав Владимирович Ветров, С. Маховский, А. Кулешов, В. Ходыкин һ.б. кеүек абруйлы артистар уйнай<ref name="Пащенко">''Пащенко И., Протопопов В.'' Вот эта улица, вот этот дом — 2. Дом Ласкараки // Таганрогская правда. — 2011. — 13 мая.</ref> Хәҙерге ваҡытта бинала «Йәштәр үҙәге» муниципаль мәҙәниәт учреждениеһы урынлашҡан <ref>''Собств. корр.'' [http://l-is-l.ru/tags/%CC%EE%EB%EE%E4%B8%E6%ED%FB%E9+%F6%E5%ED%F2%F0/ Городской конкурс социальной рекламы «Жить здорово!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516150913/http://l-is-l.ru/tags/%CC%EE%EB%EE%E4%B8%E6%ED%FB%E9+%F6%E5%ED%F2%F0/ |date=2012-05-16 }} // l-is-l.ru. — 2012. — 13 марта.</ref>. Унда «Дон актёрҙары туғанлығы» (САД) һәм Нонна Малыгина театрҙары<ref name="Пащенко" />, Михаил Басовтың «400 ударов» киноклубы эшләй<ref>''Демидов А.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/V-Taganroge-kinoklub-400-udarov-otmetil-svoe-pyatiletie_5590 В Таганроге киноклуб «400 ударов» отметил своё пятилетие] // www.ruffnews.ru. — 2015. — 18 мая.</ref>. == Уҡытыусы йортонда эшләйҙәр һәм сығыш яһайҙар == * Басов Михаил Михайлович ([[1977 йыл|1977]]) — Рәсәй режиссёр-документалисы, медиарәссам. * Ветров Владислав Владимирович ([[1964 йыл|1964]]) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, режиссёр, сценарист. Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы. * Летов Сергей Федорович ([[1956 йыл|1956]]) — Рәсәй музыканты, саксофонист, импровизатор. * Покровская, Анна Михайловна ([[1904 йыл|1904]]—[[2001 йыл|2001]]) — СССР педагогы, {{comment|Тыныслыҡ илсеһе|Праведник мира}}<ref>''Шварцман И.'' [http://www.aen.ru/index.php?page=article&category=sketches&article_id=190 Кто спас одного человека, тот спас весь мир] // www.aen.ru. — 2004. — 26 февр.</ref>. * Рогульченко Владимир Дмитриевич ([[1950 йыл|1950]]) — Рәсәй театр режиссёры, актёр, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы. * Столяр Роман Соломонович ([[1967 йыл|1967]]) — Рәсәй композиторы һәм пианист-импровизаторы. * Чангли-Чайкин Иван Федорович — Рәсәй педагогы, пианист, вокалист, Таганрог Халыҡ опера театрын ойоштороусы. * Шабельников Юрий Леонидович ([[1959 йыл|1959]]) — Рәсәй рәссамы. == Һылтанмалар == * [http://pangorod.ru/maps/posmotret-gorod/molodezhnyi-centr.html Виртуальный тур по Молодёжному центру]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сығанаҡтар == {{примечания}} [[Категория:Таганрогтың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Таганрогтың утар-йорттары]] 74ajbzwo8ldi2h3v1p7h20mbvpilm6w 0 118555 1299369 1278381 2026-06-19T01:36:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299369 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бранко Чопич''' ({{lang-sr|Бранко Ћопић}}Бранко Ћопић; [[1 ғинуар]] [[1915 йыл|1915]], {{Тәржемәһеҙ 3|Хашани|Хашани|sr|Хашани}} <span class="ref-info" title=" серб телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(серб.)</span>[[Хашани|баш.]], Босния Краинаһы, [[Австро-Венгрия]] — [[26 март]] [[1984]], [[Белград]], Сербия) — Югославия Сербия яҙыусыһы һәм шағиры. Сербия фән һәм сәнғәт академияһы ([[1968]]) һәм Босния һәм Герцеговина фән һәм сәнғәт Академияһы ағзаһы ([[1973]])<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Чопич Бранко|издание=3-е}}</ref>. == Биографияһы == === Бала сағы === [[Беренсе донъя һуғышы]] башында (1915 йылдың 1 ғинуарында) Австро-Венгрия биләмәһендә, Босния өлкәһенең {{Тәржемәһеҙ 3|Грмеч|Грмеч|sr|Грмеч}} <span class="ref-info" title=" серб телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(серб.)</span>[[Грмеч]] тауы итәгендә урынлашҡан Хашань ауылында тыуған. Яҙыусының үҙе хәтерләүе буйынса, уның атаһы, Вид Чопич, австровенгрия армияһы составында һуғышҡан, ә Ниджо ағаһы серб үҙ ирке менән армияға китеүселәр составында Австро-Венгрияға ҡаршы һуғыша. Һуғыш тамамланғандан һуң ғына улар бөтәһе бергә осраша ала. Бранкоға 4 йыл тулған саҡта, уның атаһы «испанка» ауырыуынан вафат була. Малай ҡустыһы Райко, апайы Смилька һәм әсәһе София (ҡыҙ фамилияһы — Новакович), Ниджо бабайы, Рада олатайы менән бергә йәшәйҙәр. Ҡышҡы оҙон кистәрҙә Ниджо халыҡ әкиәттәре һәм йырҙары һөйләй, Бранко йөрәгендә ижад менән ҡыҙыҡһыныу уята. Бранко олатайы менән бергә [[һарыҡ]] көтә йөрөй. Алты йәшендә уға бәрәстәр тәрбиәләүҙе ышанып тапшыралар. Бранко уҡырға, үҙенең хәтирәләре буйынса, мәктәптә уҡый башлағанға тиклем, һандыҡтан халыҡ йырҙары китабын табып алып өйрәнә. Һуңынан, өсөнсө класта уҡыған сағында, бабайынан ауырлыҡ менән ике динар һорап алып, уҡытыусыһынан «Мигель Сервантес» китабын һатып ала. Был китапта [[Мигель де Сервантес|яҙыусының]] тормошо һүрәтләнә һәм «[[Дон Кихот (роман)|Дон Кихот]]» романынан өҙөктәр бирелә<ref>[http://www.grmec.com/MojGrmec/brankocopic8.htm Branko Ćopić, «Moj život i književni rad».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626123945/http://www.grmec.com/MojGrmec/brankocopic8.htm |date=2009-06-26 }}{{Ref-sr}}(серб.)</ref> Тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, алыҫ түгел урынлашҡан Бихач ҡалаһында гимназияла уҡыуын дауам итә. === Үҫмерлек һәм йәшлек йылдары === Гимназияны тамамлағандан һуң, Баня-Лука ҡалаһына уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға китә. Уны тыйылған әҙәбиәт уҡығаны өсөн дүртенсе курста уҡыуҙан ҡыуалар. Уҡыуын дауам итеү өсөн Бранко [[Сараево]]ға күсә, әммә унда ла һуңынан ҡыуыла. Артабан ул Карловацҡа бара, унда урындағы уҡытыусылар мәктәбен тамамлай. Бынан һуң Белград университетының философия факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында әҫәрҙәрен баҫтырып сығара башлай. Беренсе баҫмаһы [[1928 йыл]]да «Венац» йәштәр журналында баҫылып сыға. [[1929 йыл]]дан башлап, мөхәррире Жика Миличевич булған «Политицтә» әүҙем рәүештә әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. Унда, башлыса үҙенең «балалар мәнфәғәтендә сәйәсәт» даими колонкаһында, 126 материалын баҫтырып сығара<ref>[http://lat.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=18577 26 GODINA OD SMRTI BRANKA ĆOPIĆA.]{{Ref-sr}}(серб.)</ref>. Уның мәҡәләләре тәнҡитселәр араһында ыңғай баһалама ала, һәм ул [[1939 йыл]]да Милан Ракич исемендәге премияға лайыҡ була. [[1940 йыл]]да университетты тамамлай. === Югославияның халыҡ-азатлыҡ армияһы === [[Файл:Мира_Алечковић_у_партизанима.jpg|мини|250x250пкс|Бранко Чопич, {{Тәржемәһеҙ 3|Алечкович, Мира|Мира Алечкович|sr|Мира Алечковић}} (серб.)[[Алечкович, Мира|баш.]] һәм Блаже Конески партизандар янында ([[1944 йыл]])]] [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында Югославия операцияһын Бранко Чопич Югославия Короллеге армияһының студент батальонында Мариборҙа ҡаршылай. Дуҫтары менән бергә был көндәрҙә ул Мрконич-Града янында дошмандарға отпор бирергә маташа. Һуңынан армия таратыла, Чопич тыуған яғына ҡайта. Унда шунда уҡ халыҡ-азатлыҡ хәрәкәте партизандарына ҡушыла, һуғыш аҙағына тиклем улар менән ҡала, дуҫы Скендер Куленович менән бергә хәрби корреспондент булып эшләйҙәр. Һуғышта туплаған тәжрибә Чопичтың күп әҫәрҙәре өсөн мөһим нигеҙ булып тора<ref name="srpskoblago">[http://srpskoblago.rs/branko-copic/ Бранко Ћопић.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308000000/http://srpskoblago.rs/branko-copic/ |date=2014-03-08 }}{{Ref-sr}}(серб.)</ref><ref>[http://www.glassrpske.com/plus/teme/Sanjar-koji-je-volio-ljude/lat/55197.html Sanjar koji je volio ljude.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227004903/http://www.glassrpske.com/plus/teme/Sanjar-koji-je-volio-ljude/lat/55197.html |date=2014-02-27 }}{{Ref-sr}}(серб.)</ref> === Һуғыштан һуңғы осор === Һуғыш тамамланғандан һуң, барлыҡ ғүмерен Бранко Чопич [[Белград]]та йәшәп үткәрә, Югославия һәм [[Европа]] буйынса күп сәйәхәт итә. «Пионир» балалар гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй башлай, һуңынан профессиональ яҙыусылыҡ эшенә ваҡыт бүлә башлай. Уның әҫәрҙәре бер нисә тапҡыр экранға сығарыла<ref>{{IMDb name|0178701}}(инг.)<span id="cxmwsw" tabindex="0"> </span>''[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]''<span id="cxmwsw" tabindex="0"> сайтта</span></ref> [[1950 йыл]]да Чопич [[Сатира|сатирик]] «Еретик мәҫәл» баҫтырып сығара, уны үҙенең сығышында [[Иосип Броз Тито]] ҡырҡа тәнҡитләй. Артабан уның сатира әҫәрҙәре яҙыусыны бер нисә тапҡыр ғәйеп ташлауға дусар итә. [[1951 йыл]]дың 28 июнендә балалар табибы булып эшләгән Богданка Цица Иличҡа өйләнә. [[1958 йыл]]да «Не грусти, бронзовый страж» романы өсөн Чопич НИН (Недељне информативне новине) журналының абруйлы премияһына лайыҡ була [[1965 йыл]]дың 16 декабренән— Серб фән һәм сәнғәт академияһының әҙәбиәт һәм тел бүлеге ағза-корреспонденты, [[1968 йыл]]дың 7 мартынан — академик.<ref name="sanu">[http://www.sanu.ac.rs/Clanstvo/IstClan.aspx?arg=1348 Бранко ЋОПИЋ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305012530/http://www.sanu.ac.rs/Clanstvo/IstClan.aspx?arg=1348 |date=2016-03-05 }}{{Ref-sr}}(серб.)</ref> === Һуңғы йылдары === [[Файл:Grob_Ćopića.jpg|мини|250x250пкс|Белградта Яңы зыяраттағы почёт аллеяһында Бранко Чопич ҡәбере]] Бранко Чопич һуңғы йылдарҙа үҙен яңғыҙ тоя, оҙайлы депрессияла була. Ошо кәйеф тәьҫире аҫтында [[1984 йыл]]дың 26 марты төнөндә, ул ваҡытта халыҡта Бранко күпере булараҡ билдәле булған — Бранко урамы буйлап, Сава йылғаһы аша һалынған туғанлыҡ һәм берҙәмлек Күперенән ташлана. Бранко Чопич үҙ-үҙен үлтергәндән һуң был исем өҫтәмә, ҡайғылы мәғәнә ала<ref>[http://www.nasa-jugoslavija.org/Branko_Copic.htm Branko Ćopić.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501094711/http://www.nasa-jugoslavija.org/Branko_Copic.htm |date=2017-05-01 }}{{Ref-sr}}(серб.)</ref><ref>{{Cite web|title=Београдске приче: Безимени Бранков мост|url=http://www.novosti.rs/%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B1%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4.491.html:457969-Beogradske-price-Bezimeni-Brankov-most|author=З. НИКОЛИЋ|lang=sr|work=[[Вечерње новости]]|publisher=Компанија Новости|date=2013-10-09|accessdate=2014-03-18}}(серб.)<span id="cxmwvg" tabindex="0">.</span>&#x20;''[[Вечерње новости]]''<span id="cxmwvg" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwvg" tabindex="0"> Компанија Новости</span>&#x20;<span id="cxmwvg" tabindex="0">(2013-10-09).</span>&#x20;<small id="cxmwvg" tabindex="0">18 март 2014 тикшерелгән.</small></ref>. Белградта, Яңы зыяратта ерләнгән. == Наградалары == * I дәрәжә Туғанлыҡ һәм берҙәмлек ордены. * I дәрәжә «Халыҡ алдында ҡаҙанышы өсөн» ордены. * Таҫмалы Югославия флагы ордены. * 1941 йылғы Партизан хәтере миҙалы. * [[1939 йыл]] — Милан Ракич исемендәге премия. * [[1947 йыл]] һәм [[1948 йыл]] — Фән һәм мәҙәниәт буйынса Комитет премияһы. * [[1949 йыл]] — СФРЮ Хөкүмәте премияһы. * [[1956 йыл]] — Белград ҡалаһының Октябрь премияһы. * [[1958 йыл]] — «Не грусти, бронзовый страж» романы өсөн НИН журналы премияһы. * [[1965 йыл]] — «Младо поколене» журналы премияһы. * [[1969 йыл]] — СР Сербия 7 июль премияһы. * [[1970 йыл]] — Антифашистское вече народного освобождения Югославии премияһы. * [[1972 йыл]] — Петр II Петрович Негош исемендәге премия. * [[1978 йыл]] — Скендер Куленович исемендәге премия. == Хәтер == [[Файл:Ćopić-spomenik.jpg|мини|333x333пкс|Баня-Лукала Бранко Чопич һәйкәле]] Белградтағы (Король Милан урамы, 23-сө йорт), Бранко Чопич һуңғы йылдарҙа йәшәгән йортта, [[2011 йыл|2011 йылдың 10ғинуарында]] мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Майҙаны 150 м² булған фатир, яҙыусының ҡатыны Богданка Илич-Чопич вафат булғандан һуң, йыһазы менән бергә Сербия фән һәм сәнғәт академияһына күсә. Әлеге ваҡытта Бранко Чопич фонды унда яҙыусының музей-фатирын булдырыу өсөн көрәшә. Йыл һайын проза һәм шиғриәт өлкәһендәге ҡаҙаныштар өсөн Бранко Чопич исемендәге премия тапшырыла<ref>[http://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:439677-Stan-Branka-Copica-zvrji-prazan Stan Branka Ćopića zvrji prazan.]{{Ref-sr}}(серб.)</ref> Бранко Чопич һәйкәле уның тыуған ауылы Хашаниҙа<ref>[http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=83777 Хашани-обиљежена 29.]</ref>, Баня-Лукала<ref>[http://www.nezavisne.com/umjetnost-zabava/pozornica/Otkriven-spomenik-Branku-Copicu-502.html Otkriven spomenik Branku Ćopiću.]{{Ref-sr}}(серб.)</ref>, Херцег-Новиҙа ҡуйылған<ref>[http://www.hercegnovi.cc/index.php?idstr=115 Spomen biste.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529062911/http://www.hercegnovi.cc/index.php?idstr=115 |date=2014-05-29 }}{{Ref-sr}}(серб.)</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1915 йылда тыуғандар]] [[Категория:Австро-Венгрияла тыуғандар]] [[Категория:26 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1984 йылда вафат булғандар]] td3w0k6wnyrf8jtnjg6aotmzbetbgix 0 118804 1299400 1278974 2026-06-19T04:22:06Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Пер._стиха_М._Петренко_на_башкирский_язык_Г._Ситдыковой._"Культура_і_життя",_2015,_№49-52.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299400 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Тарас Григорьевич Шевченко |Рәсеме = Taras Shevchenko 1859 (zoom).jpg |Киңлек = 250px |Рәсем аңлатмаһы = Т. Г. Шевченконың иҫән сағындағы фотопортреты, [[1859 йыл]],<br> (Андрей Деньер фотоһы) |Тыуған урыны = {{ТУ|Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында}} Киев губернаһы Звенигород өйәҙе Моринцы ауылы |Эшмәкәрлек төрө = {{Поэт|Украина|Рәсәй империяһы}}, рәссам, {{прозаик|Украина|Рәсәй империяһы}}, яҙыусы, этнограф |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = [[украин теле]], [[рус теле]] |Lib = http://www.lib.ru/SU/UKRAINA/SHEVCHENKO/ }} '''Тара́с Григо́рьевич<ref name="nm">На момент рождения Тараса Шевченко метрические книги в селе Моринцы велись на русском языке, где он был записан как Тарас («У жителя села Моринцы Григория Шевченка и жены его <s>Агафии</s>Екатерины родился сын Тарас»; цитируется по [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum02.htm Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії. 1814—1861 / За ред. Є. П. Кирилюка. — К., 1982. — С. 6-45.]). Для крепостных, в то время, отчество не использовалось (см. напр. текст Вольной от 22 апреля 1838 года: «отпустил вечно на волю крепостного моего человека Тараса Григорьева сына Шевченка, доставшегося мне по наследству после покойного родителя моего действительного тайного советника Василия Васильевича Энгельгардта»). При жизни Шевченко в украинских текстах употреблялся как вариант «Тарас Григорьевич» (см. напр. письмо Григория Квитка-Основьяненко от [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/lystydo01.htm 23 октября 1840 г. Основа]: «мій коханий пане, Тарас Григорьевич»), так и «Тарас Григорович» (см. напр. письмо того же автора от [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/lystydo01.htm#r1842 5 мая 1891 г. Основа]: «Милий і добрий мій паночку Тарас Григорович»). В русском языке принято написание «Тарас Григорьевич Шевченко» ({{sfn0|БСЭ}}), в украинском языке «Тарас Григорович Шевченко» ([http://www.nbuv.gov.ua/books/18/stg-bio.html Національна бібліотека України імені В.І. Вернадського, Київ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121190708/http://nbuv.gov.ua/books/18/stg-bio.html |date=2013-01-21 }}), в иностранных языках — транскрипция с оригинального украинского имени, например «{{lang-en|Taras Hryhorovich Shevchenko}}» ([http://www.infoukes.com/shevchenkomuseum/bio.htm Museum — Taras Shevchenko Museum — the only Shevchenko Museum in the Americas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210313000752/http://www.infoukes.com/shevchenkomuseum/bio.htm |date=2021-03-13 }}).</ref> Шевче́нко''' ({{lang-uk|Тара́с Григо́рович Шевче́нко}}<ref name="nm" />; [[25 февраль]] [[1814]] — [[26 февраль]] [[1861]]) — [[Украиндар|украин]] [[шиғриәт|шағиры]]<ref>[http://litopys.org.ua/ukrmova/um145.htm ШЕВЧЕНКО Тарас Григорович]// Енциклопедія «УКРАЇНСЬКА МОВА» — Київ, 2000</ref>. Шулай уҡ рәссам, [[проза]]ик, этнограф һәм революционер-демократ булараҡ та киң билдәлелек алған<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/20308|title=ШЕВЧЕНКО|publisher=Академик|accessdate=2015-03-11}}</ref>. Шевченконың төп өлөшөн [[шиғриәт]] алып торған бай әҙәби мираҫы, атап әйткәндә «[[Кобзарь (шиғырҙар китабы)|Кобзарь]]» шиғри йыйынтығы хәҙерге [[украин әҙәбиәте]]нең һәм [[Украин теле|әҙәби украин теленең]] нигеҙе булып һанала. Тарас Шевченко — украин милли яңырыу хәрәкәте эшмәкәре, [[1846]] йылдың ғинуарынан [[1847]] мартынаса [[Киев]]та ғәмәлдә булған крепостнойлыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән «Кирилл-Мефодий туғанлығы» (Кири́лло-Мефо́диевское бра́тство) йәшерен сәйәси ойошма ағзаһы. Яҙыусы [[проза]]һының төп өлөшө (повестар, көндәлектәр, хаттарының күпселеге), шулай уҡ ҡайһы бер шиғырҙары [[рус теле]]ндә яҙылған, шунлыҡтан тикшеренеүселәрҙең бер өлөшө Шевченко ижадын украин әҙәбите менән бергә рус әҙәбиәтенә лә индерә<ref>[http://sn-philolsocom.crimea.edu/arhiv/2007/uch_20_3fn/kosmeda_7.pdf Космеда Т. Дневник Шевченко — отражатель его русскоязычного сознания. Учёные записки Таврического нац. ун-та им. В. И. Вернадского. Т. 20 (59). 2007 с. — № 3. — 38-42.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601050613/http://sn-philolsocom.crimea.edu/arhiv/2007/uch_20_3fn/kosmeda_7.pdf |date=2015-06-01 }}</ref><ref name="Ужанков">[http://www.stoletie.ru/print.php?ID=21126 Ужанков А., д. филол. наук. Шевченко — русский писатель? // Столетие. — 11 февраля 2009 года.]</ref>. == Биографияһы == === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === Тарас Григорьевич Шевченко 1814 йылдың 25 февралендә [[Рәсәй империяһы]] Киев губернаһы Звенигород өйәҙе (хәҙер [[Украина]]ның [[Черкассы өлкәһе]] Звенигород районы) Моринцы ауылында крепостной крәҫтиән Григорий Иванович Шевченконың күп балалы ғаиләһендә тыуған. Атаһы яғынан уның туғанлыҡ тамырҙары [[Днепр]] йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан Запорожская Сечь казагы Андрейға барып тоташа, ул [[XVIII быуат]] башында Киев губернаһына килгән була. Әсәһе Катерина Якимовна Бойконың ата-бабалары [[Карпат]] яҡтарынан күсеп килеүселәр<ref>{{статья |автор=Сергей Беляков |заглавие=Тарас Шевченко как украинский националист |издание=Вопросы национализма |тип=журнал |место=М. |год=2014 |номер=18 |страницы=93—114}}</ref>. Тарасҡа ике йәш булғанда уның ата-әсәһе ул саҡтағы Кирилловка (хәҙер Черкассы өлкәһенең Шевченково) ауылына күсенә, малайҙың бала сағы нәҡ бында үтә. [[1823 йыл]]да уның әсәһе үлеп китә; атаһы өс балаһы булған тол ҡатынға өйләнә, ул Тарасҡа ҡырыҫ ҡарашта була. 9 йәшенә тиклем малай оло апаһы нескә күңелле һәм мәрхәмәтле Екатерина ҡарауында була, тиҙҙән ул кейәүгә сыға. [[1825 йыл]]да, Шевченко 12-се йәш менән барғанда, уның атаһы вафат була. Нәҡ ошо ваҡыттан Тарас өсөн ҡарауһыҙ баланың ауыр күсмә тормошо башлана: башта ул сиркәүҙәге дьячок-уҡытыусыла, артабан күрше ауылдарҙағы икона яҙыусы рәссамдарҙа (буяусыларҙа) хеҙмәтсе була. Үҫмер бер аҙ һарыҡ көтә, шунан урындағы священникта хеҙмәттә була. Дьячок-уҡытыусының сиркәү-приход мәктәбендә Шевченко уҡырға-яҙырға өйрәнә, ә буяусыларҙа рәсем төшөрөүҙең элементар алымдары менән таныша. [[1829 йыл]]да 16-сы йәше киткән Тарас яңы помещик ''Павел Энгельгардт''та ашнаҡсы ярҙамсыһы, шунан хеҙмәтсе малай булып хеҙмәт итә. Рәсем төшөрөүгә әүәҫлек уны ташламай<ref name="Викикитапхана РБС">{{ВТ-РБС|Шевченко, Тарас Григорьевич}}</ref>. [[Каспий диңгеҙе]] буйында, Манғышлаҡ ярымутрауында урынлашҡан Новопетровка нығытмаһында башҡорт тәржемәсеһе, сотник [[Әхмәт Хәйеров]] менән таныша һәм уның менән бергә ике йыл хеҙмәт итә<ref>{{книга |автор= [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]|заглавие= Олатайҙарҙың бар тарихы..|ответственный= |ссылка= |место= Өфө|издательство= Китап|год= 1996|том= |страниц= 224|страницы=147-148 |isbn= 5-295-01672-2|ref=Әсфәндиәров Ә. З.}}</ref>. == Шевченко-әҙип == [[Файл:Taras Shevchenko Original.jpg|thumb|left|175 px|Тарас Шевченконың «Мени однаково чи буду<br> Я жить въ украини чи ни» шиғырының ҡулъяҙмаһы (фрагмент)]] Шевченконың ижади мираҫын «Шевченко белгестәре» (шевченковеды) шөғөлләнә. «Шевченко һүҙлеге» («Шевченковский словарь») [[СССР|совет]] шевченоксылары эшмәкәрлегенең үҙенсәлекле һөҙөмтәһе булараҡ [[1976 йыл]]да ике томда донъя күрә. === Шевченко Башҡортостанда === Тарас Шевченконың әҫәрҙәре [[Башҡортостан]]да ла киң билдәле, уның китаптары даими сығып торҙо, шиғырҙарын яратып уҡыйҙар. Уның әҫәрҙәрен [[Мостай Кәрим]], [[Хәниф Кәрим]], [[Сәләх Кулибай]], [[Мәҡсүд Сөндөклө]] һәм башҡа шағирҙар башҡортсаға тәржемә иткән. Шағир [[Ҡәҙим Аралбай]] Шевченкоға һәм башҡорт батыры Ҡарасҡа бағышлап «Тарас менән Ҡарас» (1989; урыҫ теленә тәржемәлә — «Тарас и Карас») тигән поэма яҙған. 1996 йылда Башҡортостан Республикаһының «Кобзарь» украин милли-мәҙәни үҙәге Өфөләге Мәскәү гуманитар университетының М. А. Шолохов исемендәге филиалы менән берлектә йыл һайын республика «Шевченко көндәре» фестивалье үткәрә. Тарас Шевченко исеме [[Өфө]]ләге Украин милли йәкшәмбе мәктәбенә бирелгән, шулай уҡ уның исемендәге урамдар [[Күмертау]], [[Мәләүез]], [[Октябрьский]], [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаларында бар<ref>Шевченко Тарас Григорьевич.[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=1338] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224172955/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/?id=1338 |date=2019-12-24 }}</ref> 2015 йылда Т. Шевченконың «Дивлюсь я на небо, та й думку гадаю…» (автор Михайло Петренко!) тигән шиғыры Гүзәл Ситдиҡова тәржемәһендә Украинаның «Культура і життя» гәзитендә баҫылып сыҡты<ref>«Культура і життя», 2015, № 49-52, 16-сы бит</ref> == руссаға тәржемәләр == * {{книга |автор = |заглавие = Кобзарь Тараса Шевченко. В переводе русских поэтов. |ссылка = http://archive.org/details/kobzartarasashev00shev |ответственный = Под редакцией Н. В. Гербеля |издание = 3-е изд |место = СПб. |издательство = |год = 1876 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }} * {{книга |автор = Шевченко Т. Г. |заглавие = Собрание сочинений в пяти томах |ссылка = |ответственный = Под ред. М. Рыльского и Н. Ушакова |место = Москва |издательство = Государственное издательство художественной литературы |год = 1948—1949 |том = |страниц = |страницы = |isbn = }} ** Т. 1. Стихотворания и поэмы. 1949. 474 с. ** Т. 2. Стихотворания и поэмы в русских переводах. 1948. 425 с. ** Т. 3. Русские повести. 1948. 466 с. ** Т. 4. Русские повести. Драматические произведения. 1949. 497 с. ** Т. 5. Автобиография. Дневник. 1949. 337 с. * {{книга |автор = Шевченко Т. Г. |заглавие = Кобзарь. Стихотворения и поэмы: перевод с украинского. Т. 124 |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Художественная литература |год = 1972 |том = |страниц = 655 |серия = Библиотека всемирной литературы |isbn = |тираж = }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Шевченко, Тарас Григорьевич|Сумцов Н. Ф.}} * {{БСЭ3|заглавие=Шевченко Тарас Григорьевич|ref=БСЭ}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Тарас Шевченко |Викиөҙөмтә = Тарас Григорьевич Шевченко |Викикитапхана = Тарас Григорьевич Шевченко }} * Тарас Шевченко. [http://litopys.org.ua/shevchenko/shev.htm Зібрання творів: У 6 т.] — К., 2003. — Т. 1—6. * [http://taras-shevchenko.com.ua/ Сайт с творчеством Шевченко, написанным шрифтом — копией с почерка автора.] * [https://taras.yandex.ru/ Викторина о Тарасе Шевченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151010112908/https://taras.yandex.ru/ |date=2015-10-10 }} — проект Яндекса к 200-летию Т. Г. Шевченко * [http://lib.russportal.ru/index.php?id=authors.shevchenko.shevchenko1876_01_0000 Автобіографія Т. Г. Шевченко (Лист до редактора часописі «Народное чтеніе».)] (Прага, 1876) * [http://kobzar.ua/site/main Портал Шевченка] * [http://litopys.org.ua/shevchenko/slovn.htm Шевченківський словник. У двох томах]. — К., 1976. — Т. 1. — 416 с.; К., 1978. — Т. 2. — 412 с. {{внешние ссылки}} [[Категория:Украин яҙыусылары]] [[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] de22vcwo0q5goh3ps35fx6ckq1qe7lp 0 119703 1299440 1233966 2026-06-19T10:32:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299440 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фамилиялаш|Юлдашбаев}} '''Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы''' ([[25 декабрь]] [[1940 йыл]] — [[26 апрель]] [[2017 йыл]]) — ғалим-[[Философия|философ]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—1992 йылдарҙа философия кафедраһы мөдире. 1994 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәте хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997 йылдан Социаль-иҡтисади сәйәсәт идаралығы, 2004 йылдан — Мәғлүмәт-аналитика идаралығы, 2006—2008 йылдарҙа Эске сәйәсәт идаралығы, 2009—2010 йылдарҙа Ижтимағи-сәйәси үҫеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы бүлеге мөдире. Философия фәндәре кандидаты (1971). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның [[Зәки Вәлиди]] исемендәге премияһы лауреаты (2010). == Биографияһы == Әмир Мырҙағәли улы Юлдашбаев 1940 йылдың 25 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр ауылы]]нда тыуған<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/16378-yuldashbaev-mir-myr-a-li-uly Башҡорт энциклопедияһы — Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201025013520/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/16378-yuldashbaev-mir-myr-a-li-uly |date=2020-10-25 }}</ref>. [[1959]]—[[1961]] йылдарҙа техник станция слесары, район башҡарма комитеты ҡарамағындағы төҙөлөш бүлеге мастеры була. [[1961]]—[[1963]] йылдарҙы комсомол эшендә, «Знамя труда» район гәзите редакцияһы хеҙмәткәре. [[1963]]—[[1967]] — [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда уҡый, [[1968]]—[[1971]] йылдарҙа Мәскәү дәүләт педагогия институты аспиранты. [[1971]]—[[1994]] йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда уҡыта, [[1991]]—[[1992]] йылдарҙа уҡыу йортоноң философия кафедраһы мөдире була<ref>[http://bspu.ru/unit/110/about КАФЕДРА ФИЛОСОФИИ, СОЦИОЛОГИИ И ПОЛИТОЛОГИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170502041209/http://bspu.ru/unit/110/about |date=2017-05-02 }}</ref>. [[1994]]—[[2010]] йылдарҙа— Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтендә эшләй<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/471 Амир Юлдашбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120165241/http://libmap.bashnl.ru/node/471 |date=2025-01-20 }}</ref>, шул иҫәптән 1997 йылдан Социаль-иҡтисади сәйәсәт идаралығы, 2004 йылдан — Мәғлүмәт-аналитика идаралығы, 2006—2008 йылдарҙа Эске сәйәсәт идаралығы, 2009—2010 йылдарҙа Ижтимағи-сәйәси үҫеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы бүлеге мөдире. Әмир Мырҙағәли улы Юлдашбаев 1917 йылдың 26 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат булды. == Хеҙмәттәре == 30-ҙан ашыу фәнни, шул иҫәптән [[Ә. Вәлиди|Ә. -З. Вәлиди Туған]]дың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында хеҙмәттәр авторы. [[Төрөк теле]]нән Вәлидиҙең «Хәтирәләрен», «Башҡорттар тарихын» башҡорт һәм рус теленә тәржемә итә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/992665-v-ufe-ushel-iz-zhizni-izvestnyy-uchenyy-obshchestvenno-politicheskiy-deyatel-amir-yuldashbaev/ В Уфе ушел из жизни известный ученый, общественно-политический деятель Амир Юлдашбаев]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Хәйбулла районында тыуғандар]] [[Категория:25 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:2017 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Философия фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Зәки Вәлиди исемендәге премия лауреаттары]] p46cmiwnz4opgqbvrol654vbd67blzv 0 120670 1299397 1050891 2026-06-19T04:21:45Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Мең_йыллыҡтар_араһында_башҡорт_ҡатын-ҡыҙы_белешмәһе.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299397 wikitext text/x-wiki {{Общественная организация |название = Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте |аббревиатура = РОО «Общество башкирских женщин РБ» |название на языке оригинала = |эмблема = |изображение = |оригинал = |дата основания = [[17 ноябрь]] [[1990 йыл]] |тип = |лидер = Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур төш ҡыҙы |официальный сайт = }} '''Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте''' ({{lang-ru|Общество башкирских женщин Республики Башкортостан}}) — ҡатын-ҡыҙҙың йәмғиәттәге статусын, уның республиканың ижтимағи-сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни тормошонда ролен күтәреү, ғаиләне нығытыу, [[башҡорттар]]ҙың телен һәм мәҙәниәтен, халыҡ йолаларын һәм кәсептәрен һаҡлау һәм үҫтереү маҡсатында булдырылған йәмәғәт ойошмаһы. Штаб-фатиры [[Башҡортостан]]да, [[Өфө]] ҡалаһында урынлашҡан. [[File:Делегатки Второго Всемирного курултая башкир.jpg|thumb|Икенсе [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]нда арҙаҡлы башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары - делегаттар]] == Дөйөм характеристика == [[1990 йыл]]дың 17 ноябрендә [[Өфө]] ҡалаһында Ойоштороу съезында «Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте»<ref>[http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_zhen_ob_1.pdf Общество башкирских женщин Республики Башкортостан. // Центральный государственный архив общественных объединений Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208214449/http://www.gasrb.ru/uf/file/putev_zhen_ob_1.pdf |date=2017-12-08 }}</ref> йәмәғәт ойошмаһы булдырыла. 2007 йыл мәғлүмәттәре буйынса, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте Идараһы составында 30 кеше тора. Йәмәғәт ойошмаһы Башҡортостан райондары һәм ҡалалары көнө, милли байрамдар, конкурстар, фәнни-ғәмәли конференциялар, балалар йорттарына хәйриә ярҙамы күрһәтеү, сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау һәм башҡа төрлө йәмәғәт саралары үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте республика («Өлгөлө йәш ғаилә», «Һылыуҡай»<ref>[http://bash.bashvest.ru/eng/showinf.php?id=12761 ''Екатерина Спиридонова'' Чем нас больше, тем мы сильнее! // «Башвесть».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312213137/http://bash.bashvest.ru/eng/showinf.php?id=12761 |date=2014-03-12 }}</ref>, «Башҡорт милли кейеме» һәм башҡа) һәм район (башҡорт [[сәсән]]дәре, «Иң яҡшы әсә»; «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар», «Шәжәрә» байрамдары, «Бишек йыры» кисәләре һәм башҡа) конкурстары ойоштороусыларҙың береһе булып сығыш яһай. Башҡорт милли кейемен тергеҙеү, уның элементтарын ҡулланышҡа индереү буйынса эш йәмғиәттең тәүге йылдарындағы эшмәкәрлегендә үк башлана.Башҡорт дәүләт университетында башҡорт кейеме буйынса ғилми-ғәмәли конференция үткәрелә. Йәмғиәт рәйесе [[Гүзәл Ситдиҡова]] Мәскәүҙә үткәрелгән "Этно-Эрато" конкурсында башҡорт кейемдәре күрһәтеүҙе ойоштора һәм коллекция өсөнсө урын яулап ҡайта <ref>Башкирские костюмы покорили членов жюри на выставке "Этно-Эрато" в Москве [http://www.bashinform.ru/news/134909-bashkirskie-kostyumy-pokorili-chlenov-zhyuri-na-vystavke-quot-etno-erato-quot-v-moskve/]</ref>. Шулай уҡ ул үҙе 2005 йылдан уҡ башҡорт кейеме элементы - һаҡалды төрлө сараларҙа эш кейеме менән кейеү үрнәге лә күрһәтә. Ойошма Сәрмән балалар йортона, [[Үрге Әүжән]] ауылындағы махсус интернат-мәктәпкә, [[Белорет районы]]ның Үҙән ауылы балалар йортона матди ярҙам күрһәтә. Төрлө хәйриә акциялары үткәрә. 2013 йылда [[Әбйәлил районы]]нда стихиялы бәлә-ҡазаларҙан зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтеү буйынса хәйриә акцияһы ойошторолдо<ref>[http://www.bashinform.ru/news/573945/ ''Арина Рахимкулова.'' Общество башкирских женщин оказало помощь пострадавшим от наводнения в Абзелиловском районе.// ИА «Башинформ».]</ref>. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте [[Ихлас (мәсет)| «Ихлас» мәсете]] менән хеҙмәттәшлек итә, улар менән берлектә төрлө саралар ойоштора («Ислам һәм ҡатын-ҡыҙ» фәнни-ғәмәли конференцияһы). 2006 йылда ойошма исеменән вәкилдәр Мәскәү һәм Екатеринбургта, ҡалаларҙағы күмәк этник арауыҡта ғаилә проблемаларына арналған конференцияла ҡатнашты. 2006 йылда Татарстан Республикаһының Яр Саллы ҡалаһында Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте ярҙамы менән башҡорт мәктәбе асыла. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары союзы, [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] (конгресы) ағзаһы булып тора. Ойошма төрки телле халыҡтарҙың традицияларын һаҡлауға булышлыҡ итеүсе төбәк-ара ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте, Бөтә донъя төрки донъяһы ҡатын-ҡыҙҙары ассоциацияһы, «Аҡ тирмә» йәмәғәт ойошмаһы һәм башҡалар менән хеҙмәттәшлек итә. Ойошма тарафынан Башҡортостандың билдәле ҡатын-ҡыҙҙары тураһында белешмә («Башҡорт ҡатын-ҡыҙы мең йыллыҡтар сигендә. Өфө, 2000.»), төрлө методик брошюралар («Йәш ғаиләгә кәңәштәр. Өфө, 1995.», «Әсә йылы. Өфө, 2001») һәм башҡа баҫма материалдар нәшер ителә . == Рәйестәре == * [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы]] (1990—2000) * [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы]] (2000—2003) * [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы]] (2003—2004) * [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] (2004—2011) * [[Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы]] (2011—2017) * [[Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы]] (2017 йылдан) == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[File:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте ағзалары - Нуриман районында. Ойошма рәйесе - Гүзәл Ситдиҡова. 2009.jpg|thumb|Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте ағзалары - Нуриман районында. Ойошма рәйесе - Гүзәл Ситдиҡова. 2009]] |width="25%"|[[File:Шағир Мостай Кәрим менән. Красноусольск шифаханаһы. 2003.jpg|thumb|Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте етәкселәре [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Фирҙәүес Хисаметдинова]] һәм Гүзәл Ситдиҡова эш сәфәре ваҡытында шағир Мостай Кәрим менән осрашты. 2003]] |width="25%"|[[File:Встреча со студентами Башкирского государственного педагогического университета членов Общества башкирских женщин.jpg|thumb|[[Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте|Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте]] ағзалары Башҡорт дәүләт педагогия университеты студенттары менән осрашыуҙа. Ул саҡтағы рәйес Гүзәл Ситдиҡова һәм унан һуң һайланған Розалия Солтангәрәева]] |width="25%"|[[File:Башҡортостандағы милли ойошмалар етәкселәре БСТ-ла. Гүзәл Ситдиҡова -Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе.jpg|thumb|Башҡортостандағы милли ойошмалар етәкселәре БСТ-ла. Гүзәл Ситдиҡова -Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе]] |width="25%"|[[File:Ғалимәләр Рәйхана Ҡунаҡова, Айһылыу Юнысова, Мәхмүзә Ғәйнуллина һәм шағирә Гүзәл Ситдиҡова.jpg|thumb|Ғалимәләр [[ Ҡунаҡова Райхана Вәлиулла ҡыҙы| Райхана Ҡунаҡова]] (идара ағзаһы) , Айһылыу Юнысова, Мәхмүзә Ғәйнуллина(идара ағзаһы) һәм идара рәйесе [[Гүзәл Ситдиҡова]]]] |- |width="25%"| |width="25%"|[[File:. Профессор Фирдаус Хисамитдинова,поэтессы Гузаль Ситдыкова и Фирдаус Башарова.jpg|thumb|Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең элекке рәйестәре Фирҙәүес Хисамитдинова, Гүзәл Ситдиҡова, Татарстандан йәмғиәт ағзаһы шағирә Фирҙәүес Бәшәрова.2009]] |width="25%"|[[File:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ағзалары Әбйәлилдә.jpg|thumb|Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ағзалары [[Фирҙәүес Хисамитдинова]] (һулдан икенсе), [[Гүзәл Ситдиҡова]] (уңдан икенсе) һәм Азия Кусимова (уңдан 1-се) Әбйәлилдә. 2011]] |width="25%"|[[File:Ф. Хисамитдинова, Г. Ситдиҡова, Р. Ҡунаҡова, Г. Ҡазбулатова.jpg|thumb|Һулдан уңға - Ф. Хисамитдинова, Г. Ситдиҡова, Р. Ҡунаҡова, Г. Ҡазбулатова. Йәш ғалимә Гүзәл Ҡазбулатова башҡорт милли кейемдәре буйынса белгес.]] |width="25%"|[[File:Г.Ҡолһарина, С. Әлмәтова, Г. Ситдиҡова Сермән балалар йортонда.jpg|thumb|Һулдан уңға - Г.Ҡолһарина, С. Әлмәтова, Г. Ситдиҡова [[Сермән]] балалар йортонда.2003 йыл. Гөлнур Ҡолһарина 2017 йылда йәмғиәт рәйесе итеп һайланды.]] |- |width="25%"| |width="25%"|[[File:Выставка Башкортостана в Турции на съезде Ассоциации женщин тюркского мира.jpg|thumb|Төрки донъя ҡатын-ҡыҙҙары Ассоциацияһы йыйынында Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте күргәҙмәһе. Йәмғиәт рәйесе Гүзәл Ситдиҡова һәм ғалимә Рима Сөләймәнова]] |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1879-bash-ort-atyn-y-ary-j-m-i-te ''Ситдикова Г. Р.'' Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте.// Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405174528/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1879-bash-ort-atyn-y-ary-j-m-i-te |date=2016-04-05 }} [[Категория:Башҡорт йәмәғәт ойошмалары]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Башҡортостан йәмәғәт ойошмалары]] 137rzl0fss41o4bp3fpyl1v0bh5d17p 0 126472 1299418 1296342 2026-06-19T05:22:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299418 wikitext text/x-wiki {{coord|display=title|33|3|0|N|44|18|0|E|}} [[File:Copia de Enki.jpg|thumb|Энки (Эа), шумерский Бог-создатель реки Тигр, упоминаемой в Ветхом Завете. Река Тигр течёт из Эдема, рая]] '''Шуме́р''' <ref>От аккадского Šumeru; на шумерском языке название страны обозначалось 𒆠𒂗𒂠 [https://en.wikipedia.org/wiki/Ki_(goddess) ki]-[https://en.wikipedia.org/wiki/EN_(cuneiform) en]-ĝir15, что примерно означает «страна цивилизованных царей» или «родная земля». См. [http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e2182.html The Pennsylvania Sumerian Dictionary]; Stiebing Jr., William H. Ancient Near Eastern History and Culture. Pearson, 2008. ISBN 10: 032142297X / ISBN 13: 9780321422972.</ref>&nbsp;— Көньяҡ [[Месопотамия]]ның (хәҙерге замандағы Ираҡтың) тарихи өлкәһендәге халколит һәм башланғыс бронза дәүерендәге беренсе ҡала цивилизацияһы. Донъяның беренсе [[цивилизация]]һы булыуы ла мөмкин.<ref>King, Leonid W. (2015) "A History of Sumer and Akkad" (ISBN 1522847308)</ref> Б. э. тиклем IV мең йыллыҡта бында тәүяҙманың башланғысы барлыҡҡа килә. Урук һәм Джемдет-Наср ҡалаларының иң боронғо яҙмалары яҡынса б. э. тиклемге 3300 йыл менән даталана. Шына яҙыуҙың иң боронғо формалары б. э. тиклем яҡынса 3000-се йылдарында барлыҡҡа килгән. Хәҙерге заман тарихсыларының фекеренсә, [[Месопотамия]]ның көньяғында шумерҙарҙың тәүге утыраҡтары б. э. тиклем 5500 һәм 4000 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Был фекерҙе агглютинатив изолятлы шумер телендәге ҡалалар, йылғалар һәм шундай атамалар иҫбатлап тора. Был осорҙа йәшәүселәр шумер булғандармы, юҡмы, быныһы билдәһеҙ, бары тик уларҙың Убейд мәҙәниәтен йөрөтөүселәр булыуы билдәле. Ә был мәҙәниәт үҙ нәүбәтендә Месопотамияның төньяҡ өлөшөндәге ([[Ассирия]]лағы) Самарр мәҙәниәтенән үҫешеп сыҡҡан. Убейдтар (уларҙы тәүге евфратлылар тип тә йөрөтәләр) бер генә шумер текстарында ла телгә алынмаһалар ҙа, тап уларҙы хәҙерге заман тарихсылары Шумерҙағы тәүге цивилизация көсө тип һанай, сөнки улар һаҙлыҡтарҙы киптергән, ауыл хужалығы, сауҙа һәм һөнәрселек менән, шул иҫәптән туҡымалар туҡыу, тире-күндән, металдан әйберҙәр эшләү менән, көршәк яһау, таштан йорттар һалыу менән шөғөлләнғән. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер ғалимдар тәү евфрат теленең булыуы һәм шумер теле был төбәктәге тел субстратынан барлыҡҡа килгән тигән гипотезаны инҡар итә. Улар фаразлауынса,шумер теле башта Убейд мәҙәниәтенең теле булмаған, ә Көнсығыш Аравияның һаҙлыҡлы ярҙарҙа йәшәгән һәм Аравияның бифациаль мәҙәниәтенә ҡараусы һунарсылар һәм балыҡсыларҙың теле булған. Шумер телендәге хаҡ, иң дөрөҫ яҙмалар Эн-Мебарагеси (яҡынса б. э. тиклемге 26 быуат) идара иткән осорҙа килеп сыға. Юрис Заринс иҫәпләүенсә, шумерҙар боҙлоҡ дәүерендә һыу аҫтында баҫылып ҡалған Көнсығыш Аравияның яр буйҙарында йәшәгән. Төп шумер цивилизациһы Урук осоронда (б. э. тиклемге 4 мең йыллыҡ) формалаша, өҫтәүенә тарих аренаһына ул, әйтерһең дә бер ниндәй ҙә тәутарих эпохаһын үткәрмәгән кеүек, тулыһынса формалашҡан көйө килеп инә. Ләкин б. э. тиклем 3 мең йыллыҡта аккад телендә һөйләшеүсе шумер һәм семиттар мәҙәниәтенең синтезы барлыҡҡа килә. Шумер һәм аккад телдәренең бер-береһенә йоғонтоһо лексик үҙләштереүҙән башлап, синтаксик, морфологик һәм фонологик конвергенцияларҙың барлыҡ өлкәләрендә лә күренә. Ошо күренештәрҙән сығып, ғалимдар шумер һәм семит телдәренең берләшмәһе б. э. тиклемге 3 мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән тигән гипотезаны постулатлай. Яҡынса б. э. тиклемге 2270 йылдарҙа (ҡыҫҡаса хронология) Шумер семит телле Аккад батшалары тарафынан баҫып алынған, тик шулай ҙа шумер теле байтаҡ ваҡыт изге тел статусын һаҡлап ҡала алған. Шумерҙар Ураның Өсөнсө династияһы (яҡынса б. э. тиклемге 2100–2000 йылдарҙа) ваҡытында хакимлыҡты үҙ ҡулына төшөрә, ләкин уларҙың хакимлығы семит-аморейҙар һәм эламиттар тарафынан юҡҡа сығарыла. == Атамаһының килеп сығышы == Аккаданың көнсығыш семит кешеләре «Шумер» термины менән Месопотамияның семиттарға тиклемге халҡын атаған. Шумерҙар үҙҙәрен ùĝ saĝ gíg-ga (𒌦 𒊕 𒈪 𒂵), /uŋ saŋ giga/ тип атаған, был һүҙмә-һүҙ әйткәндә «ҡара башлы кеше» тигәнде аңлата, ә улар үҙ илен — ki-en-gi(-r) (урын + хаким, бойороусы + затлы нәҫел) тип атай, был яҡынса «затлы нәҫелдән сыҡҡан хаким, бойороусылар иле» тигәнде аңлата. Аккад һүҙенең сығышы билдәһеҙ, ләкин был һүҙгә, ихтимал, йәһүд һүҙе Shinar, египет һүҙе Sngr һәм хетт һүҙе Šanhar(a) барып тоташа. == Шумерҙар == Шумерҙар — тарихи осорҙоң башында [[Тигр]] менән [[Евфрат]] йылғалары араһындағы Көньяҡ Месопотамияла (хәҙерге [[Ираҡ]]тың көньяғында) йәшәгән халыҡ. Шумерҙар - шына яҙыуын уйлап сығарыусылар. Улар шулай уҡ тәгәрмәс технологияһын һәм яндырылған кирбестең технологияһын белгән. === Тел === Шумер теле - агглютинатив структуралы тел. Хәҙерге ваҡытта уға туған торған телдәр билдәһеҙ, бары тик бер нисә гипотеза ғына эшкәртеү аҫтында тора. === Яҙмалар === Шумер яҙмаһының нигеҙендә пиктограммалар ята. Иң тәүҙә шумер телендәге билдәләрҙең һаны меңгә яҡын булған. Аҡрынлап уларҙың һаны 600-гә тиклем кәмегән. Шуларҙың яҡынса яртыһы логограмма һәм бер үк ваҡытта силлабограмма итеп ҡулланылған (сөнки шумер һүҙҙәренең күпселегенә моно силлаблыҡ хас), ә ҡалғандары бары тик логограмма ғына булған. Уҡыған саҡта һәр бер айырым алынған контекста билдә-идеограмма бары тик бер генә билдәле һүҙҙе барлыҡҡа килтергән һәм идеограмма логограммаға, йәғни, конкрет яңғырашлы һүҙҙең билдәһенә әйләнгән. Шумер телендә бер ижекле һүҙҙәр бик күп, шунлыҡтан бындай һүҙҙәрҙе аңлатҡан, һүҙҙең фонетик бирелешен һәм грамматик күрһәткестәрен танытҡан логограммаларҙы файҙаланыу мөмкинлеге булған. Был һүҙҙәр бер ниндәй рәсемле билдә-идеограммалар ярҙамында күрһәтелә алмаған. Шулай итеп ло­гограммалар силлабограммалар булып ҡулланыла башлаған. == Тарих == Б. э. тиклемге 4-се мең йыллыҡта Көньяҡ [[Месопотамия]]ла шумер халҡы килеп сыҡҡан. Улар яңыраҡ яҙма документтарҙа үҙҙәрен « ҡара башлылар» (шумерса «санг-нгига», аккадса «цальмат-каккади») тип йөрөткән. Был халыҡ - этник, [[Тел белеме|лингвистик]]һәм мәҙәни яҡтан шумерҙар менән яҡынса бер ваҡытта йәки бер аҙ һуңғараҡ Төньяҡ [[Месопотамия]]ла йәшәгән семит ҡәбиләләренә сит халыҡ. Ғәжәйеп грамматикалы шумер теле беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған бер телгә лә туған түгел. Ул телдең тәүге тыуған илен табырға тырышыу хәҙерге көнгә тиклем уңышһыҙ барып бөтә. Моғайын, шумерҙар килгән ил ҡайҙалыр [[Азия]]лағы таулы һәм шул уҡ ваҡытта диңгеҙгә табан төшкән ерҙәрҙә булған, шулыҡтан уның халҡы диңгеҙҙә йөҙөү оҫталығына эйә була алған. Шумерҙарҙың ҡорамдарҙы яһалма күтәртелгән ерҙә, йә булмаһа кирбестән йәки балсыҡ блоктарҙан уба-террасаларҙа һалыу ысулы уларҙың таулы илдән килгәнлеген иҫбатлап тора. Тигеҙлектә йәшәгән кешеләр бындай ысулды, ихтимал, ҡуллана белгәнме икән? Бындай ысулды үҙҙәренең дине менән бергә хоҙайҙарына ҙур хөрмәт йөҙөнән тауҙа ҡорам төҙөгән бары тик тау кешеләре генә үҙҙәре менән алып килә алған. Тағы ла ошо фаразды раҫлаусы бер дәлил — шумер телендәге «ил» һәм «тау» һүҙҙәре бер иш яҙыла. Шулай уҡ шумерҙар Месопотамияға диңгеҙ юлы менән килгән тип фаразлана. Беренсенән, улар йылға тамаҡтарында күренгән. Икесенән, уларҙың динендә төп ролде Ану, Энлиль һәм Энки исемле хоҙайҙары уйнаған. Һәм, ахырҙа, Месопотамияға килгәс тә шумерҙар ирригациялы хужалыҡ, диңгеҙҙә йөҙөү һәм йылға, каналдар буйлап караптар йөрөтөү меән шөғөлләнә башлаған. Месопотамияға иң тәү килгән шумерҙар аҙ һанлы кешеләр төркөмөнән торған. Уларҙың ул ваҡытта күпләп диңгеҙ юлы менән миграцияға килгәнлеге тураһында уйларға ла мөмкин түгел. Шумерҙарҙың эпосында уларҙың иле итеп бөтә кешелектең тәү ере тип аталған Дильмун утрауы иҫкә алына, әммә был утрауҙа бер ниндәй ҙә тау юҡ. Йылға тамаҡтарында утраҡланған шумерҙар Эреду ҡалаһын ҡулға төшөрә. Был уларҙың беренсе ҡалаһы. Һуңғараҡ шумерҙар Эреду ҡалаһын үҙ дәүләттәренең сәңгелдәге тип һанай башлай. Байтаҡ йылдар үткәс, шумерҙар Месопотамия тигеҙлегенә табан күсә, ундағы ҡалаларҙы баҫып ала һәм яңы ҡалаларға нигеҙ һала. Бынан алдағы боронғо замандар өсөн шумер традициялары шул тиклем легендаға оҡшаш, шунлыҡтан уның бер ниндәй ҙә тарихи әһәмиәте юҡ. Берос иҫәпләүҙәре буйынса, [[вавилон]] ҡанбабалары (жрецтары) үҙ иле тарихын ике осорға бүлеп йөрөтә: «һыу баҫҡанға тиклем» һәм «һыу баҫҡандан һуң». Берос үҙенең тарихи хеҙмәтендә «һыу баҫҡанға тиклемге» осорҙа йәшәгән 10 батша һәм уларҙың идара итеүе тураһында фантастик цифрҙар килтерә. Ошондай уҡ күрһәткестәрҙе шумерҙарҙың б. э. тиклемге 21-се быуатында яҙылған «Царский список» тексы бирә. Эредунан башҡа «һыу баҫҡанға тиклем» осорҙа шумерҙарҙың үҙәге тип «Царский список» тексында Бад-Тибира, Ларак (һуңынан әҙ әһәмиәтле тораҡтар), һәм шулай уҡ төньяҡта Сиппар һәм илдең үҙәгендәге Шуруппак ҡалалары һанала. === Башланғыс (иртә) династия осороноң I этабы (яҡынса б. э. тиклемге 2750—2615 йылдар.) === Б. э. тиклемге 3-сө мең йыллыҡта [[Тигр]] һәм [[Евфрат]] йылғалары араһында бер тиҫтәгә яҡын ҡала-дәүләттәр булған. Яҡын-тирәләге бәләкәй утраҡтар үҙәккә буйһонған. Һәр бер үҙәк ҡаланың башында идара итеүсе хаким торған, ул бер үк ваҡытта юғары ҡанбаба ла (жрец) була. Хәҙерге ваҡытта ундай ваҡ дәүләттәрҙе грек термины менән «номдар» тип атау ҡабул ителгән. Башланғыс (иртә) династия осороноң башында бында йәшәгән түбәндәге «номдар» билдәле: [[File:Cities of Sumeria.svg|right|thumb|400px|Древняя Месопотамия]] # Эшнунна. Эшнунна номы Дияла йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан. # Сиппар. [[Евфрат]] йылғаһының икегә: Евфрат һәм Ирнина йылғаларына - айырылған ерҙән юғарыраҡ торған. # Исемһеҙ ном. Ирнина йылғаһының каналы янында торған. Һуңғараҡ уның үҙәге Куту ҡалаһы була. Был номдың тәүге ҡалалары үҙәге хәҙерге Джедет-Наср һәм Телль-Укайр ҡаласыҡтары. Б. э. тиклемге 3-сө мең йыллыҡта был ҡалалар юҡҡа сыҡҡан. # Киш. Евфрат йылғаһының Ирнина менән ҡушылған ерҙән юғарыраҡ торған. # Кеш. Евфратҡа Ирнина йылғаһы ҡушылған ерҙән түбәнерәк (аҫтараҡ) урынлашҡан. # Ниппур. Был ном Евфраттан Интурунгаль айырылып киткән ерҙә урынлашҡан булған. # Шуруппак. Евфрат янында, Ниппурҙан түбәнерәк торған. Шуруппак, күренеүенсә, һәр ваҡыт күрше номдарға буйһонған. # Урук. Евфратта, Шуруппактан түбәндә урынлашҡан. # Ур. Евфрат тамағында торған. # Адаб. Интурунгалдең юғары өлөшөндә урынлашҡан. # Умма. Интурунгалдән И-нина-гена каналы айырылып киткән урында була. # Ларак (ҡала). Тигр йылғаһы менән И-нина-гена каналы юлағы буйында урынлашҡан. # Лагаш. Лагаш номы үҙ эсенә бер нисә ҡала һәм утраҡтарҙы алып торған. Улар И-нина-гена каналы һәм уға килеп ҡушылған каналдар янын биләгән. # Акшак. Был номдың ултырған урыны билдәһеҙ. Ғәҙәттә уны һуңғы осорҙағы Описта булған тип иҫәпләйҙәр һәм ул Диялы йылғаһының Тигрға ҡойған еренә ҡаршы торған тип фаразлайҙар. Түбәнге [[Месопотамия]]нан тыш торған шумер-көнсығыш семит мәҙәниәте ҡалаларынан башҡа, Урта [[Евфрат]]та торған Мари, [[Тигр]]ҙан көнсығышҡа табан [[Элам]]ға табан барған юлдағы Урта Тигр янындағы Ашшур ҡалаларын әйтеп үтергә мөмкин. Шумер-көнсығыш семит ҡалаларының культ үҙәге -Ниппур ҡалаһы. Ниппур номының иң башта Шумер тип аталыуы ла мөмкин. Ниппурҙа дөйөм шумер хоҙайы Энлилгә бағышланған Э-кур ҡорамы булған. Тарихта, тарихҡа тиклемге осорҙа һәм шумерҙарҙың мифы менән легендаларында Ниппур бер ваҡытта ла сәйәсәт үҙәге тип һаналмаһа ла, Энлиль бер нисә мең йылдар буйына шумерҙар һәм көнсығыш семиттәре (аккадтар) тарафынан иң баш хоҙай тип һаналған. «Царский список» һәм археологик күрһәткестәр буйынса, Башланғыс (иртә) династия осоронда Түбәнге Месопотамияның ике төп үҙәге булып төньяҡта — Киш (Евфрат-Ирнина каналдары селтәрҙәренә хаким иткән) ҡалаһы, ә көньяҡта сиратлашып — Ур һәм Урук ҡалалары торған. Төньяҡ һәм көньяҡ үҙәктәрҙең йоғонтоһона ҡарамайса ҡалған ҡалалар: Эшнунна һәм, бер яҡтан, Диялы йылғаһы үҙәнендәге башҡа ҡалалар, икенсе яҡтан И-нина-гена каналы янындағы Лагаш ҡалаһы була. === Башланғыс (иртә) династия осороноң II этабы (яҡынса б. э. тиклемге 2615—2500 йылдар) === Аганың Урук стеналары янында еңелеүе уның атаһы тарафынан буйһондоролған эламиттарҙың ябырылыуына килтерә. Киштың I династияһынан һуң, Киш традицияһы, күренеүенсә, [[элам]]дың Аван ҡалаһы династияһын урынлаштырып ҡуя. Быныһы, үҙ сиратында ,Эламдан башҡа, Ике йылға араһының төньяҡ өлөшөндә үҙ гегемонияһын булдыра. Аван династияһы батшаларының исеме яҙылған бит «Царский список» тексында юҡ, ул бит зыян күргән, ә бәлки, был батшаларҙың береһе Месалим булғандыр. Көньяҡта Аван династияһына параллель рәүештә Уруктың I династия гегемонияһы хакимлыҡ һөргән. Уның хакимы Гильгамеш, вариҫтары менән бергә, Шуруппак ҡалаһы архивы документтарына ҡарағанда, үҙ янындағы ҡала-дәүләттәрҙе йыйып, хәрби союз (берләшмә) төҙөгән. Был союз Түбәнге Месопотамияның, Ниппурҙан түбәндәрәк, Евфрат, Итурунгаль йылғалары һәм И-нина-гена каналы буйындағы Урук, Адаб, Ниппур, Лагаш, Шуруппак, Умма һәм башҡа ҡала-дәүләттәрҙе үҙ янына туплаған. Әгәр был союздың биләп торған территорияһын иғтибарға алһаң, уларҙың йәшәгән ваҡытын Месалимдың идара итеүенә тиклем булған тип әйтергә мөмкин, сөнки, билдәле булыуынса, Меселим хакимлыҡ иткән саҡта Итурунгаль һәм И-нина-гена каналы уға буйһоноп торған. Был союз тап бәләкәй дәүләттәрҙең хәрби союзы булған, ә берләшкән хөкүмәт түгел. Был осорҙоң архив документтарында Урук хакимдарының Шуруппактың эштәренә ҡыҫылыуы һәм уларға яҫаҡ түләүе тураһында яҙылған бер генә яҙма ла юҡ. «Номлы» дәүләттәрҙең хакимдары, Урук хакимдарынан айырмалы рәүештә, хәрби союзға берләшкәс, «эн» (номдың культ башлығы) титулына эйә булған, улар үҙҙәрен энси йәки энсиа[к] (аккадса - ишшиаккум, ишшаккум) тип йөрөткән. Был термин, моғайын, «ҡоролмаларға нигеҙ һалыусы хужа әфәнде (йәки ҡанбаба, дин әһеле)» тигән төшөнсәне аңлатҡан. Ысынбарлыҡта иһә, энси культ әһеле генә булып ҡалмайынса, хатта хәрбиҙәр башлығы функцияһын үтәп, үҙ ҡорамының кешеләренән торған ҡораллы ғәскәрҙең башында торған. Номдарҙың ҡайһы бер хакимдары үҙҙәренә хәрби юлбашсы исемен (лугаль) биргән. Был лугаль исеме йыш ҡына хакимдың бойондороҡһоҙлоҡҡа дәғүә итеүен аңлатҡан. Тик «лугаль» титулы һәр ваҡытта ла илдәге гегемонияның таныҡлығы булып тормаған. Хәрби юлбашсы-гегемон үҙен «ном лугале» итеп кенә иҫәпләп ҡалмаған. Ул үҙен төньяҡтың номдары лугале тип дәғүә итһә, «Киш лугале» тип, ә инде бөтә илдең лугалемен тип дәғүә итһә, «ил лугале» (Каламдың лугале) тип атап йөрөтөлгән. Дөйөм шумер культ союзы булып торған Ниппурҙағы хаким ғына уны өҫтөнлөккә эйә хәрби юлбашсы итеп таныһа, юлбашсыға «ил лугале» тигән бындай титул бирелгән. Ҡалған лугалдәр функциялары буйынса ғәмәлдә энсиҙарҙан айырылып тормаған. Ҡайһы бер номдарҙа бары тик энсиҙар булған (мәҫәлән, Ниппурҙа, Шуруппакта, Кисурҙа), икенселәрендә лугалдәр (мәҫәлән Урҙа), өсөнсөләрендә төрлө осорҙа (мәҫәлән,Кишта) йәки уларҙың һуңғыларының икеһендә лә (мәҫәлән,Урукта, Лагашта) хакимдар ваҡытлыса айырым (хәрби йә булмаһа икенсе төрлө) вәкәләтле лугаль исеменә лайыҡ булған. === Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабы (яҡынса б. э. тиклемге 2500—2315 йылдар) === Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабы байлыҡтың бик шәп артыуы , мөлкәткә эйә булыу буйынса ҡатламдарға тарҡалыу, социаль ҡаршылыҡтарҙың көсәйеүе һәм [[Месопотамия]] менән [[Элам]]дағы барлыҡ номдарҙың башҡалар өҫтөнән гегемон булырға тырышып, арыу-талыуһыҙ бер-береһенә ҡаршы һуғышыуҙары менән ҡылыҡһырлана. Был осорҙа ирригация селтәре ныҡ үҫешә. Евфраттан көньяҡ-көнбайышҡа табан Арахту, Апкаллату һәм Ме-Энлила яңы каналдары ҡаҙыла, уларҙың байтаҡ өлөшө көнбайыштағы һаҙлыҡтар һыҙатына тиклем барып етә, ә ҡалғандары үҙ һыуҙарын ерҙәрҙе һуғарыу өсөн бирә башлай. Евфраттан көньяҡ-көнсығышҡа табан, Ирнина каналына параллель рәүештә, Зуби каналы ҡаҙыла. Был канал Ирнинанан юғарыраҡ Евфраттан башланып китә һәм Киш менән Кута номдарының әһәмиәтен түбәнәйтә. Был каналдар янында яңы номдар барлыҡҡа килә. * [[Вавилон]] (хәҙерге Хилла ҡалаһы янындағы ҡаласыҡтар) Арахту каналы янында торған. Вавилондың община хоҙайы Амаруту (Мардук) булған. * Дильбат (хәҙер Дейлем ҡаласығы) Апкаллату каналы янында урынлашҡан. Уның община хоҙайы - Ураш. * Марад (хәҙер Ванна ва-ас-Са’дун ҡаласығы) Ме-Энлила каналында. Ном общинаһының хоҙайы - Лугаль-Марад. * Казаллу (торған урыны билдәле түгел). Община хоҙайы - Нимушда. * Пуш Зуби каналының түбән яғында урынлашҡан. Яңы каналдар Итурунгалдән дә башлап ҡаҙылған, Лагаш номы еренән дә үткән. Шуға ярашлы яңы ҡалалар ҙа барлыҡҡа килгән. Ниппурҙан түбәндәрәк, Евфратта, элек ҡаҙылған каналдар базаһы нигеҙендә, моғайын, бойондороҡһоҙлоҡҡа дәғүә итеүсе һәм һыу сығанаҡтары өсөн көрәшеүсе яңы ҡалалар үҫеп сыҡҡан. Шуны ла әйтеп китергә кәрәк, Кисура ҡалаһы, (шумерса «сик», моғайын,төньяҡ һәм көньяҡ гегемонияларҙың сиге булып торған, хәҙерге Абу-Хатаб ҡаласығы), тағы ла бер нисә ном һәм ҡаласыҡтар, Башланғыс (иртә) династияның 3 этабы яҙмаларына ҡарағанда, бер ниндәй ҙә локаллеккә бирелмәйсә ҡалған. Башланғыс (иртә) династия осороноң III этабына Мари ҡалаһының Ике йылға араһына баҫышып инеүе ҡарай. Мариҙың ябырылыуы яҡынса Түбәнге Месопотамияның төньяғындағы элам Аваны гегемонияһының һәм көньяҡта I Урук динстияһының бөтөүе менән бер ваҡытҡа тап килә. Быларҙың сәбәбе бер-береһе менән бәйләнгәнме, юҡмы икәнен иҫбатлау мөмкин түгел. Улар юҡҡа сыҡҡандан һуң илдең төньяғында ике династия, күренеүенсә, уларҙың береһе [[Евфрат]]та, икенсеһе - [[Тигр]] менән Ирнинала, бер-береһе меән ярыша башлай. Былар II Киш династияһы һәм Акшака династияһы була. «Царский список» мәғлүмәттәренә ҡарағанда, улар менән идара итеүсе лугалдәрҙең исемдәре көнсығыш семит (аккад) сығышлы. Моғайын, был ике династия ла телдәре буйынса аккад телле булған, ә батшаларҙың ҡайһы берҙәренең щумер исемле булыуы мәҙәниәт йолаларының оҙайлы көсө менән аңлатылалыр. Аравиянан килгән күсмә халыҡ&nbsp;— аккад халҡы булған, улар, ахырыһы, шумерҙар менән яҡынса бер ваҡытта Месопотамияла урынлашып тороп ҡалған. Улар Тигр менән Евфраттың үҙәк өлөшөнә үтеп ингән һәм шунда ултыраҡ тормошҡа күсеп, ер эшкәртеү менән шөғөлләнә башлаған. Яҡынса 3-сө мең йыллыҡта аккадтар Шумерҙың төньяғындағы Киш һәм Акшта ныҡлап төпләнеп ҡалған. Барыбер был ике династия илдең көньяғының яңы гегемоны булған Ур лугалдәренә ҡарағанда әҙ әһәмиәткә эйә булып торған. Боронғо шумер эпосы буйынса, яҡынса б. э. тиклемге 2600&nbsp;йылда Шумер Урук батшаһы Гильгамеш власы аҫтында берләшә, һуңғараҡ власты ул Ур династияһына тапшыра. Артабан тәхетте Адаб хакимы Лугальаннемунду биләй. Ул Шумерға Урта диңгеҙҙән алып көньяҡ-көнбайыш [[Иран]]ға тикле һуҙылған ерҙәрҙе ҡуша. Б. э. тиклемге XXIV&nbsp;быуатта яңы һуғышып баҫып алыусы Умма батшаһы Лугальзагеси был биләмәләрҙе [[Персия]] ҡултығына тиклем ҙурайта. Б. э. тиклемге XXIV быуатта Шумерҙың ҙур өлөшө Аккад батшаһы Шуррукин (Саргон Древний) тарафынан баҫып алына. Б. э. тиклемге II мең йыллыҡта Шумерҙы көс туплаусы [[Вавилон]] империяһы үҙ эсенә йота. Бынан алдараҡ, б. э. тиклемге III мең йыллыҡта, шумер теле үҙ-ара һөйләшеү теле статусын юғалта. Шулай ҙа ул тағы ла киләсәк ике мең йыллыҡта әҙәбиәт һәм мәҙәниәт теле булып ҡала. == Мәҙәниәт == [[File:Cuneiform script2.jpg|thumb|Клинописная табличка]] Шумер&nbsp;— боронғо билдәле цивилизация. Шумерҙар бик күп әйберҙәр уйлап сығарған, шул иҫәптән, тәгәрмәс, яҙма(әлифба), ирригация системаһы, ауыл хужалығы ҡоралдары, көршәк яһау түңәрәге һәм хатта һыра ҡайнатыу (хәйер, был эсемлек структураһы буйынса һуңғыраҡ замандың эсемлеге структураһына тура килеү-килмәүе тулыһынса билдәле түгел). === Фәлсәфәһе === === Сәнғәт === Шумерҙар үҙҙәренән һуң бик күп сәнғәт әҫәрҙәре ҡалдырған булһа ла, был төшөнсә (Боронғо [[Греция]] осорона тиклемге башҡа халыҡтарҙағы кеүек) улар мәҙәниәтендә булмаған, сөнки уларҙың сәнғәт әйберҙәре билдәле бер функцияны : мемориаль, культ һәм йорт-кәрәк-яраҡтары, прагматик функцияһын - үтәгән. Прагматик функцияһы шунан ғибәрәт, мәҫәлән, мисәт кешенең социаль статусын күрһәтеп торған, культ әйберҙәре дини йолаларҙы үткәреүҙә ҡулланылған, ә мемориаль функцияһы киләсәк быуын кешеләренә үткән заман кешеләрен, уларҙың данлыҡлы эштәрен иҫтә тоторға, уларға ҡорбан килтерергә ярҙам иткән. Шумер әйберҙәренең эстетик функцияһы булмаған. ==== Архитектура ==== [[Файл:Ziggurat of ur.jpg|thumb|left|Урҙа Зиккурат, Насирия янында, Ираҡ]] Көньяҡ Месопотамияла ағастар һәм таштар бик әҙ, шунлыҡтан унда төҙөлөш материалы булып иң башта балсыҡ, ҡом һәм һалам ҡушылмаһынан яһалған яндырылмаған кирбес торған. Шыйыҡ балсыҡ һәм ҡом ҡушылмаһы кирбестәрҙе тоташтырыусы иҙмә булған. Көньяҡ Месопотамияның архитектураһы нигеҙен батша һарайҙары һәм дини монументаль ҡоролмалар һәм йорттар барлыҡҡа килтергән. Беҙҙең заманға тиклем һаҡланып ҡалған ҡорамдар б. э. тиклемге IV—III мең йыллыҡта төҙөлгән була. Был нығытылған ҡеүәтле культ башнялары зиккурат(ziggurat— изге тау) тип аталған, улар квадрат формала булған, йә булмаһа күп киртләсле пирамиданы хәтерләтеп тора. Киртләстәр баҫҡыстарға тоташҡан, стеналарҙың ситтәрендә ҡорамға алып инеүсе пандустар яһалған. Стеналар ҡара (асфальт), аҡ (эзбиз) һәм ҡыҙыл(кирбес) төҫлө. Монументаль йорт төҙөүҙөң конструктив үҙенсәлеге булып б. э. тиклемге дүртенсе мең йыллыҡтан һаҡланып тороп ҡалған ысул — яһалма платформалар күтәреп ҡуйыу ысулы торған. Был, моғайын, йортто һыу баҫыу ваҡытта еүешлектән һаҡлар өсөн, ә бәлки, йорт тирә-йүндән ҡараған саҡта һәр яҡтан күренеп торһон өсөн эшләнгәндер. Боронғо традиция буйынса йорт төҙөүҙең икенсе үҙенсәлеге — стеналарҙың алға табан сығып торған киртләсле һыныҡ һыҙыҡлы булыуы. Тәҙрәләр, әгәр эшләнә ҡалһа, стеналарҙың өҫкө яғында булған һәм тар ғына ярыҡ формалы була. Йорт эсе шулай уҡ ишек уйымдары аша һәм йорт түбәһендәге тишек аша яҡтыртылған. Йорт түбәһе нигеҙҙә ялпаҡ формала була, шулай уҡ уларҙың көмбәҙ формалылары ла билдәле. Шумер көньяғында алып барылған археология ҡаҙыуҙары ваҡытында тораҡ йорттар ҙур эске асыҡ ихата һәм улар тирәһендә төркөм-төркөм торған бер нисә ҡыйыҡлы ҡоролмалар табылған. Йорттарҙы былай планлаштырыу илдең климат шарттарына тура килгән һәм көньяҡ Ике йылға араһында һарайҙар төҙөүҙең нигеҙен тәшкил иткән. Шумерҙың төньяғында, асыҡ ихата булмайынса, үҙәк бүлмә ихата менән бер ҡыйыҡ аҫтында торған өйҙәр табыла. ==== Әҙәбиәт ==== Шумер әҙәбиәтендәге иң таныҡлы әҫәр - «Эпос о Гильгамеше»&nbsp;— шумер легендалары йыйынтығы, һуңғараҡ ул аккад теленә тәржемә ителгән. Эпос яҙылған йәҙүәлдәр (табличкалар) Ашшурбанапал батшаның китапханаһында табыла. Был эпоста легендар Урук батшаһы Гильгамеш, уның дуҫы ҡырағай Энкид һәм үлемһеҙлек серен эҙләү тураһында бәйән ителә. Кешелекте һәм бөтә донъяны һыу баҫыуҙан ҡотҡарыусы Утнапиштимдың тарихы Тәүраттағы (Библиялағы) Нух кәмәһен ҡабатлай. Шулай уҡ шумер-аккадтарҙың космогоник эпосы «Энума элиш» һәм «Урра-Хубуллу» йәҙүәлдәр серияһы (шумерса һәм аккадса «бурыс» йәки «процентлы үтес»), 24 китаптан торған энциклопедияһы ла билдәле. === Костюм === {{main|Костюм Древней Месопотамии}} === Дин === [[File:Fragment_Bau_Louvre_AO4572.jpg|thumb|Шумерская богиня]] [[File:Ebih-Il Louvre AO17551 n01.jpg|thumb|180px|Статуя 24-го века до н. э. молящегося шумерского человека (современная восточная Сирия)]] Шумерҙар пантеоны һәр саҡ башында хоҙай-батша торған ассамблея кеүек эшләп килгән. Хоҙайҙарҙың йыйылмаһы төркөмдәргә бүленгән, шуларҙың иң төп дәрәжәлеһе «Бөйөк Хоҙайҙар (Великие Боги)» 50 хоҙайҙан торған һәм шумерҙарҙың дини ҡарашы, инанысы буйынса кешелектең яҙмышын хәл иткән тип һаналған. Хоҙайҙар шулай уҡ ижади һәм ижади булмағандарға бүленгән. Ижад хоҙайҙары: Ан күкте, алиһә-әсә Нинхурсаг ерҙе, Энки диңгеҙҙе, Энлиль ерҙе - ҡурсалаған һәм улар өсөн яуап биргән. Космос күренештәре һәм мәҙәни феномендар «Мэ» (йәки «Ме») тигән ҡағиҙәләр йыйылмаһы менән һаҡланып, тотолоп торған. Мэ&nbsp;— ҡағиҙәләр йыйылмаһы. Улар һәр бер космос функцияһы һәм мәҙәни феномен өсөн яуаплы булған һәм уларҙың функцияһын һаҡлап тотоп килгән хоҙай кландары тарафынан мәңгелеккә бирелгән. Мэ ҡағиҙәләре: * эн — ҡанбаба власы * хәҡиҡәт * батша власы * ҡануниәт * сәнғәт Шумер мифологияһы буйынса кеше хоҙай ҡаны менән балсыҡтың ҡатнашмаһынан яһалған. Шулай уҡ шумерҙарҙа бөтә донъяны һыу баҫыу тураһындағы миф йәшәп килә. Шумер мифологияһында йыһан түбәнге һәм өҫкө донъянан һәм улар араһындағы ерҙән ғибәрәт була. Түбәнге донъя, күктән айырмалы рәүештә, ер аҫтындағы ҙур космос киңлегенән торған тип һаналған. Түбәнге донъя менән Нергаль һәм Эрешкигаль тигән хоҙайҙар идаралыҡ иткән. Шумерҙар уларҙы юғары Хоҙайҙарға хеҙмәт итеү өсөн яралған һәм хоҙайҙар араһында бик тығыҙ бәйләнеш бар, тип иҫәпләгән. Үҙ хеҙмәттәре менән улар юғары Хоҙайҙарҙы «туҡландыра» һәм уларҙан башҡа һуңғылары ла , шумерҙар хоҙайҙарҙан башҡа йәшәй алмаған кеүек, үҙаллы йәшәй алмаған. == Хакимдар == * Шумер һәм Аккад батшалары исемлеге == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Өҫтәлмә әҙәбиәт == {{навигация}} * ''Антонова Е. В. '' Месопотамия на пути к первым государствам.&nbsp;— М.: Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 1998.&nbsp;— 224 с.: ил.&nbsp;— ISBN 5-02-017934-5. * ''Бадер Н. О. '' Древнейшие земледельцы Северной Месопотамии. Исследования советской археологической экспедиции в Ираке на поселениях Телль Мацалия, Телль Сотто, Кюльтепе.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1989.&nbsp;— 368 с.: ил.&nbsp;— ISBN 5-02-009429-3. * ''Бардески Кьяра Децци.'' Месопотамия. Колыбель человечества / Пер. Т.&nbsp;Н.&nbsp;Григорьевой.&nbsp;— М.: Ниола-Пресс, 2008.&nbsp;— 128 с.&nbsp;— Серия «Тайны истории».&nbsp;— ISBN 978-5-366-00327-8. * ''Белицкий Мариан.'' Забытый мир шумеров / Пер. Д.&nbsp;С.&nbsp;Гальпериной.&nbsp;— М.: Наука, 1980.&nbsp;— 398 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Бибби Джеффри.'' В поисках Дильмуна / Пер. с англ. Н. Елисеева.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984.&nbsp;— 369 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Вулли Леонард.'' Ур халдеев / Пер. с англ. Ф.&nbsp;Л.&nbsp;Мендельсона.&nbsp;— М.: Изд-во восточной литературы, 1961.&nbsp;— 256 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Гласснер Жан-Жак.'' Месопотамия / Пер. с франц. Л.&nbsp;С.&nbsp;Самуйлова.&nbsp;— М.: Вече, 2012.&nbsp;— 464 с.&nbsp;— Серия «Гиды цивилизаций».&nbsp;— ISBN 978-5-9533-3403-7. * ''Гуляев В. И.'' Шумер. Вавилон. Ассирия: 5000 лет истории.&nbsp;— М.: Алетейа, 2004.&nbsp;— 440 с.&nbsp;— Серия «Сокровенная история цивилизаций».&nbsp;— ISBN 5-89321-112-X. * ''Дьяконов И. М.'' О площади и составе населения шумерского «города-государства» // Вестник древней истории.&nbsp;— 1950.&nbsp;— №&nbsp;2.&nbsp;— С. 77—93. * ''Дьяконов И. М.'' Люди города Ура. Материалы и исследования.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990.&nbsp;— 430 с.&nbsp;— Серия «Культура народов Востока».&nbsp;— ISBN 5-02-016568-9. * {{Книга |автор=Емельянов В.В. |заглавие=Древний Шумер. Очерки культуры |место=СПб |издательство=Петербургское Востоковедение |год=2001 |страниц=368 |серия=Мир Востока |isbn=5-85803-161-7 |тираж=3000 |ref=Емельянов}} * ''Заблоцка Юлия.'' История Ближнего Востока в древности. От первых поселений до персидского завоевания / Пер. с пол. Д.&nbsp;С.&nbsp;Гальпериной. Под ред. В.&nbsp;А.&nbsp;Якобсона.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1989.&nbsp;— 416 с.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''История Древнего Востока.'' Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации.&nbsp;— Ч. 1. Месопотамия / Под. ред. И.&nbsp;М.&nbsp;Дьяконова.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1983.&nbsp;— 534 с.: ил. * ''Канева И. Т.'' Шумерский язык.&nbsp;— СПб.: Центр «Петербургское востоковедение», 1996.&nbsp;— 224 с.&nbsp;— Серия «Orientalia». * ''Кленгель-Брандт Эвелин.'' Путешествие в древний Вавилон / Пер.с нем. Б.&nbsp;С.&nbsp;Святского.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1979.&nbsp;— 260 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Кленгель-Брандт Эвелин.'' Вавилонская башня. Легенда и история / Пер. с нем. И.&nbsp;М.&nbsp;Дунаевской.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1991.&nbsp;— 160 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Кривачек Пол.'' Вавилон. Месопотамия и рождение цивилизации. MV-DCC до&nbsp;н.&nbsp;э. / Пер. Л.&nbsp;А.&nbsp;Карповой.— М.: Центрполиграф, 2015.&nbsp;— 352 с.: ил.&nbsp;— Серия «Memorialis».&nbsp;— ISBN 978-5-227-06261-1. * ''Куртик Г. Е.'' Звездное небо древней Месопотамии. Шумеро-аккадские названия созвездий и других светил.&nbsp;— СПб.: Алетейя, 2007.&nbsp;— 744 с.: ил. * ''Кьера Эдвард.'' Они писали на глине. Рассказывают вавилонские таблички.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984.&nbsp;— 136 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Ламберг-Карловски К., Саблов Дж.'' Древние цивилизации. Ближний Восток и Мезоамерика / Пер. с англ. А.&nbsp;А.&nbsp;Пономаренко, И.&nbsp;С.&nbsp;Клочкова.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1992.&nbsp;— 368 с., ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Ллойд Сетон.'' Реки-близнецы.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1972.&nbsp;— 240 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Ллойд Сетон.'' Археология Месопотамии. От древнекаменного века до персидского завоевания.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1984.&nbsp;— 280 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Нуреев Р. М.'' Древний Шумер: учёт как основа организации государственного хозяйства // Всемирная история экономической мысли: В 6 томах / Гл. ред. В.&nbsp;Н.&nbsp;Черковец.&nbsp;— М.: Мысль, 1987.&nbsp;— 606 с.&nbsp;— Т. I. От зарождения экономической мысли до первых теоретических систем политической жизни.&nbsp;— С. 50-53.&nbsp;— ISBN 5-244-00038-1. * ''Оппенхейм А. Лео.'' Древняя Месопотамия. Портрет погибшей цивилизации / Пер. с англ. М.&nbsp;Н.&nbsp;Ботвинника.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990.&nbsp;— 320 с.: ил.&nbsp;— 2-е изд.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Флиттнер Н. Д.'' Культура и искусство Двуречья и соседних стран / Под ред. И.&nbsp;М.&nbsp;Дьяконова.&nbsp;— М.;Л.: Искусство, 1958.&nbsp;— 300 с.: ил. * ''Церен Эрих.'' Лунный бог / Пер. с нем. Б.&nbsp;Д.&nbsp;Каллистова. Под ред. А.&nbsp;А.&nbsp;Нейхардта.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1976.&nbsp;— 382 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Церен Эрих.'' Библейские холмы / Пер. с нем. Н.&nbsp;В.&nbsp;Шафранской.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1966.&nbsp;— 480 с.: ил. * ''Чабб Мэри.'' Город в песках / Пер. с англ. Н.&nbsp;Г.&nbsp;Коваленской.&nbsp;— М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1965.&nbsp;— 96 с.: ил.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока». * ''Шумер: города Эдема'' / Пер. с англ. В. Хренова.&nbsp;— М.: Терра, 1997.&nbsp;— 168 с.: ил.&nbsp;— Серия «Энциклопедия Исчезнувшие цивилизации».&nbsp;— ISBN 5-300-01059-6. * ''Якобсен Торкильд.'' Сокровища тьмы. История месопотамской религии.&nbsp;— М.: Изд. фирма «Восточная литература», 1995.&nbsp;— 293 с.&nbsp;— Серия «По следам исчезнувших культур Востока».&nbsp;— ISBN 5-02-016601-4 / 5020166014 * Ascalone, Enrico. {0}[13]{/0}} (1936) ''Mesopotamia: Assyrians, Sumerians, Babylonians (Dictionaries of Civilizations; 1)'' . Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-25266-7 (paperback). * Bottéro, Jean, André Finet, Bertrand Lafont, and George Roux. {0}[13]{/0}} (1936) ''Everyday Life in Ancient Mesopotamia'' . Edingurgh: Edinburgh University Press, Baltimore: Johns Hopkins University Press. * Crawford, Harriet E. W. 2004. ''Sumer and the Sumerians'' . Cambridge: Cambridge University Press. * Leick, Gwendolyn. {0}[13]{/0}} (1936) ''Mesopotamia: Invention of the City'' . London and New York: Penguin. * Lloyd, Seton. {0}[13]{/0}} (1936) ''The Archaeology of Mesopotamia: From the Old Stone Age to the Persian Conquest'' . London: Thames and Hudson. * Nemet-Nejat, Karen Rhea. {0}[13]{/0}} (1936) ''Daily Life in Ancient Mesopotamia'' . London and Westport, Conn.: Greenwood Press. * {{cite book | author=[[Крамер, Самюэль|Kramer, Samuel Noah]] | title= The Sumerians: Their History, Culture and Character | publisher= [[University of Chicago Press]] | year=1963 | isbn=0-226-45238-7}} * Kramer, Samuel Noah. ''Sumerian Mythology: A Study of Spiritual and Literary Achievement in the Third Millennium BC'' . ** {{книга|автор= [[Крамер, Самуэль|Крамер С. Н.]] |заглавие= История начинается в Шумере|ответственный=Пер. Ф. Л. Мендельсона; под ред. и с предисл. [[В. В. Струве]] |ссылка= |место=М. |издательство=«Наука» |год=1965 |том= |страниц=256 |страницы= |серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]] |isbn= |тираж=16000 }} ** {{книга|автор= [[Крамер, Самуэль|Крамер С. Н.]] |заглавие= История начинается в Шумере|ответственный=Пер. Ф. Л. Мендельсона; под ред. и с предисл. [[В. В. Струве]] |ссылка= |место=М. |издательство=«Наука» |год=1991 |том= |страниц=256 |страницы= |серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]] |isbn= |тираж=15000 }} ** {{Книга:Крамер Самюэль: Шумеры. Первая цивилизация на Земле||2002}} * Roux, Georges. {0}[13]{/0}} (1936) ''Ancient Iraq'' , 560 pages. London: Penguin (earlier printings may have different pagination: 1966, 480 pages, Pelican; 1964, 431 pages, London: Allen and Urwin). * Schomp, Virginia. ''Ancient Mesopotamia: The Sumerians, Babylonians, And Assyrians'' . * ''Sumer: Cities of Eden (Timelife Lost Civilizations)'' . Alexandria, VA: Time-Life Books, 1993 (hardcover, ISBN 0-8094-9887-1). * Woolley, C. Leonard. {0}[13]{/0}} (1936) ''The Sumerians'' . Oxford: Clarendon Press. == Һылтанмалар == * [http://ancientneareast.tripod.com/Sumer.html Ancient Sumer History&nbsp;— The History of the Ancient Near East Electronic Compendium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222094646/http://ancientneareast.tripod.com/Sumer.html |date=2008-12-22 }} * [http://www.penn.museum/sites/iraq/ Iraq’s Ancient Past]&nbsp;— Penn Museum * [http://gerginakkum.gerodot.ru/bibliography/diakonov/diakonov1950_2.html Дьяконов И. М.: О площади и составе населения шумерского «города-государства». «Вестник древней истории». {0}[13]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{/0}} (1936) {0}[13]{/0}} (1936) С. 77—93.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ;Geography * [http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/images1/mapANEprecip.jpg Map of The Fertile Crescent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052250/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/images1/mapANEprecip.jpg |date=2012-02-06 }} * The History Files [http://www.historyfiles.co.uk/MainFeaturesMesopotamia.htm Ancient Mesopotamia] ;Language * [http://www.sumerian.org/ Sumerian Language Page], perhaps the oldest Sumerian website on the web (it dates back to 1996), features compiled lexicon, detailed FAQ, extensive links, and so on. * [http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/ ETCSL: The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502051510/http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/ |date=2019-05-02 }} has complete translations of more than 400 Sumerian literary texts. * [http://psd.museum.upenn.edu/ PSD: The Pennsylvania Sumerian Dictionary], while still in its initial stages, can be searched on-line, from August 2004. * [http://www.cdli.ucla.edu/ CDLI: Cuneiform Digital Library Initiative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505152517/http://www.cdli.ucla.edu/ |date=2021-05-05 }} a large corpus of Sumerian texts in transliteration, largely from the Early Dynastic and Ur III periods, accessible with images. {{Древняя Месопотамия}} [[Категория:Шумер]] [[Категория:Боронғо Месопотамия географияһы]] l9jr6lvvcvovx1i6m8pkm68ca4j16zb 0 127179 1299445 1087201 2026-06-19T11:57:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299445 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Яныш Ялкайн''' (псевдоним, төп исеме — '''Яныш Ялкаевич Ялкаев'''; [[25 октябрь]] [[1906 йыл]] — [[17 сентябрь]] [[1938 йыл]]) — [[Мариҙар|мари]] яҙыусыһы, [[тәржемә]]се, фольклорсы, этнограф, библиограф. == Биографияһы == Яныш Ялкаевич Ялкаев 1906 йылдың 25 октябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]]нең Мишкә улусы<ref>Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]]</ref> [[Сурай]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң 2 йыл улус земство управаһында писарь ярҙамсыһы булып эшләй. [[1919 йыл]]дан Мишкә 2 класлы училищела уҡый, һуңынан йүнәлтмә буйынса [[Николо-Берёзовка]] педтехникумына ебәрелә. [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] педагогия техникумын (1924—1926), [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның тарих-филология факультетын (1934) тамамлай. Мари өлкә музейында, СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре, «Совет этнографияһы» журналы редколлегияһы ағзаһы була. [[1937 йыл]]дың көҙөндә Я. Ялкайн ғәйеп ташланыуға дусар була. Уны әҫәрҙәрендә совет ысынбарлығына социалистик булмаған ҡараштарын үҙ иткән «халыҡ дошмандарын һәм буржуаз милләтселәрен фашламауҙа» ғәйепләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта уны СССР Яҙыусылар союзы идараһы ағзалығынан сығаралар. Көн һайын ҡулға алыныуҙы көткән Ялкайн ауырлы ҡатынын Башҡортостанға ҡайтара. Ян улын уға күрергә насип булмай. Я. Ялкайн [[1938 йыл]]дың апрелендә ҡулға алына, ул «баш күтәреүселәр ойошмаларын ойоштороуҙа һәм фин разведкаһы файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә» ғәйепләнә һәм 17 сентябрҙә [[Мәскәү]]ҙә атып үлтерелә{{Sfn|Писатели МЭ|2008|страницы=729|с=729}}. [[1957 йыл]]да аҡлана. == Ижади эшмәкәрлеге == Я. Ялкайн — 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Күп тапҡыр [[Максим Горький]] менән осраша, һуңынан уның менән хат алыша. [[1920 йыл]]дар урталарында яҙа башлай. Тәүге әҫәре, ''«Куга кайык»'' («Оло ҡош») поэмаһы [[1926 йыл]]да ''«У илыш»'' («Бәхетле тормош») журналында баҫыла. [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда уҡыған саҡта автор сифатында Центриздат, Учпедгиз, ''«Марий ял»'' («Мари ауылы») гәзите менән хеҙмәттәшлек итә. Мари теленә ирекле темаларға тиҫтәләгән китаптар һәм брошюралар тәржемә итә. Бер үк ваҡытта туған теленә [[Пушкин Александр Сергеевич|А. Пушкин]], [[Максим Горький|М. Горький]], А. Гайдарҙың әҫәрҙәрен тәржемә итә. Шиғри һәм проза әҫәрҙәре, тәнҡит эштәре, этнография һәм фольклор буйынса мәҡәләләр яҙа. [[1934 йыл]]да дүрт китап сығара, беренсе сиратта, «Андрий Толкын», ''«Ужар жап»'' («Юность»), ''«Ола»'' («Ҡала») повестарынан торған автобиографик трилогияһы. Был повестарҙа автор империалистик һәм граждандар һуғышы осорондағы һәм унан һуңғы шулай уҡ ауыр йылдарҙағы буталсыҡ заманда ябай кешеләрҙең тормошон һәм яҙмыштарын һүрәтләй{{Sfn|Писатели МЭ|2008|страницы=729|с=729}}. Шулай уҡ ошо йылдарҙа шиғриәт китаптарын, мари халыҡ йырҙары йыйынтығы, Мари крайының тарихы һәм мәҙәниәте буйынса белешмәләр — , «Мариҙарҙы өйрәнеү буйынса библиографик күрһәткестәр өсөн материалдар» һәм «Мари библиографияһы» (1934) — нәшер итә. Уның иң яҡшы мәҡәләләре «СССР милләттәре әҙәбиәте», «Әҙәбиәт тәнкитсеһе» һәм «Совет этнографияһы» һәм башҡа журналдарҙа баҫылып сыға. Я. Ялкайндың ''«Оҥго»'' («Түңәрәк») романы — иң ҙур ижади ҡаҙанышы. Ғәмәлдә ул халыҡ тормошоноң энциклопедияһы булып һанала, сөнки романда яҙыусы ХХ быуат башында йәшәгән мари халҡының төрлө ҡатламдар вәкилдәренең яҙмыштарын күҙәтә. Бында сағыу мөхәббәт тә, ата-әсә һәм балалар араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәр ҙә, кешенең тормошонда урын эҙләүе лә, көнсығыш мариларҙың алыҫ [[Себер]] ерҙәренә күпләп күсенеү осороноң драматик ваҡиғалары ла һүрәтләнә. Роман мари әҙәбәтендә ысын новаторлыҡ әҫәр була{{Sfn|Писатели МЭ|2008|страницы=729|с=729}}. == Әҫәрҙәре == Түбәндә Я. Ялкайндың төп әҫәрҙәре күрһәтелә{{Sfn|Писатели МЭ|2008|страницы=730|с=730}}: === Мари телендә === * Йошкар лум: повесть // У вий. 1933. № 5. С. 8—18; № 6. С. 21—29. * Андрий Толкын: повесть. М., 1934. 136 с. Элем: почеламут-влак, поэма (Страна моя: стихи, поэмы). М., 1934. 56 с. * Кечан кече: ойырен налме произведений-влак (Солнечный день: избранные произведения). М., 1935. 156 с.; Йошкар-Ола, 1959, 188 с. * Ола: повесть (Город). М., 1936. 216 с.; Йошкар-Ола, 1967, 172 с. * Ужар жап: повесть (Юность). Йошкар-Ола, 1936. 136 с.; 1960, 124 с. * Эрге: поэма (Сын). Йошкар-Ола, 1936. 48 с. Оҥго: роман (Круг). М., 1937. 368 с.; Йошкар-Ола, 1958, 272 с. * Почеламут ден поэма-влак (Стихи и поэмы). Йошкар-Ола, 1972. 144 с. * Чумырен лукмо ойпого: кок том дене лекткш (Собрание сочинений). Йошкар-Ола. 1-ше т.: почеламут, поэме, повесть, ойлымаш. 2005. 656 с.; 2-шо т.: роман, шарнымаш, статьч, серыш. 2006. 464 с. === рус теленә тәржемәләр === * Ворота: стихи / пер. на рус. П. Панченко // Песня, ставшая книгой. М. 1972. С. 382—383. * Песня о Ленине; Ворота жизни; Мой белый лебедь: стихи // Соловьиный родник. Йошкар-Ола, 1979. С. 38—42. * Круг: роман / пер. на рус. В. Муравьева. Йошкар-Ола, 1980. 240 с. == Әҙәбиәт ғилеме буйынса һәм библиографик хеҙмәттәре == Әҙәбиәт ғилеме буйынса һәм библиографик хеҙмәттәре исемлеге{{Sfn|Писатели МЭ|2008|страницы=730—731|с=730—731}}: * Материалы для библиографического указателя по мароведению. 1762—1931. Йошкар-Ола, 1934. 112 с. * Фольклорные движения среди мари // Советская этнография. 1934. № 1—2. С. 26. * Марий библиографий. 1821 ий гыч 1933 ий марте эрвел-олык да курык марий ден лекше книгам да тӱҥ статьям ончыктымаш. Йошкар-Ола, 1934. 232 с. * Сылнымут нерген мут. Йошкар-Ола, 1935. 64 с. То же // Тӱҥалтыш ошкыл. Йошкар-Ола, 1975. С. 99—111. == Хәтер == * 1998 йылда «Мәғрифәт» Бөтә Рәсәй мәғариф фондының Башҡортостан республика бүлексәһе, [[Мишкә районы|Мишкә]] һәм [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы]] райондары хакимиәттәре, Мишкә районының В.И.Ленин исемендәге крәҫтиән хужалыҡтары ассоциацияһы тарафынан Яныш Ялкайн исемендәге әҙәби премия булдырылған, ул 1998 йылдан тапшырыла.{{Sfn|Писатели МЭ|2008|страницы=730|с=730}}. * Әҙиптең тыуған ауылы [[Сурай (Мишкә районы)|Сурайҙа]] — һәйкәл (1966), Ялкайн исемендәге гимназия (2005) бар. * [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылының иң боронғо урамдарының береһе яҙыусы исемен йөрөтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Краткая литературная энциклопедия: Т. 8. — М., 1975. — С. 1079. БСЭ. — М., 1978. — С. 499. * А. М. Александров, Г. Е. Беспалова, К. К. Васин. Я. Ялкайн // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1976. — С. 354—357. — 368 с. — 5000 экз. * Казаков М. Поэтын поянлыкше. — Йошкар-Ола, 1984. — С. 37—44. * Г. Е. Беспалова, К. К. Васин, Г. З. Зайниев. Яныш Ялкайн // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник / Отв. А. В. Селин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1988. — С. 365—372. — 376 с. — 5000 экз. * Ялкайн Яныш // Марийская биографическая энциклопедия / Сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 420—421. — 486 с. — 2032 экз. — <nowiki>ISBN 5-87898-357-0</nowiki>. * Яныш Ялкайн // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 728—731. — 752 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-7590-0966-5</nowiki>. * Ялкайн Яныш // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 843. — 872 с. — 3505 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-94950-049-1</nowiki>. == Һылтанмалар == * {{БЭ|94577}}{{V|11|04|2021}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/839 Яныш Ялкайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517124944/http://libmap.bashnl.ru/node/839 |date=2014-05-17 }}. * [http://yanush-yalkain.narod.ru/galery.htm Яныш Ялкайн]. * [http://vened.org/statii/4443-mariiskii-klassik-gertva-stalinizma-filippov.html Мари классигы — сталинизм ҡорбаны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140905073536/http://vened.org/statii/4443-mariiskii-klassik-gertva-stalinizma-filippov.html |date=2014-09-05 }}. [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:25 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1906 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мишкә районында тыуғандар]] [[Категория:17 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:СССР этнографтары]] 2yniix8pl6z1eqv82s06apdtwlhovwf 0 127267 1299357 1239899 2026-06-18T23:24:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299357 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Хөснөтдинова Эльза Камил ҡыҙы''' ([[24 май]] [[1954 йыл]]) — Рәсәй ғалимы-генетик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй мәғариф академияһының мөхбир ағзаһы (2016), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (2012), биология фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2004) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1999) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015). [[РФА Өфө фәнни үҙәге|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге]] Биохимия һәм генетика институтының директоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. Популяция һәм медицина генетикаһы өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының төп белгестәренең береһе<ref>[http://www.hitec.bash.ru/?m=search_kadry_nauk&search_query2=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%B8+%D0%B7%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5&limit=81&fio1=&doljnost1=&zvan1=&stepen1=&grnti1=&interes1=&razdnit1=razdnit1/ Научные кадры Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607105620/http://www.hitec.bash.ru/?m=search_kadry_nauk&search_query2=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%B8+%D0%B7%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5&limit=81&fio1=&doljnost1=&zvan1=&stepen1=&grnti1=&interes1=&razdnit1=razdnit1%2F |date=2020-06-07 }}</ref>. == Биографияһы == Эльза Камил ҡыҙы Хөснөтдинова [[Өфө]] ҡалаһында ауыл мәктәбе директоры, һуңынан билдәле ғалим булып киткән педагогия фәндәре докторы, профессор [[Әхийәров Камил Шәйехмырҙа улы|К. Ш. Әхиәров]] ғаиләһендә тыуа<ref>[http://vatandash.ru/index.php?article=1124 Ватандаш. Ключ в недосягаемый мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706055016/http://vatandash.ru/index.php?article=1124 |date=2015-07-06 }}</ref>. Милләте — [[Башҡорттар|башҡорт]]<ref>[http://www-old.bashedu.ru/node/162 Сайт Башкирского государственного университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150615213931/http://www-old.bashedu.ru/node/162 |date=2015-06-15 }}</ref>. Бер аҙҙан Эльзаның атаһы [[Бөрө]] ҡалаһына Бөрө педагогия институты проректоры итеп күсерелә. Ул шунда урта мәктәпте тамамлай. Эльзаның әсәһе, биология уҡытыусыһы, ҡыҙында үҙ фәненә ҡыҙыҡһыныу уятыуға өлгәшә, шул сәбәпле Эльза [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның биология факультетына уҡырға инә. Генетика менән ҡыҙыҡһынған ҡыҙ Мәскәүгә аспирантураға, ире Әсхәт — Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад институтына уҡырға инә. Ғаиләне аҫрар өсөн (был мәлгә бәләкәй балалары ла була), Әсхәткә урам һепереүсе булып та эшләргә тура килә. Аспирантураны тамамлағас, Мәскәү медик-генетик үҙәгендә ҡалырға тәҡдим алһа ла, Эльза Өфөгә ҡайтырға ҡарар итә. == Фәнни эшмәкәрлеге == [[1981 йыл]]да Эльза Хөснөтдинова Рәсәй фәндәр академияһының Өфө фәни үҙәге Биохимия һәм цитохимия бүлегенә эшкә килә. 13 йылдан бүлектә Волга-Урал төбәге халыҡтарының генофондын, Башҡортостан халҡының нәҫел ауырыуҙапрын һәм күп факторлы патологияларын өйрәнеү буйынса лаборатория асыла. Тикшеренеүҙең яңы йүнәлештәре бик көнүҙәк була. Күп милләттәрҙең барлыҡҡа килеү һәм үҙ-ара тәьҫир итешеү майҙаны булған Волга-Урал төбәге территорияһы бик әҙ тикшерелгән була. Лаборатория хеҙмәткәрҙәре ерле халыҡтың биш быуыны вәкилдәренең ҡанын ала, ДНК-ларын алып өйрәнә. Һөҙөмтәлә донъя гендар бүленеше йышлыҡтарындағы Урал генофондының урынына беренсе тапҡыр молекуляр-генетик тасуирлама бирелә. Төбәктә йәшәгә милләттәрҙең айырмалары һәм уртаҡлыҡтары асыҡлана. Башҡорттарҙың этногенезында [[Фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр]], [[Төрки халыҡтар|төрки]] һәм һинд-иран компоненттары булғанлығы билдәләнә, был этнографтарҙың, антропологтарҙың һәм рхеологтарҙың фараздарын дәлилләй. Башҡорттарҙа шулай уҡ басктарға һәм англо-сакстарға хас булған гендарҙың юғары тупланмаһы табыла. Эльза Камил ҡыҙы Башҡортостан халҡының нәҫел һәм тыумыштан килгән ауырыуҙарының молекуляр тәбиғәтен өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирә. Ғалимдың тикшеренеүҙәренә һәм эшләнмәләренә халыҡ-ара ғилми үҙәктәр иғтибар итә. Мюнхен университетының кешенең молекуляр генетикаһы лабораторияһы менән берлектә тикшеренеүҙәр алып барыу тураһында договр төҙөлә, Эльза Камил ҡыҙы принята в члены Европа генетиктар йәмғиәтенә ағза итеп алына, «Кеше геномы» тигән халыҡ-ара йәмғиәткә индерелә. Әлеге ваҡытта Өфөлә нәҫел һәм күп факторлы ауырыуҙарҙы башланғыс осоронда уҡ асыҡларға мөмкинлек биргән ДНК-диагнозлауҙы тикшереү һәм үҫтереү менән шөғөлләнә. Уның етәкселеге аҫтында медик-генетик консультация биреү ысулдары эшләнгән һәм ҡулланыуға индерелгән. ДНК-диагнозлауҙың йыллыҡ иҡтисади һөҙөмтәлелеге бер ауырыуға яҡынса өс мең доллар самаһы күләм менән баһалана. Ғилми эшмәкәрлеге барышында, бүлек етәксеһе булараҡ та Эльза Хөснөтдиноваға финанслау ҡытлығы, аспирантураға дәғүә итеүселәрҙең йомшаҡ әҙерлеге кеүек проблемалар менән осрашырға тура килә. Э. К. Хөснөтдинова 84 фән кандидаты һәм 8 фән докторы әҙерләгән. Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Фән һәм мәғариф буйынса советтың ағзаһы. == Ғилми хеҙмәттәре == Ғилми эшмәкәрлек барышында 750 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 15 монография баҫылған, 10 патент алынған. Шуларҙың 470-е үҙәк матбуғатта, 234-е сит илдәрҙең матбуғатында нәшер ителгән. Ғилми эшмәкәрлек менән рәттән юғары уҡыу йорттарында — Башҡорт дәүләт университетында, [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия университетында]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡортостан медицина университетында —]] педагогик эш алып бара<ref>[http://www.anrb.ru/blog/alias/husnutdinova Академия наук Республики Башкортостан]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999) * Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015) == Ғаиләһе == Ире Хөснөтдинов Әсхәт Әхмәтйән улы, авиация институтын тамамлаған, иҡтисад фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһының Милли банкы]]нда эшләй. Улдары бар, өлкәне — Радмир. Үҙенең интервьюларында Эльза Камил ҡыҙы иренең һәр яҡлап булышлыҡ иткәненә рәхмәтле булыуын белдерә һәм яҙмыш уға һәйбәт ғаилә бүләк иткәне тураһында әйтә. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Эльза Камил ҡыҙының хыялы бар — Өфөлә йөклөлөк барышында яралғының сәләмәтлеген диагнозлау үҙәге асыу. * Эльзаның игеҙәк ҡыҙ ҡәрҙәше бар. * Мәктәп һәм студент йылдарында Эльза спорт менән мауыға — ҡыҫҡа дистанцияларға шәп йүгерә, саңғы ярыштарында призлы урындар ала. * Республикала ҡатнаш никахтарға тәнҡитле ҡараш урын алыуға ҡарамаҫтан, профессор Хөснөтдинова ыңғай ҡарай, сөнки ҡатнаш никахтарҙа мутациялар йышлығының тап килешеү ихтималлығы күпкә әҙ тип иҫәпләй. * Эльза Хөснөтдинова С. Ю. Вертьяновтың биология буйынса 10—11 кластар өсөн православие дәреслегенә (Изге Троица Сергий Лавраһы нәшриәте) ыңғай һығымта биргән тигән хәбәр сыға<ref>http://www.vertyanov.ru/reviews/husnutdinova.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610195419/http://www.vertyanov.ru/reviews/husnutdinova.pdf |date=2015-06-10 }}</ref>. Ләкин ул үҙе был мәғлүмәтте кире ҡаға<ref>[http://www.kp.ru/daily/26049.4/2961617/ Учебник по биологии без Дарвина? Ну, с Богом! // KP.RU<]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/16210-kh-sn-tdinova-elza-kamil-y-y}}{{V|21|05|2019}} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй генетиктары]] [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] gic6l1hixx62ws1xqi1lymwvwi5x05z 0 128732 1299368 1217226 2026-06-19T01:21:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299368 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чжоу Сюань'''({{Ҡытайса|周璇}}, {{lang-en|Zhou Xuan, Chow Hsuan}}; [[1 август]] [[1918 йыл]] — [[22 сентябрь]] [[1957 йыл]]) — полуляр [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҡытай]] йырсыһы һәм актёры. 1940 йылдарҙа «ете иң бөйөк йырсыларҙың береһе»<ref name="Baidu">Baidu. «[http://bk.baidu.com/view/310270.htm Baidu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312180015/http://bk.baidu.com/view/310270.htm |date=2007-03-12 }}.» ''Bai Guang.'' Retrieved on 2007-04-28.</ref> , бәлки, иң танылғанылыр ҙа, сөнки ул бер үк ваҡытта киноға ла төшөргә өлгөрә. Үҙ карьераһында ул 200-ҙән ашыу йыр яҙҙыра, 40-тан ашыу фильмда төшә<ref name="emilie">{{Cite book|author=Emilie Yueh-yu Yeh|chapter=Chapter 12 - China|title=The International Film Musical (Traditions in World Cinema)|url=https://books.google.co.uk/books?id=gZJvAAAAQBAJ&pg=PT172&f=false#v=onepage&q&f=false|isbn=978-0748634767}}</ref>. == Балалыҡ йылдары == Су Пу (тыуғанда бирелгән исеме Чжоу Сюань) бәләкәй генә сағында уҡ ата-әсәһенән айырылған була һәм икенсе ғаиләлә тәрбиәләнә. Ғүмер буйы ул туғандарын эҙләй, әммә уның килеп сығышы тик үҙе үлгәндән һуң ғына асыҡлана<ref>{{Cite web|title=周璇身世越发离奇 原名苏璞竟是苏轼后人|url=http://www.epochtimes.com/gb/4/4/8/n504512.htm}}</ref>. Тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, уның туғандарының береһе, опиум ҡулланыуға әүәҫләнеп ала һәм 3 йәшлек Пуҙы икенсе бер ҡалаға алып барып, Ван ғаиләһенә һата. Был ғаиләлә ҡыҙға Ван Сяохун тип яңы исем бирәләр. Артабан уны Чжоу ғаиләһе ҡыҙлыҡҡа ала, һәм улар ҡыҙҙың исемен Чжоу Сяохун тип үҙгәртәләр<ref name="cri-1">{{Cite web|title="Golden Voice" Zhou Xuan|url=http://english.cri.cn/636/2004-3-31/60@100790.htm|publisher=China Radio International|date=2004-3-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303181414/http://english.cri.cn/636/2004-3-31/60@100790.htm |date=2016-03-03 }}</ref>. 13 йәшендә ул Чжоу Сюань тигән ижади псевдоним ала («сюань» ({{Ҡытайса|璇}}) буйынса, «аҫыл нефрит» тигәнде аңлата). == Карьераһы == 1932 йылдарҙа Чжоу Сюань ''Bright Moonlight Song and Dance'' труппаһы составында сәхнәлә сығыш яһай башлай. Ун дүрт йәшендә [[Шанхай]] йырсылар конкурсында ике тапҡыр призлы урынға лайыҡ була, һәм уны юғары ноталарҙы еңел алғаны өсөн «Алтын тауыш» ({{Ҡытайса|金嗓子}}) тип йөрөтәләр. 1935 йылда Чжоу кинола төшә башлай һәм граммофон дәүеренең иң танылған һәм ҙур һорау менән ҡулланған артистарҙың береһенә әйләнә, үҙ фильмдарынан иң популяр йырҙар башҡарып, вафатына тиклем ул ошо юғары исемдәрҙе һаҡлап ҡала. 1937 йылда ул режиссёр Юань Мучжиҙың «Урам фәрештәһе» фильмында төп ролде башҡарып, барыһы тарафынан да ҡабул ителгән кино йондоҙо булып китә. 1946—1950 йылдарҙа Чжоу Сюань йыш ҡына [[Гонконг]]та була, ул « Бар булмышты алыр мөхәббәт» ({{Ҡытайса|長相思}}), 花外流鶯, 清宮秘史, «Йәйғор йыры»({{Ҡытайса|彩虹曲}}) фильмдарын төшөрөүҙә ҡатнаша. Тамашасылар хөкүменә 1949 йылда «Шанхай төндәре» ({{Ҡытайса|夜上海}}) фильмын тапшырып, Чжоу Шанхай ҡайта. Шунан һуңғы бер нисә көндә ул нервы өйәнәге сире менән йыш ҡына яфанғанлыҡтан, психиатрик клиникала дауалауаланып ала. Чжоуҙың тормошо ярайһы уҡ ҡатмарлы була: ғаилә тормошо ла яйға һалынмай, никахһыҙ бала таба, бер нисә тапҡыр үҙ-үҙенә ҡул һалыуға ла барып етә. 43 фильмда төшһә лә, Чжоу Сюань үҙенең иң яратҡан фильмы тип «Урам фәрештәһе» фильмын һанай. Был кинокартинала Чжоу Сюань ике йыр башҡара: ''Four Seasons Тусовка'' ({{Ҡытайса|四季歌}}) һәм ''The Wandering Songstress'' — улар ҙур популярлыҡ яулай. == Үлеме == Чжоу Сюань 39 йәшендә Шанхай психиатрия дауаханаһында вафат була<ref>{{Китап|автор=Atkins, Taylor.|заглавие=Jazz Planet|издательство=University Press of Mississippi|год=2003|isbn=1-57806-609-3}}</ref>. Сираттағы нервы өйәнәгенән һуң барлыҡҡа килгән энцефалит уның үлеменең сәбәбе булыуы ихтимал. Чжоу Сюандың ике улы бар: Чжоу Вэнь<ref>[http://hsb.huash.com/gb/newsdzb/2004-07/10/content_1123865.htm 周璇两儿子爆出几十年恩怨纠葛(图)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040712040552/http://hsb.huash.com/gb/newsdzb/2004-07/10/content_1123865.htm |date=2004-07-12 }}</ref> һәм Чжоу Вэй — улар икеһе ике атанан. Чжоу Вэнь биографияһына ярашлы, уның ҡустыһы Тан Диҙың ({{Ҡытайса|唐棣}}) улы, ә Вэнь үҙенең атаһы билдәһеҙ, тип иҫәпләй. Чжоу Вэй әлеге көндә [[Торонто]]ла йәшәй, ваҡыты-ваҡыты менән метрола сығыш яһай һәм төрлө музыкаль проекттарҙа ҡатнаша. Ул флейтасы булараҡ билдәле<ref>[http://news.xinhuanet.com/overseas/2006-04/03/content_4378294.htm 越洋连线专访周璇次子周伟：真实的周璇 (图)]</ref><ref>[http://news.liao1.com/newspages/200612/138945.html «地铁王子»---周璇之子在加拿大] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226053023/http://news.liao1.com/newspages/200612/138945.html |date=2012-02-26 }}</ref>. Уның ике ҡыҙы бар, икеһе лә музыка менән шөғөлләнә. Өлкән ҡыҙы, Чжоу Сяосюань, — классик пианист, Конкордий университетында белем алған, [[Пекин]]да йәшәй. == Мәҙәни мираҫы == Чжоу Сюань башҡарыуындағы йырҙар элекке ҡытай йырҙары йыйынтығының мотлаҡ өлөшө булып тора. Чжоу Сюань тураһында уның улдары тарафынан ике биографик материал баҫтырып сығарыла: Чжоу Вэй ҡатыны Чан Цзин ({{Ҡытайса|常晶}}) менән берлектә сығарған — «Минең әсәйем Чжоу Сюань» ({{Ҡытайса|我的媽媽周璇}}); «Чжоу Сюань көндәлеге» тигән икенсе китапты Чжоу Вэнь яҙған. === Биография буйынса бәхәс === Чжоу Вэнь әсәһе биографияһының үҙ версияһын баҫтырып сығарғас, Чжоу Вэй уны көндәлектәрҙе һәм документтарҙың күсермәһен, Чжоу Сюандың образын боҙоп күрһәтеү өсөн тотонған тип, ялғанлауҙа ғәйепләй. Шулай уҡ Чжоу Вэндең бала саҡтан уҡ Чжоу Вэйҙы күрә алмауы асыҡлана. Вэнь тыуғас та уҡ икенсе ғаилә тарафынан уллыҡҡа алына һәм насар йоғонтоға бирелә. Бының һөҙөмтәһендә, Вэй Чжоу Сюандың рәсми вариҫына эйә була, ә Вэй бер нәмәһеҙ тороп ҡала<ref>{{Cite web|title=周璇两子为何结怨半生 几十年恩怨纠葛后的秘密|url=http://star.netandtv.com/newspage/htm2004-7/200479145222671450.shtml|author=Zhuo Wei|publisher=netandtv.com|date=2004-07-09}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20050525021033/http://star.netandtv.com/newspage/htm2004-7/200479145222671450.shtml |date=2005-05-25 }}</ref>. === Телевидение === 1989 йылда TVB-ла ''Bird Тусовка телесериалы сығы'', ул Чжоу Сюань һәм уның һөйгәне тураһында һөйләй. Ролдәрҙе Надя Чан һәм Леон Лай башҡара. Сериалда Чжоу Сюань йырҙары кантон диалектына тәржемә ителә һәм улар Чан башҡарыуында яңғырай. Телевидениелағы дуэт башҡарышын Лай йырлай, ләкин яҙмала Дерик Ван Чандың партнер була. Чжоу Сюандың Чжоу Вэй яҙған биографияһы ҡытай телендәге «Чжоу Сюань» сериалында экранлаштырыла, унда төп ролде Сесилия Чэунсюань башҡара. Чжоу Вэй сериал сығарыусыларҙы китаптың интерпретацияһын дөрөҫ бирмәүҙә һәм ғаиләһенә зыян килтереүҙә ғәйепләй<ref>{{Cite web|title=张柏芝版"周璇"面目全非 周家后人三大不满|url=http://news.xinhuanet.com/ent/2006-03/28/content_4355591.htm|author=张淳|publisher=Xinhua News|date=2006-03-28}}</ref>. == Фильмографияһы == Халыҡ-ара исемдәре һатыуға сыҡҡан фильмдары өсөн генә килтерелде; һатыуға сыҡмағандарына ҡаралған урын буш ҡалдырыла. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Год ! Русса исеме ! Ҡытайса исеме ! Халыҡ-ара исеме ! Ролдәре |- |rowspan="4"|{{год в кино|1935}}|| ||花烛之夜|| || 婢女宝玲 |- |||风云儿女|| || |- |||美人恩|| A Beauty’s Kindness || |- |||狂欢之夜|| || |- |rowspan="3"|{{год в кино|1936}}|| ||化身姑娘|| A Girl Incarnate || |- | ||百宝图|| 100 Precious Pictures || |- | ||喜临门|| || |- |rowspan="4"|{{год в кино|1937}}|| ||女财神|| Goddess of Wealth || |- |||满园春色|| Spring is Everywhere || |- |||三星伴月|| Three Stars Beside the Moon || |- | Ангел с улицы||马路天使|| [[:en:Street Angel (1937 film)|Street Angel]] || Сяо Хун |- |rowspan="5"|{{год в кино|1939}}|| ||新地狱|| A New Hell || |- | ||孟姜女|| Meng Jiangnü || |- | ||李三娘|| Li Sanniang || |- | ||七重天|| Seven Important Days || |- | ||董小宛|| Dong Xiaowan || |- |rowspan="5"|{{год в кино|1940}}||||孟丽君|| Meng Lijun || |- | ||苏三艳史|| The Amorous History of Su San || |- | ||西厢记|| Tale of the West Chamber || |- | ||黑天堂|| Dark Heaven || |- | ||三笑|| Three Smiles || Цю Сян |- |rowspan="6"|{{год в кино|1941}}|| ||梦断关山|| Broken Dreams on Mount Guan || |- | ||解语花|| The Communicators || |- |||天涯歌女|| Songstress at the End of the Earth || |- |||夜深沉|| Darkest Night || Юэ Жун |- |||梅妃|| Concubine Mei || |- |||恼人春色|| Annoying Spring Scenery || |- ||{{год в кино|1943}}|| Дочь рыбака ||渔家女||Daughter of the Fisherman || |- |rowspan="2"|{{год в кино|1944}}|| Сон в красном тереме||红楼梦||[[:en:Dream of the Red Chamber (1944 film)|Dream of the Red Chamber]] || |- |||鸾凤和鸣|| Happy Marriage || |- ||{{год в кино|1945}}|| ||凤凰于飞|| Cry of the Birds || |- ||{{год в кино|1946}}|| ||各有千秋|| We Each Have Our Strong Points || |- |rowspan="3"|{{год в кино|1947}}|| ||长相思||An All-Consuming Love || |- | Ночлежка ||夜店|| [[:en:Night Inn|Night Inn]] || |- | ||忆江南|| || |- |rowspan="3"|{{год в кино|1948}}|| ||歌女之歌||Song of Songstress || |- | Печали Запретного города ||清宫秘史|| Sorrows of Forbidden City || Чжэньни |- | ||花外流莺|| Orioles Banished from the Flowers || |- ||{{год в кино|1949}}|| ||莫负青春||Waste Not Our Youth || |- ||{{год в кино|1950}}|| ||花街|| || |- |rowspan="2"|{{год в кино|1953}}|| ||银海千秋|| || |- | ||彩虹曲|| || |} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1 августа тыуғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1957 йылда вафат булғандар]] g2q66hece7usrrwzmrysknsql3l0e90 0 129951 1299342 1240576 2026-06-18T15:55:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299342 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Listen|Имя_файла=Vyacheslav Fetisov voice.oga|Название=В.А. Фетисов тауышының яҙмаһы|Описание=«[[Эхо Москвы]]» радилһына биргән интервью<br>19 апрель 2007}} '''Фетисов Вячеслав Александрович''' ([[20 апрель]] [[1958 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Шайбалы хоккей|хоккейсыһы]], дәүләт эшмәкәре, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1978), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры (2002), Рәсәй Федерацияһының 1 класлы ғәмәли дәүләт советнигы (2003). Спорт карьераһының ҙур өлөшөндә, 1976 йылдан 1998 йылға тиклем, [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]], «Нью-Джерси Девилз» һәм «Детройт Ред Уингз» клабтарында һаҡсы позицияһында уйнай. Ике тапҡыр олимпия чемпионы, ете тапҡыр донъя чемпионы, ике тапҡыр Стэнли Кубогына лайыҡ була. Халыҡ-ара хоккей федерацияһының йөҙ йыллыҡтың шартлы йыйылма командаһының 6 ағзаһы иҫәбенә инә. «Өсәүлеләрҙең алтын клубы» ағзаһы. == Биографияһы == Вячеслав Александрович Фетисов 1958 йылдың 20 апрелендә [[Мәскәү]]ҙә, баш ҡала составына яңы индерелгән Дегунино районында тыуа. Коровино шоссеһындағы 4-се йорттоң ихата командаһында хоккей уйнай башлай. Коровино шоссеһындағы 19-сы ЖЭК-тың ихата командаһы менән «Алтын шайба» ҡала турниры финалына үтә. 12 йәшендә [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]-ға тренер Юрий Александрович Чабаринға эләгә. 18 йәшендә ЦСКА-ның үҫмерҙәр командаһы составында хоккей турнирында ҡатнаша. 1973—1989 — ЦСКА-ла, [[майор]] званиеһына тиклем үрләй (1988 йылда ҡыҫҡа ваҡытлы өҙөклөк менән СССР йыйылма командаһының да капитаны була), 1994 — "Спартак"та (М). 1980-се йылдарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР йыйылма командаһы]]нда һәм ЦСКА клубында Ларионовтың легендар бишәүе составында [[Макаров Сергей Михайлович|Сергей Макаров]], Игорь Ларионов, Владимир Крутов һәм Алексей Касатонов менән бергә һаҡсы позицияһында уйнай. 1980-се йылдарҙа бағыусыларҙың тиҫтәләрсә мең долларлыҡ премияларына лайыҡ була, 1988 йылда S-класлы Mercedes-Benz-та йөрөй, шунан яңы Volvo-лы була.<ref name="itogi">http://www.itogi.ru/russia/2013/43/195171.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103081033/http://www.itogi.ru/russia/2013/43/195171.html |date=2013-11-03 }}</ref> СССР һәм Рәсәй чемпионаттарында: 480 матч, 153 гол. Ленинград хәрби физик культура институтын тамамлай. 1989—1994 йылдарҙа — «Нью-Джерси Дэвилз», 1994—1998 йылдарҙа — «Детройт Ред Уингз» составында. НХЛ чемпионаттарында: 546 матч, 36 гол, 192 тапшырыу. Стэнли Кубогы турнирҙарында: 116 матч, 2 гол, 26 тапшырыу. Туғыҙ йылда кәм тигәндә 10 миллион доллар эш хаҡы ала, 1990-сы йылдар башында Мәскәүҙә торлаҡ һатып алыу менән мәшғүл була, сит ил мебеле, компьютерҙар, тәмәке, «Буш боттары» һ.б. сауҙаһы менән шөғөлләнә. 1994 йылда Гелани Товбулатов һәм Василий Клоков менән хоккей буйынса «Спартак» Кубогына ярыш ойоштора. Стэнли Кубогына тәүге еңеүенән һуң 1997 йылдың 13 июнендә Фетисов командалашы Владимир Константинов һәм массажсы Сергей Мнацаканов менән клуб кисәһенә китеп барғанда прокатҡа алынған автомобилдә етди юл һәләкәтенә осрай. Константинов менән Мнацаканов зәғифләнеп ҡала, ә Фетисов еңелсә генә зыян күрә һәм тиҙ арала һауығып дауахананан сыға. 1998—2000 йылдарҙа — "Нью-Джерси Дэвилз"тың баш тренеры ярҙамсыһы, уның менән 2000 йылда Стэнли Кубогын яулай. 2000 йылдың 25 авгусында Мәскәүҙә Вячеслав Фетисовтың хушлашыу матчы була: унда Макаров, Ларионов, Крутов, Каменский, Быков, Буре, Мартин Бродо, Яри Курри, Скотт Стивенс, Ларри Робинсон һәм Геннадий Цыганков ҡатнаша. Рәсәй йондоҙҙары — Донъя йыйылма командаһы-2000 — 7:6 (2:1, 2:2, 3:3). 2002 йылда — Солт-Лэйк-Ситиҙағы Олимпия уйындарында шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының баш тренеры һәм генераль менеджеры. Фетисов етәкселегендә Рәсәй йыйылма командаһы бронза миҙал яулай. [[2002 йыл]]дан «„Спорт Рәсәйе“ Бөтә Рәсәй ирекле йәмғиәте» йәмәғәт ойошмаһының Юғары советы рәйесе<ref>[http://federalbook.ru/files/SPORT/soderganie/Tom%202/Fetisov-Rodnina.pdf информационно-аналитический сборник Федеральный Справочник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105162931/http://federalbook.ru/files/SPORT/soderganie/Tom%202/Fetisov-Rodnina.pdf |date=2013-11-05 }}</ref>. Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡтың (ВАДА) ойоштороусылар советы ағзаһы<ref>[http://www.wada-ama.org/en/dynamic.ch2?pageCategory.id=290 World Anti-Doping Agency. Executive Committee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016223229/http://www.wada-ama.org/en/dynamic.ch2?pageCategory.id=290 |date=2008-10-16 }}</ref>. 2007 йылдың 1 февралендә [[ЮНЕСКО]]-ның Спортта допинг менән көрәш тураһындағы халыҡ-ара конвенцияһын яҡлаған илдәрҙең конференцияһы рәйесе була. 2008 йылдың 21 октябренән<ref>[http://www.pravda.ru/news/sport/22-10-2008/288673-fetisov-0 Фетисов получил новое назначение]</ref> 2012 йылдың 21 ғинуарына тиклем<ref name="RIA">{{Cite web|title=Фетисов, уйдя из хоккея, решил сосредоточиться на политике|url=http://www.ria.ru/hockey/20120126/549234405.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ybGpE7a|archivedate=2012-05-27|publisher=РИА Новости.|date=26.01.2012|accessdate=2012-04-12}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Андрей Ванденко|заглавие=Не ради славы|ссылка=http://www.itogi.ru/exclusive/2012/12/175991.html|издание=Итоги|тип=Журнал|место=М.|издательство=Семь Дней|год=2012|выпуск=№12 / 823}}</ref> — [[Континенталь хоккей лигаһы]]ның Директорҙар советы рәйесе. 2009 йылдың 29 апреленән<ref name="autogenerated1">[http://www.lenta.ru/news2/2009/05/14/cska/ Вячеслав Фетисов назначен президентом Хоккейного клуба ЦСКА]</ref> 2012 йылдың 21 ғинуарына тиклем — ЦСКА хоккей клубы президенты. 2009 йылдың 11 декабрендә ЦСКА клубына, лигаға, ғөмүмән, хоккейға иғтибар йәлеп итеү маҡсатында ЦСКА өсөн бер рәсми йорт матчын уйнай<ref>[http://www.championat.ru/hockey/news-370569.html Фетисов согласился сыграть за ЦСКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213114528/http://www.championat.ru/hockey/news-370569.html |date=2009-12-13 }}. Чемпионат.ру 10 декабря 2009</ref><ref>[http://hockey.sport-express.ru/reviews/2962 Спорт-Экспресс. День Славы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 12 декабря Вячеслав Фетисов</ref>. 2009 йылдан Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй Иҡтисад университетының спорт индустрияһы менеджменты кафедраһы мөдире<ref>[http://www.rea.ru/Main.aspx?page=Kafedra_Menedzhmenta_sportivnojj_industrii РЭА. Кафедра менеджмента спортивной индустрии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110704003019/http://rea.ru/Main.aspx?page=Kafedra_Menedzhmenta_sportivnojj_industrii |date=2011-07-04 }}</ref>. 2012 йылдың 5 апреленән — Рәсәй һәүәҫкәр хоккей лигаһы идараһы рәйесе<ref>{{Cite web|title=Вячеслав Фетисов возглавил правление РЛХЛ|url=http://rlhl.org/news/251|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ybLEyuH|archivedate=2012-05-27|author=Александр Шапиро|publisher=пресс-служба РЛХЛ|date=05.04.12|accessdate=2012-04-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202101656/http://rlhl.org/news/251 |date=2013-02-02 }}</ref>. 2016 йылдың июненән «Звезда» телеканалында «Фетисов» программаһын алып бара<ref>{{Cite web|title=Фетисов: "Звали на "Матч ТВ". В последний момент передумали. И понимаю почему"|url=http://sobesednik.ru/sport/20160613-fetisov-zvali-na-match-tv-v-posledniy-moment-peredumali-i|publisher=[[Собеседник]]|date=2016-06-13}}</ref>. == Спорт ҡаҙаныштары == Донъя хоккейының бөтә юғары титулдарына эйә: * [[Олимпия уйындары]] чемпионы (1984, 1988), Олимпия уйындарының көмөш призеры (1980) * Донъя чемпионы (1978, 1981, 1982, 1983, 1986, 1989, 1990); көмөш призёр (1987); бронза призёр (1977, 1985, 1991). Ҡышҡы Олимпия уйындарында һәм донъя чемпионаттарында — 123 матч, 48 гол * туғыҙ тапҡыр Европа чемпионы (1978, 1981, 1982, 1983, 1985, 1986, 1987, 1989, 1991) * СССР-ҙың күп тапҡырҙар чемпионы (1975, 1977—1989). СССР чемпионатының көмөш призеры (1976) * СССР Кубогын яулаусы (1977, 1979, 1988) * Күп тапҡыр Европа чемпиондары кубогын яулаусы. ЕК — 26 шайба. Европа чемпиондары кубогы уйындарында һаҡсылар араһында индерелгән шайбалар һаны буйынса рекордсы * Милли хоккей лигаһының (НХЛ) даими чемпионаттары еңеүсеһе һәм Стэнли Кубогын яулаусы (1997, 1998), финалға сығыусы (1995). * Канада Кубогын яулаусы (1981), финалға сығыусы (1987). Донъя кубогында ҡатнашыусы (1996), был турнирҙа Рәсәй йыйлыма командаһы капитаны (4 матч). Канада Кубогы турнирҙарында — 16 матч, 3 гол * Олимпия ордены (2000) * Халыҡ-ара шайбалы хоккей федерацияһының Дан залына индерелгән (2005) * НХЛ-дың Хоккей даны залына индерелгән * [[Халыҡ-ара хоккей федерацияһы|Халыҡ-ара шайбалы хоккей федерацияһының]] «Centennial All-Star Team» йөҙ йыллыҡтың шартлы йыйылма командаһы состаына индерелгән * 1997 йылдың 7 июненән Өсәүлеләрҙең алтын клубы ағзаһы * 2008 йылдың 19 апрелендә ЦСКА-ның Дан аллеяһында Вячеслав Фетисов бюсы асыла. == Статистика == === Клуб карьераһы === {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="0" style="text-align: center; width: 50em; margin-bottom: 10px;" class="" ! colspan="6" | Даими миҙгел ! colspan="5" | Плей-офф |- bgcolor="#e0e0e0" ! Миҙгел ! Команда ! Лига ! И ! Г ! П ! О ! Штр !+\- ! И ! Г ! П ! О ! Штр |- |1974-75 |[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] |ЧСР |1 |0 |0 |0 |0 |- bgcolor="#f0f0f0" |1975-76 |Юн. ЦСКА |{{abbr|ЧСЮ|Чемпионат СССР по хоккею с шайбой среди юношей|0}} |- |1976-77 |ЦСКА |ЧСР |27 |3 |4 |7 |14 |- bgcolor="#f0f0f0" |1977-78 |ЦСКА |ЧСР |35 |9 |18 |27 |46 |- |1978-79 |ЦСКА |ЧСР |29 |10 |19 |29 |40 |- bgcolor="#f0f0f0" |1979-80 |ЦСКА |ЧСР |37 |10 |14 |24 |46 |- |1979-80 |ЦСКА |СС |4 |0 |1 |1 |0 |- bgcolor="#f0f0f0" |1980-81 |ЦСКА |ЧСР |48 |13 |16 |29 |44 |- |1981-82 |ЦСКА |ЧСР |46 |15 |26 |41 |20 |- bgcolor="#f0f0f0" |1982-83 |ЦСКА |ЧСР |43 |6 |17 |23 |46 |- |1983-84 |ЦСКА |ЧСР |44 |19 |30 |49 |38 |- bgcolor="#f0f0f0" |1984-85 |ЦСКА |ЧСР |20 |13 |12 |25 |6 |- |1985-86 |ЦСКА |ЧСР |40 |15 |19 |34 |12 |- bgcolor="#f0f0f0" |1985-86 |ЦСКА |СС |6 |3 |3 |6 |6 |- bgcolor="#f0f0f0" |1986-87 |ЦСКА |ЧСР |39 |13 |20 |33 |18 |- |1987-88 |ЦСКА |ЧСР |46 |18 |17 |35 |26 |- bgcolor="#f0f0f0" |1988-89 |ЦСКА |ЧСР |23 |9 |9 |18 |18 |- |1988-89 |ЦСКА |СС |7 |2 |3 |5 |7 |- bgcolor="#f0f0f0" |1989-90 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |72 |8 |34 |42 |52 |9 |6 |0 |2 |2 |10 |- |1990-91 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |67 |3 |16 |19 |62 |5 |7 |0 |0 |0 |17 |- bgcolor="#f0f0f0" |1990-91 |Ютика Девилз |АХЛ |1 |1 |1 |2 |0 |- |1991-92 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |70 |3 |23 |26 |108 |11 |6 |0 |3 |3 |8 |- bgcolor="#f0f0f0" |1992-93 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |76 |4 |23 |27 |158 |7 |5 |0 |2 |2 |4 |- |1993-94 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |52 |1 |14 |15 |30 |14 |14 |1 |0 |1 |8 |- bgcolor="#f0f0f0" |1994-95 |Спартак (Мәскәү) |МХЛ |1 |0 |1 |1 |4 |- |1994-95 |Нью-Джерси Девилз |НХЛ |4 |0 |1 |1 |0 |−2 |- bgcolor="#f0f0f0" |1994-95 |Детройт Ред Уингз |НХЛ |14 |3 |11 |14 |2 |3 |18 |0 |8 |8 |14 |- |1995-96 |Детройт Ред Уингз |НХЛ |69 |7 |35 |42 |96 |37 |19 |1 |4 |5 |34 |- bgcolor="#f0f0f0" |1996-97 |Детройт Ред Уингз |НХЛ |64 |5 |23 |28 |76 |26 |20 |0 |4 |4 |42 |- |1997-98 |Детройт Ред Уингз |НХЛ |58 |2 |12 |14 |72 |4 |21 |0 |3 |3 |10 |- bgcolor="#f0f0f0" |2009-10 |[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] |КХЛ |1 |0 |0 |0 |0 |−1 |- ! colspan="3" | Бөтәһе СССР һәм Рәсәй чемпионаттарында !480 !153 !222 !375 !378 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | Бөтәһе НХЛ-да !546 !36 !192 !228 !656 !116 !116 !2 !26 !28 !147 |} === Халыҡ-ара ярыштар === {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="0" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" width="40%" class="" ! Йыл ! Йыйылма команда ! Турнир ! Урын ! И ! Г ! П ! О ! Штр |- |1975 |СССР йыйылмаһы |{{abbr|ЧЕЮ|Чемпионат Европы по хоккею с шайбой среди юниорских команд|0}} |5 |1 |0 |1 |0 |- bgcolor="#f0f0f0" |1975 |СССР йәштәр йыйылмаһы |ЧММ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |4 |0 |0 |0 |11 |- |1976 |СССР йыйылмаһы |{{abbr|ЧЕЮ|Чемпионат Европы по хоккею с шайбой среди юниорских команд|0}} |4 |4 |0 |2 |0 |- bgcolor="#f0f0f0" |1977 |СССР йыйылмаһы |ЧММ |7 |3 |2 |5 |4 |- |1977 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]] |5 |3 |3 |6 |2 |- bgcolor="#f0f0f0" |1978 |СССР йыйылмаһы |ЧММ |7 |3 |5 |8 |6 |- |1978 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |10 |4 |6 |10 |11 |- bgcolor="#f0f0f0" |1980 |СССР йыйылмаһы |[[Ҡышҡы Олимпия уйындары|ОИ]] |[[Файл:Silver_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Көмөш]] |7 |5 |4 |9 |10 |- |1981 |Сборная СССР |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |8 |1 |4 |5 |6 |- bgcolor="#f0f0f0" |1981 |СССР йыйылмаһы |КК |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |7 |1 |7 |8 |10 |- |1982 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |10 |4 |3 |7 |6 |- bgcolor="#f0f0f0" |1982-83 |СССР йыйылмаһы |СС |6 |1 |4 |5 |10 |- |1983 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |10 |3 |7 |10 |8 |- bgcolor="#f0f0f0" |1984 |СССР йыйылмаһы |ОИ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |7 |3 |8 |11 |8 |- |1985 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]] |10 |6 |7 |13 |15 |- bgcolor="#f0f0f0" |1986 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |10 |6 |9 |15 |10 |- |1987 |СССР йыйылмаһы |СС |2 |0 |1 |1 |2 |- bgcolor="#f0f0f0" |1987 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Silver_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Көмөш]] |10 |2 |8 |10 |2 |- |1987 |СССР йыйылмаһы |КК |[[Файл:Silver_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Көмөш]] |9 |2 |5 |7 |9 |- bgcolor="#f0f0f0" |1988 |СССР йыйылмаһы |ОИ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |8 |4 |9 |13 |6 |- |1989 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |10 |2 |4 |6 |17 |- bgcolor="#f0f0f0" |1990 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Gold_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Алтын]] |8 |2 |8 |10 |8 |- |1991 |СССР йыйылмаһы |ЧМ |[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]] |10 |3 |1 |4 |4 |- bgcolor="#f0f0f0" |1996 |Рәсәй йыйылмаһы |КМ |[[Файл:Bronze_medal_with_cup.svg|16x16пкс|Бронза]] |4 |0 |2 |2 |12 |- |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" | Бөтәһе Канада Кубогы турнирҙарында !16 !3 !12 !15 !19 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" |Бөтәһе Ҡышҡы олимпия уйындарында һәм донъя чемпионаттарында !129 !48 !81 !129 !113 |- |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" |Бөтәһе карьераһында !1216 !255 !529 !784 !1224 |} == Мафия менән бәйләнеше тураһында == 1993 йылда Америка һәм Канада матбуғатында Рәсәй енәйәтсел төркөмдәренең, НХЛ-да уйнаған элекке СССР уйынсыларының илдә ҡалған яҡындарына һәм ғаилә ағзаларына янап, уларҙан аҡса таптырыуҙары тураһында яҙыла. Вячеслав Фетисовтың агенты уның бындай эштәрҙә ҡатнашыуын инҡар итә, ләкин күп уйынсыларҙың ошондай хәлдәргә тарыуын таный; хоккейсы үҙе иһә НХЛ-да уйнаған Рәсәй хоккейсыларының мафия менән проблемалары булмауы тураһында белдерә<ref>{{Cite news|title=HOCKEY; Russian Crime Groups Harassing Expatriates|author=Joe Lapointe|url=https://www.nytimes.com/1993/12/24/sports/hockey-russian-crime-groups-harassing-expatriates.html|work=[[The New York Times]]|id=0362-4331|date=1993-12-24|accessdate=2015-09-29}}</ref>. [[Федераль тикшереүҙәр бюроһы|ФБР]] отчётына ярашлы (ә Америка журналисы Роберт Фридман нәҡ уға һылтана), 1993 йылда Фетисов Мәскәүҙәге төрлө предприятиеларға аҡса һала һәм «ҡыйығы» булған Отари Квантришвилиға түләп тора. Квантришвили вафат булғас, Вячеслав Иваньков (Япончик) хоккейсының «яҡын {{comment|уртаҡсыһына|партнёр}}» әйләнә<ref>{{Китап|автор=Robert I. Friedman|заглавие=Red Mafiya: How the Russian Mob Has Invaded America|издательство=Little, Brown and Company|год=2000|pages=181|allpages=296|isbn=978-0316294744}}</ref>. Фетисов исеменә Нью-Йоркта «Slavic, Incorporated» фирмаһы теркәлгән була, ул, ФБР мәғлүмәттәренә ярашлы, Иваньков тарафынан аҡса йыуыу һәм Рәсәйҙә эш визалары һатыу өсөн файҙаланыла<ref>{{Cite news|title=A RUSSIAN GOODFELLA? HE'D ICE AGENTS: FBI|author=Molly Gordy|url=http://www.nydailynews.com/archives/news/russian-goodfella-ice-agents-fbi-article-1.715018|work=[[New York Daily News]]|date=1996-03-10|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002090747/http://www.nydailynews.com/archives/news/russian-goodfella-ice-agents-fbi-article-1.715018 |date=2015-10-02 }}</ref>.<ref>{{Cite web|title=Tapes & Transcripts {{!}} Mafia Power Play|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/hockey/etc/script.html|lang=en|work=Frontline|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|date=1999-10-12|accessdate=2015-09-29}}(инг.)<span id="cxmwBHA" tabindex="0">.</span>&#x20;''Frontline''<span id="cxmwBHA" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwBHA" tabindex="0"> </span>[[Public Broadcasting Service|PBS]]&#x20;<span id="cxmwBHA" tabindex="0">(1999-10-12).</span>&#x20;<small id="cxmwBHA" tabindex="0">29 сентябрь 2015 тикшерелгән.</small></ref> Фетисовтың үҙенең һүҙҙәренә ҡарағанда, ул бер ҡасан да эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнмәгән һәм енәйәтсел эшмәкәрлеккә йәлеп ителмәгән, ә компанияны үҙенең Виктор исемле эмигрант дуҫы менән асҡан<ref>{{Cite web|title=Interviews - Vyacheslav Fetisov {{!}} Mafia Power Play {{!}} FRONTLINE|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/hockey/interviews/fetisov.html|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=2015-10-01}}</ref>.<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Я — КРЕСТНЫЙ ОТЕЦ|ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/2287256|издание=«[[Огонёк]]»|тип=журнал|год=2000|номер=6|страницы=16}}</ref>. == Дәүләт эшмәкәрлеге == 2002 йылдың апреленән 2004 йылдың мартына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Физик культура һәм спорт буйынса дәүләт комитеты рәйесе. 2003 йылдың сентябрендә Фетисов «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһының Юғары советы ағзаһы булып китә. 2003 йылдан — Рәсәй Федерацияһының 1 класлы ғәмәли дәүләт советнигы. 2004 йылдың мартынан ноябренә тиклем — Физик культура, спорт һәм туризм буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе. 2004 йылдың ноябренән 2008 йылдың октябренә тиклем — Физик культура һәм спорт буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе<ref name="Ref1">[http://www.rossport.ru/xml/t/mainr.xml?mid=9&pid=122&lang=ru&nic=com Руководитель Федерального агентства по физической культуре и спорту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070326100120/http://www.rossport.ru/xml/t/mainr.xml?mid=9&pid=122&lang=ru&nic=com |date=2007-03-26 }} URL at 9/3/2008</ref>. 2007 йылдың ноябрендә Фетисовҡа рәсми рәүештә «Берҙәм Рәсәй» партияһы билеты тапшырыла. 2008 йылдың сентябрендә «Ведомости» хәбәр итеүенсә, «Берҙәм Рәсәй»ҙең генераль советы президиумы Фетисов кандидатураһын Федерация Советында Приморье крайының Закондар сығарыу йыйылышы вәкиле итеп һайларға тәҡдим итә. Шул уҡ көндө Фетисов Приморье сенаторы булырға ризалығын бирә. 2008 йылдың 17 октябрендә [[Приморье крайы]]нан Федерация Советы ағзаһы итеп һайлана. 2008 йылдың 27 октябренән — Федерация Советының Физик культура, спорт һәм олимпия хәрәкәтен үҫтереү комиссияһы рәйесе. Федерация Советының Урындағы үҙидаралыҡ мәсьәләләре буйынса комитеты ағзаһы. Федерация Советының Йәштәр эштәре һәм туризм буйынса комиссияһы ағзаһы<ref>[https://web.archive.org/web/20130326164430/http://council.gov.ru/files/encycl/1705_3004_793054178/index.html Совет федерации. Энциклопедический справочник]</ref>. 2011 йылдың 4 декабрендә Приморье крайының Закондар сығарыу йыйылышы депутаты итеп һайлана, ләкин Федерация Советына йәнә төбәк парламенты вәкиле итеп һайланыу сәбәпле, депутат мандатынан баш тарта. 2011 йылдың 16 декабренән — Федерация Советының Социаль сәйәсәт буйынса комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары<ref>{{Cite web|title=Положение об Экспертном совете по физической культуре и спорту|url=http://council.gov.ru/kom_home/ccf_socpolicy/advisory_panel/item2320.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ybMfNi7|archivedate=2012-05-27|publisher=Совет Федерации|date=24 января 2012|accessdate=2012-04-12}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/67ybMfNi7?url=http://council.gov.ru/kom_home/ccf_socpolicy/advisory_panel/item2320.html |date=2012-05-27 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Персональная информация члена Совета федерации|url=http://council.gov.ru/structure/person/281/|publisher=Совет Федерации|accessdate=2013-10-11}}</ref>. 2016 йылдың 18 сентябренән — Дәүләт Думаһының Физик культура, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары<ref>{{Cite web|title=Фетисов Вячеслав Александрович|url=http://www.duma.gov.ru/structure/deputies/1756784/|lang=ru|publisher=www.duma.gov.ru|accessdate=2017-11-10}}(рус.)<span id="cxmwBJ4" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwBJ4" tabindex="0"> www.duma.gov.ru.</span>&#x20;<small id="cxmwBJ4" tabindex="0">10 ноябрь 2017 тикшерелгән.</small></ref>. === Закондар сығарыу инициативалары === ==== «Гражданлыҡ тураһында» законға төҙәтеүҙәр ==== 2012 йылдың октябрендә сенаторҙар Ильяс Умаханов һәм Владимир Джабаров менән бергә «Гражданлыҡ тураһында»ғы законға төҙәтеүҙәр индереү буйынса сығыш яһай. Сенаторҙар 18 йәштән өлкән кешеләргә, ҡасандыр улар үҙҙәре йә нәҫелдәрендәге тура ата-бабалары СССР гражданы булыуын, Рәсәй дәүләте, Рәсәйҙең республикаһы, РСФСР, СССР йә Рәсәй Федерацияһы территорияһында йәшәгәнлеген иҫбатлаһа, Рәсәй гражданлығын льготалы шарттарҙа бирергә рөхсәт итеү тураһында тәҡдим индерә<ref name="Г">[http://www.gazeta.ru/politics/2012/12/06_a_4881457.shtml РОтложенное гражданство // Газета.ру]</ref>. Сенаторҙарҙың закон сығарыу инициативаһы киң мәғлүмәт сараларында һәм интернетта ҙур шаңдау таба, сөнки быны күптәр элекке СССР республикаларынан мигранттарҙың күсеүенә мөмкинлек биреү тип иҫәпләй. Левада-үҙәктең ноябрь аҙағында баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, рәсәйлеләрҙең 63 проценты мигранттар һанын кәметеү яҡлы була, ә 71 проценты мигранттар илдә енәйәтселек үҫешенә сәбәпсе тип, 67 проценты мигранттар рәсәйлеләрҙең эш урындарын тартып ала тип иҫәпләй. Октябрь аҙағында Дәүләт Думаһының Конституцион закондар сығарыу буйынса комитеты төҙәтеүҙәрҙе бирелгән вариантта индерергә тәҡдим итә, декабрь башында Дәүләт Думаһы закон проектын беренсе уҡыуҙа ҡарарға тейеш була. Ләкин һуңғы мәлендә документ көн тәртибенән юҡҡа сыға һәм ҡабат ҡарау өсөн комитетҡа ҡайтарыла. Фетисов үҙ инициативаһын 2006 йылда ватандаштарҙы ҡайтарыу тураһында ҡабул ителгән закондың коррупцион төҫтә булыуы, ә йәш рәсәйлеләрҙең байтағы сит илгә китергә йыйыныуы менән аңлата<ref name="Р">[http://www.rbcdaily.ru/2012/12/04/society/562949985257772 Сенатор Вячеслав Фетисов: «Больные люди не могут двигать здоровую экономику страны» // РБК daily]</ref>. == Мөлкәте == 2013 йылдың сентябрендә бер интернет баҫмаһы<ref>{{Cite web|title=Объяснения Фетисова по поводу квартиры его жены не оставили вопросов у его коллег-сенаторов|url=http://www.interfax.ru/news.asp?id=334675&sec=1448|publisher=Interfax|date=15 октября 2013 года|accessdate=2013-11-05}}</ref> Федерация Советының Юғары палата ағзаларының килемдәренә һәм сығымдарына контроллек итеү буйынса комиссияһына Фетисовтың ҡатынының Мәскәү уртаһындағы 1051 квадрат метрлы торлағының декларацияға индерелмәгәнлеген тикшереүҙе һорап мөрәжәғәт итә. Киң мәғлүмәт сараларының байтағы<ref>[http://ria.ru/society/20131014/969982633.html Комиссия Совфеда по доходам проверит запрос по квартире жены Фетисова] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%98%D0%90_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8 РИА], 14.10.2013.</ref><ref>[http://www.newsru.com/russia/14oct2013/fetisov.html Комиссия Совфеда проверит запрос по незадекларированной Фетисовым квартире, которую отыскал Навальный], Newsru, 14 октября 2013.</ref><ref>[http://www.ntv.ru/novosti/676216/ У Совфеда нет вопросов: сенатор Фетисов дал исчерпывающий ответ о том, кому принадлежит элитная квартира в центре Москвы площадью в 1051 квадратный метр.] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%A2%D0%92 НТВ], 15.10.2013.</ref><ref>[http://www.forbes.ru/news/246200-sovet-federatsii-proverit-dannye-o-kvartire-zheny-fetisova Совет Федерации проверит данные о квартире жены Фетисова] // Forbes.ru, 14.10.2013.</ref><ref>[http://tvrain.ru/articles/sovet_federatsii_proverit_informatsiju_o_kvartire_fetisova-354469/ Совет Федерации проверит информацию о квартире Фетисова] // Телеканал «Дождь».</ref> комиссияға ебәрелгән был үтенесте Алексей Навальный блогында Фетисовҡа тағылған ғәйепләүҙәр менән бәйләй. Әммә мөлкәтте тикшереү комиссияһы 2011 һәм 2012 йылғы декларацияларҙа дөрөҫ булмаған мәғлүмәттәрҙе тапмай. Фетисов үҙе был ғәйепләүгә «Итоги» журналына интервьюһында яуап бирә<ref>{{Мәҡәлә|автор=Андрей Ванденко|заглавие=При имуществе: Вячеслав Фетисов: «Я вкладывал во все, что позволяло не потерять деньги, а приумножить их»|ссылка=http://www.itogi.ru/russia/2013/43/195171.html|издание=Итоги|год=2013|номер=43 / 907}}</ref>. 2015 йылдың 17 мартында Алексей Навальныйҙың Коррупция менән көрәш фонды Фетисовтың [[Кипр Республикаһы|Кипрҙа]] өс офшоры булыуы тураһында мәғлүмәт баҫа<ref>[http://fetisov.fbk.info/ Запрещенные активы сенатора Фетисова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509112004/http://fetisov.fbk.info/ |date=2015-05-09 }}</ref> «Айырым категорияға ингән кешеләргә Рәсәй Федерацияһы территорияһынан ситтә урынлашҡан сит ил банктарында счеттар (вкладтар) асыуҙы һәм тотоуҙы, ҡулаҡса средстволарын һәм ҡиммәтле әйберҙәрҙе уларҙа һаҡлауҙы, сит ил финанс инструменттарына эйә булыуҙы һәм (йәки) файҙаланыуҙы тыйыу тураһында»ғы Федераль законға ярашлы, Фетисов сенатор вазифаһынан бушатылырға тейеш була<ref>[http://council.gov.ru/activity/documents/31361 О Федеральном законе "О запрете отдельным категориям лиц открывать и иметь счета (вклады), хранить наличные денежные средства и ценности в иностранных банках, расположенных за…]</ref>. == Ғаиләһе == Ҡустыһы — Анатолий Фетисов (26 июль 1967 — 11 июнь 1985) — хоккейсы, ЦСКА уйынсыһы<ref>[http://cska-hockey.ru/peoples/514 Профиль на сайте ХК ЦСКА (Москва)]</ref>. Ҡатыны — Ладлена Фетисова (Лада Сергиевская 1959 йылдың 17 июлендә тыуған, 1989 йылдың 15 мартында өйләнешәләр) — «Спорт Республикаһы» хәйриә фонды президенты<ref>[http://www.sportrepublic.ru/press/21/19/ Детский социальный фонд «Республика Спорт»]</ref>, логистика менән шөғөлләнә, Фетисовтың яҡшы таныштары менән бергәләп Яңы Рига шоссеһында автомобиль салоны тота, 2009 йылда 370 миллион һумдан ашыу аҡса эшләй. Ҡыҙы — Анастасия, 1990 йылдың 10 июлендә Нью-Йоркта тыуа, Рәсәй һәм АҠШ гражданы, 5 йәштән — АҠШ-тағы мәктәптә, 12 йәшенән Мәскәүҙә [[:en:Anglo-American School of Moscow|инглиз-американ мәктәбендә]] уҡый<ref>[http://www.rg.ru/2006/10/13/fetisova.html В семье Фетисовых нет проблемы отцов и детей, «Российская газета», 13.10.2006.]</ref>, продюсер ярҙамсыһы сифатында Голливудта практика үтә, 2016 йылдың майында Нью-Йорк университетының кинематография мәктәбе аспирантураһына инә, режиссёр булырға йыйына, Нью-Йоркта [[:en:Trump International Hotel and Tower (New York City)|Трамп башняһында]] алты миллион ярым долларлыҡ 200 квадрат метр майҙанлы фатирҙа йәшәй<ref>http://www.mk.ru/culture/2015/11/17/slichenko-i-fetisova-shagnuli-iz-zimy-v-leto.html</ref>. Атаһы — Александр Максимович Фетисов (1932), төҙөлөштә эшләгән<ref>http://www.tele.ru/stars/interview/vyacheslav-fetisov-ministr-oborony-krichal-chto-prosit-proshcheniya-ya-pripolzu-k-nemu-na-kolenyakh/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180102024741/http://www.tele.ru/stars/interview/vyacheslav-fetisov-ministr-oborony-krichal-chto-prosit-proshcheniya-ya-pripolzu-k-nemu-na-kolenyakh/ |date=2018-01-02 }}</ref>. Әсәһе — Наталья Николаевна, 1996 яман шештән вафат була.<ref>http://www.vesti.ru/doc.html?id=330813</ref>. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == * III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены (4 ноябрь 2005)<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8 Указ Президента Российской Федерации] от 4 ноября 2005 г. № 1255</ref>. * IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены (25 август 2000)<ref>{{Cite web|title=Указ Президента Российской Федерации от 25 августа 2000 года № 1568 «О награждении орденом «За заслуги перед Отечеством» IV степени Фетисова В. А.»|url=http://kremlin.ru/acts/bank/16013|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2016-09-07}}</ref>. * Почёт ордены (23 август 1998)<ref>Указ Президента РФ от 23 августа 1998 г. № 984</ref>. * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (6 август 2007)<ref>Указ Президента РФ от 6 августа 2007 г. № 1028</ref>. * [[Ленин ордены]] (1988) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1984) * Ике[[ «Почёт Билдәһе» ордены]] (1978, 1981) * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (16 апрель 2008)<ref>Указ Президента РФ от 16 апреля 2008 г. № 504</ref>. * Көмөш Олимпия ордены (МОК)<ref>[http://www.olympic.ru/ru/olympics_6.asp Олимпийская идея в знаках, символах, наградах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413050528/http://olympic.ru/ru/olympics_6.asp |date=2009-04-13 }}</ref> * «Физик культураны үҫтереүҙәге хеҙмәттәр өсөн» почёт билдәһе ([[21 октябрь|21 октябр]]ь [[2013 йыл|2013]])<ref>[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/5148/ Приказ Минспорта России от от 21 октября 2013 года № 142-нг «О награждении ведомственными наградами Министерства спорта Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1978) * «Мәскәү өлкәһе алдындағы хеҙмәттәр өсөн» билдәһе<ref>[http://mosobl.elcode.ru/doc.asp?ID=6078&PSC=1&PT=1&Page=1 Постановление губернатора Московской области от 15 апреля 2008 года № 36-ПГ «О награждении наградами Московской области»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Спорт буйынса [[ЮНЕСКО]] чемпионы<ref>[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=25564&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Vyacheslav Fetisov named UNESCO Champion for Sport]</ref>. * Спорттағы хеҙмәттәре һәм ҡаҙаныштары өсөн «Русский Бриллиант» премияһы (2007). == Иҫкәрмәләр == {{примечания|4}} == Һылтанмалар == https://www.вячеслав-фетисов.рф/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903090152/https://www.xn----7sbfbbodyw9a0agl0a2b5i.xn--p1ai/ |date=2018-09-03 }} - сайт с информацией * {{ВТ-ЛП|Фетисов, Вячеслав}} * {{Cite web|title=Профиль игрока|url=http://www.eurohockey.net/players/show_player.cgi?serial=13020|archiveurl=https://www.webcitation.org/67fz3HulZ|archivedate=2012-05-15|lang=en|publisher=eurohockey.net|accessdate=2012-04-12}}(инг.)<span id="cxmwBNY" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwBNY" tabindex="0"> eurohockey.net.</span> <small id="cxmwBNY" tabindex="0">[http://www.eurohockey.net/players/show_player.cgi?serial=13020 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 15 май 2012.</small> <small id="cxmwBNY" tabindex="0">12 апрель 2012 тикшерелгән.</small> * {{Cite web|title=Профиль игрока|url=http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php3?pid=1661|archiveurl=https://www.webcitation.org/67fz42bCy|archivedate=2012-05-15|lang=en|publisher=Hockey Database.com|accessdate=2012-04-12}}(инг.)<span id="cxmwBNg" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwBNg" tabindex="0"> Hockey Database.com.</span> <small id="cxmwBNg" tabindex="0">[http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php3?pid=1661 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 15 май 2012.</small> <small id="cxmwBNg" tabindex="0">12 апрель 2012 тикшерелгән.</small> * {{Cite web|title=Профиль игрока|url=http://www.nhl.com/ice/ru/player.htm?id=8446789|archiveurl=https://www.webcitation.org/67fz4c9uC|archivedate=2012-05-15|publisher=NHL.com|accessdate=2012-04-12}} * {{Cite web|title=Профиль игрока на сайте ХК ЦСКА(Москва)|url=http://cska-hockey.ucoz.org/load/igroki/nomera_vyvedennye_iz_obrashhenija/2_fetisov_vjacheslav/5-1-0-34|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ftjebix9|archivedate=2013-04-15}} * [http://www.vppress.ru/stories/Vyacheslav-Fetisov-V-Sochi-sozdan-novyi-format-Olimpiiskikh-igr-22221 В Сочи создан новый формат Олимпийских игр]. Интервью газете «Вечерний Петербург» 14.02.2014 * [http://www.vestikavkaza.ru/interview/Vyacheslav-Fetisov-Na-Kavkaze-khokkey-dolzhen-razvivatsya-i-prizhitsya-Kavkazskiy-kharakter-mozhet-dat-nam-preimushchestvo.html На Кавказе хоккей должен развиваться и прижиться. Кавказский характер может дать нам преимущество]. Интервью порталу «Вестник Кавказа» 05.02.2015 [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]] [[Категория:«Спартак» Мәскәү хоккейсылары]] [[Категория:ЦСКА Мәскәү хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының уйынсылары]] [[Категория:Көмөш Олимпия ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:СССР-ҙан Олимпия чемпиондары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:20 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1958 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:КХЛ хоккейсылары]] [[Категория:МХЛ хоккейсылары]] [[Категория:Рәсәй хоккейсылары]] [[Категория:СССР хоккейсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса хоккейсылар]] [[Категория:Рәсәй хоккей тренерҙары]] [[Категория:Хоккей буйынса СССР чемпиондары]] [[Категория:Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы]] 5iyeynatzeg0re9z1k9x3blsqmf45c0 0 130113 1299333 1291615 2026-06-18T12:13:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299333 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''У́ле-Эйнар Бьёрнда́лен'''<ref>Башҡа төрлө яҙылыштары ла осрай: Уле Айнар Бьёрндален, Уле-Эйнар Бьорндален, Оле-Эйнар Бьёрндален, Уле Эйнар Бьорндален һ.б.</ref> ({{lang-no|Ole Einar Bjørndalen}}; [[27  ғинуар]] [[1974 йыл]]; Драммен ҡалаһы, Бускеруд фюлькеһы, [[Норвегия]]) — норвег [[биатлон]]сыһы, [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]] (13 миҙал, шул иҫәптән 8 алтын), биатлон буйынса донъя чемпионаттары (20 еңеү), биатлон буйынса Донъя кубоктары (дөйөм иҫәптә 6 еңеү) тарихында иң күп наградаларға лайыҡ булған спортсы; 2002 йылғы Солт-Лейк-Ситиҙағы [[Олимпия уйындары]]нда дүрт ихтималлыҡтан дүрт еңеү яулап, донъяла берҙән-бер абсолют Олимпия чемпионы була. Бьёрндален биатлон буйынса Донъя кубоктарында 95 һәм саңғы буйында донъя беренселектәрендә 1 шәхси еңеү яулай. Йәмғеһе 133 тапҡыр еңеү яулаған. 2014—2016 йылдарҙа [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] ағзаһы. Ҡышҡы Олимпия уйындары тарихында бөтә спорт төрҙәре араһында иң күп һанлы награда (13) яулаусы. Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы титулына эйә булыу һаны буйынса, саңғысы Бьёрн Дели кеүек үк, рекордсы (икеһе лә 8-әр тапҡыр). Биатлон буйынса Донъя кубогының иң өлкән еңеүсеһе (41 йәш 10 ай 5 көн) була (Эстерсунд, 2015 йылдың 2 декабре). == Биографияһы == Уле-Эйнар Бьёрндален Норвегияның Драммен тигән ҡаласығында тыуа, Бускеруд фюлькеһы Модум [[муниципалитет]]ының Симостранда тигән ҡалаһында фермерҙар ғаиләһендә үҫә. Уҡыу менән аҙ ҡыҙыҡһына, күп ваҡытын спорт секцияларында үткәрә. Футбол уйнай, гандбол менән шөғөлләнә, һөңгө ырғыта, велоспорт һәм [[еңел атлетика]]ла 3000 метрға йүгереү ярыштарында ҡатнаша<ref>[http://news.gala.net/?cat=12&id=282082 Бьорндален — бьющий в «золото»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Уле-Эйнарҙың атаһы ла еңел атлетика менән шөғөлләнгән, ләкин ғаиләһен ҡарау өсөн спортты ташлаған булған<ref>[http://www.biathlon.com.ua/comments.php?id=596 Уле-Эйнар Бьёрндален: «Главная цель — Олимпиада-2010»]</ref>. Бер ағаһы, бер ҡустыһы һәм ике ҡыҙ ҡәрҙәше бар. Ағаһы Даг ғаиләлә беренсе булып биатлон менән шөғөлләнә башлай<ref>[http://www.olympicgames.com.ua/news.phtml?id=11627 Горячий норвежский парень Оле Эйнар Бьорндален] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070805235031/http://www.olympicgames.com.ua/news.phtml?id=11627 |date=2007-08-05 }} // сайт информационного агентства «Спорт Украины»</ref>. Уға Уле-Эйнар ҙа эйәрә. Ҡустыһының исеме — Ханс Антон. Әле биатлонсы [[Австрия]]ның Тироль федераль ерендәге Обертиллиах коммунаһында йәшәй. [[2006 йыл]]дың [[27 май]]ында Уле-Эйнар итальян сығышлы Бельгия биатлонсыһы Натали Сантерға өйләнә. Балалары булмай. [[2012 йыл]]дың октябрендә Натали менән Уле-Эйнарҙың айырылыуы тураһында хәбәр ителә. Бьёрндален тураһындағы ҡыҙыҡ факттарҙан: ул һаулығы һәм таҙалыҡ тураһында шул тиклем ныҡ ҡайғырта, хатта һәр ваҡыт үҙе менән туҙан һурҙырғыс алып йөрөй һәм кеше менән күрешкәндә бик һирәк ҡул бирә. «Минең тормошомда туҙан һурҙырғыстар ҙа айырым урын алып тора, — ти спортсы. — Был әйберҙе мин гел үҙем менән йөрөтәм»<ref>[http://русбиатлон.рф/publ/interesnoe/chistoplotnyj_quot_velikij_i_uzhasnyj_quot_borndalen/22-1-0-42 Чистоплотный Бьёрндален] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928122046/http://xn--80abvnkfjimf.xn--p1ai/publ/interesnoe/chistoplotnyj_quot_velikij_i_uzhasnyj_quot_borndalen/22-1-0-42 |date=2013-09-28 }}</ref>. Бьёрндален билдәләүенсә, туҙан һурҙырғыс йөрөтөү ул уйлап сығарған нәмә түгел, был ғәҙәтте ул командаһындағы өлкән иптәштәренән отҡан. === Шәхси белешмә === * Телдәр — норвег, [[Инглиз теле|инглиз]], [[Немец теле|немец]], итальян<ref>По некоторым данным Уле-Эйнар владеет также итальянским языком</ref>, [[рус теле|рус]]. * Биатлон менән [[1984 йыл]]дан шөғөлләнә. * Милли йыйылма команда ағзаһы — [[1992 йыл]]дан. * Спорт клубы — ''Simostranda IL''. * Тренерҙары — Роггер Груббен һәм Йоар Химмле (атыу буйынса тренер). === Шәхси тормошо === 2006—2012 йылдарҙа итальян биатлонсыһы Натали Сантер менән никахта була. Балалары булмай. 2016 йылдың 5 апрелендә белорус биатлонсыһы [[Домрачева Дарья Владимировна|Дарья Домрачеваның]] унан бала көткәне билдәле була<ref>[http://tass.ru/obschestvo/3176662 ТАСС: Общество — Биатлонисты Уле-Эйнар Бьорндален и Дарья Домрачева ждут ребёнка]</ref>. [[2016 йыл]]дың [[16 июль|16 июлендә]] Бьёрндален менән Домрачева [[Осло]]ла туй яһай. 2016 йылдың 1 октябрендә [[Минск]]иҙа<ref>[https://www.championat.com/other/news-2594744-darja-domracheva-i-ule-ejnar-borndalen-stali-roditeljami.html Дарья Домрачева и Уле-Эйнар Бьорндален стали родителями]</ref> ҡыҙҙары тыуа, уға Ксения тип исем ҡушалар<ref>[https://www.championat.com/other/news-2607262-domracheva-i-bordalen-nazvali-doch-ksjushej.html Домрачева и Бьорндален назвали дочь Ксюшей]</ref>. == Биатлон карьераһы == === 1993—2002 === Бьёрндален бала саҡтан спорт менән мауыға. Ағаһы Дагтан күреп, биатлон менән шөғөлләнә башлай. Саңғыла яҡшы йөрөгән Уле-Эйнар тренерҙар иғтибарын йәлеп итә һәм 1992/1993 миҙгеле ахырынан Донъя кубогы этаптарында сығыш яһай башлай. Шул уҡ миҙгелдә Рупольдингтағы юниорҙар чемпионатында (1993) өс тапҡыр чемпион булып, бөтәһен шаҡ ҡатыра. 1994 йылда Олимпия командаһы составына индерелә һәм Лиллехаммерҙа ([[Норвегия]]) үткән Олимпия уйындарында ҡатнаша. Әммә тәжрибәһеҙлеге юғары һөҙөмтәләргә өлгәшергә ҡамасаулай. Тәүге олимпиадаһында бер миҙал да яуламай. Шәхси уҙышта утыҙ алтынсы була, спринтта — егерме һигеҙенсе, эстафетала — етенсе. 1993—1994 миҙгелендә лә Бьёрндален юғары һөҙөмтәләргә өлгәшмәй. Тәүге иғтибарға лайыҡ уңыш уға 1994/1995 миҙгелендә килә. Бьёрндален [[Австрия]]ның Бал-Гастайнында донъя кубогының беренсе этабында спринтта икенсе урынды яулай. Ошо уҡ миҙгелдә тағы ике тапҡыр уңышлы сығыш яһай ([[Оберхоф]], спринт — 3; Лиллехаммер, спринт — 3). Антхольцта Донъя беренселегендә: шәхси уҙышта — 12-се урын, спринтта — 4-се, эстафетала 5-се була. Спринттағы тотороҡло күрһәткестәре арҡаһында Уле-Эйнар спринтта кесе Донъя кубогына лайыҡ була һәм Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә дүртенсе урынды ала. 1994/1995 миҙгелендә Донъя кубогында шәхси уҙышта беренселекте һәм спринтта икенсе урынды ала. 1996/1997 миҙгелендә Бьёрндалендың һөҙөмтәләре күтәрелә. Ул өс шәхси еңеүгә өлгәшә, ун тапҡыр призлы урын яулай. [[1998 йыл]]да Наганола Бьёрндален спринтта еңеп, олимпия чемпионы була, ә эстафетала көмөш миҙал яулай. 1998/1999 миҙгелендә Уле-Эйнар 11 призлы урын ала. 2001/2002 миҙгеле башынан Бьёрндален Солт-Лейк-Ситиҙа буласаҡ ҡышҡы Олимпия уйындарына бик етди әҙерләнә. Олимпиадала ул дүрт алтын миҙал яулай һәм биатлон буйынса абсолют олимпия чемпионы була. Олимпиаданан һуң «Ун көн — дүрт еңеү» тигән китап сыға, унда Бьёрндалендың еңеүгә барған юлы ентекләп тасуирлана. === 2003—2009 === 2002/2003 миҙгелендә билдәле биатлонсы икенсе тапҡыр Донъя кубогын яулай. Ханты-Мансийскиҙа үткән донъя беренселегендә 29 йәшлек Бьёрндален спринтта һәм масс-стартта еңә. Миҙгел эсендә бөтәһе 12 еңеү яулай, шуларҙың береһе генә эстафетала. Әммә 2003/2004 миҙгеле уңышһыҙыраҡ булып сыға. Әсәһенең вафатын Бьёрндален бик ауыр кисерә. Оберхофтағы донъя чемпионатында Уле-Эйнар дүрт миҙаллы була: шәхси уҙыштарҙа өс бронза һәм эстафетала көмөш. 2004—2005 миҙгеле мәшһүр спортсының карьераһында иң уңышлыһы була. Донъя кубогында ул 923 балл йыя, шәхси уҙышта, масс-стартта һәм спринтта өс кесе кубокты яулай. Миҙгелдә рекордлы 15 еңеүгә өлгәшә, 12-һе шәхси еңеү була. 2005—2006 олимпия миҙгелендә Уле-Эйнар бөтә иғтибарын [[Италия]]ның Турин ҡалаһында үтәсәк олимпия уйындарына әҙерлеккә туплай. Әммә ғинуарҙа һалҡын тейҙерә, сире ҡатмарлашып, гайморит менән ауырый. Формаға кереү өсөн тиҙләтелгән әҙерлек үтә. Әммә Туринда уңышһыҙ сығыш яһай: атыуы тотороҡло булмай. Уле-Эйнар өс миҙал яулай, улар араһында бер алтын да юҡ: шәхси уҙышта ике көмөш һәм масс-стартта бронза. Яратҡан ярыш төрө булған спринтта Бьёрндален 12-се генә була. Норвегияның йыйылма командаһы эстафетала насар сығыш яһай, тик Уле-Эйнарҙың ҡаһарманлығы менән генә 5-се урынға күтәрелә ала. Бьёрндалендың күңеле төшә, шулай ҙа Донъя кубогы барыбер уныҡы була. 814 балл йыйып, ул сираттағы Ҙур Гәлсәр кубокты һәм масс-старт менән эҙәрләү уҙышында кескәй кубоктарҙы яулай. Холменколлендағы һуңғы этапта бөтә өс уҙышта ла еңә. 2006—2007 миҙгелдең Донъя кубогында 33 йәшлек биатлон «короле» подиумдар һәм рәттән еңеүҙәр һаны буйынса фантастик рекордҡа өлгәшә: 10 шәхси подиум һәм рәттән 8 шәхси еңеү. Был ун уҙыштың береһендә генә Уле-Эйнар бронза менән сикләнә, ҡалған 9-ы алтын була. Миҙгел барышында Бьёрндален бөтәһе 11 еңеү яулай һәм «Эстерсунд короле» (бөтә 3 еңеү) менән «Рупольдинг короле» (бөтә 3 еңеү) була, ләкин өс этапты ҡатнашмай ҡалдыра, шәхси уҙыштары 8 генә була, шунлыҡтан Ҙур Гәлсәр кубок немец Михаэль Грайсҡа эләгә. Норвег 736 балл менән икенсе урынға ҡала. Этаптарҙы йыш ҡалдырыуы саңғы ярыштарында ҡатнашыуы менән аңлатыла. 2007/2008 миҙгелендә Эстерсундта (Швеция) үткән Донъя чемпионаты миҙалға бай була: спринтта бронза, эҙәрләү уҙышында алтын, шәхси уҙышта, эстафетала һәм масс-стартта көмөш — бөтәһе 5 миҙал. Алтын миҙалдар һаны буйынса Уле-Эйнарҙы Рәсәйҙән [[Максим Чудов]] һәм йәш норвег Эмиль Хегле Свендсен уҙа. Миҙгел барышында бөтәһе 7 еңеү (эстафеталар менән бергә 10) һәм подиум өсөн 18 уҙышта еңеү яулана. 869 балл менән сираттағы Кубок, спринтта, эҙәрләү уҙышында һәм масс-стартта кесе кубок алына. 2008/2009 миҙгеле лә үткәненә оҡшаш була. Тик Пхёнчханда (Корея) үткән Донъя чемпионатында ғына 5 миҙал урынына дүртте яулай, уның ҡарауы бөтәһе лә алтын. === 2009—2013 === 2010/2011 олимпия миҙгеленә лә Уле-Эйнар ныҡлы әҙерләнә. Әммә [[Ванкувер]]ҙағы Олимпия уйындары ла, Туриндағыһы кеүек үк, уның өмөтөн аҡламай. Ул насар ата һәм спринт менән масс-стартта 17-се һәм 27-се урындарҙы ала. Эҙәрләү уҙышында һуңғы ут рубежында яҙлығыуҙары арҡаһында ихтимал булған еңеүҙән ҡолаҡ ҡаға һәм 7-се урында була. 20 километрға шәхси уҙышта Бьёрндален көмөш миҙал яулай. Ә эстафетала иҫ киткес шәп сығыш яһап, командаһына алтын миҙал килтерә. Шулай итеп, ул 6 тапҡыр олимпия чемпионы була. 2009/2010 Олимпия миҙгеле менән «биатлон короленең» көслө сығыштар теҙмәһе тамамлана. Бьёрндаленға 36 йәш тула, йәштәр менән ярышыу торған һайын ауырлаша. Был миҙгелдә ул дөйөм иҫәптә ни бары 10-сы була. Әммә ул үҙенә 2014 йылда буласаҡ [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары|Сочиҙағы Олимпия уйындарында]] ҡатнашыу маҡсатын ҡуя һәм киләһе 2010/2011 миҙгелендә элекке ҡөҙрәтен ҡайтарыу теләге менән яна. Ул 2010/2011 миҙгеленең Донъя кубогында дөйөм иҫәптә һәм [[Ханты-Мансийск]]иҙағы донъя беренселегендә еңеүгә ынтыла. Эстерсундта миҙгел яҡшы башлана, Эмиль-Хегле Свендсен менән улар икеһе өс уҙышта тәүге ике урындан түбән төшмәй. Әммә Уле-Эйнар береһендә генә еңә. Шәхси уҙышта уға һуңғы ут рубежында ике тапҡыр яҙа атыу ҡамасаулай. Ә спринтта финишҡа бер нисә генә метр ҡалғанда Бьёрндален текә битләүҙән төшкәндә йығыла һәм, өҫтөнлөгөн юғалтып, икенсе урынға ҡала. Эҙәрләү уҙышында еңә. Был ярыштан һуң ике норвег бик ныҡ әрләшә һәм оҙаҡ ҡына бер-береһе менән һөйләшмәй йөрөй. Ниһайәт, Свендсен ғәфү үтенә, мөнәсәбәттәре көйләнә. Раштыуанан һуң Уле-Эйнар формаһын юғалта, һөҙөмтәләре түбән була, оҙаҡ ҡына эштең ниҙә икәнен аңлай алмай йөрөй. Баҡһаң, эш вируслы инфекцияла һәм үтә ҡатмарлы күнекмәләрҙә икән. Һөҙөмтәлә, миҙгел юҡҡа сыға, өмөттәр ҡыйрала. Уле 15 йыллыҡ карьераһы дауамында беренсе тапҡыр донъя чемпионаттарында шәхси наградаһыҙ ҡала. Ҡатнаш һәм ирҙәр эстафетаһында ғына ике алтын миҙал ала һәм планетаның 16 тапҡыр чемпионы була. Апрелдә Уле арҡаһын имгәтә һәм көскә һауыға. 2011 йылдың мартында Уле-Эйнарға Холменколлен миҙалы тапшырыла. Спортсы уны Норвегияла 2010/2011 миҙгеле Донъя кубогының һуңғы этабында ала. Шул уҡ 2011 йылда Бьёрндален Камчаткаға килә, унда йыл һайын Виталий Фатьянов иҫтәлеге призына ярыштар үткәрелә. ләкин спринт стартына Уле-Эйнар сыҡмай, быны һуңғы ике көндә хәле шәптән булмауы менән аңлата. 2011/2012 миҙгеле алдынан, арҡаһы имгәнеү сәбәпле, Уле-Эйнар еңел әҙерлек планы буйынса күнегә. Ғинуарға формаға инеү һәм февралдә лидерҙар араһына эләгеү маҡсатын ҡуя. Донъя кубогының өсөнсө этабында эҙәрләү уҙышында Уле-Эйнар икенсе була. Ә февралдә, Донъя кубогының Финляндияның Контиолахти төбәгендә үткән этабында, спринтта дүртенсе урын алғандан һуң, Уле-Эйнар эҙәрләү уҙышында еңеүгә өлгәшә. Ләкин Рупольдингтағы Донъя чемпионатында йәнә шәхси наградаларһыҙ ҡала. Шулай ҙа ике эстафетала еңеп 18 тапҡыр донъя чемпионы булып китә. Физик формаһы ҡәнәғәтләнерлек була, ләкин атыуҙа ныҡ бирешә. 2012 йылда Чемпиондар уҙышында ҡатнаша. Масс-стартта Бьёрндален — 8-се, ҡатнаш эстафетала Ольга Зайцева менән бергә 6-сы һөҙөмтә күрһәтә. 2012/2013 миҙгеле ярайһы уҡ тыныс үтә, Уле-Эйнарҙың һаулығы яҡшыра, хәле һәйбәт була. Әммә был юлы уны ғаилә мәшәҡәттәре тигеҙлектән сығара. Йөрәк өйәнәгенән атаһы вафат була, бер аҙҙан алты йыл йәшәгән ҡатыны Натали Сантер менән айырылышалар. Уле-Эйнар ярыштарҙа әллә ни шәп урындар ала алмай. Донъя чемпионатының ирҙәр эстафетаһында алтын миҙал яулап, 19 тапҡыр донъя чемпионы була. 2013 йылдың йәйендә Бьёрндален [[Сочи]]ҙағы Олимпия уйындарынан һуң спорт карьераһын тамамларға ҡарар итә. Шулай итеп, 2013/14 миҙгеле уның өсөн һуңғыһы булырға тейеш була. Был миҙгелдә 39 йәшлек норвег арыу формала була. Миҙгелгә яҡшы әҙерләнә. Бьёрндален карьераһын лайыҡлы тамамлау ниәте менән йәшәй. Апрелдә күнекмәләр һәм форма һаҡлау буйынса уңайлыҡтарҙы арттырыу өсөн «тәгәрмәсле йорт» — ике миллион крона самаһы торған автофургон һатып ала<ref>[http://www.sports.ru/tribuna/blogs/biathlonomania/451180.html «Уле и фургон. Чем удивит Бьорндален на Играх в Сочи?»]</ref>. === 2014 йылдан === [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары|Сочиҙағы Олимпия уйындарына]] Бьёрндален бөтә миҙгел дауамында шәхси план буйынса әҙерләнә. Беренсе стартта уҡ (спринт), бер тапҡыр яҙа атыуына ҡарамаҫтан, етенсе олимпия алтынына эйә була. Тағы бер алтынды ул ҡатнаш эстафетала ала һәм һигеҙ тапҡыр Олимпия чемпионы була. Был күрһәткес буйынса ул саңғысы Бьёрн Дели менән тиңләшә, йәғни икеһе лә рекордсы була. Йәнә Уле-Эйнар 13 миҙал менән ҡышҡы Олимпия уйындары тарихында иң титуллы спортсыға әүерелә һәм был күрһәткестә Делиҙы ла уҙып китә. Олимпиаданы ябыу тантанаһында Бьёрндален иленең флагын тотоп үтә һәм [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]]ның комиссияһына рәсми һайлана. Бьёрндален һәм белорус биатлонсыһы [[Домрачева Дарья Владимировна|Дарья Домрачева]] үткән Олимпиаданың иң яҡшы спортсылары тип таныла. Миҙгел ахырында Бьёрндален Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә үҙе өсөн бик юғары 6-сы урынды ала. Тиҙлек буйынса миҙгелдең иң яҡшы 5 спортсыһы иҫәбенә инә. Олимпиаданан һуң Бьёрндален һаман ярышып туймағанын, еңергә көсө барлығы һиҙеүен һәм шуға күрә ике йылдан, 2016 йылда, тыуған иленең баш ҡалаһы Ослола үтәсәк донъя чемпионатына тиклем ярыштарҙа ҡатнашыуын дауам итәсәген белдерә<ref>[http://pda.sports.ru/tribuna/blogs/blocknot/582121.html «Верю, что смогу выступать до 2016-го». Почему Бьорндален остался в биатлоне?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408114422/http://pda.sports.ru/tribuna/blogs/blocknot/582121.html |date=2016-04-08 }}</ref>. Миҙгел алдынан Бьёрндален ҡәҙимге саңғы таяғын тиҙлекте арттырырға ярҙам итеүсән кәкре таяҡҡа алмаштырып тәжрибә үткәрергә була<ref>[http://www.sports.ru/biathlon/1022054967.html Уле Эйнар Бьорндален: «Есть желание ещё пару раз добиться успеха»]</ref>. Эстерсундтағы беренсе этап һөҙөмтәһе буйынса ул һәр уҙышта тиҙлек буйынса икенсе булып, сенсациялы сығыш яһай<ref>[http://www.sports.ru/biathlon/1025547445.html?ext=yandex Уле Эйнар Бьорндален: «Никогда бы не подумал, что буду так быстро бежать в начале сезона»].</ref>, ләкин утлы рубежда яңылыша. Һөҙөмтәлә, ул беренсе этаптағы уҙыштарҙа 6, 8 һәм 10-сы урындарҙы ала. Әммә артабан йәнә даланы юғала: Хохфильценда спринтта артта ҡала һәм ауырып китә, шул арҡала Раштыуаға тиклем бер ярышта ла ҡатнашмай<ref>[http://xsport.ua/biathlon_s/news/borndalen-propustit-etap-kubka-mira-v-poklyuke-_128919/ Бьорндален пропустит этап Кубка мира в Поклюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180403174410/http://xsport.ua/biathlon_s/news/borndalen-propustit-etap-kubka-mira-v-poklyuke-_128919/ |date=2018-04-03 }}</ref>. 2015 йылға Бьёрндален яҡшы әҙерләнә һәм чемпионаттың немец этаптарына һәйбәт форма менән килә. Оберхофта эстафетала икенсе урынды ала. Рупольдингта һәм Антхольцта ла Бьёрндален ике эстафетала ғына һәйбәт сығыш яһай<ref>[http://belgid.by/news/sport/11876.html Норвежские биатлонисты выиграли эстафету в Антхольце] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405012335/http://belgid.by/news/sport/11876.html |date=2016-04-05 }}</ref>. Нове-Местола ни уҙышта, ни атыуҙа йүнле һөҙөмтә күрһәтә алмай, шуға ярыштарҙа ҡатнашмай торорға ҡарар итә<ref>[http://olympteka.ru/sport/biathlon/news/1361.html Бьорндален пропустит Холменколлен ради подготовки к ЧМ]</ref>. Контиолахтиҙағы донъя беренселегенә 41 йәшлек Бьёрндален тауҙарҙа әҙерләнә. Эксперимент сифатында ул ике мең метрҙан ашыу бейеклектәге тауҙы һайлай һәм Нортуг методикаһы буйынса әҙерлек үтә. Старт алдынан ул үҙен иҫ киткес шәп формала тоя<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Biatlon/spbnews_NI520497_Borndalen_v_vostorge_ot_svojej_fizicheskoj_formy.html Бьорндален в восторге от своей физической формы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ул спринтта еңеүгә өмөтләнә, әммә һәйбәт кенә тиҙлекле булһа ла, атҡанда яңылыша — 3 яҙлығыу арҡаһында 19-сы ғына була. Эҙәрләү уҙышында 5-се урынға күтәрелә. Шәхси уҙыш 6-сы урын менән тамамлана. Эстафетала норвегтар немец йыйылма командаһынан ҡала икенсе була. Бьёрндален донъя чемпионаттының 40-сы миҙалын ала<ref>[http://biathlonfans.com/ule-e-jnar-b-orndalen-zavoeval-40-yu-medal-chempionatov-mira.html Уле Эйнар Бьорндален завоевал 40-ю медаль чемпионатов мира]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Масс-стартта Бьёрндален атҡанда бер тапҡыр ҙа яңылышмай, әммә 4-се генә була<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Biatlon/mass-start_15_m/spbnews_NI523894_Borndalen_nameren_uluchshit_rezultaty_v_sledujushhem_sezone.html Бьорндален намерен улучшить результаты в следующем сезоне]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Чемпионатта 5, 6 һәм 4-се урындар яулаған Бьёрндалендың дәрт-дарманы арта, кәйефе күтәрелә<ref>[http://sport.tut.by/news/biathlon/439818.html Неутомимый Бьорндален] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408201800/http://sport.tut.by/news/biathlon/439818.html |date=2016-04-08 }}</ref>. Донъя кубогының һуңғы этабында норвегтар саңғы табаны майы арҡаһында отола<ref>[http://xsport.ua/biathlon_s/news/u-norvezhtsev-opyat-skandal-s-lyzhami_138209/ скандал с лыжами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180113033528/http://xsport.ua/biathlon_s/news/u-norvezhtsev-opyat-skandal-s-lyzhami_138209/ |date=2018-01-13 }}</ref>, Бьёрндален спринтта мәргән атһа ла, 9-сы урынды ғына ала. Эҙәрләү уҙышында яҙа атыуҙар менән артта ҡала. Шунан һуң Уле-Эйнар ауырып китә һәм масс-стартҡа сыҡмай — Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә 14-се урын менән миҙгелде тамамлай<ref>[http://m.sports.ru/biathlon/1028215813.html Бьорндален пропустил масс-старт в Ханты-Мансийске из-за болезни]</ref>. Ауырыу арҡаһында Уле-Эйнар 2015/2016 миҙгеленә йәйге әҙерлекте насар үтә<ref>[http://sport.tut.by/news/biathlon/455061.html Бьёрндален пропустил несколько недель тренировок из-за бактериальной инфекции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409153526/http://sport.tut.by/news/biathlon/455061.html |date=2016-04-09 }}</ref>. Ай ярым ваҡытын юғалта, аяҡҡа баҫҡас, ғәжәпкә ҡаршы, тиҙ генә формаға инә ала<ref>[http://telegraf.com.ua/sport-cat/drugie-vidyi/2127828-borndalen-polnostyu-vosstanovilsya-posle-perenesennoy-bolezni.html Бьёрндален полностью восстановился после перенесенной болезни]</ref><ref>[http://m.championat.com/news/sport/other/2277946/.html Бьёрндален: это было моё лучшее восстановление за многие годы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 20 тонналы трейлеры ла әҙерлек үтеү өсөн бик уңайлы булып сыға<ref>[http://pda.sports.ru/tribuna/blogs/blocknot/817853.html Бьёрндален создал машину будущего] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422144558/http://pda.sports.ru/tribuna/blogs/blocknot/817853.html |date=2016-04-22 }}</ref>. Саңғыла коньки йөрөшө менән шыуыу буйынса ентекле күнегә, шунлыҡтан кәкре таяҡтан баш тарта, был яңылыҡтың файҙаһын күрмәй, уның ҡарауы шул уҡ фирманың супереңел тура таяғын ала<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Biatlon/spbnews_NI593654_U_Borndalena_budut_legchajshije_v_mire_palki.html У Бьёрндалена будут легчайшие в мире палки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Миҙгелдең маҡсаты — Холменколлендағы Донъя чемпионаты. Миҙгел башындағы ярыштарҙа иҫ киткес һәйбәт һөҙөмтәләр күрһәтә<ref>[http://biathlon.sport.ua/news/288295.html Что творит в нынешнем сезоне без малого 42-летний Уле-Айнар Бьёрндален]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Раштыуаны Бьёрндален 1990-сы йылдарҙан бирле тәүләп Норвегияла өйөндә үткәрә, был уның өсөн ҙур хата була, сөнки һалҡын тейҙереп ауырып китә, Рупольдингтағы уҙыштарҙа ҡатнаша алмай, формаһын юғалта<ref>[http://m.sports.ru/biathlon/1036411445.html Уле Эйнар Бьёрндален: «Обнаружили неисправность в винтовке»]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан ул эстафеталарҙа ике тапҡыр пьедесталға күтәрелә<ref>[http://wap.sovsport.ru/news/text-item/874955.html Норвегия выиграла]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2016 йылғы Донъя чемпионаты. Бьёрндален Төньяҡ Америкалағы ике этапта ҡатнашмай. Холменколлендағы ярышҡа һәйбәт әҙерлек менән килә. Чемпионатта бик яҡшы сығыш яһай: спринтта көмөш (яҙлығыуһыҙ), эҙәрләү уҙышында көмөш (2 яҙлығыу), эстафетала алтын (20-се тапҡыр донъя чемпионы титулы), масс-стартта бронза (яҙлығыуһыҙ) яулай. 42 йәштә 5 уҙышта 4 миҙал — фантастик уңыш, һөҙөмтәлә, Бьёрндаленды 2018 йылға тиклем спортты ташламаҫҡа күндерәләр<ref>[http://m.championat.com/news/sport/other/2426424.html Уле-Эйнар Бьёрндален принял решение продолжить карьеру]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Миҙгелде тоталда 13-сө урын менән ослаған Бьёрндален Төмәнгә килә, карьераһында беренсе тапҡыр чемпиондар уҙышында итальян ҡыҙы Оберхофер менән парҙа еңеүсе була. 25-се миҙгелгә ул тағы ла һәйбәтерәк әҙерләнә. Уле-Эйнар ауырымай, яҙ көнө ҡулын һындырһа ла, ғаилә мәшәҡәттәре арҡаһында бейек тауҙарҙа шөғөлләнә алмаһа ла, Минскиҙа яҡшы күнегә<ref>[https://m.sports.ru/biathlon/1043712831.html Уле-Эйнар Бьорндален тренируется в Минске]</ref><ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Biatlon/spbnews_NI635082_Borndalen_postavil_cel_na_sezon Уле-Эйнар Бьорндален поставил цель на сезон]</ref>. Бьорндален Донъя кубогының тәүге этаптарында һәйбәт күрһәткестәргә өлгәшә. Яңы йыл алдынан Уле Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә 4-се була<ref>[https://m.sports.ru/biathlon/1047340506.html Бьорндален испытывает проблемы с лыжным инвентарем]</ref>. Миҙгел уңышлы башлаһа ла, артабан уңышһыҙлыҡтар китә — ни тиҙлек юҡ, ни атҡанда яҙлығыуҙар йонсота. Шулай ҙа арыу ғына сығыштар ҙа була. Хохфильцендағы донъя чемпионаты алдынан Уле-Эйнар Домрачева менән бергә бейектә, таулыҡта күнегә. Донъя беренселегендәге спринтта 1 яҙлығыу менән 8-се була, ә эҙәрләү уҙышында, 20 атыуҙың 19-ын тейҙереп, бронза миҙал яулай. 43 йәшлек Бьорндален донъяны таң ҡалдыруын дауам итә, етмәһә, ҡатыны Домрачева ла шул уҡ көндө миҙаллы була<ref>[https://meduza.io/news/2017/02/12/suprugi-darya-domracheva-i-ule-eynar-bierndalen-v-odin-den-zavoevali-medali-na-chempionate-mira-po-biatlonu.html Бьорндален и Домрачева взяли медали в один день]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>! == Саңғы ярыштарында == Уле Эйнар саңғыла шәп йөрөй, шуға саңғы ярыштарында ла ҡатнаша. 2002 йылғы Солт-Лейк-Ситиҙағы Олимпия уйындарында, биатлондан тыш, ул 30 километрға ирекле стиль менән саңғы уҙышында ла көс һынай һәм алтынсы урынды ала. Уле Эйнар саңғы буйынса донъя чемпионаттарында ике тапҡыр ҡатнаша. 2005 йылда 15 километрға ирекле стиль менән уҙышта — 11-се, 2007 йылда шундай уҡ уҙышта 13-сө була. Уле Эйнар, саңғы уҙыштары буйынса Донъя беренселегенең ун ете этабында ҡатнашып, өс тапҡыр почёт пьедесталына күтәрелә: * 25.11.2001 Куопиола (Финляндия) — 10 километрға ирекле стиль менән ярышта 2-се урын * 22.12.2001 Рамзауҙа (Австрия) — 30 километрға күмәк стартта ирекле стилдә 2-се урын * 18.11.2006 Елливарела (Швеция) — 15 километрға ирекле стиль менән уҙышта — 1-се урын. Бынан тыш, ул ике тапҡыр Норвегия йыйылма командаһы составында призлы урындар ала. == Галерея == {{Gallery |title= |width=220 |height=220 |lines=2 |table align= left |text align= left |Файл:Biathlon-Weltcup 2006 Antholz 1.jpg|Пуаре һәм Бьёрндален масс-стартта (Антхольц, 2006) |Файл:Ole Einar Bjørndalen.jpg|Антхольц, 2006 |Файл:Bjorndalen.jpg|Уле-Эйнар Бьёрндален, 2007 |Файл:Ole Einar Bjorndalen.JPG|Уле-Эйнар Бьёрндален, 2007 ||Уле-Эйнар Бьёрндален Оберхофта, 2007-2008 миҙгеле |Файл:Bjorndalen-Trondheim09.jpg|Уле-Эйнар Бьёрндален, 2009 |Файл:2010 Winter Olympic Games - Men's Biathlon 15 km Mass Start.jpg|Ванкуверҙағы Олимпия уйындарында. Масс-старт, 2010 ||Уле-Эйнар Бьёрндален Ванкувер олимпиадаһында эстафетала, 2010 |Файл:Ole Einar Bjørndalen Kontiolahti 2012 09.jpg|Бьорндален Контиолахтиҙа еңә, 2012 |Файл:2014-04-01 Biathlon World Cup Oberhof - Mens Pursuit - 2 - Ole Einar Bjoerndalen.JPG|Эҙәрләү уҙышында, Оберхоф (04-01-2014) |Файл:2014-04-01 Biathlon World Cup Oberhof - Mens Pursuit - 2 - Ole Einar Bjoerndalen (2).JPG|Эҙәрләү уҙышында, Оберхоф (04-01-2014) |Файл:MedalistsSochi2014.jpg|XXII Ҡышҡы олимпия уйындары. ([[Сочи]], 2014). Ирҙәр спринты призерҙары |Файл:Призеры Биатлон Смешанная эстафета.JPG|XXII Ҡышҡы олимпия уйындары. ([[Сочи]], 2014). Ҡатнаш эстафета призерҙары |Файл:Pokljuka_Biathlon_World_Cup_2014_5914.JPG|Эҙәрләү уҙышында, Поклюка, 2014 |Файл:Pokljuka_Biathlon_World_Cup_2014_5938.JPG|Донъя кубогы призерҙары, Поклюка, 2014 |Файл:Ole Einar Björndalen in Östersund 2015.jpg|Донъя кубогы генераль классификацияһында 41 йәшлек лидер, 2015 |Файл:Мартен Фуркад та Уле-Айнар Бьйорндален на ЧС 2016 в Осло (World Championship Biathlon Oslo 2016).jpg|42 йәшлек Донъя чемпионаты ҡаһарманы, Осло, 2016 }} == Подиумдар == {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Бьёрндалендың бөтә подиумдары |- | {| class="wikitable" ! '''Подиумдар''' !1 !2 !3 |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" |8 | bgcolor="silver" |9 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Спринт | bgcolor="gold" |36 | bgcolor="silver" |24 | bgcolor="cc9966" |12 |- |Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |37 | bgcolor="silver" |14 | bgcolor="cc9966" |7 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |14 | bgcolor="silver" |6 | bgcolor="cc9966" |9 |- | Эстафета | bgcolor="gold" |32 | bgcolor="silver" |19 | bgcolor="cc9966" |13 |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | — |- | Командалы уҙыш | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="cc9966" | — |} {| class="wikitable" ! '''№''' ! '''Миҙгел''' ! '''Үткәрелгән урын''' ! '''Урын''' ! '''Уҙыш төрө''' |- | 1 | 94/95 | Бад Гаштейн | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 2 | 94/95 | Бад Гаштейн | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 3 | 94/95 | Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 4 | 94/95 | Лиллехаммер | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 5 | 94/95 | Лиллехаммер | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 6 | 95/96 | Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 7 | 95/96 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 8 | 95/96 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 9 | 95/96 | Осрблье | bgcolor="silver" |2 | команда уҙышы |- | 10 | 95/96 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 11 | 95/96 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 12 | 96/97 | Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 13 | 96/97 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 14 | 96/97 | Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | эҙәрләү |- | 15 | 96/97 | Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 16 | 96/97 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 17 | 96/97 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 18 | 96/97 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 19 | 96/97 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 20 | 96/97 | Антхольц | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | bgcolor="cc9966" |21 | bgcolor="cc9966" |96/97 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Осрблье | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |преследование |- | bgcolor="silver" |22 | bgcolor="silver" |96/97 | bgcolor="silver" |ЧМ Осрблье | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 23 | 96/97 | Нагано | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 24 | 96/97 | Нагано | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 25 | 97/98 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 26 | 97/98 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 27 | 97/98 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 28 | 97/98 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 29 | 97/98 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 30 | 97/98 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | bgcolor="gold" |31 | bgcolor="gold" |97/98 | bgcolor="gold" |ОИ Нагано | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="silver" |32 | bgcolor="silver" |97/98 | bgcolor="silver" |ОИ Нагано | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 33 | 97/98 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | шәхси уҙыш |- | bgcolor="silver" |34 | bgcolor="silver" |97/98 | bgcolor="silver" |ЧМ Поклюка | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |35 | bgcolor="gold" |97/98 | bgcolor="gold" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |команда уҙышы |- | 36 | 98/99 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 37 | 98/99 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 38 | 98/99 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 39 | 98/99 | Осрблье | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 40 | 98/99 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 41 | 98/99 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 42 | 98/99 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 43 | 98/99 | Антхольц | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | bgcolor="cc9966" |44 | bgcolor="cc9966" |98/99 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Контиолахти | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |эстафета |- | bgcolor="silver" |45 | 98/99 | Вал-Картье | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | bgcolor="cc9966" |46 | bgcolor="cc9966" |98/99 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |масс-старт |- | 47 | 99/00 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 48 | 99/00 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 49 | 99/00 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 50 | 99/00 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 51 | 99/00 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 52 | 99/00 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 53 | 99/00 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 54 | 99/00 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 55 | 99/00 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 56 | 99/00 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 57 | 99/00 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 58 | 99/00 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 59 | 99/00 | Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | bgcolor="cc9966" |60 | bgcolor="cc9966" |99/00 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |масс-старт |- | bgcolor="silver" |61 | bgcolor="silver" |99/00 | bgcolor="silver" |ЧМ Лахти | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 62 | 00/01 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 63 | 00/01 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 64 | 00/01 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 65 | 00/01 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 66 | 00/01 | Осрблье | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 67 | 00/01 | Осрблье | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 68 | 00/01 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 69 | 00/01 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 70 | 00/01 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 71 | 00/01 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 72 | 00/01 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | bgcolor="silver" |73 | bgcolor="silver" |00/01 | bgcolor="silver" |ЧМ Поклюка | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |масс-старт |- | bgcolor="cc9966" |74 | bgcolor="cc9966" |00/01 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |эстафета |- | 75 | 00/01 | Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 76 | 00/01 | Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 77 | 00/01 | Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 78 | 00/01 | Лэйк-Плэсид | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 79 | 00/01 | Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 80 | 00/01 | Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 81 | 01/02 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 82 | 01/02 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 83 | 01/02 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 84 | 01/02 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 85 | 01/02 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 86 | 01/02 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 87 | 01/02 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |88 | bgcolor="gold" |01/02 | bgcolor="gold" |ОИ Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |шәхси уҙыш |- | bgcolor="gold" |89 | bgcolor="gold" |01/02 | bgcolor="gold" |ОИ Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |90 | bgcolor="gold" |01/02 | bgcolor="gold" |ОИ Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |91 | bgcolor="gold" |01/02 | bgcolor="gold" |ОИ Солт-Лейк-Сити | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | 92 | 01/02 | Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 93 | 01/02 | Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | эҙәрләү |- | 94 | 02/03 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 95 | 02/03 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 96 | 02/03 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 97 | 02/03 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 98 | 02/03 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 99 | 02/03 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 100 | 02/03 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 101 | 02/03 | Рупольдинг | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 102 | 02/03 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 103 | 02/03 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 104 | 02/03 | Лахти | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 105 | 02/03 | Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 106 | 02/03 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |107 | bgcolor="gold" |02/03 | bgcolor="gold" |ЧМ Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |108 | bgcolor="gold" |02/03 | bgcolor="gold" |ЧМ Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |масс-старт |- | 109 | 03/04 | Контиолахти | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 110 | 03/04 | Контиолахти | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 111 | 03/04 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 112 | 03/04 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 113 | 03/04 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 114 | 03/04 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 115 | 03/04 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | масс-старт |- | 116 | 03/04 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 117 | 03/04 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 118 | 03/04 | Антхольц | bgcolor="silver" |2 | масс-старт |- | bgcolor="cc9966" |119 | bgcolor="cc9966" |03/04 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |спринт |- | bgcolor="cc9966" |120 | bgcolor="cc9966" |03/04 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |эҙәрләү |- | bgcolor="cc9966" |121 | bgcolor="cc9966" |03/04 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" | шәхси уҙыш |- | bgcolor="silver" |122 | bgcolor="silver" |03/04 | bgcolor="silver" |ЧМ Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 123 | 03/04 | Форт-Кент | bgcolor="silver" |2 | масс-старт |- | 124 | 03/04 | Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | масс-старт |- | 125 | 04/05 | Бейтостёлен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 126 | 04/05 | Бейтостёлен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 127 | 04/05 | Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 128 | 04/05 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 129 | 04/05 | Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | эҙәрләү |- | 130 | 04/05 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 131 | 04/05 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 132 | 04/05 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 133 | 04/05 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 134 | 04/05 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 135 | 04/05 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 136 | 04/05 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | bgcolor="gold" |137 | bgcolor="gold" |04/05 | bgcolor="gold" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |138 | bgcolor="gold" |04/05 | bgcolor="gold" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |139 | bgcolor="gold" |04/05 | bgcolor="gold" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | bgcolor="gold" |140 | bgcolor="gold" |04/05 | bgcolor="gold" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |масс-старт |- | 141 | 04/05 | Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 142 | 04/05 | Ханты-Мансийск | bgcolor="silver" |2 | масс-старт |- | 143 | 05/06 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 144 | 05/06 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 145 | 05/06 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 146 | 05/06 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | bgcolor="silver" |147 | bgcolor="silver" |05/06 | bgcolor="silver" |ОИ Турин | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |шәхси уҙыш |- | bgcolor="silver" |148 | bgcolor="silver" |05/06 | bgcolor="silver" |ОИ Турин | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эҙәрләү |- | bgcolor="cc9966" |149 | bgcolor="cc9966" |05/06 | bgcolor="cc9966" |ОИ Турин | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |масс-старт |- | 150 | 05/06 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 151 | 05/06 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | bgcolor="silver" |152 | bgcolor="silver" |05/06 | bgcolor="silver" |ЧМ Поклюка | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |ҡатнаш эстафета |- | 153 | 05/06 | Контиолахти | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 154 | 05/06 | Контиолахти | bgcolor="cc9966" |3 | масс-старт |- | 155 | 05/06 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 156 | 05/06 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 157 | 05/06 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 158 | 06/07 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 159 | 06/07 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 160 | 06/07 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 161 | 06/07 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 162 | 06/07 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 163 | 06/07 | Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 164 | 06/07 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 165 | 06/07 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 166 | 06/07 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | bgcolor="gold" |167 | bgcolor="gold" |06/07 | bgcolor="gold" |ЧМ Антхольц | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |168 | bgcolor="gold" |06/07 | bgcolor="gold" |ЧМ Антхольц | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эҙәрләү |- | bgcolor="silver" |169 | bgcolor="silver" |06/07 | bgcolor="silver" |ЧМ Антхольц | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 170 | 06/07 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 171 | 06/07 | Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 172 | 07/08 | Контиолахти | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 173 | 07/08 | Контиолахти | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 174 | 07/08 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 175 | 07/08 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 176 | 07/08 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 177 | 07/08 | Поклюка | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 178 | 07/08 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 179 | 07/08 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 180 | 07/08 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 181 | 07/08 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 182 | 07/08 | Антхольц | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 183 | 07/08 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | bgcolor="cc9966" |184 | bgcolor="cc9966" |07/08 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |спринт |- | bgcolor="gold" |185 | bgcolor="gold" |07/08 | bgcolor="gold" |ЧМ Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эҙәрләү |- | bgcolor="silver" |186 | bgcolor="silver" |07/08 | bgcolor="silver" |ЧМ Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |шәхси уҙыш |- | bgcolor="silver" |187 | bgcolor="silver" |07/08 | bgcolor="silver" |ЧМ Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |масс-старт |- | bgcolor="silver" |188 | bgcolor="silver" |07/08 | bgcolor="silver" |ЧМ Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эстафета |- | 189 | 07/08 | Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 190 | 08/09 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 191 | 08/09 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 192 | 08/09 | Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 193 | 08/09 | Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | масс-старт |- | 194 | 08/09 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 195 | 08/09 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 196 | 08/09 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |197 | bgcolor="gold" |08/09 | bgcolor="gold" |ЧМ Пхенчхан | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |198 | bgcolor="gold" |08/09 | bgcolor="gold" |ЧМ Пхенчхан | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |199 | bgcolor="gold" |08/09 | bgcolor="gold" |ЧМ Пхенчхан | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |шәхси уҙыш |- | bgcolor="gold" |200 | bgcolor="gold" |08/09 | bgcolor="gold" |ЧМ Пхенчхан | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | 201 | 08/09 | Ванкувер | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 202 | 08/09 | Тронхейм | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 203 | 08/09 | Тронхейм | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 204 | 08/09 | Тронхейм | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 205 | 08/09 | Ханты-Мансийск | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 206 | 08/09 | Ханты-Мансийск | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 207 | 08/09 | Ханты-Мансийск | bgcolor="cc9966" |3 | масс-старт |- | 208 | 09/10 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 209 | 09/10 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 210 | 09/10 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | спринт |- | 211 | 09/10 | Хохфильцен | bgcolor="cc9966" |3 | эҙәрләү |- | 212 | 09/10 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 213 | 09/10 | Оберхоф | bgcolor="gold" |1 | масс-старт |- | 214 | 09/10 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 215 | 09/10 | Рупольдинг | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | bgcolor="silver" |216 | bgcolor="silver" |09/10 | bgcolor="silver" |ОИ Ванкувер | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |шәхси уҙыш |- | bgcolor="gold" |217 | bgcolor="gold" |09/10 | bgcolor="gold" |ОИ Ванкувер | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | bgcolor="silver" |218 | bgcolor="silver" |09/10 | bgcolor="silver" |ЧМ Ханты-Мансийск | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |ҡатнаш эстафета |- | 219 | 10/11 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | шәхси уҙыш |- | 220 | 10/11 | Эстерсунд | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 221 | 10/11 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | 222 | 10/11 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 223 | 10/11 | Оберхоф | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | 224 | 10/11 | Антхольц | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | bgcolor="gold" |225 | bgcolor="gold" |10/11 | bgcolor="gold" |ЧМ Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |ҡатнаш эстафета |- | bgcolor="gold" |226 | bgcolor="gold" |10/11 | bgcolor="gold" |ЧМ Ханты-Мансийск | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | 227 | 10/11 | Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | масс-старт |- | 228 | 11/12 | Хохфильцен | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | 229 | 11/12 | Контиолахти | bgcolor="gold" |1 | эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |230 | bgcolor="gold" |11/12 | bgcolor="gold" |ЧМ Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |ҡатнаш эстафета |- | bgcolor="gold" |231 | bgcolor="gold" |11/12 | bgcolor="gold" |ЧМ Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | 232 | 12/13 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 233 | 12/13 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | bgcolor="gold" |234 | bgcolor="gold" |12/13 | bgcolor="gold" |ЧМ Нове-Место | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | 235 | 13/14 | Хохфильцен | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 236 | 13/14 | Хохфильцен | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 237 | 13/14 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 238 | 13/14 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |239 | bgcolor="gold" |13/14 | bgcolor="gold" |ОИ Сочи | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |спринт |- | bgcolor="gold" |240 | bgcolor="gold" |13/14 | bgcolor="gold" |ОИ Сочи | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |ҡатнаш эстафета |- | 241 | 13/14 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | эҙәрләү |- | 242 | 14/15 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | эстафета |- | 243 | 14/15 | Оберхоф | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 244 | 14/15 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 245 | 14/15 | Антхольц | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | bgcolor="silver" |246 | bgcolor="silver" |14/15 | bgcolor="silver" |ЧМ Контиолахти | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" | эстафета |- | 247 | 15/16 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | шәхси уҙыш |- | 248 | 15/16 | Эстерсунд | bgcolor="cc9966" |3 | спринт |- | 249 | 15/16 | Поклюка | bgcolor="silver" |2 | спринт |- | 250 | 15/16 | Поклюка | bgcolor="cc9966" |3 | масс-старт |- | 251 | 15/16 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | 252 | 15/16 | Антхольц | bgcolor="cc9966" |3 | эстафета |- | bgcolor="silver" |253 | bgcolor="silver" |15/16 | bgcolor="silver" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |спринт |- | bgcolor="silver" |254 | bgcolor="silver" |15/16 | bgcolor="silver" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |эҙәрләү |- | bgcolor="gold" |255 | bgcolor="gold" |15/16 | bgcolor="gold" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |эстафета |- | bgcolor="cc9966" |256 | bgcolor="cc9966" |15/16 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Холменколлен | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" |масс-старт |- | 257 | 16/17 | Эстерсунд | bgcolor="gold" |1 | ҡатнаш эстафета |- | 258 | 16/17 | Рупольдинг | bgcolor="gold" |1 | эстафета |- | bgcolor="cc9966" |259 | bgcolor="cc9966" |16/17 | bgcolor="cc9966" |ЧМ Хохфильцен | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="cc9966" | эҙәрләү |} |} === Шәхси уҙыштарҙағы еңеүҙәре === Биатлонда Бьёрндалена 95 шәхси еңеүгә өлгәшә, был абсолют рекорд булып тора: {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Шәхси уҙыштарҙағы еңеүҙәре |- | {| class="wikitable" |+ Еңеҙәре ! # ! Дата ! Урын ! Миҙгел ! Тип |- | align="center" bgcolor="gold" | '''1''' | 11 ғинуар 1996 | {{флаг Италии}} Антхольц | 1995/96 | шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''2''' | 4 ғинуар 1997 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1996/97 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''3''' | 5 ғинуар 1997 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1996/97 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''4''' | 11 ғинуар 1997 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 1996/97 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''5''' | 17 ғинуар 1998 | {{флаг Италии}} Антхольц | 1997/98 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''6''' | 18 февраль 1998 | {{флаг Японии}} Нагано | ОИ 1998 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''7''' | 11 декабрь 1998 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 1998/99 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''8''' | 9 ғинуар 1999 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1998/99 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''9''' | 23 ғинуар 1999 | {{флаг Италии}} Антхольц | 1998/99 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''10''' | 2 декабрь 1999 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 1999/00 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''11''' | 4 декабрь 1999 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 1999/00 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''12''' | 6 ғинуар 2000 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1999/00 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''13''' | 7 ғинуар 2000 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1999/00 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''14''' | 22 ғинуар 2000 | {{флаг Италии}} Антхольц | 1999/00 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''15''' | 1 декабрь 2000 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2000/01 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''16''' | 17 декабрь 2000 | {{флаг Словакии}} Осрбли | 2000/01 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''17''' | 12 ғинуар 2001 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2000/01 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''18''' | 18 ғинуар 2001 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2000/01 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''19''' | 21 ғинуар 2001 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2000/01 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''20''' | 28 февраль 2001 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | 2000/01 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''21''' | 2 март 2001 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | 2000/01 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''22''' | 3 март 2001 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | 2000/01 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''23''' | 6 декабрь 2001 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2001/02 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''24''' | 9 декабрь 2001 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2001/02 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''25''' | 11 февраля 2002 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | ОИ 2002 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''26''' | 13 февраль 2002 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | ОИ 2002 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''27''' | 16 февраль 2002 | {{флаг США}} Солджер Холлоу | ОИ 2002 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''28''' | 8 декабрь 2002 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2002/03 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''29''' | 14 декабрь 2002 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2002/03 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''30''' | 15 декабрь 2002 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2002/03 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''31''' | 9 ғинуар 2003 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2002/03 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''32''' | 12 ғинуар 2003 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2002/03 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''33''' | 18 ғинуар 2003 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2002/03 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''34''' | 19 ғинуар 2003 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2002/03 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''35''' | 9 февраль 2003 | {{флаг Финляндии}} Лахти | 2002/03 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''36''' | 16 февраль 2003 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2002/03 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''37''' | 15 март 2003 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | ЧМ 2003 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''38''' | 23 март 2003 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | ЧМ 2003 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''39''' | 4 декабрь 2003 | {{флаг Финляндии}} Контиолахти | 2003/04 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''40''' | 7 декабрь 2003 | {{флаг Финляндии}} Контиолахти | 2003/04 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''41''' | 14 декабрь 2003 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2003/04 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''42''' | 10 ғинуар 2004 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2003/04 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''43''' | 18 ғинуар 2004 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2003/04 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''44''' | 2 декабрь 2004 | {{флаг Норвегии}} Бейтостолен | 2004/05 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''45''' | 11 декабрь 2004 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2004/05 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''46''' | 15 ғинуар 2004 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2004/05 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''47''' | 16 ғинуар 2004 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2004/05 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''48''' | 19 ғинуар 2004 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2004/05 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''49''' | 21 ғинуар 2004 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2004/05 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''50''' | 23 ғинуар 2004 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2004/05 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''51''' | 20 февраль 2005 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2004/05 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''52''' | 5 март 2005 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | ЧМ 2005 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''53''' | 6 март 2005 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | ЧМ 2005 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''54''' | 13 март 2005 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | ЧМ 2005 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''55''' | 17 март 2005 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | 2004/05 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''56''' | 27 ноябрь 2005 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2005/06 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''57''' | 22 ғинуар 2006 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2005/06 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''58''' | 8 март 2006 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2005/06 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''59''' | 11 март 2006 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2005/06 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''60''' | 18 март 2006 | {{флаг Финляндии}} Контиолахти | 2005/06 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''61''' | 23 март 2006 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2005/06 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''62''' | 25 март 2006 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2005/06 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''63''' | 26 март 2006 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2005/06 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''64''' | 30 ноябрь 2006 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2006/07 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''65''' | 2 декабрь 2006 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2006/07 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''66''' | 3 декабрь 2006 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2006/07 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''67''' | 8 декабрь 2006 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2006/07 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''68''' | 9 декабрь 2006 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2006/07 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''69''' | 13 ғинуар 2007 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2006/07 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''70''' | 14 ғинуар 2007 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2006/07 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''71''' | 3 февраль 2007 | {{флаг Италии}} Антхольц | ЧМ 2007 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''72''' | 4 февраль 2007 | {{флаг Италии}} Антхольц | ЧМ 2007 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''73''' | 10 март 2007 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2006/07 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''74''' | 11 март 2007 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | 2006/07 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''75''' | 1 декабрь 2007 | {{флаг Финляндии}} Контиолахти | 2007/08 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''76''' | 8 декабрь 2007 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2007/08 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''77''' | 15 декабрь 2007 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2007/08 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''78''' | 6 ғинуар 2008 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2007/08 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''79''' | 20 ғинуар 2008 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2007/08 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''80''' | 10 февраль 2008 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | ЧМ 2008 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''81''' | 6 март 2008 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | 2007/08 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''82''' | 17 ғинуар 2009 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2008/09 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''83''' | 18 ғинуар 2009 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2008/09 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''84''' | 14 февраль 2009 | {{флаг Республики Корея}} Пхёнчхан | ЧМ 2009 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''85''' | 15 февраль 2009 | {{флаг Республики Корея}} Пхёнчхан | ЧМ 2009 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''86''' | 17 февраль 2009 | {{флаг Республики Корея}} Пхёнчхан | ЧМ 2009 | Шәхси уҙыш |- | align="center" bgcolor="gold" | '''87''' | 21 март 2009 | {{флаг Норвегии}} Тронхейм | 2008/09 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''88''' | 22 март 2009 | {{флаг Норвегии}} Тронхейм | 2008/09 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''89''' | 5 декабрь 2009 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2009/10 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''90''' | 11 декабрь 2009 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2009/10 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''91''' | 10 ғинуар 2010 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2009/10 | Масс-старт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''92''' | 5 декабрь 2010 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2010/11 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''93''' | 12 февраль 2012 | {{флаг Финляндии}} Контиолахти | 2011/12 | Эҙәрләү |- | align="center" bgcolor="gold" | '''94''' | 8 февраль 2014 | {{флаг России}} [[Сочи]] | ОИ 2014 | Спринт |- | align="center" bgcolor="gold" | '''95''' | 2 декабрь 2015 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2015/16 | Шәхси уҙыш |} |} === Команда дисциплиналарындағы еңеүҙәр === Бьёрндален команда дисциплиналарында (команда уҙыштары, эстафеталар, ҡатнаш эстафеталар) рекордлы 35 еңеүгә өлгәшә: {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Команда уҙыштарындағы еңеүҙәре |- | {| class="wikitable" |+ Еңеүҙәр ! # ! Дата ! Урын ! Миҙгел ! Тип |- | align="center" bgcolor="gold" | '''1''' | 19 март 1995 | {{флаг Норвегии}} Лиллехаммер | 1994/95 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''2''' | 17 март 1996 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 1995/96 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''3''' | 15 март 1998 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 1997/98 | Команда уҙышы |- | align="center" bgcolor="gold" | '''4''' | 11 декабрь 1999 | {{флаг Словении}} Поклюка | 1999/00 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''5''' | 9 ғинуар 2000 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 1999/00 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''6''' | 9 декабрь 2000 | {{флаг Словении}} Поклюка | 2000/01 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''7''' | 10 ғинуар 2001 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2000/01 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''8''' | 26 ғинуар 2002 | {{флаг Италии}} Антхольц | 2001/02 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''9''' | 20 февраль 2002 | {{флаг США}} Солджер-Холлоу | ОИ 2002 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''10''' | 7 декабрь 2002 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2002/03 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''11''' | 13 декабрь 2003 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2003/04 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''12''' | 5 декабрь 2004 | {{флаг Норвегии}} Бейтостелен | 2004/05 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''13''' | 13 ғинуар 2005 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2004/05 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''14''' | 12 март 2005 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2004/05 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''15''' | 29 ноябрь 2005 | {{флаг Швеции}} Эстерсунд | 2005/06 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''16''' | 11 ғинуар 2007 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2006/07 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''17''' | 9 декабрь 2007 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2007/08 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''18''' | 4 ғинуар 2008 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2007/08 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''19''' | 10 ғинуар 2008 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2007/08 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''20''' | 15 ғинуар 2009 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2008/09 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''21''' | 22 февраль 2009 | {{флаг Республики Корея}} Пхёнчхан | 2008/09 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''22''' | 7 ғинуар 2010 | {{флаг Германии}} [[Оберхоф]] | 2009/10 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''23''' | 26 февраль 2010 | {{флаг Канады}} Ванкувер | ОИ 2010 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''24''' | 12 декабрь 2010 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2010/11 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''25''' | 3 март 2011 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | 2010/11 | Ҡатнаш эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''26''' | 11 март 2011 | {{флаг России}} [[Ханты-Мансийск]] | 2010/11 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''27''' | 1 март 2012 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2011/12 | Ҡатнаш эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''28''' | 9 март 2012 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2011/12 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''29''' | 9 декабрь 2012 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2012/13 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''30''' | 16 февраль 2013 | {{флаг Чехии}} Нове-Место | 2012/13 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''31''' | 7 декабрь 2013 | {{флаг Австрии}} Хохфильцен | 2013/14 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''32''' | 19 февраль 2014 | {{флаг России}} [[Сочи]] | ОИ 2014 | Ҡатнаш эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''33''' | 14 ғинуар 2015 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2014/2015 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''34''' | 25 ғинуар 2015 | {{флаг Италии}} Антерсельва | 2014/2015 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''35''' | 15 ғинуар 2016 | {{флаг Германии}} Рупольдинг | 2014/2015 | Эстафета |- | align="center" bgcolor="gold" | '''36''' | 12 март 2016 | {{флаг Норвегии}} Хольменколлен | ЧМ 2016 | Эстафета |} |} === Айырым этаптарҙағы подиумдар === {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Айырым этаптарҙағы подиумдар |- | {| class="wikitable" ! '''Эстерсунд ('''{{флаг Швеции}}''' Швеция)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |'''Подиумдарҙың дөйөм һаны''' | bgcolor="gold" |10 | bgcolor="silver" |9 | bgcolor="cc9966" |5 |- |'''Шәхси подиумдар''' | bgcolor="gold" |8 | bgcolor="silver" |5 | bgcolor="cc9966" |5 |- |'''Команда подиумдары''' | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |4 | bgcolor="cc9966" | - |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | - |- | Спринт | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |4 |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |5 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" | - |- | Эстафета | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |4 | bgcolor="cc9966" | - |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} {| class="wikitable" ! '''Хохфильцен ('''{{флаг Австрии}}''' Австрия)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |Подиумдарҙың дөйөм һаны<br /> | bgcolor="gold" |22 | bgcolor="silver" |8 | bgcolor="cc9966" |2 |- |'''Шәхси подиумдар ''' | bgcolor="gold" |14 | bgcolor="silver" |6 | bgcolor="cc9966" |2 |- |'''Команда подиумдары ''' | bgcolor="gold" |8 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | - |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | - |- | Спринт | bgcolor="gold" |6 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |6 | bgcolor="silver" |3 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Эстафета | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | - |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} {| class="wikitable" ! '''Оберхоф ('''{{флаг Германии}}''' Германия)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |'''Подиумдарҙың дөйөм һаны ''' | bgcolor="gold" |12 | bgcolor="silver" |6 | bgcolor="cc9966" |8 |- |'''Шәхси подиумдар''' | bgcolor="gold" |9 | bgcolor="silver" |4 | bgcolor="cc9966" |5 |- |'''Команда подиумдары ''' | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" |3 |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" |1 |- | Спринт | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |3 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" |1 |- | Эстафета | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" |3 |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} {| class="wikitable" ! '''Рупольдинг ('''{{флаг Германии}}''' Германия)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |'''Подиумдарҙың дөйөм һаны''' | bgcolor="gold" |18 | bgcolor="silver" |9 | bgcolor="cc9966" |1 |- |'''Шәхси подиумдар''' | bgcolor="gold" |11 | bgcolor="silver" |6 | bgcolor="cc9966" | - |- |'''Команда подиумдары''' | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |3 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Спринт | bgcolor="gold" |6 | bgcolor="silver" |4 | bgcolor="cc9966" | - |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |4 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" | - |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Эстафета | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |3 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} {| class="wikitable" ! '''Поклюка ('''{{флаг Словении}}''' Словения)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |'''Подиумдарҙың дөйөм һаны ''' | bgcolor="gold" |9 | bgcolor="silver" |8 | bgcolor="cc9966" |6 |- |'''Шәхси подиумдар''' | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |5 | bgcolor="cc9966" |4 |- |'''Команда подиумдары''' | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |3 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" |1 |- | Спринт | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" |1 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" | - |- | Эстафета | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} {| class="wikitable" ! '''Холменколлен ('''{{флаг Норвегии}}''' Норвегия)''' ! bgcolor="gold" |'''1''' ! bgcolor="silver" |'''2''' ! bgcolor="cc9966" |'''3''' |- |'''Подиумдарҙың дөйөм һаны''' | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |5 | bgcolor="cc9966" |7 |- |'''Шәхси подиумдар''' | bgcolor="gold" |7 | bgcolor="silver" |4 | bgcolor="cc9966" |5 |- |'''Команда подиумдары''' | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Шәхси уҙыш | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" | - |- | Спринт | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" | - |- | Эҙәрләү уҙышы | bgcolor="gold" |3 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Масс-старт | bgcolor="gold" |2 | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |3 |- | Эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" |1 | bgcolor="cc9966" |2 |- | Ҡатнаш эстафета | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |- | Команда уҙышы | bgcolor="gold" | - | bgcolor="silver" | - | bgcolor="cc9966" | - |} |} == Ҙур һәм кесе Донъя кубоктарының дөйөм иҫәптәрендәге һөҙөмтәләре == {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Ҙур һәм кесе Донъя кубоктарының дөйөм иҫәптәрендәге һөҙөмтәләре |- | {| class="wikitable" style="font-size:90%" width="58%" | width="8%" | '''Йыл''' | width="12%" | '''Дөйөм иҫәп''' | width="12%" | '''Спринт''' | width="12%" |'''Эҙәрләү уҙышы''' | width="12%" | '''Шәхси уҙыш''' | width="12%" | '''Масс-старт''' |- align="center" | '''1992-93''' | 62 | ? | ? |- align="center" | '''1993-94''' | 30 | ? | ? |- align="center" | '''1994-95''' | 4 | bgcolor="gold" | '''1''' | ? |- align="center" | '''1995-96''' | 9 | 6 | ? |- align="center" | '''1996-97''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="cc9966" | '''3/=2''' | 8 |- align="center" | '''1997-98''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | ? | bgcolor="cc9966" | '''3''' |- align="center" | '''1998-99''' | bgcolor="silver" | '''2''' | 5 | bgcolor="cc9966" | '''3''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="cc9966" | '''3''' |- align="center" | '''1999-00''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | ? | 9 |- align="center" | '''2000-01''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="silver" | '''2/=3''' |- align="center" | '''2001-02''' | bgcolor="cc9966" | '''3''' | 5 | bgcolor="cc9966" | '''3''' | bgcolor="silver" | '''2''' | ? |- align="center" | '''2002-03''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | ? | bgcolor="gold" | '''1''' |- align="center" | '''2003-04''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="silver" | '''2''' | 6 | bgcolor="silver" | '''2''' |- align="center" | '''2004-05''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''=1''' | bgcolor="gold" | '''=1''' |- align="center" | '''2005-06''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="silver" | '''2''' | bgcolor="gold" | '''1''' |- align="center" | '''2006-07''' | bgcolor="silver" | '''2''' | 10 | bgcolor="silver" | '''2''' | 6 | bgcolor="gold" | '''1''' |- align="center" | '''2007-08''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | =7 | bgcolor="gold" | '''1''' |- align="center" | '''2008-09''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | bgcolor="gold" | '''1''' | 4 | bgcolor="silver" | '''2''' |- align="center" | '''2009-10''' | 10 | 7 | 16 | 25 | =7 |- align="center" | '''2010-11''' | 10 | 14 | 20 | 4 | 7 |- align="center" | '''2011-12''' | 16 | 18 | =5 | - | 17 |- align="center" | '''2012-13''' | 22 | 19 | 16 | 35 | 26 |- align="center" | '''2013-14''' | 6 | 4 | 9 | 44 | 8 |- align="center" |'''2014-15''' | 14 | 14 | 19 | 11 | 16 |- | '''2015-16''' |13 |12 |15 |7 |11 |} |} == Атыу статистикаһы == {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Атыу статистикаһы |- | {| class="standard" !Миҙгел ! Дөйөм ! Шәхси ! Спринт ! Эҙәрл. ! Масс-ст. ! Эстаф. |- !13/14 ! 83,4 ! 77,5 ! 82,0 ! 88,8 ! 70 ! 93,8 |- !12/13 ! 83,1 ! 87,5 ! 80 ! 82,5 ! 82,5 ! 88,2 |- !11/12 ! 79,6 ! 73,3 ! 80 ! 83,6 ! 82,5 ! 68,3 |- !10/11 ! 86,7 ! 86,3 ! 82,9 ! 83,3 ! 88,8 ! 95,2 |- !09/10 ! 83,6 ! 82,5 ! 81,4 ! 90 ! 82 ! 83,3 |- !08/09 ! 85,6 ! 81,3 ! 87,5 ! 88,3 ! 88 ! 76,3 |- !07/08 ! 83,5 ! 80 ! 88,9 ! 79,2 ! 90 ! 79 |- !06/07 ! 84,9 ! 81,7 ! 80 ! 89,2 ! 87,5 ! 78,4 |- !05/06 ! 85,1 ! 92,5 ! 78,3 ! 83,3 ! 88,8 ! 85,7 |- !04/05 ! 85,4 ! 88,3 ! 88,6 ! 79,3 ! 91,7 ! 88,2 |- !03/04 ! 80,5 ! 87,5 ! 84,4 ! 76,9 ! 85 ! 70 |- !02/03 ! 86,2 ! 80 ! 88,8 ! 87 ! 86,3 ! 85,5 |- !01/02 ! 74,8 ! 78,3 ! 75 ! 75 ! 67,5 ! 75,5 |- !00/01 ! 78,7 ! 71,3 ! 82,2 ! 81,7 ! 80 ! 76,2 |- !99/00 ! 82,7 ! 80 ! 80 ! 83,8 ! 78,3 ! 93 |- !98/99 ! 81,4 ! 80 ! 78,8 ! 82,5 ! 92,5 ! 73 |} {| class="standard" !Уйын ! Дөй. !Ш. ! С. ! Уҙыш<ref>Состязания, учитываемые в статистике по стрельбе на Олимпийских играх и Чемпионатах мира</ref> ! Миҙг. ! Общ !Л ! С ! Нац<ref>Рейтинг по стрельбе среди спортсменов национальной команды в Кубке мира</ref> ! Мир<ref>Рейтинг по стрельбе среди всех спортсменов в Кубке мира</ref> |- !14ОИ ! Инд Спр Пр МС Эст См ! 13/14 ! 83,4 % ! 4 ! 43 |- !13ЧМ ! Инд Спр Пр МС Эст См ! 12/13 ! 83,05 % ! 86,93 % ! 79,21 % |- !12ЧМ ! Инд Спр Пр МС Эст См ! 11/12 ! 79,6 % |- !11ЧМ ! Инд Спр Пр МС Эст См ! 10/11 ! 86,7 % |- !10ЧМ ! 80 % ! 80 % ! 80 % ! См ! — ! — ! — ! — ! — ! - |- !10ОИ ! 79 % ! 80 % ! 78 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 09/10 ! 83,6 % |- !09ЧМ ! 80 % ! 80 % ! 80 % ! Инд Спр Пр МС Эст См ! 08/09 ! 85 % ! 85 % ! 86 % ! 2 ! 18 |- !08ЧМ ! 92 % ! 95 % ! 88 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 07/08 ! 83 % ! 84 % ! 82 % ! 3 ! 24 |- !07ЧМ ! 84 % ! 86 % ! 81 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 06/07 ! 86 % ! 86 % ! 85 % ! 2 ! 12 |- !06ЧМ ! 75 % ! 87 % ! 62 % ! См ! — ! — ! — ! — ! — ! - |- !06ОИ ! 87 % ! 93 % ! 81 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 05/06 ! 84 % ! 84 % ! 84 % ! 3 ! 25 |- !05ЧМ ! 86 % ! 91 % ! 81 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 04/05 ! 85 % ! 89 % ! 81 % ! 2 ! 16 |- !04ЧМ ! 82 % ! 81 % ! 84 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 03/04 ! 80 % ! 77 % ! 83 % ! 4 ! 39 |- !03ЧМ ! 86 % ! 86 % ! 86 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 02/03 ! 86 % ! 85 % ! 86 % ! 2 ! 13 |- !02ЧМ ! 75 % ! 70 % ! 80 % ! МС ! — ! — ! — ! — ! — ! - |- !02ОИ ! 89 % ! 88 % ! 91 % ! Инд Спр Пр Эст ! 01/02 ! 74 % ! 72 % ! 77 % ! 7 ! 118 |- !01ЧМ ! 73 % ! 65 % ! 81 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 00/01 ! 78 % ! 78 % ! 79 % ! 6 ! 67 |- !00ЧМ ! 84 % ! 79 % ! 88 % ! Инд Спр Пр МС Эст ! 99/00 ! 82 % ! 79 % ! 85 % ! 5 ! 50 |- !99ЧМ ! 88 % ! 86 % ! 91 % ! Инд Спр Пр МС ! 98/99 ! 81 % ! 78 % ! 84 % ! 3 ! 46 |- !98ЧМ ! 90 % ! 80 % ! 100 % ! Пр ! — ! — ! — ! — ! — ! - |- !98ОИ ! 87 % ! 80 % ! 93 % ! Инд Спр ! 97/98 ! 85 % ! 81 % ! 89 % ! 5 ! 36 |- !97ЧМ ! 86 % ! 92 % ! 80 % ! Инд Сп Пр ! 96/97 ! 82 % ! 84 % ! 80 % ! 6 ! 69 |- !96ЧМ ! 90 % ! 80 % ! 100 % ! Инд, Спр ! 95/96 ! 81 % ! 81 % ! 81 % ! 7 ! 68 |- !95ЧМ ! 87 % ! 87 % ! 87 % ! Инд Спр ! 94/95 ! 83 % ! 87 % ! 80 % ! 4 ! 42 |- !94ОИ ! 83 % ! 80 % ! 87 % ! Инд Спр ! 93/94 ! 86 % ! 90 % ! 82 % ! 4 ! 20 |- !93ЧМ ! — ! — ! — ! — ! 92/93 ! 66 % ! 66 % ! 66 % ! 11 ! 147 |} |} == Төрлө ярыштарҙағы сығыштар статистикаһы == {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 62px;" !Төрлө ярыштарҙағы сығыштар статистикаһы |- | {| class="wikitable" ! colspan="3" | Ярыштар/Миҙгел ! 90/91 ! 91/92 ! 92/93 ! 93/94 ! 94/95 ! 95/96 ! 96/97 ! 97/98 ! 98/99 ! 99/00 ! 00/01 ! 01/02 ! 02/03 ! 03/04 ! 04/05 ! 05/06 ! 06/07 ! 07/08 ! 08/09 ! 09/10 ! 10/11 ! 11/12 ! 12/13 ! 13/14 |- | rowspan="49" |<small>[[Биатлон]]</small> |- | rowspan="7" |Олимпия уйындары |- | <small>Инд </small> | align="center" | — | align="center" | 36 | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 34 |- | <small>Спр </small> | align="center" | — | align="center" | 28 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 11 | align="center" | 17 | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | <small>Пр </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 7 | align="center" | 4 |- | <small>МС </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | 27 | align="center" | 22 |- | <small>Эст </small> | align="center" | — | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 5 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 4 |- | <small>См </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | rowspan="8" |Донъя чемпионаттары |- | <small>Инд </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 12 | align="center" | 19 | align="center" | 6 | align="center" | 4 | align="center" | 20 | align="center" | 10 | align="center" | 30 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | 6 | align="center" | 32 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 6 | align="center" | 47 | align="center" | 25 |- | <small>Спр </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 4 | align="center" | 6 | align="center" | 9 | align="center" | 19 | align="center" | 5 | align="center" | 19 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 22 | align="center" | 21 | align="center" | 4 |- | <small>Пр </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 5 | align="center" | 4 | align="center" | 4 | align="center" | 8 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 24 | align="center" | 27 | align="center" | 10 |- | <small>МС </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 4 | align="center" | 6 | align="center" | 8 | align="center" | 24 |- | <small>Эст </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 5 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | <small>См </small> | align="center" | — | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — |- | <small>Ком </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 4 | align="center" | — | align="center" | 4 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | rowspan="5" |Юниорҙар араһында донъя чемпионаттары |- | <small>Инд </small> | align="center" | — | align="center" | 23 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | <small>Спр </small> | align="center" | — | align="center" | 47 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | <small>Эст </small> | align="center" | — | align="center" | 6 | align="center" | 8 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | <small>Ком </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="7" |<small> Норвегияның ҡышҡы чемпионаттары<br /> <ref>[http://home.arcor.de/christian-einar/Biathlon%20Norge/index.html Biathlon Norge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030154351/http://home.arcor.de/christian-einar/Biathlon%20Norge/index.html |date=2009-10-30 }}</ref><ref>[http://nm2010.no/Nettjenester/Start-_og_resultatlister_NM_2010 Start- og resultatlister NM 2010]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></small> |- | <small>Инд </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | 4 | align="center" | 14 | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | 4 | align="center" | 6 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" |— | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 |- | <small>Спр </small> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 13 | align="center" | 8 | align="center" | — | align="center" | 10 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 4 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 5 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" |— | align="center" | 4 |- | <small>Пр </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 4 | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — |- | <small>МС </small> | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" |— |- | <small>Эст </small> | align="center" | — | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | — | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" |— | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | <small>Ком </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — |- | rowspan="3" |Норвегияның йәштәр чемпионаттары |- | <small>Инд—юн. </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | 6 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | <small>Спр—юн. </small> | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="2" |Норвегияның йәйге чемпионаттары |- | <small>Спр </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="gold" | 1 |- | rowspan="4" |Асыҡ чемпионат/Рәсәй кубогы |- | <small>Спр </small> | 7 | 9 | 5 |- | <small>Пр </small> | 4 | 13 | bgcolor="CC9966" | 3 |- | <small>МС </small> | bgcolor="gold" | 1 |- | rowspan="3" |Аиталий Фатьянов иҫтәлеге призы |- | <small>Спр </small> | — |- | <small>Пр </small> | — |- | rowspan="4" |<small>Донъя йәйге биатлон чемпионаттарыу<ref>[http://ski-russia.ucoz.ru/index/0-2 История летнего биатлона]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></small> |- | <small>Инд-кросс </small> | align="center" | 5 |- | <small>Спр-кросс </small> | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" bgcolor="CC9966" | 3 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | <small>Эст-кросс </small> | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="3" |<small>Коммерция «шоу» старттары</small> |- |<small>Раштыуа уҙыштары<ref>Рәсми атамаһы — Veltins Biathlon World Team Challenge</ref> </small> | align="center" | 7 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="gold" | 1 | align="center" bgcolor="silver" | 2 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 4 |- |<small>Чемпиондар уҙыштары </small> | align="center" | 6 |} {| class="wikitable" ! colspan="3" | Ярыштар/Миҙгел ! 90/91 ! 91/92 ! 92/93 ! 93/94 ! 94/95 ! 95/96 ! 96/97 ! 97/98 ! 98/99 ! 99/00 ! 00/01 ! 01/02 ! 02/03 ! 03/04 ! 04/05 ! 05/06 ! 06/07 ! 07/08 ! 08/09 ! 09/10 ! 10/11 ! 11/12 ! 12/13 ! 13/14 |- | rowspan="5" |Саңғы ярыштары |- | rowspan="2" | Олимпия уйындары |- |30 км<br /> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 5<ref>Күмәк старттан ирекле стиль менән уҙыш</ref> | align="center" | — | align="center" | — |- | rowspan="2" |Донъя чемпионаттары |- |15 км<br /> | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | 11<ref name="CCS">Интерваллы старттан ирекле стиль менән уҙыш</ref> | align="center" | 13 | align="center" | — | align="center" | — | align="center" | — |} |} == Донъя кубогындағы сығыштар статитстикаһы == {| class="standard collapsible collapsed" width="100%" style="margin-bottom: 10px;" !Донъя кубогындағы сығыштар статистикаһы |- | {| class="standard" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2017/2018<br /> Итоги''' | colspan="5" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Франции|20px}}<br /> Анси | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг Республики Корея|20px}}<br /> ОИ Пхёнчхан | colspan="4" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Төмән |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәпәй |Урын |Сусм |См |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |Эст |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |Инд |МС |См |Эст |Спр |Сусм |См |МС |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''74'''</big> |<big>'''40'''</big> |— |— |18 |31 |18 |28 |46 | bgcolor="gold" |'''1''' |— |— |— |52 |36 |— |} {| class="standard" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2016/2017<br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="5" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Чехии|20px}}<br /> Нове-Место | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> '''ЧМ Хохфильцен''' | colspan="3" | {{Флаг Южной Кореи|20px}}<br /> Пхёнчан | colspan="4" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Очков |Место |Сусм |См |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |МС |Инд |Эст |МС |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |См |Сусм |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''631'''</big> |<big>'''9'''</big> |— | bgcolor="gold" |'''1''' |5 |12 |12 | 7 | 9 | 9 |14 | 12 | 7 |32 |37 | 5 | bgcolor="gold" |'''1''' | 8 | 34 |4 |— |10 | — | 8 | bgcolor="cc9966" |'''3''' |<s>47</s> | 8 | 23 |26 |19 | bgcolor="cc9966" |'''3''' | 8 | 29 |— | — | <s>46</s> |DNS | 17 |} {| class="standard" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2015/2016<br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="5" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="4" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> Канмор | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Преск-Айл | colspan="6" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> '''ЧМ Холменколлен''' | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәпәй |Урын |Сусм |См |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |Эст |Спр |МС |Сусм |См |Спр |Пр |Эст |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''577'''</big> |<big>'''13'''</big> |— |— | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="cc9966" |'''3''' |11 |16 |'''6''' |— | bgcolor="silver" |'''2''' |'''8''' | bgcolor="cc9966" |'''3''' |— |— |12 |44 | bgcolor="gold" |'''1''' |30 |23 |30 | bgcolor="cc9966" |'''3''' |— |— |— |— |— |— |— |— | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="silver" |'''2''' |17 | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="cc9966" |'''3''' |41 |— | отм |} {| class="standard" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2014/15 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="4" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="4" | {{Флаг Чехии|20px}}<br /> Нове Место | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="6" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> ЧМ Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |См |Инд |Спр |Пр |Спр |Эст |Пр |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |МС |Эст |Спр |МС |Спр |Пр |Эст |Сусм |См |Спр |Пр |Инд |Спр |Эст |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''524'''</big> |<big>'''14'''</big> |— |'''6''' |'''8''' |'''10''' |40 |— |— |— |— |— | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="silver" |'''2''' |17 | bgcolor="gold" |'''1''' |15 |'''5''' |'''9''' |'''4''' | bgcolor="gold" |'''1''' |— |— |35 |35 |— |— |— |— |19 |'''5''' |'''6''' | bgcolor="silver" |'''2''' |'''4''' |'''9''' |27 |— |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2013/14 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="4" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Франции|20px}}<br /> Анси | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг России|20px}}<br /> ОИ Сочи | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |СМ |Инд |Спр |Пр |Спр |Эст |Пр |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Эст |Инд |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Инд |МС |СМ |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''556'''</big> |<big>'''6'''</big> |— |31 |12 |отм | bgcolor="cc9966" |'''3''' | bgcolor="gold" |'''1''' |'''5''' |— |— |— | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="silver" |'''2''' |21 |— |— |— |20 |'''4''' |— | bgcolor="gold" |'''1''' |'''4''' |34 |22 | bgcolor="gold" |'''1''' |'''4''' |'''6''' | bgcolor="cc9966" |'''3''' |'''9''' |'''5''' |40 |— |12 |32 |'''5''' |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2012/13 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="4" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг Чехии|20px}}<br /> '''ЧМ Нове-Место''' | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Сочи | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |См |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |МС |Спр |Пр |Эст |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''463'''</big> |<big>'''22'''</big> |— |— |34 |19 |16 |'''7''' | bgcolor="gold" |'''1''' |21 |18 |12 | bgcolor="silver" |'''2''' |'''10''' |15 |— |— |— |— |— |— |— |'''4''' |'''10''' |25 | bgcolor="gold" |'''1''' |24 |18 |12 |13 |24 |44 |— |16 |— |25 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2011/12 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Чехии|20px}}<br /> Нове-Место | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="6" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> '''ЧМ Рупольдинг''' | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |См |Эст |Спр |МС |Инд |Спр |Пр |Спр |МС |Эст |Спр |Пр |МС |См |Спр |Пр |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''548'''</big> |<big>'''16'''</big> |43 |'''9''' |27 |19 |'''5''' |— |15 | bgcolor="silver" |'''2''' |— |— |— |— |46 |25 |15 |56 |'''10''' |11 |'''5''' |'''10''' |17 |— |'''4''' | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="gold" |'''1''' |21 |27 |47 |'''8''' | bgcolor="gold" |'''1''' |47 |— |20 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2010/11 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Преск-Айл | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Форт-Кент | colspan="6" | {{Флаг России|20px}}<br /> '''ЧМ Ханты-Мансийск''' | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |См |Эст |Спр |МС |Инд |Спр |Пр |Спр |МС |Эст |Спр |См |Пр |Спр |Пр |МС |См |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" |<big>'''538'''</big> |<big>'''10'''</big> | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="gold" |'''1''' |'''10''' | bgcolor="gold" |'''1''' |'''7''' |55 |11 |— | bgcolor="cc9966" |'''3''' |22 |21 |'''8''' |17 | - |— |'''7''' | bgcolor="cc9966" |'''3''' |— |— |— |— |— |— | bgcolor="gold" |'''1''' |22 |24 |'''6''' | bgcolor="gold" |'''1''' |'''6''' | 13 |— | bgcolor="cc9966" |'''3''' |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2009/10 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="5" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> '''ОИ Ванкувер''' | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Пр |Эст |Спр |МС |Спр |МС |Эст |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Инд |МС |Эст |См |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Спр |МС |См |- align="center" |<big>'''593'''</big> |<big>'''10'''</big> |=43 | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="#cc9966" |'''3''' |— |— |— |— | bgcolor="gold" |'''1''' |14 | bgcolor="gold" |'''1''' | bgcolor="silver" |'''2''' |'''6''' | bgcolor="silver" |'''2''' |— |— |— |17 |'''7''' | bgcolor="silver" |='''2''' |27 | bgcolor="gold" |'''1''' |— |— |— |54 |17 |13 |'''5''' |15 | bgcolor="silver" |'''2''' |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2008/09 <br /> Итоги''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг Республики Корея|20px}}<br /> '''ЧМ Пхёнчхан''' | colspan="3" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> Уистлер | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Тронхейм | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Эст |Эст |Спр |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |Инд |См |МС |Эст |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" | bgcolor="gold" |<big>'''1080'''</big> | bgcolor="gold" |<big>'''1'''</big> |24 |'''4''' | bgcolor="silver" |2 |=12 | bgcolor="silver" |2 |— |14 |— |— | bgcolor="#cc9966" |3 |23 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |— |— |'''5(=4)''' | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |'''4''' |'''4''' | bgcolor="gold" |1 |18 | bgcolor="silver" |2 |— | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="#cc9966" |3 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2007/08 <br /> Итоги''' | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="6" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> '''ЧМ Эстерсунд''' | colspan="3" | {{Флаг Республики Корея|20px}}<br /> Пхёнчхан | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Эст |Эст |Спр |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |См |Инд |МС |Эст |Спр |Пр |См |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" | bgcolor="gold" |<big>'''869'''</big> | bgcolor="gold" |<big>'''1'''</big> |29 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |20 | bgcolor="gold" |1 |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |5 |5 | bgcolor="#cc9966" |3 |7 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 |— | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 |— |— |— | bgcolor="gold" |1 |7 |6 |14 |DNS |— |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2006/07 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="6" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> '''ЧМ Антхольц''' | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Лахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Спр |Эст |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |МС |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |Инд |См |Эст |МС |Инд |Спр |Пр |Инд |Пр |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" | bgcolor="silver" |<big>'''736'''</big> | bgcolor="silver" |<big>'''2'''</big> | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— |— | bgcolor="#cc9966" |3 |30 |5 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |32 |— | bgcolor="silver" |2 |4 |— |— |— |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |48 |9 |4 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2005/06 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрблье | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="5" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> '''ОИ Турин''' | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Пр |Эст |Спр |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Инд |Спр |Пр |Эст |МС |Спр |Пр |См |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" | bgcolor="gold" |<big>'''814'''</big> | bgcolor="gold" |<big>'''1'''</big> |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 |5 |8 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |5 |5 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 |11 | bgcolor="silver" |2 |5 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2<ref name="WCH">Гонка шла в зачёт чемпионатов мира</ref> |16 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2004/05 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Бейтостолен | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Чезана Сан-Сикарио | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="5" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> '''ЧМ Хохфильцен''' | colspan="4" | {{Флаг России|20px}}<br /> Ханты-Мансийск |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Инд |Спр |Пр |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |МС |См |- align="center" | bgcolor="gold" |<big>'''923'''</big> | bgcolor="gold" |<big>'''1'''</big> | bgcolor="gold" |1 |6 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 |— |— |— | style="color: white; background-color:black" |DSQ<ref>[https://web.archive.org/web/20081030050038/http://sport.gazeta.ru/sport/2005/01/06_n_221469.shtml Норвег биатлонсылары фиништар һуң дисквалификациялана]</ref> |4 |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— |— |— | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |6 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 |—<ref name="Rep">Донъя беренселегенең күсерелгән этабы</ref> |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2003/04 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрблье | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="5" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> '''ЧМ Оберхоф''' | colspan="2" | {{Флаг США|20px}}<br /> Лэйк-Плэсид | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Форт-Кент | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен |- align="center" bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Эст |Пр |Спр |Эст |Пр |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |Пр |Инд |Спр |МС |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Спр |Пр |МС |- align="center" | bgcolor="silver" |<big>'''901'''</big> | bgcolor="silver" |<big>'''2'''</big> | bgcolor="gold" |1 |6 | bgcolor="gold" |1 |10 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 |— | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |7 |10 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="silver" |2 |7 |8 |7 |4 |12 | bgcolor="silver" |2 |6 |14 | bgcolor="silver" |2 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2002/03 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="4" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="2" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Лахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="5" |{{Флаг России}}<br /> ЧМ Ханты-Мансийск |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Эст |Пр |Эст |Спр |Пр |Спр |Эст |Пр |Спр |Эст |МС |См |Эст |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |Спр |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Инд |Пр |Спр |Пр |Инд |Эст |МС |- align="center" |'''737''' | bgcolor="gold" |'''1''' |9 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |6 |— |24 | bgcolor="gold" |1 |8 | bgcolor="gold" |1 | - | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |16 |— |18 |6 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 |7 | bgcolor="gold" |1 |DNS |DNS |— | bgcolor="gold" |1 |8 |30 |4 | bgcolor="gold" |1 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2001/02 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="4" | {{Флаг США|20px}}<br /> ОИ Солджер Холлоу | colspan="2" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Лахти | colspan="3" |{{Флаг Норвегии}}<br /> Холменколлен |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Эст |Пр |Инд |Эст |Пр |Инд |Спр |МС |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |Пр |Инд |Эст |Пр |Инд |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Спр |Эст |Пр |Спр |Пр |МС |- align="center" |'''692''' | bgcolor="#cc9966" |'''3''' | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |19 | bgcolor="#cc9966" |3 |14 |— |— |— |9 |4 |14 |— |— |— | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="#cc9966" |3 |23 |— |6 |4 |6 |7 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''2000/01 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="5" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> ЧМ Поклюка | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Солджер Холлоу | colspan="1" | {{Флаг США|20px}}<br /> Л-П | colspan="3" |{{Флаг Норвегии}}<br /> Холменколлен |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |Пр |Спр |Пр |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Эст |МС |Спр |Пр |Инд |МС |Эст |Инд |Спр |Пр |Спр |Спр |Пр |МС |- align="center" |'''911''' | bgcolor="silver" |'''2''' |95 | bgcolor="gold" |1 |4 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |6 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |19 |4 |10 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 |4 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1999/00 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="4" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="2" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="4" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> ЧМ Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Лахти | colspan="3" |{{Флаг России}}<br /> Ханты-Мансийск |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Пр |Эст |Спр |Пр |Эст |Инд |Спр |МС |Спр |Пр |Эст |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |Инд |МС |Инд |Эст |Пр |Спр |Пр |МС |- align="center" |'''448''' | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="#cc9966" |3 |4 | bgcolor="gold" |1 |— |— |— | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |10 | bgcolor="silver" |2 |4 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |— | bgcolor="#cc9966" |3 | style="color: white; background-color:black" |DSQ |5 |4 |20 | bgcolor="#cc9966" |3 |42 | bgcolor="silver" |2 |6 |12 |6 |15 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1998/99 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен | colspan="4" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="4" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> ЧМ Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг США|20px}}<br /> Лэйк-Плэсид | colspan="2" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> Вал-Картье | colspan="4" |{{Флаг Норвегии}}<br /> Холменколлен |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Пр |Инд |Инд |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |МС |Эст |Спр |Пр |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Инд |Спр |МС |Пр |- align="center" |'''397''' | bgcolor="silver" |'''2''' | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 |77 | bgcolor="#cc9966" |3 |13 |11 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |— |5 |— |37 |8 |4 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="#cc9966" |3 |19 |5 | bgcolor="#cc9966" |3 |— |— |— | bgcolor="silver" |2 |6 |4 |20 | bgcolor="#cc9966" |3 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1997/98 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="2" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Лиллехаммер | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Японии|20px}}<br /> ОИ Нозава Онсен | colspan="4" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Пр |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Спр |Пр |Инд |Спр |Ком |- align="center" |'''289''' | bgcolor="gold" |'''1''' |13 |19 |21 |9 | bgcolor="silver" |2 |— |— |10 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |10 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 |7 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="#cc9966" |3 |5 |5 | bgcolor="silver" |2 |15 |12 | bgcolor="gold" |1 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1996/97 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="2" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Лиллехаммер | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="2" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="5" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> ЧМ Осрбли | colspan="3" | {{Флаг Японии|20px}}<br /> Нозава Онсен | colspan="3" | {{Флаг России|20px}}<br /> Новосибирск |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Спр |Пр |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |Эст |Спр |Пр |Инд |Спр |Ком |Инд |Спр |Эст |Спр |Пр |Ком |Инд |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |МС |- align="center" |'''303''' | bgcolor="silver" |'''2''' |41 |30 |22 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="silver" |2 |5 | bgcolor="#cc9966" |3 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="gold" |1 |— |9 |16 | bgcolor="#cc9966" |3 |=9 | bgcolor="#cc9966" |3 |4 |6 | bgcolor="silver" |2 |31 | bgcolor="silver" |2 | bgcolor="silver" |2 |34 |43 |11 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1995/96 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Холменколлен | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Словакии|20px}}<br /> Осрбли | colspan="4" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> ЧМ Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Хохфильцен |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Ком |Инд |Ком |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |- align="center" |'''141''' |9 |— |8 |? |69 |17 | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 | bgcolor="silver" |2 |? |58 |5 | bgcolor="silver" |2 |19 |4 |6 |4 |51 |7 | bgcolor="silver" |2 |90 |16 | bgcolor="gold" |1 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1994/95 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Бад Гаштейн | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Бад Гаштейн | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Оберхоф | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="4" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> ЧМ Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Лахти | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Лиллехаммер |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Ком |Инд |Спр |Эст |Ком |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |- align="center" |'''178''' |4 |10 | bgcolor="silver" |2 |— |10 |21 | bgcolor="silver" |2 |37 | bgcolor="cc9966" |3 |? |9 |10 |8 |— |12 |4 |5 |50 |7 |8 |30 | bgcolor="cc9966" |3 | bgcolor="gold" |1 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1993/94 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Австрии|20px}}<br /> Бад Гаштейн | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Германии|20px}}<br /> Рупольдинг | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> ОИ Лиллехаммер | colspan="3" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> Хинтон | colspan="4" | {{Флаг Канады|20px}}<br /> Кенмор |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Эст |Инд |Спр |Ком |- align="center" |'''?''' |30 |— |53 |? |52 |30 |9 |— |17 |8 |— |19 |12 |36 |28 |7 |23 |12 |? |5 |11 |17 |4 |} {| class="wikitable" style="font-size:85%" width="100%" | colspan="2" |'''1992/93 <br /> Һөҙөмтәләр''' | colspan="3" | {{Флаг Словении|20px}}<br /> Поклюка | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Риднау | colspan="3" | {{Флаг Италии|20px}}<br /> Антхольц | colspan="4" | {{Флаг Болгарии|20px}}<br /> ЧМ Боровец | colspan="3" | {{Флаг Норвегии|20px}}<br /> Лиллехаммер | colspan="3" | {{Флаг Швеции|20px}}<br /> Эстерсунд | colspan="3" | {{Флаг Финляндии|20px}}<br /> Контиолахти |- bgcolor="#cccccc" |Мәрәй |Урын |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Ком |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |Инд |Спр |Эст |- align="center" |'''?''' |62 |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |— |29 |92 |? |} Таблицала спортсының биатлон миҙгелендә алған урындары күрһәтелә. <small>'''Инд''' — шәхси уҙыш<br /> '''Пр''' — эҙәрләү<br /> '''Спр''' — спринт<br /> '''МС''' — масс-старт<br /> '''Эст''' — эстафета<br /> '''См''' — ҡатнаш эстафета<br /> '''Сусм''' — берәмләп ҡатнаш эстафета (супермикст)<br /> '''Ком''' — команда уҙышы<br /> '''DNS''' — спортсы ғариза бирһә лә, стартҡа сыҡмай<br /> '''DNF''' — спортсы стартҡа сыға, ләкин финишҡы килмәй<br /> '''LAP''' — спортсы уҙыш барышында (эҙәрләү уҙыштарында һәм масс-старттарҙа) лидерҙан бер әйләнештән ашыуыраҡҡа артта ҡала һәм трассанан сығарыла<br /> '''—''' − спортсы был уҙышта ҡатнашмай<br /> '''отм''' − уҙыш үткәрелмәгән<br /> '''?''' − һөҙөмтә билдәһеҙ, бәлки, спортсы ҡатнашмағандыр.</small> |} == Наградалары == * 1998 год — золотая медаль газеты Aftenposten<ref name="РИАН">[http://ria.ru/sochi2014/20140219/995875212.html Биография Уле Эйнара Бьёрндалена]</ref>. * 2002 год — лауреат премии Egebergs. * 2009 год — лауреат премии Fair play<ref>[http://norge.ru/news/2009/06/25/8470.html Бьорндален получит премию Fair play]</ref>. * 2011 год — медаль Холменколлена (высшая лыжная награда Норвегии за вклад в спорт и высокие результаты)<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Biatlon/spbnews_Biorndalen-Grays-i-Henkeli-nagrazhdeni-medaliyu-Holmenkollena Бьорндален, Грайс и Хенкель награждены медалью Холменколлена]</ref>. * 2014 год — лауреат премии Ассоциации национальных олимпийских комитетов<ref>[http://xsport.ua/biathlon_s/news/borndalen-poluchil-glavnyy-priz-v-svoey-karere_122822/ Бьорндален получил главный приз в своей карьере] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150514020026/http://xsport.ua/biathlon_s/news/borndalen-poluchil-glavnyy-priz-v-svoey-karere_122822/ |date=2015-05-14 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.oleeinarbjoerndalen.com/ Официальный сайт Уле Эйнара Бьёрндалена] (англ.) (нем.) * [http://www.bjoerndalen.de.vu/ Немецкий фан-клуб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923012601/http://www.bjoerndalen.de.vu/ |date=2009-09-23 }} (англ.) (нем.) * Профиль на официальном сайте Международного союза биатлонистов: [http://data.biathlonworld.com/data/archives.aspx?IbuId=BTNOR12701197401#/ (стар)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205073344/http://data.biathlonworld.com/data/archives.aspx?IbuId=BTNOR12701197401#/ |date=2007-02-05 }} [http://www.biathlonworld3.de/en/profile.html/do/showathlete?IBUId=BTNOR12701197401 (нов)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (англ.), (нем.) * [http://www.sports.ru/tags/1366511.html Профиль на сайте Sports.ru] * [http://www.biathlon.com.ua/profile.php?id=19 Профиль на официальном сайте Федерации биатлона Украины] * [http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=CC&listid=&competitorid=5248&type=result Профиль на официальном сайте Международной лыжной федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121213111147/http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=CC&listid=&competitorid=5248&type=result |date=2012-12-13 }} * [http://www.skisport.ru/line/4437/ Прямая линия читателей журнала «Лыжный спорт» с Уле-Эйнаром Бьорндаленом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822011143/http://www.skisport.ru/line/4437/ |date=2009-08-22 }} [[Категория:Алфавит буйынса биатлонсылар]] [[Категория:Биатлон буйынса Олимпия чемпиондары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:27 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1974 йылда тыуғандар]] [[Категория:2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында көмөш миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] [[Категория:Биатлон буйынса донъя чемпиондары]] [[Категория:Йәйге биатлон буйынса донъя чемпиондары]] [[Категория:Норвегия спортсылары]] ew5cugdebx1neljouuadbmb6rcl32bd 0 130175 1299439 1219617 2026-06-19T09:47:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299439 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы''', 25 — 27 октябрь ([[7 ноябрь|7]] — [[9 ноябрь]]) [[1917 йыл]], Смольный, [[Санкт-Петербург|Петроград]]. == Тарих башы == 1917 йылдың көҙ айҙары дауамында [[Рәсәй]]ҙә [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]]-ның Советтарҙа күпселек яулау процесы киң йәйелдерелә, тәү сиратта [[Мәскәү]] һәм [[Петроград]]та. 17 сентябрҙә Моссовет Пезидиумы рәйесе итеп большевик В. П. Ногин һайлана. 25 сентябрҙә Петросовет рәйесе итеп Л. Д. Троцкийҙы һайлайҙар. Большевиктар Петросоветта — 90 %-ҡа һәм Моссоветта 60 %-ҡа тиклем урын биләй. 1917 йылдың сентябрь аҙағынан алып большевиктар бөтә Рәсәй совет органдарында күпселекте яулау буйынса эш башлайҙар, бының өсөн уларға советтарҙың тейешле съездарында күпселекте алыу талап ителә. Ошо маҡсат менән РСДРП(б) Бөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттарының Икенсе саҡырылышын иғлан итә. Сентябрь аҙағында большевиклаштырылған Петросовет исполкомы 69 урындағы башҡарма комитетына һәм армия һалдаттары комитеттарына Икенсе съезд саҡырылышына мөнәсәбәте хаҡында запрос яһай. Был идеяға эсер һәм меньшевиктар ҡаршы төшә. 69 һоратылған органдарҙан тик 8 генә ыңғай яуап бирә. Бигерәк тә киҫкен реакцияһын эсер-меньшевик армия комитеттары күрһәтә, улар Съезд саҡырылышын «ваҡытһыҙ» тип таный. Советтарҙың большевиклаштырылыуы сәйәси һәм хәрби хәлдәрҙең үтә киҫкенләшкән ваҡытҡа тура килә: Ваҡытлы хөкүмәт оҙаҡ мәшәҡәттәрҙән һуң, ниһайәт, Учредителдәр йыйылышына һайлауҙарҙы 12 ноябргә, ә уның беренсе ултырышын — 28 ноябргә тәғәйенләй. [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] Рәсәйҙәге крәҫтиәндәрҙең күпселеге эсерҙар өсөн тауыштарын бирәсәген яҡшы аңлай һәм Учредителдәр йыйылышында дүрттән бер өлөш тауышҡа ғына өмөт итә. Был осорҙа фронтта ла хәлдәр ныҡ насарая: 3 (16) октябрҙә [[Таллин|Ревелде]] эвакуациялау тураһында бойороҡ сыға, 8 (21) октябрҙә немецтар Моонзунд утрауҙарын яулап алалар һәм шуның менән Петроград өсөн хәүеф тыуҙыралар. Большевиктар өсөн улар ойошторған Төньяҡ өлкәһенең Советтары I съезы буласаҡ II Съездың генераль репетицияһы кеүек була, уның делегаттарының күпселек өлөшөн ул ваҡытҡа инде байтаҡ большевиклаштырылған Петроград һәм Балтия флоты вәкилдәре тәшкил итә. Ричард Пайпс билдәдәүенсә, был Съезд армия, флот һәм Финляндияның эшселәренең танылмаған Өлкә комитеты (ОКАФРФ) тарафынан саҡырылған була. Делегаттар араһында хатта Төньяҡ өлкәгә ҡағылышы булмаған Мәскәү губернаһының вәкилдәре лә була. Съезд большевиктар һәм һул эсерҙарҙың күҙгә күренерлек өҫтөнлөгө менән айырылып тора. Уның һөҙөмтәләре буйынса большевик-һул эсер Төньяҡ өлкә комитеты һайлана, 16 октябрҙән алып ул II Съезд саҡырылышы буйынса эшмәкәрлеген йәйелдерә. Большевиктарҙың ошо бөтә эшмәкәрлеге элекке совет органдары менән бер нисек тә тура килтерелмәгәнлектән, уларҙа күпселекте эсер-большевиктар (Эшсе һәм һалдат депутаттары Советының I Съезы Башҡарма комитеты, крәҫтиән депутаттары советының I Съезы Башҡарма комитеты), армия комитеттары, Центрофлот тәшкил итә. Элекке ВЦИК II съезд законһыҙ һәм «айырым Советтарҙың шәхси кәңәшмәһе» булып һаналасаҡ тип белдерә. Съезға әҙерләнеү Ленин менән Троцкий араһында фекер айырымлыҡтарҙы булдырыуға сәбәп була. Ул ваҡытта Ленин, Съездың үтеүен көтмәйенсә, ҡораллы ихтилалды башларға талап итә, Троцкий Үҙәк комитеттың күпселеген ихтилалды съезд башланғанға тиклем кисектереп торорға күндереүгә ирешә. Ричард Пайпс фекеренсә, бындай стратегия күпкә «реалистик» булып сыға: большевиктар власын урынлаштырыу Советтар власын баҫып алыу ниәте аҫтына «йәшеренә». Съезд барыһы ике ултырыш үткәрә: == Съезд барышы == '''''Съездың беренсе ултырышы 25 октябрҙең 22 сәғәт 45 минуттан 26 октябрҙең иртәнге сәғәт 6-ға тиклем бара:''''' Съезды меньшевик Дан 25 октябрь (7 ноябрь) 22 сәғәт 45 минутта, [[Октябрь революцияһы|Петроградтағы ҡораллы ихтилал]]дың ҡыҙған сағында, аса; съезда урындарҙан килгән бик күп делегатттар ҡатнаша. Съезда барыһы 402 Совет күрһәтелә: шул иҫәптән, 195 берләштерелгән эшсе һәм һалдат депутаттары Советтары, крәҫтиәндәр ҡатнашлығында 119 эшсе һәм һалдат депутаттары Советтары, 46 эшсе депутаттары Советтары, 22 һалдат һәм матрос депутаттары Советы, 19 крәҫтиән депутаттары Советтары һәм 1 казак депутаттары Советы. Бөтә фракциялар бюролары мәғлүмәттәренә ярашлы, съездың асылыу ваҡытына 649 делегат иҫәпләнә, шуларҙың: 390 — большевиктар, 160 -эсерҙар, 72 — меньшевиктар, 14 берләштерелгән интернационалистар, 6 меньшевик-интернационалист, 7 украин социалисы. Съездың аҙағына, уң социалистарҙың киткәненән һәм яңы делегаттар ҡушылғандан һуң делегаттарҙың һаны 625 кеше була, шуларҙың: 390 — большевиктар, 179 — һул эсерҙар, 35 — берләштерелгән интернационалистар, 21 украин социалисы. Шулай итеп, большевик-һул эсерҙар коалицияһы съезда яҡынса өстән ике өлөш тауыш йыя. Большевиктар съезд асылған мәлдә инде бөтә Петроградты контролдә тота, әммә Ҡышҡы һарай әле баҫып алынмаған була. 18 сәғәт 30 минутта Ҡышҡы һарайҙы яҡлаусыларға «Аврора» крейсерынан һәм Петропавловск нығытмаһынан атыу ҡурҡынысы аҫтында ультиматум иғлан ителә. 21 сәғәттә «Аврора» бер пуляһыҙ (холостой) патрон менән ата. 23 сәғәттә Петропавловск нығытмаһынан тоҫҡамайса атыш булдырыла. Төндә һарайҙы яҡлаусыларҙың күпселеге тарала һәм һарай революцион һалдаттар һәм матростар менән яулап алына. 2 сәғәт 10 минутта Антонов-Овсеенко В. А. тарафынан ҡулға алынған Ваҡытлы хөкүмәт министрҙары Петропавловск нығытмаһына килтерелә. Юлда, Троицкий күпере янында, министрҙарҙы уратып алған бер өйөр кеше уларҙың «баштарын өҙөп, Неваға ташлауҙы» талап итә. Беренсе ултырыш ике өлөшкә бүленә: — Съезд президиумы һайланғанға тиклем — большевиктарҙың ихтилалына ҡаршы ризаһыҙлыҡ белдергән урталыҡты тотҡан социалистик партияларҙан тора; — Съезд президиумы большевиктарҙан һәм һул эсерҙарҙан һайланғандан һәм съезды меньшевиктар, уң эсерҙарҙың вәкилдәре һәм Бунд вәкилдәренең ташлап сығыуынан һуң Съезд етәкселеге тулыһынса большевиктарға күсә. Съезд ултырышын асыу бик ҡаты сәйәси көрәш менән оҙатыла, большевиктар позицияһын иң һәләтле оратор булараҡ Троцкий сағылдыра. Крәҫтиән советтары һәм армияның бөтә кимәлдәге һалдаттар комитеттары съезда ҡатшашыуҙан баш тарта. Меньшевиктар һәм эсерҙар большевиктарҙың сығышын «законһыҙ түңкәрелеш» тип таныйҙар. Большевиктарҙың оппоненттары уларҙы съезд делегаттарын һайлаған саҡта бик күп мутлыҡтарҙа ғәйепләне. 25 октябрҙә Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитетының (ВЦИК-тың) иҫке составы шулай уҡ большевиктарҙы ғәйепләй: {{начало цитаты}}''Центральный исполнительный комитет считает II съезд несостоявшимся и рассматривает его как частное совещание делегатов-большевиков. Решения этого съезда, как незаконные, Центральный исполнительный комитет объявляет необязательными для местных Советов и всех армейских комитетов. Центральный исполнительный комитет призывает Советы и армейские организации сплотиться вокруг него для защиты революции. Центральный исполнительный комитет созовёт новый съезд Советов, как только создадутся условия для правильного его созыва.''{{конец цитаты}} {{викитека-текст|ru|Декрет о мире|Тыныслыҡ тураһында Декрет}} Меньшевиктар партияһының үҙәк комитеты Октябрь сығышын «большевиктар тарафынан хәрби заговор аша власты яулау» тип исемләп ғәйепләй. Меньшевик Ю. Мартов килеп сыҡҡан хәлдең ике мәғәнәлелеген билдәләп үтә: бер яҡтан, ҡораллы һалдат ихтилалы аша булдырылған власть ил һәм демократия итеп танылмаясаҡ, икенсе яҡтан, большевиктарҙы ҡорал көсө менән еңһәләр, барыһын да баҫтырған ниндәйҙер өсөнсө көс еңеүсе булыуы ихтимал<ref>{{cite web|url=http://grachev62.narod.ru/mnpt/chapt15.htm|author=Ненароков А. П.|title=Политические партии России: история и современность. Глава XV. Политическое поражение меньшевиков|accessdate=2011-01-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/686oCuQkf?url=http://grachev62.narod.ru/mnpt/chapt15.htm|archivedate=2012-06-02|deadurl=yes}}</ref>. Меньшевик М. Либер 30 ноябрҙә меньшевиктарҙың сираттан тыш үткән съезында власты тотоп ҡалыуы тик большевиктар ысулы менән генә мөмкин ине, тип белдерә. {{викитека-текст|ru|Декрет о земле|Ер тураһында Декрет}} Эсерҙарҙың да реакцияһы үтә ҡәтғи була. Мәҫәлән, эсерҙар партияһының үҙәк матбуғат органы булған «Дело народа» гәзите, «беҙҙең бурыс — эшсе синыфтың хыянатсыларын фашлау. Беҙҙең бурыс — бөтә көстө йыйып, революция эшен яҡлау» тип белдерә һәм большевиктарҙың сығышын ғәйепләй. {{викитека-текст|ru|Декрет о печати|Матбуғат тураһында Декрет}} Предпарламент үҙенең аҙаҡҡы мөрәжәғәтендә яңы власты «халыҡтың һәм революцияның дошманы» тип исемләй һәм большевиктарҙы Ваҡытлы хөкүмәттең министрҙарын, шулай уҡ социалист министрҙарҙы ҡулға алыуҙа ғәйепләй. Съезд президиумы большевиктарҙан һәм һул эсерҙарҙан һайланғандан һуң бер нисә урталыҡты тотоусы социалистик партиялары (меньшевиктар, уң эсерҙар, Бунд делегаттары) большевиктар ихтилалына ризаһыҙлыҡ белдереп, Съезды ташлап сыға һәм уның эшенә бойкот яһай. Улар Петроград Ҡала думаһына күсәләр һәм «Ватанды һәм революцияны яҡлау комитеты»н булдыралар (29 октябргә тиклем ғәмәлдә була). Үҙ сиратында, Троцкий II съездың беренсе ултырышында «халыҡ массаларының ихтилалы аҡлауға мохтаж түгел; килеп сыҡҡан хәл заговор түгел, ә ихтилал. Беҙ Петроград эшселәренең һәм һалдаттарының революцион энергияһын сыныҡтырҙыҡ, беҙ асыҡ-асыҡтан массаларҙың ихтыярын заговорға түгел, ихтилалға йүнәлттек» тип белдерҙе. 26 октябрҙә съездың беренсе ултырышында 2 сәғәт 40 минуттан алып 3 сәғәт 10 минутҡа тиклем тәнәфес була. Төнгө 3 сәғәт 10 минутта Каменев Ҡышҡы һарайҙың ҡолатылыуы һәм Ваҡытлы хөкүмәттең министрҙарын ҡулға алыу тураһында иғлан итә. Съезд ''''' «Эшселәргә, һалдаттарға һәм крәҫтиәндәргә» мөрәжәғәтен''''' ҡабул итә, мөрәжәғәттә «Ваҡытлы хөкүмәт власть башынан төшөрөлдө»; «…Съезд власты үҙ ҡулдарына ала»; «Урындарҙа бөтә власть эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр Советтарына күсә…» тип белдерелә. Яҙмыш ҡушыуы буйынса, тап ихтилалға ҡаршы сығыш яһаған [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]]ҡа Советтар съезы делегаттарына ихтилалдың еңеүе тураһында иғлан итергә тура килә. РСДРП(б)-ның Үҙәк комитеты ултырышында Каменев, «ахмаҡлыҡ эшләп, власты ҡулға алғас, министрлыҡ булдырыр кәрәк» тип әйтеп үтә<ref>[[Владлен Логинов]], [https://web.archive.org/web/20120211054913/http://gazeta-pravda.ru/content/view/5997/34/]</ref>. 26 октябрҙең иртәнге сәғәт 6-ла съезд үҙенең беренсе ултырышын тамамлай. '''''Съездың икенсе ултырышы 26 октябрҙең 21 сәғәттән 27 октябрҙең 5 сәғәт 15 минутҡа тиклем бара:''''' Икенсе ултырышта оҙайлы алҡыштар менән ҡаршы алынған Ленин съезға Тыныслыҡ тураһында декретты һәм Ер тураһында декретты уҡып ишеттерә. Артабан Ленин съезға ВЦИК-тың элекке составын таратып, уның урынына яңы состав һайларға һәм ваҡытлы эшсе-крәҫтиән хөкүмәтен — [[РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары советы|Халыҡ Комиссарҙары Советы]]н булдырырға тәҡдим итә. Съезд бер-бер артлы тәҡдим ителгән декреттарҙы ҡабул итә (26 октябрҙең 22 сәғәт 30 минут тирәһе һәм 27 октябрҙең төнгө сәғәт 2-лә) ''''' Тыныслыҡ тураһында декретта барлыҡ һуғышта ҡатнашҡан халыҡтарға һәм уларҙың хөкүмәттәренә бер ниндәй аннексияһыҙ һәм контрибуцияһыҙ «кисекмәҫтән ғәҙел демократик солох тураһында һөйләшеүҙәр башларға» тигән өндәүҙәр була. Ер тураһында декретында бөтә ерҙе национализациялау (хосуси милекте дәүләт ҡарамағына алыу) һәм уны бөтә халыҡ байлығына әүрелдереү; алпауыттар имениеларын конфискациялау һәм уларҙы ер комитеттары һәм крәҫтиән депутаттарының өйәҙ советтары ҡарамағына тапшырыу; ерҙе крәҫтиәндәргә тигеҙләштереү принциптарында файҙаланыуға биреү (хеҙмәт йәки ҡулланыу нормалары буйынса); ялланма хеҙмәтте ҡәтғи тыйыу пункттары була. Советтарҙың II Съезы ваҡытлы эшсе һәм крәҫтиән хөкүмәтен раҫлай һәм ойоштора — [[РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары советы|Халыҡ Комиссарҙары Советы]]<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/27645|title=№ 1. Декрет II Всероссийского Съезда Советов Рабочих, Солдатских и Крестьянских Депутатов. Об учреждении Совета Народных Комиссаров. {{!}} Проект «Исторические Материалы»|publisher=istmat.info|accessdate=2018-01-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180107233028/http://istmat.info/node/27645 |date=2018-01-07 }}</ref>, Советты В. И. Ленин етәкләй, һул эсерҙар Советҡа инеүҙән баш тартыу сәбәпле уның составына тик большевиктар ғына инә. Троцкий — сит ил эштәре буйынса нарком, милләттәр буйынса рәйес итеп [[Сталин]] тәғәйенләнә. Тимер юлдары буйынса нарком посы ваҡытлыса билдәләнмәй ҡала. Советтарҙың II Съезының икенсе ултырышында һул эсер Борис Камков, һул эсерҙар меньшевиктар һәм уң эсерҙар артынан съезды ташлап китергә йыйынмауын белдерә, әммә «крәҫтиәндәр большевиктар менән түгел, ә крәҫтиәндәр — революцияның пехотаһы, унһыҙ революция үлемгә дусар була» тип билдәләп үтә. Съезд ҡабул иткән «Халыҡ Комиссарҙары Советын булдырыу тураһында» Декретына ярашлы, Совнарком Учредителдәр йыйылышына тиклем булдырыла, яңы хөкүмәт Советтар Съезы һәм уның даими органы — ВЦИК-тың ҡарамағында булыуы раҫлана<ref>[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/snk.htm Декрет об образовании Совнаркома]</ref>. Яңы ЦИК-тың (йышыраҡ ВЦИК аббревиатураһы ҡулланыла) 101 ағзаһы араһында 62 большевик һәм 29 һул эсер, 6 берләштерелгән социал-демократ интернационалистары, 3 украин социалисы һәм 1 эсер-максималисы була<ref>{{Статья|автор = |заглавие = ВЦИК Советов (РСФСР)|издание = Великая Октябрьская Социалистическая революция.|тип = Энциклопедия. М.,|год = 1987.|номер = |страницы = С. 110.|issn = }}</ref>. ВЦИК-тың рәйесе итеп Л. Б. Каменев тәғәйенләнә. 27 октябрҙә (9 ноябрҙә) Съезд урындағы Советтарға «ВЦИК-тың яңы составы эргәһендә тупланырға» өндәмәһе менән мөрәжәғәт итә, элекке ВЦИК составы (эсерҙар һәм меньшевиктар) комиссарҙары вәкәләттәре армияла һәм урындарҙа туҡтатылған тип иғлан ителәи<ref>[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/17-10-27.htm Декреты Советской власти. Электронная библиотека исторического факультета МГУ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 27 октябрҙә 5сәғәт 15 минутта икенсе ултырыш тамамлана һәм Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы ябыла. {{викитека-текст|ru|Декрет о полноте власти Советов|Советтар власының тулылығы тураһында декрет}} 1917 йылдың 27 октябрендә (9 ноябрендә) Ваҡытлы хөкүмәттең ҡулға алынған бөтә социалист министрҙары азат ителәләр. Уларҙың ҡайһы берҙәре большевиктарға ҡаршы эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай; мәҫәлән, аҙыҡ-түлек министры С. Н. Прокопович 25 октябрҙә үк азат ителә һәм шундуҡ большевиктарға ҡаршы булған «Ватанды һәм революцияны яҡлау комитеты» составына инә һәм Петроград ҡала думаһы депутаттарының ризаһыҙлыҡ демонстрацияһын етәкләй, уның төп ойоштороусыларының береһе була. == Ҡабул ителгән документтар == Съезда ҡабул ителгән документтар (декреттар, ҡарарҙар һәм башҡа документтар), даталары һәм и цитаталары менән<ref>Съезды Советов РСФСР в постановлениях и резолюциях. / Ред. академик А. Я. Вышинский. — Москва: Ведомости Верховного Совета РСФСР, 1939. — С. 17—28.</ref>: * '''Рабочим, солдатам и крестьянам!''' (1917 йылдың 26 октябрендә беренсе ултырышта иртәнге сәғәт 5-тә ҡабул ителә ; «Бөтә фронттарҙа кисектергеһеҙ ваҡытлы килешеү төҙөү», «Урындарҙа бөтә власть Эшсе, Һалдат һәм Крәҫтиән депутаттары Советтарына», «Йәшәһен революция!») * '''Отмена смертной казни''' (икенсе ултырышта киске сәғәт 9-ҙа ҡабул ителә; «фронтта») * '''Всем губернским и уездным советам рабочих, крестьянских, солдатских и крестьянских депутатов''' (икенсе ултырышта киске сәғәт 10-сыла ҡабул ителә; «Бөгөндән алып бөтә власть советтарҙыҡы», «бөтә ҡулға алынған ер комитеттары ағзалары азат ителә») * '''От Всероссийского Съезда Советов''' (икенсе ултырышта киске сәғәт 10-сыла ҡабул ителә; «Керенскийҙы кисектергеһеҙ ҡулға алыу өсөн саралар») * '''[[Декрет о мире]]''' (икенсе ултырышта киске сәғәт 11-селә ҡабул ителә;) * '''[[Декрет о земле]]''' (икенсе ултырышта 26-нан 27-се октябргә ҡараған төндә сәғәт 2-лә ҡабул ителә) * '''Резолюция о погромном движении''' (икенсе ултырышта 26-нан 27-се октябргә ҡараған төндә сәғәт 2-селә ҡабул ителә; ниндәй ҙә булһа погромдарҙы булдырмау тураһында) * '''[[Совет народных комиссаров]]''' (икенсе ултырышта 27 октябрҙә иртәнге сәғәт 5-тә ҡабул ителә; «ил менән идара итеү өсөн булдырыу») * '''К фронту''' («армияла революцион комитеттарын ойоштороу тураһында») (ҡарар ике ултырыш араһында ҡабул ителгәндер, моғайын) * '''Братья-казаки!''' (ваҡыты билдәһеҙ; казактарҙың бөтә Рәсәй һалдаттары, эшселәре һәм крәҫтиәндәре менән союзы тураһында) * '''Ко всем железнодорожникам''' (ваҡыты билдәһеҙ; «тимер юлдарҙа тәртип һаҡлау саралары») == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/first.htm Обращение Петроградского военно-революционного комитета «К гражданам России!»] * [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/IIsiezd.htm Обращение II Всероссийского съезда Советов к рабочим, солдатам и крестьянам.] * [http://som.fio.ru/Resources/Drachlerab/2005/08/06.htm § 6. II съезд Советов — в Л. А. Кацва, История России. Советский период. (1917—1991)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070323234315/http://som.fio.ru/Resources/Drachlerab/2005/08/06.htm |date=2007-03-23 }} * [[Лифшиц, Михаил Александрович|Михаил Лифшиц]] [http://scepsis.ru/library/id_184.html «Нравственное значение Октябрьской революции»] 1967 г. Собр. соч. в трёх томах. Том 3. Москва «Изобразительное искусство». 1988. С. 230. Более полный текст статьи, опубликованной в журнале «Коммунист», 1985, № 4. * А. С. Покровский ''[http://www.iri-ran.ru/pokrovskij.html Первый рабоче-солдатский парламент России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007040740/http://www.iri-ran.ru/pokrovskij.html |date=2007-10-07 }}'' I Всероссийский съезд Советов рабочих и солдатских депутатов (3-24 июня 1917 г.): Опыт реконструкции списка участников; Контуры социального портрета. Ответственный редактор [[Лавров, Владимир Михайлович|В. М. Лавров]]. Москва, 2001 == Әҙәбиәт == * Ленин В. И., Второй Всероссийский съезд Советов рабочих и солдатских депутатов 25—26 окт. (7—8 ноября) 1917, Полн. собр. соч., 5 изд., т. 35 * Собрание узаконений и распоряжений правительства за 1917—1918 гг. М., 1942 * Декреты Советской власти, т. 1, М., 1957 * Октябрьское вооруженное восстание в Петрограде. Документы и материалы, М., 1957 * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10865-vtoroy-vserossiyskiy-s-ezd-sovetov-rabochih-i-soldatskih-deputatov-m-l-1928#page/1/mode/grid/zoom/1 Второй Всероссийский съезд Советов рабочих и солдатских депутатов. Сб. документов, М.,Л., 1928] {{Всероссийские съезды Советов}} [[Категория:Всероссийские съезды Советов]] [[Категория:Октябрьская революция]] [[Категория:События 7 ноября|1917]] [[Категория:Ноябрь 1917 года|07]] [[Категория:Революция 1917 года в России]] [[Категория:1917 год в Санкт-Петербурге]] [[Категория:Октябрь революцияһы 1917]] etwtqbb11ryr4ovmhgi52e8cye8qfzw 0 132359 1299374 1059293 2026-06-19T03:04:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299374 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шафиҡова Гөлсирә Мазһар ҡыҙы''' ([[16 май]] [[1955 йыл]]) — шағир, яҙыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]] (1997) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] (2006) Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге (2002) һәм Учалы районының Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге (2005) премиялары лауреаты. == Биографияһы == Гөлсирә Мазһар ҡыҙы Шафиҡова 1955 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ының [[Мәсетле районы]] Яңы Мишәр ауылында тыуған. Һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тыуған ауылында, ун йыллыҡ мәктәпте [[Дыуан-Мәсетле]] ауылында тамамлаған. [[1976 йыл]]да [[Өфө]] китапханалар эше техникумын тамамлай. Шул уҡ йылда Мәсетле районы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге инспекторы вазифаһында эш башлай. [[1977 йыл]]да [[Йонос (Мәсетле районы)|Йонос]] ауылы китапханаһы мөдире итеп тәғәйенләнә һәм хаҡлы ялға сыҡҡынсы эшләй. == Ижады == Гөлсирә Шафиҡова балалар өсөн ижад итә. == Китаптары == * Тере мендәр. Өфө, 1992; * Һөт ҡасты / Йәләй, өләсәй һәм бейәләй. Өфө, 1994; * Аҙашҡан көн. Өфө, 1998; * Яралы тирәк. Өфө, 2002; * Алһыуланған аҡ болот: шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. Өфө, 2005; * Мин — олон: шиғырҙар. Өфө, 2011. == Бүләктәре == * Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премияһы лауреаты (2002) * «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» танылыу билдәһе (2003) * Учалы районының Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге премияһы лауреаты (2005) == Һылтанмалар == * [http://www.bashinform.ru/news/729561-poetessa-gulsira-shafikova-otmechaet-yubiley/ Поэтесса Гульсира Шафикова отмечает юбилей] * [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/1300-shafikova-gulsira-mazgarovna ШАФИКОВА Гульсира Мазгаровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406102430/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/1300-shafikova-gulsira-mazgarovna |date=2016-04-06 }} * [http://libmap.bashnl.ru/node/525 Шафикова Гульсира Мазгаровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410165005/http://libmap.bashnl.ru/node/525 |date=2021-04-10 }} [[Категория:1955 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:16 майҙа тыуғандар]] j12z06wkmu72pvzwcdec7qk1lb83ekt 0 135046 1299387 1280463 2026-06-19T04:21:05Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Дети_и_внук_Заки_Валиди_Тоган_с_писателями_из_Башкортостана._Анкара._1997.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299387 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Сүбәҙәй Туған |Оригинал имени = Sübidey Togan | Изображение = |Ширина = |Подпись = |Дата рождения = 21.12.1943 |Место рождения = [[Истанбул]], [[Төркиә]] |Дата смерти = |Место смерти = |Гражданство = [[Төркиә]] |Научная сфера = [[иҡтисад]] |Место работы = |Учёная степень = иҡтисад фәндәре докторы |Учёное звание = профессор |Альма-матер = [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]], [[Джон Хопкинс университеты]] |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Известна как = иҡтисадсы |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = }} '''Сүбәҙәй Туған''' ([[21 декабрь]] [[1943 йыл]]) — [[Төркиә]]нең [[иҡтисад]]сы-ғалимы, профессор. [[Сәйәсмән]] һәм ғалим [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың улы. [[File:Университет Белкент. Анкара. С профессором Субедей Тоган. 1997.jpg|thumb|слева|[[Билкент университеты]]. [[Анкара]]. Профессор [[Сүбәҙәй Туған]] университет макетын башҡорт яҙыусыларына күрһәтә. 1997]] == Биографияһы == [[Файл:Шежере.png|thumb|220px|[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың шәжәрәһе]] Сүбәҙәй Туған 1943 йылдың 21 декаабрендә [[Истанбул]] ҡалаһында тыуған. Атаһы [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]] (''Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов'') ({{lang-tr|Ahmed Zeki Velidi Togan}}, 10.12.1890—26.07.1970)) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, [[Башҡорт милли хəрəкəте|Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте]] етəксеһе, [[Башҡортостан автономияһы|автономиялы Башҡортостанға]] нигеҙ һалыған шәхес. Әсәһе румын нуғайҙарынан - Нәзмиә Вәлиди. Юғары белемде Төркиәлә ала — [[1967 йыл]]да [[Яҡын Көнсығыш]] техник университетында иҡтисад һәм статистика буйынса бакалавр дәрәжәһенә эйә була. Иҡтисад буйынса докторлыҡ диссертацияһын [[1972 йыл]]да [[Америка Ҡушма Штаттары]]ның Балтимор ҡалаһында урынлашҡан Джон Хопкинс университетында яҡлай. Төрлө йылдарҙа Техас A&M ([[АҠШ]]), Яҡын Көнсығыш техник (Төркиә), Кларксон (АҠШ), Төркиәлә Анкара һәм [[Билкент университеты| Билкент]] университеттарында уҡыта. [[1978 йыл]]дан доцент, ә 1987 йылдан профессор ғилми дәрәжәләренә эйә. 1987—1996 йылдарҙа Билкент университетының Иҡтисад, административ һәм социаль фәндәр факультеты деканы була, бөгөнгәсә шул уҡ юғары уҡыу йортоноң профессоры булып эшләй. == Ғаиләһе == * Апаһы - Төркиә ғалиме профессор [[Иҫәнбикә Туған]]. * Улы- Әмрү. == Һайланған ғилми хеҙмәттәре == * The Liberalization of Transportation Services in the EU and Turkey, Oxford University Press, 2016; * Economic Liberalization and Turkey, Routledge, London and New York, 2010; * Foreign Trade Regime and Trade Liberalization in Turkey during 1980’s, Avebury Press, Aldershot, 1994; == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|94017}}{{V|19|12|2023}} * [http://togan.bilkent.edu.tr/ Сүбәҙәй Туғандың Билькент университетының рәсми сайтындағы шәхси бите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030014844/http://togan.bilkent.edu.tr/ |date=2020-10-30 }}{{ref-en}} bwle7zal0mwshrqo7siqnedh4tk0n6l 1299411 1299387 2026-06-19T04:22:50Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Университет_Белкент._Анкара._С_профессором_Субедей_Тоган._1997.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299411 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Сүбәҙәй Туған |Оригинал имени = Sübidey Togan | Изображение = |Ширина = |Подпись = |Дата рождения = 21.12.1943 |Место рождения = [[Истанбул]], [[Төркиә]] |Дата смерти = |Место смерти = |Гражданство = [[Төркиә]] |Научная сфера = [[иҡтисад]] |Место работы = |Учёная степень = иҡтисад фәндәре докторы |Учёное звание = профессор |Альма-матер = [[Яҡын Көнсығыш техник университеты]], [[Джон Хопкинс университеты]] |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Известна как = иҡтисадсы |Награды и премии = |Роспись = |Ширина росписи = |Сайт = }} '''Сүбәҙәй Туған''' ([[21 декабрь]] [[1943 йыл]]) — [[Төркиә]]нең [[иҡтисад]]сы-ғалимы, профессор. [[Сәйәсмән]] һәм ғалим [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың улы. == Биографияһы == [[Файл:Шежере.png|thumb|220px|[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың шәжәрәһе]] Сүбәҙәй Туған 1943 йылдың 21 декаабрендә [[Истанбул]] ҡалаһында тыуған. Атаһы [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]] (''Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов'') ({{lang-tr|Ahmed Zeki Velidi Togan}}, 10.12.1890—26.07.1970)) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, [[Башҡорт милли хəрəкəте|Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте]] етəксеһе, [[Башҡортостан автономияһы|автономиялы Башҡортостанға]] нигеҙ һалыған шәхес. Әсәһе румын нуғайҙарынан - Нәзмиә Вәлиди. Юғары белемде Төркиәлә ала — [[1967 йыл]]да [[Яҡын Көнсығыш]] техник университетында иҡтисад һәм статистика буйынса бакалавр дәрәжәһенә эйә була. Иҡтисад буйынса докторлыҡ диссертацияһын [[1972 йыл]]да [[Америка Ҡушма Штаттары]]ның Балтимор ҡалаһында урынлашҡан Джон Хопкинс университетында яҡлай. Төрлө йылдарҙа Техас A&M ([[АҠШ]]), Яҡын Көнсығыш техник (Төркиә), Кларксон (АҠШ), Төркиәлә Анкара һәм [[Билкент университеты| Билкент]] университеттарында уҡыта. [[1978 йыл]]дан доцент, ә 1987 йылдан профессор ғилми дәрәжәләренә эйә. 1987—1996 йылдарҙа Билкент университетының Иҡтисад, административ һәм социаль фәндәр факультеты деканы була, бөгөнгәсә шул уҡ юғары уҡыу йортоноң профессоры булып эшләй. == Ғаиләһе == * Апаһы - Төркиә ғалиме профессор [[Иҫәнбикә Туған]]. * Улы- Әмрү. == Һайланған ғилми хеҙмәттәре == * The Liberalization of Transportation Services in the EU and Turkey, Oxford University Press, 2016; * Economic Liberalization and Turkey, Routledge, London and New York, 2010; * Foreign Trade Regime and Trade Liberalization in Turkey during 1980’s, Avebury Press, Aldershot, 1994; == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|94017}}{{V|19|12|2023}} * [http://togan.bilkent.edu.tr/ Сүбәҙәй Туғандың Билькент университетының рәсми сайтындағы шәхси бите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030014844/http://togan.bilkent.edu.tr/ |date=2020-10-30 }}{{ref-en}} a8swgic9ff3vfpxole45jegmmuy5v36 0 135211 1299351 807668 2026-06-18T20:54:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299351 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хозур''' ({{lang-tr|Huzur}}) — төрөк яҙыусыһы Әхмәт Танпынарҙың романы. == Йөкмәткеһе == Роман «Ихсан», «Нуран», «Суат», «Мумтаз» тигән дүрт өлөштән тора, һәр береһе персонаждарҙың береһенең исеме менән аталған<ref name="leninkatanpynar" />. Романдар тасуирланған ваҡиғалар бер көн эсендә — Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан 1939 йылдың 31 авгусында — бара. Романға шулай уҡ персонаждарҙың флешбектары һәм иҫтәлектәре лә индерелгән<ref>[http://www.literatuuruitturkije.nl/english/istanbul-as-a-map-of-melodies-2/ Istanbul as a map of melodies]</ref>. Тасуирлау үҙәгендә — 27-28 йәштәрҙәге университет уҡытыусыһы Мумтаз. Мумтаздың атаһын грек ғәскәрҙәре үлтергән, йорттарын яндырған. Бынан һуң малай әсәһе менән ҡасаҡҡа әүерелә. Тиҙҙән әсәһе лә мәрхүм була. Мумтаз тәүҙә Аданда йәшәй, шунан [[Истанбул]]ға күсә, бында ике туған ағаһы Ихсан ҡатыны менән йәшәгән була. Истанбулда Мумтаз романдағы ваҡиғалар башланырҙан бер йыл элек Нуран тигән йәш ҡатынға ғашиҡ була. Нурандың беренсе иренән Фатима исемле ҡыҙы була. Нурандың ҡыҙы әсәһенең Мумтаз менән бәйләнешенә бер ҙә шат түгел, һәм быны уңайы сыҡҡан һайын һиҙҙереп тора. Шуға ҡарамаҫтан, Нуран менән Мумтаз туйға әҙерләнә. Ошо ваҡыт Нуран үҙенә күптән ғашиҡ булып йөрөгән Суаттан хат ала. Суат Ихсан һәм Мумтаз менән дә таныш. Нуран Суаттың хатын Мумтазға күрһәтә. Тиҙҙән Мумтаз, Нуран һәм Суат бер мәжлестә бергә булып сығалар. Суат бөтәһенән дә алдараҡ ҡайтып китә. Өйҙәренә ҡайтып инһәләр, Мумтаз менән Нуран унда үҙенә-үҙе ҡул һалған Суаттың кәүҙәһен таба. Мумтаз һәм Нуран Суат менән хәлдә үҙҙәрен ғәйепле һанай. Нуран Мумтазды ташлай. Ихсан ауырып китә, Мумтаз уны тәрбиәләй. Урамда Мумтаз таныштарынан Нурандың беренсе иренә кире ҡайтҡанын ишетә. Ихсандың хәле насарлана, Мумтаз табип саҡыра. Табип ауырыуға дарыуҙар алырға ҡуша. Дарыу алып ҡайтып килгәнендә Мумтаздың күҙенә Суат күренгәндәй була һәм ул аңын юғалта. Йығылғанда дарыуҙары ватыла. Өйгә ҡайтҡас, Мумтаз Ихсандың хәле яҡшырғанын белә. Өйҙә Мумтаз тағы аңын юғалта. Карауатта ятҡанда ул радионан дикторҙың һуғыш башланыуы тураһында белдергәнен ишетә. == Тәнҡит == «Хозур» — Танпынарҙың беренсе романы. Тәүҙә ул 1948 йылдың февраленән июненә тиклем өҙөк-өҙөк «Cumhuriyet» гәзитендә баҫыла. 1949 йылда роман айырым китап булып сыға. Артабанғы йылдарҙа кәм тигәндә 15 тапҡыр ҡабат нәшер ителә<ref name="leninkatanpynar">[https://cyberleninka.ru/article/n/ahmed-hamdi-tanpynar-i-ego-roman-spokoystvie-o-nekotoryh-stilisticheskih-osobennostyah-formy-i-soderzhaniya-proizvedeniya Ахмед Хамди Танпынар и его роман «Спокойствие» (о некоторых стилистических особенностях формы и содержания произведения)]</ref>. Төп герой Мумтаз образы өлөшләтә автобиографик, уға күп йәһәттән Әхмәт Таныпарҙың йәшлегендәге һыҙаттары хас. Мумтаздың ағаһы Ихсандың образын ул яҙыусы һәм шағир [[Яхъя Кемал Бейатлы]]нан алып тасуирлай. Нуран образы ла ысын булған бер ҡатындан алынған. Суат образының ғына ысын прототибы юҡ, ул [[Достоевский Фёдор Михайлович|Ф. М. Достоевский]] әҫәрҙәре геройҙары йоғонтоһонда уйлап сығарылған. Романдың төп темаһы — Ататөрк реформалары барышында төрөк йәмғиәтенә көнбайыштың йоғонтоһо. Көнбайышлаштырыу аҙағына тиклем еткерелмәй, реформаларҙың күпмелер файҙаһы тейһә лә, «реформаларға тиклемге» йәмғиәттең күп яҡтары юғалтыла<ref name="tanpinar12009mar01">[http://www.latimes.com/entertainment/la-ca-ahmet-hamdi-tanpinar1-2009mar01-story.html 'A Mind at Peace' by Ahmet Hamdi Tanpinar]</ref>. Яҙыусы [[Орхан Памуҡ]] «Хозур»ҙы Истанбул тураһында яҙылған романдарҙың иң мәшһүре тип атай<ref>[https://www.theguardian.com/books/booksblog/2009/dec/01/orhan-pamuk-tanpinar-literary-festival Orhan Pamuk puts Tanpinar’s tale of two continents back on the map]</ref>. 1998 йылда драматург Кенан Ышыҡ роман нигеҙендә шундай уҡ исемдәге пьсаны сәхнәләштерә<ref>[https://web.archive.org/web/20170914141352/https://thetheatretimes.com/adaptation-huzur-classic-turkish-novel-state-theatre/ Adaptation of «Huzur» An Iconic Turkish Novel by Ahmet Hamdi Tanpınar at the State Theatre]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.complete-review.com/reviews/turkey/tanpinah.htm A Mind at Peace by Ahmet Hamdi Tanpınar] * [https://newrepublic.com/article/86873/the-excavation-melancholy The Excavation of Melancholy] * [http://www.rochester.edu/College/translation/threepercent/index.php?id=1981 Latest Review: A Mind at Peace by Ahmet Hamdi Tanpinar] [[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]] ix68vjgdthp4qy12wn348dnh9sutovb 0 135401 1299383 1233129 2026-06-19T04:20:48Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Гүзәл_Ситдиҡова_менән_Зилә_Аҙнабаева_атаһы-әсәһе_менән._1957.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299383 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Зилә Рамаҙан ҡыҙы Аҙнабаева |оригинал имени = ҡыҙ фамилияһы - Ғәйнетдинова |изображение = |ширина = 200px |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности =мәҙәниәт хеҙмәткәре |дата рождения = 17.04.1954 |место рождения =[[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Белорет районы}} [[Арышпар]] ауылы |гражданство = {{USSR}} <br> {{RUS}} |подданство = |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы миҙалы (2014, 2016) |сайт = |викисклад = }} [[File:Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.jpg|thumb|Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. «Әсә-Ер әсә» спектакленән Толғонай]] '''Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы''' ([[17 апрель]] [[1954 йыл]]) — мәҙәниәт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Ике тапҡыр Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» тигән миҙалы менән бүләкләнгән. I—IV [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] (Конгресы) делегаты. == Биографияһы == Зилә Рамаҙан ҡыҙы Аҙнабаева 1954 йылдың 17 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет районы]] [[Арышпар]] ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1961 йылда [[Белорет районы]] [[Йөйәк]] мәктәбенә һабаҡҡа төшә. Унда 8 класты тамамлағас, [[Белорет]] педагогия училищеһына уҡырға инә. Педучилищела уҡыған йылдарында Белорет ҡала мәҙәниәт һарайының башҡорт халыҡ театры ҡуйған спектаклдәрҙә төп ролдәрҙе башҡара. Ошо мауығыу уны сәнғәт юлына килтерә. Ҡыҙҙың уңыштарын күреп, училищены тамамлаусылар мотлаҡ 3 йыл эшләргә тейеш булһа ла, педагогия училищеһынан уға сәнғәт институтына йүнәлтмә бирәләр. 1974 йылда [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның театр факультетына уҡырға инә. Уны тамамларға йыл ярым ҡалғанда Өфө ҡалаһының Актерҙар йортонда методист-консультант итеп эшкә саҡыралар. 1980 йылда тормошҡа сыға һәм [[Нефтекама]] ҡалаһына эшкә күсә. Башта [[Ҡарман ГРЭС-ы]]ның художество етәксеһе булып эшләй. Йәш ҡала тиҙ үҫә, Энергетиктар мәҙәниәт һарайы сафҡа инеү менән, Зилә Аҙнабаеваны эшкә саҡыралар. 1998 йылда Нефтекамала [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның филиалы асыла. Шунан бирле Зилә Азнабаева хеҙмәт юлын ошо мәҙәниәт усағы менән бәйләй<ref>Филармония в лицах [http://www.neft-gf.ru/gallery/filarmoniya-v-litsah/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416062817/http://www.neft-gf.ru/gallery/filarmoniya-v-litsah |date=2018-04-16 }}</ref>. Бер үк ваҡытта ул байтаҡ йылдар Башҡортостан радиоһының штаттан тыш хәбәрсеһе лә булып эшләй. 2003 йылда Зилә Рамаҙан ҡыҙына «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән исем бирелә. ; йәмәғәт эшмәкәрлеге Нефтекама ҡалаһына эшкә килгәс, Зилә Аҙнабаева йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша башлай. 1985 йылда ҡалала милли хәрәкәттәр араһында беренсе булып "Башҡорт мәҙәниәт үҙәге"н ойоштора. Зилә Аҙнабаева Беренсе [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]на делегат итеп һайлана. Шунан һуң, 1995 йылда, ул Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Нефтекама бүлексәһен ойоштора. Милли хәрәкәттәге әүҙем эшмәкәрлеге өсөн ул ике тапҡыр Бөтә башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» тигән миҙалы менән бүләкләнә. Дүрт тапҡыр Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты итеп һайлана. ; әҙәби эшмәкәрлеге Зилә Аҙнабаеваның бик күп публицистик мәҡәләләре һәм әҙәби әҫәрҙәре ҡала, республика баҫмаларында донъя күреп тора. == Мәҡәләләре һәм шиғри шәлкемдәре == * «Ғүмерҙәрҙе һүнмәҫ йыр итәйек» [https://kulturarb.ru/ru/news/%D2%93%D2%AFmer%D2%99%D3%99r%D2%99e-%D2%BB%D2%AFnm%D3%99%D2%AB-jyr-it%D3%99jek-2] * Иң әүҙем түңәрәксе [http://neftcity.ru/index.php?dn=news&langs=rus&to=art&id=2930] == Уның тураһында == * «Ай тотолған төндә» [http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/category-41/1346-ay-totolan-tnd.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Йѳйәктә хәйриә акцияһы [http://ural-rb.ru/main/652-yykt-hyri-akciyay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Признавая женщины заслуги [http://www.kzgazeta.ru/articles/priznavaya-zhenschiny-zaslugi-573] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516012653/http://www.kzgazeta.ru/articles/priznavaya-zhenschiny-zaslugi-573 |date=2018-05-16 }} * Фестивалить можно в любом возрасте [http://nefttv.ru/news/festivalit-mozhno-v-lyubom-vozraste.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Фотогалерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Нефтекама дәүләт филармонияһы. Республика башлығы Р.Хәмитов.jpg|thumb|Нефтекама дәүләт филармонияһы. Республика башлығы Р.Хәмитов]] |width="25%"| |width="25%"|[[Файл:Башҡорт дәүләт филармонияһы тамашаһынан һуң.jpg|thumb|Башҡорт дәүләт филармонияһында [[Гүзәл Ситдиҡова]]ның юбилей кисәһен сәхнәгә ҡуйғандан һуң]] |width="25%"|[[Файл:Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы Башҡортостан. Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.jpg|thumb| Зилә Рамаҙан ҡыҙы коллегалары менән]] |} == Сығанаҡтар == * Азнабаева Зиля Рамазановна [http://mirbiblio.ru/newsite/images/Docs/aznabaeva.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Азнабаева Зиля Рамазановна [http://docplayer.ru/27931461-Aznabaeva-zilya-ramazanovna.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171226235233/http://docplayer.ru/27931461-Aznabaeva-zilya-ramazanovna.html |date=2017-12-26 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] bnq3s6psqot1wqilb0k9no23ccgxztq 0 135429 1299380 1290373 2026-06-19T04:20:13Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы БАССР._Грамота_заслуженного_учителя.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299380 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы''' ([[15 март]] [[1928 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2000 йыл]]) — педагог. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]]), [[БАССР]]-ҙың [[Белорет районы]] [[Уҫманғәле]] ауылында тыуған. Юғары белемле. 1958 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған. 2000 йылдың 14 октябрендә [[Белорет районы]]ның [[Йөйәк]] ауылында вафат булған. == Биографияһы == Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы [[БАССР]]-ҙың [[Белорет районы]] [[Уҫманғәле]] ауылында [[1928 йыл]]дың [[15 март]]ында тыуған. 1937 йылда, Рамаҙанға 9 йәш тулғанда, атаһы Бирғәли Ғәйнетдинов контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына. «Дошман балаһы» тигән ҡушамат балалыҡ менән иртә хушлашыуға килтерә. Береһенән-береһе бәләкәй 5 бала ҡалған ғаилә бик күп яфалар, рәнйетелеүҙәр, аслыҡ-яланғаслыҡ кисерә. Иң кесе ҡустыһы Хәйерлезаман астан үлә. Шулай ҙа Рамаҙан уҡыуын ташламай, йәйҙәрен леспромхозда миҙгелле эштәрҙә эшләп, өҫ-башын йүнәтә, үҙ көсө менән ул саҡта урта белем алыр өсөн түләрлек аҡса туплап, [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] урта мәктәбен тамамлап сыға. Тел, әҙәбиәт дәрестәрен ярата, бигерәк тә немец теле уға еңел бирелә. ; хеҙмәт юлы [[1951 йыл]]да уны [[Белорет районы]]ның [[Арышпар]] мәктәбенә немец телен уҡытырға ебәрәләр. [[Башҡорт дәүләт университеты|Ул К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институты]]на ситтән тороп уҡырға инә. Уны тамамларға ике йыл ҡалғанда, 1957 йылдың 20 июлендә, СССР Министрҙар Советы ҡарары менән дәүләт педагогия институты [[Башҡорт дәүләт университеты]] итеп үҙгәртелә. Юғары уҡыу йортонда уҡығанда ул бигерәк тә ғалим [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]] лекцияларын яратып тыңлай, уның менән яҡындан аралаша, уның немец теле буйынса һабаҡтарын ғүмер буйына иҫтә тота<ref>Урынлы тәҡдимгә ихлас ҡушылабыҙ [http://www.ye02.ru/ob/ht/3588-urynly-t12411185dimg1241-ixlas-1185ushylaby1177.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415133810/http://www.ye02.ru/ob/ht/3588-urynly-t12411185dimg1241-ixlas-1185ushylaby1177.html |date=2016-04-15 }}</ref> [[1955 йыл]]да Р. Б. Ғәйнетдиновты [[Белорет районы]]ның [[Аҙналы (Башҡортостан)|Аҙналы]] (Мышы) ауылы мәктәбенә директор итеп ебәрәләр. Ул унда [[1958 йыл]]дың йәйенә тиклем эшләй. Яңы уҡыу йылын ул Белорет районының [[Йөйәк]] ете йыллыҡ мәктәбендә директор вазифаһында башлай. Ут та, телефон бәйләнеше лә, юлдар ҙа булмаған төпкөл ауылда ул уҡыу-уҡытыу процесын алдынғы ысулдар ҡулланып яйға һала, мәктәпкә яңы бина төҙөтә, токарь станогы алып, хеҙмәт дәрестәрендә үҫмерҙәр менән ағастан төрлө кәрәк-яраҡ эшләйҙәр. Движок юллап алып, мәктәпкә ут үткәрәләр. Уға мәктәп кәрәк-яраҡтарын һал менән дә, ҡыштарын ат менән дә ташырға тура килә, сөнки иң яҡын тимер юл станцияһына — [[Инйәр]]гә 40 саҡрымға яҡын тау-урман юлдарынан ғына барып етеп була. Йәйҙәрен йыш ҡына арба менән дә үткеһеҙ була.<ref>Г. Ситдиҡова. Үҙемдеке түгел минең, илемдеке — үҙәктә" — «Ағиҙел», 2017, № 3 — 10-16 биттәр</ref>. Йөйәк мәктәбенең элекке директоры уҡытыусы-ветеран Ҡасим Арыҫлан улы Әлибаев хәтирәләренән: <blockquote>Рамаҙан Бирғәле улы етәкләгән мәлдә мәктәптең яҡшы даны ауылда ғына түгел, тирә-яҡтарға ла тарала. Эҙләнеүсән, ҡыҙыҡһыныусан, яңылыҡҡа ифрат ныҡ ынтылған мәктәп директоры уҡытыусыларға ла, уҡыусыларға ла бер минут буш торорға бирмәй торғайны. Нәҡ ошо осорҙа мәктәп янында киң бүлмәле яңы ятаҡ бинаһы ҡалҡып сыҡты. Балалар һаны 50-нән ашып китте. Уҡытыу бүлмәләре етмәй башлағас, төкөтмә һәм яңы ятаҡ төҙөттөрҙө тынғыһыҙ етәксе Рамаҙан Бирғәле улы. 1975—1985 йылдарҙа Ғәбдөк, Ҡолмас ауылдарынан тыш, Берештамаҡ ауылынан да уҡыусылар килә башланы, сөнки уҡыу йәһәтенән дә, ятаҡта йәшәү буйынса ла Йөйәктәге кеүек уңайлы шарттар бер ауылда ла булмағандыр. Уҡыусылар һаны ул йылдарҙа 280-гә барып етте.<ref>Әлибаев Ҡ. Йөйәк ауылы мәғрифәте тарихы. — «Урал», 2012, 12 июль</ref>.</blockquote> [[1970 йыл]]да ул В. И. Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы миҙалы менән бүләкләнә. Тырыш хеҙмәте өсөн 1971 йылдың 15 октябрендә БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Рамаҙан Бирғәли улы мәктәп директоры булып эшләгән йылдарҙа уҡыусыларында белем алыуға ынтылыш тәрбиәләй һәм, төпкөл ауыл булыуға ҡарамаҫтан, юғары һәм урта белем алыусылар арта бара.Ул эшләгән ваҡытта Йөйәк мәктәбендә уҡығандар араһында: * [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы]] — Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]] — әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, БДПУ доценты * Ғәзизов Искәндәр — йырсы * [[Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы]] — мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы кинематографисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. * [[Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы]] — рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты. * [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — шағир, прозаик, публицист, тәржемәсе, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар берлеге ағзаһы, йәмәғәт эшмәкәре == Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре == * В. И. Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы миҙалы ([[1970]]) * БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]]) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы ([[1985]]) == Ғаилә хәле == Атаһы Бирғәли Ғәйнетдиновтың эшен 1957 йылдың 12 авгусында [[Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды|БАССР-ҙың Юғары Суды Президиумы]] яңынан ҡарай, ул тулыһынса аҡлана. Ҡатыны Факиһа Ситдиҡ ҡыҙы менән 5 балаға ғүмер биреп, эш һөйөүсән итеп үҫтерәләр. Ҡыҙҙары [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл]] һәм [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы|Зилә]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, әүҙем йәмәғәт эшмәкәрҙәре. == Галерея == <gallery> Файл:Справка прокуратуры о реабилитации Биргали Гайнитдинова.jpg|thumb|Бирғәли Ғәйнетдиновтың аҡланыуы тураһында Башҡортостан Республикаһы прокуратураһы белешмәһе |thumb|Белорет районы Аҙналы ауылы мәктәбе коллективы менән. Алғы рәттә — уртала |thumb|Р. Б. Ғәйнетдинов ҡатыны Факиһа Ситдиҡ ҡыҙы һәм ҡыҙҙары [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл]] һәм [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы|Зилә]] менән File:Арышпар уҡытыусылары "Зәңгәр шәл" спектаклен ҡуя. 1953 йыл. Белорет районы.jpg|thumb|Арышпар уҡытыусылары "Зәңгәр шәл" спектаклен ҡуя.Һаҡаллы - Р.Б. Ғәйнетдинов. 1953 йыл. |thumb|Арышпар мәктәбе уҡытыусылары менән. 1-се рәттә — һулдан 2-се |thumb|Р. Ғәйнетдиновтың геометрия дәфтәренән | Р.Б. Ғәйнетдиновтың немец теле дәресенә үҙе эшләгән күргәҙмә материалы.1960-сы йылдар File:Гүзәл Ситдиҡова менән Зилә Аҙнабаева атаһы-әсәһе менән. 1957.jpg| Гүзәл Ситдиҡова менән Зилә Аҙнабаева атаһы-әсәһе менән. File:Завербованные на Инзерский завод девушки с усмангалинцами. Сидят родители Г. Ситдыковой.jpg|Инйәр заводына вербовкалап эшкә ебәрелгән ҡыҙҙар. Ултыралар: Р. Ғәйнетдинов һәм буласаҡ кәләше Факия. 1951 </gallery> == Сығанаҡтар == * [http://zujak.ru/s-zuyakovo/ Зуяково] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180715225548/http://zujak.ru/s-zuyakovo/ |date=2018-07-15 }} {{ref-ru}} * Призвание на всю жизнь (о педагогах Белоречья) — Белорецк, 2014. −26-я стр. * Г. Ситдиҡова. «Үҙемдеке түгел минең, илемдеке — үҙәктә» — «Ағиҙел», 2017, № 3 — 10-16 биттәр * О награждении медалью «Ветеран труда» [http://bashkortostan.regnews.org/law/cw/ym.htm]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:Шәхестәр:Белорет районы]] 5igu8nnjo1x0y385nhamkvkjo3c2o1p 1299384 1299380 2026-06-19T04:20:52Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Гүзәл_Ситдиҡова_менән_Зилә_Аҙнабаева_атаһы-әсәһе_менән._1957.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299384 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы''' ([[15 март]] [[1928 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2000 йыл]]) — педагог. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]]), [[БАССР]]-ҙың [[Белорет районы]] [[Уҫманғәле]] ауылында тыуған. Юғары белемле. 1958 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған. 2000 йылдың 14 октябрендә [[Белорет районы]]ның [[Йөйәк]] ауылында вафат булған. == Биографияһы == Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы [[БАССР]]-ҙың [[Белорет районы]] [[Уҫманғәле]] ауылында [[1928 йыл]]дың [[15 март]]ында тыуған. 1937 йылда, Рамаҙанға 9 йәш тулғанда, атаһы Бирғәли Ғәйнетдинов контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына. «Дошман балаһы» тигән ҡушамат балалыҡ менән иртә хушлашыуға килтерә. Береһенән-береһе бәләкәй 5 бала ҡалған ғаилә бик күп яфалар, рәнйетелеүҙәр, аслыҡ-яланғаслыҡ кисерә. Иң кесе ҡустыһы Хәйерлезаман астан үлә. Шулай ҙа Рамаҙан уҡыуын ташламай, йәйҙәрен леспромхозда миҙгелле эштәрҙә эшләп, өҫ-башын йүнәтә, үҙ көсө менән ул саҡта урта белем алыр өсөн түләрлек аҡса туплап, [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] урта мәктәбен тамамлап сыға. Тел, әҙәбиәт дәрестәрен ярата, бигерәк тә немец теле уға еңел бирелә. ; хеҙмәт юлы [[1951 йыл]]да уны [[Белорет районы]]ның [[Арышпар]] мәктәбенә немец телен уҡытырға ебәрәләр. [[Башҡорт дәүләт университеты|Ул К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институты]]на ситтән тороп уҡырға инә. Уны тамамларға ике йыл ҡалғанда, 1957 йылдың 20 июлендә, СССР Министрҙар Советы ҡарары менән дәүләт педагогия институты [[Башҡорт дәүләт университеты]] итеп үҙгәртелә. Юғары уҡыу йортонда уҡығанда ул бигерәк тә ғалим [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]] лекцияларын яратып тыңлай, уның менән яҡындан аралаша, уның немец теле буйынса һабаҡтарын ғүмер буйына иҫтә тота<ref>Урынлы тәҡдимгә ихлас ҡушылабыҙ [http://www.ye02.ru/ob/ht/3588-urynly-t12411185dimg1241-ixlas-1185ushylaby1177.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415133810/http://www.ye02.ru/ob/ht/3588-urynly-t12411185dimg1241-ixlas-1185ushylaby1177.html |date=2016-04-15 }}</ref> [[1955 йыл]]да Р. Б. Ғәйнетдиновты [[Белорет районы]]ның [[Аҙналы (Башҡортостан)|Аҙналы]] (Мышы) ауылы мәктәбенә директор итеп ебәрәләр. Ул унда [[1958 йыл]]дың йәйенә тиклем эшләй. Яңы уҡыу йылын ул Белорет районының [[Йөйәк]] ете йыллыҡ мәктәбендә директор вазифаһында башлай. Ут та, телефон бәйләнеше лә, юлдар ҙа булмаған төпкөл ауылда ул уҡыу-уҡытыу процесын алдынғы ысулдар ҡулланып яйға һала, мәктәпкә яңы бина төҙөтә, токарь станогы алып, хеҙмәт дәрестәрендә үҫмерҙәр менән ағастан төрлө кәрәк-яраҡ эшләйҙәр. Движок юллап алып, мәктәпкә ут үткәрәләр. Уға мәктәп кәрәк-яраҡтарын һал менән дә, ҡыштарын ат менән дә ташырға тура килә, сөнки иң яҡын тимер юл станцияһына — [[Инйәр]]гә 40 саҡрымға яҡын тау-урман юлдарынан ғына барып етеп була. Йәйҙәрен йыш ҡына арба менән дә үткеһеҙ була.<ref>Г. Ситдиҡова. Үҙемдеке түгел минең, илемдеке — үҙәктә" — «Ағиҙел», 2017, № 3 — 10-16 биттәр</ref>. Йөйәк мәктәбенең элекке директоры уҡытыусы-ветеран Ҡасим Арыҫлан улы Әлибаев хәтирәләренән: <blockquote>Рамаҙан Бирғәле улы етәкләгән мәлдә мәктәптең яҡшы даны ауылда ғына түгел, тирә-яҡтарға ла тарала. Эҙләнеүсән, ҡыҙыҡһыныусан, яңылыҡҡа ифрат ныҡ ынтылған мәктәп директоры уҡытыусыларға ла, уҡыусыларға ла бер минут буш торорға бирмәй торғайны. Нәҡ ошо осорҙа мәктәп янында киң бүлмәле яңы ятаҡ бинаһы ҡалҡып сыҡты. Балалар һаны 50-нән ашып китте. Уҡытыу бүлмәләре етмәй башлағас, төкөтмә һәм яңы ятаҡ төҙөттөрҙө тынғыһыҙ етәксе Рамаҙан Бирғәле улы. 1975—1985 йылдарҙа Ғәбдөк, Ҡолмас ауылдарынан тыш, Берештамаҡ ауылынан да уҡыусылар килә башланы, сөнки уҡыу йәһәтенән дә, ятаҡта йәшәү буйынса ла Йөйәктәге кеүек уңайлы шарттар бер ауылда ла булмағандыр. Уҡыусылар һаны ул йылдарҙа 280-гә барып етте.<ref>Әлибаев Ҡ. Йөйәк ауылы мәғрифәте тарихы. — «Урал», 2012, 12 июль</ref>.</blockquote> [[1970 йыл]]да ул В. И. Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы миҙалы менән бүләкләнә. Тырыш хеҙмәте өсөн 1971 йылдың 15 октябрендә БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Рамаҙан Бирғәли улы мәктәп директоры булып эшләгән йылдарҙа уҡыусыларында белем алыуға ынтылыш тәрбиәләй һәм, төпкөл ауыл булыуға ҡарамаҫтан, юғары һәм урта белем алыусылар арта бара.Ул эшләгән ваҡытта Йөйәк мәктәбендә уҡығандар араһында: * [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы]] — Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]] — әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, БДПУ доценты * Ғәзизов Искәндәр — йырсы * [[Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы]] — мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы кинематографисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. * [[Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы]] — рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты. * [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — шағир, прозаик, публицист, тәржемәсе, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар берлеге ағзаһы, йәмәғәт эшмәкәре == Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре == * В. И. Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы миҙалы ([[1970]]) * БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]]) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы ([[1985]]) == Ғаилә хәле == Атаһы Бирғәли Ғәйнетдиновтың эшен 1957 йылдың 12 авгусында [[Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды|БАССР-ҙың Юғары Суды Президиумы]] яңынан ҡарай, ул тулыһынса аҡлана. Ҡатыны Факиһа Ситдиҡ ҡыҙы менән 5 балаға ғүмер биреп, эш һөйөүсән итеп үҫтерәләр. Ҡыҙҙары [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл]] һәм [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы|Зилә]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, әүҙем йәмәғәт эшмәкәрҙәре. == Галерея == <gallery> Файл:Справка прокуратуры о реабилитации Биргали Гайнитдинова.jpg|thumb|Бирғәли Ғәйнетдиновтың аҡланыуы тураһында Башҡортостан Республикаһы прокуратураһы белешмәһе |thumb|Белорет районы Аҙналы ауылы мәктәбе коллективы менән. Алғы рәттә — уртала |thumb|Р. Б. Ғәйнетдинов ҡатыны Факиһа Ситдиҡ ҡыҙы һәм ҡыҙҙары [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл]] һәм [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы|Зилә]] менән File:Арышпар уҡытыусылары "Зәңгәр шәл" спектаклен ҡуя. 1953 йыл. Белорет районы.jpg|thumb|Арышпар уҡытыусылары "Зәңгәр шәл" спектаклен ҡуя.Һаҡаллы - Р.Б. Ғәйнетдинов. 1953 йыл. |thumb|Арышпар мәктәбе уҡытыусылары менән. 1-се рәттә — һулдан 2-се |thumb|Р. Ғәйнетдиновтың геометрия дәфтәренән | Р.Б. Ғәйнетдиновтың немец теле дәресенә үҙе эшләгән күргәҙмә материалы.1960-сы йылдар File:Завербованные на Инзерский завод девушки с усмангалинцами. Сидят родители Г. Ситдыковой.jpg|Инйәр заводына вербовкалап эшкә ебәрелгән ҡыҙҙар. Ултыралар: Р. Ғәйнетдинов һәм буласаҡ кәләше Факия. 1951 </gallery> == Сығанаҡтар == * [http://zujak.ru/s-zuyakovo/ Зуяково] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180715225548/http://zujak.ru/s-zuyakovo/ |date=2018-07-15 }} {{ref-ru}} * Призвание на всю жизнь (о педагогах Белоречья) — Белорецк, 2014. −26-я стр. * Г. Ситдиҡова. «Үҙемдеке түгел минең, илемдеке — үҙәктә» — «Ағиҙел», 2017, № 3 — 10-16 биттәр * О награждении медалью «Ветеран труда» [http://bashkortostan.regnews.org/law/cw/ym.htm]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:Шәхестәр:Белорет районы]] tcn9g1dhsbm42agfzxsqp1homt3rggw 1299389 1299384 2026-06-19T04:21:12Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Завербованные_на_Инзерский_завод_девушки_с_усмангалинцами._Сидят_родители_Г._Ситдыковой.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299389 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы''' ([[15 март]] [[1928 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2000 йыл]]) — педагог. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]]), [[БАССР]]-ҙың [[Белорет районы]] [[Уҫманғәле]] ауылында тыуған. Юғары белемле. 1958 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған. 2000 йылдың 14 октябрендә [[Белорет районы]]ның [[Йөйәк]] ауылында вафат булған. == Биографияһы == Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы [[БАССР]]-ҙың [[Белорет районы]] [[Уҫманғәле]] ауылында [[1928 йыл]]дың [[15 март]]ында тыуған. 1937 йылда, Рамаҙанға 9 йәш тулғанда, атаһы Бирғәли Ғәйнетдинов контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына. «Дошман балаһы» тигән ҡушамат балалыҡ менән иртә хушлашыуға килтерә. Береһенән-береһе бәләкәй 5 бала ҡалған ғаилә бик күп яфалар, рәнйетелеүҙәр, аслыҡ-яланғаслыҡ кисерә. Иң кесе ҡустыһы Хәйерлезаман астан үлә. Шулай ҙа Рамаҙан уҡыуын ташламай, йәйҙәрен леспромхозда миҙгелле эштәрҙә эшләп, өҫ-башын йүнәтә, үҙ көсө менән ул саҡта урта белем алыр өсөн түләрлек аҡса туплап, [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] урта мәктәбен тамамлап сыға. Тел, әҙәбиәт дәрестәрен ярата, бигерәк тә немец теле уға еңел бирелә. ; хеҙмәт юлы [[1951 йыл]]да уны [[Белорет районы]]ның [[Арышпар]] мәктәбенә немец телен уҡытырға ебәрәләр. [[Башҡорт дәүләт университеты|Ул К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институты]]на ситтән тороп уҡырға инә. Уны тамамларға ике йыл ҡалғанда, 1957 йылдың 20 июлендә, СССР Министрҙар Советы ҡарары менән дәүләт педагогия институты [[Башҡорт дәүләт университеты]] итеп үҙгәртелә. Юғары уҡыу йортонда уҡығанда ул бигерәк тә ғалим [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]] лекцияларын яратып тыңлай, уның менән яҡындан аралаша, уның немец теле буйынса һабаҡтарын ғүмер буйына иҫтә тота<ref>Урынлы тәҡдимгә ихлас ҡушылабыҙ [http://www.ye02.ru/ob/ht/3588-urynly-t12411185dimg1241-ixlas-1185ushylaby1177.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415133810/http://www.ye02.ru/ob/ht/3588-urynly-t12411185dimg1241-ixlas-1185ushylaby1177.html |date=2016-04-15 }}</ref> [[1955 йыл]]да Р. Б. Ғәйнетдиновты [[Белорет районы]]ның [[Аҙналы (Башҡортостан)|Аҙналы]] (Мышы) ауылы мәктәбенә директор итеп ебәрәләр. Ул унда [[1958 йыл]]дың йәйенә тиклем эшләй. Яңы уҡыу йылын ул Белорет районының [[Йөйәк]] ете йыллыҡ мәктәбендә директор вазифаһында башлай. Ут та, телефон бәйләнеше лә, юлдар ҙа булмаған төпкөл ауылда ул уҡыу-уҡытыу процесын алдынғы ысулдар ҡулланып яйға һала, мәктәпкә яңы бина төҙөтә, токарь станогы алып, хеҙмәт дәрестәрендә үҫмерҙәр менән ағастан төрлө кәрәк-яраҡ эшләйҙәр. Движок юллап алып, мәктәпкә ут үткәрәләр. Уға мәктәп кәрәк-яраҡтарын һал менән дә, ҡыштарын ат менән дә ташырға тура килә, сөнки иң яҡын тимер юл станцияһына — [[Инйәр]]гә 40 саҡрымға яҡын тау-урман юлдарынан ғына барып етеп була. Йәйҙәрен йыш ҡына арба менән дә үткеһеҙ була.<ref>Г. Ситдиҡова. Үҙемдеке түгел минең, илемдеке — үҙәктә" — «Ағиҙел», 2017, № 3 — 10-16 биттәр</ref>. Йөйәк мәктәбенең элекке директоры уҡытыусы-ветеран Ҡасим Арыҫлан улы Әлибаев хәтирәләренән: <blockquote>Рамаҙан Бирғәле улы етәкләгән мәлдә мәктәптең яҡшы даны ауылда ғына түгел, тирә-яҡтарға ла тарала. Эҙләнеүсән, ҡыҙыҡһыныусан, яңылыҡҡа ифрат ныҡ ынтылған мәктәп директоры уҡытыусыларға ла, уҡыусыларға ла бер минут буш торорға бирмәй торғайны. Нәҡ ошо осорҙа мәктәп янында киң бүлмәле яңы ятаҡ бинаһы ҡалҡып сыҡты. Балалар һаны 50-нән ашып китте. Уҡытыу бүлмәләре етмәй башлағас, төкөтмә һәм яңы ятаҡ төҙөттөрҙө тынғыһыҙ етәксе Рамаҙан Бирғәле улы. 1975—1985 йылдарҙа Ғәбдөк, Ҡолмас ауылдарынан тыш, Берештамаҡ ауылынан да уҡыусылар килә башланы, сөнки уҡыу йәһәтенән дә, ятаҡта йәшәү буйынса ла Йөйәктәге кеүек уңайлы шарттар бер ауылда ла булмағандыр. Уҡыусылар һаны ул йылдарҙа 280-гә барып етте.<ref>Әлибаев Ҡ. Йөйәк ауылы мәғрифәте тарихы. — «Урал», 2012, 12 июль</ref>.</blockquote> [[1970 йыл]]да ул В. И. Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы миҙалы менән бүләкләнә. Тырыш хеҙмәте өсөн 1971 йылдың 15 октябрендә БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Рамаҙан Бирғәли улы мәктәп директоры булып эшләгән йылдарҙа уҡыусыларында белем алыуға ынтылыш тәрбиәләй һәм, төпкөл ауыл булыуға ҡарамаҫтан, юғары һәм урта белем алыусылар арта бара.Ул эшләгән ваҡытта Йөйәк мәктәбендә уҡығандар араһында: * [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы]] — Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]] — әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, БДПУ доценты * Ғәзизов Искәндәр — йырсы * [[Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы]] — мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы кинематографисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. * [[Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы]] — рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты. * [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — шағир, прозаик, публицист, тәржемәсе, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар берлеге ағзаһы, йәмәғәт эшмәкәре == Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре == * В. И. Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы миҙалы ([[1970]]) * БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]]) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы ([[1985]]) == Ғаилә хәле == Атаһы Бирғәли Ғәйнетдиновтың эшен 1957 йылдың 12 авгусында [[Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды|БАССР-ҙың Юғары Суды Президиумы]] яңынан ҡарай, ул тулыһынса аҡлана. Ҡатыны Факиһа Ситдиҡ ҡыҙы менән 5 балаға ғүмер биреп, эш һөйөүсән итеп үҫтерәләр. Ҡыҙҙары [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл]] һәм [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы|Зилә]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, әүҙем йәмәғәт эшмәкәрҙәре. == Галерея == <gallery> Файл:Справка прокуратуры о реабилитации Биргали Гайнитдинова.jpg|thumb|Бирғәли Ғәйнетдиновтың аҡланыуы тураһында Башҡортостан Республикаһы прокуратураһы белешмәһе |thumb|Белорет районы Аҙналы ауылы мәктәбе коллективы менән. Алғы рәттә — уртала |thumb|Р. Б. Ғәйнетдинов ҡатыны Факиһа Ситдиҡ ҡыҙы һәм ҡыҙҙары [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл]] һәм [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы|Зилә]] менән File:Арышпар уҡытыусылары "Зәңгәр шәл" спектаклен ҡуя. 1953 йыл. Белорет районы.jpg|thumb|Арышпар уҡытыусылары "Зәңгәр шәл" спектаклен ҡуя.Һаҡаллы - Р.Б. Ғәйнетдинов. 1953 йыл. |thumb|Арышпар мәктәбе уҡытыусылары менән. 1-се рәттә — һулдан 2-се |thumb|Р. Ғәйнетдиновтың геометрия дәфтәренән | Р.Б. Ғәйнетдиновтың немец теле дәресенә үҙе эшләгән күргәҙмә материалы.1960-сы йылдар </gallery> == Сығанаҡтар == * [http://zujak.ru/s-zuyakovo/ Зуяково] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180715225548/http://zujak.ru/s-zuyakovo/ |date=2018-07-15 }} {{ref-ru}} * Призвание на всю жизнь (о педагогах Белоречья) — Белорецк, 2014. −26-я стр. * Г. Ситдиҡова. «Үҙемдеке түгел минең, илемдеке — үҙәктә» — «Ағиҙел», 2017, № 3 — 10-16 биттәр * О награждении медалью «Ветеран труда» [http://bashkortostan.regnews.org/law/cw/ym.htm]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:Шәхестәр:Белорет районы]] ogfl4n8n6y9gnmqbe9w03nckhcxc83b 1299409 1299389 2026-06-19T04:22:42Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Справка_прокуратуры_о_реабилитации_Биргали_Гайнитдинова.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299409 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы''' ([[15 март]] [[1928 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2000 йыл]]) — педагог. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]]), [[БАССР]]-ҙың [[Белорет районы]] [[Уҫманғәле]] ауылында тыуған. Юғары белемле. 1958 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлаған. 2000 йылдың 14 октябрендә [[Белорет районы]]ның [[Йөйәк]] ауылында вафат булған. == Биографияһы == Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы [[БАССР]]-ҙың [[Белорет районы]] [[Уҫманғәле]] ауылында [[1928 йыл]]дың [[15 март]]ында тыуған. 1937 йылда, Рамаҙанға 9 йәш тулғанда, атаһы Бирғәли Ғәйнетдинов контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына. «Дошман балаһы» тигән ҡушамат балалыҡ менән иртә хушлашыуға килтерә. Береһенән-береһе бәләкәй 5 бала ҡалған ғаилә бик күп яфалар, рәнйетелеүҙәр, аслыҡ-яланғаслыҡ кисерә. Иң кесе ҡустыһы Хәйерлезаман астан үлә. Шулай ҙа Рамаҙан уҡыуын ташламай, йәйҙәрен леспромхозда миҙгелле эштәрҙә эшләп, өҫ-башын йүнәтә, үҙ көсө менән ул саҡта урта белем алыр өсөн түләрлек аҡса туплап, [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] урта мәктәбен тамамлап сыға. Тел, әҙәбиәт дәрестәрен ярата, бигерәк тә немец теле уға еңел бирелә. ; хеҙмәт юлы [[1951 йыл]]да уны [[Белорет районы]]ның [[Арышпар]] мәктәбенә немец телен уҡытырға ебәрәләр. [[Башҡорт дәүләт университеты|Ул К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институты]]на ситтән тороп уҡырға инә. Уны тамамларға ике йыл ҡалғанда, 1957 йылдың 20 июлендә, СССР Министрҙар Советы ҡарары менән дәүләт педагогия институты [[Башҡорт дәүләт университеты]] итеп үҙгәртелә. Юғары уҡыу йортонда уҡығанда ул бигерәк тә ғалим [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]] лекцияларын яратып тыңлай, уның менән яҡындан аралаша, уның немец теле буйынса һабаҡтарын ғүмер буйына иҫтә тота<ref>Урынлы тәҡдимгә ихлас ҡушылабыҙ [http://www.ye02.ru/ob/ht/3588-urynly-t12411185dimg1241-ixlas-1185ushylaby1177.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415133810/http://www.ye02.ru/ob/ht/3588-urynly-t12411185dimg1241-ixlas-1185ushylaby1177.html |date=2016-04-15 }}</ref> [[1955 йыл]]да Р. Б. Ғәйнетдиновты [[Белорет районы]]ның [[Аҙналы (Башҡортостан)|Аҙналы]] (Мышы) ауылы мәктәбенә директор итеп ебәрәләр. Ул унда [[1958 йыл]]дың йәйенә тиклем эшләй. Яңы уҡыу йылын ул Белорет районының [[Йөйәк]] ете йыллыҡ мәктәбендә директор вазифаһында башлай. Ут та, телефон бәйләнеше лә, юлдар ҙа булмаған төпкөл ауылда ул уҡыу-уҡытыу процесын алдынғы ысулдар ҡулланып яйға һала, мәктәпкә яңы бина төҙөтә, токарь станогы алып, хеҙмәт дәрестәрендә үҫмерҙәр менән ағастан төрлө кәрәк-яраҡ эшләйҙәр. Движок юллап алып, мәктәпкә ут үткәрәләр. Уға мәктәп кәрәк-яраҡтарын һал менән дә, ҡыштарын ат менән дә ташырға тура килә, сөнки иң яҡын тимер юл станцияһына — [[Инйәр]]гә 40 саҡрымға яҡын тау-урман юлдарынан ғына барып етеп була. Йәйҙәрен йыш ҡына арба менән дә үткеһеҙ була.<ref>Г. Ситдиҡова. Үҙемдеке түгел минең, илемдеке — үҙәктә" — «Ағиҙел», 2017, № 3 — 10-16 биттәр</ref>. Йөйәк мәктәбенең элекке директоры уҡытыусы-ветеран Ҡасим Арыҫлан улы Әлибаев хәтирәләренән: <blockquote>Рамаҙан Бирғәле улы етәкләгән мәлдә мәктәптең яҡшы даны ауылда ғына түгел, тирә-яҡтарға ла тарала. Эҙләнеүсән, ҡыҙыҡһыныусан, яңылыҡҡа ифрат ныҡ ынтылған мәктәп директоры уҡытыусыларға ла, уҡыусыларға ла бер минут буш торорға бирмәй торғайны. Нәҡ ошо осорҙа мәктәп янында киң бүлмәле яңы ятаҡ бинаһы ҡалҡып сыҡты. Балалар һаны 50-нән ашып китте. Уҡытыу бүлмәләре етмәй башлағас, төкөтмә һәм яңы ятаҡ төҙөттөрҙө тынғыһыҙ етәксе Рамаҙан Бирғәле улы. 1975—1985 йылдарҙа Ғәбдөк, Ҡолмас ауылдарынан тыш, Берештамаҡ ауылынан да уҡыусылар килә башланы, сөнки уҡыу йәһәтенән дә, ятаҡта йәшәү буйынса ла Йөйәктәге кеүек уңайлы шарттар бер ауылда ла булмағандыр. Уҡыусылар һаны ул йылдарҙа 280-гә барып етте.<ref>Әлибаев Ҡ. Йөйәк ауылы мәғрифәте тарихы. — «Урал», 2012, 12 июль</ref>.</blockquote> [[1970 йыл]]да ул В. И. Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы миҙалы менән бүләкләнә. Тырыш хеҙмәте өсөн 1971 йылдың 15 октябрендә БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Рамаҙан Бирғәли улы мәктәп директоры булып эшләгән йылдарҙа уҡыусыларында белем алыуға ынтылыш тәрбиәләй һәм, төпкөл ауыл булыуға ҡарамаҫтан, юғары һәм урта белем алыусылар арта бара.Ул эшләгән ваҡытта Йөйәк мәктәбендә уҡығандар араһында: * [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы]] — Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы]] — әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе, БДПУ доценты * Ғәзизов Искәндәр — йырсы * [[Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы]] — мәҙәниәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почетлы кинематографисы һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры. * [[Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы]] — рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты. * [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] — шағир, прозаик, публицист, тәржемәсе, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар берлеге ағзаһы, йәмәғәт эшмәкәре == Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре == * В. И. Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы миҙалы ([[1970]]) * БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1971]]) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы ([[1985]]) == Ғаилә хәле == Атаһы Бирғәли Ғәйнетдиновтың эшен 1957 йылдың 12 авгусында [[Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды|БАССР-ҙың Юғары Суды Президиумы]] яңынан ҡарай, ул тулыһынса аҡлана. Ҡатыны Факиһа Ситдиҡ ҡыҙы менән 5 балаға ғүмер биреп, эш һөйөүсән итеп үҫтерәләр. Ҡыҙҙары [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл]] һәм [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы|Зилә]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, әүҙем йәмәғәт эшмәкәрҙәре. == Галерея == <gallery> |thumb|Белорет районы Аҙналы ауылы мәктәбе коллективы менән. Алғы рәттә — уртала |thumb|Р. Б. Ғәйнетдинов ҡатыны Факиһа Ситдиҡ ҡыҙы һәм ҡыҙҙары [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы|Гүзәл]] һәм [[Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы|Зилә]] менән File:Арышпар уҡытыусылары "Зәңгәр шәл" спектаклен ҡуя. 1953 йыл. Белорет районы.jpg|thumb|Арышпар уҡытыусылары "Зәңгәр шәл" спектаклен ҡуя.Һаҡаллы - Р.Б. Ғәйнетдинов. 1953 йыл. |thumb|Арышпар мәктәбе уҡытыусылары менән. 1-се рәттә — һулдан 2-се |thumb|Р. Ғәйнетдиновтың геометрия дәфтәренән | Р.Б. Ғәйнетдиновтың немец теле дәресенә үҙе эшләгән күргәҙмә материалы.1960-сы йылдар </gallery> == Сығанаҡтар == * [http://zujak.ru/s-zuyakovo/ Зуяково] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180715225548/http://zujak.ru/s-zuyakovo/ |date=2018-07-15 }} {{ref-ru}} * Призвание на всю жизнь (о педагогах Белоречья) — Белорецк, 2014. −26-я стр. * Г. Ситдиҡова. «Үҙемдеке түгел минең, илемдеке — үҙәктә» — «Ағиҙел», 2017, № 3 — 10-16 биттәр * О награждении медалью «Ветеран труда» [http://bashkortostan.regnews.org/law/cw/ym.htm]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:Шәхестәр:Белорет районы]] 0p3q73sl4q3kqqozb8jy1cvwoe1nfd3 0 135524 1299407 1286291 2026-06-19T04:22:34Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Привезли_помощь_студентам._Выходцы_из_Белорецкого_района._1996.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299407 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәлимов Мөхәррәм Әхмәтша улы''' ([[1 май]] [[1935 йыл]] - [[27 декабрь]] [[2024 йыл]]) — инженер-металлург, үҙешмәкәр композитор. Белорет ҡалаһының башҡорт милли ойошмаларының әүҙем ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). == Биографияһы == Мөхәррәм Әхмәтша улы  Сәлимов 1935 йылдың 1 майында [[БАССР]]-ҙың [[Белорет районы]]нда [[Беҙәк-Әхмәр]] ауылында Әхмәтша Сәлимов ғаиләһендә тыуған. Әхмәтша Сәлимовтың Зәйнулла ишан менән осрашыуы тураһында хәтирәләр бар <ref>[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2019-12-06/serle-ybayly-627101 Серле һыбайлы. -"Башҡортостан", 2019, 6 дек.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329040846/https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2019-12-06/serle-ybayly-627101 |date=2022-03-29 }}</ref> Хеҙмәт юлын бик иртә — [[Белорет металлургия комбинаты]]нда башлай. Ҡалалағы эшсе йәштәр киске урта мәктәбен тамамлай. 1965 йылда [[Магнитогорск]] тау-металлургия институтының киске факультетын тамамлай. Хаҡлы ялға сыҡҡансы ул Белорет металлургия комбинатында эшләй, бер үк ваҡытта үҙешмәкәрлектә әүҙем ҡатнаша. ; Мәҙәниәттә һәм йәмәғәт ойошмаларында эшмәкәрлеге 1972 йылдан Мөхәррәм Сәлимов ҡаланың Металлургтарҙың мәҙәниәт һарайында ҡурайсылар түңәрәге алып бара, халыҡ театрында уйнай. 1980 йылдан йырҙар яҙа башлай. Хәҙер инде йөҙҙән ашыу йыры бар, уларҙың яртыһынан күберәге — балалар өсөн. Улар Башҡортостан радио-телевидениеһынан яңғыратылып тора. Белорет ҡалаһында [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]]ның урындағы бүлексәһен ойоштороусы, бер нисә йыл уның рәйесе рәйесе булып та һайлана. 1990 йылдан Белорет ҡалаһының Мәктәптән тыш үҫеш үҙәгенең Башҡорт балалары өсөн милли ижад клубы етәксеһе була. Балаларҙы ул ҡурай тартырға өйрәтә, үҙе яҙған йырҙар менән концерттар ҡуялар. Мөхәррәм Әхмәтша улы республиканың төрлө төбәктәрендә халыҡ ижады буйынса сығыштар яһап йөрөй. [[ВЦСПС]]-тың күкрәккә таға торған «Үҙешмәкәр сәнғәттә уңыштары өсөн» билдәһе менән бүләкләнгән<ref>Белорецкая энциклопедия, 2007 г</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * ВЦСПС-тың «Үҙешмәкәр сәнғәттә уңыштары өсөн» билдәһе (1984) * Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990) == Сығанаҡтар == * Белорецкая энциклопедия, 2007 * [http://tv-rb.ru/bash/novosti/m-ni-t/tyu-an-ya-sa-yryuy-buyynsa/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180319122953/http://tv-rb.ru/bash/novosti/m-ni-t/tyu-an-ya-sa-yryuy-buyynsa/ |date=2018-03-19 }} * Муса батыр ерендә [http://tabin.rbsmi.ru/articles/m-arif/musa-batyr-erend/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712100320/https://tabin.rbsmi.ru/articles/m-arif/musa-batyr-erend/ |date=2021-07-12 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Аудио-видео == * {{YouTube|XK53XDYzXQg|logo=1}}Сборник песен Мухарама Салимова * {{YouTube|To3ucmOBpwg|logo=1}}Мухаррям Салимов — автор песен, исполнитель кубаира. 2014 г. * {{YouTube|lFLVSQXs2MA|logo=1}}Первый зональный конкурс на призы им. Мухарама Салимова * {{YouTube|FRzew0jXgBw|logo=1}}Мөхәрәм Сәлимов Ағай * [https://search.rsl.ru/ru/record/01007538064 Салимов, Мухаррам Ахмедшинович — Кукушка зовет [Ноты] : Песни : Для детей мл. шк. возраста] [[Категория:Башҡортостан композиторҙары]] [[Категория:Белорет районында тыуғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Белорет районы]] [[Категория:Атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] 6le73yc77pn645g4veoj2hwyspjsv18 0 135674 1299349 1285481 2026-06-18T19:43:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299349 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Юлий Борисович Харитон''' ([[27 февраль|14 (27) февраль]] [[1904 йыл]], [[Санкт-Петербург]], — [[18 декабрь]] [[1996 йыл]], [[Саров]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] {{Физик|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}-теоретигы һәм [[Физик химия|физик химигы]]. Совет [[Ядро ҡоралы|атом бомбаһы]] проекты етәкселәренең береһе. Ленин ([[1956]]) һәм өс Сталин премиялары ([[1949]], [[1951]], [[1953]]) лауреаты. Өс тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1949]], [[1951]], [[1954]]). == Сығышы == Атаһы Борис Осипович Харитон билдәле журналист, Конституцион-демократик партия органы булған «Речь» гәзитенең яуаплы мөхәррире була. [[1922 йыл]]да СССР-ҙан һөрөлә<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/deport/1922.htm Списки антисоветской интеллигенции, намеченной к высылке в 1922 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100830105640/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/deport/1922.htm |date=2010-08-30 }}</ref>, Ригала йәшәй, [[Латвияға совет ғәскәрҙәрен индереү|Латвияны СССР-ға ҡушҡандан]] һуң [[1940 йыл]]да 7 йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм ителә һәм ике йылдан лагерҙа мәрхм була<ref>[http://rus.delfi.lv/archive/article.php?id=17556009 И. Дименштейн «Латвийский след атомной бомбы»]</ref><ref>[http://www.tez-rus.net/ViewGood43059.html Россия и российская эмиграция в воспоминаниях и дневниках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914071534/http://www.tez-rus.net/ViewGood43059.html |date=2016-09-14 }}</ref>. Олатаһы Иосиф Давидович Харитон Феодосияла беренсе гильдия сауҙагәре була; атаһы менән бер туған апаһы Этля (Адель) Иосифовна Харитон тарихсы Юлий Исидорович Гессенда кейәүҙә була (улдары — журналист һәм сценарист Даниил Юльевич Гессен)<ref name="autogenerated1">[http://www.jewish.ru/history/press/2011/06/news994297127.php Династия Гессенов] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120428234037/http://www.jewish.ru/history/press/2011/06/news994297127.php|date=2012-04-28}}</ref><ref>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/06_04/KHARITON.HTM А. К. Чернышёв Подвиг Юлия Харитона]</ref>. Ике туған ағаһы (атаһы менән бер туған икенсе апаһының улы) — журналист, «Известия» хәбәрсеһе Давид Ефремович Южин (ысын фамилияһы Рахмилович; 1892—1939). Әсәһе Мирра Яковлевна Буровская (икенсе никахта Эйтингон; 1877—1947) актриса була (сәхнә псевдонимы Мирра Биренс), 1908—1910 йылдарҙа [[Мәскәү Художество театры|МХАТ]]-та уйнай<ref>[http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14725886.2012.646699?journalCode=cmjs20#preview Isabella Ginor & Gideon Remez «Her Son, he Atomic Scientist: Mirra Birens, Yuli Khariton, and Max Eitingon’s Services For The Soviets»]</ref><ref>[http://www.haaretz.com/weekend/the-makings-of-history/tales-of-a-nuclear-family-1.416066 Tales of a nuclear family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527155246/http://www.haaretz.com/weekend/the-makings-of-history/tales-of-a-nuclear-family-1.416066 |date=2012-05-27 }}</ref>. Атаһы менән әсәһе [[1907 йыл]]да, Ю. Б. Харитон бала саҡта, айырылыша, әсәһе [[1912 йыл]]да психоаналитик Марк Ефимович Эйтингонға кейәүгә бара һәм [[Германия]]ға, унан [[1933 йыл]]да [[Фәләстин]]гә китә<ref>[http://berkovich-zametki.com/2009/Starina/Nomer1/Khazan1.php В. Хазан «Загадка псевдонима Льва Шестова»]</ref><ref>[http://forumamerica.net/pages/1136.html Юлий Харитон и его время] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115180625/http://forumamerica.net/pages/1136.html |date=2018-01-15 }}</ref>. Борис Осипович улын үҙе тәрбиәләй. == Биографияһы == Юлий Борисович Харитон [[Санкт-Петербург]]та [[1904 йыл]]дың [[14 февраль|14 февралендә]] (яңы стиль буйынса [[27 февраль|27 февралдә]]) [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуа<ref name="автобио2">{{книга|заглавие=Человек столетия. Юлий Борисович Харитон|ответственный=В.Н.Михайлов|часть=Из биографических записей Ю.Б.Харитона|место=М|издательство=ИздАТ|год=1999|страниц=664|страницы=13-14|isbn=5-866656-089-5}}</ref>. 13 йәшенән Юлий Харитон реаль училищела уҡыу менән бер рәттән төрлө эштәрҙә (хат ташыусы, механик өйрәнсеге, монтер) булып та эшләй<ref name="ria">[https://ria.ru/spravka/20140227/996958969.html Биография Юлия Харитона] // РИА Новости</ref>. [[1920]]—[[1925 йыл]]дарҙа — [[Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты|Политехник институттың]] электромеханика факультеты, [[1921 йыл]]дың яҙынан физика-механика факультеты студенты. [[1921 йыл]]дан Физика техник институтында Николай Семёнов етәкселеге аҫтында эшләй. [[1926]]—[[1928 йыл]]дарҙа Кавендиш лабораторияһында (Кэмбридж, [[Англия]]) стажировка үтә. [[Эрнест Резерфорд]] һәм Джеймс Чедвик етәкселеге аҫтында фән докторы дәрәжәһен (''D.Sc., Doctor of Science'') ала, диссертация темаһы — «Альфа-киҫәксәләр сығарған сцинтилляциялар һаны тураһында». [[1931]]—[[1946 йыл]]дарҙа — Химик физика институтында шартлау лабораторияһы етәксеһе, ғилми хеҙмәттәре — детонация, яныу теорияһы һәм шартлау динамикаһы тураһында. [[1935 йыл]]дан — физика-математика фәндәре докторы. [[1939]]—[[1941 йыл]]дарҙа Юлий Харитон һәм Яков Зельдович беренсе тапҡыр уран бүленеүенең сынйырлы реакцияһын хисаплауҙы тормошҡа ашыра. 1945 йылдан атом проектында ҡатнаша, СССР Оборона дәүләт комитетының «Оборона дәүләт комитеты эргәһендәге Махсус комитет [атом энергияһын файҙаланыу буйынса] тураһында» 1945 йыл 20 август № 9887сс/ов бойороғо менән Махсус комитеттың Техник советына индерелә. Техник совет ағзаларына (А. И. Алиханов (рәйес), Л. Д. Ландау, Ю. Б. Харитон, А. Б. Мигдал, С. А. Рейнберг, М. А. Садовский, С. С. Васильев һәм А. П. Закощиков) 1945 йылдың 30 ноябрендәге ултырышта Хиросима менән Нагасакиға ташланған атом бомбаһы шартлау эҙемтәләренә ҡағылышлы бөтә булған материалдарҙы анализларға һәм шартлау тулҡынының тәьҫир итеү факторы, йылылыҡ нурланышы факторы һәм радиоактив нурланыш факторы һөҙөмтәлелеген билдәләргә ҡушыла. [[1946 йыл]]дан Харитон — [[Саров]]та СССР Фәндәр академияһының [[Курчатов институты|2-се Лабораторияһы]] эргәһендәге КБ-11 (Арзамас-16) баш конструкторы һәм ғилми етәксеһе. Уның етәкселеге аҫтында ядро ҡоралы эшләү программаһына [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың иң яҡшы физиктары йәлеп ителә. Үтә йәшерен шарттарҙа Саровта барған эшмәкәрлек тәүге совет [[Ядро ҡоралы|атом]] ([[1949 йыл]] [[29 август]]) һәм водород ([[1953 йыл]] [[12 август]]) бомбаларын һынау менән тамамлана. Артабанғы йылдарҙа ядро зарядтарының ауырлығын кәметеү, ҡеүәтен арттырыу, ышаныслылығын нығытыу өҫтөндә эшләй. 1955 йылда "Өс йөҙҙөң хаты"на ҡул ҡуя. [[1956 йыл]]дан КПСС ағзаһы. 1946 йылдан — СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, 1953 йылдан — академигы. СССР Юғары Советының 3—11 саҡырылыштары депутаты. [[1973 йыл]]да ғалимдарҙың [[Правда (гәзит)|«Правда»]] гәзитенә «академик А. Д. Сахаровтың тәртибен» тәнҡитләп яҙған хатына ҡул ҡуйыусылар араһында була.[http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1087060270.html <nowiki>[1]</nowiki>][http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/press/sakharov/an73.htm <nowiki>[2]</nowiki>] Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында (9-сы участка) ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (29.10.1949; 08.12.1951; 04.01.1954) * алты [[Ленин ордены]] (29.10.1949; 11.09.1956; 07.03.1962; 27.02.1964; 26.02.1974; 24.02.1984) * Октябрь Революцияһы ордены (26.04.1971) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (10.06.1945)<ref name="istu">[http://library.istu.edu/hoe/personalia/khariton.pdf Харитон Юлий Борисович — Автобиография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115154331/http://antology.igrunov.ru/after_75/memo/1087060270.html |date=2018-01-15 }}</ref> * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (24.09.1944) * миҙалдар * Ленин премияһы (07.09.1956) * Өс Сталин премияһы (29.10.1949, 06.12.1951, 31.12.1953) * И. В. Курчатов исемендәге алтын миҙал ([[1974]]) * М. В. Ломоносов исемендәге ҙур алтын миҙал ([[1982]]) == Хәтер == * 2001 йылдың 1 мартынан башлап йыл һайын Саровта Мәктәп Харитон уҡыуҙары үткәрелә. * Ю. Б. Харитон бюсы [[Санкт-Петербург]]та Мәскәү Еңеү паркының Батырҙар аллеяһына ҡуйылған. * [[Мәскәү]]ҙә йәшәгән йортонда (Тверь урамы, 9) 28.11.2004 мемориаль таҡтаташ (скульптор Г. С. Потоцкий) ҡуйылған. * [[2004 йыл]]да Харитонға бағышланған Рәсәй почта маркаһы сығарыла. * Санкт-Петербургта һәм Саровта Академик Харитон урамы бар. == Библиография == * {{Книга|автор=Харитон Ю. Б., [[Шальников, Александр Иосифович|Шальников А. И.]]|заглавие=Механизм конденсации и образование коллоидов|место={{М.}}|издательство=[[ГТТИ]]|год=[[1934 год|1934]]|страниц=66|тираж=2 000}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Источник в Викитеке |ссылка=Протокол № 9 заседания Специального комитета 30 ноября 1945 |текст_ссылки=Протокол № 9 заседания Специального комитета при Совнаркоме СССР. Москва, Кремль 30 ноября 1945 года |текст=документа}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|52594|Юлия Борисовича Харитона}} * {{Warheroes|id=10677|star=Labor}} == Әҙәбиәт == * [http://ufn.ru/ru/authors/khariton_yu_b/ страница Ю.] [http://ufn.ru/ru/authors/khariton_yu_b/ Б.] [http://ufn.ru/ru/authors/khariton_yu_b/ Харитона] — журнал «Успехи физических наук» (см. также [http://ufn.ru/ru/authors/hariton_yu_v/ здесь] и [http://ufn.ru/ru/articles/1987/4/g/ здесь]) * Харитон Юлий Борисович // Большая советская энциклопедия : <span class="nowrap">[в 30 т.]</span> / гл. ред. <span class="nowrap"> А. М. Прохоров</span>. — 3-е изд. — <abbr title="Москва">М.</abbr> : Советская энциклопедия, 1969—1978. * {{Статья|заглавие=Звезда Харитона|ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/1825/|издание=Наука и Жизнь|год=2004|номер=9}} * {{Книга|заглавие=Человек столетия. Юлий Борисович Харитон|ответственный=В.Н.Михайлов|место=М|издательство=ИздАТ|год=1999|страниц=664|isbn=5-866656-089-5}} * ''Храмов Ю. А.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Харитон Юлий Борисович</span> // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Наука, 1983. — С. 288. — 400 с. — <span class="nowrap">200 000 экз.</span>Храмов Ю. А.:Физики|часть=Харитон Юлий Борисович|с=288|ссылка часть=1424. * {{Статья|автор=Н. Фукс|заглавие=Рецензия на книгу Ю.Б. Харитона и А.И.Шальникова «Механизм конденсации и образование коллоидов»|ссылка=http://ufn.ru/ufn34/ufn34_6/Russian/r346f.pdf|издание=Успехи физических наук|год=1934|номер=6|страницы=819—820}} [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:27 февралдә тыуғандар]] [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:18 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:XX быуат физиктары]] [[Категория:Рәсәй физиктары]] jao9pho3kany8sfip42c1ps967uvdxc 0 136426 1299382 1255615 2026-06-19T04:20:27Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Героиня_картины_"Девушка-башкирка_в_голубом"_с_семьей,_внуками.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299382 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Сифатлы мәҡәләләргә кандидат}} [[Файл:Девлеткильдеев Девушка-башкирка в голубом.jpg|thumb|Ҡасим Дәүләткилдеев. Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы]] '''Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы''' — башҡорт [[СССР|совет]] рәссамы, 1937 йылдан СССР Художниктар союзы ағзаһы, башҡорт рәссам сәнғәтенә нигеҙ һалған [[Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы]] әҫәре<ref>[http://www.bashinform.ru/news/983982-kasim-devletkildeev-pervyy-khudozhnik-iz-bashkir-k-130-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-vydayushchegosya-ma/ Касим Девлеткильдеев — первый художник из башкир (К 130-летию со дня рождения выдающегося мастера живописи)]</ref>. == Рәссамдың биографияһынан == {{main|Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы}} Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы 1887 йылдың 11 апрелендә [[Өфө губернаһы]] [[Күгел]] ауылында (хәҙерге [[Благовар районы]]) донъяға килгән. Йәшләй етем ҡалып, [[Өфө]] ҡалаһындағы туғандарында тәрбиәләнә. [[Петербург]]та Юғары художество-сәнәғәт училищеһын тамамлап, Художество академияһына уҡырға инә, әммә уны тамамлай алмай. 1917 йылда Өфөгә ҡайта һәм ғүмеренең ахырынаса (1947 йылғаса) Өфөлә йәшәй. Ҡайтыу менән, Өфө художество түңәрәгендә әүҙем эшләй, күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң Өфөлә революцион Рәсәй рәссамдары берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе була. М. В. Нестеров Өфө художество музейы ойошторолғас, Ҡ. Дәүләткилдеев унда эшләп ала һәм ғүмеренең ахырынаса [[музей]] менән бәйләнешен өҙмәй. 1926 йылда Өфөлә [[Өфө сәнғәт училищеһы|сәнғәт училищеһы]] асыла, һәм Ҡ. Дәүләткилдеев унда эшләй башлай, ул башҡорттарҙан беренсе рәсем сәнғәте уҡытыусыһы була. 20-се һәм 30-сы йылдарҙа ул халыҡ сәнғәте әҫәрҙәрен йыйыу маҡсаты менән республика буйлап экспедицияларҙа йөрөй. Шул сәфәрҙәренең береһендә, 1928 йылда, ул [[Белорет]], [[Учалы районы|Учалы]] райондарында булып китә. == Рәсемдең тарихы == [[Файл:Зәңгәр күлдәкле ҡыҙ - Мәрйәмдең комсомол билеты.jpg|thumb|right|Зәңгәр күлдәкле ҡыҙ — Мәрйәмдең комсомол билеты]] 1928 йылдың йәйендә рәссамдар Ҡасим Дәүләткилдеев, [[Блюменталь Юлий Юльевич|Юлий Блюменталь]], [[Тюлькин Александр Эрастович|Александр Тюлькин]] республика буйлап ижади сәфәргә сығалар. Улар [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] (хәҙерге Белорет районының) [[Инйәр]] ҡасабаһына киләләр, өс саҡрымда ғына урынлашҡан [[Уҫманғәле]] ауылында уҡытыусы Зәйнулла Хажиәхмәтовҡа фатирға төшәләр. Зәйнулла Хажиәхмәтов ауылдың беренсе уҡытыусыһы, педагогия институтын тамамлаған юғары белемле кеше була. Ҡасим Дәүләткилдеевтең «Башҡорт йортоноң болдоро» тигән әҫәре тап ошо йортҡа ҡарап яҙылған да инде. Ҡасим Дәүләткилдеев бер нисә портрет әҫәре лә яҙа. Шулар араһында — «Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы» һүрәте<ref>[http://ufa-gid.com/ocherki/istoriya-kartiny-devletkildeeva-quotdevochkabashkirka-v-golubomquot.html История картины Давлеткильдеева «Девочка-башкирка в голубом»]</ref>. Ул юғары сәнғәт кимәлендә ижад ителгәнлеге менән айырылып тора. Әҫәр 1929 йылдың башында [[Мәскәү]]ҙәге Третьяков галереяһында совет сәнғәтенең иң яҡшы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә күрһәтелә. Шулай уҡ 1929 йылда [[АҠШ]]-та Сан-Диегола «Милли төбәктәр рәссамдары» тип аталған Бөтә донъя күргәҙмәһенә Юлий Блюменталь, Василий Сыромятников, Александр Тюлькин, Ҡасим Дәүләткилдеевтең әҫәрҙәре ҡатнаша. Улар араһында «Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы» һәм «[[Һунарсы башҡорт]]» әҫәрҙәре була. Әҫәрҙең героиняһы — ошо ауыл ҡыҙы, Йомағолова Мәрйәм Йомағол ҡыҙы. Уларҙың ғаиләһе хәлле йәшәгән, малды күп тотҡан. Тау-ташлы, урманлы [[Инйәр]] төбәгендә бесән эшләү еңелдән түгел, шуға ата-әсәһе һуңлап ҡына ҡайта торған булған, ә ҡыҙыҡай өйҙә донъя көтөп ҡалған. Ул саҡта Мәрйәмгә 12 генә йәш булған. Мәрйәмдәрҙең өйөнә ике кеше килеп инә, улар башҡортса һөйләшәләр. Оҙон, ҡаҡсаһы Дәүләткилдеев була ла инде. Өйҙә яңғыҙ ғына ултырған ҡыҙҙың ҡурҡып төшкәнен күреп, шаяртып һөйләшә, тынысландыра. Рәссам баҫалҡы, инсафлы, һөйкөмлө, өркәк кенә ҡыҙҙың портретын эшләргә була. Көн буйына ҡуҙғалмай ултырырға мәжбүр булған ҡыҙ һуңынан, атай-әсәйем ҡайтып, өй эштәрем эшләнмәй ҡалғанына асыуланыр инде, тип ҡурҡып бөттөм, тип иҫләй торған була<ref>[https://www.ufa.kp.ru/daily/26563/3579062/ Касим Девлеткильдеев писал свою знаменитую картину с 12-летней девочки из Белорецкого района].</ref>. Һүрәттәге шул тиклем тәбиғи матурлыҡҡа эйә, тартынсаҡ, иманлы, шул уҡ ваҡытта эске рухи көскә эйә икәне күренеп торған ҡыҙ бала, Инйәр-ҡатай йортондағы яҫтыҡ-ҡаралды, килен бирнәһе, көнкүреш әйберҙәре фонында һынландырылып, шул осор тарихында мәңгеләштереп ҡалдырылған. Был — шул осор башҡорт ҡыҙҙары образы ла, ҡатай көнкүрешенең бер сатҡыһы ла булып һүрәтләнеп ҡалған. Һүрәткә рәссам датаны ла яҙып ҡуйған: «2.9.28 г.» ;Героиняның артабанғы яҙмышы Мәрйәмде йәшләй генә [[Береш]] ауылы егете Мирсәйет Сәлмән улы Мостафинға кейәүгә бирәләр. Йәш ғаилә, йорт һалырға урын эҙләп, [[Инйәр]] йылғаһының аръяғына сыға һәм йорт һала. Бындағы урынды оҡшатып, башҡалар ҙа күсенә башлай, һәм [[Берештамаҡ]] ауылы барлыҡҡа килә. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]] башланып китә. Мирсәйет, уның ауылдашы Баһауетдин бергә һуғышҡа китәләр. Берәйһе һәләк булып ҡалһа, дуҫының ғаиләһен ташламаҫҡа, тип һүҙ ҡуйышалар. Мирсәйет һәләк була. Дуҫы, вәғәҙәһенә тоғро ҡалып, иҫән-имен ҡайтҡас, уның ғаиләһен ташламай, Мәрйәмгә өйләнеп, ике ҡатын менән йәшәй. Совет осоро булһа ла, уларға хакимиәт яғынан дәғүә белдереүсе булмай. Биш балалы әсә Мәрйәм Йомағол ҡыҙы леспромхозда эшләй, бик эшһөйәр була, олоғайғас та һыбай сығып китә ине, тип хәтерләйҙәр ауылында уның хаҡында. Бына шулай, башлап йорт һалып инеп, ғаиләһе менән Берештамаҡ ауылына нигеҙ һалған, күп бала үҫтереп, яҡшы хеҙмәте менән ихтирам яулап, ябай, әммә абруйлы тормош юлы үткән был тарихи һүрәт героиняһы Йомағолова Мәрйәм Йомағол ҡыҙы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Илдар Шәрипов. Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы. — «Тамаша», 2014, № 4 == Һылтанмалар == * [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84647/ ДӘҮЛӘТКИЛДЕЕВ Ҡасим Сәлиғәскәр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200323075834/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84647/ |date=2020-03-23 }} * [http://www.bashculture.ru/archives/89 Касым Давлеткильдеев] [[Категория:XX быуат картиналары]] [[Категория:Башҡорттар һынлы сәнғәттә]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] 6sed8pqgiyh9e53sz4typfaxj282qm6 1299391 1299382 2026-06-19T04:21:21Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Зәңгәр_күлдәкле_ҡыҙ_-_Мәрйәмдең_комсомол_билеты.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299391 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Сифатлы мәҡәләләргә кандидат}} [[Файл:Девлеткильдеев Девушка-башкирка в голубом.jpg|thumb|Ҡасим Дәүләткилдеев. Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы]] '''Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы''' — башҡорт [[СССР|совет]] рәссамы, 1937 йылдан СССР Художниктар союзы ағзаһы, башҡорт рәссам сәнғәтенә нигеҙ һалған [[Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы]] әҫәре<ref>[http://www.bashinform.ru/news/983982-kasim-devletkildeev-pervyy-khudozhnik-iz-bashkir-k-130-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-vydayushchegosya-ma/ Касим Девлеткильдеев — первый художник из башкир (К 130-летию со дня рождения выдающегося мастера живописи)]</ref>. == Рәссамдың биографияһынан == {{main|Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы}} Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы 1887 йылдың 11 апрелендә [[Өфө губернаһы]] [[Күгел]] ауылында (хәҙерге [[Благовар районы]]) донъяға килгән. Йәшләй етем ҡалып, [[Өфө]] ҡалаһындағы туғандарында тәрбиәләнә. [[Петербург]]та Юғары художество-сәнәғәт училищеһын тамамлап, Художество академияһына уҡырға инә, әммә уны тамамлай алмай. 1917 йылда Өфөгә ҡайта һәм ғүмеренең ахырынаса (1947 йылғаса) Өфөлә йәшәй. Ҡайтыу менән, Өфө художество түңәрәгендә әүҙем эшләй, күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. [[Октябрь революцияһы]]нан һуң Өфөлә революцион Рәсәй рәссамдары берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе була. М. В. Нестеров Өфө художество музейы ойошторолғас, Ҡ. Дәүләткилдеев унда эшләп ала һәм ғүмеренең ахырынаса [[музей]] менән бәйләнешен өҙмәй. 1926 йылда Өфөлә [[Өфө сәнғәт училищеһы|сәнғәт училищеһы]] асыла, һәм Ҡ. Дәүләткилдеев унда эшләй башлай, ул башҡорттарҙан беренсе рәсем сәнғәте уҡытыусыһы була. 20-се һәм 30-сы йылдарҙа ул халыҡ сәнғәте әҫәрҙәрен йыйыу маҡсаты менән республика буйлап экспедицияларҙа йөрөй. Шул сәфәрҙәренең береһендә, 1928 йылда, ул [[Белорет]], [[Учалы районы|Учалы]] райондарында булып китә. == Рәсемдең тарихы == 1928 йылдың йәйендә рәссамдар Ҡасим Дәүләткилдеев, [[Блюменталь Юлий Юльевич|Юлий Блюменталь]], [[Тюлькин Александр Эрастович|Александр Тюлькин]] республика буйлап ижади сәфәргә сығалар. Улар [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] (хәҙерге Белорет районының) [[Инйәр]] ҡасабаһына киләләр, өс саҡрымда ғына урынлашҡан [[Уҫманғәле]] ауылында уҡытыусы Зәйнулла Хажиәхмәтовҡа фатирға төшәләр. Зәйнулла Хажиәхмәтов ауылдың беренсе уҡытыусыһы, педагогия институтын тамамлаған юғары белемле кеше була. Ҡасим Дәүләткилдеевтең «Башҡорт йортоноң болдоро» тигән әҫәре тап ошо йортҡа ҡарап яҙылған да инде. Ҡасим Дәүләткилдеев бер нисә портрет әҫәре лә яҙа. Шулар араһында — «Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы» һүрәте<ref>[http://ufa-gid.com/ocherki/istoriya-kartiny-devletkildeeva-quotdevochkabashkirka-v-golubomquot.html История картины Давлеткильдеева «Девочка-башкирка в голубом»]</ref>. Ул юғары сәнғәт кимәлендә ижад ителгәнлеге менән айырылып тора. Әҫәр 1929 йылдың башында [[Мәскәү]]ҙәге Третьяков галереяһында совет сәнғәтенең иң яҡшы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә күрһәтелә. Шулай уҡ 1929 йылда [[АҠШ]]-та Сан-Диегола «Милли төбәктәр рәссамдары» тип аталған Бөтә донъя күргәҙмәһенә Юлий Блюменталь, Василий Сыромятников, Александр Тюлькин, Ҡасим Дәүләткилдеевтең әҫәрҙәре ҡатнаша. Улар араһында «Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы» һәм «[[Һунарсы башҡорт]]» әҫәрҙәре була. Әҫәрҙең героиняһы — ошо ауыл ҡыҙы, Йомағолова Мәрйәм Йомағол ҡыҙы. Уларҙың ғаиләһе хәлле йәшәгән, малды күп тотҡан. Тау-ташлы, урманлы [[Инйәр]] төбәгендә бесән эшләү еңелдән түгел, шуға ата-әсәһе һуңлап ҡына ҡайта торған булған, ә ҡыҙыҡай өйҙә донъя көтөп ҡалған. Ул саҡта Мәрйәмгә 12 генә йәш булған. Мәрйәмдәрҙең өйөнә ике кеше килеп инә, улар башҡортса һөйләшәләр. Оҙон, ҡаҡсаһы Дәүләткилдеев була ла инде. Өйҙә яңғыҙ ғына ултырған ҡыҙҙың ҡурҡып төшкәнен күреп, шаяртып һөйләшә, тынысландыра. Рәссам баҫалҡы, инсафлы, һөйкөмлө, өркәк кенә ҡыҙҙың портретын эшләргә була. Көн буйына ҡуҙғалмай ултырырға мәжбүр булған ҡыҙ һуңынан, атай-әсәйем ҡайтып, өй эштәрем эшләнмәй ҡалғанына асыуланыр инде, тип ҡурҡып бөттөм, тип иҫләй торған була<ref>[https://www.ufa.kp.ru/daily/26563/3579062/ Касим Девлеткильдеев писал свою знаменитую картину с 12-летней девочки из Белорецкого района].</ref>. Һүрәттәге шул тиклем тәбиғи матурлыҡҡа эйә, тартынсаҡ, иманлы, шул уҡ ваҡытта эске рухи көскә эйә икәне күренеп торған ҡыҙ бала, Инйәр-ҡатай йортондағы яҫтыҡ-ҡаралды, килен бирнәһе, көнкүреш әйберҙәре фонында һынландырылып, шул осор тарихында мәңгеләштереп ҡалдырылған. Был — шул осор башҡорт ҡыҙҙары образы ла, ҡатай көнкүрешенең бер сатҡыһы ла булып һүрәтләнеп ҡалған. Һүрәткә рәссам датаны ла яҙып ҡуйған: «2.9.28 г.» ;Героиняның артабанғы яҙмышы Мәрйәмде йәшләй генә [[Береш]] ауылы егете Мирсәйет Сәлмән улы Мостафинға кейәүгә бирәләр. Йәш ғаилә, йорт һалырға урын эҙләп, [[Инйәр]] йылғаһының аръяғына сыға һәм йорт һала. Бындағы урынды оҡшатып, башҡалар ҙа күсенә башлай, һәм [[Берештамаҡ]] ауылы барлыҡҡа килә. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]] башланып китә. Мирсәйет, уның ауылдашы Баһауетдин бергә һуғышҡа китәләр. Берәйһе һәләк булып ҡалһа, дуҫының ғаиләһен ташламаҫҡа, тип һүҙ ҡуйышалар. Мирсәйет һәләк була. Дуҫы, вәғәҙәһенә тоғро ҡалып, иҫән-имен ҡайтҡас, уның ғаиләһен ташламай, Мәрйәмгә өйләнеп, ике ҡатын менән йәшәй. Совет осоро булһа ла, уларға хакимиәт яғынан дәғүә белдереүсе булмай. Биш балалы әсә Мәрйәм Йомағол ҡыҙы леспромхозда эшләй, бик эшһөйәр була, олоғайғас та һыбай сығып китә ине, тип хәтерләйҙәр ауылында уның хаҡында. Бына шулай, башлап йорт һалып инеп, ғаиләһе менән Берештамаҡ ауылына нигеҙ һалған, күп бала үҫтереп, яҡшы хеҙмәте менән ихтирам яулап, ябай, әммә абруйлы тормош юлы үткән был тарихи һүрәт героиняһы Йомағолова Мәрйәм Йомағол ҡыҙы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Илдар Шәрипов. Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы. — «Тамаша», 2014, № 4 == Һылтанмалар == * [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84647/ ДӘҮЛӘТКИЛДЕЕВ Ҡасим Сәлиғәскәр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200323075834/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84647/ |date=2020-03-23 }} * [http://www.bashculture.ru/archives/89 Касым Давлеткильдеев] [[Категория:XX быуат картиналары]] [[Категория:Башҡорттар һынлы сәнғәттә]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] dsbc0lz1puzqibt1fqn1tym9rrx1gvp 0 137913 1299420 1290722 2026-06-19T05:43:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299420 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шәйбәков Ринат Гәрәй улы''' ([[20 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе, тыуған яҡты өйрәнеүсе, РФ, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы(2025). 2011 йылдан Белорет районы Йөйәк ауылы старостаһы. I [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] (1995) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] уҡытыусыларының Х съезы делегаты (2010). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1993), [[Белорет]] ҡалаһының Григорий Белорецкий премияһы лауреаты (2004). Йөйәк ауылы мәктәбендә тыуған яҡты өйрәнеү [[музей]]ы ойоштороп, уны республика кимәлендә танытҡан шәхес <ref>[http://maps.kulturarb.ru/rb/1521-izvestnye-lyudi-beloretskogo-rajona Известные люди Белорецкого района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921171017/http://maps.kulturarb.ru/rb/1521-izvestnye-lyudi-beloretskogo-rajona |date=2021-09-21 }}</ref>. == Биографияһы == Ринат Гәрәй улы Шәйбәков 1954 йылдың 20 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет районы]] [[Йөйәк]] ауылында тыуған. Урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәпте, [[1971 йыл]]да Белорет районының Инйәр урта мәктәбен тамамлай. Совет Армияһы сафына алынғансы Йөйәк мәктәбендә уҡыта, унан комсомол йүнәлтмәһе менән Белорет-Ҡарлыман тимер юлын төҙөүҙә ҡатнаша һәм [[1980 йыл]]дың 1 сентябренән ошо уҡ мәктәптә уҡытыусы, кластан тыш эштәрҙе ойоштороусы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй. Бер үк ваҡытта ситән тороп юғары белем ала: [[1983 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның тарих факультетын тамамлай. [[1987]]—[[1991]] йылдарҙа [[Йөйәк ауыл Советы]] рәйесе булып эшләй. Мөҙҙәте тулғас, мәктәптә директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары булып хеҙмәтен дауам итә. [[2011 йыл]]дың сентябренән — Йөйәк мәктәбе директоры <ref>[http://oprb.ru/template/guest/user/teacher.php?id=3319 Шайбаков Ринат Гареевич]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2017 йыл]]дың 31 майынан — хаҡлы ялда. == Тыуған яҡты өйрәнеү музейын ойоштороусы == [[File:Сертификат "Лучший школьный музей Республики Башкортостан".png|thumb|слева|«Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы мәктәп музейы» сертификаты]] Мәктәптә эшләй башлау менән үк Ринат Гәрәй улы [[Музей|тыуған яҡты өйрәнеү музейы]] булдырыу хыялы менән йәшәй, материалдар туплай. Музей [[1984 йыл]]дың 14 декабрендә асыла һәм әлегәсә эшләп килә. [[2006 йыл]]да ул республика мәктәп музейҙары конкурсында еңеп сыға һәм диплом менән бүләкләнә. Музей, шул уҡ йылда [[Башҡортостан]]дың Рәсәй дәүләтенә ҡушылыуына 450 йыл тулыу айҡанлы үткәрелгән муниципаль һәм төбәк конкурстарында ла ҡатнашып, еңеп сыға. [[2009 йыл]]да музейға «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы мәктәп музейы» исеме бирелә. == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Белорет ҡалаһы һәм районы башҡорттары ҡоролтайы ағзаһы * Йөйәк ауылы старостаһы (2011 йылдан) == Ҡаҙаныштары == * 1995 йылда I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына делегат итеп һайлана. * [[2008 йыл]]да райондың һәм ҡаланың иң яҡшы уҡытыусыһы тип таныла. Шул уҡ йылда [[Рәсәй]]ҙең иң яҡшы уҡытыусылары араһындағы конкурста еңеп сыға [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] Грантына лайыҡ була. * [[2009 йыл]]да беренсе Республика [[шәжәрә]] конкурсында икенсе урын яулай. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1993). * «Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығы» юбилей миҙалы (2018). * Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары министрлығының Почёт грамотаһы. * [[Белорет]] ҡалаһының [[Григорий Белорецкий]] исемендәге премияһы лауреаты (2004) <ref>Премия имени Григория Белорецкого (Ларионова) http://libmap.bashnl.ru/node/280 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811080421/http://libmap.bashnl.ru/node/280 |date=2016-08-11 }}</ref>. * «[[Ватандаш]]» журналы лауреаты (2006). *Башҡортостан Республикаһы Почет грамотаһы, 2021 *Белорет ҡалаһы һәм районының Яныбай Хамматов исемендәге әҙәби премияһы лауреаты(2022) *"Ал да нур сәс халҡыңа" миҙалы(2025) == Матбуғатта сығыштары == Шәйбәков Р. Г. [[Белорет|Тыуған]] яҡ тарихын пропагандалау буйынса ҙур эш алып бара, матбуғатта йыш сығыш яһай. «Белорецкая энциклопедия» ([[2007]]) йыйынтығының авторҙары араһында ул да бар."Населенные пункты Башкортостана" энциклопедияһына(2021) ҡырҡтан ашыу мәҡәләһе ингән. «Таулы төйәгебеҙ — Белорет»([[2011]]) тигән йыйынтыҡҡа ла уның күп яҙмалары индерелгән. [[Белорет]] ҡалаһының 250 йыллығына «История родного края»([[2012]]) китабын тамамлаған.[[2020]] "Йөйәк Бөйөк Ватан һуғышында" [[Өфө]] китабын тамамлаған.[[2019 йыл]]да "Шоңҡар журналының 11-се һанында "Еңмеш булһа ни" тигән хикәйәһе баҫылған. "Ағиҙел" журналында [[2020 йыл]]дың 3-сө һанында "Тау йылғаһы ярһыу аға" повесы донъя күрә. == Баҫылған әҫәрҙәре һәм китаптары == * Это наше наследие, Уфа, Акирус, 2021, ISBN978-5-60443-794-0 *Йөйәк Бөйөк Ватан һуғышында, Өфө, 2020 *Тыуған төйәк тарихы. Белорет, 2012,295 бит. *Хашим, Өфө, "Китап", 2024 *Атай ҡыҙы, Өфө, "Юлдаш", 2025 * Ҡатайҙар Ҡараһаҡал яуында. - "Ватандаш", 2006, № 1 * Башкиры-катайцы и Русское государство - "Ватандаш", 2006, № 7 * Инйәр буйы легендалары. - "Ватандаш", 2006, № 9 *Тау йылғаһы ярһыу аға. Повесть. "Ағиҙел", 2020,3 *Ҡомартҡы. Повесть "Ағиҙел", 2021,7 *Атай ҡыҙы.Повесть, "Ағиҙел",2025,11,12 == Һылтанмалар == * [http://oprb.ru/template/guest/user/teacher.php?id=3319 Шайбаков Ринат Гареевич]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://zujak.ru/s-zuyakovo/ Зуяково ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180715225548/http://zujak.ru/s-zuyakovo/ |date=2018-07-15 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Музейҙар]] [[Категория:Белорет районы]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличниктары]] 313x292dadtae32l0kzqqofe5mddkjb 0 138760 1299399 1188699 2026-06-19T04:21:51Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Памятник_башкирке._Самарская_область.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299399 wikitext text/x-wiki '''Башҡорт ҡатынына һәйкәл''' - [[Һамар өлкәһе]] Кенәле (Кинель) районының Кесе Малышевка ауылы янында башҡорт ҡатынына бағышлап ҡуйылған һәйкәл. == Тарихы == [[File:Надпись на памятнике башкирке. Самарская область.jpg|thumb|слева|Һәйкәлдәге таҡтаташ]] Кесе Малышевка XVII быуат аҙағында барлыҡҡа килгән. Ауыл исеме Малышевтар фамилияһы менән бәйле. Риүәйәттәргә ҡарағанда, Тамбов губернаһының Малышев фамилиялы крәҫтиәндәре, хөкүмәт рөхсәте менән, ошо урындарға күсенергә рөхсәт алған. Ауыл халҡын, күсенгән ерҙәренә бәйле, тамбовтар тип тә йөрөтәлр. Ауылдың иһә «Башкирка» тигән ҡушаматы ла бар. Баҡһаң, ауылдың хәҙер сусҡа фермаһы торған яғындағы осонда башҡорттар һәм казактар араһында бәрелештәр булып торған. Башҡорттар күпләп үлтерелгән булған, әлегә хәтле ауыл һөрөнтө ерҙәрендә уларҙың һөйәктәре табылып тора, тип яҙа ошо ауыл ҡатыны <ref>Ахтареева Лилия Борисовна Малая Малышевка [http://nasledie-sela.ru/places/SAM/1656/11793/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811112703/http://nasledie-sela.ru/places/SAM/1656/11793/ |date=2018-08-11 }}</ref> Ауылдың исеме бер бәрелеш менән бәйле. Башҡорттар үҙ ерҙәренә урыҫтар килеп урынлашыуы, ерҙәре тартып алыныуы менән килешә алмаған, шуға күрә ауылдарға һөжүм итеп торған. Красная Самарка тип аталған ауылдың казактары бер мәл башҡорттарҙың отрядын ҡамап алған, барыһын да үлтергән. Башлыҡтары бик ҡаты алышҡан, уны һуңғы итеп тотҡандар. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, уны үлтерергә теләп, башлығын тартып алғас, оҙон толомдар килеп төшкән - ул ҡатын кеше булып сыҡҡан. Бер фараз буйынса, уны тере ҡалдырғандар һәм ошо ерҙә үҙе үлгәнсә йәшәргә рөхсәт иткәндәр. Ул мәйеттәрҙе йыйып, ерләргә тейеш булған. Бәрелеш көҙөн булған, ул ҡыш етеп, ер туңғанса ырыуҙаштарын ерләгән. Ерҙе соҡоп, ул үҙенә землянка эшләп алған да, ҡалған ғүмерен үҙенең ғәскәренә доғалар уҡып үткәргән, бер ҡайҙа ла китмәгән <ref>Курапов С.В. Альманах «Мы - башкиры» - Самара 2007 г.</ref> ХХ быуатта Кесе Малышевка янында ошонда йәшәгән кешеләр был ҡаһарман башҡорт ҡатынына бағышлап, һәйкәл ҡуйғандар. == XVIII быуатта Урта Волга буйында бәрелештәр сәбәбе == Тарихсы Александра Горохов былай тип яҙа: Уралды һәм Себерҙе Рәсәйгә ҡушыу башҡорт мәсәьәләһен хәл итеү менән тығыҙ бәйле булған. Башҡорттар үҙ ирке менән Рәсәйгә инеүе тураһындағы Иван Грозный һәм башҡорттар араһындағы килешеүҙең төп нөсхәләре һаҡланмаған. Мәгәр, Х1Х быуат башына тиклем ырыу башлыҡтары шәжәрәләрен ныҡлы һаҡлағандар, сөнки улар ер биләмәләрен раҫлаған документ булып торған. Улар буйынса башҡорттарға ере, дине, теле, үҙ ғәскәре, хакимиәте булыу хоҡуғы бирелгән. Башҡорттар яһаҡ түләргә һәм ғәскәрнә кешеләр бирергә тейеш булған. Рәсәй тарафынан башҡорттарҙы ситтән килгәндәрҙән һаҡлау йөкләмәһе алынған. Башҡорттар менән Рәсәй араһындағы мөнәсәбәттәр 1649 йылғы «Соборное Уложение»ла яҡтыртыла. Унда: «…бояром, околничим, и думным людям, и стольникам, и стряпчим и дворяном московским и из городов дворяном и детям боярским и всяких чинов русским людям поместным всяких земель не покупать и не менять и в заклад, и сдачею и в наём на многие годы не имать.» тип яҙылған һәм Уложение талаптарын боҙған өсөн ҡаты яҙалар ҡаралған булған. 1650 йылдарҙа Кама аръяғы сик һыҙаты билдәләнә. Һыҙатты төҙөү башҡорт ерҙәре буйлап үтә. Шул арҡала башҡорттар ризаһыҙлыҡ күрһәтә. Батша иһә баҫып алыусыларҙан яҡламау ғына түгел, хатта казактар ярҙамында баш күтәреүҙәрҙе баҫтыра. Әммә махсус указ менән «Соборное Уложение»ла ҡаралған тыйыуҙар яңыртыла һәм ер мәсьәләләре буйынса бәхәстәрҙе хәл итергә вәғәҙә бирелә <ref>Башкирка [https://gregorkon.wordpress.com/2011/11/03/29-09-11/]</ref>. == Видео == {{YouTube|pJAugxVAxZE|logo=1}} Монумент в Малой Малышевке == Сығанаҡтар == * ГОРОД НА РЕКЕ САМАРА[https://gregorkon.wordpress.com/2011/11/03/29-09-11/] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Һамар башҡорттары]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] [[Категория:Рәсәй һәйкәлдәре]] [[Категория:Башҡортостан һәйкәлдәре]] [[Категория:Һамар өлкәһе ҡомартҡылары]] 40rmz1vci2x6462phw79udz4quzren6 0 139251 1299416 1228807 2026-06-19T04:55:37Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Башкиры_Самарской_губернии_ставят_юрту._нач.ХХ_века.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299416 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Учалинский район. Кубагушево. Ворота и забор.2018.jpg|thumb|Бөгөнгө башҡорт көнкүреше. [[Учалы районы]].[[Ҡобағош]] ауылындағы йорт.2018]] '''Көнкүреш''' — донъя көтөү, кешенең көндәлек тормошта физиологик ихтыяждары ҡәнәғәтләндерелә торған көнитмеше<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993. — 541-се бит</ref>. Көнкүреш әйберҙәре һәм кешенең уларға бәйле ғәмәлдәре менән бәйле хәл торошо. Мәҫәлән, кешенең үҙ-үҙен тәьмин итеү өсөн йәшәү өсөн кәрәкле нәмәләр: торлаҡ, кейем-һалым, туҡланыу һәм башҡа бик күп төрлө эш-ғәмәл менән шөғөлләнеүе. Йәшәү рәүеше булараҡ, көнкүреш йыш ҡына «юғары» хистәргә — [[мөхәббәт]], [[сәнғәт]], [[фән]], күңел асыу һ.б. кеүек күренештәргә ҡаршы ҡуйылыусан. Шуны ла әйтергә кәрәк — күп кенә телдәрҙә русса «быт» тигән төшөнсәгә тап килгән һүҙ юҡ (мәҫәлән, [[инглиз теле]]ндә). Был шулай уҡ башҡорт теленә лә ҡағылышлы, сөнки көнкүреш тигәндә матди ғына түгел, йәмғиәттәге мөнәсәбәттәр ҙә күҙҙә тотола. Мәҫәлән, [[Аҡһаҡалдар ҡоро]],[[Категория:Туғанлыҡ мөнәсәбәттәре|туғанлыҡ мөнәсәбәттәре]], [[Өләсәй]]. == Көнкүрештең мәҙәниәттә сағылышы == [[Файл:Bashrir1.jpeg|thumb|слева|Ағас ҡул тирмәне]] [[Файл:Башкирское национальное блюдо - ҡаҡ - пастила из яблок и смородины.jpg|thumb|слева|Милли ризыҡ — алма һәм ҡарағаттан ҡаҡ]] Көнкүреш күренештәре тулыһынса йә өлөшләтә әҫәрҙәрҙә сағылыш таба. Әйтем-мәҡәлдәрҙә лә бар ул. Дөрөҫ, уларҙа «көнкүреш» тип түгел, мал табыу, донъя көтөү, йорт-йыһазға бәйле итеп әйтелә. Мәҫәлән, «Донъя малы — дуңғыҙ (сусҡа) ҡаны». Мосолман өсөн сусҡа ите — харам ризыҡ, сусҡа аҫрау ҙа шуға инә. Йәғни, донъя малы артынан ҡыуыу гонаһҡа килтереүсән, иманды оноттороусан. Был көнкүреште, өҫтәрәк әйтелгәнсә, юғары хистәргә ҡаршы ҡуйыуға ауаздаш фекер. Урыҫ әҙәбиәтендә иһә [[Владимир Маяковский]]ҙың барыбыҙға ла таныш '''Любовная лодка разбилась о быт''' тигән фразаһы бар. == Башҡорт көнкүреше == [[Файл:Bashkirs.jpg|thumb|Боронғо башҡорт кейеме]] Башҡорт халҡы күп быуаттар ярымкүсмә тормош рәүеше алып барған. Көнкүреше лә, йорт-ҡура, йорт йыһазы шуның менән бәйле булған. Ҡыш ҙур булмаған өйҙәрҙә, йәй көндәре тирмәләрҙә йәшәгәндәр. ХIХ быуат башына [[Башҡортостан]]дың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә [[игенселек]] менән шөғөлләнеү төп урынды биләгән. Аҙбарҙа мал аҫралған, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм умартасылыҡ булған. Башҡортостандың Төньяҡ Урал арты һәм көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә ултыраҡ рәүештә малсылыҡ-игенселек төп урынды тотҡан. Хужалыҡ үҙенсәлегенә бәйле, ит һәм ҡамыр аштары өҫтөнлөк иткән. Он иләү ҡулайламалары иләк, һелкеүес менән ҡамыр йәйеү өсөн [[Уҡлау|уҡлау]] хужабикәләрҙең кәрәкле эш ҡоралы булған. [[Малсылыҡ]] [[Өфө]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта, төньяҡта, төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта ныҡ таралған. Игенселек аҙ үҫешкән, ултыраҡ [[малсылыҡ]] һәм йәйләүгә сығыу менән шөғөлләнгәндәр. Замана үҙгәрә барған һайын, көнкүрештә [[Ит турағыс|ит турағыс]], [[Кер йыуыу таҡтаһы|кер йыуыу таҡтаһы]], [[Үтек|үтек]] ҡулланышҡа ингән. Хәҙерге башҡорт көнкүреше илдәге башҡа халыҡтарҙан әллә ни айырылмай. Боронғо кәсептәр, милли кейем-һалым, биҙәүестәр тергеҙелеүе күҙәтелә ([[Башҡорт милли кейеме]], [[Башҡорт милли биҙәүестәре]]). [[Тула баҫыу]], [[ҡорама тегеү]], уларҙан төрлө әйберҙәр етештереү әүҙемләшә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте]] * [[Ит турағыс]] * [[Кер йыуыу таҡтаһы]] * [[Үтек]] * [[Уҡлау]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Книга |ответственный = Под ред. В.П. Большакова, С.Н. Иконниковой |заглавие = История культуры повседневности : Учебное пособие |ссылка = https://books.google.ru/books?id=MZztCgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false |место = М. |издательство = Проспект |год = 2015 |страниц = 648 }} * ''Авижанская С. А., [[Бикбулатов, Наиль Валеевич|Бикбулатов Н. В.]], [[Кузеев, Раиль Гумерович|Кузеев Р. Г.]]'' Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964. * Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002. * {{ВТ-ЭСБЕ|Башкиры}} * ''[[Бикбулатов, Наиль Валеевич|Бикбулатов Н. В.]]'' Башкиры. //Народы Поволжья и Приуралья. М., 1985. * ''Бикбулатов Н. В., Фатыхова Ф. Ф.'' Семейный быт башкир ХIХ—ХХ вв. М., 1991. * {{книга | автор = | заглавие = Военная история башкир: энциклопедия | ссылка = | ответственный = гл. ред. [[Асфандияров, Анвар Закирович|А. З. Асфандияров]] | место = Уфа | издательство = Башкирская энциклопедия | год = 2013 | том = | страниц = 432 | серия = | isbn = 978-5-4466-0040-3 | тираж = }} * Дневные записки путешествия академика Ивана Лепехина по разным провинциям Российского государства в 1768,1769 и 1770 году. Т.1-3. СПб., 1771-80. Т.4, 1805 * История Башкортостана. Ч.1. — Под. ред. [[Акманов, Ирек Гайсеевич|И. Г. Акманова]]. — Уфа: Китап, 1999. — 224 с. * {{книга | автор = | заглавие = История башкирского народа: в 7 т. | ссылка = http://rihll.ru/library | ответственный = гл. ред. [[Кульшарипов, Марат Махмутович|М. М. Кульшарипов]]; [[Институт истории, языка и литературы Уфимского НЦ РАН|Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН]] | место = | издательство = | год = | том = | страниц = | серия = | isbn = | тираж = }} * ''Казанцев И.'' Описание башкирцев. СПБ., 1866. С. 95. * {{книга | автор = [[Кузеев, Раиль Гумерович|Кузеев Р. Г.]] | заглавие = Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения | ссылка = http://rihll.ru/library/190-rg-kuzeev-proishozhdenie-bashkirskogo-naroda-etnicheskiy-sostav-istoriya-rasseleniya.html | ответственный = | место = М. | издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] | год = 1974 | том = | страниц = 571 | серия = | isbn = | тираж = }} * ''Кузеев Р. Г.'' Развитие хозяйства башкир в Х-ХХ вв. //Археология и этнография Башкирии. Уфа, 1968. * {{книга | автор = [[Руденко, Сергей Иванович|Руденко С. И.]] | заглавие = Башкиры: историко-этнографические очерки | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = [[Китап (издательство)|Китап]] | год = 2006 | том = | страниц = 376 | серия = | isbn = 5-295-03899-8 | тираж = }} * ''Кузбеков Ф. Т.'' История культуры башкир. — Уфа: Китап, 1997. — 128 с. * ''[[Мажитов, Нияз Абдулхакович|Мажитов Н. А.]], Султанова А. Н.'' История Башкортостана. Древность. Средневековье. — Уфа: Китап, 2010. — 496 с. * ''[[Муллағолов Мирза Ғизетдин улы|Муллагулов М. Г.]]'' Башкирский народный транспорт. Уфа, 1992. * Описание Оренбургской губернии в хозяйственно-статистическом, этнографическом отношениях. Уфа, 1859. С.53. * {{книга | автор = Хасанова З. Ф. | заглавие = Традиционные хозяйственные занятия башкир инзерского бассейна (середина XIX — начало XXI вв.) | ссылка = | ответственный = | место = СПб. | издательство = Своё издательство | год = 2014 | том = | страниц = 188 | страницы = | isbn = 978-5-4386-0300-9 | ref = }} * ''[[Шитова, Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]]'' Традиционные поселения и жилища башкир. М., 1984. * ''[[Янгузин, Рим Зайнигабитович|Янгузин Р. З.]]'' Хозяйство башкир дореволюционной России. Уфа, 1989. * ''Янгузин Р. З.'' Традиционный хозяйственный уклад башкир XIX столетия. Уфа, 1979. [[Категория:Башҡорт халыҡ көнкүреше ]] [[Категория:Көнкүреш]] 9g8lc5q8gs8zivjs23kh775wi4h3a1g 0 139429 1299394 1189544 2026-06-19T04:21:32Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Коран_переведен_на_башкирский_яз._"Известия",_вырезка_1990.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299394 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[File:УТЯБАЙ-КАРИМИ (Утябаев) Равиль Алексеевич,востоковед, переводчик Корана на баш.яз.jpg|thumb|Шәрҡиәтсе, тәржемәсе, ғалим Рауил Үтәбай-Кәрими]] '''Үтәбай-Кәрими (Үтәбаев) Рауил Алексей улы''' ([[30 август]] [[1933 йыл]] — [[4 март]] [[2005 йыл]]) — уҡытыусы, [[ислам]] белгесе, шәрҡиәтсе, тәржемәсе. 1988—1992 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. == Биографияһы == Үтәбаев Рауил Алексей улы (Үтәбай-Кәрими) 1933 йылдың 30 авгусында [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ы]] Ҡазаҡлар ауылында тыуған. 1950—1952 йылдарҙа Мәскәү Шәрҡиәт институтында уҡый. 1956 йылда [[Ҡазан]] педагогия институтын тамамлай. Хеҙмәт биографияһы 1956 йылда [[Омск]] өлкәһендә башлана, урта мәктәптәрҙә уҡытыусы, халыҡ мәғарифы бүлегенең милли мәктәптәр инспекторы булып эшләй. 1960—1963 йылдар арауығында һәм 1980 йылдан башлап [[Өфө]]лә [[Башҡортостан]] уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында, 1963 — 1980 йылдарҙа Өфөлә һәм [Өфө районы] урта мәктәптәрендә эшләй. 1988 йылдан алып ТТӘИ‑лә өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1992 — 1994 йылдарҙа [[Ризаитдин Фәхретдинов]] исемендәге мәҙрәсә мөҙәрисе, директоры. Башҡортостанда һәм Татарстанда Ризаитдин Фәхретдин тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе еткереүсе булды. 1984 йылдың ғинуарында Башҡортстан Фәндәр академияһында сығыш яһап, күренекле шәрҡиәтсе уның исемен киң йәмғәтселеккә мәғлүм итте. Рауил Үтәбай-Кәрими уның "Жәүәмиғүл кәлим шәрхе" китабын кириллица менән сығарып, ҙур эш башҡарҙы. 1996 — 1997 йылдарҙа [[Төркиә]]лә, Истамбулдың әл‑Фәтих университетында уҡыта. Ислам тарихы, мәғрифәтселек, Р.Ф. Фәхретдиновтың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһындағы һәм башҡа хеҙмәттәр авторы. Шәреҡ ғалимдары хеҙмәттәрен [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[татар теле|татар телдәренә]] тәржемәләй. Үтәбай-Кәрими 2005 йылдың 4 мартында Өфөлә вафат була, тыуған ауылында ерләнгән. == Ғаилә хәле == Күренекле ғалим-шәрҡиәтсе Үтәбай-Кәримиҙең (Үтәбаев Рауил Алексей улы)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/13409-t-baj-k-rimi-rauil-aleksej-uly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405202351/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/13409-t-baj-k-rimi-rauil-aleksej-uly |date=2016-04-05 }}</ref> тоғро тормош юлдашы, рухи ярҙамсыһы, мәрхүм булғас, уның тороп ҡалған ҡулъяҙмаларын тәртипкә һалып, нәшриәткә әҙерләп биреүсе - [[Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы]]. Уларҙың бик милли рухлы ике балаһы - Зөһрә менән Салауат — ата-әсәһенең беренсе ярҙамсыһы була, уларҙың тамамланмай ҡалған ҡайһы бер эштәрен дауам итәләр<ref>Үҙҙәре өсөн генә йәшәмәнеләр [http://bashgazet.ru/veteran/13886-re-sn-gen-yshmnelr.html#sel=8:59,8:66.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Риза Фәхретдин. "Жәүәмиғүл кәлим шәрхе". Ырымбур. 1917 - Ҡазан, 1995 * А. Черкалихин, Р. Краснова. Мне не выпало лишнего счастья — Журнал «Уфа», 2005 йыл, № 10 * Шәркыять илчесе: мәкаләләр һәм биобиблиографик мәгълүматлар җыентыгы.- Казан, 2008. == Һылтанмалар == * Үҙҙәре өсөн генә йәшәмәнеләр [http://bashgazet.ru/veteran/13886-re-sn-gen-yshmnelr.html#sel=8:59,8:66.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Уфада Равил Үтәбай-Кәриминең китабы туе үтте[http://tatar-inform.tatar/news/2010/10/22/60470/]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Уфада Равил Үтәбай-Кәримине искә алалар [http://adiplar.belem.ru/utebay.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190501075527/http://adiplar.belem.ru/utebay.htm |date=2019-05-01 }} [[Категория:Ислам]] [[Категория:Махсуслашыуы буйынса шәрҡиәтселәр]] [[Категория:Ғәрәп фәне белгестәре]] [[Категория:Ислам ғөләмәләре]] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] dhiw1ft51d0t4dbz2ivtsptqld20spn 1299410 1299394 2026-06-19T04:22:47Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы УТЯБАЙ-КАРИМИ_(Утябаев)_Равиль_Алексеевич,востоковед,_переводчик_Корана_на_баш.яз.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299410 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Үтәбай-Кәрими (Үтәбаев) Рауил Алексей улы''' ([[30 август]] [[1933 йыл]] — [[4 март]] [[2005 йыл]]) — уҡытыусы, [[ислам]] белгесе, шәрҡиәтсе, тәржемәсе. 1988—1992 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. == Биографияһы == Үтәбаев Рауил Алексей улы (Үтәбай-Кәрими) 1933 йылдың 30 авгусында [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ы]] Ҡазаҡлар ауылында тыуған. 1950—1952 йылдарҙа Мәскәү Шәрҡиәт институтында уҡый. 1956 йылда [[Ҡазан]] педагогия институтын тамамлай. Хеҙмәт биографияһы 1956 йылда [[Омск]] өлкәһендә башлана, урта мәктәптәрҙә уҡытыусы, халыҡ мәғарифы бүлегенең милли мәктәптәр инспекторы булып эшләй. 1960—1963 йылдар арауығында һәм 1980 йылдан башлап [[Өфө]]лә [[Башҡортостан]] уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында, 1963 — 1980 йылдарҙа Өфөлә һәм [Өфө районы] урта мәктәптәрендә эшләй. 1988 йылдан алып ТТӘИ‑лә өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1992 — 1994 йылдарҙа [[Ризаитдин Фәхретдинов]] исемендәге мәҙрәсә мөҙәрисе, директоры. Башҡортостанда һәм Татарстанда Ризаитдин Фәхретдин тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе еткереүсе булды. 1984 йылдың ғинуарында Башҡортстан Фәндәр академияһында сығыш яһап, күренекле шәрҡиәтсе уның исемен киң йәмғәтселеккә мәғлүм итте. Рауил Үтәбай-Кәрими уның "Жәүәмиғүл кәлим шәрхе" китабын кириллица менән сығарып, ҙур эш башҡарҙы. 1996 — 1997 йылдарҙа [[Төркиә]]лә, Истамбулдың әл‑Фәтих университетында уҡыта. Ислам тарихы, мәғрифәтселек, Р.Ф. Фәхретдиновтың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһындағы һәм башҡа хеҙмәттәр авторы. Шәреҡ ғалимдары хеҙмәттәрен [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[татар теле|татар телдәренә]] тәржемәләй. Үтәбай-Кәрими 2005 йылдың 4 мартында Өфөлә вафат була, тыуған ауылында ерләнгән. == Ғаилә хәле == Күренекле ғалим-шәрҡиәтсе Үтәбай-Кәримиҙең (Үтәбаев Рауил Алексей улы)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/13409-t-baj-k-rimi-rauil-aleksej-uly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405202351/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/13409-t-baj-k-rimi-rauil-aleksej-uly |date=2016-04-05 }}</ref> тоғро тормош юлдашы, рухи ярҙамсыһы, мәрхүм булғас, уның тороп ҡалған ҡулъяҙмаларын тәртипкә һалып, нәшриәткә әҙерләп биреүсе - [[Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы]]. Уларҙың бик милли рухлы ике балаһы - Зөһрә менән Салауат — ата-әсәһенең беренсе ярҙамсыһы була, уларҙың тамамланмай ҡалған ҡайһы бер эштәрен дауам итәләр<ref>Үҙҙәре өсөн генә йәшәмәнеләр [http://bashgazet.ru/veteran/13886-re-sn-gen-yshmnelr.html#sel=8:59,8:66.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Риза Фәхретдин. "Жәүәмиғүл кәлим шәрхе". Ырымбур. 1917 - Ҡазан, 1995 * А. Черкалихин, Р. Краснова. Мне не выпало лишнего счастья — Журнал «Уфа», 2005 йыл, № 10 * Шәркыять илчесе: мәкаләләр һәм биобиблиографик мәгълүматлар җыентыгы.- Казан, 2008. == Һылтанмалар == * Үҙҙәре өсөн генә йәшәмәнеләр [http://bashgazet.ru/veteran/13886-re-sn-gen-yshmnelr.html#sel=8:59,8:66.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Уфада Равил Үтәбай-Кәриминең китабы туе үтте[http://tatar-inform.tatar/news/2010/10/22/60470/]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Уфада Равил Үтәбай-Кәримине искә алалар [http://adiplar.belem.ru/utebay.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190501075527/http://adiplar.belem.ru/utebay.htm |date=2019-05-01 }} [[Категория:Ислам]] [[Категория:Махсуслашыуы буйынса шәрҡиәтселәр]] [[Категория:Ғәрәп фәне белгестәре]] [[Категория:Ислам ғөләмәләре]] [[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]] day5y9bx481z51no42xn7f8ul9a0bba 0 141700 1299412 1280368 2026-06-19T04:22:53Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Университет_Белкент._Анкара._С_профессором_Субедей_Тоган._1997.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299412 wikitext text/x-wiki == Тарихы == 1967 йылда университетты төҙөүгә әҙерлек башлана, Анкараның көнбайышы яғынан ерҙәрҙе участкалары һатып алына. [[1970 йыл]]да бинаның нигеҙе һалына, унда әлеге ваҡытта административ бина китапхана һәм инженер факультеттары урынлашҡан. Тиҙ арала бер-бер артлы уҡытыусылар өсөн төҙөлгән йорттар, ашхана, ятаҡ, уҡыу корпустары һалына<ref>Гүзәл Ситдиҡова. Яҡшы юлдың оҙоно юҡ. -Ватандаш. — 1998.- № 11.- 120—131 биттәр</ref> == Уҡытыу == Хәҙерге ваҡытта университетта 9 факультет, 2000-дән ашыу курстар, 2 дүрт йыллыҡ һәм 3 ике йыллыҡ программалы һөнәри-техник мәктәпбе бар. Бында төрлө илдәрҙән килгән студенттар уҡый. Университетта 40 илдән тиерлек уҡытыусы эшләй. Университетҡа нигеҙ һалыусының иғәнәһенә йыл һайын 2500-ҙән ашыу студент уҡыу һөҙөмтәләренә ҡарап стипендия ала. Европа һәм АҠШ университеттары менән студенттарҙы алмашып уҡытыу һәм бик күп берлектәге проекттарҙы тормошҡа ашырыу программалары бар. Был уҡыу йорттарының тулы исемлеге университет сайтында ҡарарға мөмкин. Билкент университеты төрлө өлкәлә 34 — бакалавриат, 6 — ассоциация, 47 магистратура программаһы тәҡдим итә<ref>[https://turkkey.ru/directory/listing/universitet-bilkent-bilkent-universitesi Университет Билькент | Bilkent Üniversitesi]</ref> == Университетта уҡытҡан билдәле шәхестәр == Төрөк ғалимы, иҡтисадсы, профессор [[Сүбәҙәй Туған]] ([[Зәки Вәлиди|Зәки Вәлиди Туған]]дың улы) 1987—1996 йылдарҙа [[Билкент университеты]]ның Иҡтисад, административ һәм социаль фәндәр факультеты деканы була, бөгөнгәсә шул уҡ юғары уҡыу йортоноң профессоры булып эшләй. == Университетты тамамлаған билдәле шәхестәр == [[1992]]—[[1994]] — [[Билкент университеты]] магистратураһында [[2018 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябренән]] [[Башҡортостан Башлығы]] вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы [[Хəбиров Радий Фəрит улы]] уҡыған һәм тамамлап сыҡҡан. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.bilkent.edu.tr Bilkent University] * [http://www.cyberpark.com.tr Bilkent Cyberpark] {{commons category|Bilkent University}} [[Категория:Төркиә]] 27b3pcg54yb0oapvjzuhx6lgugbxajy 0 141815 1299367 1224154 2026-06-19T01:14:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299367 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Чехословак корпусы ''' (''Чехословак легионы'') — [[Беренсе донъя һуғышы]] йылдарында Рәсәй армияһы составында башлыса әсирлеккә эләккән Австрия-Венгрия армияһының элекке хәрбиҙәре, Германияға һәм Австрия-Венгрияға ҡаршы һуғышта ҡатнашырға теләк белдергән чехтарҙан һәм словактарҙан булдырылған ирекле милли хәрби берләшмәһе. Француз хөкүмәтенең [[Франция]]ла автономиялы Чехословак армияһын ойоштороу буйынса декрет нигеҙендә [[Рәсәй]]ҙә 1918 йылдың 15 ғинуарынан формаль рәүештә француз командованиеһына буйһондорола. 1918 йылдың яҙ-йәйендә корпус Совет власына ҡаршы хәрби ғәмәлдәргә йәлеп ителә<ref name="Салдугеев">''Салдугеев Д. В.'' [http://www.lib.csu.ru/vch/1/2005_02/011.pdf Чехословацкий легион в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216205456/http://www.lib.csu.ru/vch/1/2005_02/011.pdf |date=2013-12-16 }}</ref>. [[Волга]], [[Урал]], [[Себер]] һәм Алыҫ Көнсығышта Чехословак корпусының фетнәһе совет власы органдарын бөтөрөү, советтарға ҡаршы хөкүмәттәрҙе ойоштороу ([[Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты|Ойоштороу йыйылышы комитеты ағзалары]], Ваҡытлы Себер хөкүмәте, һуңынан — Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәт) һәм аҡгвардиясыларҙың Совет власына ҡаршы киң масштаблы ҡораллы ғәмәлдәрҙе башлау өсөн уңайлы ситуация тыуҙыра. == Тарихы == [[Беренсе донъя һуғышы]]ның башланыуы чех һәм словак милли хәрәкәттең әүҙемләшеүенә килтерә. Хәрәкәттә ҡатнашыусылар Австрия-Венгрия составына ингән славян территорияларың азатлығына ынтылалар. Рәсәйҙә йәшәгән күп һанлы чех иммигранттары Рәсәйҙең бер нисә ҡалаһында һуғыштың тәүге көндәрендә үк демонстрацияларға сыға. 1914 йылдың 25 июлендә, һуғыштың рәсми рәүештә иғлан иткән көндө үк, Рәсәй империяһында чех колонистарын берләштергән «Чех милли комитеты» (ЧНК), император [[Николай II]] мөрәжәғәт ҡабул итә: «Урыҫ чехтарына үҙ Ватанын азат итеү өсөн бөтә көсөн биреү һәм урыҫ батыр туғандары менән иңгә-иң терәү бурысы йөкмәтелә…». Рәсәй яғында һуғышта ҡатнашыу өсөн ирекле чех хәрби подразделениеларын төҙөү тураһында ҡарар [[Киев]]та [[Австрия]]ға ҡаршы манифестацияла ҡабул ителә, ә проектты хөкүмәткә манифестация барышында төҙөлгән Киев чех комитеты тапшыра. 30 июлдә Рәсәй империяһының Министрҙар советы был башланғысты хуплап, Чех дружинаһын булдырыу буйынса ҡарар ҡабул итә. 1914 йылдың 28 сентябрендә Киевта уның байрағын изгеләштереү үткәрелә һәм октябрь айында уҡ дружина фронтҡа китә һәм генерал Радко-Дмитриевтың 3-сө армияһы составында Галиция алышында ҡатнаша. Рәсәй армияһы составындағы чехословак милли формированиелары фәҡәт урыҫ офицерҙары етәкселегендә башҡарылғанын билдәләп үтергә кәрәк. 1915 йылдың мартынан Юғары баш командующий бөйөк кенәз Николай Николаевич чехтар һәм словактар дружинаһына Австрия-Венгрия армияһының элекке хәрбиҙәрен — әсирҙәрҙе һәм ҡасып сығыусыларҙы ҡабул итергә рөхсәт итә. Һөҙөмтәлә 1915 йылдың аҙағына ул Ян гус исемендәге Беренсе чехословак уҡсылар полкы (штат буйынса һаны 2100 кеше) итеп үҙгәртелә. 1916 йылдың аҙағына полк бригада итеп үҙгәртелә<ref name="Цветков">[http://www.vojnik.org/civilwar/6 Цветков В. Ж. Легион гражданской войны. «Независимое военное обозрение» № 48 (122), 18 декабря 1998]</ref> (''brigáda střelecká Československá''), бригада өс полктан тора, барыһы яҡынса 3500 кеше (офицерҙар һәм түбәнге чиндар), командиры — полковник В. П. Троянов. Шул уҡ ваҡытта 1916 йылдың февралендә [[Париж]]да Чехословак милли шураһы (ЧСНС) барлыҡҡа килә. Уның етәкселәре (Томаш Масарик, Йозеф Дюрих, Милан Штефаник, Эдвард Бенеш) үҙаллы чехословак дәүләтен төҙөү яҡлы була һәм үҙаллы ирекле чехословак армияһын булдырыу маҡсатында Антанта илдәренең ризалығын алыу өсөн күп көс түгәләр. ЧСНС рәсми рәүештә Көнсығыш һәм Көнбайыш фронттарында Үҙәк державаларға ҡаршы һуғышҡан бөтә хәрби формированиеларҙы үҙенә буйһондора. Рәсәйҙә «Чехословак йәмғиәттәре союзы» үҙ эшен башлай. [[Файл:Memorial_of_the_Czechoslovak_Legion_in_Battle_of_Zborov,_1917.jpg|слева|мини|Зборово янында һәләк булған чехословак легионерҙарына мемориал, Калиновка ауыл, Украина.]] Февраль революцияһы Рәсәй хөкүмәте чехословак легионерҙарына мөнәсәбәтен үҙгәртмәй — хатта киреһенсә. Чехословак милли советы Рәсәйҙә үҙенең бүлеген аса, уны Ваҡытлы хөкүмәт Рәсәйҙә чехтар һәм словактарҙың берҙән-бер вәкиле сифатында таный. Рус армияһының Галициялағы июнь һөжүмендә тәүге тапҡыр үҙаллы оператив берәмәк булараҡ ҡатнашҡан Чехословак бригадаһы Зборов районында фронтты йырып үтә, 3 меңдән ашыу әсирҙәрҙе ала, 200 кеше һәләк була, 1000 тирәһе — яралана. Ваҡытлы хөкүмәт һәм 1-се Гусит уҡсылар дивизияһының командованиеһы бер-береһенә лояль ҡараш күрһәтәләр, Чехословак бригадаһы дивизия составына инә. Чехословактарҙың уңышлы ғәмәлдәре чех сәйәси эшмәкәрҙәре Ваҡытлы хөкүмәттән эрерәк милли формированиеларҙы булдырыуға рөхсәт алыуҙарына булышлыҡ итә. Яңы Юғары баш командующий генерал Л. Г. Корнилов 1917 йылдың 4 июлендә 2-се дивизияны ойоштора башлауға рөхсәт бирә, формалашыу тиҙ бара. 5-се Прага, 6-сы Татран, 7-се Татран, 8-се Силезия полктары, ике инженер ротаһы, ике артиллерия бригадаһы ойошторола. 1917 йылдың 26 сентябрендә юғары баш командующий Ставкаһының штаб начальнигы генерал Н. Н. Духонин ике дивизиянан һәм запастағы бригаданан торған айырым Чехословак корпусын төҙөү тураһында фарманға ҡул ҡуя (ул мәлгә дөйөм һаны 39 мең һалдат һәм офицер булған ике дивизия ғына ойошотолған була). 1-се дивизия Чехословак дивизияһы составына, мәҫәлән, һуңынан Славян полкы тип үҙгәртелгән Корнилов ударный полкы инә (шәхси составында чехтар, словактар һәм югославтар була)<ref name="solnzeva">[http://regiment.ru/Lib/C/172.htm Солнцева С. А. Ударные формирования Русской армии в 1917 году. «Отечественная история» № 2, 2007, стр. 47—59] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111210082715/http://regiment.ru/Lib/C/172.htm |date=2011-12-10 }}</ref>. Корпустың бөтә частарында француз хәрби дисциплинар уставы һәм «урыҫ команда теле» индерелә. Чехословак милли советы (ЧНС) һәм Рәсәй бүлегенең етәксеһе Томаш Масариктың үтенесе буйынса корпустың етәкселәре итеп урыҫ генералдары ҡуйыла: командир генерал-майор В. Н. Шокоров, штаб начальнигы генерал-майор М. К. Дитерихс. ЧСНС вәкилдәре — П. И. Макса, Юғары баш командующий Ставкаһы ҡарамағында — Ю. И. Клацанда. == Чехословак корпусы һәм Граждандар һуғышы Рәсәйҙә == [[Файл:Czech_Troops.jpg|справа|мини|300x300пкс|''Чехословак корпусы'', [[1918 йыл]].]] [[Файл:Иркутск._Чешско-словацкие_войска_в_Иркутске.jpg|мини|300x300пкс|Чехословак ғәскәрҙәренең Иркутскиға инеүе, 1918 йыл.]] [[Файл:Czech_troop_quarters.jpg|мини|300x300пкс|Чехословак корпусының формалашыу «казармаһы».]] 1917 йылдың көҙөндә Волынь һәм Полтава губерналары территорияһында Көньяҡ-Көнбайыш фронтының тылында ойошторола башлай. 1917 йылғы [[Октябрь революцияһы]] һәм совет хөкүмәте менән үҙәк державаларҙың солох тураһында һөйләшеүҙәре чехословактарҙы бик ауыр хәлгә ҡуя. [[Петроград]]тағы большевиктарҙың ҡораллы ихтилалының еңеүе тураһында хәбәр алғас та Чехословак милли советының етәкселеге Ваҡытлы хөкүмәтте бер һүҙһеҙ яҡлауы тураһында иғлан итә һәм Киев хәрби округы һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронты командованиелары менән чехословак частарын ҡулланыу буйынса килешеү төҙөй. 27 октябрҙә (9 ноябрь) килешеү 1-се һәм 2-се чехословак дивизиялары командованиеһына еткерелә, ә Көньяҡ-Көнбайыш фронты янындағы Ваҡытлы хөкүмәттең комиссары ярҙамсыһы Н. С. Григорьев күрһәтелгән подразделениеларҙы Киевҡа ебәрергә ҡуша. 28 октябрҙә (10 ноябрь) улар Киев хәрби училищелар юнкерҙары менән берлектә Киев Советын яҡлаған эшселәргә һәм һалдаттарға ҡаршы урам бәрелештәрендә ҡатнашалар. Бәрелештәр ҡаршы тороусылар араһында 31 октябрҙә (13 ноябрь) ваҡытлы тыныслыҡ булдырыуға тиклем дауам итә<ref name="solnzeva" /> Шул уҡ ваҡытта Чехословак милли советы француз хөкүмәтен бөтә чехословак хәрби формированиеларын француз армияһының өлөшө итеп таныуын һорай. Бойондороҡһоҙ Чехословакияның буласаҡ беренсе президенты профессор Томаш Масарик Рәсәйҙә бер йыл дауамында йәшәй, 1917 йылдың майынан 1918 йылдың апреленә тиклем, һәм башта, аҡ хәрәкәттең күренекле эшмәкәре генерал-лейтенант К. В. Сахаров фекеренсә, Февраль революцияһының «юлбашсылары» менән мөнәсәбәттәр булдыра, һуңғараҡ тулыһынса Рәсәйҙәге француз хәрби миссияһының ҡарамағына күсә. Масарик үҙе 1920 йылдарҙа Чехословак корпусын «автономиялы армия, әммә шул уҡ ваҡытта француз армияһының бер өлөшө», тип атай, сөнки корпус Франция һәм Антанта тарафынан финанслана<ref name="Сахаров">[[iarchive:cheshskielegiony00sakh|Сахаров К. В. Чешские легионы в Сибири: чешское предательство. Берлин. 1930.]]</ref>. Чех милли хәрәкәте етәкселәре өсөн Германия менән һуғышты дауам итеүҙең төп маҡсаты Австрия-Венгриянан бойондороҡһоҙлоҡты тергеҙеү булып тора. Шул уҡ 1917 йылда Француз хөкүмәте һәм Чехословак милли советының берлектәге ҡарарына ярашлы Францияла Чехословак легионы булдырыла. Чехословак милли совет бөтә хәрби формированиеларҙың берҙән-бер юғары органы итеп таныла, был, үҙ сиратында, Рәсәйҙәге чехословак легионерҙарын Антантанан бойондороҡло итә. 1917 йылдың 19 декабрендәге француз хөкүмәтенең автономиялы чехословак армияһын ойоштороу тураһындағы декретына ярашлы чехословак корпусы формаль рәүештә француз командованиеһына буйһона һәм Францияға китеү тураһында күрһәтмә ала<ref name="Головин">Головин Н. Н. Российская контрреволюция в 1917—1918 гг. Том 2. М.:Айрис-пресс, 2011. 704 с. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9785811243181 ISBN 978-5-8112-4318-1]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, Францияға сығыр өсөн чехословактар Рәсәй территорияһын үтергә тейеш була. Рәсәйҙә был ваҡытта бөтә урындарҙа совет власы урынлашҡан була. Совет хөкүмәте менән мөнәсәбәттәрҙе боҙмаҫ өсөн Чехословак милли советы уға ҡаршы ҡырҡа рәүештәге ғәмәлдәрҙән баш тарта, шуға күрә Үҙәк радаға ла ярҙамға килмәй. Совет ғәскәрҙәренең һөжүме барышында улар Киев тирәһендә формалашҡан 2-се чехословак дивизияһы менән тоташа һәм Масарик, главком М. А. Муравьев менән килешеү төҙөй. 26 ғинуарҙа (8 февраль) совет ғәскәрҙәре [[Киев]]ты яулап ала һәм унда совет власын уранлаштыра. 16 февралдә Муравьев Масарикка [[Совет Рәсәйе]] чехословактарҙың Францияға сығыуына ҡаршы булмауы тураһында хәбәр итә. Масариктың ризалығы менән чехословак частарында большевистик агитацияһы рөхсәт ителә. Чехословактарҙың ҙур булмаған өлөшө (200 кеше тирәһе) революцион идеялары тәьҫире аҫтында корпустан сыға һәм [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА-ның]] интернациональ бригадалары составына инә. Масарик, үҙе һөйләүенсә, хеҙмәттәшлек тураһында тәҡдимдәрҙе (генералдар М. В. Алексеев һәм Л. Г. Корнилов, шулай уҡ П. Н. Милюковтарҙың) кире ҡаға). Шул уҡ ваҡытта Масарик, К. В. Сахаров фекеренсә, һул урыҫ лагеры менән бәйләнештәр булдыра, Муравьевтан тыш, ул бер нисә яртылаш большевистик ҡараштағы революцтон эшмәкәрҙәре менән мөнәсәбәттәрен нығыта. Урыҫ офицерҙары яйлап командалыҡ вазифаларынан ситләштерәләр. Чех милли советы Рәсәйҙә «хәрби әсирҙәрҙән һул, ультрасоциалистик кешеләр менән тулылана». Чехтарҙың бөтә көстәре корпусты Рәсәйҙән Францияға сығарыуға йүнәлтелә. Диңгеҙ юлы — иң ҡыҫҡа маршрут була — Архангельск һәм Мурманск аша — әммәчехтар был юлда немец һыу аҫты кәмәләренән ҡурҡып, баш тарталар. Легионерҙарҙы Транссебер тимер юлынан Владивостокка тиклем һәм артабан Тымыҡ океан аша Европа ебәрергә ҡарар итәләр. Украина территорияһына [[18 февраль|18 февралендә]] Германия-Австрия ғәскәрҙәрен индерә башлағас, 1-се чехословак дивизияһы ашығыс рәүештә Житомир тирәһенән Һул яр Украинаһына күсерелә, унда 7 марттан 14 мартҡа үҙенең эвакуацияһын тәьмин итеү өсөн тиклем совет ғәскәрҙәре менән берлектә һуғышырға һәм немец дивизияларының һөжүменә ҡаршы торорға тура килә. [[26 март]]та Пензала [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]ның ([[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]), Рәсәйҙәге Чехословак милли советының һәм Чехословак корпусының вәкилдәре килешеүгә ҡул ҡуялар, уға ярашлы чех подразделениеларына [[Пенза]]нан [[Владивосток]]ка ҡаршылыҡһыҙ сығыу гарантияла: «''…Чехословактар хәрби берәмәктәр һымаҡ түгел, ә үҙе менән контрреволюционерҙар яғынан һөжүменән үҙ-үҙен һаҡлау өсөн билдәле һанда ҡорал алған ирекле граждандар төркөмө булараҡ хәрәкәтләнәләр… Халыҡ Комиссарҙары Советы уларҙың ғәҙел һәм ихлас лояллеге шарты менән Рәсәй территорияһында уларға мөмкин тиклем булышлыҡ итергә әҙер…''». 27 мартта корпус буйынса 35 -се һанлы бойороҡта әлеге «билдәле ҡорал һанының» ҡулланыу тәртибе ҡарала: «''Һәр эшелонда үҙенең һағы өсөн 168 кешелек ҡораллы ротаны, шул иҫәптән, унтер-офицерҙарҙы, һәм бер пулемёт, һәр винтовкаға 300, пулемётҡа — 1200 заряд ҡалдырырға. Бөтә ҡалған винтовкалар һәм пулемёттар, бөтә орудиелар Пензалағы урыҫ хөкүмәтенә чехословак корпусының өс вәкиленән һәм совет власының өс вәкиленән торған махсус комиссияһына тапшырырға…''». Артиллерия ҡоралы башлыса Украинаның Рәсәйгә ҡушылған сағында ҡыҙыгвардиясыларға тапшырыла. 1918 йылдың апрель-майында чехословактарҙың иң эре соединениелары [[Пенза]] — [[Сызрань]] — [[Һамар]] (8 мең; поручик С. Чечек), [[Силәбе]] — [[Миасс]] (8,8 мең.; полковник С. Н. Войцеховский), Новониколаевск — ст. Тайга (4,5 мең; капитан Р. Гайда), Владивостокта (яҡынса 14 мең; генерал М. К. Дитерихс), шулай уҡ Петропавловскиҙа — [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] — [[Омск]] (капитан Сыровой) райондарында урынлаша. Хәрби ғәмәлдәр барышында 26 майҙа Новониколаевск менән Силәбе ҡалалары баҫып алына, 29 майҙа — Пенза, 30 майҙа — Сызрань, 31 майҙа — Томск, 7 июндә — Омск, июлдә — [[Өфө]], [[Сембер (ҡала)|Cембер]] һәм [[Екатеринбург]] ҡалалары, августа — [[Ҡаҙан]]<ref name="Чехословацкий отдельный корпус">Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, 2013. стр. 380</ref>. 21 апрелдә [[Германия]] баҫымы аҫтында сит ил эштәре наркомы Г. В. Чичерин [[Красноярск]] советынан чехословак эшелондарының көнсығышҡа артабанғы хәрәкәтленеүен туҡтатып тороуҙы талап итә. Легионерҙар был ҡарарҙы элекке хәрби әсирҙәр сифатында уларҙы Германияға һәм Австрия-Венгрияға биреү ниәтендә эшләнә, тип ҡабул итә. Силәбелә 16-20 майҙа үткән чехословак хәрби делегаттарының съезы ҡәтғи рәүештә большевиктар менән араларҙы боҙоу позицияһына тора һәм ҡоралды тапшырыуҙы тутҡтатырға (был ваҡытҡа ҡоралды Пенза районында өс аръергард полктары тапшырмаған була) һәм «үҙ тәртибе менән» Владивостокка юлланырға ҡарар итә. 21 майҙа [[Мәскәү]]ҙә чехословак эшелондарын тулыһынса ҡоралһыҙландырыу тураһында күрһәтмә бирелә. 25 майҙа был күрһәтмә наркомвоен Троцкий бойороғонда урын ала<ref name="Троцкий">[http://www.scepsis.ru/library/id_2834.html Приказ Народного Комиссара по военным делам о разоружении чехословаков]</ref>. 25—27 майҙа чехословак эшелондары торған бер нисә пунктта (Марьяновка, [[Иркутск]], [[Златоуст]]) легионерҙарҙы ҡоралһыҙландырырға маташҡан ҡыҙыгвардиясылар менән бәрелештәр булып ала. Эшелондарына тәүге һөжүмдәрҙе кире ҡағып һәм үҙҙәре һөжүмгә күсеп, чехословак милли совет бөтә [[Себер]] (шулай уҡ Алтай) юлына хужа була. Ҙур территорияларҙа совет власының ҡолауының тиҙлеге, элекке союздаштарға таянған һәм улар менән бергә немецтарға һәм большевиктарға ҡаршы яңы фронт ойошторорға теләгән яңы хөкүмәттәрҙең барлыҡҡа килеүе (Себер, [[Һамар]], Владивосток, [[Екатеринбург]]), өмөттәрҙе уята һәм Чехословак милли советының төп өлөшө Германия һәм Австрия-Венгрияға һәм улар менән союздаш булған большевиктарға ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙе башлар өсөн Волгаға һәм Уралға кире ҡайта. Антанта илдәре һәм аҡгвардиясылар яғынан көтөлгән ярҙам булмауы, чехословак милли советындағы эске кризис һәм, иң мөһиме — Берернсе донъя һуғышының Антанта еңеүе менән тамамланыуы 1918 йылдың аҙағында Чехословак милли советын большевиктарға ҡаршы фронт асырға мәжбүр итә. 1919 йылдың 1 февралендә Чехословак милли советы Чехословак армияһы (ЧСА) тип үҙгәртелә . 1919 йылдың 29 декабрендә армия командованиеһы, Антанта вәкилдәре ҡарары менән, Нижнеудинск станцияһында Рәсәйҙәге алтын запастың бер өлөшө булған поезды үҙ контроле аҫтына ала. [[1920 йыл]]дың 15 ғинуарында чех командованиеһы эсерҙар-меньшевиктарҙың «Политүҙәгенә» адмирал [[Колчак Александр Васильевич|Колчакты]] һәм «алтын» эшелондың өлөшөн тапшыра. === Башҡорт хөкүмәте менән бәйләнештәре === 1918 йылдың июнь айында Чехословак корпусы [[Башҡорт хөкүмәте]]нә [[Башҡорт ғәскәре (1917—1919)|Башҡорт ғәскәре]]нең частарын ойоштороуҙа ярҙам итә. Июнь уртаһынан [[1-се Башҡорт уҡсылар полкы]] менән берлектә, июлдә — [[2-се Башҡорт уҡсылар полкы]] менән [[Екатеринбург]] йүнәлешендә хәрәкәт итә<ref name="Чехословацкий отдельный корпус" />. == Составы == * идаралығы (штабы) * 1-се гусит уҡсылар дивизияһы ** 1-се уҡсылар полкы (Ян Гус) ** 2-се уҡсылар полкы (Йиржи, Подебрадтан) ** 3-сө чехословак уҡсылар полкы (Ян Жижки, Тронцованан) ** 4-се уҡсылар полкы (Прокоп Бөйөк) ** 2-се уҡсылар дивизияһы ** 5-се чехословак уҡсылар полкы (Прага, Фома Масарик) ** 6-се чехословак полк (Ганац) ** 7-се чехословак уҡсылар полкы (Татран), ** 8-се чехословак уҡсылар полкы (Силезия). * Запастағы уҡсылар бригада (дүрт батальонлы ссоставтан 2 полк һәм сапер ярымротаһы) == Корпустың етәкселеге == === Командирҙар === * 09.10.1917 — 01.09.1918 — генерал-майор (с 16.07.1918 генерал-лейтенант) В. Н. Шокоров * 01.09.1918 — 09.1919 — генерал-майор Ян Сыровый === Штаб начальниктары === * 03.1918 — 01.1919 — генерал-майор М. К. Дитерихс == Корпус тарихы == * Июнь 1917 — Һул яр [[Украина]]ла, [[Киев]] һәм [[Полтава]] районында урынлаша * 15 ғинуар 1918 — Корпус француз армияһының автономиялы өлөшө итеп иғлан ителә * Март 1918 — [[Тамбов]] һәм [[Пенза]] тирәһенә күсерелә * 26 март 1918 — Совет хөкүмәте Корпусты Владивосток аша эвакуациялауға әҙерлеге тураһында белдерә * Апрель 1918 — Германия баҫымы аҫтында сит ил эштәре министры Чичерин Корпустың Себергә һәм Алыҫ Көнсығышҡа эвакуацияһын тотҡарларға бойора * 2 май 1918 — Антантаның Юғары Советы Корпусты Рәсәйҙең Төньяғында һәм Себерҙә совет власына ҡаршы файҙаланыу буйынса ҡарар итә * 24 май 1918 — Троцкий чехословактарҙы ҡораһыҙландырыу буйынса бойороҡ бирә * 25 май 1918 — Корпус частары совет власына ҡаршы бөтә юл дауамында ойошҡан бола күтәрәләр * 1919 йылдың аҙағы— 1920 йылдың башы — Чехословаккорпусының эвакуацияһы башлана * 7 февраль 1920 — Совет хөкүмәте һәм Чехословак орпусыының командованиеһы араһында ваҡытлыса тыныслыҡ килешеүе төҙөлә * 2 сентябрь 1920 — Корпустың аҙаҡҡы частары Владивостокты ташлап китә. == Хәтер == [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Чехия |Чехия Республикаһы]] араһында 1999 йылдың 15 апрелендә хәрби ҡәберлектәрҙе ҡарау буйынса Килешеү төҙөлә. Килешеүҙең үтәлеше менән «Военные мемориалы» ассоциацияһы шөғөлләнә<ref>[http://voennie-memorialy.ru/site/16 Военные Мемориалы — Российско-Чешское соглашение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822032721/http://voennie-memorialy.ru/site/16 |date=2016-08-22 }}.&#x20;Проверено 1 августа 2016.&#x20; 1 августа 2016 года.</ref>. Барыһы Рәсәй территорияһында Чехия министрлығының «Легионы 100» проекты сиктәрендә аҡ чехтарға 58 һәйкәл ҡуйылырға тейеш<ref>[https://gazeta.eot.su/article/revansh-belochehov Реванш белочехов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011084843/https://gazeta.eot.su/article/revansh-belochehov |date=2016-10-11 }}.&#x20;Проверено 28 июля 2016.&#x20; 28 июля 2016 года.</ref> Аҡ чехтарҙың Рәсәй тарихындағы роле ҡатмарлы булыуы сәбәпле һәйкәлдәрҙе ҡуйыу буйынса башланғыстар урындағы халыҡтың һәм ижтимағи ойошмаларҙың ҡаршылығына осрай. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Радола Гайда == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт һәм сығанаҡтар == * Недбайло, Борис Николаевич. [http://www.scahi.ru/download/nedbailo_cheh_korpus.pdf Чехословацкий корпус в России (1914—1920 гг.)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * К. В. Сахаров [[iarchive:cheshskielegiony00sakh|Чешские легионы в Сибири: чешское предательство]]. Берлин. 1930. * А. Е. Котомкин. [[iarchive:ochekhoslovatski00koto|О чехословацких легионерах в Сибири. 1918—1920.]] Париж. 1930. * ''И. С. Ратьковский''. Лето-осень 1918 года: хроника чехословацкого мятежа // Мир экономики и права. 2013. № 11-12. С.47-55 * В. В. Хрулев. Чехословацкий мятеж и его ликвидация. М., 1940. * Клеванский А. Х. Чехословацкие интернационалисты и проданный корпус. М., 1965 * А. В. Санин. Участие Чехословацкого корпуса в белом терроре // «Военно-исторический журнал», № 5, 2011. стр.25-27 * ''Прайсман Л. Г.'' [http://historystudies.org/2012/07/prajsman-l-g-chexoslovackij-korpus-v-1918-g/ Чехословацкий корпус в 1918 г.] // Вопросы истории. 2012. № 5. С. 75—103; № 6. С. 54—76. == Һылтанмалар == * [http://www.humanities.edu.ru/db/msg/38110 Отдельный Чехословацкий корпус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071112213440/http://humanities.edu.ru/db/msg/38110 |date=2007-11-12 }} * [http://news.mail.ru/society/4356119/ Отдельный Чехословацкий корпус и золотой запас России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902031325/http://news.mail.ru/society/4356119 |date=2010-09-02 }} * [http://voennie-memorialy.ru/photos/page/7 Кладбища и памятные знаки чехословацким легионерам на территории Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180929090311/http://voennie-memorialy.ru/photos/page/7 |date=2018-09-29 }} * [https://sm-news.ru/news/analitika/o-geroizatsii-belochekhov/ О героизации белочехов]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:1920 йылда таратылған хәрби частар һәм формированиелар]] [[Категория:Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Ҡораллы Көстәр]] 8thkne72e0erctbwmpgy9lvpt2xq65o 0 142956 1299347 1251571 2026-06-18T18:41:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299347 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хазанкин Роман Григорьевич''' ([[3 апрель]] [[1947 йыл]]) — мәғариф ветераны, [[Педагогика|педагог]]-методист. 1975 йылдан [[Белорет]] ҡалаһы мәктәптәре, 1990—2013 йылдарҙа — үҙе ойошторған Компьютер мәктәбе уҡытыусыһы һәм ғилми-методик етәксеһе, бер үк ваҡытта 1992—1999 йылдарҙа Вятка педагогия университеты, 2002—2011 йылдарҙа хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008), РСФСР мәктәбенең (1987) һәм Башҡортостандың (2007) атҡаҙанған уҡытыусыһы. СССР-ҙың дәүләт (1990), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы (2006) һәм [[Н. К. Крупская]] исемендәге премия (1985) лауреаты, II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2001). Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1997). [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[Уҡытыусы|педагогы]], [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]] (1987)<ref>[http://ns0.ug.ru/issues08/?action=topic&toid=8869&i_id=87 «Учительская газета» от 16 марта 2010 года — Волшебный мир урока: Народные учителя Республики]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1990), Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты ([[2006 йыл|2006]]) == Биографияһы == Роман Григорьевич Хазанкин 1947 йылдың 3 апрелендә [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] [[Тяньцзинь]] ҡалаһында тыуған. Хазанкиндың ата-әсәһе, Григорий Наумович һәм Любовь Давыдовна (ҡыҙ фамилияһы Дондо) шулай уҡ Ҡытайҙа, Харбин ҡалаһында тыуғандар. Уларҙың ата-әсәһе Ҡытайға [[Рәсәй империяһы]нан, Томск ҡалаһынан эш эҙләп күсенеп китә. Р. Г. Хазанкиндың ата-әсәһе тәүҙә Рәсәй гражданы булған, һуңынан [[СССР]] гражданлығын алған. Р. Г. Хазанкин һәм уның өлкән ағаһының тыуыу факты СССР-ҙың Ҡытайҙағы Генконсульствоһында теркәлә. [[1947 йыл]]да СССР-ҙың Ҡытайҙа йәшәгән бөтә граждандарын Тыуған иленә ҡайтыу кампанияһы башлана (Ҡытайҙан СССР-ға репатриациялау). Р. Г. Хазанкиндың ата-әсәһе ике балаһы һәм үҙҙәренең ата-әсәһе менән бергә 1947 йылдың октябрь айында СССР-ға әйләнеп ҡайта. Улар [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет]] ҡалаһында төпләнә. Р. Г. Хазанкиндың бөтә бала сағы, үҫмер осоро һәм оло тормошо Белорет менән бәйле (юғары уҡыу йортонда, аспирантурала уҡыған һәм армияла хеҙмәт иткән бер нисә йылдан башҡа). == Математикаға уҡытыу системаһы == Р. Г. Хазанкин мәктәп уҡыусыларын «Вертикаль педагогика» тип аталған [[математика]]ға уҡытыу системаһына нигеҙ һалыусы. 1970-се йылдар аҙағында эшләнеп, үҙе һәм уның юлынан барыусылар тарафынан әлегә тиклем ҡулланыла һәм уҡыусыларҙы уҡытыу һәм тәрбиәләүҙә тотороҡло юғары һөҙөмтәләр бирә. Системаның үҙенсәлектәре: * мәктәп уҡыусыларын уҡытыу һәм тәрбиәләү маҡсаты үҙгәрә. Төп маҡсат — уҡыусыларҙы уҡырға, яҙырға һәм һөйләргә өйрәтеү; уларҙы хеҙмәттәшлек итергә, ижад итергә, бергәләп шатланырға һәм борсолорға өйрәтеү; [[уҡытыусы]]ларға, өлкән мәктәп уҡыусыларына һәм бергә уҡыған иптәштәренә өйрәнә торған нәмәнең асылы буйынса һорау бирергә өйрәтеү; уҡыусыларҙы эште ваҡытында эшләргә — эштәрҙе ваҡытында башлап, ваҡытында дауам итергә һәм ваҡытында, билдәләнгән ваҡытта тамамларға өйрәтеү. * уҡытыусының уҡыу йөкләмәһен «вертикаль» барлыҡҡа килерлек итеп планлаштырыу, йәғни берәр класс булырлыҡ итеп, мәҫәлән, етенсе кластан ун беренсегә тиклем (йәки бишенсе кластан туғыҙынсы класҡа тиклем). Шуның менән бергә уҡытыу процесы шундай итеп төҙөлә, өлкән кластың һәр бер уҡыусыһы бер класҡа түбән бер уҡыусыны уҡытыуҙа уҡытыусының әүҙем ярҙамсыһы була. * дәрестең традицион структураһы үҙгәрә. == Математиканан дәрестәр системаһы == Р. Г. Хазанкиндың тағы бер педагогик асышы — дәрес системаһы, ул үҙ эсенә ала: * дәрес-лекция; * мөһим мәсьәләләрҙе сисеү дәресе, Р. Г. Хазанкин тарафынан тәү башлап индерелгән, унда уҡытыусы уҡыусылары менән бергә, өйрәнелеүсе теория тулыһынса бойомға ашырылырлыҡ иң әҙ һандағы мәсьәләләрҙе һайлап ала; * дәрес-консультация, унда уҡыусылар һорау бирәләр, ә уҡытыусыһы уларға яуап бирә; * дәрес-зачет, унда вертикалдең өлкән звено уҡыусылары, махсус әҙерләнгән блок-схема буйынса, бәләкәй класс уҡыусыларынан дәрес һорайҙар, шул уҡ ваҡытта эш парҙарҙа бара (уҡыусы-уҡыусы), теория буйынса һорауҙар, мөһим мәсьәләләрҙе сисеү алымдары һәм методтары тикшерелә, яңы мәсьәләләр төҙөү буйынса берлектәге эш бара; * парҙарҙа барған дәрес-зачет һөҙөмтәләрен анализлау дәресе, унда уҡытыусы, өлкән уҡыусылар үҙҙәренең ҡарамағындағы уҡыусының теорияны, практиканы үҙләштереүҙәрен, мәсьәләләрҙе эшләүҙе кәрәкле рәүештә яҙа белеүҙәрен баһалаған зачет карточкаларын ҡулланып, уҡыусылар кисергән ҡыйынлыҡтарҙы системаға килтерә һәм анализлай; * контроль дәрес, унда инде уҡытыусы өлкән һәм кесе звено уҡыусыларының эштәрен баһалай; * контроль эште анализлау дәресе. == Педагогик һәм ойоштороу эшмәкәрлеге == * Р. Г. Хазанкин — [[Белорет компьютер мәктәбе]]н (БКШ) ойоштороусыларҙың береһе. [[1994 йыл]]да Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығы һәм «Культурная инициатива» Халыҡ-ара Фонды Белорет компьютер мәктәбе коллективының Р. Г. Хазанкиндың ғилми-методик етәкселеге аҫтындағы эшен 1-се дәрәжә Грант менән билдәләй<ref>Альбом о Белорецке, выпущенный к 235-летнему юбилею</ref> * Р. Г. Хазанкин [[Рәсәй]]ҙең һәм яҡын сит илдәрҙең 40-тан артыҡ ҡалаларында математика уҡытыусыларының фәнни квалификацияһын күтәреү курстары үткәрә. Был курстарҙа ҡатнашыусылар квалификацияларын күтәреү тураһында махсус таныҡлыҡ алалар. * Р. Г. Хазанкин — [[Мәғариф|белем биреү]] проблемалары буйынса күп кенә (шул иҫәптән халыҡ-ара) конференциялар ойоштороусы һәм ҡатнашыусы. [[2000 йыл]]да Дубна ҡалаһында «Математика и общество, математическое образование на рубеже веков» халыҡ-ара конференцияһында рәйестәш була, унда «Математическое образование и средняя школа» темаһына пленар доклад менән сығыш яһай<ref>[http://www.mccme.ru/conf2000/tez_haz.htm международная конференция «Математика и общество» доклад: «Математическое образование и средняя школа» Дубна 2000]</ref>. «Ҡалалар турниры» халыҡ-ара конференцияһын әүҙем ойоштороусыларҙың береһе, ул өс тапҡыр Белорет ҡалаһында үтә, шулай уҡ күп һандағы Бөтә Рәсәй математика уҡытыусылары ассоциацияһы конференцияларында ҡатнашыусы, [[Копенгаген]] ҡалаһында ([[2004 йыл|2004]]) математик белем биреү мәсьәләләренә арналған халыҡ-ара математика конгресында ҡатнашыусы һәм докладсы. Математик мәсьәләләр сисеү буйынса Бөтә Рәсәй математика уҡытыусыларының беренсе «Алтын асҡыс» конкурсы жюриһы рәйесе. == Педагогик ҡаҙаныштары == * Р. Г. Хазанкиндың 200-ҙән ашыу уҡыусыһы [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика, физика, геология һәм башҡа факультеттарын, 60-тан ашыуы — МФТИ һәм МИФИ тамамлай. * Р. Г. Хазанкин уҡыусылары араһында 60-тан ашыу физика-математика һәм техник фәндәр кандидаты һәм 4 физика-математика һәм техник фәндәр докторы бар. * Һуңғы 30 йылда Хазанкиндың уҡыусылары 128 тапҡыр төбәк математика олимпиадаларында еңеүсе һәм призер булалар һәм 62 тапҡыр Бөтә Рәсәй һәм Бөтә союз олимпиадаларында шундай уҡ бүләккә лайыҡ булалар, 19 тапҡыр халыҡ-ара математика турниры миҙалдарын яулайҙар, 9 тапҡыр «Квант» журналы һәм СССР/Рәсәй Фәндәр академияһы үткәргән халыҡ-ара математик "Ҡалалар турниры"ның абсолют еңеүсеһе булалар. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡабүләктәре == * [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы ([[1985 йыл|1985]]) * [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]] ([[1987 йыл|1987]]) * Мәскәү математика йәмғиәте бүләкләй (урта мәктәп секцияһы) ([[1987 йыл|1987]]) * РСФСР Мәғариф министрлығының Почёт китабына индерелгән ([[1988 йыл|1988]]) * СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты ([[1990 йыл|1990]])<ref>[https://web.archive.org/web/20080904223659/http://www.izvestia.ru/retro/article3109658/ Известия. Ру — Из гнезда вундеркиндов]</ref> * Америка математика йәмғиәте премияһы лауреаты ([[1993 йыл|1993]])<ref>[http://www.belor.biz/index.php?option=com_myblog&show=90-.html&Itemid=217 Белорецк конца 90-х. Альбом о Белорецке, выпущенный к 235-летнему юбилею]</ref> * Белорет ҡалаһының почётлы гражданы ([[1997 йыл|1997]]) * II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы ([[2001 йыл|2001]]) * Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты ([[2006 йыл|2006]])<ref name="Известия. Ру">[https://web.archive.org/web/20080904223659/http://www.izvestia.ru/retro/article3109658/ Известия. Ру]</ref>. * Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусылары конкурсы лауреаты ([[2006 йыл|2006]]) * «Лица» халыҡ-ара журналы версияһы буйынса, Рәсәйҙең күренекле эшмәкәре ([[2007 йыл|2007]]) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[2007 йыл|2007]]) * Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы ([[2008 йыл|2008]])<ref>[http://ns0.ug.ru/issues08/?action=topic&toid=8869&i_id=87 «Учительская газета» от 16 марта 2010 года — Волшебный мир урока: Народные учителя Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Физика-математика буйынса белем биреү өлкәһендәге күренекле хеҙмәттәре өсөн» «Династия» Фонды премияһы лауреаты ([[2008 йыл|2008]])<ref>[http://www.dynastyfdn.com/news/1006 Вручение премии «За выдающиеся заслуги в области физико-математического образования» Роману Григорьевичу ХАЗАНКИНУ, Белорецк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531191150/http://www.dynastyfdn.com/news/1006 |date=2013-05-31 }}</ref> * «Буласаҡ ғалимдарҙың остазы» номинацияһында өс тапҡыр «Династия» Фонды премияһы лауреаты ([[2007 йыл|2007]],[[2009 йыл|2009]],[[2013 йыл|2013]])<ref>[http://www.dynastyfdn.com/programs/education/laureates/bestteachers?personid=431861 Список учителей-лауреатов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714223814/http://www.dynastyfdn.com/programs/education/laureates/bestteachers?personid=431861 |date=2014-07-14 }}</ref><ref>[http://www.dynastyfdn.com/news/1006 Названы имена победителей Всероссийского конкурса учителей биологии, математики, физики и химии — 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531191150/http://www.dynastyfdn.com/news/1006 |date=2013-05-31 }}</ref> * Дүрт тапҡыр Сорос гранты менән бүләкләнә<ref>[http://www.dynastyfdn.com/news/350 Фонд некоммерческих программ «Династия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610023242/http://www.dynastyfdn.com/news/350 |date=2010-06-10 }}</ref> == Әҙәбиәт == * ''Зильберберг Н. И., Канунникова Г. А.'' Формы работы Р. Г. Хазанкина — учителя школы № 14 г. Белорецка. Математика в школе № 2 с. 18-22. [[1986 йыл|1986]] * Об опыте работы учителя математики средней школы № 14 г. Белорецка Башкирской АССР, учителя-методиста Романа Григорьевича Хазанкина. Решение коллегии Министерства просвещения РСФСР. Сб. приказов и инструкции Министерства просвещения РСФСР № 7. с. 13-17. [[1987 йыл|1987]] * ''Халомайзер А. Я.'' Об опыте работы учителя Р. Г. Хазанкина. Математика в школе № 4. с. 16-21. [[1987 йыл|1987]] * ''Зильберберг Н. И.'' Приобщение к математическому творчеству. [[Өфө|Уфа]]. [[1988 йыл|1988]] * Зачем школьнику математика? : уроки Хазанкина : статьи и материалы / М-во образования и науки Рос. Федерации, Федер. ин-т развития образования, Благотворит. фонд помощи образованию Р. Г. Хазанкина; [редкол.: М. А. Горелов и др.]. — Москва : ФИРО, 2012. — 381 с. — <nowiki>ISBN 978-5-85630-064-1</nowiki> (в пер.) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|94960}}{{V|2|04|2021}} * [https://www.youtube.com/watch?v=vosm4iCAciI «Белорецк До востребования» — фильм о феномене горнозаводского города Белорецка, Белорецкой компьютерной школе и ее выпускниках, заслуженном учителе РСФСР Хазанкине Р. Г.] * [http://dyn.host1.elementy.ru/programs/education/laureates/bestteachers?personid=431861 Фонд некоммерческих программ 'Династия': Хазанкин Роман Григорьевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.dynastyfdn.com/news/350 Вручение премии «За выдающиеся заслуги в области физико-математического образования» Роману Григорьевичу ХАЗАНКИНУ, Белорецк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610023242/http://www.dynastyfdn.com/news/350 |date=2010-06-10 }} * [https://archive.is/20120903211847/www.izvestia.ru/retro/article3109658/ Известия. Ру: Из гнезда вундеркиндов] * [http://life.ng.ru/education/2000-02-11/4_homomatema.html Независимая Газета # 16 (51) 6 октября 2000 г.: Гомо математикус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609043330/http://life.ng.ru/education/2000-02-11/4_homomatema.html |date=2011-06-09 }} * [http://www.agidel.ru/?param1=18110&tab=13 Республика Башкортостан: Подарок к съезду: БКШ собственной персоной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230347/http://www.agidel.ru/?param1=18110&tab=13 |date=2016-03-04 }} * [http://www.gazeta.ru/social/2010/10/25/3431527.shtml Газета. Ru — Интервью директора Федерального института развития образования Министерства образования] * [http://ns0.ug.ru/issues08/?action=topic&toid=8869&i_id=87 «Учительская газета» от 16 марта 2010 года — Волшебный мир урока: Народные учителя Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ecsocman.edu.ru/text/17016580/ Федеральный образовательный портал — Консультация как форма обобщающего повторения]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]] [[Категория:Рәсәй педагогтары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:3 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] pf61g24kwy5afk9esqieju8co9xz8hh 0 148253 1299352 1291639 2026-06-18T21:07:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299352 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хоркина Светлана Васильевна''' ([[19 ғинуар]] [[1979 йыл]], [[Белгород]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — Рәсәй гимнасы, бруста күнегеүҙәрҙә ике тапҡыр олимпия чемпионы (1996, 2000), 9 тапҡыр донъя чемпионы, шул иҫәптән абсолют беренселектә бруста күнегеүҙәрҙә биш тапҡыр, 13 тапҡыр Европа чемпионы (абсолют беренселектә өс тапҡыр). Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1995). Спорт карьераһы тамамланғандан һуң, 2007 йылдан 2011 йылға тиклем — «[[Берҙәм Рәсәй]]» [[Дәүләт думаһы|партияһынан Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт думаһының]] депутаты. 2012 йылдың октябренән — Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәре менән контроль идаралығында референт, 2016 йылдың февраленән — ЦСКА начальнигының беренсе урынбаҫары (ФАУ МО ЦСКА), полковник (2018 йыл). Рәсәй Федерацияһының ғәмәли 3 класлы дәүләт кәңәшсеһе. 2021 йылда НТВ телеканалында "Маска" шоуында «Ҡара пантера» образында ҡатнаша. == Карьераһы == Светлана Хоркина [[1979 йыл]]дың [[19 ғинуар]]ында [[Белгород]]та тыуған Атаһы Хоркин Василий Васильевич төҙөүсе, әсәһе, Любовь Алексеевна балалар баҡсаһында шәфҡәт туташы булып эшләгән. Уның ата-әсәһе [[Саранск]] ҡалаһында йәшәгән ([[Мордва Республикаһы|Мордва]]), атаһы эш эҙләп, Белгородҡа килгән, унда әсәһен дә күсереп алған, ул балалар баҡсаһында шәфҡәт туташы булып эшкә урынлашҡан<ref>[https://7days.ru/stars/privatelife/svetlana-khorkina-grazhdanskiy-brak-samoobman.htm Светлана Хоркина: «гражданлыҡ никахы лжи — үҙ алдау!» — 7Дней.ру]</ref> Милләте буйынса — [[мордвалар]]<ref>[http://www.kp.ru/daily/22834.5/19084/ Светлана Хоркина — ҡыҙлы ай менән]</ref>. Һеңлеһе — Юлия Васильевна Хоркина, спорт гимнастикаһы буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры, апаһы яуаплы булған Белгород спорт гимнастикаһы мәктәбендә директор булып эшләй<ref name="sportgymrus">[http://sportgymrus.ru/svetlana-vasil-evna-horkina/ Светлана Хоркина тыуған көнө Рәсәй ЗМС Васильевна — «ватан гимнастика легенда спорта» | Рәсәй Федерацияһының спорт гимнастикаһы]</ref><ref name="ok">[http://www.ok-magazine.ru/stars/vernik/15942-svetlana-horkina Светлана Хоркина. 2014 йылдың 16 ғинуарында Интервью | | Журналдар OK!]</ref> 1983 йылда әсәһе 4 йәшлек Светлананың һаулығын нығытыу өсөн уны «Спартак» спорт һарайының спорт гимнастикаһы секцияһына алып килә.<ref name="sportgymrus"/> Тәүге тренеры Елена Андреевна Ткачева була. Һуңынан белгород тренеры Борис Пилкин етәкселеге аҫтында күнекмәләр үтә<ref name="ok"/> 11 йәшендә гимнастика донъяһында «Комсомолка» тип аталған бөтә союз турнирында уңышлы сығыш яһай, шунан һуң СССР йәштәр йыйылма командаһы составына индерелә<ref name="sportgymrus"/> Юниорҙар араһында СССР беренселегендә еңеүсеһе булараҡ 1991 йылда уны СССР-ҙың спорт делегацияһы составына, йыл һайын үткәрелә торған тардицион «чемпиондар шоуында» ҡатнашыу өсөн — ҡалалар буйлап коммерция сәйәхәтенә индерәләр<ref name="sportgymrus"/> 1992 йылдан Хоркина спорт гимнастикаһы буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы булып тора. === 1994—1995 === Хоркина 1994 йылда Брисбенда донъя чемпионатында үҙенең тәүге еңеүен яулай: терәк һикереүҙә көмөш миҙалға һәм брустарҙа тағы көмөш миҙалға лайыҡ була. Шул уҡ йылда Европа чемпионатында уңышлы сығыш яһай. Бында ул төрлө бейеклектәге брустарҙа алтын миҙал һәм күпбәйгелә көмөш миҙал яулай. Хоркина шул уҡ йылда Изге ихтыяр уйындарында һәм командалы донъя чемпионатында ҡатнаша. Күпбәйгелә беренсе еңеүен 1995 йылда Европа кубогында яулай, һикереүҙә, брустарҙа һәм ирекле күнегеүҙәрҙә миҙал ала. Шул уҡ йылда донъя чемпионатының күпбәйгеһендә ул алтынға төп дәғүәселәрҙең береһе була, әммә икенсе урынды яулай. Брустарҙа күнегеүҙәр финалында Хоркина 9,90 баһа менән алтын миҙал яулай. === 1996 === Олимпия уйындарына тиклем Светлана брустарҙа европа һәм донъя чемпионы титулын һаҡлай, Рәсәй командаһы составында Европа чемпионатының көмөш миҙал яулай, шулай уҡ терәк һикереүҙә бронза миҙал ала. Бүрәнән ҡолап төшөүе уға артабан миҙал өсөн көрәшкә ҡамасаулай һәм ул алтынсы урынды биләй. Светлана Атлантала Уйындарҙа фаворит булып һанала. Брустарҙа шәхси ярыштарҙа алтын миҙалға лайыҡ була. === 1997—2000 === Киләһе 4 йыл дауамында Хоркинаның сығыштары тотороҡһоҙ була. 1997 йылда донъя чемпионатында Лозаннала ул брустарҙа сығыштарында юғары баһа алып, үҙенең тәүге абсолют донъя чемпионы титулын ала. Киләһе ике йыл дауамында донъя чемпионатында Хоркина брустарҙа өҫтөнлөктө бирмәй һәм «Брустар королеваһы» тигән ҡушамат ала. 1998 йылда Европа чемпионатының күпбәйгеһендә еңеү яулай. 1999 йылда донъя чемпионатында ул күпбәйгелә фаворит статусында башлай, әммә миҙалһаҙ ҡала. Шуға ҡарамаҫтан, брустарҙа ул еңеүҙәр серияһын дауам итә, дүртенсе тапҡыр рәттән донъя чемпионы титулын яулай. === 2000 === Сиднейҙағы Олимпия уйындарында күпбәйгелә фаворит статусында башлай. Командалар беренселегендә Хоркина ҡатмарлы һикереүҙе башҡара, ул һуңынан Хоркина II тип атала. Шулай уҡ ирекле күнегеүҙәрҙә һәм брустарҙа яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшеп, финалға сыға. Әммә финалда Хоркина брустарҙан йығылып төшә, һәм команда тик көмөш миҙал яулай. Терәк һикереүҙәрҙә инцидент килеп сыға: һикереү өсөн ат норманан биш сантиметрға тәпәш ҡуйылған була, шуға күрә Хоркина ғына түгел, башҡа спортсылар ҙа хас булмаған хата яһай. Һөҙөмтәлә судья Светланаға һәм башҡа ҡатнашыусыларға һикереүҙе ҡабатларға рөхсәт итә, әммә башҡа снарядтарҙағы баһаларҙы төҙәтеүҙән баш тарта. Хоркина һикереүҙән баш тарта, күҙ йәшенә мансылып, майҙансыҡты ташлап китә һәм һөҙөмтә таблицаһында тик 10-сы урынды биләй. Светлана брустарҙа олимпия чемпионы титулын һаҡлап ҡала. === 2001—2003 === 2001 йылда донъя чемпионатында ул абсолют чемпион титулын яулай, шулай уҡ брустарҙа һикереү буйынса алтын ала. 5 донъя чемпионы титулы һәм 2 олимпия чемпионы титулы менән Хоркина бер снарядта иң титуллы гимнаст була. 1995 йылдан 2001 йылға тиклем брустарҙа ул донъя чемпионатының һәм олимпия уйындарының бөтә титулдарын яулай. 2002 йылда Хоркина Европа чемпионатында күпбәйгелә еңеү яулай. Анахаймда донъя чемпионатында быға тиклем бер ҡатын-ҡыҙ ҙа ала алмаған өсөнсө тапҡыр абсолют чемпион була. === 2004 === Хоркина Уйындарҙың тағы фавориты була, был уның һуңғы Олимпиадаһы була. Күпбәйгелә һәм брустарҙа тик финалға сыға. Команда ярыштарында уның сығышы Рәсәйгә бронза миҙал яуларға ярҙам итә Олимпия уйындарында күпбәйгелә көмөш миҙал яулай. {| class="wikitable" style="cellpadding=4; font-size: 90%" | colspan="29" style="text-align:center;" |'''Главные соревнования''' |- style="background:#efefef;" ! ! colspan="5" |Кубок России ! colspan="5" |Чемпионат России ! colspan="6" |Чемпионат Европы ! colspan="6" |Чемпионат мира ! colspan="6" |Олимпийские игры |- !'''Годы''' | style="text-align:center;" |'''Мног.''' | style="text-align:center;" |'''Брус.''' | style="text-align:center;" |'''Бр.''' | style="text-align:center;" |'''Пр.''' | style="text-align:center;" |'''ВоУ.''' | style="text-align:center;" |'''Мног.''' | style="text-align:center;" |'''Брус.''' | style="text-align:center;" |'''Бр''' | style="text-align:center;" |'''Пр.''' | style="text-align:center;" |'''ВоУ.''' | style="text-align:center;" |'''Мног.''' | style="text-align:center;" |'''Брус.''' | style="text-align:center;" |'''Бр''' | style="text-align:center;" |'''Пр.''' | style="text-align:center;" |'''Во.''' | style="text-align:center;" |'''Ком.''' | style="text-align:center;" |'''Мног.''' | style="text-align:center;" |'''Брус.''' | style="text-align:center;" |'''Бр''' | style="text-align:center;" |'''Пр.''' | style="text-align:center;" |'''ВоУ.''' | style="text-align:center;" |'''Ком.''' | style="text-align:center;" |'''Мног.''' | style="text-align:center;" |'''Брус.''' | style="text-align:center;" |'''Бр''' | style="text-align:center;" |'''Пр.''' | style="text-align:center;" |'''ВоУ.''' | style="text-align:center;" |'''Ком.''' |- !'''1993''' | colspan="5" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | colspan="6" style="text-align:center;" |— | colspan="6" style="text-align:center;" |— | colspan="6" style="text-align:center;" |— |- !'''1994''' | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | colspan="4" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |8 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center;" |8 | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | colspan="6" style="text-align:center;" |— |- !'''1995''' | style="text-align:center; background:gold;" |1 | colspan="4" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center;" |— | colspan="6" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |4 | colspan="6" style="text-align:center;" |— |- !'''1996''' | colspan="5" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:silver;" |2 | colspan="4" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |15 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:silver;" |2 |- !'''1997''' | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | colspan="3" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | colspan="3" style="text-align:center;" |— | colspan="6" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center;" |8 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | colspan="6" style="text-align:center;" |— |- !'''1998''' | style="text-align:center; background:gold;" |1 | colspan="4" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | colspan="4" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | colspan="6" style="text-align:center;" |— | colspan="6" style="text-align:center;" |— |- !'''1999''' | style="text-align:center; background:silver;" |2 | colspan="4" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | colspan="6" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |12 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | colspan="6" style="text-align:center;" |— |- !'''2000''' | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | colspan="3" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | colspan="6" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |10 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center; background:silver;" |2 |- !'''2001''' | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | colspan="4" style="text-align:center;" |— | colspan="5" style="text-align:center;" |— | colspan="6" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | colspan="6" style="text-align:center;" |— |- !'''2002''' | colspan="4" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | colspan="5" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |5 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | colspan="6" style="text-align:center;" |— |- !'''2003''' | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | colspan="6" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |6 | colspan="6" style="text-align:center;" |— |- !'''2004''' | style="text-align:center; background:gold;" |1 | colspan="4" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center; background:gold;" |1 | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center; background:#c96;" |3 | colspan="6" style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:silver;" |2 | style="text-align:center;" |8 | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center; background:#c96;" |3 |} === Хоркинан гимнастика элементтары === Светлана Хоркина тренеры Борис Васильевич Пилкин уйлап сығарған түбәндәге гимнастика элементтарын тормошҡа ашыра:<ref name="ok"/> * Моста рондат — 360° боролош менән фляк — артҡа сальто (терәк һикереү). * Моста рондат — 180° боролош менән фляк —540° боролош менән алға сальто (терәк һикереү). * Маркеловтың ырғыуы аналогы * [[:en:Josef Stalder|Штальдер]] 540° боролош менән ҡатнаш йәбешеүҙә аяҡтар айырым. Хоркинанан тыш, был элементты [[АҠШ]] спортсыһы Чоп Эми ғына ҡабатлай ала. * Арҡыры тороу хәленән 360° боролош менән бер аяҡтан фляк (бүрәнә). * Һикереү: 900° боролош менән артҡа бер сальто (бүрәнә). === Спорттан киткәндән һуң, === [[Файл:Svetlana_Khorkina_(2015-10-31)_04.jpg|мини|290x290пкс|{{Center|Открытый мастер-класс для юных спортсменов ЦСКА, 31 октября 2015 года}}]] Брустарҙа ҡатмарлы комбинацияларҙә башҡарғаны өсөн рәсми булмаған «Брустар королеваһы» титулына лайыҡ була. Светлана шулай уҡ ир-аттар журналы өсөн ҡыйыу фотосессияларҙа ҡатнашҡаны өсөн рәсәй спортының рәсми булмаған секс-символы титулын ала<ref name="kp">[https://www.kp.ru/daily/25679/838814/ Светлана Хоркина ире яҡтылыҡҡа сығара.]</ref>. [[1999 йыл]]да Белгород дәүләт университетының физик культура факультетын тамамлай, физик культура уҡытыусыһы<ref>[http://alumni.bsu.edu.ru/alumni/gold-book/book/#p=52 Алтын китабын тамамлай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180822015037/http://alumni.bsu.edu.ru/alumni/gold-book/book/#p=52 |date=2018-08-22 }}</ref>. [[2002 йыл]]дың ғинуарынан Рәсәй дәүләт физик культураһы академияһында «Теоретическое изучение техники спортивно-гимнастических упражнений с применением линейно-разветвленного дидактического программирования» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, педагогия фәндәре кандидаты.<ref>[http://www.dissercat.com/content/teoreticheskoe-izuchenie-tekhniki-sportivno-gimnasticheskikh-uprazhnenii-s-primeneniem-linei Диссертация на тему «спорт техника өйрәнеүҙең теоретик-гимнастик күнегеүҙәр менән ҡулланыу ябайлығы-дидактик тармаҡлы программалау» авторефераттар буйынса планлаштырылған…]</ref> [[2003 йыл]]дың октябрь айында ТНТ телеканалында Николай Басков киткәс, «Дом-1» телетапшырыуын алып бара<ref>{{Cite web|url=https://newizv.ru/news/culture/27-10-2003/2325-zaodno-ty-uznaesh-kak-vyigrat-dom-na-tnt|title=Заодно ты узнаешь, как выиграть «ДОМ» на ТНТ!|author=|date=2003-10-27|publisher=}}</ref>. Программаның финалын ноябрь айында инде Дмитрий Нагиев алып бара. 2003 йылда «Берҙәмлек һәм Ватан», һуңынан «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһына инә<ref>{{Cite web|url=https://7days.ru/stars/privatelife/svetlana-khorkina-grazhdanskiy-brak-samoobman/5.htm|title=Светлана Хоркина: «Гражданский брак — самообман!». «Если мужчина говорит, что не женат, не торопитесь ему верить»|publisher=[[7 дней (журнал)|7 дней]]|date=2011-07-13}}</ref>. [[2004 йыл]]дың көҙөндә спорт карьераһын тамамлай. 2004 йылдан Рәсәй спорт гимнастикаһы Федерацияһының вице-президенты. . «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы. [[2007 йыл]]дың декабрендә [[Дәүләт думаһы]]ның V саҡырылыш депутаты Дәүләт думаһында эшләгән ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай<ref name="sports">{{Cite web|url=https://www.sports.ru/tribuna/blogs/golovin/1954197.html|title=«Я горжусь своей работой в Госдуме». Большое интервью Светланы Хоркиной|publisher=[[Sports.ru]]|date=2018-08-20}}</ref>. [[2010 йыл]]дың 26 июленән — мәҙәниәт буйынса Патриарх советы ағзаһы (Рус православ сиркәүе)<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1230755.html Мәҙәниәт буйынса патриарх советының составында]</ref>. [[2012 йыл]]дың 6 октябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәре менән контроль идаралығында референт<ref>[http://argumenti.ru/politics/2012/10/206147 Рәсәй президентының Контроль идаралығы хоркин референт итеп тәғәйенләнә.]</ref>. Запастағы подполковник дәрәжәһенә эйә. Рәсәй оборона министры Сергей Шойгуның 2016 йылдың февралендәге бойороғо менән Рәсәй Федерацияһы Федераль Автономиялы учреждениеһы «Армияның Үҙәк спорт клубы» начальнигының беренсе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. [[2016 йыл]]дың сентябрендә «Берҙәм Рәсәй» партияһының VII саҡырылыш дәүләт думаһына һайлауҙарҙа ышаныслы кешеһе була. 2018 йылда сираттағы «полковник» хәрби дәрәжәһе бирелә<ref>[https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12165720@egNews Рәсәй федерацияһы оборона министры армия генералы Сергей Шойгу ҡотлау ҡатын-ҡыҙҙы хәрби хеҙмәткәрҙәргә ведомство наградаларын тапшырыу алдынан һәм уның менән яҙ байрамын байрам /] [[Mil.ru]]<span>, 2018 7 март</span></ref>. == Наградалары == [[Файл:Vladimir_Putin_8_June_2001-2.jpg|мини|290x290пкс|{{Center|Награждение орденом Почёта,<br>8 июня 2001 года}}]] '''Ордендары:''' * «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» IV дәрәжә ордены ([[18 февраль]] [[2006 йыл|2006]]) — ''физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн''<ref>[[Указ Президента Российской Федерации|Рәсәй федерацияһы президенты указы]] менән 2006 йылдың 18 февралендә № 126</ref> * Почёт ордены ([[19 апрель]] [[2001 йыл|2001]]) — ''физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм'' ''2000 йылда Сидней Олимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн''<ref>2001 йылдың 19 апрелендә рәсәй федерацияһы президенты указы № 450</ref> * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] ([[6 ғинуар]] [[1997 йыл|1997]]) — ''1996 йылда'' ''XXVI йәйге Олимпия уйындарында юғары ҡаҙаныштары һәм дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары өсөн''<ref>Рәсәй федерацияһы президенты указы менән 1997 йылдың 6 ғинуарында № 1</ref> '''Миҙалдары:'''<ref>[http://cska.ru/news/11750 Светлана Хоркина Подполковник: килеүе менән һәр саҡ антыңа. трепет сочи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180308231436/http://cska.ru/news/11750 |date=2018-03-08 }} / цска сайты</ref> * «Хәрби хеҙмәттә батырлығы өсөн» III дәрәжәләге миҙал (Оборона министрлығы) * «Сүриәлә хәрби операцияла ҡатнашыусыға» миҙалы * «Оборона министрлығына 200 йыл» миҙалы * «Хәрби-һауа көстәренә 100 йыл» миҙалы * Николай Озеров Миҙалы '''Башҡа наградалары:''' * Рәсәй Президентының почёт грамоталары (2017), * «Белгород ҡалаһының почётлы гражданы» (22 июль, 2003) — ''күренекле спорт ҡаҙаныштары өсөн, Белгород ҡалаһында физкультура-спорт хәрәкәте үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн'', * «Рәсәйҙең спорт даны» Почёт билдәһе («Комсомольская правда» гәзите мөхәрририәте һәм Рәсәй Олимпия комитеты коллегияһы, ноябрь [[2002 йыл|2002]])<ref>[http://www.olympic.ru/ru/bulletinOCR.asp?dat=05.12.2002&nomer=23/441/ Почётный знак «Спортивная слава России» — достойным] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030501101406/http://www.olympic.ru/ru/bulletinOCR.asp?dat=05.12.2002&nomer=23%2F441%2F|date=2003-05-01}} // Олимпийский вестник. — № 23. — 5 декабря 2002</ref> * 2005 йылда бизнес һәм эшҡыуарлыҡтың Рәсәй Академияһының «Олимпия» ҡатын-ҡыҙҙар ҡаҙаныштарын йәмәғәт таныуы Милли премияһы лауреаты<ref>13</ref> * «Роза Хутор» ([[Сочи]]) курортының Олимпия даны аллеяһында Светлана Хоркина исемле йондоҙ 2017 йылдың 25 февралендә асыла<ref>[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12112975@egNews Олимпия «йондоҙ» исемле курорт асылған дан аллеяһында светлана хоркина бара «Роза Хутор»<span> </span>: рәсәй федерацияһы оборона министрлығы]</ref>. == Шәхси тормошо == 2000 йылдар башында актриса һәм режиссёр Вера Глаголеваның ире миллиардер Шубский Кирилл (1964 йылғы) менән яҡын мөнәсәбәттә булған. Ул уның менән үҙ-ара мөнәсәбәте тарихын автобиографик «Кульбиттар ҡаҙауҙа» китабында тасуирлай<ref>[https://www.kp.ru/daily/24067/307070/ Светлана Хоркина: «мин Бордовская Менән танышты Юля ухажер»]</ref>. Улы — Хоркин Святослав Кириллович, 2005 йылдың 21 июлендә АҠШ гражданлығы алып, [[Лос-Анджелес]]та тыуған. Шубский мөнәсәбәттәрен асып һалырға тырышмаған, һәм Хоркинаға мөмкин тиклем алыҫ китергә һәм йөклөлөлөг тураһында береһенә лә хәбәр итергә ҡушмаған. Хоркина ят исем аҫтында [[:en:Cedars-Sinai Medical Center|Cedars-Sinai Medical Cente]] клиникаһында баланы таба<ref>[https://7days.ru/stars/privatelife/svetlana-khorkina-grazhdanskiy-brak-samoobman/4.htm Светлана Хоркина: «гражданлыҡ никахы лжи — үҙ алдау!» 4 стр — 7Дней.ру]</ref>. Бала тыуғандан һуң киң мәғлүмәт саралары өсөн атаһы ролен голливуд актёры Леван Учанейшвили үҙ өҫтөнә ала, әммә һуңынан асыҡланыуынса, был бары тик күҙ буяу була<ref name="kp"/> . 2011 йылда Хоркинаның атаһы Светлананың улының атаһы — эшҡыуар Шубский Кирилл тип белдерә<ref name="kp" /><ref>[https://www.kompravda.eu/daily/23648.3/49194/ Вера ГЛАГОЛЕВА: минең өсөн иң яҡшы бүләк — ғәйбәткә сик ҡуйыр!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323101923/https://www.kompravda.eu/daily/23648.3/49194/ |date=2019-03-23 }}</ref>. 2011 йылдың апрелендә Хоркина 55 йәшлек Олег Кочновҡа кейәүгә сыға<ref name="kp"/> Олег Кочнов Федераль таможня хеҙмәтендә һәм наркотиктар әйләнешенә контроль буйынса Федераль хеҙмәттә эшләй, запастағы генерал<ref>[http://www.aif.ru/sport/person/svetlana_horkina_otec_moego_rebenka_vse-taki_nashel_sily_priznat_svoe_ditya Светлана Хоркина: минең бала атаһын барыбер үҙенең көсөн танырға таба дитя, «аргументы и факты», № 42, 18.10.2017.]</ref><ref>[https://www.eg.ru/culture/25367/ Хоркина ФСБ генерал кейәүгә сыға, EG.RU, 02.05.2011.]</ref>. Отсавкаға киткәс, Амур өлкәһендә губернатор ярҙамсыһы вазифаһын биләй, һуңынан — Амур өлкәһендә РФ президенты ҡарамағындағы вәкиллек етәксеһе. Светлана Мәскәүҙең Яңы Мәскәү округында Ватутинкала үҙ йортонда йәшәй (2012 йылдың 1 июленә тиклем — Мәскәү өлкәһенең Ленин районы, Троицк ҡалаһынан алыҫ түгел), гимнастар шөғөлләнгән ЦСКА уҡыу-спорт базаһындағы «Ватутинканың» спорт залы менән йәнәш<ref>[http://www.km.ru/glavnoe/2006/04/17/zvezdy-onlaina/kak-skladyvaetsya-zhizn-korolevy-sportivnoi-gimnastiki Спорт гимнастикаһы королева тормошонда нисек барлыҡҡа килгән? | KM.RU]</ref>. Һеңлеһе — Хоркина Юлия Васильевна. Спорт гимнастикаһы буйынса халыҡ-ара класлы Рәсәй спорты мастеры. 2001, 2002, 2003 йылдарҙа спорт гимнастикаһы буйынса команда беренселегендә Рәсәй чемпионы, бөтә донъя универсиадаһының бронза призеры. 2011 йылдан Белгород өлкәһендә атҡаҙанған Рәсәй тренеры Борис Васильевич Пилкин исемендәге Дәүләт бюджет учреждениеһы 3 -сө спорт мәктәбе директоры<ref name="ses">[http://gymschool3.ru/stucture/administration Дәүләт бюджет учреждениеһы «спорт мәктәбе № 3 Пилкин атҡаҙанған тренеры Борис Васильевич исемендәге Рәсәй белгород өлкәһе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209124146/http://gymschool3.ru/stucture/administration |date=2019-02-09 }}</ref>. == Кинола == Реаль ваҡиғаларға нигеҙләнгән."Чемпиондар: Тиҙерәк. Юғарыраҡ. Көслөрәк" кинотаҫмаһының геройҙарының береһе була. «Гимнастар» сериалында гимнаст сифатында телгә алына (''Or Make It It Break'', III миҙгелдең 4-се эпизоды). == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Хоркина С.|заглавие=«Магия побед»|место=М.|год=2017|издательство=[[ЭКСМО]]|страниц=432|ссылка=https://www.labirint.ru/books/598959/|isbn=978-5-699-98815-0}} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * Официальный сайт * [http://cska.ru/person/1489 Светлана Хоркина на сайте ЦСКА] * [http://echo.msk.ru/guests/1335/ Светлана Хоркина на радио «Эхо Москвы»] * Известия: [https://web.archive.org/web/20100323055726/http://www.izvestia.ru/interview/article3104512/ Интервью Светланы Хоркиной] * {{SportsReference|kh/svetlana-khorkina-1|NAME=Светлана Хоркина}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] [[Категория:Спорт гимнастикаһы буйынса Европа чемпиондары]] [[Категория:Спорт гимнастикаһы буйынса донъя чемпиондары]] [[Категория:Рәсәйҙән Олимпия чемпиондары]] [[Категория:Спорт гимнастикаһы буйынса Олимпия чемпиондары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1979 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 0x2wtltbypsqjiwxfksv1nud1rjpjgq 0 148785 1299444 1280683 2026-06-19T11:52:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299444 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ |название = Якутяндар (Лена крәҫтиәндәре) |самоназвание =[[урыҫтар]], якутяндар, старожилы, [[казактар]] |численность = <small>49 человек,в том числе: 46 чел. — якутяне, 3 чел. — ленские старожилы (перепись 2002 года)<ref name="Перечень">[http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/alfavit/alfavit_nac2002.html Перечень вариантов самоопределения национальностей в переписи 2002 года]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/alfavit/alfavit_nac2002.html|title=Перечень вариантов самоопределения национальностей в переписи 2002 года|website=[[Демоскоп Weekly]]|accessdate=2018-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls|title=Народы России с самоопределениями по переписи 2002 года|author=|website=[[Всероссийская перепись населения (2002)|Всероссийская перепись населения 2002 года]]|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160229073920/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_01.xls |date=2016-02-29 }}</ref></small> |расселение={{Флаг России}}&nbsp;[[Рәсәй]]<br> * {{Флагификация|Якутия}} ** [[Хангаласский улус]] ** [[Олёкминский улус]] |вымер = |архкультура = |язык = [[Урыҫ теле|урыҫ]] |раса = |религия = [[православие]] |родственные = |входит = [[урыҫтар]] |включает = |происхождение= [[урыҫтар]], [[сахалар]]}} '''Якутяндар''' (Лена ''крәҫтиәндәре'', ''Ленала борондан йәшәгәндәр'') — урыҫтарҙың этнографик төркөмө. Себерҙәге тәүге күскенселәр вариҫтары, улар унда [[XVIII быуат]]та барып сыҡҡандар һәм сахалар (яҡуттар) менән ҡатнашҡандар. == Сығыштары == Якутяндарҙың формалаша башлауы [[XVIII быуат]]тың 70-се йылдарына тап килә, нәҡ ошо ваҡытта урыҫ крәҫтиәндәре һәм ямсыларының ҙур булмаған төркөмдәре (Илим һәм [[Иркутск]] күскенселәре, улар, үҙ сиратында, Европа Төньяғынан һәм Төньяҡ Урал алдынан күсеп килгәндәр) [[Лена]] йылғаһы буйлап, уның үрге һәм урта ағымында, төпләнә башлайҙар. Урындағы халыҡ менән ҡушылып, ([[XIX быуат|XIX быуаттың]] башында уҡ «атаһы яғынан урыҫ булыуға ҡарағанда әсәһе яғынан күберәк яҡуттар булған»), [[Урыҫтар|урыҫ]] (Яҡут һәм Олекма округтары) крәҫтиәндәре яйлап үҙ мәҙәниәтен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен юғалталар һәм яҡут мәҙәниәтен үҙләштерәләр, XIX быуаттың аҙағында уларҙың яртыһы хатта урыҫса һөйләшмәй. [[XX быуат]]та урыҫ халҡы күпләп килеүе арҡаһында субэтноста яҡут компоненты бер аҙ кәмей. Ғәҙәттә, урыҫтар яҡуттар менән аралашып, ямсы ауылдарында төпләнәләр. Лена крәҫтиәндәре шулай уҡ Себер төньяҡ-көнсығышы урыҫтарының башҡа төркөмдәренең формалашыуында ла ҡатнашалар. XVIII быуаттан урыҫтарҙың икенсе тулҡыны төркөмдәре билдәле — ''анадырҙар'', ''гижигандар'', ''камчадалдар''. XIX быуатта Якутия урыҫтары араһында ''усть-оленек'', ''усть-ян'', ''верхоян'', ''русскоустьин'' (индигирсылар, русскоустьиндар), ''усть-елон'' һәм ''колыма'' кешеләре айырылып тора. Улар араһынан ''усть-ян'' һәм ''усть-оленектар'' яҡуттар һәм [[эвенктар]] тарафынан ассимилияцияланған, ә ''русскоустьиндар'' һәм ''колымалар'' үҙ телен һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡалған үҙенә башҡа урыҫ төркөмдәрен булдыралар<ref>{{Cite web|url=http://www.booksite.ru/fulltext/rus/sian/6.htm|title=Русские. Монография Института этнологии и антропологии РАН|author=|date=|publisher=www.booksite.ru|accessdate=2018-02-15}}</ref>. == Хәҙерге хәлдәре == Әлеге ваҡытта якутяндар [[Саха Республикаһы|(Яҡутстандың]] [[Яҡутск|Якутск]], Олекма һәм Хангалас улустары районындағы ауыл халҡы) [[XX быуат]]тағы урыҫ күскенселәре тарафынан тулыһынса ассимиляцияланған тиерлек, якутяндарҙың күпселеге саха телен белә, шул уҡ ваҡытта йыш ҡына туған теле булараҡ урыҫ телен һайламайҙар, көндәлек тормошта ҡайһы берҙә ҡатнаш тел һәм төньяҡ урыҫ һөйләштәрҙең үҙенсәлектәрен ҡулланалар. Башҡа урыҫ төркөмдәренән күҙгә күренгән айырмалыҡтары юҡ. Үҙаңдары башлыса урыҫ, бер өлөшө үҙҙәрен Яҡут [[казак]] полкы вариҫтары тип һанай. Якутиялағы урыҫтар Лена крәҫтиәндәренең вариҫтарын ''сахалар'' (''саха'' — яҡуттарҙың үҙенә биргән исеме), һуңғы ваҡытта сахалар тип ҡатнаш никахҡа ингән урыҫтарҙы, украиндарҙы һәм башҡа милләт вәкилдәрен дә исемләйҙәр. Якутяндар этнохоронимы менән хәҙерге ваҡытта, этник сығышын иҫәпкә алмайынса, [[Саха Республикаһы|Яҡутстандың]] бөтә халҡын йәки [[Яҡутск|Якутск]] ҡалаһының халҡын исемләйҙәр<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Русский орфографический словарь|ответственный=Российская академия наук. Институт русского языка им. В. В. Виноградова|издание=2-е изд., испр. и доп.|место=М.|издательство=|год=2004|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>. Бөтә урындағы киң мәғлүмәт сараларында «''Яҡутстан халҡы''» «''якутяндар''» мәғәнәһенә тап килә<ref>{{Cite web|url=http://2009.ykt.ru/|title=Республиканская премия "Якутянин года 2009"|publisher=2009.ykt.ru|accessdate=2018-02-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422015114/http://2009.ykt.ru/ |date=2016-04-22 }}</ref><ref>{{Cite news|title=Якутяне отмечают национальный праздник Ысыах|author=|url=http://www.rian.ru/society/20090627/175593696.html|work=РИА Новости|date=2009-06-27|accessdate=2018-02-15|language=ru}}</ref>. == 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу == Рәсәй дәүләт статистика комитетының 2002 йылдың 2 сентябрендәге 171-се һанлы ҡарары ярашлы Рәсәй телдәре һәм милләттәренең алфавит тәртибендәге исемлегенә (Рәсәй Федерацияһының фәндәр академияһы этнология институты тарафынан төҙөлгән) якутяндар һәм Ленала борондан йәшәгән кешеләре индерелгән<ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/alfavit/alfavit_nacional.html|title=АЛФАВИТНЫЙ ПЕРЕЧЕНЬ НАЦИОНАЛЬНОСТЕЙ И ЭТНИЧЕСКИХ НАИМЕНОВАНИЙ|publisher=www.demoscope.ru|accessdate=2018-02-15}}</ref>. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡыттында ''якутяндар'' тип үҙҙәрен 46 кеше таный, ә Ленала борондан йәшәгән кешеләр тип — 3 кеше<ref name="Перечень"/>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Тундраланған крәҫтиәндәр == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Гурвич И. С. Этническая история Северо-Востока Сибири. М., 1966 * Зензинов В. И. Старинные люди у холодного океана: Русское Устье Якутской области. Верхоянского округа. М., 1914 * Майнов И. М. Помесь русских с якутами // Рус. антропол, журн. 1900. № 4. * Озерова Г. Н., Петрова Т. М. О картографировании групп русского народа на начало XX века // Советская этнография. — 1979. — № 4. * Русские старожилы Сибири: Историко-антропологические очерки, — М.: Наука, 1973 == Һылтанмалар == * [http://www.hrono.ru/etnosy/rusgeogr.html Народы России. Энциклопедия] * [http://www.booksite.ru/fulltext/rus/sian/6.htm Русские. Монография Института этнологии и антропологии РАН] * [http://www.ethnomuseum.ru/glossary/?%FF%EA%F3%F2%FF%ED%E5 Российский этнографический музей. Толковый словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120410113459/http://www.ethnomuseum.ru/glossary/?%FF%EA%F3%F2%FF%ED%E5 |date=2012-04-10 }} * [http://www.etnolog.ru/people.php?id=RUSS Etnolog.ru. Энциклопедия народов мира] * [http://www.sati.archaeology.nsc.ru/museum/prj7/href.php?art=e&e=171 Основные этнотерриториальные группы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720231349/http://www.sati.archaeology.nsc.ru/museum/prj7/href.php?art=e&e=171 |date=2011-07-20 }} * [http://by.ethnology.ru/by_lib/doc/vernv2006.doc Русские: этнографическая характеристика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419070847/http://by.ethnology.ru/by_lib/doc/vernv2006.doc |date=2009-04-19 }} * [http://центркультуры.рф/?p=9624 «Лети, звон бубенцов!» В Якутске состоялся III республиканский фестиваль ямщицкой культуры]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716123625/http://xn--e1akdgpckdhcy4ej.xn--p1ai/?p=9624 |date=2019-07-16 }} Архивировано 12 декабря 2016 года. [[Категория:Урыҫ халҡының субэтностары]] 66c82p4oy12mdxtuwxbfxf52kajd4qj 0 149308 1299414 1186630 2026-06-19T04:45:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299414 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шоллар һыуы''' (әзерб. Şollar suyu) — [[Шишмә (һыу)|шишмә һыуы]], Әзербайжан Республикаһы Хачмаз районының Шоллар ауылында сығарыла. == Тарихы == [[Файл:Baku-Shollar_water_pipe_under_construction.jpg|мини|300x300пкс|Төҙөү Баку — Шоллар һыу үткәргесе төҙөлөшө. XX быуат башы.]] XIX быуат урталарында Баҡыла, таҙа эсәр һыу етешмәгәнлектән, ҡот осҡос хәл барлыҡҡа килә: ҡоҙоҡтарҙағы һыуҙан тоҙ тәме сыға, өҫтәүенә йыш ҡына ул таҙа ла булмай. Ҡалала ваба, дифтерия, скарлатина, ҡорһаҡ тифы, сабыртмалы тиф сирҙәре менән ауырыу осраҡтары йышая. Шуға күрә 1860-сы йылдар аҙағында Баҡы крепосының тирә-яғында эсәр һыу эҙләү эштәре башлана. 1879 йылдың сентябрендә Баҡы ҡала думаһы ултырышында думаның гласныйы Гаджи Зейналабдин Тагиев һыу эҙләүгә һәм төҙөләсәк һыу үткәргестең проектын төҙөүгә 1000 һум аҡса бүлергә тәҡдим итә. Геолог Бецевич етәкселегендә ер аҫты һыуҙары тикшерелә һәм, һыу күп, әммә уның сифаты насар, тигән һығымта яһала. 1880 йылдың май айында Баҡы думаһы Баҡының тирә-яғында ер аҫты һыуҙарын эҙләү буйынса комиссия булдыра. 1884 йылда инженер Отто Ленц Баҡының Маштаги һәм Бузовна ауылдарында һыу таба, әммә ул эсеү өсөн яраҡһыҙ булып сыға. Унда тоҙ миҡдирпы бик күп була, ә таҙартыу бик ҡыйбатҡа төшөсөк.<ref>[http://www.baku.ru/enc-show.php?cmm_id=276&id=56246&c=1897/ Баҡы үткәргес]</ref>. == Һыу үткәргес == [[Файл:Baku-Shollar_water_pipe.jpg|мини|300x300пкс|Худат янында Баҡы-Шоллар һыу үткәргесе]] 1899 йылдың октябрендә инглиз инженеры Уильям Линдлейшишмәләргә һәм йылғаларға бай Куба өйәҙендә эсәр һыу сығанағын эҙләү эштәрен башлай. Талаптарҙы ҡәнәғәтләндерерлек һыу Баҡынан яҡынса 180 километр алыҫлыҡта, ҡалҡыу тигеҙлектә урынлашҡан Шоллар һәм Ферсаль тораҡ пункттарында табыла. 1901 йылдың майында, Баҡы ҡалаһына ҡабатлап килгәнендә, Линдлей Баҡы думаһына үҙ докладын тапшыра, 1901 йылдың 23 июнендә проект раҫлана, уны тормошҡа ашырыу өсөн 35.000 һум бүленә (ул аҡсаның 25. 000 һумын думаның гласныйы Алимарданбек Топчибашев шәхсән индерә. 1902 йылда Дума һыу үткәргес төҙөлөшөнә 182 мең һум аҡса бүлә. 1903 йылдың көҙөндә Линдлейҙың вәкиле һыу үткәргес проектанының һуңғы вариантын тапшыра. Скважиналарҙы быраулау менән француз компанияһы Линдлейҙың шәхси контроле аҫтында шөғөлләнә. 1904 йылдың февралендә һыу үткәргес төҙөү эштәре башлана, әммә революция ваҡиғалары һәм бер нисә холера эпидемияһы төҙөлөш эштәрен алып барыуҙы һуҙа. Ниһайәт, 1909 йылдың 5 майында, Баҡы ҡала думаһында Рәсәйҙә оҙонлоғо буйынса Рәсәйҙә берҙән-бер булған Баҡы-Шоллар һыу үткәргесен (177 километр) төҙөү тураһындағы мәсьәлә хәл ителә: управа янында «Һыу үткәргес төҙөү буйынса бүлек» булдырыла, проект инженеры итеп автор үҙе тәғәйенләнә. 1912 йылдың ғинуарында Баҡы думаһы биргән юллауға бәйле император Николай II билдәле бер күләмдәге ерҙең Баҡы ҡалаһы милкенә күсерелеүе тураһында указ сығара. 1916 йыл аҙағына Баҡы-Шоллар һыу үткәргесен төҙөү, нигеҙҙә, тамамлана. 1917 йылдың 21 ғинуарында Баҡының Красноводский урамында (хәҙер С. Вургун урамы) тәүге шоллар һыуын алып эсергә мөмкин була. Һыу үткәргес тәүлегенә 3 миллион биҙрә һыу бирергә һәләтле була. Шоллар ауылындағы артезиан насостартарынан алып Сумгаит ҡалаһына яҡын урынлашҡан Насосный ҡасабаһына тиклем (яҡынса 190 километр самаһы) һыу үҙенән-үҙе ағып килә<ref name="autogenerated1">[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/4756/ Ауыр юл һыуынмай]</ref>.Вспоминая о грандиозности выполненных работ, [[Линдлей, Вильям Хирлейн|сэр Линдлей]] признавался: {{Цитата башы}}Только в Западной Европе мною были проведены водопроводные и канализационные сооружения в 35 городах, но такой технически грандиозной работы и столь сложной, как постройка данного водопровода, на мою долю не выпадало.{{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Только в Западной Европе мною были проведены водопроводные и канализационные сооружения в 35 городах, но такой технически грандиозной работы и столь сложной, как постройка данного водопровода, на мою долю не выпадало.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote>1991 йылда Әзербайжанда һыу үткәргес төҙөү тарихына һәм уның сифатына арналған «Тере Һыу» тип аталған документаль фильм төшөрөлә . == Составы == Шоллар һыуының тәме лә, сифаты ла яҡшы, шуға уны махсус рәүештә таҙартыу ҙа талап ителмәй — уға бары тик хлор ғына һалына<ref name="autogenerated1"/>. Микробиологияк һәм химик тест һөҙөмтәләре буйынса ''(Kaiser & Dr. Woldmann'' (Гамбург, Германия) шоллар һыуы Әзербайжанда иң яҡшы сифатлы эсәр һыу тип таныла<ref>[http://btime.az/page.html?id_node=415&id_file=2723&lang=/ Сәләмәтлек шишмәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134006/http://btime.az/page.html?id_node=415&id_file=2723&lang=%2F |date=2016-03-04 }}</ref>. == Етештереү == Бер нисә компания һыуҙы туранан-тура шоллар һыу үткәргесенән ала<ref>[http://www.prodvizhenie-pet.ru/news.php?ID=100002924/ Билдәле әзербайжан компания «Shollar Bottling Company» бутыль үҙләштереү. 5 литр розлив]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шоллар һыуын 0,5 литрҙан алып 20 литрға тиклемге һыйымдарға «Shollar Bottling Company», «AquaVita», «Coca-Cola Azerbaijan», «Pepsi-Cola Azerbaijan» һәм башҡа компаниялар ҡоя<ref>[http://www.shollar.com/ruproduct.html/ Продукция]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. «Кока-Кола» компанияһының Әзербайжандағы рәсми вәкиле «Бонаква» һыуындағы әсе тәмдең шоллар һыуының составына бәйле булыуы тураһында белдерә.<ref>[http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=34069307/ Ко «баҫып» баҡы бульвары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Галерея == == Шулай уҡ ҡара == ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B8_(%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0) Боржоми (минеральная вода)] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Розовая вода] ** [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%B2,_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8_%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D0%BD Тагиев, Гаджи Зейналабдин] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == ** [http://www.upakovano.ru/articles/4396 Фальшивка чистой воды] ** [http://ru.trend.az/life/socium/740037.html Шолларская вода не та, что прежде] ** [http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4_-_%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Из книги М.Сулейманова «Дни минувшие»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120116225238/http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4_-_%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0 |date=2012-01-16 }} ** [https://web.archive.org/web/20200603204803/https://dane-mo.livejournal.com/33971.html?thread=45491 Блог путешественника] ** [http://greenpen.az/articles.php?article_id=11 Чистая вода — будущее страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200603202316/http://greenpen.az/articles.php/?article_id=11 |date=2020-06-03 }} ** [http://www.mct.gov.az/?/ru/cities/view/271/ Город Хачмаз] ** [http://www.monitorjournal.com/arxiv/paolo_perviz.htm ОБЫКНОВЕННЫЙ МОНОПОЛИЗМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050107104248/http://www.monitorjournal.com/arxiv/paolo_perviz.htm |date=2005-01-07 }} ** [https://www.youtube.com/watch?v=Nw9QQEcIDUg&feature=player_embedded Shollar — Mirzə Babayev] ** [https://www.youtube.com/watch?v=nVsWOmq9vUs&feature=player_embedded Mirza Babayev — Shollar suyu — Gunel Eynullayeva ve reqs ansambli] * [[Категория:Баҡы]] [[Категория:Минераль һыуҙар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] khaw94bv1haxu012xm0jg75js52vvyw 0 149371 1299334 1240804 2026-06-18T13:34:05Z Makenzis 21282 /* Тарих */ 1299334 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Марибор»''' ({{Lang-sl|Nogometni Klub Maribor}}) — [[Словения]] футбол клубы, шул исемле ҡалала урынлашҡан. [[1960 йыл]]да барлыҡҡа килгән<ref name="Osebna_Izkaznica">{{Cite web}}</ref>.[[Словения|Словенияның]] 3 клубының береһе, бер ваҡытта ла 1991 йылда нигеҙләнгән премьер-лиганан төшөп ҡалмай уйнай («Горица» һәм «Маҡсат» менән бер рәттән)<ref name="snl_trije">{{Cite web}}</ref>. [[Словения|Словен]] футболының, атап әйткәндә өсөн уның тыуған Түбәнге Штирия өлкәһенең символы булып тора. «Марибор» словения клубтарының иң уңышлыһы һанала. Уның активанда ун дүрт чемпионатта еңеү, туғыҙ ҡала Кубогын яулау һәм дүрт Суперкубокты яулау бар. Команда өсөн иң уңышлы осор тип 1990 йылдар аҙағы — 2000 йылдар башы һанала. Шул ваҡытта уның етәксеһе: {{Тәржемәһеҙ 3|Боян Прашникар|Боян Прашникар|sl|Bojan Prašnikar}}, Иво Шушак һәм Кек Матьяж була. Был ваҡытта «Марибор» словен футболының төп көсө була, чемпионатта 7 һәм 3 рәттән кубокта еңеү яуланы. 2008/2009 сезонда Дарко Миланич тәрбиә?е аҫтында «Марибор» клубы илчемпионатында ике тапҡыр чемпион була. «Марибор» [[Югославия]] лигаһының беренсе лигаһында сығыш яһап килә. а федератив республикаһы булған осорҙа — икенсе дивизионда гелән еңеүсе була. Юғары ҡаҙаныштары -Югославия кубогының ярым финалына сығыу(1967/1968 миҙгелдә).. «Мариборҙың» иң принципиаль дәғүәсеһе — [[Любляна|баш ҡала]] клубы Олимпия.. «Мариборҙың» йорт стадионы-«Людски врт», ул 12 994 тамашасыны һыйҙыра<ref name="lv1">{{Cite web}}</ref> Стадион 1952 йылда төҙөлгән һәм асылған. 1990-сы һәм 2000-се йылдарҙағы реконструкциянан һуң илдең иң яҡшы стадионы булып һанала,<ref name="academy1">{{Cite news|title=Chelsea’s Slovenian Discovery|author=Danny the Journo|url=http://theshedender.com/2010/12/view-from-the-shed/chelsea%e2%80%99s-slovenian-discovery|publisher=theshedender.com|date=23 December 2010|accessdate=4 April 2011}}</ref> йәш футболсыларҙы үҫтереү өсөн яуаплы һәм был эштә ҙур уңыш ҡаҙана.<ref name="academy2">{{Cite news|title=Blues to have first refusal on Slovenian starlet|author=Anthony Williams|url=http://theshedender.com/2011/03/view-from-the-shed/blues-to-have-first-refusal-on-slovenian-starlet|publisher=theshedender.com|date=23 March 2011|accessdate=4 April 2011}}</ref> «Марибор»: ''Vijoličasti (Миләүшә)'', ''Vijolice (Фиалкалар)'' ҡушаматы, уның ике формаһы ла миләүшә сәскәһен символлаштыра. Клуб девизы: ''Бер клуб — бер намыҫ! '' (''{{Lang-sl|En klub, ena čast}}''). == Тарих == === Нигеҙләү === [[Файл:Nogometna_tekma_Maribor-Rudar_1961.jpg|слева|мини|«Марибор» уйынсылары[[:en:NK Rudar Trbovlje|Трбовлье Рудар]] командаһына ҡаршы уйнай 1961 йыл.]] «Марибор» футбол клубына [[1960 йыл]]дың 12 декабрендә нигеҙ һалына<ref name="Osebna_Izkaznica">{{Cite web}}</ref> . Клуб етәкселеге кәңәшмәһендә клубтың президенты итеп Спечко Корен, баш тренеры итеп — Андрия Пфландер, ә команданың капитаны итеп Ото Блазник һайлана. Үҙенең беренсе матчында «Марибор» 1961 йылдың 5 февралендә үткәрелгән ҡаршы {{Тәржемәһеҙ 3|Ковинар (футбольный клуб)|Ковинара|en|NK Kovinar Maribor}} 2:1 иҫәбе менән еңеү яулай. Стефан Толич ике гол индерә.<ref name="1961-1970">{{Cite web}}</ref> .<ref name="1961-1970" />.<ref name="1961-1970" /> [[1961 йыл]]да яңы Людски dhn стадионы т272лё 8ём асыла, ул клубтың төп өй стадионы була. === Югославияның юғары лигаһы === Марибор клубы Югославияның иң яҡшы футбол клубы булып булып һанала. «Марибор» Югославия лигаһының беренсе лигаһында сығыш яһап килә. а федератив республикаһы булған осорҙа — икенсе дивизионда гелән еңеүсе була. Юғары ҡаҙаныштары -Югославия кубогының ярым финалына сығыу(1967/1968 миҙгелдә).<ref name="1961-1970" /> === Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң === Югославияның тарҡалыуынан һуң, «Марибор» Словенияның юғары лигаһында уйнай<ref name="1991-2000">{{Cite web}}</ref> Баштағы ике миҙгелә «Мариборҙың» дәғүәсеһе «Олимпия» чемпионаттарҙа өҫтөнлөк итә.<ref name="1991-2000" /> Шуға ҡарамаҫтан, «Марибор» Словения Кубогында еңә ([[1992 йыл]])<ref name="1991-2000" /> {| style="float: right; width: 160px; border: #99B3FF solid 1px" |<div style="position: relative;"> [[Файл:Soccer Field Transparant.svg|303x303пкс]] {{Image label|x=0.27|y=0.05|scale=350|text={{flagicon|Slovenia}} <br></font>}} {{Image label|x=0.22|y=0.08|scale=350|text=Симеунович, Марко|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Симеунович'''<br></span>}} {{Image label|x=0.07|y=0.28|scale=350|text={{flagicon|Slovenia}} <br></font>}} {{Image label|x=0.07|y=0.32|scale=350|text=Жидан, Грегор|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Жидан'''<br></span>}} {{Image label|x=0.12|y=0.15|scale=350|text={{flagicon|Albania}} <br></font>}} {{Image label|x=0.13|y=0.19|scale=350|text=Чипи, Гери|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Чипи'''<br></span>}} {{Image label|x=0.27|y=0.15|scale=350|text={{flagicon|Slovenia}} <br></font>}} {{Image label|x=0.27|y=0.19|scale=350|text=Галич, Маринко|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Галич'''<br></span>}} {{Image label|x=0.42|y=0.15|scale=350|text={{flagicon|Slovenia}} <br></font>}} {{Image label|x=0.40|y=0.19|scale=350|text=Шаркези, Маринко|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Шаркези'''<br></span>}} {{Image label|x=0.46|y=0.28|scale=350|text={{flagicon|Slovenia}} <br></font>}} {{Image label|x=0.46|y=0.32|scale=350|text=Карич, Амир|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Карич'''<br></span>}} {{Image label|x=0.27|y=0.47|scale=350|text={{flagicon|Croatia}} <br></font>}} {{Image label|x=0.26|y=0.51|scale=350|text=Баладжич, Стипе|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Баладжич'''<br></span>}} {{Image label|x=0.17|y=0.37|scale=350|text={{flagicon|Slovenia}} <br></font>}} {{Image label|x=0.13|y=0.41|scale=350|text=Дюранович, Деян|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Дюранович'''<br></span>}} {{Image label|x=0.36|y=0.37|scale=350|text={{flagicon|Slovenia}} <br></font>}} {{Image label|x=0.35|y=0.41|scale=350|text=Сешлар, Симон|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Сешлар'''<br></span>}} {{Image label|x=0.18|y=0.58|scale=350|text={{flagicon|Albania}} <br></font>}} {{Image label|x=0.17|y=0.62|scale=350|text=Бозго, Клитон|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Бозго'''<br></span>}} {{Image label|x=0.35|y=0.58|scale=350|text={{flagicon|Slovenia}} <br></font>}} {{Image label|x=0.32|y=0.62|scale=350|text=Шимунджа, Анте|<span style="font-size:0.8em; color:Navy;">'''Шимунджа'''<br></span>}} </div> |- | |} === Ағымдағы статусы === [[Файл:NK_Maribor2011.jpg|справа|мини|«Марибор» уйынсылары 2011 йылда туғыҙынсы тапғыр чемпион титулын байрам итә. 2011 йыл 29 май.]] == Ҡаҙаныштары == * '''Словения Чемпионы (15)''': 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/00, 2000/01, 2001/02, 2002/03, 2008/09, 2010/11, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2016/17, 2018/19 * Словения вице-чемпионы (6): 1991/92, 1992/93, 1994/95, 2009/10, 2015/16, 2017/18 * Словения чемпионатының бронза призеры (3): 1993/94, 2003/04, 2006/07 * Словения кубогы эйәһе '''(9)''' * Словения кубогы финалсыһы (4): 2006/07, 2007/08, 2010/11, 2013/14 * '''Сдовения Суперкубогы (4)''': 2009, 2012, 2013, 2014 * '''Интертото Кубогы (1)''': 2006 == Билдәле уйынсылар == * {{Флаг Словении|20px}} Муамер Вугдалич * {{Флаг Словении|20px}} Дабанович Младен * {{Флаг Словении|20px}} Әмир Карич * {{Флаг Словении|20px}} Матьяж Кек * {{Флаг Словении|20px}} Зоран Павлович * {{Флаг Словении|20px}} Суад Филекович * {{Флаг Словении|20px}} Алеш Чех * {{Флаг Словении|20px}} Настя Чех == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://www.nkmaribor.com/ Клубтың рәсми сайты]{{ref-sl}} [[Категория:Словенияның футбол клубтары]] [[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]] r7sy8jgqs01jaai7wc9p2o66y2jawtz 0 149785 1299366 1277762 2026-06-19T00:54:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299366 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название =Черногория короллеге |самоназвание =Краљевина Црна Гора<br /> Kraljevina Crna Gora |статус = |флаг =Flag of Montenegro (1905–1918).svg |герб =Coat of arms of the Kingdom of Montenegro.svg |гимн = «[[:sr:Убавој нам Црној Гори|Убавој нам Црној Гори]]» |описание_флага=Флаг |описание_герба=Герб |карта =Kingdom of Montenegro (1914).svg |описание = Черногория короллеге [[1914 йыл]]да |p1 =Черногория кенәзлеге |flag_p1 =Flag of the Principality of Montenegro.svg |образовано =1910 |ликвидировано =1916 (1918) |s1 =Сербия корллеге |flag_s1 =Flag of Serbia (1882–1918).svg |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = |столица =[[Цетине]] |язык = [[серб теле|серб]] |форма_правления =[[конституцион монархия]] (1910—1914)<br />[[абсолют монархия]] (1914—1918)<br />оккупацияланған дәүләт (1916—1918) |династия =Петровичтар-Негоштар |титул_правителей = Черногория короле |правитель1 = [[Никола I]] |год_правителя1 = [[1910]] — [[1921]] |религия = [[Православие]] |площадь =9 475 км² ([[1910]])<br /> 14 442 км² ([[1912]]) |население =500 000 кеше ([[1914]]) |Этап1 =[[Файл:Flag of the Principality of Montenegro.svg|border|17px]] [[Черногория кенәзлеге]]н короллек тип иғлан итеү |Дата1 =[[28 август]] |Год1 =[[1910]] |Этап2 ={{Флаг|Австро-Венгрия}} [[Австро-Венгрия]] тарафынан оккупациялау |Дата2 =[[15 ғинуар]] |Год2 =[[1916]] |Этап3 =[[Файл:Flag of Serbia (1882–1918).svg|border|17px]] Черногория рәсми рәүештә [[Сербия короллеге]] составына ингән |Дата3 =[[26 ноябрь]] |Год3 =[[1918]] |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |до = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |после = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = }} <!-- {{История Черногории}} --> {{Значения|Черногория (мәғәнәләр)}} '''Черногория короллеге''' ({{lang-sr|Краљевина Црна Гора, Kraljevina Crna Gora}}) — [[Балҡан ярымутрауы]]нда 1910 йылдан 1918 (де-факто 1916) йылға тиклем булған дәүләт. Корллектең баш ҡалаһы — [[Цетинье|Цетине]]. Дәүләт валютаһы — черногор перперы. == Тарихы == [[Файл:Proclamation of the Kingdom of Montenegro.jpg|thumb|left|250px|Черногория короллегенең иғлан ителеүе, [[Цетинье]], 1910 йылдың 28 авгусы]] 1910 йылдың 28 авгусында Цетинье ҡалаһында [[Черногория кенәзлеге|Черногория кенәзе]] Никола I Петрович [[король]] титулын алған һәм Черногория короллек тип иғлан ителгән. 1912—1913 йылдарҙағы [[Беренсе Балҡан һуғышы|Беренсе]] һәм [[Икенсе Балҡан һуғышы|Икенсе Балҡан һуғыштары]] королдең әүҙем эшмәкәрлеге менән билдәләнгән, әммә шулай ҙа артабан короллектең ҡолауының сәбәптәренең береһе лә булып хеҙмәт иткән. Мәҫәлән, Черногория бер нисә территорияларҙы үҙенә ҡушҡан, айырым әйткәндә [[Сербия короллеге|Сербия]] ғәскәрҙәре менән бергә 1913 йылдың 30 майында биләнгән Яңы Баҙар (Новопазар) санджагы иҫәбенә киңәйгән. Черногория составына ҙур территорияның инеүе һәм урындағы халыҡтың яңы хужаларҙы хупламауы көрсөккә ҡәтғи аҙым булып хеҙмәт иткән Шулай уҡ Бөйөк державалар [[Шкодер]] ҡалаһын яңыраҡ бойондороҡһоҙлоҡ алған [[Албания]]ға биреүҙе талап иткән, шул уҡ ваҡытта был ҡаланы [[Ғосман империяһы]]нан яулап алыу өсөн Черногорияның юғалтыуҙары яҡынса 10000 кеше тәшкил иткән. [[Беренсе донъя һуғышы]] башынан Черногория короллеге [[Антанта]]ның союздашы булған. 1916 йылдың 15 ғинуарынан 1918 йылдың октябренә ҡәҙәр короллек Австро-Венгрия тарафынан оккупацияланған. 1917 йылдың 20 июлендә Корфу декларацияһына ярашлы, Черногорияның Сербия короллеге менән ҡушылыуы иғлан ителгән. 1918 йылдың 26 ноябрендә Черногория рәсми рәүештә Сербия короллеге составына кергән. Бының менән риза булмағандар, айырым атағанда ҡолатылған король Никола яҡлылары, бер нисә йыл дауамында партизан ҡаршылығын дауам иткән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Файл:FlagRoyalMNE.gif|thumb|Черногория Король судының флагы|left]] * [[Черногория кенәзлеге]] == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120927020027/http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/193818BK.GIF Карта Черногории (1918)] * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/106.gif Карта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205191445/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/106.gif |date=2012-02-05 }} * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/330.gif Карта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205191821/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/330.gif |date=2012-02-05 }} {{DEFAULTSORT:Черногория}} [[Категория:Элекке короллектәр]] [[Категория:Черногория тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Балҡандар тарихи дәүләттәре]] kokqy6t670njdu7kccormcsq83rnjai 0 149786 1299365 1277761 2026-06-19T00:53:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299365 wikitext text/x-wiki {{Историческое государство |название =Черногория кенәзлеге |самоназвание =Књажевина Црна Гора<br> Knjaževina Crna Gora |статус = өлөшләтә танылған <small>([[1878 йыл]]ға тиклем)</small><br>бойондороҡһоҙлоҡ кенәзлек |флаг = Flag of Montenegro (1860–1905).svg |герб =Coat of arms of the Principality of Montenegro.svg |описание_флага= |описание_герба= |карта =Principality_of_Montenegro_(1890).svg |описание ={{Легенда|#008000|Черногория кенәзлеге [[1890 йыл]]да}} |p1 = Черногория һәм Брда |flag_p1 = Flag_of_the_Prince-Bishopric_of_Montenegro2.svg |образовано =1852 |ликвидировано =1910 |s1 = Черногория короллеге |flag_s1 =Flag of Montenegro (1905–1918).svg |дополнительный_параметр1 = Валюта |содержимое_параметра1 = черногор перперы |столица =[[Цетине]] |язык =[[Черногор теле|черногор]] |форма_правления = [[абсолют монархия]]<ref name="Прим."> [[1905 йыл]]ан [[де-юре]] [[конституцион монархия]]</ref> |династия =[[Петровичи-Негоши]] |титул_правителей = Черногория кенәзе һәм господаре |правитель1 = [[Данило I]] |год_правителя1 = [[1852]] — [[1860]] |правитель2 = [[Никола I]] |год_правителя2 = 1860 — [[1910]] |религия = юҡ |площадь =5,475 км² ([[1852]])<br>9,475 км² ([[1878]]) |население =317,856 ([[1909]]) |Этап1 =[[Файл:Ottoman Flag.svg|border|30px]] Черногория [[Ғосман империяһы]] составынан сыға |Дата1 =[[13 март]] |Год1 =1852 |Этап2 = [[Черногория короллеге|Черногорияны короллек]] тип иғлан ителеүе |Дата2 =[[28 август]] |Год2 =1910 |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |до = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |после = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = }} <!-- {{История Черногории}} --> {{Значения|Черногория (мәғәнәләр)}} '''Черногория кенәзлеге''' ([[черногор теле|черн.]] ''Књажевина Црна Гора'', ''Knjaževina Crna Gora'') — 1852 йылдың 13 мартынан 1910 йылдың 28 авгусына ҡәҙәр [[Балҡан ярымутрауы]]нда булған дәүләт. 1910 йылда кенәз Никола I Петрович король титулын алған һәм [[Черногория короллеге|Черногорияны короллек]] тип иғлан иткән. Кенәзлектең баш ҡалаһы — [[Цетинье]]. Дәүләт валютаһы — черногор перперы (1909 йылда әйләнешкә индерелгән). Кенәзлектең территорияһы хәҙерге [[Черногория]]ның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. == Тарихы == === Данило I-нең хакимлығы === [[Файл:Knjaz Danilo.jpg|110px|мини|Кенәз Данило I Петрович: Черногорияның тәүге донъяуи хакимы]] Кенәзлек 1852 йылдың 13 мартында барлыҡҡа килгән, был көндө кенәз Данило I Петрович (шулай уҡ Владыка Данило II исеме аҫтында билдәле) үҙенән владыка (епископ) санын сисергә һәм өйләнергә ҡарар иткән. Шулай итеп Черногория теократик дәүләттән донъяуиға әйләнгән. [[Ғосман империяһы]] Черногрияла яңы форма идаралығының иғлан ителеүен насар ҡабул иткән. Шунлыҡтан Данила власҡа килеү менән, кенәзлек [[Герцеговина (өлкә)|Герцеговина]] халҡына уларҙың [[төрөктәр]]гә ҡаршы азатлыҡ көрәшендә булышлыҡ күрһәтә башлаған. 1858 йылдың 1 майында черногорҙар һәм төрөктәр араһында Грахово алышы булған{{sfn|История Югославии|1963|с =511}}. Кенәз Данилоның ағаһы 7500 кешенән торған армияның башында тороп төрөктәргә (уларҙың армияһы төрлө баһаламалар буйынса 7 меңдән 13 меңгә тиклем кеше тәшкил иткән) ҡаршы мөһим алышта еңгән. Алышта еңеү черногорҙарға трофей булараҡ ҙур арсенал алып килгән, был ҡоралдар бойондороҡһоҙлоҡ өсөн 1862 һәм 1875—1878 йылдарҙағы мөһим алыштарҙа кәрәк булған. Был еңеү шулай уҡ мөһим дипломатик әһәмиәткә эйә булған. Черногор ҡоралының даны тиҙҙән күп кенә көньяҡ славян халыҡтарының, айырым әйткәндә Австро-Венгрия составында булған [[Воеводина]] [[сербтар]]ының) йырҙарында һәм әҙәбиәтендә мәңгеләштерелегән. Грахово янындағы еңеү бөйөк державаларға Черногория (фактк рәүештә күп йылдар дауамында бойондороҡһоҙ булған) һәм Ғосман империяһы араһындағы сикте рәсми рәүештә бүлергә мәжбүр иткән. Черногория үҙенең территорияһын күпкә киңәйтергә ирешкән. 1852 йылдың декабрендә ғосман армияһы Черногория территорияһының эсенә үтеп ингән. [[Австрия империяһы|Австрия]] һәм [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] империяларының дипломатик ҡыҫылышы һуғыштың тамамланыуына килтергән{{sfn|История Югославии|1963|с =510}}. Был һуғыштан һуң [[Франция]] һәм Рәсәй ҡатнашлығында 1859 йылдың апрелендә Черногория һәм Ғосман империяһы араһында сик урынлаштырылған. Черногория составына [[Албания]]ның һәм Герцеговинаның ҡайһы бер ерҙәре, шул иҫәптән Никшич жупы ингән{{sfn|История Югославии|1963|с =511}}. Данило 1860 йылдың 13 авгусында үлтерелгән. === Никола I-нең хакимлығы === Кенәз Данилоны үлтерелгәндән һуң, уның ағаһының улы Никола I Черногорияның киләһе хакимы булып киткән. 1861 йылда илдә көслө аслыҡ булған. Диңгеҙгә сығыу юлы булмағанлыҡтан һәм иҡтисади яҡтан артта ҡалыуы арҡаһында Австрия империяһы баҙарына иҡтисади буйһоноу көсәйгән{{sfn|История Югославии|1963|с =510}}. 1862 йылда Черногорияның кенәзе Герцеговина халҡының ихтилалын хуплаған, уның арҡаһында төрөктәр Черногория килеп ингән{{sfn|История Югославии|1963|с =511}}. Тулы еңелеүҙән Черногорияны Франция менән Рәсәйҙең дипломатик ҡыҫылышы ҡотҡарған{{sfn|История Югославии|1963|с =512}}. Тыныслыҡ килешеүе һөҙөмтәләре буйынса нығытмалар бөтөрөлгән, ә ғосман ғәскәрҙәре Черногория территорияһында урынлашҡан (1866 йылдың аҙағына ҡарай Рәсәй империяһының баҫымы арҡаһында сығарылған)<ref>''Мцхвариашвили А. Д.'' Положение Черногории в 60-х годах XIX века (по материалам записок графа Н. П. Игнатьева) // Вестник Удмуртского университета. Серия История и филология. — 2013. — № 1. — С. 126</ref>. Кенәз Никола I Петрович буйынса уның династияһы серб ерҙәрен берләштереү миссияһын башҡарырға тейеш булған. 1866 йылдың 23 сентябрендәге серб-черногор килешеүенә ярашлы [[Сербия]] менән Черногория ҡушылыуһын өсөн кенәз Никола сербтарҙың Обреновичтар династияһы файҙаһына властан китергә ризалашҡан. Әммә 1868 йылда Сербия кенәзе Михаил Обренович үлтерелгәндән һуң, ике кенәзлек араһындағы союз тарҡалған, һәм Никола йәнә серб ерҙәрен берләштереү эшендә алдынғы ролгә дәғүә итә башлаған. 1871 йылда сербтарҙы азат итеү һәм берләштереү өсөн Цетинелә «Дружина» ойошмаһы төҙөлгән, уның ағзалары көньяҡ славян ерҙәрендә, шул иҫәптән Герцеговина һәм [[Босния (өлкә)|Боснияла]] ихтилалды әҙерләй башлай{{sfn|История Югославии|1963|с =512}}. [[Файл:Montenegro territory expanded (1830-1944).png|мини|слева|Черногория территорияһының үҙгәреше (1830—1944)]] 1875—1878 йылдарҙағы Герцеговина-босний ихтилалы барышында Черногория ихтилалсыларға булышлыҡ күрһәткән. 1876 йылдың июнендә Черногория Сербия менән бергә Ғосман империяһына ҡаршы һуғыш иғлан иткән. 16 июлдә Герцеговинала Вучег Дол янындағы алышта черногор-герцеговина көстәре төрөк ғәскәрҙәрен еңгән. 2 августта албан фронтында черногорҙарҙың 5 меңлек көстәре Фундин янындағы алышта 40-меңлек төрөк ғәскәрҙәрен еңгән{{sfn|История Югославии|1963|с =513}}. 1878 йылғы Сан-Стефано солохо Черногорияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән. 1878 йылғы Берлин конгрессының ҡарары буйынса Черногория территорияһының майҙаны 4405 км² алып 7 мең км² тиклем артҡан. Черногория 70 км оҙонлоҡтағы [[Адриатик диңгеҙ]] яр буйын менән [[Подгорица]], Колашин, Никшич, Жабляк, Улцинь һәм Бар ҡалаларын алған{{sfn|История Югославии|1963|с =514}}. Черногорҙар Колашин һәм Никшич ҡалаларында төпләнгән, уларҙан төрөк халҡы сығарылған{{sfn|История Югославии|1963|с =518}}. 1870-се йылдар аҙағында эшселәрҙең тәүге сығыштары башланған. 1879 йылда Сенат яңы ойошторлған Дәүләт Советы һәм Юғары суд менән алмаштырылған. Ил территорияһы капитанияларға бүленгән ун нахиянан торған{{sfn|История Югославии|1963|с =520}}. 1880 йылда йәшерен оппозицион сәйәси йәмғиәте ойошторолған, ул хөкүмәтте алмаштырырға һәм конституцияны ҡабул итергә ынтылған. Властар яғынан оппозиционерҙарҙы эҙәрлекләү башланған, уларҙың күбеһе эмиграцияға китергә мәжбүр булған{{sfn|История Югославии|1963|с =521}}. [[Файл:Nicholas I of Montenegro, 1909.jpg|110px|мини|Кенәз Никола I (1909)]] Рәсәй империяһы йоғонтоһо аҫтында бер нисә реформалар уҙғарылған, улар заманса дәүләт булдырған. 1901 йылда дәүләт бюджеты тураһында закон сығарылған<ref name="автоссылка1">Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 56, 58.</ref>. 1902 йылда Никола I Петрович дәүләт реформалары башланыуы тураһында тантаналы рәүештә иғлан иткән<ref name=autogenerated2>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 58. </ref>. Бынан һуң Черногорияның яңы административ-территориаль бүленеше индерелгән, улар ҡәбилә бүленешен алмаштырған: ил өлкәләргә һәм округтарға бүленгән<ref name=autogenerated2 />. 1905 йылда Конституция ҡабул ителгән, ул 1869 йылғы Сербия Конституцияһынан күсерелгән булған. Барлыҡ власть элеккесә кенәздең ҡулында ҡалған, ул хөкүмәтте тәғәйенләгән. Скупщина кәңәшләшеү власть органы булған{{sfn|История Югославии|1963|с =522}}. Баш ҡалаһы Цетине XX быуат башында ҡалаға әйләнгән. Сәнәғтә предприятиелары күпселектә бәләкәй булған. 1906 йылда [[Подгорица]]ла итальян компанияһы тарафынан тәмәке фабрикаһы төҙөлгән{{sfn|История Югославии|1963|с =518}}. 1906 йылда черногор тәңкәһен — перперҙы сығарыу башлана, ул австро-венгр кронаһына тиңләштерелгән. 1901—1912 йылдарҙа биш банк барлыҡҡа килгән. Иң ҙур финанс операцияларҙы Черногория банкы һәм Черногория кенәзлегенең Халыҡ банкы башҡарған. 1909 йылда Бар—Вирпазар тар колеялы тимер юлы асылған{{sfn|История Югославии|1963|с =519}}. Черногория күрше [[Италия]] һәм Австро-Венгрия капиталынан бойондороҡло булып киткән. [[Рәсәй империяһы]] хөкүмәте тарафынан йыл һайын түләнелгән субсидия Черногория бюджетына ҙур килем килтергән{{sfn|История Югославии|1963|с =520}}. 1907 йылдың октябрендә Скупщинаға һайлауҙарҙан һуң Сербия Черногория менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙгән. Босния көрсөгө ваҡытында ике дәүләт араһында мөнәсәбәттәр тергеҙелгән{{sfn|История Югославии|1963|с =525}}. XX быуат башында Черногория бәләкәй генә аграр дәүләт булған, бында 1909 йылға ҡарай яҡынса 222 мең кеше йәшәгән, шуларҙың тик 15,57 % — [[ҡала]]ларҙа<ref name=autogenerated1>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 55.</ref>. Ауыл хужалығы ябай булған, йыш ҡына игендең уңмауы һәм аслыҡ күҙәтелгән. Мәҫәлән, XX быуат башында 1900, 1903, 1904, 1911 һәм 1913 йылдарҙа игендең уңмауы күҙәтелгән<ref name=autogenerated1 />. 1909 йылда кенәз Николайҙы властан ситләтергә маҡсат итеп ҡуйылған заговор асылған{{sfn|История Югославии|1963|с =525}}. 1909 йылда рус инженеры Болотов етәкселегендә Скадар күле тирәһендәге һаҙлыҡтарҙы киптереү уҙғарылған<ref name="автоссылка1" />. Тиҙҙән йәнә бер заговор асылған, унда ҡатнашыусылар кенәз Николаны ҡолатып тәхеткә уның улы Даниланы ултыртырға һәм сәйәси золомдарҙы иреккә сығарырға ниәтләгән<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 63.</ref>. 1910 йылдың 28 авгусында кенәз Никола I Петрович король титулын алған һәм [[Черногория короллеге|Черногорияны короллек]] тип иғлан иткән{{sfn|История Югославии|1963|с =526}}. Һуғыш йылдары алдында Никола [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Австро-Венгрия]] араһында ярамһаҡланып, уларҙан субсидия алырға тырышҡан{{sfn|История Югославии|1963|с =660}}. Никола I Петрович 1910 йылда Рәсәйгә барғандан һуң, Рәсәй империяһы хөкүмәте Черногория өсөн йыллыҡ субсидияһын ике тапҡырға арттырған{{sfn|История Югославии|1963|с =526}}. == Демографияһы == === 1882 === 1882 йылда Черногория кенәзлегендә 160 000 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 230 000) кеше йәшәгән. === 1900 === 1900 йылда сит ил сығанаҡтарына ярашлы, кенәзлек халҡы 311 564 кеше тәшкил иткән. * Шуларҙың дини инаныуҙары буйынса: ** 293 527 [[православие]]лылар (94,21%), ** 12 493 [[Ислам|мосолмандар]] (4,01%), ** 5544 [[Католицизм|католиктар]] (1,78%). * Уҡый-яҙа белеүе: ** 77 % уҡый-яҙа белмәй, ** 23 % уҡый-яҙа белә. Черногория халҡының күпселек өлөшөн [[сербтар]] тәшкил иткән. Иң ҙур милли общиналар араһынан 5000 [[албандар]]ҙы һәм 800 [[сиғандар]]ҙы айырым атап үтергә була. === 1907 === 1907 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы кенәзлектә 282 000 кеше йәшәгән. Шуларҙың күбеһе серб милләтенән булған. === 1909 === 1909 йылда кенәзлек властары рәсми йән иҫәбен уҙғарған. Уның буйынса милләт туған тел буйынса билдәләнгән. Бөтә халыҡ һаны 317 856 кеше тәшкил иткән. * Шуларҙың тел буйынса: ** сербтар — яҡынса 95%, ** башҡалар, күбеһенсә — албандар. * Дин буйынса: ** православиелылар — 94,38% ** башҡалары — мосолмандар. Халыҡтың дөйөм һаны сәйәси сәбәптәр буйынса арттырылған. Черногория ысынында 220 000 кеше йәшәгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120927020011/http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/185915BK.GIF Княжество Черногория в 1859] * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/106.gif Карта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205191445/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/106.gif |date=2012-02-05 }} * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/107.gif Карта] * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/330.gif Карта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205191821/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/330.gif |date=2012-02-05 }} [[Категория:Черногория тарихында дәүләттәр]] [[Категория:Балҡандар тарихи дәүләттәре]] [[Категория:Косово тарихы]] jlvznhdjr8mjwts7nsh1pgueb8i04md 0 149823 1299419 1240511 2026-06-19T05:29:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299419 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шымке́нт''' ( 1992 йылдың 8 сентябренә тиклем '''Чимкент'''<ref>Постановление Верховного Совета от 08.09.1992 "О переименовании и упорядочении транскрибирования на русском теле наименований отдельных административно-территориальных единиц республики Казахстан"[http://kazakhstan.news-city.info/docs/sistemso/dok_perqyo.htm]</ref>; {{lang-kk|{{Audio|Kk-shymkent.ogg|Шымкент}}}}) — [[Ҡаҙағстан]]дың көньяғындағы ҡала, республика әһәмиәтендәге статусҡа эйә<ref>Постановление Верховного Совета от 08.09.1992 "О переименовании и упорядочении транскрибирования на русском теле наименований отдельных административно-территориальных единиц республики Казахстан"[http://kazakhstan.news-city.info/docs/sistemso/dok_perqyo.htm]</ref>. «Ҡаҙағстан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо тураһында» законы нигеҙендә, халыҡ һаны 1 миллиондан ашыу өс ҡала айырым дәүләт әһәмиәтенә эйә булып тора. Былар: Алматы, Астана һәм Шымкент,уларҙың статусы өлкәгә тиң. Шымкент айырым административн-территориаль берәмек, (республиканың 17-се регионы<ref name="17-регион">{{Cite web|url=https://motor.kz/post/shymkent-semnadchatiy-42051/|title=Шымкент – семнадцатый|автор=motor.kz|archiveurl=https://archive.is/2fZ6f|archivedate=2018-06-22}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20180622065425/https://motor.kz/post/shymkent-semnadchatiy-42051/ |date=2018-06-22 }}</ref>), үҙен уратып алған өлкә составына инмәй <ref>Публичное подписание Указа «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан»[https://web.archive.org/web/20180619163317/http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/publichnoe-podpisanie-ukaza-o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan]</ref> Шымкент — халыҡ һаны буйынса илдә өсөнсө<ref>[[Список_городов_Казахстана_по_численности_населения]]</ref> һәм биләгән майҙандары буйынса беренсе урында тора <ref>{{Cite web|url=http://www.shymkent.gov.kz/ru/novosti/item/1594-utverdili-byudzhet-i-poluchili-nagrady|title=Утвердили бюджет и получили награды!|автор=shymkent.gov.kz|archiveurl=https://archive.is/N84qY|archivedate=2014-12-26}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20141226181842/http://www.shymkent.gov.kz/ru/novosti/item/1594-utverdili-byudzhet-i-poluchili-nagrady |date=2014-12-26 }}</ref>, иң эре сәнәғәт, сауҙа һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе; халыҡ һаны буйынса икенсе урында торған [[Агломерация|Шымкент агломерацияһы]]. 2018 йылдың 19 июненә тиклем<ref>Публичное подписание Указа «О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан»[https://web.archive.org/web/20180619163317/http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/akorda_other_events/publichnoe-podpisanie-ukaza-o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan]</ref> — Көньяҡ-Ҡаҙағстан (хәҙерге [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан өлкәһе]]) өлкәһенең административ үҙәге булған. == Этимологияһы == Ҡаланың әлеге атамаһы ''Шымкент'' ике өлөштән тора: «'''кент'''» термины<ref>В современном казахском теле ''кент'' — посёлок городского типа, поэтому в разговорном теле часто город упоминается как '''Шымқала'''.</ref> (фарсы телдәрендә — ҡала, ҡасаба, төйәк) һәм «'''чим/шым'''» билдәләмәһе<ref name=ReferenceF>''Попова В. Н.'' http://www.ruslang.ru/doc/voprosy/voprosy2000-3.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222090728/http://www.ruslang.ru/doc/voprosy/voprosy2000-3.pdf |date=2015-12-22 }} Ареально-ретрогрессивный метод А. П. Дульзона в исследовании субстратной топонимии] // Вопросы телознания. — 2000. — № 3. — С. 52-53.</ref>.«Шым/чим» компонентының тарихи рәүештә «чем», «чеменьгень», «чиминь», «чиминъгень» тигән варианттары ла булған һәм фарсы телдәрендә «болон, сиҙәм» тигәнде аңлатҡан. * ''В. В. Бартольд'' һәм ''Э. М. Мурзаев'' фекеренсә, «чиминь/чемень» сөғд теленән (болон, сәскәле үҙән) «кент» һүҙе ҡушып эшләнгән. * ''В. В. Радлов'' «чаман» һүҙенән - ғәрәпсә «ағаслыҡ» тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай<ref name=ReferenceF />. * Сәйәхәтсе ''Г. Н. Потанин'' 1830 йылда «Чимкеть» тигән атаманы теркәгән («кеть» варианты)<ref name=ReferenceF />. * Э. М. Мурзаев 1984 йылда ( Л. И. Розоваға һәм В. И. Савинаға һылтанып) «чамен/чемен» һүҙен «сиҙәм» һүҙе менән бәйләй<ref name=ReferenceF />. == Тәүге мәғлүмәттәр == Хәҙерге заман Шымкент биләмәләре территорияһында XI−XII быуаттар арауығында кеше йәшәгән булған. Шуның менән бергә, уның бынан иртәрәк барлыҡҡа килеүе тураһында ла [[гипотеза]] бар, был фараз археологик ҡаҙыныу эштәре барышында тәҡдим табылған ҡәберҙәрҙе өйрәнеү нигеҙендә барлыҡҡа килгән, белгестәр баһаһы буйынса, улар V - VI быуаттарға ҡарай тип баһаланған. Шымкент тураһында яҙма сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр ''Шәрәф-әд-дин Йәзди'' (1425 йыл) китабы «Зәфәр-намә» («Еңеүҙәр китабы») китабында [[Аҡһаҡ Тимер]] яуҙарын һүрәтләгәндә телгә ала. , эргәһендә хәрби походтары һүрәтләнгән [[Тамерлан|Тимур]]<ref>ШЫМКЕНТ: ПРОШЛОЕ, НАСТОЯЩЕЕ, БУДУЩЕЕ[https://www.voxpopuli.kz/main/shymkent-proshloe-nastoyashchee-budushchee-13445.html]</ref>. == Халҡы == === XIX быуат аҙағы === 1897 йылғы йәниҫәп буйынса Чимкентта 11 194<ref name="demoscope.ru">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=893 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.]</ref> кеше йәшәгән (6185 ир-ат һәм 5009 ҡатын-ҡыҙ). 1897 йылда туған телдәре буйынса ошолай яҙылғандар<ref name="demoscope.ru"/>: * [[һарттар]] — 84,6 % * [[урыҫтар]] — 5,7 % * ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар — 4,0 % * [[украиндар]] — 1,8 % * [[йәһүдтәр]] — 1,6 % * [[татарҙар]] — 1,1 % * [[поляктар]] — 0,6 % * [[немецтар]] — 0,2 % * [[ҡараҡалпаҡтар]] — 0,2 % * [[үзбәктәр]] — 0,08 %. Чимкент өйәҙендә 1897 йылда 285 059 кеше йәшәгән, туған телдәр буйынса ошолай булғандар <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=892 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.]</ref>: * [[ҡаҙаҡтар| ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар]] — 78,8 % * [[һарттар]] — 11,2 % * [[үзбәктәр]] — 7,3 % * [[украиндар]] — 1,5 % * [[урыҫтар]] — 0,8 % * [[татарҙар]] — 0,2 % * [[йәһүдтәр]] — 0,07 %. === XX быуаттың икенсе яртыһында === 1939 йылғы йәниҫәп буйынса Чимкент ҡала советында (дөйөм халыҡ һаны 91 867 кеше) Чимкент ҡалаһы үҙе (74 421 кеше), шулай уҡ Ильич эшсе ҡасабаһы булған — 17 446 кеше<ref name="Перепись 1939">[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1361 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР]</ref>. {| class="wikitable" |- ! Милләт !! тотош ҡала советы !! Чимкент ҡ. !! Үҙәк өлөш !! Калинин<br>( Свинцовый з-ды р-ны) !! Ильич э.ҡ. |- | Урыҫтар || 47,26 % || 49,28 % || 48,95 % || 51,13 % || 38,63 % |- | Ҡаҙаҡтар || 14,64 % || 13,09 % || 11,33 % || 22,80 % || 21,25 % |- | Үзбәктәр || 14,38 % || 16,71 % || 18,45 % || 7,09 % || 4,41 % |- | Украиндар|| 9,65 % || 10,39 % || 10,26 % || 11,07 % || 6,49 % |- | Татарҙар || 4,20 % || 4,27 % || 4,17 % || 4,83 % || 3,89 % |- | Корейҙар|| 1,39 % || 1,41 % || 1,65 % || 0,10 % || 1,31 % |- | Әзербайжандар || 1,24 % || 0,03 % || 0,04 % || 0,01 % || 6,37 % |- | Финдар || 0,83 % || - || - || - || 4,37 % |- | Немецтар || 0,59 % || 0,38 % || 0,43 % || 0,10 % || 1,50 % |- | Тажиктар || 0,22 % || 0,07 % || 0,07 % || 0,05 % || 0,84 % |- | башҡалар|| 6,44 % || 4,37 % || 4,64 % || 2,83 % || 15,30 % |} ===XXI быуат башы === 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡала халҡы 1 011 511 кеше тип иҫәпләнә <ref>Об изменении численности населения Республики Казахстан с начала 2018 года до 1 января 2019 года[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT295414] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204174511/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT295414 |date=2019-02-04 }}</ref> {|class="wikitable sortable" align=right |+ Ҡушылған биләмәләрҙе иҫәпкә алып: 2015 йыл башына<ref name="Этносы 2015">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215 Численность населения РК по отдельным этносам на начало 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717051241/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT101215 |date=2019-07-17 }}</ref> !Этнос!!Һаны!!Өлөшө |- |[[Ҡаҙаҡтар]]||547 297||63,78 % |- |Үзбәктәр||161222||18,78 % |- |Урыҫтар||93 607||10,91 % |- |[[Әзербайжандар]]||15 357||1,79 % |- |[[Татарҙар]]||10 257||1,19 % |- |[[Корейҙар]]||6598||0,77 % |- |[[Украиндар]]||3061||0,36 % |- |[[Төрөктәр]]||6656||0,78 % |- |[[Уйғырҙар]]||1590||0,19 % |- |[[Ҡырғыҙҙар]]||1500||0,17 % |- |[[Чечендар]]||1387||0,16 % |- |[[Немецтар]]||1118||0,13 % |- |[[Курдтар]]||2607||0,30 % |- |[[Гректар]]||613||0,07 % |- |[[Фарсылар]]||1002||0,12 % |- |[[Тажиктар]]||626||0,07 % |- |[[Башҡорттар]]||408||0,05 % |- |башҡалар||3241||0,38 % |- !ВСЕГО!!858 147!!100,00 % |} {|class="wikitable sortable" align=right |+Шымкенттың этник составы <br> 1 ғинуар 2011 йыл<ref name="Этносы 2011">[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2011/Демография/12_2010-Б-15-18-Г.rar Численность населения РК по отдельным этносам на 1 января 2011 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116124224/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2011/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/12_2010-%D0%91-15-18-%D0%93.rar |date=2012-11-16 }}</ref> !Этнос!!Һаны!!Өлөшө |- |[[Ҡаҙаҡтар]]||407 378 ||64,76 % |- |[[Урыҫтар]]||91 317||14,52 % |- |[[Үзбәктәр]]||86 180||13,70 % |- |[[Әзербайжандар]]||11 676||1,86 % |- |[[Татарҙар]]||9700||1,54 % |- |[[Корейҙар]]||6304||1,00 % |- |[[Украиндар]]||3377||0,54 % |- |[[Төрөктәр]]||2568||0,41 % |- |[[Уйғырҙар]]||1390||0,20 % |- |[[Ҡырғыҙҙар]]||1134||0,18 % |- |[[Чечендар]]||1122||0,18 % |- |[[Немецтар]]||1029||0,16 % |- |[[Курдтар]]||882||0,14 % |- |[[Гректар]]||572||0,09 % |- |[[Фарсылар]]||503||0,08 % |- |[[Тажиктар]]||488||0,08 % |- |[[Төркмәндәр]]||100||0,02 % |- |башҡалар||3349||0,53 % |- !ЙӘМҒЕҺЕ!!629 069!!100,00 % |} Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоҡ осоронда Шымкент ҡалаһында халыҡ һаны ҙур үҫеш кисерҙе.Мәҫәлән, 2011 йылға ҡала халҡы һаны 2000 йыл менән сағыштырғанда 44,5 процентҡа үҫә (629,1 мең һәм 435,3 мең кеше - ярашлы рәүештә)<ref name=ReferenceB>[http://www.shymkent.gov.kz/ru/economica/programma-razvitiya-goroda-shymkenta-na-2011-2015-gody Программа развития города Шымкента на 2011—2015 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202124905/http://www.shymkent.gov.kz/ru/economica/programma-razvitiya-goroda-shymkenta-na-2011-2015-gody |date=2014-02-02 }}</ref>. 2015 йылға Шымкентҡа эргә-тирәһендәге райондарҙы ҡушалар, шул сәбәпле ҡала халҡы һаны 858 147 кешегә етә<ref name="На начало 2015">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100228 Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам на начало 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204052718/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100228 |date=2021-02-04 }}</ref>.Шымкенттың элекке ерҙәрендә 711 783 кеше йәшәгән булған<ref name="1 января 2015">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT093847 Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам на 1 января 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816151640/http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT093847 |date=2017-08-16 }}</ref>. Биләмәләр өҫтәлеү менән халыҡтың этник составы ла үҙгәрә. Мәҫәлән, үзбәктәр һаны 86 180-дән 161 222 кешегә етә. === Агломерация === Шымкент агломерацияһына 367 тораҡ пункт инә, улар 1573,5 мең га территорияла урынлашҡан. Шымкент агломерацияһында йәшәүселәр һаны 2017 йыл аҙағына 1,8 млн кеше булған (Ҡаҙағстан Республикаһы халҡының 10 проценты), был уны дәүмәле буйынса илдәге икенсе агломерация кимәленә күтәрә ( Алматыныҡынан ҡала - 2,5 млн кеше)<ref>Проект развития агломерации Шымкента обсудили в акимате ЮКО[https://www.inform.kz/ru/proekt-razvitiya-aglomeracii-shymkenta-obsudili-v-akimate-yuko_a3082052]</ref><ref>Программа развития регионов[http://www.peeep.us/7bf8e649] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220134238/http://www.peeep.us/7bf8e649 |date=2016-12-20 }}</ref> 2020 йылға был һан 1,9 млн кешегә етер тип көтөлә, ә 2030 — йылға - 2,3 млн тирәһе<ref>Программа развития регионов[http://www.peeep.us/7bf8e649] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220134238/http://www.peeep.us/7bf8e649 |date=2016-12-20 }}</ref> Изохрон ысулын файҙаланып (1,5- сәғәтлек транспорт менән файҙаланыу мөмкинлеге) агломерация структураһы билдәләнгән. Уның йоғонтоһона инә : үҙәк (төйөн) — Шымкент ҡалаһы, Арыс ҡала администрацияһы (Арыс ҡалаһы менән), Байҙыбәк, Төлкөбас, Ҡаҙығорт (Ҡаҙығорт ауылы менән), Толебий (Ленгер ҡалаһы менән), Ордабасы һәм Сайрам райондары (шул иҫәптән Манкент һәм Сайрамды ҡушып)<ref>Программа развития регионов[http://www.peeep.us/7bf8e649] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220134238/http://www.peeep.us/7bf8e649 |date=2016-12-20 }}</ref> === Динамикаһы === {{ВыводДанных2|Столбцов=10|Наблюдений=35|Заголовок=Халыҡ һаны |1897|11194|<ref name="demoscope.ru"/> |1908|17000|<ref name=ReferenceG>Ахмедова, К.Б. Советский Союз. Географическое описание в 22 томах. Казахстан / К. Б. Ахмедова и др. Отв. ред. Н. Н. Пальгов – Москва: Мысль, 1970 – 408 с. – Библиогр.: с. 317</ref> |1913|19000|<ref name=ReferenceG /> |1939|74000|<ref name=ReferenceD>[http://www.liveinternet.ru/users/tsvetoed/post135394875/ БСЭ. Чимкент]</ref> |1945|82100|<ref>КАЗАХСКАЯ ССР. АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОЕ ДЕЛЕНИЕ. На 1 января 1945 года[http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829134325/http://elib.nklibrary.kz/pdf/kaz_ssr/unik1.htm#akmo |date=2017-08-29 }}</ref> |1959|153000|<ref name=ReferenceD /> |1970|247000|<ref name=ReferenceD /> |1977|303000|<ref name=ReferenceD /> |1979|321535|<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg1.php Демосокоп. Всесоюзная перепись 1979 года]</ref> |1989|392977|<ref name="автоссылка1">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php Демосокоп. Всесоюзная перепись 1989 года]</ref> |1992|405500|<ref name=ReferenceE>[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT196531 Департамент статистики ЮКО. Демография. Динамика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629131156/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT196531 |date=2018-06-29 }}</ref> |1993|409700|<ref name=ReferenceE /> |1994|411400|<ref name=ReferenceE /> |1995|414400|<ref name=ReferenceE /> |1996|417900|<ref name=ReferenceE /> |1997|417400|<ref name=ReferenceE /> |1998|419700|<ref name=ReferenceE /> |1999|435300|<ref name=ReferenceE /> |2000|482900|<ref name=ReferenceE /> |2001|502700|<ref name=ReferenceE /> |2002|506700|<ref name=ReferenceE /> |2003|513100|<ref name=ReferenceE /> |2004|521200|<ref name=ReferenceE /> |2005|526100|<ref name=ReferenceE /> |2006|535100|<ref name=ReferenceE /> |2007|554600|<ref name=ReferenceE /> |2008|602300|<ref name=ReferenceE /> |2009|615000|<ref name=ReferenceE /> |2010|629100|<ref name=ReferenceE /> |2011|642700|<ref name=ReferenceE /> |2012|662300|<ref name=ReferenceE /> |2013|683300|<ref name=ReferenceE /> |2014|711873|<ref name="На конец 2014">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT186482 Численность населения Южно-Казахстанской области на 1 января 2015 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629130953/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT186482 |date=2018-06-29 }}</ref> |нач. 2015|858147|<ref name="Второй в РК">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT110566 На 1 января 2016 г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410074300/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT110566 |date=2019-04-10 }}</ref> |01.01.2016|885799|<ref name="Второй в РК"/> |01.01.2017|912300|<ref>[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT228293 Об изменении численности населения Южно-Казахстанской области с начала 2017 года до 1 июля 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624084900/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT228293 |date=2020-06-24 }}</ref> |01.01.2018|951605|<ref name="Последние статданные">{{Cite web|url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT252747|title=Численность населения Южно-Казахстанской области по полу в разрезе городов, районов, районных центров и поселков на (январь 2018 год)|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190201184831/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT252747 |date=2019-02-01 }}</ref> |01.01.2019|1011511| <ref>Об изменении численности населения Республики Казахстан с начала 2018 года до 1 января 2019 года[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT295414] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190204174511/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT295414 |date=2019-02-04 }}</ref>}} === Телдәр === {{bar box |title=Ҡулланылған телдәр 2012 |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[ҡаҙаҡ теле]]|yellowgreen|72}} {{bar percent|[[урыҫ теле]]|pink|74}} {{bar percent|[[инглиз теле]]|lightblue|9.5}} {{bar percent|һәммә өс тел|gray|9.5}} }} Ҡаҙаҡ теле дәүләт теле статусына, урыҫ теле — рәсми тел статусына эйә ( ҠР Конституцияһы, ст 7.2). 2012 йылға Шымкенттағы өлкәндәрҙең 74 % урыҫ телен, 72 % — ҡаҙаҡ, 9,5 % — инглиз телен белгән, өс телде лә белеүселәр (ҡаҙаҡ, урыҫ, инглиз) — 9,5 %<ref name=ReferenceB />. == Климаты == * Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы — +13,0 °C * Һауаның сағыштырма дымлылығы  — 57 % * Елдең уртаса тиҙлеге — 2,2 м/с {{Климат города||Город_род=Шымкента за стандартный климатический период (1981-2010 гг.)|Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate/38328.htm Погода и климат]|Янв_ср=-0.7|Янв_ср_осад=73|Фев_ср=1.6|Фев_ср_осад=70|Мар_ср=7.6|Мар_ср_осад=83|Апр_ср=13.6|Апр_ср_осад=69|Май_ср=19.1|Май_ср_осад=56|Июн_ср=23.7|Июн_ср_осад=16|Июл_ср=26.3|Июл_ср_осад=12|Авг_ср=25.3|Авг_ср_осад=4|Сен_ср=19.9|Сен_ср_осад=10|Окт_ср=12.3|Окт_ср_осад=41|Ноя_ср=6.4|Ноя_ср_осад=67|Дек_ср=0.9|Дек_ср_осад=75|Год_ср=13.0|Год_ср_осад=576|Янв_ср_мин=-4.8|Янв_ср_макс=4.1|Фев_ср_мин=-2.7|Фев_ср_макс=6.6|Мар_ср_мин=3.0|Мар_ср_макс=12.9|Апр_ср_мин=8.3|Апр_ср_макс=19.2|Май_ср_мин=12.9|Май_ср_макс=25.1|Июн_ср_мин=16.7|Июн_ср_макс=30.0|Июл_ср_мин=19.1|Июл_ср_макс=32.7|Авг_ср_мин=17.9|Авг_ср_макс=32.1|Сен_ср_мин=12.8|Сен_ср_макс=27.2|Окт_ср_мин=6.6|Окт_ср_макс=18.8|Ноя_ср_мин=1.7|Ноя_ср_макс=12.1|Дек_ср_мин=-3.1|Дек_ср_макс=6.0|Год_ср_мин=7.4|Год_ср_макс=18.9|Янв_а_макс=22.2|Янв_а_мин=-31.1|Фев_а_макс=24.5|Фев_а_мин=-28.9|Мар_а_макс=31.5|Мар_а_мин=-23.9|Апр_а_макс=33.0|Апр_а_мин=-7.8|Май_а_макс=37.8|Май_а_мин=-2.8|Июн_а_макс=43.0|Июн_а_мин=5.5|Июл_а_макс=47.2|Июл_а_мин=7.8|Авг_а_макс=42.2|Авг_а_мин=7.0|Сен_а_макс=39.2|Сен_а_мин=-1.1|Окт_а_макс=34.4|Окт_а_мин=-12.0|Ноя_а_макс=30.6|Ноя_а_мин=-30.0|Дек_а_макс=25.4|Дек_а_мин=-26.1|Год_а_макс=47.2|Год_а_мин=-31.1}} {{Климат города |Город_род=Шымкента (604 м) за последние 10 лет (2008-2017 гг.) |Источник=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2008&LMM=12&LYY=2017&WMO=38328&CONT=asie&REGION=0025&LAND=RA&ART=TMX&R=161&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] | Янв_ср=0.1 | Янв_ср_осад= | Фев_ср=1.1 | Фев_ср_осад= | Мар_ср=8.8 | Мар_ср_осад= | Апр_ср=14.5 | Апр_ср_осад= | Май_ср=20.3 | Май_ср_осад= | Июн_ср=24.7 | Июн_ср_осад= | Июл_ср=26.6 | Июл_ср_осад= | Авг_ср=26.1 | Авг_ср_осад= | Сен_ср=20.8 | Сен_ср_осад= | Окт_ср=13.6 | Окт_ср_осад= | Ноя_ср=6.5 | Ноя_ср_осад= | Дек_ср=1.5 | Дек_ср_осад= | Год_ср=13.7 | Год_ср_осад= | Янв_ср_мин=-4.7 | Янв_ср_макс=4.7 | Фев_ср_мин=-3.6 | Фев_ср_макс=5.7 | Мар_ср_мин=3.3 | Мар_ср_макс=14.2 | Апр_ср_мин=8.5 | Апр_ср_макс=20.5 | Май_ср_мин=13.6 | Май_ср_макс=26.8 | Июн_ср_мин=17.3 | Июн_ср_макс=31.9 | Июл_ср_мин=18.9 | Июл_ср_макс=34.2 | Авг_ср_мин=18.3 | Авг_ср_макс=33.9 | Сен_ср_мин=13.2 | Сен_ср_макс=28.3 | Окт_ср_мин=7.2 | Окт_ср_макс=20.0 | Ноя_ср_мин=1.3 | Ноя_ср_макс=11.4 | Дек_ср_мин=-3.3 | Дек_ср_макс=5.9 | Год_ср_мин=7.5 | Год_ср_макс=19.8 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг|Белоруссия}} [[Могилёв]] ([[Белоруссия]]) * {{Флаг|Великобритания}} Стивенидж([[Бөйөк Британия]]) * {{Флаг|Греция}} Ахарнон ([[Греция]])<ref>{{Cite web|url=http://www.shymkent.gov.kz/ru/nashgorod/goroda-pobratimy|title=Города-побратим|автор=shymkent.gov.kz|archiveurl=https://archive.is/fVasO|archivedate=2014-01-30}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20150130114913/http://www.shymkent.gov.kz/ru/nashgorod/goroda-pobratimy |date=2015-01-30 }}</ref> * {{Флаг Турции}} [[Измир]] ([[Төркиә]])<ref name=ks>{{Cite web|url=http://www.izmir.bel.tr/kardeskentler.asp|title=İzmir'in kardeş kentleri|автор=İzmir Büyükşehir Belediyesi|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f2n0MBu|archivedate=2012-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120727014301/http://www.izmir.bel.tr/kardeskentler.asp |date=2012-07-27 }}</ref> * {{Флаг Турции}} [[Истанбул]] ([[Төркиә]]) * {{Флаг Турции}} [[Адана]] ([[Төркиә]]) * {{Флаг Турции}} Эрзинджан ([[Төркиә]]) * {{Флаг Таиланда}} [[Паттайя]] ([[Таиланд]]) * {{Флаг Италии}} Гроссето([[Италия]]) * {{Флаг Китая }} Байинь] ([[Ҡытай]]) * {{Флаг Таджикистана}} Худжанд ([[Тажикстан]]) * {{Флаг Турции}} Эскишехир ([[Төркиә]])<ref>{{Cite web|url=http://www.shymkent.gov.kz/ru/novosti/item/1519-u-shymkenta-eshche-odin-gord-pobratim|title=У нашего города - еще один побратим!|автор=shymkent.gov.kz|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ti0pzgz3|archivedate=2014-10-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924101616/http://www.shymkent.gov.kz/ru/novosti/item/1519-u-shymkenta-eshche-odin-gord-pobratim |date=2015-09-24 }}</ref> == Галерея == <gallery> Файл:Shymkent city downtown.jpg|Бойондороҡһоҙлоҡ паркынан ҡала үҙәгенә күренеш Файл:Tauke-khan-avenue MegaCenterShymkent2.jpg|ТРЦ Mega Center Shymkent Файл:The Ancient Building in Shymkent-city 3.jpg|Металлургтар Һарайы Файл:St. Nicholas Cathedral 21.jpg| Икона Казанской Божьей матери храмы Файл:Turkistanskaya-street (Shymkent-city).jpg|Төркөстан урамы Файл:French House in Shymkent.jpg|Француз йорто Файл:Tauke-khan-avenue Dwelling2.jpg| Тәуке хан проспектындағы тергеҙелгән йорт Файл:Park of Independence 2.jpg|Бойондороҡһоҙлоҡ паркы аркаһы Файл:The ark in Shymkent-city 2.jpg| Шымкент скверындағы аркада Файл:Dwelling Kazakhstan in Shymkent7.jpg|Ҡунаев бульварында тораҡ комплекс Файл:Rahat Plaza.jpg|Ҡунаев бульварында тораҡ биналар </gallery> == Шулай уҡ ҡара == * [[Этномузей «Кылует»]] * [[Заражение ВИЧ-инфекцией жителей Шымкента]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Сығанаҡтар == * [http://ru.ontustik.gov.kz/ Акимат Южно-Казахстанской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091006090027/http://ru.ontustik.gov.kz/ |date=2009-10-06 }} * ''Подушкин Н. П.'' Когда родился Шымкент? / Шымкент. Историко-информационный путеводитель. — Шымкент: Китап, 1998. — ISBN 5-605-00263-5 * [http://www.ontustik.stat.kz/ru Управление статистики Южно-Казахстанской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930080912/http://www.ontustik.stat.kz/ru |date=2020-09-30 }} == Һылтанмалар== * [http://www.shymkent.gov.kz/ Официальный сайт акимата города Шымкента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080818213220/http://www.shymkent.gov.kz/ |date=2008-08-18 }} {{вс}} [[Категория:Шымкент| ]] [[Категория:Ҡаҙағстан ҡалалары]] hh6i31e646hy6n4hopphuvw3ad8x3mi 0 150964 1299429 1292527 2026-06-19T08:31:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299429 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ма́ршалл Брюс Мэ́терс III''' ({{lang-en|Marshall Bruce Mathers III}}; [[17 октябрь]] [[1972 йыл]], Сент-Джозеф, [[Миссури]], [[АҠШ]]) — америка рэперы, музыка продюсеры, композитор һәм актёр. Йыр карьераһынан тыш Маршалл шулай уҡ D12 төркөмөндә һәм Bad Meets Evil хип-хоп дуэтында тора. Эминем донъяла иң күп һатылыусы музыкаль артистарҙың береһе, шулай уҡ 2000 йылдарҙа иң күп һатылыусы артист<ref>Эминем — самый продаваемый музыкант десятилетия. Дата обращения 15 января 2010. Архивировано 16 января 2012 года.</ref>. Күп журналдар уны бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк музыканты тип иҫәпләй, Rolling Stone журналы Эминемды 100 иң бөйөк артистарҙың исемлегендә 83-урынға ҡуя<ref>Rolling Stone, 100 Greatest Artists of All Time Архивная копия от 10 октября 2017 на Wayback Machine (англ.)</ref>. Был журнал уны хип-хоп Короле тип иғлан итә<ref>Introducing the King of Hip-Hop Архивная копия от 19 сентября 2011 на Wayback Machine (англ.)</ref>. Әгәр уның студия эштәрен дә иҫәпкә алһаң, Эминемдың 12 альбомы ла бар, улар Billboard 200-дә беренсе юлда тора<ref>Eminem Will Score Biggest Sales Week of 2010 Архивная копия от 6 октября 2017 на Wayback Machine (англ.)</ref>. Яңғыҙ башҡарыусы булараҡ, Эминем бөтә донъяла 100 миллиондан ашыу альбомын, 107 миллион үҙенең яҙмаһын, һәм Америкала үҙенең альбомдарының 44 миллиондан ашыу ғына күсермәһен һата<ref>Eminem Архивная копия от 25 января 2010 на Wayback Machine, ema.mtv.co.uk (Проверено 24 января 2010)</ref><ref>«Eminem’s New Album „Relapse“ Drops In May, „Relapse 2“ Later This Year» Архивная копия от 17 июля 2011 на Wayback Machine, Universal Music Group (Проверено 25 сентября 2009)</ref><ref>«EMINEM», MTV (Проверено 25 сентября 2009)</ref>. Үҙенең беренсе Infinite альбомын 1996 йылда сығарғандан һуң, Эминем 1999 йылда мейджор-лейблда релизы менән The Slim Shady LP альбомын сығарып популяр булып китә. Был лонгплей Эминемға иң яҡшы рэп-альбом өсөн тәүге Грэмми бүләген алып килә. Артабанғы ике пластинкаһы, The Marshall Mathers LP һәм The Eminem Show, шулай уҡ шул уҡ категорияла Грэммила еңеүгә лайыҡ була, Эминем иң яҡшы рэп-альбом өсөн өс тапҡыр рәттән яулаусы беренсе артист була. Артабан 2004 йылда Encore килә һәм уның менән гастролдәргә сығыу башлана, бынан һуң Эминем наркотиктар ҡулланыуы арҡаһында пауза ала<ref>Montgomery, James Eminem Details Depths Of Drug Addiction: 'My Bottom Was Gonna Be Death' (англ.). MTV News. Дата обращения 20 февраля 2019.</ref>. 2009 йылдың 15 майында биш йыл тигәндә ул үҙенең Relapse тип аталған беренсе альбомын сығара. 2010 йылда Recovery етенсе студиялы альбомының релизы үтә, ул шулай уҡ бөтә донъя уңышын ҡаҙана һәм 2002 йылдағы The Eminem Show альбом кеүек үк, йылдың иң күп һатылыусы альбомдар исемлегенә инә. Эминем ике — Relapse һәм Recovery пластинкаһы өсөн дә Грэмми ала. 2013 йылдың 5 ноябрендә шулай уҡ Грэмми премияһына лайыҡ булған үҙенең студиялы The Marshall Mathers LP 2 альбомын сығара, был уның карьераһының дөйөм иҫәбендә 15-се награданы тәшкил итә. 2014 йылдың 24 ноябрендә ShadyXV — Америка лейблының Shady Records икенсе компиляцияһы сыға. 2017 йылдың 15 декабрендә Эминем Revival, альбомын, а ярты йылдан һуң Kamikaze альбомын сығара. Эминем төрлө эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: уның үҙ тауыш яҙҙырыусы лейблы бар, уның менән менеджеры Пол Розенберг менән берлектә идара итә, шулай уҡ үҙ Shade 45 на Sirius XM Radio радиостанцияһы бар. 2002 йылда Эминем яртылаш автобиографик «Һигеҙенсе миль» хип-хоп драмаһында төшә. Ул фильмға иң яҡшы йыр өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ була, һәм был наградаға эйә булған беренсе рэп-артист була<ref>Roberts, David. British Hit Singles & Albums (англ.). — 19th. — London: Guinness World Records Limited, 2006. — P. 137. — ISBN 1-904994-10-5.</ref>. Шулай уҡ «Йыуыу» (2001), «Приколисты» (2009), «Интервью» (2014) фильмдарында һәм «Антураж» телесериалында төшә. == Биографияһы == === 1972—1992: Иртә тормошо === Маршалл Брюс Мэтерс III [[1972 йыл]]дың 17 октября Миссури штатының ҙур булмаған Сент-Джозеф ҡалаһында тыуған. Ул Дебора Мэтерс -Бригс һәм Маршалл Брюс Мэтерстың беренсе балаһы була<ref>{{cite web|url=http://www.rap.ru/news/11796|title=​Умер отец Эминема, который бросил его в детстве. Названа предположительная причина смерти|website=Rap.ru}}</ref><ref>{{cite web|author=Иван Комогарцев|url=https://life.ru/t/новости/1225272/otiets_eminiema_skonchalsia_v_vozrastie_67_liet?|title=Отец Эминема скончался в возрасте 67 лет|website=Life.ru|accessdate=2019-06-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20190626/1555946821.html|title=Умер отец рэпера Эминема|website=Ria.ru|accessdate=2019-06-29}}</ref><ref>{{cite web|author=Reilly, Nick|url=https://www.nme.com/news/music/eminems-father-marshall-bruce-mathers-has-died-2517466|title=Eminem's father Marshall Bruce Mathers has died|website=[[NME]]|accessdate=2019-06-29}}</ref><ref>{{cite web|author=TRACE WILLIAM COWEN|url=https://www.complex.com/music/2019/06/eminem-father-dead-marshall-bruce-mathers-jr|title=Eminem's Father Reportedly Dead at 67|website=[[Complex]]|accessdate=2019-07-01}}</ref><ref name="allmusicbio">{{cite web|author=[[Эрлевайн, Стивен Томас|Erlewine, Stephen Thomas]]|title=Eminem — Biography|url=https://www.allmusic.com/artist/eminem-mn0000157676/biography|publisher=[[Allmusic]]}}</ref>. Улар урындағы музыканттар була<ref name="Blows Up">{{cite web|author=Bozza, Anthony|url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-blows-up-20091105|title="Eminem Blows Up"|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626123905/https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-blows-up-20091105|archivedate=2018-06-26|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224071543/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-blows-up-20091105 |date=2013-02-24 }}</ref>. Эминемдың тамырҙары шотланд, инглиз, немец, швейцар, поляк һәм люксембург<ref>{{книга|заглавие=Biography of Eminem: The life and times of Eminem, in one convenient little book|автор=Westerfil J.|publisher=Hyperlink|year=2012|isbn=9781614644996|location=|pages=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jump-street.ru/rjeperu-jeminemu-ispolnilos-45-let.html|title=Рэперу Эминему исполнилось 45 лет}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915163746/http://www.jump-street.ru/rjeperu-jeminemu-ispolnilos-45-let.html |date=2019-09-15 }}</ref>. Әсәһе уның 15 йәшендә кейәүгә сыға. Өс йылдан һуң Дебора 73 сәғәткә һуҙылған бала тыуҙырыу ваҡытында саҡ үлмәй ҡала<ref name="Salon">{{cite web|author=Elrick, M.L.|url=http://www.salon.com/2000/07/25/eminem_secrets/|title="Eminem's dirty secrets"|website=Salon|accessdate=2019-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623061708/https://www.salon.com/2000/07/25/eminem_secrets/|archivedate=2018-06-23|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Бер аҙ ваҡыттан һуң атаһы Маршалл ғаиләһен ташлап, Калифорнияға сығып китә, һәм улы менән бер ваҡытта ла осрашмай. Ул киткәнгә тиклем Дебораның тағы ике балаһы: Майкл һәм Сара, ә уларҙан һуң Нейт тыуа<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/eminems-longlost-sister-shocked-by-relation|title="Eminem's Long-Lost Sister Shocked By Relation"|website=Contactmusic.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150126032636/http://www.contactmusic.com/news-article/eminems-longlost-sister-shocked-by-relation|archivedate=2015-01-26|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Уның бала сағында Эминемдың әсәһе балалары менән бер урында йылдан да артыҡ тормай Мичиган һәм Миссури штаттары буйлап даими урындан урынға күсә. Миссуриҙа улар бер нисә урында — Сент-Джозеф һәм [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]ҙа йәшәй<ref>{{книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=7bCBYl1V2xAC&pg=PA58&lpg=PA58#v=onepage&q=dresden%20michigan%20eminem |заглавие=Happy days |издательство=Spin |язык=und |месяц=8 |год=2010}}</ref>. Үҫмер сағында Эминем атаһына хаттар яҙа, әммә ебәрелгән хаттары «ебәреүсегә кире ҡайтарырға» тигән штамп аҫтында һәр ваҡыт әйләнеп ҡайта<ref name="Joe">{{cite web|url=https://www.joe.ie/music/eminem-bullying-birthday-603989|title="One horrific moment in Eminem's life made him the rapper that he is today"|website=Joe|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190120103405/https://www.joe.ie/music/eminem-bullying-birthday-603989|archivedate=2019-01-20|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Дуҫтары,ғаиләһе, синыфташтары Маршаллды «бәхетле, ләкин яңғыҙ, унан йыш ҡына мыҫҡыл итәләр ине» тип хәтерләй<ref name="Blows Up" />. Мәҫәлән, Д’Анджело Бейли йәш Маршаллды туалетта шул тиклем итеп туҡмай, хатта уның башын унитазға ҡушп һуғып йәрәхәтләй<ref name="Joe" />. Дебби 1982 йылда мәктәпкә ҡарата дәғүә белдерә, әммә ул киләһе йылда ул кире ҡағыла. сөнки мәктәптәр суд дәғүәләренән яҡланған була. Бала сағының күп өлөшөн Эминем халҡы күбеһенсә афроамериканлы булған Детройттың эшселәр ҡасабаһында үткәрә. Эминем йәшәгән кварталда тик өс аҡ тәнле ғаилә йәшәй, һәм йәш Маршаллды ҡара тәнле үҫмерҙәр туҡмай.<ref name="Blows Up" />. Туғыҙынсы синыфта дәрестәр ҡалдырыу һәм насар баһалары өсөн өс йыл ултырып, 17 йәшендә мәктәпте ташлай<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9438449/Eminem|title="Eminem"|website=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071103133833/http://www.britannica.com/eb/article-9438449/Eminem|archivedate=2007-11-03|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Ул инглиз теле менән ҡыҙыҡһына, әммә комикстарҙы яратып, бер ваҡытта ла етди уҡымай, һәм [[математика]]ны йәмғиәт белемен яратмай<ref name="Eells">{{cite web|author=Eells, Josh|url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-on-the-road-back-from-hell-20111017|title="Eminem on the Road Back From Hell"|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706045849/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-on-the-road-back-from-hell-20111017|archivedate=2015-07-06|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706045849/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-on-the-road-back-from-hell-20111017 |date=2015-07-06 }}</ref>. Комикстарға һөйөүе арҡаһында ул бала сағында рәссам булырға хыяллана<ref name="comics">{{cite web|author=Hilburn, Robert|url=http://articles.latimes.com/2000/may/14/entertainment/ca-29770|title="Has He No Shame?"|website=[[The Los Angeles Times]]|accessdate=2011-03-12}}</ref>. Маршалл йыш ҡына әсәһе менән әрләшә һәм бәхәсләшә, әммә ул билдәле булып киткәс, тап уның уңышы өсөн үҙе, әсәһе сәбәпсе була тип раҫлай Дебора. 1987 йылда Дебби уның буласаҡ ҡатыны Кимберли Энн Скоттҡа уларҙың өйөндә ҡалырға рөхсәт итә<ref name="Salon" />. Маршаллға әсәһенә иҫәптәрҙе түләрәг ярҙам итеү өсөн бер нисә эштә эшләргә тура килә. Әсәһе булмаған саҡта, Эминем [[стерео]]ны тоҡандыра һәм йырҙар яҙа<ref name="Blows Up" />. Эминем рэпты [[Ice-T]] башҡарыуында ишетә. Альбом менән кассетаны уға ағаһы Ронни бүләк итә, һуңғараҡ ул уның музыка остазы була. Әммә 1991 йылда Ронни, мылтыҡтан башына атып, үҙ-үҙенә ҡул һала. Бынан һуң Эминем [[депрессия]]ға бирелә һәм хатта уны ерләүҙә лә ҡатнаша алмай<ref name="Blows Up" /><ref name="Hasted55">Hasted 2011, p. 55</ref>. 14 йәшендә Эминем үҙенең мәктәп дуҫы Майк Руби менән рэп уҡый башлай, улар «Manix» (Руби) һәм «M&M» псевдонимы аҫтында сығыш яһай башлай. Маршалл Мэтерс аббревиатураһын белдергән һуңғы исем, артабан «Eminem» исеменә әйләнә. Шәмбе көндәрендә үҙенең дуҫы Proof менән Уэст-Севен-Майл-роудтағы «Hip-Hop Shop» магазинындағы асыҡ һәм тематик конкурстарға һәм рэп-баттлға бара<ref name="Blows Up" />. Күберәк ҡара тәнле халыҡ араһында популяр булған андерграунд музыка жанрында уңыш өсөн көрәшеп, Эминем хип-хоп тыңлаусылар араһында юғары баһаға лайыҡ була<ref name="allmusicbio" />. Тексттар ижад итеп, ул күберәк һүҙҙәрҙе рифмалаштырырға тырыша: оҙон һүҙҙәрҙе йәки фразаларҙы ҡағыҙға яҙа, шунан һуң улар аҫтында һәр ижек өсөн рифмалар өҫтөндә эшләй. Һүҙҙәрҙең йыш ҡына мәғәнәһе булмаһа ла был күнегеүҙәр Маршаллға рифмала һәм тауыш яҙҙырыуҙа тәжрибә тупларға ярҙам итә<ref name="Eells" />. === 1992—1997: Карьераһының башы: ''Infinite'' === 1992 йылда Эминем, Proof һәм башҡа бала саҡ дуҫтары [[Soul Intent]] төркөмөн ойоштора, өс йылдан һуң уларҙың [[мини-альбом]]ы сыға<ref name="allmusicbio" /><ref>{{Cite web |url=http://www.d12world.com/board/showthread.php?t=337348 |title=Rap Basement Message Board<!-- Bot generated title --> |accessdate=2019-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071221082912/http://www.d12world.com/board/showthread.php?t=337348 |archivedate=2007-12-21 |deadlink=yes }}</ref>. Шул уҡ 1992 йылда Эминем тәүге тапҡыр музыкаль клиптың кадрында төштө — был рэп уҡыусы Champtown-дың «Do-Da-Dippity» йырына клип була. 1996 йылда Эминем һәм Proof тағы башҡа дүрт рэп башҡарыусы менән [[D12|Dirty Dozen]] төркөмөнә берләшә, ул 2001 йылда ''[[Devil's Night]]'' альбомын сығара<ref name="Blows Up" /><ref>[{{Allmusic|class=album|id=r539766|pure_url=yes}} Allmusic review]</ref>. 20 йәшендә Эминемды пейнтболдан атышыу өсөн тәүге тапҡыр ҡулға алалар. Сама менән уйланылған зыян күреүсе судҡа килмәгәс, эште ябалар.<ref name="Salon" />. Дүрт йылдан һуң Эминем Джефф һәм Марк Басстарҙың [[FBT Productions]] лейблы менән контракт төҙөй һәм бойондороҡһоҙ [[Web Entertainment]] лейблы өсөн үҙенең беренсе ''[[Infinite (альбом Эминема)|Infinite]]'' альбомын сығара<ref name="Bozza15">Bozza, 2003. p. 15</ref>. Альбом уңышлы булмай. Йырҙың темаларының береһе булып Маршаллдың Джейт Скотт Мэтерстың аҡса юҡлылыҡтан үҙенең бәләкәй ҡыҙын үҫтерегә тырышыуы һәм хәйерселек менән көрәше тураһында хикәйәләү тора. Был осорҙа [[Nas]] һәм [[AZ (рэпер)|AZ]] йоғонтоһон кисергән Эминем манераһын әле, уға һуңыраҡ дан килтергән стандарт булмаған юмор хисе һәм тотанаҡлы ярһыу билдәләмәй. Детройт диджейҙары башлыса ''Infinite'' һанға һуҡмай, ә Эминемдың үҙен [[рок-н-ролл]]ға күсәсәк тип һанай <ref name="Blows Up" /> һәм башҡа рэперҙарҙың стилен ҡабатлай тип ғәйепләй<ref name="Bozza15" /><ref>{{cite web |accessdate=2008-06-19 |url=http://www.eminem.com/bio/bio.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080213185359/http://www.eminem.com/bio/bio.aspx |archivedate=2008-02-13 |title=Eminem biography |work=[[Eminem|Eminem.com]] |publisher=[[Interscope Records]] }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213185359/http://www.eminem.com/bio/bio.aspx |date=2008-02-13 }}</ref>. Эминем һәм Ким Скотт енәйәт кимәле юғары булған районда йәшәгән ваҡыттарында уларҙың йорто бер нисә тапҡыр таланыуға дусар була<ref name="Blows Up" />. Маршалл үҙе ғаилә ресторанында әҙ хаҡҡа ашарға әҙерләй, һауыт-һаба йыуа<ref name="Bozza14">Bozza, 2003. p. 14</ref>. Уның элекке хужаһы Маршаллды аҙнаһына 60-ар сәғәт эшләгән өлгөлө хеҙмәткәр тип тасуирлай<ref name="Salon" />. 1997 йылдың мартына ул ресторанда эштән бушатыла һәм әсәһенең трейлерында Ким һәм Хейли менән йәшәй<ref name="Blows Up" /><ref name="Salon" />. ''Infinite'' уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң һәм шәхси проблемалары арҡаһында Маршалл спиртлы эсемлектәр һәм наркотиктар менән мауыға башлай һәм саҡ үҙ-үҙенә ҡул һалмай<ref name="allmusicbio" />. === 1997—1999: Альтер-эго Слим Шейдиҙың тыуыуы, ''The Slim Shady LP'' сығыуы, һәм артабан данға күтәрелеүе === [[Файл:Eminem (cropped).jpg|250px|right|thumb|Эминем [[Германия]]ла, 1999 йыл]] Эминем ҡәтғи [[альтер-эго]] — Слим Шейдиһын уйлап сығарып ({{lang-en|Slim Shady}})үҙенә иғтибарҙы тағы ла күберәк йәлеп итә һәм 1997 йылдың яҙында ''[[The Slim Shady EP]]'' мини-альбомын сығара, [[Web Entertainment]] лейблында нәшер ителә<ref name="Blows Up" />. Унда Маршалл көсләү, енси мөнәсәбәттәр, наркотиктар, шулай уҡ етди темаларға: хәйерселек менән көрәш, ғаилә ҡыйынлыҡтары һәм тәнҡиткә яуап уҡый (''[[Infinite (альбом Эминема)|Infinite]]'')<ref name="allmusicbio" /><ref name="Salon" />. 1998 йылдың мартында [[The Source]] хип-хоп журналы ''The Slim Shady EP'' альбомын «Unsigned Hype» бүлегенә ҡуя<ref name="Bozza81">Bozza, 2003. p. 81</ref>. Альбом сыҡҡандан һуң Эминемды [[Нью-Йорк]]тан рэпер Cage стилде ҡабатлауҙа ғәйепләй, сөнки альтер-эго «Slim Shady» саманан тыш көсләү тураһында һөйләй, ә Cage быны үҙенең «Agent Orange» йырында башҡарған ине. Ҡайһы бер тыңлаусылар шулай уҡ ике йырҙың да стиленең оҡшашлығын һиҙә, был осраҡ ике рэп башҡарыусы араһында дошманлыҡҡа килтерә<ref name="Bozza15" /><ref>{{cite news|first=Neil|last=Drumming|title=Smut Peddlers: Split-Level Raunch|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812052334/http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506.html|dead-url=yes|archive-date=2011-08-12|work=Washington Post|date=2001-02-14|accessdate=2008-09-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110812052334/http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506 .html|archivedate=2011-08-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812052334/http://www.highbeam.com/doc/1P2-417506.html |date=2011-08-12 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-11923595_ITM|first=Matt|last=Dearborn|author2=Duke|title=Interview: His name is not Slim Shady|publisher=University Wire|date=2005-12-01|accessdate=2008-09-09}}</ref>. Эминемды йорттан сығарып ебәргәндәренән һуң, ул рэп буйынса 1997 йылғы [[Rap Olympics]] ярыштарҙа ҡатнашыу өсөн [[Лос-Анджелес]]ҡа китә. Ул икенсе урын ала. Был сарала [[Interscope Records]] лейблының хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша, Эминем уларға үҙенең ''The Slim Shady EP'' альбомы менән кассетаһын бирә. Улар кассетаны лейблдың генераль директоры Джимми Айовинға ебәрә. [[Dr. Dre]], продюсер һәм [[Aftermath Entertainment]] лейблына нигеҙ һалыусы былай тип хәтерләй: «Үҙемдең карьера ваҡытында демояҙмала бер ҡасан да ниндәйҙер бындай ҡыҙыҡлы нәмә тапманым. Джимми был кассетаны тыңлағандан һуң, мин уға: „Миңә уны табығыҙ. Тиҙ генә,-тип әйттем“»<ref name="Blows Up" />. 1999 йылдың 23 февралендә Эминем выпустил [[Interscope]] һәм [[Aftermath Entertainment]] лейблдарында ''[[The Slim Shady LP]]'' альбомын сығара. Был йылдың иң популяр альбомы була (йыл аҙағына альбом өс тапҡыр ағалтынҡа сертификациялана)<ref name="Timeline">{{cite web|url=http://www.rockonthenet.com/artists-e/eminem_main.htm|title=Timeline|website=Rock on the Net|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327090907/http://www.rockonthenet.com/artists-e/eminem_main.htm|archivedate=2019-03-27|deadlink=yes|lang=en}}</ref>, әммә уның популярлығы уның йырҙарының тексты буйынса бәхәстәр менән оҙатыла: мәҫәлән, «[[’97 Bonnie & Clyde]]» йырында Эминем үҙенең бәләкәй ҡыҙы менән сәйәхәтте һүрәтләй, уның барышында ул үҙенең ҡатынының мәйетенән ҡотола. «[[Guilty Conscience]]» йыры кешене үҙенең ҡатынын һәм уның һөйәркәһен үлтерергә этәрә. Был йыр [[Dr. Dre]] һәм Эминемдың дуэтына башланғыс була. Һәр альбомында тиерлек был дуэт менән бер йыр булһа ла бар.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20081217164919/http://www.sptimes.com/2006/01/16/Artsandentertainment/Eminem_and_his_ex_wif.shtml|title="Eminem and his ex-wife remarry"|website=[[Tampa Bay Times|St. Petersburg Times]]|lang=en}}</ref>. === 2000—2002: ''The Marshall Mathers LP'' һәм ''The Eminem Show'' === 2000 йылдың 23 майында Эминем үҙенең өсөнсө''[[The Marshall Mathers LP]]'' альбомын сығара. Альбомдың беренсе аҙнала һатылыуы рекордлы 1,76 миллион күсермә тәшкил итә: ''The Marshall Mathers LP'' донъяла иң тиҙ һатылыған рэп-альбом була<ref name="RS">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20080401120550/http://www.rollingstone.com/news/story/5923810/eminem_bounces_britney_from_top_spot|title="Eminem Bounces Britney From Top Spot"|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2017-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111080112/http://web.archive.org/web/20080401120550/http://www.rollingstone.com/news/story/5923810/eminem_bounces_britney_from_top_spot|archivedate=2016-01-11|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref name="BBC News">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1271224.stm|title=Eminem's criminal record|website=BBC News|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160411165007/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1271224.stm|archivedate=2016-04-11|deadlink=no|lang=en}}</ref>. «[[The Real Slim Shady]]» альбомынан беренсе сингл ҙур уңыш ҡаҙана<ref name="Bozza60">Bozza 2003, p. 60</ref>. Икенсе «[[The Way I Am]]» синглында ул фанаттар яғынан баҫым тураһында уҡый. Йыр шулай уҡ Мэрилин Мэнсон менән бәйле булыуы иғтибарға лайыҡ: ул йырҙа телгә алына, видеоклипта күренә һәм «The Way I Am» ремикс-версияһының ҡушымтаһын башҡара<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20080509150106/http://www.nyrock.com/worldbeat/02_2001/021601.asp|title="Some Marilyn Manson Scraps From the Road"|website=NY Rock|lang=en}}</ref>. Өсөнсө «[[Stan]]» синглда Эминем үҙен һәм йөклө ҡыҙын үлтереүсе аҡылдан яҙған фанат Стэн образын алып, үҙенең данын кисереп сығырға тырыша. [[Q (журнал)|Q]] журналы был йырҙы бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк өсөнсө рэп-йыры тип атай<ref>{{cite web|url=http://www.rocklistmusic.co.uk/q150lists.htm|title="150 Greatest Rock Lists Ever"|website=Rock List Music|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110718180112/http://www.rocklistmusic.co.uk/q150lists.htm|archivedate=2011-07-18|deadlink=no|lang=en}}</ref>, ә [[Rolling Stone]] журналы «Stan» йырын бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк 500 йыры исемлегендә 296-сы урынға ҡуя<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20080423025049/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/500songs|title="The RS 500 Greatest Songs of All Time"|website=[[Rolling Stone]]|accessdate=2008-04-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/eminem-feat-dido-stan-20110526|title=Eminem — Stan ft. Dido|website=[[Rolling Stone]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118021152/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/eminem-feat-dido-stan-20110526 |date=2015-11-18 }}</ref>. 2000 йылдың июлендә Эминем [[The Source]] журналының тышында күренгән беренсе аҡ тәнле рэпер була<ref name="Bozza81" />. 2011 йылдың мартында альбом [[RIAA]] «бриллиант» статусын ала. Дөйөм һатылыуы бөтә донъяла 32 миллион күсермә тәшкил итә<ref name="Reverb">{{cite web|url=https://reverb.com/fr/news/the-top-albums-of-each-decade-and-how-they-influenced-guitar-sales|title="The Top Albums of Each Decade and How They Influenced Guitar Sales"|website=reverb.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908155113/https://reverb.com/fr/news/the-top-albums-of-each-decade-and-how-they-influenced-guitar-sales|archivedate=2017-09-08|deadlink=no|lang=en}}</ref>. [[Файл:Eminem Up in Smoke Tour (cropped).jpg|250px|thumb|right|Эминем Слип-трейн-аренала, июнь 2000 йыл]] Грэмми премияһын тапшырыуҙың 43-сө церемонияһында 2001 йылда Эминем Элтон Джон менән бергә «[[Stan]]» йырын башҡара <ref>{{cite web |author=Video posted by theliveloungetv |url=https://www.youtube.com/watch?v=eOAiwE48g10 |title=Eminem feat. Elton John — Stan (Live) |publisher=YouTube |accessdate=2019-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210140331/https://www.youtube.com/watch?v=eOAiwE48g10 |archivedate=2018-12-10 |deadlink=no |lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1439280/20010210/eminem.jhtml|title=Eminem, Elton John To Duet At Grammys|last=Basham|first=David|date=2001-02-10|publisher=MTV News|accessdate=2009-12-30}}</ref>. Был сығыш [[GLAAD]] яғынан гомофобияла ғәйепләүгә ҡаршы яуап була. [[Entertainment Weekly]] журналы уларҙың сығышын ун йыл эсендәге иң яҡшыһы тип һанай<ref>Geier, Thom; Jensen, Jeff; Jordan, Tina; Lyons, Margaret; Markovitz, Adam; Nashawaty, Chris; Pastorek, Whitney; Rice, Lynette; Rottenberg, Josh; Schwartz, Missy; Slezak, Michael; Snierson, Dan; Stack, Tim; Stroup, Kate; Tucker, Ken; Vary, Adam B.; Vozick-Levinson, Simon; Ward, Kate (December 11, 2009), «The 100 greatest movies, TV shows, albums, books, characters, scenes, episodes, songs, dresses, music videos and trends that entertained us over the past 10 years». ''Entertainment Weekly.'' (1079/1080):74-84</ref>. Церемония мәлендә GLAAD [[Staples Center]] янында протест акцияһы үткәрә (тап шул урында бүләкләү була)<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1439666/20010221/eminem.jhtml|title=Eminem Protesters Few But Passionate|last=Boone|first=Christian|date=2001-02-21|publisher=MTV News|accessdate=2009-12-30}}</ref>. Шул уҡ йылда Эминем Dr. Dre, Snoop Dogg, Xzibit һәм Ice Cube кеүек реэперҙар менән турҙа ҡатнаша<ref name="Bozza70">Bozza 2003, p. 70</ref><ref>{{cite news|last=Pareles|first=Jon|title=Four Hours Of Swagger From Dr. Dre And Friends|url=http://www.slate.com/id/2114375/|work=The New York Times|date=2000-07-17|accessdate=2008-05-24}}</ref> 2002 йылдың 26 Эминем үҙенең ''[[The Eminem Show]]'' альбомын сығара. Алдағы релиз һымаҡ, ''The Eminem Show'' шулай уҡ уңышлы була: альбом бер аҙнала 1,332 миллион күсермә менән һатыла<ref name="Timeline" />. Альбомдың «[[Without Me]]» төп синглында Маршалл [[Элвис Пресли]], [[Limp Bizkit]], [[Moby]] һәм башҡа башҡарыусыларҙан көлә. Алдағы альбом һымаҡ, был ''The Eminem Show'' альбом да 2011 йылда бриллиант статусҡа эйә була. Был альбомда Эминем ҡатыны һәм ҡыҙы менән мөнәсәбәттәре, хип-хопта статусы тураһында һөйләй. [[Стивен Томас Эрлевайн]] ''The Eminem Show'' альбомын ''[[The Marshall Mathers LP]]'' альбомына ҡарағанда күпкә баҫҡынсылыраҡ тип билдәләй<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/the-eminem-show-mw0000140333|title=The Eminem Show — Eminem|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|authorlink=Stephen Thomas Erlewine|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=2010-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170910174338/http://www.allmusic.com/album/the-eminem-show-mw0000140333|archivedate=2017-09-10|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Рэперҙың алдағы альбомын ҡатын-ҡыҙҙы күрә алмаусан текстары өсөн тәнҡитләгән Брент Бозелл III ''The Eminem Show'' альбомында әҙәпһеҙ һүҙҙәрҙең күп булыуын билдәләй һәм альбомда «motherfucker» һүҙенең өҫтөнлөк итеүе арҡаһында Эминемды «Eminef» тип атай<ref>{{cite web|author=Bozzel, L.Brent III|url=https://web.archive.org/web/20020803064526/http://www.mediaresearch.org/BozellColumns/entertainmentcolumn/2002/col20020724.asp|title="Eminem – Tasteless, Incoherent, and Tired"|website=MediaResearch.org|lang=en}}</ref>. ''The Eminem Show'' донъяла 30 миллион күсермә тиражы менән тарала һәм 2002 йылда иң күп һатылған альбом була<ref name="Reverb" /><ref>Amter, Charlie (November 4, 2004). [http://music.yahoo.com/read/news/12177582 Eminem’s Early «Encore»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070417214620/http://music.yahoo.com/read/news/12177582 |date=2007-04-17 }}. Yahoo! Music. Retrieved December 13, 2007.</ref><ref name="businesswire.com">{{cite web|url=http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view&newsId=20100106007077&newsLang=en|title=2009 U.S. Music Purchases up 2.1% over 2008; Music Sales Exceed 1.5 Billion for Second Consecutive Year|publisher=Business Wire|date=2010-01-06|accessdate=2010-05-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/65qWpm2TJ?url=http://www.businesswire.com/portal/site/home/permalink/?ndmViewId=news_view|archivedate=2012-03-01|lang=en}}</ref>. === 2003—2007: ''Encore'' һәм ижади пауза === [[Файл:Eminem Live.jpg|thumb|right|150px|Эминем ''[[Encore (альбом Эминема)|Encore]]'' ''альбомына арналған концерт турында, 2005 йыл'']] 2004 йылдың апрелендә Маршалл һәм уның [[D12]] төркөмө үҙенең икенсе ''[[D12 World]]'' альбомын сығара. Беренсе аҙнала 550 мең экземпляр альбом һатыла<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/music/d12/chart-history/billboard-200/song/453449|title=D12 D12 World Chart History - Billboard|website=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181127041544/https://www.billboard.com/music/d12/chart-history/billboard-200/song/453449|archivedate=2018-11-27|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Шул уҡ йылдың ноябрь айында Эминем инде бишенсе ''[[Encore (альбом Эминема)|Encore]]'' студиялы альбом сығара, ул шулай уҡ уңышлы була. Был видеоклипта ул Майкл Джексон, Мадонна һәм башҡаларҙан көлә<ref>{{cite web|author=Video posted by EminemVEVO|url=https://www.youtube.com/watch?v=9dcVOmEQzKA|title=Eminem - Just Lose It (Official Music Video)|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110919104522/http://www.youtube.com/watch?v=9dcVOmEQzKA|archivedate=2011-09-19|deadlink=no}}</ref>. АҠШ президенты кесе Джордж Бушты тәнҡитләгән «Mosh» йыры бик күп бәхәстәр тыуҙыра, унда Маршалл Бушты «күпләп үлтереү ҡоралы» тип атай<ref>{{cite news|author=Reid, Shaheem|url=http://www.mtv.com/news/articles/1492827/20041020/eminem.jhtml?headlines=true|title="Eminem Targets Bush on New Track 'Mosh'"|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513010318/http://www.mtv.com/news/articles/1492827/20041020/eminem.jhtml?headlines=true|archivedate=2009-05-13|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513010318/http://www.mtv.com/news/articles/1492827/20041020/eminem.jhtml?headlines=true |date=2009-05-13 }}</ref>. 25 октябрҙә, 2004 йылғы АҠШ президенты һайлауҙарына тиклем Эминем «Mosh» йырына видеоклип сығара. Унда Буш администрацияһы ҡорбандары армияһын йыя һәм уларҙы Аҡ йортҡа алып килә. Аҡ йортҡа барһалар, улары инде һайлауҙа тауыш биреү өсөн йыйылғандар. Клип «Шишәмбе, 2 ноябрҙә тауыш бирегеҙ» тигән фраза менән тамамлана<ref>{{cite news|author=Reid, Shaheem|url=http://www.mtv.com/news/articles/1493010/20041025/eminem.jhtml|title="Eminem's 'Mosh' Video Hits the Internet"|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100920035138/http://www.mtv.com/news/articles/1493010/20041025/eminem.jhtml|archivedate=2010-09-20|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920035138/http://www.mtv.com/news/articles/1493010/20041025/eminem.jhtml |date=2010-09-20 }}</ref>. Бушты яңынан һайлағандан һуң, клиптың аҙағы үҙгәрә: президенттың сығыш яһауы ваҡытында, Эминем һәм уның менән бергә ҡаршы сығыусылар Аҡ йортҡа бәреп инә<ref>{{cite news|url=https://web.archive.org/web/20110812044424/http://www.highbeam.com/doc/1G1-123840513.html|title="Race for the White House: Eminem joins fight.(News)"|website=[[The Mirror]]|lang=en}}</ref>. Тәнҡитселәрҙең һәм тыңлаусыларҙың ыңғай баһаларына ҡарамаҫтан<ref>{{cite news|last=Christgau|first=Robert|authorlink=Robert Christgau|year=2005|url=http://www.villagevoice.com/music/heads-future-and-past-6398597|title=Christgau's Consumer Guide|newspaper=[[The Village Voice]]|location=New York|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405105103/http://www.villagevoice.com/music/heads-future-and-past-6398597|archivedate=2016-04-05|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405105103/http://www.villagevoice.com/music/heads-future-and-past-6398597 |date=2016-04-05 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=fyLttHWpa9EC&pg=PA96|title=SPIN|first=SPIN Media|last=LLC|date=2005-01-01|publisher=SPIN Media LLC|accessdate=2017-12-28|via=Google Books|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Christgau|first=Robert|title=Eminem - Encore|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/encore-20041209|work=[[Rolling Stone]]|date=2004-12-09|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619062942/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/encore-20041209|archivedate=2018-06-19|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619062942/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/encore-20041209 |date=2018-06-19 }}</ref><ref>{{cite web|last=Plangenhoef|first=Scott|title=Eminem - Encore|url=http://pitchfork.com/reviews/albums/2772-encore/|work=[[Pitchfork Media]]|date=2004-11-11|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225185103/https://pitchfork.com/reviews/albums/2772-encore/|archivedate=2018-12-25|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Cashmore |first=Pete |url=http://www.nme.com/reviews/eminem/7560 |title=Eminem : Encore |publisher=[[NME]] |date=2004-12-10 |accessdate=2013-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112042201/http://www.nme.com/reviews/eminem/7560 |archivedate=2016-01-12 |deadlink=no |lang=en }}</ref><ref>{{статья|заглавие=none |издание=[[Blender (журнал)|Blender]] |страницы=100 |номер=January/February |язык=en |год=2005 |тип=magazine |издательство=Alpha Media Group }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/music/encore/eminem |title=Reviews for Encore by Eminem - Metacritic |publisher=[[Metacritic]] |date=2004-11-12 |accessdate=2017-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109035045/https://www.metacritic.com/music/encore/eminem |archivedate=2019-01-09 |deadlink=no |lang=en }}</ref>, рэперҙың альбомын алдағыларына ҡарағанда һалҡын ҡаршы алалар. Альбомдың төп проблемаһы булып тексты насарайтҡан көлкөлө рәүеше һәм продюсерлауы тора<ref>{{cite web|last=Browne|first=David|title=Eminem - Encore|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,781365,00.html|work=[[Entertainment Weekly]]|date=2004-11-19|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129015641/http://www.ew.com/ew/article/0,,781365,00.html|archivedate=2014-11-29|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Petridis|first=Alexis|url=https://www.theguardian.com/music/2004/nov/12/popandrock.shopping|title=Eminem : Encore|publisher=[[The Guardian]]|date=2004-11-12|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619063100/https://www.theguardian.com/music/2004/nov/12/popandrock.shopping|archivedate=2018-06-19|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Cinquemani|first=Sal|url=http://www.slantmagazine.com/music/review/eminem-encore|title=Eminem - Encore|publisher=[[Slant Magazine]]|date=2004-11-13|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312015548/http://www.slantmagazine.com/music/review/eminem-encore|archivedate=2016-03-12|deadlink=no|lang=en}}</ref>. ''Encore'' альбомы Грэмминың бер номинацияһына ла эләкмәй<ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2005&genre=28|title=The 48th Annual Grammy Awards Nominees List "Rap"|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924124807/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2005&genre=28|archivedate=2015-09-24|deadlink=no}}</ref>. Быға тиклем Эминемдың ''[[The Slim Shady LP]]'', ''[[The Marshall Mathers LP]]'' һәм ''[[The Eminem Show]]'' альбомдары был категорияла еңеү яулағайны <ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2002&genre=28|title=The 45th Annual Grammy Awards Nominees List "Rap"|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170427051651/https://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2002&genre=28|archivedate=2017-04-27|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2000&genre=28|title=The 43th Annual Grammy Awards Nominees List "Rap"|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924124230/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=2000&genre=28|archivedate=2015-09-24|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=1999&genre=28|title=The 42th Annual Grammy Awards Nominees List "Rap"|accessdate=2014-04-10|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221605/http://www.grammy.com/nominees/search?artist=&field_nominee_work_value=&year=1999&genre=28|archivedate=2016-03-04|deadlink=no}}</ref>. === 2008—2009: Ҡайтыуы — ''Relapse'' һәм ''Refill'' === [[Файл:Eminem at DJ hero party with d12.jpg|thumb|Эминемдың [[D12]] составында сығыш яһауы, май 2009 йыл]] Йыл ярым тынлыҡтан һуң Эминем 2008 йылдың сентябрендә үҙенең [[Shade 45]] радиостанцияһына рәсми ҡайта һәм яңы материал әҙерләүен әйтеп яңы тректар яһай<ref>{{cite news|url=http://www.rapbasement.com/eminem/091908-trick-trick-says-eminem-is-bringing-slim-shady-back.html|title="RapBasement.com – Guess Who's Back, Back Again, Shady's Back, Tell A Friend (September 19, 2008)"|website=Rapbasement.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911045053/http://www.rapbasement.com/eminem/091908-trick-trick-says-eminem-is-bringing-slim-shady-back.html|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503185425/http://www.rapbasement.com/eminem/091908-trick-trick-says-eminem-is-bringing-slim-shady-back.html |date=2012-05-03 }}</ref>. Эминемдың [[Interscope Records|Interscope]] лейблы Маршаллдың яңы йырҙар яҙыуын раҫлай һәм яңы альбомының икенсе йылдың яҙында сығыуы тураһында әйтә<ref>{{cite news|author=Jokesta|url=http://www.defsounds.com/news/Reps_confirm_new_eminem_album_may_hit_stores_4th_quarter|title=Reps Confirm New Eminem Album May Hit Stores 4th Quarter|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080920093059/http://www.defsounds.com/news/Reps_confirm_new_eminem_album_may_hit_stores_4th_quarter|archivedate=2008-09-20|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920093059/http://www.defsounds.com/news/Reps_confirm_new_eminem_album_may_hit_stores_4th_quarter |date=2008-09-20 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20130523170020/http://www.billboard.com/articles/news/266116/exclusive-eminem-talks-new-album-book|title="Exclusive: Eminem Talks New Album, Book"|website=[[Billboard]]|accessdate=2010-09-24}}</ref>. Эминем декабрь айында сығасаҡ ''[[Relapse]]'' альбомы тураһында ентекле һөйләп бирә: «Беҙ [[Dr. Dre]] менән элекке ваҡыттағы һымаҡ студияға ҡайттыҡ. ''Relapse'' альбомының күпселек тректарын Дре продюсерлаясаҡ»<ref>{{cite news|url=http://www.rapbasement.com/eminem/121208-eminem-talks-about-his-new-album-relapse-dre-to-produce-most-no-stan-part-2.html|title="Eminem Gives Details On His Relapse"|website=Rapbasement.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044951/http://www.rapbasement.com/eminem/121208-eminem-talks-about-his-new-album-relapse-dre-to-produce-most-no-stan-part-2.html|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911044951/http://www.rapbasement.com/eminem/121208-eminem-talks-about-his-new-album-relapse-dre-to-produce-most-no-stan-part-2.html |date=2018-09-11 }}</ref>. 2009 йылдың 5 мартындағы пресс-релизға ярашлы Эминем был йылда ике альбом сығарасаҡ. ''[[Relapse]]'' 15 майҙа сыға. «[[We Made You]]» альбомының төп синглы 7 апрелендә сыға<ref>{{cite news|url=http://www.rapbasement.com/eminem/030509-eminem-will-release-two-new-albums-this-year-details-and-dates-included-read-here.html|title=Eminem Relapses Twice; 2 NEW Albums Coming|website=Rapbasement.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180715181603/http://www.rapbasement.com/eminem/030509-eminem-will-release-two-new-albums-this-year-details-and-dates-included-read-here.html|archivedate=2018-07-15|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324204628/http://www.rapbasement.com/eminem/030509-eminem-will-release-two-new-albums-this-year-details-and-dates-included-read-here.html |date=2012-03-24 }}</ref>. ''Relapse'' коммерция уңышына эйә була, әммә Эминемдың алдағы альбомдары һымаҡ уҡ яҡшы һатылмай. Ул биш миллион экземпляр тиражда тарала<ref>{{cite web|url=http://dtc-wsuv.org/tchilton18/sequential/|title="The History of Eminem"|website=dtc-wsuv.org|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190213005939/http://dtc-wsuv.org/tchilton18/sequential/|archivedate=2019-02-13|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Альбом музыка тәнҡитселәренән шулай уҡ ҡатнаш баһа ала<ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/music/artists/eminem/relapse |title=Eminem: Relapse (2009): Reviews |publisher=Metacritic.com |accessdate=2009-05-19 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ouRacfk?url=http://www.metacritic.com/music/relapse |archivedate=2012-02-29 |lang=en }}</ref>. 30 октябрҙә Яңы Орлеанда сығыш яһай. Был концертта ''Relapse'' альбомынан бер нисә йыр, иҫке хиттары һәм [[D12]] төркөмөнән йырҙар була<ref>{{cite news|author=Kaufman, Gil|url=http://www.mtv.com/news/articles/1625294/20091102/eminem.jhtml|title="– Eminem Rocks New Orleans' Voodoo Fest With First Full Concert of 2009"|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100403202717/http://www.mtv.com/news/articles/1625294/20091102/eminem.jhtml|archivedate=2010-04-03|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913041330/http://www.mtv.com/news/articles/1625294/20091102/eminem.jhtml |date=2010-09-13 }}</ref>. 19 ноябрҙә Эминем ''[[Relapse: Refill]]'' альбомының 21 декабрҙә сығасағы тураһында хәбәр итә. Был ете бонус-трек менән ''Relapse'' альбомының ҡабаттан сығарылыуы була <ref>{{cite news|url=http://www.nme.com/news/eminem/48492|title="Eminem announces 'Relapse: Refill' album featuring five unreleased songs"|website=[[NME]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/65ottxmx6?url=http://www.nme.com/news/eminem/48492|archivedate=2012-02-29|lang=en}}</ref>. === 2010—2011: ''Recovery'' Bad Meets Evil менән берләшеү=== 2010 йылдың 14 апрелендә Эминем Твиттерҙа ''[[Relapse 2]]'' булмауын яҙа. Күптәре Маршалл альбом сығармаясаҡ тип уйлай, ә ул тик альбомдың ''[[Recovery]]'' тип исемен генә үҙгәртә. {{начало цитаты}} Башта мин ''Relapse 2'' альбомының киләһе йылда сығыуын теләнем. Әммә был альбом өҫтөндә яҙыуҙы дауам итеп һәм яңы продюсерҙар менән эшләп, ''[[Relapse]]'' альбомын артабан эшләү мәғәнәле тип тапманым, һәм мин тулыһынса яңы альбом яҙырға булдым. ''Recovery'' альбомына музыка ''Relapse'' альбомы музыкаһына бөтөнләй оҡшамаған, һәм мин ул үҙ исеменә лайыҡ тип ҡарар иттем{{конец цитаты|источник=Эминем<ref name="RapRadar">{{cite news|url=http://rapradar.com/2010/04/14/eminem-speaks-on-new-album-recovery|title="Eminem Speaks On New Album Recovery"|website=Rap Radar|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180622164525/http://rapradar.com/2010/04/14/eminem-speaks-on-new-album-recovery/|archivedate=2018-06-22|lang=en}}</ref>}} Эминемдың ''[[Recovery]]'' етенсе альбомы 18 июндә сыға<ref name="RapRadar" />. Беренсе аҙнала [[АҠШ]]-та яҡынса 741 мең күсермәһе һатыла, был Эминемдың бер нисә тапҡыр [[Billboard 200]] етәкләгән алтынсы альбомы була<ref>{{cite news|author=Kaufman, Gil|url=http://www.mtv.com/news/articles/1642712/20100630/eminem.jhtml|title="Eminem Notches Year's Highest Deb тип ҡарар иттемut With Recovery"|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100924001246/http://www.mtv.com/news/articles/1642712/20100630/eminem.jhtml|archivedate=2010-09-24|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106040308/http://www.mtv.com/news/articles/1642712/eminem-notches-years-highest-debut-with-recovery.jhtml |date=2012-11-06 }}</ref><ref>{{cite news|author=Caulfield, Keith|url=http://www.billboard.com/articles/news/957567/eminems-recovery-explodes-at-no-1-on-billboard-200-with-741000|title="Eminem's 'Recovery' Explodes At No. 1 on Billboard 200 With 741,000"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130414185001/http://www.billboard.com/articles/news/957567/eminems-recovery-explodes-at-no-1-on-billboard-200-with-741000|archivedate=2013-04-14|lang=en}}</ref>. ''Recovery'' шулай уҡ бер нисә башҡа илдәрҙә чартты етәкләй. Альбом Billboard 200 чартының түбәһендә биш аҙна дауамында тора<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20100828105942/http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/charts/chart_alert/e3iaea240932b26c233fbf8e445125fc885|title="Eminem Won't Budge From No. 1 On Billboard 200; Lil Wayne Tops Digital Songs"|website=[[Billboard]]|lang=en}}</ref>. [[Billboard]] рецензенты ''Recovery'' 2010 йылдың бестселлеры була тип билдәләй, был Эминемды йыл аҙағына ике альбом-бестселлер менән тарихта беренсе артист яһай<ref>{{cite news|authoe=Caulfield, Keith|url=http://www.billboard.com/articles/news/473767/eminems-recovery-is-2010s-best-selling-album-katy-perrys-california-gurls-top|title="Eminem's 'Recovery' Is 2010's Best-Selling Album; Katy Perry's 'California Gurls' Top Digital Song"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515112716/http://www.billboard.com/articles/news/473767/eminems-recovery-is-2010s-best-selling-album-katy-perrys-california-gurls-top|archivedate=2016-05-15|lang=en}}</ref>. Альбом тарихта иң һатылыусы цифрлы альбом була<ref>{{cite web|url=https://archive.today/20120524180415/http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/74338/chart-watch-extra-eminem-bumps-off-gaga/;_ylt=ArFbuzoItgFLqcqT_OFNEfUPwiUv|title="Chart Watch Extra: Eminem Bumps Off Gaga – Chart Watch"|website=New.music.yahoo.com|lang=en}}</ref>. «[[Not Afraid]]» альбомының төп синглы 29 апрелдә сыға һәм [[Billboard Hot 100]] чартында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Йырға видеоклип 4 июндә сыға<ref>{{cite web|author=SR Staff|url=https://archive.today/20120526211640/http://www.singersroom.com/news/5863/Eminems-Not-Afraid-Video-Premiere-Set|title="Eminem's Not Afraid Video Premiere Set"|website=Singer's Room|lang=en}}</ref>. Артабан йырсы Рианна менән яҙылған «[[Love the Way You Lie]]» синглы сыға. Billboard Hot 100 чартының түбәһенә менерҙән алда, сингл икенсетәүге тапҡыр башҡарыла<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/music/eminem/chart-history/hot-100|title="Eminem Album & Song Chart History"|website=[[Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190103023517/https://www.billboard.com/music/Eminem/chart-history/hot-100|archivedate=2019-01-03|deadlink=no|lang=en}}</ref>. «Love The Way You Lie» 2010 йылда Бөйөк Британияла иң һатылыусы сингл булһа ла, ул беренсе урынды яуламай<ref>{{cite web|author=Youngs, Ian|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12039903|title="Alex Da Kid: The Brit behind 2010's biggest hit"|website=[[BBC]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115054154/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12039903|archivedate=2016-01-15|deadlink=no|lang=en}}</ref>. ''Recovery'' күпселек музыка тәнҡитселәренең ыңғай баһаһын ала<ref>{{Cite web |url=http://www.metacritic.com/music/recovery |title=''Recovery'' (2010): Reviews |accessdate=2019-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181029014437/https://www.metacritic.com/music/recovery |archivedate=2018-10-29 |deadlink=no |lang=en }}</ref>. 2010 йылдың ноябрь айына, АҠШ-та һатылыу күләме өс миллион экземпләр тәшкил итә <ref>{{cite web|author=Jacobs, Allen|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.13114|title="Hip Hop Album Sales: The Wэкземпляровeek Ending 11/21/2010 Get The Latest Hip Hop News, Rap News & Hip Hop Album Sales"|website=HipHopDX|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429192624/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.13114|archivedate=2015-04-29|deadlink=yes|lang=en}}</ref>. {{Кратное изображение |подпись = Эминем һәм Рианна 2010 йылда «[[Love the Way You Lie]]» йырын башҡара |зона = left |направление = vertical |ширина = 300 |изобр1 = Eminem and Rihanna in Love the Way You Lie1.jpg |изобр2 = }} Эминем [[BET Awards]] 2010 йылда , «[[Not Afraid]]» йыры менән күренә<ref>{{cite news|author=Jacobs, Allen|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.11506|title="Eminem to perform at 2010 BET awards"|website=HipHopDX|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429195636/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.11506|archivedate=2015-04-29|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429195636/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.11506 |date=2015-04-29 }}</ref>. Шул уҡ йылда Эминем һәм Рианна менән берлектә «[[Love the Way You Lie]]» синглын [[Activision]] [[Electronic Entertainment Expo]] конференцияһында башҡара. Июнь айында Эминем һәм [[Jay-Z]] Нью-Йоркта һәм Детройтта берлектәге концерттары тураһында иғлан итә<ref>{{cite web|url=http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/eminem-and-jay-z-announce-more-home-and-home-dates/7314183|title="Eminem And Jay-z Announce More "Home & Home" Dates"|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630110259/http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/eminem-and-jay-z-announce-more-home-and-home-dates/7314183|archivedate=2017-06-30|deadlink=no|lang=en}}</ref>. [[BET]] Эминемды 21 быуаттың иң яҡшы рэперы тип атай<ref>{{cite web|url=http://www.bet.com/video/top10rappers/2010/eminem-extended-interview-10-1-230310.html|title="Top 10 Rappers: Eminem Extended Interview"|website=[[BET]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303194228/http://www.bet.com/video/top10rappers/2010/eminem-extended-interview-10-1-230310.html|archivedate=2016-03-03|deadlink=no|lang=en}}</ref>. 2010 йылдың 12 сентябрендә Эминемдың [[MTV Video Music Awards]] церемонияһында Рианна менән «Not Afraid» һәм «Love The Way You Lie» йырын башҡарыуы мөһим асыш була.<ref>{{cite news|url=https://archive.today/20120526102230/http://www.singersroom.com/news/6278/MTV-VMA-Recap-Stage-Rewind-with-Eminem-Rihanna-Taylor-Kanye-and-Bieber|title="MTV VMA Recap: Stage Rewind with Eminem, Rihanna, Taylor, Kanye and Bieber"|website=Singersroom.com|lang=en}}</ref>. ''[[Recovery]]'' альбомының уңышы һәм Jay-Z, [[MTV]], [[Hip-HopDX]] онлайн-журнал менән берлектәге сығыштары өсөн Маршаллды йылдың иң яҡшы рэперы тип атайҙар<ref>{{cite web|author=Cantor, Paul|url=http://www.mtv.com/news/articles/1650705/20101024/eminem.jhtml|title="Eminem Is The Hottest MC In The Game!"|website=[[MTV]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101228185541/http://www.mtv.com/news/articles/1650705/20101024/eminem.jhtml|archivedate=2010-12-28|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/editorials/id.1633|title=The 2010 HipHopDX Year End Awards, Discussing Lil' Wayne, Drake & Many More Hip Hop Artists|website=HipHopDX|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150429201840/http://www.hiphopdx.com/index/editorials/id.1633|archivedate=2015-04-29|deadlink=yes|lang=en}}</ref>. Эминем «Грэммиҙың» 53-сө церемонияһында Рианна һәм Адам Левин менән «Love The Way You Lie» йырының икенсе өлөшөн, Дре һәм Скайлар менән «[[I Need a Doctor]]» йырын башҡара<ref>{{cite news|author=Semigran, Aly|url=http://www.mtv.com/news/articles/1657911/skylar-gray-grammys.jhtml|title="Skylar Grey Breaks Out With Dre, Eminem Grammy Performance – Music, Celebrity, Artist News"|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429175459/http://www.mtv.com/news/articles/1657911/skylar-gray-grammys.jhtml|archivedate=2013-04-29|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429175459/http://www.mtv.com/news/articles/1657911/skylar-gray-grammys.jhtml |date=2013-04-29 }}</ref>. 1997 йылда уҡ саҡ рэпер булып башлаған Эминем Детройттан рэпер [[Royce da 5'9]] менән таныша. Улар ''[[Bad Meets Evil]]'' дуэтын ойоштора. Әммә дуэт рэперҙарҙың бәхәсе арҡаһында өс йылдан һуң тарҡала. Ошо өс йыл эсендә улар «[[Scary Movies]]» һәм «[[Nuttin' to Do]]» йырын, шулай уҡ «Bad Meets Evil» йырын яҙа, һуңғыһы ''[[The Slim Shady LP]]'' альбомында сыға<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-bad-meets-evil-lyrics|title=Eminem — Bad Meets Evil ft. Royce da 5'9|website=Genius.com|accessdate=2019-04-21}}</ref><ref>{{cite web|url=https://genius.com/Bad-meets-evil-nuttin-to-do-lyrics|title=Bad Meets Evil — Nuttin" to Do|website=Genius.com|accessdate=2019-04-21}}</ref><ref>{{cite web|url=https://genius.com/Bad-meets-evil-scary-movies-lyrics|title=Bad Meets Evil — Scary Movies|website=Genius.com|accessdate=2019-04-21}}</ref>{{ref+|Главной причиной их конфликта было ограниченное время Эминема — он был очень сильно занят. Рэперы помирились только после смерти лучшего друга Маршалла, [[Proof]]<ref>{{cite web|url=https://www.sohh.com/eminem-speaks-on-burying-royce-da-59-dispute-we-realized-how-stupid-this-beef-sht-is-audio/|title=Eminem Speaks On Burying Royce Da 5’9 Dispute, “We Realized How Stupid This Beef Sh*t Is|first=S.|last=Samuel|work=[[SOHH]]|publisher=4Control Media|date=2010-06-24|accessdate=2018-11-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/music/2011/06/the-oral-history-of-bad-meets-evil?page=2|first=Noah|last=Callahan-Bever|author2=Kondo, Toshitaka|title=The Oral History of Bad Meets Evil|publisher=[[Complex (magazine)|Complex]]|date=2011-06-13|accessdate=2011-07-11}}</ref>.|комм.}}. Һәм Эминем Ройс менән тик 2010 йылда ғына яңынан хеҙмәттәшлек итә башлай, уның менән ''[[Hell: The Sequel]]'' мини-альбом яҙа. Мини-альбом 2011 йылдың 14 июнендә сыға<ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1662592/eminem-royce-da-5-9-bad-meets-evil.jhtml|title=Eminem And Royce Da 5'9" To Drop Bad Meets Evil EP|website=[[MTV]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314121050/http://www.mtv.com/news/articles/1662592/eminem-royce-da-5-9-bad-meets-evil.jhtml|archivedate=2014-03-14|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314121050/http://www.mtv.com/news/articles/1662592/eminem-royce-da-5-9-bad-meets-evil.jhtml |date=2014-03-14 }}</ref>. 2011 йылдың мартында ''[[The Marshall Mathers LP]]'' һәм ''[[The Eminem Show]]'' альбомдары [[RIAA]] «бриллиант» статусҡа эйә була, шулай итеп, Эминем ике «бриллиант» альбом менән берҙән-бер артист була<ref>{{cite web|url=http://www.rapbasement.com/eminem/042611-rapper-eminem-has-two-albums-get-diamond-status-details-here-click-now.html|title=Eminem Has 2 Albums Go Diamond|website=Rapbasement.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160323030911/http://www.rapbasement.com/eminem/042611-rapper-eminem-has-two-albums-get-diamond-status-details-here-click-now.html|archivedate=2016-03-23|deadlink=no|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323030911/http://www.rapbasement.com/eminem/042611-rapper-eminem-has-two-albums-get-diamond-status-details-here-click-now.html |date=2016-03-23 }}</ref>. Эминем шулай уҡ [[Facebook]]-та иң популяр кеше була — уның аккаунты 60 миллиондан ашыу лайыҡҡа эйә була, был күрһәткес буйынса [[Леди Гага]]ны, [[Майкл Джексон]]ды, [[Джастин Бибер]] һәм [[Рианна]]ны үтеп китә<ref>{{cite news|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/eminem-first-artiste-hit-60m-fans-fb|title="Eminem is the first artiste to hit 60m fans on Facebook"|website=Radioandmusic.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730072355/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/eminem-first-artiste-hit-60m-fans-fb|archivedate=2012-07-30|lang=en}}</ref>. 6 августа Эминем тәүге тапҡыр фестивалдә бер нисә [[Lollapalooza]] йырын башҡара<ref>{{cite web|author=Levy, Piet|url=https://www.usatoday.com/life/music/news/2011-08-07-lollapalooza-2011-eminem_n.htm|title="Lollapalooza 2011: Eminem rules Day Two"|website=[[USA Today]]|accessdate=2011-08-09}}</ref>. 2010 йылдың аҙағында — [[2011 йыл]]дың башында ниндәйҙер Koolo тигән кеше Эминемдың һирәк һәм нәшер ителмәгән тректарының күсермәләренә инеп, күпләп композицияларын сығара башлай. Һөҙөмтәлә 15-кә яҡын йыры билдәле була. Улар араһында нәшер ителмәгән ''Relapse 2'' тректары, шулай уҡ башҡарыусылар [[Jay-Z]], [[Dr. Dre]], Just Blaze, [[Royce da 5'9"]] һәм Лиз Родригес менән бергә яҙҙырылған композициялар була. Һарҡыштың һөҙөмтәһе булып яңы ''Straight from the Vault'' мини-альбомы ла тора<ref>{{cite web|url=https://genius.com/albums/Eminem/Straight-from-the-vault|title=Eminem — Straight from the Vault Lyrics and Tracklist|website=Genius.com|accessdate=2019-05-20}}</ref>{{ref+|Иногда упоминается как ''[[Straight from the Lab]] 2''<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.sputnikmusic.com/soundoff.php?albumid=72396|title=Eminem – Straight From the Lab Part 2 User Opinions – sputnikmusic|website=www.sputnikmusic.com|access-date=2017-07-22}}</ref>.|комм.}}. Был альбом үҙендә Эминем тормошоноң төрлө осорҙарында яҙылған туғыҙ төрлө композицияларҙы берләштерә (иң иртәләре [[2005 йыл]]ға ҡарай, тректарҙың бер өлөшө сыҡмаған ''King Mathers'' альбомы өсөн тәғәйенләнгән була<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-king-mathers|title=Eminem — King Mathers. Lyrics and Tracklist|website=Genius.com|accessdate=2019-04-18}}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, иң һуңғыһы 2010 йылға ҡарай, һәм [[D12]] менән берлектә яҙыла<ref>[http://www.nme.com/news/eminem/55270 Eminem 'EP' 'Straight From The Vault' leaks online | News | NME.COM<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. === 2012—2013: ''The Marshall Mathers LP 2'' === 2012 йылдың 24 майында Эминем үҙенең киләһе студиялы альбомы өҫтөндә эшләүе тураһында иғлан итә<ref>[https://web.archive.org/web/20121118042647/http://www.aftermathmusic.com/blog/2012/05/24/eminem-is-working-on-a-new-album/ Eminem is working on a new album]{{ref-en}}</ref>. Релиз 2013 йылға тәғәйенләнә.<ref>[http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21684/title.eminem-announces-eighth-studio-album-for-2013 Eminem Announces Eighth Studio Album For 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020045939/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21684/title.eminem-announces-eighth-studio-album-for-2013 |date=2013-10-20 }}{{ref-en}}</ref>. Хатта исемһеҙ килеш тә альбом 2013 йылдың иң көтөлгән пластинкалар исемлегенә, шул иҫәптән [[MTV]], ''Complex'' журналдарына инә; ә ''XXL'' журналы альбомды бишенсе урынға ҡуя<ref>[http://www.complex.com/music/2013/01/the-50-most-anticipated-albums-of-2013/eminem 6. Eminem, TBA — The 50 Most Anticipated Albums of 2013".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020103827/http://www.complex.com/music/2013/01/the-50-most-anticipated-albums-of-2013/eminem |date=2013-10-20 }} Complex.{{ref-en}}</ref>. [[Файл:Eminem Lollapalooza 2014 Chicago.jpg|250px|thumb|left|Эминем Чикагола [[Lollapalooza]] фестивалендә, 2014 йыл]] 2013 йылдың 14 авгусында Лиз Родригес менән берлектә башҡарылған «Survival» исеме аҫтындағы йыр [[Call of Duty: Ghosts]] видеоуйынының мультиплеерлы трейлерында күрһәтелә. Киләһе пресс-релиз һигеҙенсе альбомдың беренсе синглы тиҙҙән сығасаҡ тип хәбәр итә<ref>{{Cite web |url=http://music.yahoo.com/news/eminem-unveils-hard-hitting-song-survival-195019619-rolling-stone.html |title=Eminem Unveils Hard-Hitting New Song, 'Survival' |accessdate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818103735/http://music.yahoo.com/news/eminem-unveils-hard-hitting-song-survival-195019619-rolling-stone.html |archivedate=2013-08-18 |deadlink=yes |lang=en }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival |title=Complex: Eminem «Survival» |accessdate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818031402/http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival |archivedate=2013-08-18 |deadlink=yes |lang=en }}</ref>. [[MTV Video Music Awards|MTV VMA 2013]] церемонияһы ваҡытында Эминемдың яңы альбомы ''[[The Marshall Mathers LP 2]]'' тип аталыуы асыҡлана, ә уның релизы 2013 йылдың 5 ноябренә тәғәйенләнә<ref>{{Cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/25/mmlp2-eminem-new-album-_n_3814784.html?|title=Eminem’s 'MMLP2' Album Announced At VMAs |accessdate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216234536/http://www.huffingtonpost.com/2013/08/25/mmlp2-eminem-new-album-_n_3814784.html?|archivedate=2016-02-16 |deadlink=no |lang=en }}</ref>. Альбомдың төп синглы булып «[[Berzerk (песня)|Berzerk]]» тора, ул 25 августа сығарыла һәм [[Billboard Hot 100]] чартының өсөнөсө юлында дебют яһай <ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/301722/Eminem/chart?f=379|title=Eminem - Chart History - The Hot 100|work=Billboard|publisher=Prometheus Global Media|accessdate=2013-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181206122935/https://www.billboard.com/artist/301722/Eminem/chart?f=379|archivedate=2018-12-06|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Артабан тағы өс сингл килә: «[[Survival (песня Эминема)|Survival]]»<ref>{{cite web|first=Edwin|last=Ortiz|url=http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival|title=List: Eminem 'Survival'|work=Complex|publisher=Complex Media|date=2013-08-14|accessdate=2013-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818031402/http://www.complex.com/music/2013/08/listen-eminem-survival|archivedate=2013-08-18|deadlink=yes|lang=en}}</ref>, «[[Rap God]]»<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2013/10/15/eminem/ |title=Эминем в новой песне объявил себя богом рэпа |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310151849/https://lenta.ru/news/2013/10/15/eminem/ |archivedate=2016-03-10 |deadlink=no |lang=ru }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-declares-himself-a-rap-god-20131014 |title=Eminem Declares Himself a 'Rap God' |publisher=''[[Rolling Stone]]'' |lang=en |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171207195425/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-declares-himself-a-rap-god-20131014 |archivedate=2017-12-07 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207195425/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-declares-himself-a-rap-god-20131014 |date=2017-12-07 }}</ref> һәм Рианна менән яҙҙырылған «[[The Monster]] сингл<ref>{{Cite web |url=http://www.xxlmag.com/news/2013/10/eminem-releasing-new-single-rihanna-next-week/ |title=Eminem Releasing New Single With Rihanna Next Week — XXL<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181116010411/http://www.xxlmag.com/news/2013/10/eminem-releasing-new-single-rihanna-next-week/ |archivedate=2018-11-16 |deadlink=no |lang=en }}</ref><ref>{{статья|ссылка=http://www.vibe.com/article/singer-bebe-rexha-talks-co-writing-eminem-and-rihannas-mmlp2-collaboration-monster |заглавие=Singer Bebe Rexha Talks Co-Writing Eminem And Rihanna's 'MMLP2' Collaboration 'The Monster' |издание=[[Vibe]] |accessdate=2013-10-25 |язык=en |тип=journal |автор=Kennedy, John |число=24 |месяц=10 |год=2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002182327/http://www.vibe.com/article/singer-bebe-rexha-talks-co-writing-eminem-and-rihannas-mmlp2-collaboration-monster |archivedate=2015-10-02 |издательство=Spin Media }}</ref>, шулай уҡ Нейт Рюсс менән яҙҙырылған «Headlights» синглы<ref>{{статья |ссылка=http://www.themusicnetwork.com/chart-wrap-pharrell-gets-happy-avicii-vance-hit-new-highs/ |заглавие=Chart Wrap: Pharrell gets happy, Avicii and Vance hit new highs |издание={{Нп3|The Music Network}} |accessdate=2014-02-06 |язык=en |тип=magazine |автор=Mulherin, Daniel |число=3 |месяц=2 |год=2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.radiotoday.com.au/airplay/the-music-network/4133-the-music-network-chart-wrap-feb-5.html |title=''The Music Network'' Chart Wrap: Feb 5 |publisher=Radio Today |date=2014-02-05 |accessdate=2014-02-06|lang=en}}</ref>. ''[[The Marshall Mathers LP 2]]'' 2013 йылдың 5 ноябрендә сыға. Альбомдың төп версияһы 16 тректан тора<ref>{{cite web | url=http://www.eminem.com/new-album/mmlp2_tracklisting | title=MMLP2 Tracklisting | publisher=[[Shady Records]] | work=[[Eminem|Eminem.com]] | date=2013-10-10 | accessdate=2013-10-10 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014191657/http://www.eminem.com/new-album/mmlp2_tracklisting |date=2013-10-14 }}</ref>, в «Deluxe»-версии — 21<ref>{{cite news|author=|title=Eminem обнародовал список бонус-треков "MMLP2"|url=http://www.rap.ru/news/4890|work=|publisher=Rap.ru|date=2013-10-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131026081039/http://www.rap.ru/news/4890 |date=2013-10-26 }}</ref>. ''The Marshall Mathers LP 2'' Эминемдың [[Billboard 200]] чартында тәүге тапҡыр сығыш яһаусы етенсе альбомы була<ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/11/13/eminem-album-sales-mmlp2-no-1_n_4266408.html|title="Eminem's Album Sales Impress As 'MMLP2' Hits No. 1"|website=Huffingtonpost.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811231114/http://www.huffingtonpost.com/2013/11/13/eminem-album-sales-mmlp2-no-1_n_4266408.html|archivedate=2016-08-11|lang=en}}</ref>. Эминем шулай уҡ [[The Beatles]] төркөмөнөң ҡаҙанышыны ҡабатлай: [[Billboard Hot 100]] чартының беренсе егерме урында Маршаллдың дүрт йыры була<ref>{{cite news|url=http://www.complex.com/music/2013/11/eminem-four-singles-in-billboard-hot-100-top-20|title="Eminem Four Singles in Billboard Hot 100 Top 20"|website=[[Complex]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911081652/https://www.complex.com/music/2013/11/eminem-four-singles-in-billboard-hot-100-top-20|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221045216/http://www.alexa.com/topsites |date=2012-12-21 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://indyhiphop.com/2325052/eminem-ties-the-beatles-billboard-record/|title="Eminem Ties Beatles Billboard Record|3=Hot 96.3"|website=Indyhiphop.com|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://archive.is/20131117110209/http://indyhiphop.com/2325052/eminem-ties-the-beatles-billboard-record/|archivedate=2013-11-17|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.fuse.tv/2013/11/eminem-beatles-4-top-20-hits|title="Eminem Is First Lead Artist Since Beatles to Score 4 Top 20 Hits – News – Fuse"|website=Fuse.tv|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911081738/https://www.fuse.tv/2013/11/eminem-beatles-4-top-20-hits|archivedate=2018-09-11|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221045216/http://www.alexa.com/topsites |date=2012-12-21 }}</ref>. В [[Бөйөк Британия]]ла альбом шулай уҡ беренсе юлда дебют яһай<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/eminem-scores-seventh-consecutive-uk-number-1-album-2599/|title="Eminem scores seventh consecutive UK Number 1 album"|website=Official Charts Company|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141008102148/http://www.officialcharts.com/chart-news/eminem-scores-seventh-consecutive-uk-number-1-album-2599/|archivedate=2014-10-08|deadlink=no|lang=en}}</ref>. ''The Marshall Mathers LP 2'' альбомы 2013 йылда иң һатылыусы альбом була һәм Эминем Канадала иң күп һатылған башҡарыусы була<ref>{{cite news|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/record-labels/5869529/canadas-digital-music-sales-rise-in-2013-unlike-the-us|title="Canada's Digital Music Sales Rise in 2013 Unlike the U.S.; Eminem, Robin Thicke Among Top Selling Artists"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140117200134/http://www.billbo 5 ноябряard.com/biz/articles/news/record-labels/5869529/canadas-digital-music-sales-rise-in-2013-unlike-the-us|archivedate=2014-01-17|lang=en}}</ref>. 3 ноябрҙә Эминем «Йыл артисы» номинацияһында [[YouTube Music Awards]] премияһын<ref>{{cite web|author=Chris Martins|url=https://www.spin.com/2013/11/youtube-music-awards-winners-list-macklemore-ryan-lewis/|title="YouTube Music Awards: A Charming Mess With Eminem, Macklemore, M.I.A., and More"|website=[[Spin (журнал)|Spin]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190204145156/https://www.spin.com/2013/11/youtube-music-awards-winners-list-macklemore-ryan-lewis/|archivedate=2019-02-04|deadlink=no|lang=en}}</ref>, ә бер аҙнанан һуң [[Global Icon Award]] номинацияһында [[MTV EMA Music Awards]] премияһын ала<ref>{{cite web|author=Soren Baker|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.26194/title.eminem-wins-global-icon-award-at-2013-mtv-ema-music-awards|title="Eminem Wins "Global Icon" Award At 2013 MTV EMA Music Awards"|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150426120145/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.26194/title.eminem-wins-global-icon-award-at-2013-mtv-ema-music-awards|archivedate=2015-04-26|deadlink=yes|lang=en}}</ref>. 10 июндә Эминем ике «бриллиант» сингл менән беренсе артист була, «[[Not Afraid]]» һәм «[[Love the Way You Lie]]» альбомдарының күсермәһе 10 миллиондан артып китә<ref>{{cite web|author=Trakin, Roy|url=http://www.billboard.com/articles/news/6114162/eminem-first-to-receive-two-riaa-digital-single-diamond-awards|title="Eminem First to Receive Two Digital RIAA Diamond Certifications"|website=[[Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180812112025/https://www.billboard.com/articles/news/6114162/eminem-first-to-receive-two-riaa-digital-single-diamond-awards|archivedate=2018-08-12|deadlink=no|lang=en}}</ref>. 11 һәм 12 июлдә Эминем «[[Уэмбли]]» стадионында ике концерт бирә<ref>{{cite web|url=http://www.wembleystadium.com/Events/2014/Eminem/Eminem-at-Wembley|title="eminem at Wembley"|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044921/http://www.wembleystadium.com/Events/2014/Eminem/Eminem-at-Wembley|archivedate=2018-09-11|deadlink=yes|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911044921/http://www.wembleystadium.com/Events/2014/Eminem/Eminem-at-Wembley |date=2018-09-11 }}</ref>. Грэмми премияһының 57-се тапшырыу тантанаһында Эминем иң яҡшы рэп-альбом һәм Рианна менән берлектә иң яҡшы рэп башҡарыуы өсөн ике Грэмми премияһына лайыҡ була<ref>{{cite news|author=Kennedy, Gerrick D.|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-grammys-2015-wins-rap-album-20150205-story.html|title="Grammys 2015: Eminem takes best rap album honors"|website=[[Los Angeles Times]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630024920/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-grammys-2015-wins-rap-album-20150205-story.html|archivedate=2018-06-30|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/news/Eminem-takes-home-Best-Rap-Album-Best-Rap/Sung-Collaboration-Grammys/articleshow/46172812.cms|title="Eminem takes home Best Rap Album, Best Rap/Sung Collaboration Grammys"|website=[[The Times of India]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216234536/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/music/news/Eminem-takes-home-Best-Rap-Album-Best-Rap/Sung-Collaboration-Grammys/articleshow/46172812.cms|archivedate=2016-02-16|lang=en}}</ref>. === 2014—2016: ''ShadyXV'', винил бокс-сет һәм ''Һулаҡай'' === [[Файл:Eminem live at D.C. 2014.jpg|250px|thumb|right|Эминемдың [[Вашингтон]]да сығышы, 2014 йыл]] 2014 йылда Эминем һәм [[Shady Records]] лейблы менеджеры Пол Розенберг социаль селтәрҙәрҙә #SHADYXV хэштегы ҡуллана башлай<ref>{{cite news|author=Stutz, Colin|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6229180/eminem-new-black-friday-release-shady-xv|title="What's Eminem's New Black Friday Release 'Shady XV' All About?"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924142224/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6229180/eminem-new-black-friday-release-shady-xv|archivedate=2018-09-24|lang=en}}</ref>. Аҙаҡ күренеүенсә, был Эминем лейблының киләһе йыйынтығының исеме була<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20170822054022/http://www.eminem.com/news/shadyxv-details-released|title="SHADYXV - DETAILS RELEASED"|website=Eminem.com|lang=en}}</ref>{{ref+|Название [[хэштег]]а и сборника связано с датой основания лейбла [[Shady Records]]. Лейбл Эминема был основан в 1999 году<ref>{{cite web |url=http://www.hitquarters.com/index.php3?page=intrview/opar/intrview_MarcLabelle.html |title=Interview With Marc Labelle |publisher=[[HitQuarters]]|date=2005-11-28 |accessdate=2010-06-21}}</ref><ref>{{Citation |last=Detrick |first=Ben |title=Loyalty |url=http://www.rapbasement.com/news/shady-records/-loyalty-paul-rosenberg-interview.html |magazine=[[XXL magazine|XXL Presents Shade 45]] |page=22 |date=August 2005 |accessdate=January 29, 2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511085153/http://www.rapbasement.com/news/shady-records/-loyalty-paul-rosenberg-interview.html |date=May 11, 2012 }}</ref>, и в 2014-ом ему исполнилось 15 лет.|комм.}}. Компиляцияның анонсынан һуң, альбомдың беренсе синглы сыға, «[[Guts Over Fear]]» альбомы Австралия йырсыһы Сия ҡатнашлығында яҙыла.<ref>{{cite news|author=Gallo, Phil|url=http://www.billboard.com/articles/news/6229233/eminem-announces-shady-xv-compilation-with-new-track-guts-over-fear|title="Eminem Announces 'Shady XV' Compilation With New Track 'Guts Over Fear' "|website=[[Billboard]]|lang=en}}</ref>. Эминемдың рәсми [[YouTube]]-каналында альбомды ғәмәлгә ашырыу буйынса сайфер сыға, унда лейблдың һәр рэперы үҙенең рэбын уҡый. Эминем үҙенең ете минутлыҡ фристайлын уҡый.<ref>{{cite web |author=Video posted by EminemVEVO |url=https://www.youtube.com/watch?v=ygzRDayKxTk |title=Vevo Presents: Shady CXVPHER |publisher=[[YouTube]] |accessdate=2019-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190205232808/https://www.youtube.com/watch?v=ygzRDayKxTk |archivedate=2019-02-05 |deadlink=no }}</ref>. 11 ноябрҙә «[[Detroit Vs. Everybody|Detroit vs. Everybody]]» тип аталған икенсе синглы сыға, [[Детройт]]тан башҡа рэперҙар — Dej Loaf, Royce da 5'9, Big Sean, Trick-Trick һәм Danny Brown менән берлектә яҙыла<ref>{{cite news|author=Grow, Kory|url=https://www.rollingstone.com/music/news/hear-eminems-love-letter-to-his-hometown-detroit-vs-everybody-20141111|title="Hear Eminem's Love Letter to His Hometown, 'Detroit Vs. [sic] Everybody'"|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171126003132/http://www.rollingstone.com/music/news/hear-eminems-love-letter-to-his-hometown-detroit-vs-everybody-20141111|archivedate=2017-11-26|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171126003132/http://www.rollingstone.com/music/news/hear-eminems-love-letter-to-his-hometown-detroit-vs-everybody-20141111 |date=2017-11-26 }}</ref>. Альбом-компиляция ''[[ShadyXV]]'' 24 ноябрҙә донъя күрә<ref>{{cite web|author=Rsoenberg, Paul|url=https://twitter.com/rosenberg/status/504095948776435714|title="SHADYXV out 11/24"|website=[[Twitter]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303195254/https://twitter.com/rosenberg/status/504095948776435714|archivedate=2016-03-03|deadlink=no|lang=en}}</ref>. ''ShadyXV'' ике дисктан тора: беренсе дискҡа Shady Records лейблынан яңы тректары, ә икенсеһендә лейблдың бөйөк хиттары инә. Альбом [[Billboard 200]] чартының өсөнсө урынында тәүге тапҡыр сығыш яһай, АҠШ-та беренсе аҙнала уның 138 мең күсермәһе һатыла<ref>{{cite news|author=Tardio, Andres|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.31622/title.hip-hop-album-sales-eminem-rick-ross-beyonce|title="Hip Hop Album Sales: Eminem, Rick Ross, Beyonce""Hip Hop Album Sales: Eminem, Rick Ross, Beyonce"|website=HipHop DX|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504064149/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.31622/title.hip-hop-album-sales-eminem-rick-ross-beyonce|archivedate=2015-05-04|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504064149/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.31622/title.hip-hop-album-sales-eminem-rick-ross-beyonce |date=2015-05-04 }}</ref>. 2015 йылдың 12 мартында Эминем грампластинкала бокс-сет сығара, ул Маршаллдың бөтә тиерлек карьераһын үҙ эсенә ала. Йыйылмаға Эминемдың бөтә альбомдары (''[[Infinite]]'' альбомынан тыш), «[[8 миль]]» фильмына саундтрек, [[Shady Records]] лейблының беренсе ''[[Eminem Presents: The Re-Up]]'' альбом-компиляцияһы һәм Эминемдың ''[[Curtain Call: The Hits]]'' хиттар йыйынтығы инә<ref>{{cite news|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6501994/eminem-10-disc-career-spanning-official-vinyl-box-set|title="Eminem Releases 10-Disc Career-Spanning Vinyl Box Set"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924133041/https://www.billboard.com/articles/columns/the-juice/6501994/eminem-10-disc-career-spanning-official-vinyl-box-set|archivedate=2018-09-24|lang=en}}</ref>. 2015 йыл башында Эминем һәм Tech N9ne менән берлектә «Speedom (Worldwide Choppers 2)» трегы яҙыуы тураһында иғлан ителә<ref>{{cite news|url=http://www.hiphopdx.com/m/news/id.32178|title="Eminem To Appear On "Worldwide Choppers 2", According To Tech N9ne"|website=HipHop DX|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150519022212/http://www.hiphopdx.com/m/news/id.32178|archivedate=2015-05-19|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150519022212/http://www.hiphopdx.com/m/news/id.32178 |date=2015-05-19 }}</ref>. Эминем шулай уҡ рэпер Yelawolf-тың [[Love Story (альбом Yelawolf)|Love Story]] альбомынан «Best Friend» йырында күренә<ref>{{cite web|url=http://www.rap.ru/news/6013|title=Eminem и Yelawolf на треке «Best Friend»|website=Rap.ru|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180707225104/http://www.rap.ru/news/6013|archivedate=2018-07-07|deadlink=no|lang=ru}}</ref>. 2015 йылда Эминем «Һулаҡай» спорт драмаһына, фильм өсөн ике йыр яҙып, саундтректың башҡарыусы продюсеры була. Саундтректың беренсе синглы булып «[[Phenomenal]]» тора, ул 2 июндә сыға<ref>{{cite web|url=http://www.nme.com/news/eminem/85642|title="Eminem to release new song on 'Southpaw' soundtrack - NME"|website=[[NME]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160324011249/http://www.nme.com/news/eminem/85642|archivedate=2016-03-24|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Гвен Стефани менән бергә яҙылған «[[Kings Never Die]]» тағы бер сингл, 10 июлдә YouTube-та сыға<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=7YAVn466YBc|title="Eminem Kings Never Die"|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711105547/https://www.youtube.com/watch?v=7YAVn466YBc|archivedate=2015-07-11|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Эминем шулай уҡ Beats 1 онлайн-радионан Зейн Лоуға интервью бирә. Интервью 2015 йылдың 1 июлендә трансляциялана<ref>{{cite news|author=Flanagan, Andrew|url=http://www.billboard.com/articles/news/6612562/eminem-zane-lowe-interview-apple-music-beats-1|title="Eminem Is Zane Lowe's First Interview for Apple's Beats 1 Radio Station"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911124534/https://www.billboard.com/articles/news/6612562/eminem-zane-lowe-interview-apple-music-beats-1|archivedate=2018-09-11|lang=en}}</ref>. Эминем шулай уҡ Мичиган штатының Монро округында үткән ''Only in Monroe'' шоуҙа ҡатнаша. Унан [[Стивен Кольбер]] һорау ала. Тапшырыу 2015 йылдың 1 июлендә сыға. Унда Эминем Боб Сигер йырҙарының өҙөктәрен башҡара һәм һәм «Һулаҡай» фильмы буйынса фекер алыша<ref>{{cite news|author=McCollum, Brian|url=http://www.freep.com/story/entertainment/music/2015/07/01/eminem-sings-seger-colbert-interview-monroe-public-access/29579933/|title="Eminem sings Seger as Colbert hosts Monroe public access show"|website=[[Detroit Free Press]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180901051948/https://www.freep.com/story/entertainment/music/2015/07/01/eminem-sings-seger-colbert-interview-monroe-public-access/29579933/|archivedate=2018-09-01|lang=en}}</ref>. 2015 йылдың июнендә Маршалл ''Motor City'' музыкаль сериалдың башҡарыусы продюсеры һәм музыка етәксеһе булыуы тураһында иғлан ителә<ref>{{cite news|author=Nellie Andreeva|url=http://deadline.com/2015/06/eminem-narc-series-music-joe-carnhan-paramount-tv-1201443444/|title="Eminem To Produce & Write Music For Joe Carnahan's 'Narc' Series At Paramount TV"|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911151833/https://deadline.com/2015/06/eminem-narc-series-music-joe-carnhan-paramount-tv-1201443444/|archivedate=2018-09-11|lang=en}}</ref>. 2016 йылдың сентябрендә был альбом өсөн Эминем шулай уҡ «Come Up For You» йырын продюсерлай<ref>{{cite news|author=Spanos, Brittany|url=https://www.rollingstone.com/music/news/eminem-skylar-grey-reunite-for-new-song-kill-for-you-w441499/|title="Hear Eminem, Skylar Grey's Bonnie and Clyde-Inspired 'Kill for You'"|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171119092352/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-skylar-grey-reunite-for-new-song-kill-for-you-w441499|archivedate=2017-11-19|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171119092352/http://www.rollingstone.com/music/news/eminem-skylar-grey-reunite-for-new-song-kill-for-you-w441499 |date=2017-11-19 }}</ref>. 19 октябрҙә Маршалл ете минутлыҡ сәйәси «Campaign Speech» фристайлын сығара, һәм твиттерҙа яңы альбомын яҙыуы тураһында әйтә<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/eminem-campaign-speech-new-album-trump|title="Eminem announces new album with manic 8-minute 'Campaign Speech' bashing Trump"|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215133503/https://www.businessinsider.com/eminem-campaign-speech-new-album-trump|archivedate=2019-02-15|deadlink=no|lang=en}}</ref>. 2016 йылдың 17 ноябрендә Эминем үҙенең [[YouTube]]- каналында [[Infinite (альбом Эминема)|Infinite]]'' ''дебют альбомынан беренсе йырының үҙгәртелгән версияһын сығара''<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_Ci6LhAmYJk|title="Eminem - Infinite (F.B.T. Remix) [Official Audio]"|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219200055/https://www.youtube.com/watch?v=_Ci6LhAmYJk&feature=youtu.be|archivedate=2019-02-19|deadlink=no}}</ref>. ''Биш көндән һуң ҡыҫҡа метражлы «Partners in Rhyme: The True Story of Infinite» документаль фильмының трейлеры сыға''<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=icB-DPmdaPw|title="Eminem - Partners In Rhyme: The True Story of Infinite (Official Trailer)"|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180319153741/https://www.youtube.com/watch?v=icB-DPmdaPw|archivedate=2018-03-19|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|author=Video posted by 8 Mile Style|url=https://www.youtube.com/watch?v=dGIy1Y2CfCo|title=Partners In Rhyme: The True Story of Infinite|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-06-01}}</ref>. === 2017—2019: ''Revival'' һәм ''Kamikaze'' === 2017 йылдың февралендә Эминем рэпер Big Sean-дың [[I Decided]] альбомының «No Favors» трегында күренә. Был йырында Эминем яңы һайланған АҠШ президенты [[Дональд Трамп]]ты насар һүҙҙәр менән әрләй<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Big-sean-no-favors-lyrics|title=Big Sean — No Favors ft. Eminem|website=Genius.com|lang=en}}</ref>. 2017 йылда Эминем «The Storm» фристайл-рэбында ҡабаттан Трампты тәнҡитләй<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2017/10/11/entertainment/eminem-storm-full-lyrics/index.html|title="The full lyrics to Eminem's Trump-bashing freestyle 'The Storm'"|website=[[CNN]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181221162603/https://www.cnn.com/2017/10/11/entertainment/eminem-storm-full-lyrics/index.html|archivedate=2018-12-21|deadlink=no|lang=en}}</ref> һәм уны «94-йәшлек олатай-расист» тип атай<ref name="Russian_BBC">{{cite news|author=Марк Сэвидж|url=https://www.bbc.com/russian/other-news-41589938|title="Америка, вставай": рэпер Эминем яростно обрушился на Трампа|website=[[BBC]]|date=2017-10-12|accessdate=2019-06-08}}</ref>. Эминем шулай уҡ Трамп яҡлылар уның табыныусылары була алмай тип белдерә<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/video/2017/oct/11/eminem-lambasts-trump-in-freestyle-rap-video|title="Eminem lambasts Donald Trump in freestyle rap – video"|website=[[The Guardian]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190206003834/https://www.theguardian.com/music/video/2017/oct/11/eminem-lambasts-trump-in-freestyle-rap-video|archivedate=2019-02-06|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-the-storm-2017-bet-hip-hop-awards-cypher-verse-lyrics|title=Eminem — The Storm (2017 BET Hip-Hop Awards Cypher Verse)|website=Genius.com|accessdate=2019-06-07}}</ref><ref>{{cite web|author=Video posted by BETNetworks|url=https://www.youtube.com/watch?v=LunHybOKIjU|title=Eminem Rips Donald Trump In BET Hip Hop Awards Freestyle Cypher|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-06-08}}</ref>{{ref+|Несмотря на то, что Эминем нелестно высказывается о [[Дональд Трамп|Трампе]], действующий [[Президент США]] является его большим фанатом<ref>[http://www.forumdaily.com/kak-izmenitsya-belyj-dom-s-prixodom-trampa-novoe-menyu-pole-dlya-golfa-i-muzyka/ Трамп килеү менән Аҡ йорт нисек үҙгәрәсәк: яңы меню, гольф өсөн ялан һәм музыка]</ref><ref>{{cite news|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3774467|title="Би-би-си" изучила музыкальные вкусы Трампа|website=[[ТАСС]]|accessdate=2019-05-08}}</ref>. В своё время, Трамп даже в шутку называл рэпера кандидатом в президенты<ref name="Russian_BBC" />.|комм.}}. Фристайл башҡа рэперҙар тарафынан ыңғай баһалана<ref>{{cite news|author=Berry, Peter A.|url=http://www.xxlmag.com/video/2017/10/snoop-dogg-j-cole-eminem-president-trump-2017-bet-hip-hop-awards/|title="SNOOP DOGG, J. COLE AND OTHER RAPPERS REACT TO EMINEM'S PRESIDENT TRUMP DISS AT 2017 BET HIP HOP AWARDS"|website=[[XXL (журнал)|XXL]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924121150/http://www.xxlmag.com/video/2017/10/snoop-dogg-j-cole-eminem-president-trump-2017-bet-hip-hop-awards/|archivedate=2018-09-24|lang=en}}</ref>. Октябрь айында Эминем һәм йырсы [[Pink]] Пинктың [[Beautiful Trauma]] альбомы өсөн бергә «Revenge» трегы яҙа<ref>{{cite news|author=Coscarelli, Joe|url=https://www.nytimes.com/2017/10/05/arts/music/pink-interview-beautiful-trauma-trump.html|title="Pink Quietly Became Pop Royalty. Here's How She Made It Last"|website=[[The New York Times]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190206055004/https://www.nytimes.com/2017/10/05/arts/music/pink-interview-beautiful-trauma-trump.html|archivedate=2019-02-06|lang=en}}</ref>. [[Файл:Eminem - Oslo Sommertid 2018 (Norway).png|200px|thumb|right|Эминемдың [[Осло]] ҡалаһында сығышы, [[Норвегия]], 2018 йыл]] Октябрь аҙағынан башлап, Эминем һәм Пол Розенберг бөтәһендә «Atrox Rithimus» уйҙырма ауырыуынан дауалаусы яһалма ''[[Revival (альбом Эминема)|Revival]]'' дарыуҙар менән ирештерә башлай<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BbTVqq8FnAu/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-22}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BcD59vpFf2O/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-22}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BbPw0ljlVbB/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-22}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mymemory.translated.net/en/Latin/English/atrox-rithimus|title=You searched for: atrox rithimus (Latin – English)|date=2017-10-27|publisher=MyMemory|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201202036/https://mymemory.translated.net/en/Latin/English/atrox-rithimus|archivedate=2017-12-01|accessdate=2017-10-28|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BarzJBNnFOG/?taken-by=rosenberg|title=Look what arrived at the Shady offices today! @Yelawolf TRIAL BY FIRE comes out this Friday 10/27! #cdbaby|publisher=[[Instagram]]|date=2017-10-25|accessdate=2017-10-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BbTVl1RHIL1/|title=Paul Rosenberg on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-05-28}}</ref>. Һуңынан был дарыуҙың исеме яңы альбом булыуы билдәле була.<ref>{{cite news|author=Weinstein, Max.|url=http://www.xxlmag.com/news/2017/10/paul-rosenberg-eminem-revival-album-name/|title="DID PAUL ROSENBERG JUST REVEAL THE NAME OF EMINEM'S NEW ALBUM?"|website=[[XXL (журнал)|XXL]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924114356/http://www.xxlmag.com/news/2017/10/paul-rosenberg-eminem-revival-album-name/|archivedate=2018-09-24|lang=en}}</ref>. Ноябрь айында Эминем Бейонсе менән берлектә яҙылған «[[«Walk on Water (песня Эминема)»|Walk on Water]]» синглын сығара<ref>{{cite news|author=Weinstein, Max|url=http://www.xxlmag.com/news/2017/11/eminem-walk-on-water-revival/|title="EMINEM RECRUITS BEYONCE FOR NEW SINGLE "WALK ON WATER""|website=[[XXL (журнал)|XXL]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819112657/http://www.xxlmag.com/news/2017/11/eminem-walk-on-water-revival/|archivedate=2018-08-19|lang=en}}</ref>. Бер нисә көндән һуң йыр 2017 йылда [[MTV Europe Music Awards]] телеканалында Скайлар Грей менән бергә башҡарыла<ref>{{cite web|url=http://www.mtvema.com/news/j27da8/eminem-performing|title="eminem is performing a new song at the 2017 ema"|website=mtvema|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911044939/http://www.mtvema.com/news/j27da8/eminem-performing|archivedate=2018-09-11|deadlink=yes|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911044939/http://www.mtvema.com/news/j27da8/eminem-performing |date=2018-09-11 }}</ref>. Тағы бер нисә көндән һуң Эминем шул уҡ «Walk on Water» йырын, һәм Скайлар менән «[[Stan]]» һәм «[[Love the Way You Lie]]» йырҙарын башҡарып, [[Saturday Night Live]] музыкаль тапшырыуында сығыш яһай<ref>{{cite news|author=Heldman, Breanne L.|url=http://ew.com/tv/2017/11/19/eminem-medley-snl/|title="Eminem performs medley on SNL including 'Stan' and 'Love the Way You Lie'"|website=[[Entertainment Weekly]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911081606/https://ew.com/tv/2017/11/19/eminem-medley-snl/|archivedate=2018-09-11|lang=en}}</ref>. 28 ноябрҙә [[Dr. Dre]] ''[[Revival (альбом Эминема)|Revival]]'' альбомының 15 декабрҙә сығыуы тураһында иғлан итә<ref>{{cite news|author=Yoo, Noah|url=https://pitchfork.com/news/eminem-announces-release-date-for-new-album-revival/|title="Eminem Announces Release Date for New Album Revival"|website=[[Pitchfork]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180924114600/https://pitchfork.com/news/eminem-announces-release-date-for-new-album-revival/|archivedate=2018-09-24|lang=en}}</ref>. 8 декабрҙә Маршалл «[[Untouchable (песня Эминема)|Untouchable]]» промосинглын сығара, унда [[Cheech & Chong]] дуэтының семплы алына<ref>{{cite news|author=Aswad, Jem|url=https://variety.com/2017/music/news/eminem-slams-white-privilege-in-ferocious-new-song-untouchable-revival-1202633915/|title="Eminem Slams White Privilege in Ferocious New Song 'Untouchable'"|website=[[Variety]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180704200438/https://variety.com/2017/music/news/eminem-slams-white-privilege-in-ferocious-new-song-untouchable-revival-1202633915/|archivedate=2018-07-04|lang=en}}</ref>. Альбомдың онлайн-һарҡышына ҡарамаҫтан, ''Revival'' 15 декабрҙә сыға<ref>{{cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/eminems-revival-leak-internet-has-mixed-reactions-news.40844.html|title="Eminem's "Revival" Leak: Internet Has Mixed Reactions"|website=Hot New Hip Hop|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180616153856/https://www.hotnewhiphop.com/eminems-revival-leak-internet-has-mixed-reactions-news.40844.html|archivedate=2018-06-16|deadlink=no|lang=en}}</ref>. 2018 йылдың 5 ғинуарында Эминем һәм Эд Ширан «[[River (песня Эминема)|River]]» альбомының икенсе синглын сығара<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20180106072041/http://www.bbc.co.uk/radio1/playlist|title="BBC – Radio 1 – Playlist"|website=[[BBC Radio]]|lang=en}}</ref>. ''Revival'' Эминемдың [[Billboard 200]] чартын етәкләгән һигеҙенсе альбомы беренсе аҙнала 197 мең күсермә менән һатыла<ref>{{cite news|author=Caulfield, Keith|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8078652/eminem-revival-debuts-at-no-1-on-billboard-200-albums-chart-g-eazy|title="Eminem's 'Revival' Debuts at No. 1 on Billboard 200 Chart, G-Eazy & Jeezy Bow in Top 10"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226193934/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8078652/eminem-revival-debuts-at-no-1-on-billboard-200-albums-chart-g-eazy|archivedate=2017-12-26|lang=en}}</ref>. Яҡшы һатылыуына ҡарамаҫтан, альбом музыка тәнҡитселәренең һәм тыңлаусыларҙың ҡапма-ҡаршы баһаһын ала<ref>{{cite web|url=http://www.anydecentmusic.com/review/9075/Eminem-Revival.aspx|title=Revival by Eminem reviews|publisher=[[AnyDecentMusic?]]|accessdate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911045034/http://www.anydecentmusic.com/review/9075/Eminem-Revival.aspx|archivedate=2018-09-11|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/music/revival/eminem|title=Revival by Eminem Reviews and Tracks|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=2018-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171215210949/http://www.metacritic.com/music/revival/eminem|archivedate=2017-12-15|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|authorlink=Stephen Thomas Erlewine|url=https://www.allmusic.com/album/revival-mw0003132751|title=Revival – Eminem|publisher=[[AllMusic]]|accessdate=2017-12-20|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Modell|first=Josh|url=https://www.avclub.com/wont-the-real-slim-shady-please-grow-up-1821373742|title=Won't the real Slim Shady please grow up?|website=[[The A.V. Club]]|date=2017-12-18|accessdate=2017-12-18|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=McCormick|first=Neil|authorlink=Neil McCormick|url=https://www.telegraph.co.uk/music/what-to-listen-to/eminem-revival-review-marshall-mathers-proves-still-boss/|title=Eminem: Revival review – Marshall Mathers proves he's still the boss|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Needham|first=Don|url=https://www.theguardian.com/music/2017/dec/15/eminem-revival-review|title=Eminem: Revival review – witless beats and puns in a total rejection of hip-hop|work=[[The Guardian]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Gill|first=Andy|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/eminem-revival-review-donald-trump-political-anger-poet-a8112566.html|title=Eminem, Revival review: Political anger from a conflicted poet|work=[[The Independent]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Bassett|first=Jordan|title=Eminem – 'Revival' Review|url=http://www.nme.com/reviews/album/eminem-revival-review|website=[[NME]]|accessdate=2017-12-18|date=2017-12-18|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Empire|first=Kitty|authorlink=Kitty Empire|url=https://www.theguardian.com/music/2017/dec/17/eminem-revival-review|title=Eminem: Revival review – all woke up and nowhere to go|work=[[The Observer]]|date=2017-12-17|accessdate=2017-12-17|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Ruiz|first=Matthew Ismael|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/eminem-revival/|title=Eminem: Revival|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=2017-12-19|accessdate=2017-12-20|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|last=Weingarten|first=Christopher|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/eminem-revival-review-raw-honest-compelling-as-ever-w514157|title=Eminem 'Revival' Review: Raw, Honest, Compelling as Ever|work=[[Rolling Stone]]|date=2017-12-15|accessdate=2017-12-15|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217060819/https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/eminem-revival-review-raw-honest-compelling-as-ever-w514157 |date=2017-12-17 }}</ref>. 2018 йылда Эминем «[[Nowhere Fast]]» йырының оҙонораҡ версияһын һәм «[[Chloraseptic]]» ремиксын сығара<ref>{{cite news|author=Goddard, Kevin|url=https://www.hotnewhiphop.com/eminem-releases-extended-version-of-nowhere-fast-feat-kehlani-new-song.1977803.html|title="Eminem Releases Extended Version Of "Nowhere Fast" Feat. Kehlani"|website=HotNewHipHop|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627202650/https://www.hotnewhiphop.com/eminem-releases-extended-version-of-nowhere-fast-feat-kehlani-new-song.1977803.html|archivedate=2018-06-27|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|author=Hussein, Wandera|url=https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/8093332/eminem-chloraseptic-remix-2chainz-presher-revival-album-criticism|title="Eminem Fires Back At Critics With Explosive 'Chloraseptic' Remix Featuring 2 Chainz & Phresher"|website=[[Billboard]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180630111432/https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/8093332/eminem-chloraseptic-remix-2chainz-presher-revival-album-criticism|archivedate=2018-06-30|lang=en}}</ref>. 2018 йылдың 31 авгусында Эминем реклама кампанияһының ҡыҫылышы булмаған үҙенең юбилейлы ''[[Kamikaze (альбом Эминема)|Kamikaze]]'' альбомын сығара. Альбом 7 ай эсендә яҙыла<ref>{{cite web|author=Caulfield, Keith|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8473288/eminems-kamikaze-forecast-no-1-debut-billboard|title="Eminem's Kamikaze Set for No. 1 Debut on Billboard 200 Albums Chart"|website=[[Billboard]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181125025145/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8473288/eminems-kamikaze-forecast-no-1-debut-billboard|archivedate=2018-11-25|deadlink=no|lang=en}}</ref>. ''Kamikaze'' беренсе аҙнала һатыуҙа 434 мең экземпляр менән [[Billboard 200]] чартын етәкләй<ref>{{Cite web |url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8474185/eminem-kamikaze-debuts-number-one-billboard-200-chart |title="Eminem Earns Ninth No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'Kamikaze'"|accessdate=2019-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180909233907/https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8474185/eminem-kamikaze-debuts-number-one-billboard-200-chart|website=[[Billboard]] |archivedate=2018-09-09 |deadlink=no |lang=en }}</ref>. 1 декабрҙә Эминем үҙенең [[YouTube]]-каналында 11-минутлыҡ «Kick Off» фристайлын сығара, унда 2017 йылғы Манчестерҙағы терактты һәм Ариана Грандены телгә ала<ref>{{cite news|author=Skinner, Tom|url=https://www.nme.com/news/eminem-freestyle-kick-off-ariana-manchester-attack2415332-2415332|title="Eminem references Ariana Grande and Manchester Arena attack in new freestyle rap 'Kick Off'"|website=[[NME]]|access-date=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190213060842/https://www.nme.com/news/eminem-freestyle-kick-off-ariana-manchester-attack2415332-2415332|archivedate=2019-02-13|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-kick-off-freestyle-lyrics|title=Eminem — Kick Off (Freestyle)|website=Genius.com|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|author=Video posted by EminemMusic|url=https://www.youtube.com/watch?v=TGWhv8JMyr8|title=Eminem — "Kick Off" (Freestyle)|website=[[YouTube]]}}</ref>. 2019 йылдың 25 ғинуарында Эминем яңы башлаусы рэпер [[Boogie]] менән бергә [[Everythings For Sale]] альбомы өсөн «Rainy Days» трегын яҙа<ref>{{cite web|url=https://www.vladtv.com/article/251776/eminem-disses-critics-on-boogies-rainy-days|title="Eminem Disses Critics on Boogie's "Rainy Days""|website=www.vladtv.com|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190131145321/https://www.vladtv.com/article/251776/eminem-disses-critics-on-boogies-rainy-days|archivedate=2019-01-31|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Шул уҡ йылдың 23 февралендә уның егерме йәше хөрмәтенә Эминем ''[[The Slim Shady LP]]'' альбомын яңынан баҫтырып сығара<ref>{{cite web|url=https://www.rap-up.com/2019/02/22/eminem-slim-shady-lp-expanded-edition/|title="Eminem Drops 'Expanded Edition' of 'The Slim Shady LP'"|website=Rap-Up|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190224001902/https://www.rap-up.com/2019/02/22/eminem-slim-shady-lp-expanded-edition/|archivedate=2019-02-24|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Альбомдың киңәйтелгән версияһына һирәк яҙмалары, [[А капелла|акапелла]] һәм «[[Guilty Conscience]]», «[[Just Don’t Give a Fuck]]», «[[My Name Is]]» тректарының инструменталь версиялары, шулай уҡ «[[Ҡырағай, ҡырағай Көнбайыш]]» фильмына саундтректан «Bad Guys Always Die» йыры инә<ref>{{cite web|urшулай уҡ «Bad Guys Always Die»l=http://www.rap.ru/news/11212|title=Eminem «The Slim Shady LP»: расширенное издание в честь 20-летия альбома|website=Rap.ru|accessdate=2019-05-11}}</ref>. ''The Slim Shady LP'' егерме йыллығына Эминем шулай уҡ альбом символикаһы менән кейемдәр коллекцияһын сығара<ref>{{cite news|author=Мария Масальцева|url=https://daily.afisha.ru/news/26439-eminem-vypustil-kollekciyu-odezhdy-k-20-letiyu-alboma-the-slim-shady-lp/|title=Эминем выпустил коллекцию одежды к 20-летию альбома «The Slim Shady LP»|accessdate=2019-05-11|date=2019-04-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/Bwkt6H2HYBc/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-06-01}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BwsFtIuhuFC/|title=Marshall Mathers on Instagram|website=[[Instagram]]|accessdate=2019-06-01}}</ref>. 3 майҙа Маршалл [[Logic (рэпер)|Logic]] менән берлектә «Homicide» синглын сығара<ref>{{cite web|url=https://the-flow.ru/news/logic-eminem-homicide|title=Logic и Eminem выпустили трек "Homicide"|accessdate=2019-05-03}}</ref><ref>{{cite web|author=Bestseller, Bobby|url=https://twitter.com/Logic301/status/1123667829734223872|title="Homicide ft. @eminem. Available everywhere Friday.pic.twitter.com/Fui4Du7znB"|website=[[Twitter]]. @Logic301|accessdate=2019-04-05}}</ref><ref>{{cite web|url=https://genius.com/Logic-homicide-lyrics|title=Logic — Homicide ft. Eminem|website=Genius.com|accessdate=2019-05-05}}</ref>. 12 июлдә Маршалл [[50 Cent]] Эд Ширан менән бергә өс минутлыҡ «Remember The Name» трегын сығара<ref>{{cite web|author=Video posted by [[Эд Ширан|Ed Sheeran]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZX3B953Rc0I|title="Ed Sheeran — Remember the Name (ft. Eminem and 50 Cent)"|website=[[YouTube]]|accessdate=2019-07-17}}</ref>. Бер аҙнанан һуң башлаусыр [[Conway the Machine]] исемле рэперҙың Эминем ҡатнашлығында яҙылған «Bang» синглы сыға<ref>{{cite web|url=https://the-flow.ru/news/eminem-i-conway-bang|title=Eminem и Conway (это артист его лейбла) записали трек "Bang"|website=The Flow|accessdate=2019-07-19}}</ref>. 2019 йылдың 25 июнендә ''{{нп4|The New York Times Magazine}}'' 2008 йылғы янғын ваҡытында материалдары юҡҡа сыҡҡан башҡа йөҙләгән башҡарыусылар араһында Эминемды ла атап китә<ref name="Rosen2">{{cite web |last1=Rosen |first1=Jody |title=Here Are Hundreds More Artists Whose Tapes Were Destroyed in the UMG Fire |url=https://www.nytimes.com/2019/06/25/magazine/universal-music-fire-bands-list-umg.html |website=The New York Times |accessdate=2019-06-28 |date=2019-06-25}}</ref>. Шул уҡ йылдың октябрь айында АҠШ-тың йәшерен хеҙмәте Эминемды Дональд Трампты һәм уның ҡыҙы Иванка Трампты тәнҡитләүе арҡаһында һорау алыуға саҡыра<ref>{{cite web|url=https://www.buzzfeednews.com/article/jasonleopold/eminem-secret-service-trump-ivanka-tmz|title="The Secret Service Interviewed Eminem Over "Threatening Lyrics" About Trump And Ivanka. These Docs Prove It"|website=[[BuzzFeed News]]|accessdate=2019-11-06}}</ref><ref>{{cite web|author=Шевелев, Алексей|url=https://www.gazeta.ru/culture/2019/10/25/a_12776018.shtml|title=Секретная служба США допросила Эминема из-за слов в адрес Трампа|website=Gaseta.ru|accessdate=2019-11-06}}</ref>. == Башҡа эшмәкәрлеге == === Актёрлыҡ карьераһы === 2001 йылда «[[Мойка (фильм)|Йыуыу]]» фильмында Эминем эпизодик ролдә сығыш яһай. Рәсми актёрлыҡ дебюты тип «[[Һигеҙенсе миль|8 миль]]» картинаһын һанарға мөмкин<ref name=autogenerated5>[http://www.villagevoice.com/music/the-tournament-that-changed-the-rap-battle-game-6654455 «The Tournament That Changed the Rap Battle Game». The Village Voice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320212114/http://www.villagevoice.com/music/the-tournament-that-changed-the-rap-battle-game-6654455 |date=2017-03-20 }}</ref>. Рэпер картина өсөн бер нисә яңы трек яҙа, шул иҫәптән «[[Lose Yourself]]» йырын, ул 2003 йылда фильм өсөн иң яҡшы йыр номинацияһында Оскар премияһына лайыҡ була. «Lose Yourself» һуңыраҡ беренсе хип-хоп сингл була<ref>[http://www.lefalaja.com/worldrecords1.html «Lefalaja.com».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829012226/http://www.lefalaja.com/worldrecords1.html |date=2010-08-29 }} Lefalaja.com.{{ref-en}}</ref>. Эминем бер нисә проекттың тауыш биреүендә ҡатнаша. Мәҫәлән, «[[50 Cent: Bulletproof]]» видеоуйынында ул ҡарт коррупционер коптың тауышын яҙҙыра. Шулай уҡ Эминем [[Comedy Central]] каналының «Говорящие куклы» тапшырыуында ҡурсаҡ рәүешендә, шулай уҡ «Шоу Слим Шейди» тип аталған мультсериалда ҡатнаша, ул аҙаҡ телевидениела, ә һуңынан DVD-ла сыға<ref>[https://web.archive.org/web/20070115014559/http://www.xboxsolution.com/2005/05/19/vu-games-eminem-and-dr-dre-debut-50-cent-bulletproof/ «VU Games, Eminem, and Dr. Dre debut 50 Cent: Bulletproof».] Xbox Solution. Archived from the original on 2007-01-15.{{ref-en}}</ref>. 2006 йылда «[[Найди приключения на свою пушку]]» фильмында кеше үлтереүсе Паладин ролендә генә уйнап ҡалмай, шулай уҡ был фильмға саундтрек та яҙа<ref>{{Cite web |url=http://www.kinopoisk.ru/news/414341/ |title=Эминем созрел для второго раза |accessdate=2013-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921055515/http://www.kinopoisk.ru/news/414341/ |archivedate=2013-09-21 |deadlink=no |lang=ru }}</ref>. 2009 йылдың 8 ноябрендә Эминемдың Джон Дэвис продюсерлаған 3D ''Shady Talez'' антологияһында төшәсәге тураһында әйтелә<ref name="stz">[http://www.horrorsociety.com/2009/10/29/shady-talez/ Shady Talez] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055513/http://www.horrorsociety.com/2009/10/29/shady-talez/ |date=2013-09-21 }}{{ref-en}}</ref>. Дүрт сериялы фильм 2010 йылда сығырға тейеш була. Агилера Кристина менән ҡатнашлығында «[[Антураж]]» сериалының «Lose Yourself» тип аталған етенсе миҙгел финалында күренә<ref>[http://www.tvguide.com/News/Eminem-Aguilera-Entourage-1020000.aspx Eminem, Aguilera to Appear on Entourage Season Finale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029212125/http://www.tvguide.com/News/Eminem-Aguilera-Entourage-1020000.aspx |date=2013-10-29 }}{{ref-en}}</ref>. 2011 йылдың ғинуарында матбуғатта Эминемдың «Случайные акты насилия» триллерында уйнаясағы тураһында хәбәр ителә<ref>[http://www.freep.com/article/20110108/ENT01/301080002/1322/Eminem-movie-project-Random-Acts-of-Violence-reported- Eminem movie project 'Random Acts of Violence' reported] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130320164240/http://www.freep.com/article/20110108/ENT01/301080002/1322/Eminem-movie-project-Random-Acts-of-Violence-reported- |date=2013-03-20 }}{{ref-en}}</ref>. Эминемға 2013 йылдың иң ҙур блокбастерында, «[[Элизиум — рай не на Земле]]» фильмында төп роль тәҡдим ителә. Әммә Эминем баш тарта<ref>[https://www.theguardian.com/music/2013/jul/18/eminem-di-antwoord-ninja-elysium Eminem and Die Antwoord’s Ninja both turned down lead in sci-fi film] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731225616/https://www.theguardian.com/music/2013/jul/18/eminem-di-antwoord-ninja-elysium |date=2017-07-31 }}{{ref-en}}</ref>. === Мемуарҙары === 2008 йылдың 21 октябрендә Эминем ''[[The Way I Am (книга)|The Way I Am]]'' (Нисек бармын, шулай) исемле автобиографияһын баҫтырып сығара. Унда ул ентекле итеп хәйерселек, наркотиктар менән көрәше, даны, айырылышыуы һәм депрессияһы тураһында һөйләй. Китапта «[[Stan]]» һәм «[[The Real Slim Shady]]» кеүек йырҙары текстары менән үҙенсәлекле биттәре бар<ref>[http://www.tvguide.com/News/Eminem-memoir-release-27483.aspxEminem, All Grown Up? Rapper to Release Tell-All] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220124757/http://www.tvguide.com/News/Eminem-memoir-release-27483.aspxEminem, |date=2013-12-20 }}{{ref-en}}</ref>. Эминемдың әсәһе, Дебби Нельсон, шулай уҡ ''{{iw|Минең улым Маршалл, Минең улым Эминем|Минең улым Маршалл, Минең улым Эминем|en|My Son Marshall, My Son Eminem}}'' тип аталған автобиография баҫтырып сығара, унда өлкән тормошо, Эминемдың атаһы менән осрашыуы, улының данға үрләүе тураһында әйтелә<ref>{{cite web |url=http://entertainment.oneindia.in/music/international/2007/eminem-debbie-nelson-mother-181207.html |title=Eminem's mom exposes son |date=2007-12-18 |work=Oneindia.in |accessdate=2011-12-09 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nme.com/news/eminem/39756 |title=Eminem's mother's tell-all book to get US release |date=2008-09-17 |work=NME |accessdate=2011-12-09}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sify.com/movies/eminem-s-mom-claims-he-is-a-sham-news-hollywood-kkfum6hiihb.html |title=Eminem's mom claims he is a sham |date=2007-12-19 |work=Sify |accessdate=2011-12-09}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1595061/eminems-mom-tells-her-side-story.jhtml |title=Eminem's Mom Tells Her Side Of The Story In New Memoir |author=Gil Kaufman |date=2008-09-18 |work=MTV News |accessdate=2011-12-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rap.ru/shortly/4115|title=Мама Эминема написала книгу о сыне и оказалась в суде|website=Rap.ru|lang=ru|accessdate=2019-06-09}}</ref>. === Реклама === Эминем ике реклама ролигында төшә, улар 2011 йылда америка футболы буйынса Супер Кубокта күрһәтелә. Беренсеһе — бер минутлыҡ видео [[Lipton|Липтон]] маркалы һалҡын Бриск сәйен рекламалай. Икенсеһе — ике минутлы ролик [[Chrysler 200]] автомобилен рекламалау өсөн төшөрөлгән, унда Маршалл [[Детройт]] буйлап рулб артында китеп бара, ә һуңынан «[[Lose Yourself]]» йыры фонында Fox кинотеатры сәхнәһенә килеп сыға<ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1657401/eminem-chrysler-super-bowl-commercial.jhtml Eminem Praised For Chrysler Super Bowl Commercial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921091611/http://www.mtv.com/news/articles/1657401/eminem-chrysler-super-bowl-commercial.jhtml |date=2013-09-21 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://thecelebritycafe.com/feature/eminem-s-chrysler-commercial-hailed-one-top-super-bowl-ads-2011-02-07-2011Eminem’s Chrysler Commercial Hailed as One of Top Super Bowl Ads of 2011]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-en}}</ref>. === Хәйриә эше === Эминем үҙенең хәйриә The Marshall Mathers Foundation фондын ойоштора, ул Мичиган штатында аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙәге балаларға ярҙам итә. Ойошма шулай уҡ Детройттың юғары квалификациялы юрисы Норман Ятум фонды менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.<ref>[http://www.looktothestars.org/charity/marshall-mathers-foundation Marshall Mathers Foundation Celebrity Supporters & Events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824110733/http://www.looktothestars.org/charity/marshall-mathers-foundation |date=2013-08-24 }}{{ref-en}}</ref>. == Шәхси тормошо == === Ғаиләһе === Эминем Кимберли Энн Скоттҡа ике тапҡыр өйләнә,уның менән ул мәктәптә уҡ таныша<ref name="Em50">{{cite web|author=Baker, Ernest; Ahmed Insanul|url=http://www.complex.com/music/2013/02/50-things-you-didnt-know-about-eminem/meeting-kim|title="50 Things You Didn't Know About Eminem"|website=[[Complex]]|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130224004905/http://www.complex.com/music/2013/02/50-things-you-didnt-know-about-eminem/meeting-kim|archivedate=2013-02-24|deadlink=no|lang=en}}</ref>. Ким һәм Маршалл 1999 йылда өйләнешә. 2000 йылда, Ким иҫерек килеш машина йөрөтөүе арҡаһында тотолғандан һуң айырылышыуға ғариза бирәләр<ref>{{cite web|url=http://www.marshallmathers.com/index.php/know/articles/45-all-about-kim|title=All about Kim MarshallMathers.com. Retrieved 2011-11-01|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425112258/http://www.marshallmathers.com/index.php/know/articles/45-all-about-kim|archivedate=2012-04-25|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425112258/http://www.marshallmathers.com/index.php/know/articles/45-all-about-kim |date=2012-04-25 }}{{ref-en}}</ref>. Парҙар 2001 йылда айырылыша<ref name="mksm">[http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/eminem.htm Marshall (Eminem) Mathers and Kimberley Scott Marriage Profile About.com. Retrieved 2008-07-03.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205203306/http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/eminem.htm |date=2012-02-05 }}{{ref-en}}</ref>, әммә 2006 йылда ҡабаттан никахҡа инәләр. Икенсе тапҡыр айырылышыуҙары шул уҡ йылдың апрелендә була; Эминем һәм Ким дөйөм ҡыҙҙары Хэйли Джейд Скотты тәрбиләү тураһында килешәләр<ref>{{cite web|author=Наталья Лекомцева|url=https://www.cosmo.ru/stars/news/07-06-2018/22-letnyaya-doch-eminema-vpervye-rasskazala-ob-otnosheniyah-s-otcom/|title=22-летняя дочь Эминема впервые рассказала об отношениях с отцом|website=[[Cosmopolitan]]|accessdate=2019-04-17||archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401143302/https://www.cosmo.ru/stars/news/07-06-2018/22-letnyaya-doch-eminema-vpervye-rasskazala-ob-otnosheniyah-s-otcom/|archivedate=2019-04-01|deadlink=no}}</ref> (1995 йылдың 25 декабрендә тыуа)<ref name="mksm"/><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4882092.stm|title=Eminem and Kim to divorce again|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005021937/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4882092.stm|archivedate=2013-10-05|deadlink=yes}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6195977.stm|title=Eminem divorces for second time|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214074519/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6195977.stm|archivedate=2013-12-14|deadlink=yes}}{{ref-en}}</ref>. 2010 йылдың башында Эминем Ким менән берләшеүе тураһында матбуғаттың имеш-мимештәрен ныҡлы инҡар итә<ref>[http://www.nationalledger.com/pop-culture-news/eminem-amp-wife-reunion-deni-273120.shtml#.UjdGviA36IU Eminem & Wife Reunion Denied] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621152805/http://www.nationalledger.com/pop-culture-news/eminem-amp-wife-reunion-deni-273120.shtml#.UjdGviA36IU |date=2013-06-21 }}{{ref-en}}</ref>. Шулай уҡ Мэтерс тағы ике ҡыҙҙы: Алайна Скотты, Кимдың һеңлеһенең балаһын<ref name="mksm"/> («[[Mockingbird]]»<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-mockingbird-lyrics|title=Eminem — Mockingbird|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref>, «[[Airplanes|Airplanes Part II]]»<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Bob-airplanes-pt-ii-lyrics|title=B.o.B — Airplanes Part II ft. Eminem|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref> һәм «Going Through Changes» йырҙарында телгә алына<ref name="GTC">{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-going-through-changes-lyrics|title=Eminem — Going Through Changes|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref>); һәм Скоттың алдағы мөнәсәбәттәре һөҙөмтәһендә тыуған Уитниҙы аҫрауға ала («Deja Vu» йырында<ref name="DejaVu">{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-deja-vu-lyrics|title=Eminem — Deja Vu|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref> һәм «Going Through Changes» телгә алына<ref name="GTC" />). Маршалл шулай уҡ үҙенең туған булмаған ҡустыһы Натан Кейнды тәрбиәгә ала<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-cleanin-out-my-closet-lyrics|title=Eminem — Cleanin’ Out My Closet|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref>, «My Mom»<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-my-mom-lyrics|title=Eminem — My Mom|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref> һәм «Headlights» йырҙарында телгә алына<ref>{{cite web|url=https://genius.com/Eminem-headlights-lyrics|title=Eminem — Headlights|website=Genius.com|lang=en|accessdate=2019-04-17}}</ref>). Үҙенең дини ҡараштары тураһында Эминем 2009 йылда былай тей: «Мин элекккегә ҡарағанда күберәк доға ҡылам. Мин бик үк дини фанат түгел. Ләкин ысынлап та Аллаһҡа ышанам, һәм мин доға ҡылам»<ref>{{cite web|url=http://hollowverse.com/eminem/|title=Eminem’s Religion and Political Views"|website=The Hollowverse|accessdate=2013-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518005858/http://hollowverse.com/eminem/|archivedate=2013-05-18|deadlink=yes}}{{ref-en}}</ref>. == Концерт турҙары == * Up in Smoke Tour (2000) * Anger Management Tour ({{nobr|2002–2005}}) * The Recovery Tour ({{nobr|2010–2012}}) * The Home & Home Tour <small>(Jay-Z менән)</small> (2010) * Rapture Tour (2014)<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=667430333297159&set=a.168939833146214.31599.109633669076831&type=1 |title=Dainty Group - Tijdlijnfoto's |publisher=Facebook |date= |accessdate=2013-11-21 |lang=en}}</ref> * The Monster Tour <small>(Рианна менән)</small> (2014)<ref>{{Cite web |url=http://www.eminem.com/news/eminem-x-rihanna-monster-tour |title=Eminem x Rihanna "The Monster Tour" |accessdate=2014-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302024254/http://www.eminem.com/news/eminem-x-rihanna-monster-tour |archivedate=2014-03-02 |deadlink=no |lang=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302024254/http://www.eminem.com/news/eminem-x-rihanna-monster-tour |date=2014-03-02 }}</ref> * Revival Tour (2018) * Rapture Tour (2019)<ref>{{cite web|url=https://www.eminem.com/news/eminem-announces-2019-rapture-tour|title="Eminem Announces 2019 Rapture Tour"|website=Eminem.com|lang=en}}</ref> == Дискографияһы == * ''Infinite'' ([[1996]]) * ''The Slim Shady LP'' ([[1999]]) * ''The Marshall Mathers LP'' ([[2000]]) * ''The Eminem Show'' ([[2002]]) * ''Encore'' ([[2004]]) * ''Curtain Call: The Hits'' ([[2005]], йыйынтыҡ) * ''Eminem Presents: The Re-Up'' ([[2006]], Shady Records лейблының альбом-йыйынтығы) * ''[[Relapse]]'' ([[2009]]) * ''[[Recovery]]'' ([[2010]]) * ''The Marshall Mathers LP 2'' ([[2013]]) * ''[[Shady XV]]'' ([[2014]], Shady Records лейблының альбом-йыйынтығы) * ''Revival'' ([[2017]]) * ''Kamikaze'' ([[2018]]) * ''Music to Be Murdered By'' ([[2020]]) * ''The Death of Slim Shady (Coup de Grâce)'' ([[2024]]) == Фильмографияһы == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- align="center" bgcolor="#b0c4de" ! Йыл ! width="240" |Фильм ! width="130" |Роль ! Комментарийҙар |- | [[2000]] | Хип-хоптың убырлы ҡарсығы | Үҙен үҙе уйнай | |- | 2000 | Up in Smoke Tour | Үҙен үҙе уйнай | Концерт фильмы |- | 2000 | Слим Шейди шоуы | Төрлөләр | |- | [[2001]] | Йыуыу (фильм)|Йыуыу | Крис | Титрҙарҙа күрһәтелмәгән |- | [[2002]] | Һигеҙенсе миль | Джимми «Ҡуян» Кесе Смит | ''Lose Yourself'' фильмына Оскар премияһы<ref name="Eminem_Oscar" /><br> [[Американское общество композиторов, авторов и издателей|Премия «ASCAP»]] ''Lose Yourself'' кинофильмынан иң башҡарылыусы йыр өсөн<br> Кинонаграда BMI за музыку<br> Кинонаграда BMI кинонаградаһы ''Lose Yourself'' фильмынан иң башҡарылыусы йыр өсөн<ref>{{Cite web|url=http://www.bmi.com/news/entry/534423|title=2003 BMI Film/TV Awards: Song List|publisher=[[Broadcast Music, Inc.]]|date=2003-05-14|accessdate=2011-09-18}}</ref><br> Кинотәнҡитселәренең һайлауы бүләге — ''Lose Yourself'' йыры өсөн<br>[[MTV Movie Award]] — ''Lose Yourself'' фильмынан иң яҡшы видеоклип өсөн<br> MTV Movie Award иң яҡшы ирҙәр роле өсөн<br> MTV Movie Award иң яҡшы ирҙәр ынтылышы өсөн<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2003/|title=2003 Movie Awards Summary|work=MTV|publisher=MTV Networks|accessdate=2011-12-26}}</ref><br> [[Teen Choice Award]] за лучшего киноактёра драмы/экшена<br> Teen Choice Award иң яҡшы ирҙәр ынтылышы өсөн<ref>{{cite web|url=http://popdirt.com/the-2003-teen-choice-award-winners/18592/|title=Teen Choice Awards Winners 2003|publisher=www.popdirt.com|accessdate=2014-07-22}}</ref><br> Номинация — Чикаго кинотәнҡитселәре ассоциацияһы бүләге иң өмөтлө актёр өсөн<br> Номинация — иң яҡшы йыр өсөн Алтын глобус премияһы — ''Lose Yourself''<ref>{{cite web |url=http://www.goldenglobes.org/browse/year/2002 |title=The 60th Annual Golden Globe Awards (2003) |publisher=[[Hollywood Foreign Press Association]] |accessdate=2011-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229122316/http://www.goldenglobes.org/browse/year/2002 |archivedate=2010-12-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523022644/http://www.goldenglobes.org/browse/year/2002 |date=2010-05-23 }}</ref><br> Номинация — «Спутник» премияһы иң яҡшы йыр өсөн — ''Lose Yourself''<br> Номинация — «Грэмми» премияһы ''Lose Yourself'' кинофильмында иң яҡшы йыр өсөн<ref>{{Cite web |url=http://www.grammy.com/news/grammy-rewind-46th-annual-grammy-awards |title=GRAMMY Rewind: 46th Annual GRAMMY Awards |work=''GRAMMY.com'' |publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences |accessdate=2011-09-18 |date=2011-02-04 }}</ref><br> Номинация — [[Online Film Critics Society]] бүләге ынтылыш өсөн [[Phoenix Film Critics Society]] — ''Lose Yourself'' иң яҡшы йыр өсөн |- | [[2003]] | 50 Cent: The New Breed | Үҙен үҙе уйнай | Документаль фильм |- | [[2004]] | Говорящие куклы | Билли Флетчер | 2-се миҙгел, 21-се күренеш (тауыш) |- | [[2005]] | 50 Cent: Bulletproof | Детектив МакВикар | Видеоуйын (тауыш) |- | [[2009]] | Приколисты | Үҙен үҙе уйнай | Камео |- | [[2010]] | Антураж | Үҙен үҙе уйнай | 7-се миҙгел, 10-сы күренеш: «Lose Yourself» |- | [[2012]] | Юҡтан бар: рэп сәнғәте | Үҙен үҙе уйнай | Документаль фильм |- | [[2012]] | Нисек наркотиктар һатып аҡса эшләргә | Үҙен үҙе уйнай | Документаль фильм |- | [[2013]] | Detroit Rubber | Үҙен үҙе уйнай | Веб-сериал, 1-се күренеш, шулай уҡ башҡарыусы продюсер |- | [[2014]] | Интервью (фильм) | Үҙен үҙе уйнай | Камео |- | [[2015]] | Ҡурҡмайым: Shady Records тарихы | Үҙен үҙе уйнай |Документаль фильм |} == Библиографияһы == === Автобиографиялары === * [[Angry Blonde]] ([[Әҙәбиәттәге 2000 йыл|2000]])<ref>{{cite web|author=O'Hagan, Andrew|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2003/nov/06/imitation-of-life/|title="Imitation of Life"|website=New York Review of Books|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151022035750/http://www.nybooks.com/articles/archives/2003/nov/06/imitation-of-life/|archivedate=2015-10-22|deadlink=no|lang=en}}</ref> * [[The Way I Am (книга)|The Way I Am]] ([[Әҙәбиәттәге 2008 йыл|2008]])<ref>{{cite web|author=Caspar Llewellyn Smith|url=https://www.theguardian.com/books/2008/nov/16/eminem-music-review-books|title=Review: The Way I am by Eminem|website=[[The Guardian]]|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170520225631/https://www.theguardian.com/books/2008/nov/16/eminem-music-review-books|archivedate=2017-05-20|deadlink=no|lang=en}}</ref>. == Бүләктәре һәм номинациялары == Эминем Грэммиҙың ун биш премияһына лайыҡ була<ref>{{cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/eminem|title="Eminem"|website=Grammy.com|lang=en}}</ref>. 2003 йылда «[[8 миль]]» фильмы өсөн Эминем «[[Lose Yourself]]» йыры өсөн Оскар кинопремияһын ала. Маршалл ошо бүләкте алыусы беренсе рэпер була<ref name="Eminem_Oscar" /><ref name="British Hit Singles & Albums" />. 2019 йылға ҡарата Эминем әлегә тиклем «Оскар» премияһын алған берҙән-бер йырсы була{{ref+|В 2019 году рэпер и хип-хоп-исполнитель [[Кендрик Ламар]] был номинирован на «Оскар» за песню «[[All the Stars]]» к фильму «[[Чёрная Пантера (фильм)|Чёрная Пантера]]», но «Оскар» выиграла [[Леди Гага]] с песней «[[Shallow]]» к мюзиклу «[[Звезда родилась (фильм, 2018)|Звезда родилась]]»<ref>{{статья |ссылка=https://variety.com/2019/film/news/oscar-nominations-2019-list-1203112405/ |заглавие=Oscar Nominations 2019: The Complete List |издание=[[Variety]] |accessdate=2019-01-22 |язык=en |число=22 |месяц=1 |год=2019 |тип=magazine}}</ref><ref>{{cite web |url=http://oscar.go.com/nominees |title=The 91st Academy Awards - 2019 |author=<!--Not stated--> |date= |website= |publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]] |accessdate=2019-01-22 |quote=}}</ref>. Таким образом Эминем до сих пор является единственным рэпером, выигравшим эту премию.|комм.}}. [[MTV]] «Бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк кешеһе» исемлегендә Эминемды туғыҙынсы урынға һәм «Музыкала иң бөйөк 22 тауыш» исемлегендә ун өсөнсө урынға ҡуя<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3033614.stm|title=Seamus Heaney praises Eminem|website=[[BBC]]|accessdate=2007-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160829010420/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3033614.stm|archivedate=2016-08-29|deadlink=no|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index3.jhtml|title=The Greatest MCs of All Time|website=[[MTV]]|accessdate=2019-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514175911/http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index3.jhtml|archivedate=2008-05-14|deadlink=no|lang=en}}</ref>. [[2005 йыл]]да ''[[Rolling Stone]]'' журналы «Үлемһеҙҙәр: бөтә ваҡыттарҙың иң бөйөк 100 башҡарыусыһы» мәҡәләһен баҫтырып сығара, уның исемлегендә Эминемды 83-сө урынға ҡуя<ref name="rss"/><ref name="kinghiphop"/>. 2008 йылда [[Vibe]] журналы уҡыусылары уны иң яҡшы тере рэп башҡарыусы тип билдәләй, ә тауыш биреү һөҙөмтәһендә шул уҡ журналдың сайтында Эминем иң яҡшы рэпер тип таныла<ref>{{cite web|url=http://www.rapbasement.com/eminem/100708-vibe-magazine-voters-name-eminem-the-best-rapper-alive.html|title="Eminem Is The Best Rapper Alive / Eminem / Rap Basement"|website=Rapbasement.com|accessdate=2008-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823023121/http://www.rapbasement.com/eminem/100708-vibe-magazine-voters-name-eminem-the-best-rapper-alive.html |date=2013-08-23 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ordoh.com/?p=3727 |title=Lil Wayne and Eminem perform at the 2010 Grammy Awards |accessdate=2010-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206002716/http://www.ordoh.com/?p=3727 |archivedate=2010-02-06 |deadlink=no |lang=en }}</ref>. == Эш предприятиелары == * Shady Records (музыка) * Shade 45 Sirius (радиостанция) * Shady Ltd. Clothing (кейем-һалым)<ref>{{cite web|url=https://shop.shadyrecords.com/|title=Shady Records Official Store|website=Shadyrecords.com|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190115010554/https://shop.shadyrecords.com/|archivedate=2019-01-15|deadlink=no|lang=en}}</ref> * Shady Games (уйындар) * The Marshall Mathers Foundation (хәйриә эше)<ref> {{cite web|url=https://bugaga.ru/celebrities/1146750485-top-10-shokiruyuschie-veschi-ob-emineme.html|title=Топ-10: Шокирующие вещи, которые вы могли не знать об Эминеме|website=Bugaga.ru|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627114034/http://www.bugaga.ru/celebrities/1146750485-top-10-shokiruyuschie-veschi-ob-emineme.html|archivedate=2018-06-27|deadlink=no|lang=ru}} </ref> * Shady Films (фильмдар)<ref>{{cite web|url=https://shadyrecords.com/2013/09/25/shady-films/|title=Shady Films|website=Shadyrecords.com|accessdate=2019-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170515052328/http://shadyrecords.com/2013/09/25/shady-films/|archivedate=2017-05-15|deadlink=no|lang=en}}</ref> == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{примечания|2|group=комм.}} ;Сығанаҡтар {{примечания|3}} {{навигация}} {{вс}} [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:АҠШ музыканттары]] [[Категория:АҠШ йырсылары]] bs7wbbuwlp9yaq9ukbf7f0tgzki6u7n 0 152303 1299395 1264808 2026-06-19T04:21:36Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Кураистка_Банат_Гастинова._Башкиры._Фото_В.Н._Белицер._1939.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299395 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вера Николаевна Белицер''' ([[1903]]-[[1983]]) - совет ғалиме, тарих фәндәре докторы, этнограф, тәүсығанаҡтарҙы тикшереүсе. == Биографияһы == 1903 йылда [[Рязань|Рязань]] ҡалаһында тыуған . <br> 1925 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университетының ижтимағи фәндәр факультетында]] этнология -лингвистика бүлексәһен тамамлаған<br> 1925-1941 йылдарҙа - Мәскәү ҡалаһында Халыҡтарҙы өйрәнеү музейы хеҙмәткәре<br> 1941-43 йылдарҙа - эвакуацияла<br> 1943 йылда Мәскәүҙә СССР Фәндәр Академияһы Этнография институтының (Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты) аспирантураһына уҡырға инә. <br> 1945 йылда «[[Удмурттар]]ҙың халыҡ кейемдәре. Этногенезы буйынса материалдар» тигән тема буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай <br> 1945 йылдан алып 1952 йылға тиклем [[Пермь крайы|коми-пермяктарҙың]] төп этнографик төркөмдәре йәшәгән барлыҡ территориялары буйынса этнографик экспедициялар үткәрә.<br> 1959 йылда комиҙарҙың этнографияһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай <br> 1983 йылда Мәскәүҙә вафат була. == Фәнни эшмәкәрлеге == В. Н. Белицер [[Волга буйы]] һәм [[Кама буйы|Кама буйы]] халыҡтарының - [[мордвалар|мордвалар]], [[удмурттар|удмурттар]], [[башҡорттар|башҡорттар]], [[Коми-зырян теле|коми-зырян]], коми-пермяк, [[сыуаштар|сыуаштарҙың]] этнографияһын тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. <br> Иң емешле һөҙөмтәләргә В.Н. Белицер Иҙел һәм Кама буйы халыҡтарының традицион кейемдәрен өйрәнеү өлкәһендә өлгәшә - коми, удмурт, мордва, сыуаш милли кейемдәрен ентекле өйрәнә. Тикшеренеү һөҙөмтәләре уның бер нисә монографияһында сағылыш тапҡан. == Башҡортостандағы тикшеренеүҙәре == Вера Николаевна эҙләнеү эштәрен Волга буйы һәм Урал буйы халыҡтарының бер‑береһенә йоғонтоһон өйрәнеүгә арнай. Башҡортостан буйлап этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша: 1937 йылда башҡорттарҙың биҙәү‑ҡулланма сәнғәте, көнкүреше буйынса материалдар йыя. Башҡорттар араһында йыйған коллекцияһының бер өлөшө (24 предмет) Тарих музейында (Мәскәү), икенсе өлөшө - балалар уйынсыҡтары - [[Сергиев Посад]] ҡалаһында Уйынсыҡ музейында һаҡлана <ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8903 //Башҡорт энциклопедияһы// БЕЛИЦЕР Вера Николаевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604203922/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8903 |date=2019-06-04 }}</ref> Уның "Ҡурайсы Банат Гастинова" тип аталған фотоһы ла Мәскәүҙең Тарих музейында ''И 1834-159'' һаны менән һаҡлана В. Н. Белицер СССР Фәндәр Академияһы Этнография институтының "Донъя халыҡтары" серияһы фундаменталь хеҙмәттәрен әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша. Һуңғараҡ күп томлы "Дөйөм этнографик очерктар" өсөн "Волга һәм Кама буйы халыҡтары" бүлеген әҙерләй ( П.В. Денисов, Р.Ғ. Мөхәмәҙиева,[[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Ғ. Кузеев]] , [[Шитова Светлана Николаевна|С.Н. Шитова]] ҡатнашлығында) <ref>[http://photo.iea.ras.ru/belizer.html ЭЛЕКТРОННЫЙ ФОТОАРХИВ ИЭА РАН Белицер Вера Николаевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191125090548/http://photo.iea.ras.ru/belizer.html |date=2019-11-25 }}</ref>, бында ул Башҡортостан, башҡорттар тураһында ла тикшеренеү мәғлүмәттәрен яҙа. == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"| |width="25%"| |width="25%"| |width="25%"| |- |width="25%"| |width="25%"| |width="25%"| |width="25%"| |width="25%"| |width="25%"| |width="25%"| |} == Хеҙмәттәре == * К вопросу о происхождении бесермян (по материалам одежды) // ТИЭ, н.с. Т.I. М., 1947. С. 183-193. * Народное изобразительное искусство коми // КСИЭ. Вып. X. М., 1950. С. 15-28. * Народная одежда удмуртов (Материалы к этногенезу) / ТИЭ, н.с. Т.X. М., 1951.; * У зюздинских коми-пермяков // КСИЭ. Вып. XV. М., 1952. С. 27-38. * Методические описания к полевому сбору материалов по народной одежде // КСИЭ. Вып. XVIII. М., 1953. С. 81-90. * Очерки по этнографии народов коми: XIX - нач. XX в. / ТИЭ, н.с. Т.ХLV. М., 1958. * Удмурты // Народы европейской части СССР. Серия Народы мира. М., 1964. Т.2. * Финно-угорские народы Европейского Севера // Крестьянская одежда населения Европейской России (XIX – начало XX в.). Определитель. М., 1971. * Народы Среднего Поволжья и Приуралья // Крестьянская одежда населения Европейской России (XIX – начало XX в.). Определитель. М., 1971. * Народная одежда мордвы / ТИЭ, н.с. Т.СI. М., 1973. ; башҡорттар тураһында *Белицер В.Н. Башкиры.// Советская историческая энциклопедия. В 16 томах. — М.: Советская энциклопедия. 1973—1982. Том 2. БААЛ - ВАШИНГТОН. 1962.[http://www.etnosy.ru/node/1050] *У башкирских детей //Советская игрушка. 1938. №6; Башкиры //Очерки общей этнографии. Европейская часть СССР. М., 1968 (авторҙ.) * Этнографические параллели в культуре башкир и мордвы //Археология и этнография Башкирии. Т.4. Уфа, 1971. == Сығанаҡтар == *Козлов В. И. Вера Николаевна Белицер / В. И. Козлов, Т. П. Федянович // Этнографическое обозрение. 1994. № 1. С. 149-152.<br> *Федянович Т. П. Исследования В. Н. Белицер финно-язычных народов Поволжья и Приуралья // Этнографическое обозрение. 2004. № 5. С. 112-125<br> * М. Зулькарнаев.Этнографические записи В.Н.Белицер - "Ватандаш" [http://vatandash.ru/pics/pdf/2847.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607073837/http://vatandash.ru/pics/pdf/2847.pdf |date=2019-06-07 }}] == Һылтанмалар == * [http://www.ihist.uran.ru/index/ru/ency/encyclopaedia,%C1,177.html Вера Белицер в Уральской исторической энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.komi.com/pole/publ/history/8.asp Об исследованиях В.Н. Белицер народа коми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604195310/http://www.komi.com/pole/publ/history/8.asp |date=2019-06-04 }} == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} [[Категория:Рәсәй этнографтары]] [[Категория: 1903 йылда тыуғандар]] [[Категория:1983 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]] aqkqqsvh5reu1u2zwphuga5hd95nu8x 0 153114 1299359 1273223 2026-06-18T23:59:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299359 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Цинандали паркы''', ''Александр Чавчавадзеның усадьба комплексы'' — Телави муниципалитетының Цинандали ауылындағы тарихи архитектура ҡомартҡыһы. Бөгөнгө көндә комплекс үҙ эсенә йорт-музей, декоратив баҡса, шарап мөгәрәптәре, ҡунаҡхана, кафе, сиркәүҙе үҙ эсенә ала. [[1797 йыл]]да Чавчавадзе Гарсеванға (Рәсәйҙәге Грузия илсеһе), Цинандали ауылы бирелә, унда Гарсеван Чавчавадзе һарай төҙөй Цинандали усадьбаһы XIX быуатта йәшәгән грузин йәмғиәт эшмәкәре Александр Чавчавадзеға нәҫелдән ҡала. Ул бында йорт төҙөй, парк булдыра һәм Европа технологияһы буйынса грузин шарабын күпләп етештереүҙе башлай. Александр Чавчавадзе [[1846 йыл]]да  вафат була, Цинандали усадьбаһы улы Давидҡа ҡала. [[1854 йыл]]да Цинандалины һарайын, китапхананы имам Шамилдың кешеләре яндыра, парктың бер өлөшө емерелә. Давид Чачавадзе усадьбаны яңынан төҙөй, әммә ҙур бурысҡа бата. Шулай итеп ул хөкүмәткә күсә. [[XIX быуат]]та усадьба янындағы баҡсаны яүырталар. 20-се быуат урталарында Чавчавадзе йортон музейға әйләндерәләр. [[1886 йыл]]да Рәсәй императоры имениены һатып ала һәм унда тергеҙеү эштәре үткәрә. Был осорҙа бөгөнгө һарай төҙөлә. [[1886 йыл|1886]]-[[1887 йыл]]да яңы һыу үткәргес һәм [[Рәсәй империяһы]]ның иң эре шарап заводы төҙөлә. [[1946 йыл]]да Александр Чавчавадзеның вафатының 100-йыллығы айҡанлы йорт-музей асыла. Александр Чавчавадзеның усадьба комплексы [[2006 йыл]]да [[Грузияның президенты|Грузия президенты]] указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә<ref>[https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204211449/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 |date=2020-12-04 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *[https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98_%E1%83%9B%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A3%E1%83%AB%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98_%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%90 Список недвижимых памятников культуры национального значения] == Әҙәбиәт == * [[საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა]], ტ. 1-II, გვ. 384-391, <span title="თბილისი" style="border-bottom: 1px dotted; cursor: help; white-space: nowrap">თბ.</span>, 2015 წელი. == Һылтанмалар == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] pqnybx2v4zkh78cr3di7gn7tp3pp46o 0 153253 1299417 1273266 2026-06-19T05:09:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299417 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шуамталағы яңы саң манараһы''' - ({{lang-ka|ახალი შუამთის სამრეკლო}}) - Грузиялағы Шуамта монастырында урынлашҡан ҡыңғыраулыҡ, милли әһәмиәттәге ҡомартҡы. == Географияһы == Саң манараһы Телави муниципалитетының Вардисубани ауылындағы Шуамта монастырында эшләнгән. == Тасуирламаһы == Риүәйәттәр буйынса, уны Кахетия королеваһының аҫыраусыһы Тинатин төҙөткән. Сиркәү ҡыңғыраулығы XVI быуатта уҡ булған, был хаҡта Рәсәй илселәренең яҙмалары мәғлүм итә. Саң манараһы дүрт ҡатлы итеп төҙөлгән. Аҫҡы өс ҡатында торлаҡ бүлмәләр булған. Дүртенсе ҡатта ҡыңғырауҙар ҡуйылған. Бина 1833 йылда ташҡын ваҡытында емерелгән. 19-сы быуатта саң манараһы Рәсәй йоғонтоһонда үҙгәртелгән. Шуамталағы яңы манара Грузияның милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән <ref>[https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204211449/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 |date=2020-12-04 }} Указ Президента № 665, 2006 по 7 ноября, г. Тбилиси, о предоставлении категории государственного значения некоторым недвижимым памятникам культуры</ref>. 2007 - 2008 йылдарҙа сиркәүҙә һәм манарала тергеҙеү эштәре башҡарылған. Реставрациянан һуң манара сиркәү ҡарамағына бирелгән. == Сығанаҡтар == * Описание памятников истории и культуры Грузии , Т. 1-II, с. 199-202, тб. 2015 год. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98_%E1%83%9B%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A3%E1%83%AB%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98_%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%90 Список недвижимых памятников культуры национального значения] == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} [[Категория:Грузия тарихы]] [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] la6pp0httulwy3k5r4jzcfmojh7i9er 0 153437 1299370 1273225 2026-06-19T01:37:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299370 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Чочиани сиркәүе - ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Цалка муниципалитетының Чочиани ауылында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 151 метр тәшкил итә. Ҡомартҡы үҫешкән урта быуат осорона ҡарай. == Тарихы == Чочиани ауылының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Изге Георгий Победоносец сиркәүе тора. Уның тәҙрәләре көньяҡҡа һәм төньяҡҡа ҡарай. Сиркәүҙең ҡыйығы һүтеп алынған. Йорт ихатаһы төпкөлөндә ағастар үҫә. Инеү урынында ҡыҙыл буяу менән эшләнгән һүрәттәр һаҡланған. Ҡомартҡы Урта быуаттарға ҡарай. Ҡомартҡыға [[2006 йыл|2006]] йылдың 7 ноябрендә, [[Грузияның президенты|Грузия президенты]] указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә<ref>[https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204211449/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 |date=2020-12-04 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98_%E1%83%9B%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A3%E1%83%AB%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98_%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%90 Список недвижимых памятников культуры национального значения] == Һылтанмалар == [https://www.about.ge/ka/pois/?poid=8634/ჭოჭიანის საყდარი]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] [[Категория:Сиркәүҙәр (ҡорамдар)]] sx6d2rekdjc3hhbelpz9subsh44kmqj 0 153502 1299432 1286335 2026-06-19T09:00:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299432 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {{Ук}} {{Однофамильцы|Хонеккер}} '''Э́рих Эрнст Па́уль Хо́неккер''' ({{lang-de|Erich Ernst Paul Honecker}}; [[1912]] йыл, 25 август, Нойнкирхен — [[1994]] йыл, 29 май, [[Сантьяго|Сантьяго-де-Чили]]) — һул яҡ [[Германия]] дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре . 18 йыл буйы [[Германия Демократик Республикаһы]]ның иң юғары дәүләт һәм партия вазифаларында эшләй. 1971 йылдың 3 майынан 1989 йылдың 18 октябренә тиклем Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитетының ( СЕПГ) беренсе (һуңыраҡ Генераль) секретары. Ике тапҡыр [[ГДР]] Геройы (1982, 1987), ГДР-ҙың Хеҙмәт Геройы (1962), [[Советтар Союзы Геройы]] (1982). [[Икенсе донъя һуғышы]]на тиклем Эрих Хонеккер [[Германия коммунистар партияһы]]ның яуаплы хеҙмәткәре була һәм национал-социалистар суды тарафынан ун йылға иркенән мәхрүм ителә . Хонеккер Азат немец йәштәре союзына (FDJ) нигеҙ һала һәм 1946—1955 йылдарҙа был ойошманың рәйесе була.Ул- Германия социалистик берҙәм партияһының хәүфһеҙлек буйынса секретары вазифаһында [[Берлин]] стенаһын төҙөүҙе ойоштороусыларҙың береһе һәм был стенаны- Германияның ике өлөшкә бүлеп торған сикте законһыҙ аша сығыусыларға ҡаршы ҡорал ҡулланған өсөн яуаплылыҡ уның иңенә төшә. Бик оҙаҡ ваҡыт Германия социалистик берҙәм партия Үҙәк Комитетының Генераль секретары , [[ГДР]] Дәүләт Советы рәйесе һәм ГДР оборонаһының милли советы рәйесе вазифаларында эшләй. Эрих Хонеккерҙың эшмәкәрлегендә иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе — ГДР-ҙың халыҡ-ара кимәлдә танылыуы һәм 1973 йылда [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]на ағза итеп алыныуы. 1980 йылдар аҙағында иҡтисади хәл һәм [[Советтар Союзы]] етәкселеге менән мөнәсәбәттәр насарая, ГДР-ҙағы эске сәйәси хәл ҡырҡыулаша башлай . Хонеккер [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачёв]]тың СССР-ҙа һәм башҡа [[Варшава Килешеүе Ойошмаһы]]на ингән илдәрҙә үткәргән « үҙгәртеп ҡороу» сәйәсәте менән ризалашмай. 1987 йылдың сентябрь айында Хонеккер [[Германия Федератив Республикаһы]]нда эшлекле сәфәрҙә була, уны шул саҡтағы ГФР-ҙың баш ҡалаһы [[Бонн]]да федераль канцлер [[Гельмут Коль]] рәсми шарттарҙа ҡабул итә<ref>[http://www.bpb.de/geschichte/zeitgeschichte/deutschlandarchiv/139631/der-honecker-besuch-in-bonn-1987?p=all bdp.de]</ref>. 1989 йылдың 7 октябрендә [[Михаил Горбачев]] ГДР-ҙың 40 йыллығы менән бәйле байрамда ҡатнашыу өсөн Берлинға килә һәм Республика һарайында СССР-ҙың «яңыса фекерләү сәйәсәте» принциптарына нигеҙләнгән яңы тышҡы сәйәсәте менән таныштыра. Был Хонеккер өсөн көтөлмәгән хәл була. ГДР-ҙа үҙәртеүҙәр талап иткән халыҡ урамдарға сыға. 18 октябрендә Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитеты Политбюроһы талабы буйынса Эрих Хонеккер вазифаһынан бушатыла. 1989-1990 йылдарҙа Германияның ике өлөшө ҡайтанан берләшә. [[ГДР]] халҡы ике өлөш тиң хоҡуҡлы булып берләшә тип иҫәпләһә лә, ГДР территорияһы ысынында ГФР-ға ҡушып ҡуйыла. Был, Советтар Союзында күптәр фекеренсә, ул саҡтағы совет етәкселегенең иң ҙур хаталарының береһе тип иҫәпләнә. Элекке ГДР граждандарынан бик күптәр СССР ошо ауыр тарихи осорҙа ГДР-ҙы- үҙенең иң яҡын союздашын ярҙамһыҙ ҡалдырҙы, тип иҫәпләй һәм бының өсөн М.С.Горбачев яуаплы тип уйлай. 1992 йылда Берлинда Эрих Хонеккер ГДР территорияһында кеше хоҡуҡтарын боҙған өсөн хөкөмгә тарттырыла, ләкин Хонеккер ҡаты сирле булыуы сәбәпле процесс туҡтатыла . Хонеккер [[Чили]]ҙа йәшәгән ғаиләһе янына китә, 1994 йылдың май айында вафат була. == Биография == === Балалыҡ һәм йәшлек осоро === Эрихтың атаһы шахтер Вильгельм Хонеккер (1881—1969) 1905 йылда Каролина Катарина Вайденхофҡа өйләнә (1883—1963). Ғаиләлә алты бала була: Катарина (Кете, 1906—1925), Вильгельм (Вилли, 1907—1944, Чоплены, Молдавияла һәләк була), Фрида (1909—1974), Эрих, Гертруда (1917—2010, ире фамилияһы Гопштедтер) һәм Карл-Роберт (1923—1947). [[Файл:Wiebelskirchen Honecker Haus.JPG|thumb|Родительский дом Эриха Хонеккера по улице Кухенбергштрассе в [[Нойнкирхен (Саар)|Нойнкирхене]]]] Эрих Хонеккер Нойнкирхен ҡалаһында (Саар), Макс-Браун-штрассе урамында тыуған, оҙаҡламай ғаилә Вибельскирхен районына, Вильгельмдың атаһынан ҡалған өйгә күсә (Кухенбергштрассе, 88). [[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында Вильгельм Хонеккер Килдә матрос булып хеҙмәт итә. Киль матростары Германиялағы 1918 йылғы революцияны башлап ебәреүселәр тип иҫәпләнә. Вильгельм Хонеккер Германияның бойондороҡһоҙ социал-демократик партияһына , һуңыраҡ ул [[Германия коммунистар партияһы]]на инә. 1920-1930 йылдар башында Германияла коммунистар һәм социал-демократтарҙың йоғонтоһо көслө була. 1922 йылдың йәйендә ун йәшлек Эрих Хонеккер Вибельскирхендәге балалар коммунистик төркөмөнә ҡушыла, 14 йәштә [[Германия Коммунистик йәштәр союзы]]на алына. 1928 йылда Эрих Хонеккер урындағы комсомол ойошмаһы ячейкаһы етәксеһе итеп һайлана. 1930 йылда 17 йәшлек Хонеккер [[Германия коммунистар партияһы (1918)]] ағзаһы булып китә. Мәктәпте тамамлағандан һуң Эрих Хонеккер ике йыл [[Померания]]ла крәҫтиән хужалығында ялланып эшләй. 1928 йылда Вибельскирхенға ҡайта, туған тейеш кешелә түбә ябыусы һөнәрен үҙләштерә башлай, 1930 йылда комсомол путевкаһы буйынса СССР-ға уҡырға китә (Мәскәү, Халыҡ-ара Ленин мәктәбе). Интернациональ эшселәр бригадаһы составында Магнитогорск металлургия комбинатын төҙөүҙә ҡатнаша<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=2158 Эрих Хонеккер] на сайте «[[Герои страны (интернет-сайт)|Герои страны]]».</ref>. === Сәйәси эшмәкәрлеге башы һәм национал-социализмға ҡаршы көрәше=== 1930 йылдан Хонеккер коммунистар партияһы ағзаһы була. Уның сәйәсәттәге остазы - һуңыраҡ Германия коммунистар партияһынан бундестагҡа депутат булып һайланасаҡ [[Отто Нибергаль]]. Мәскәүҙән ҡайтҡас, Хонеккер ул саҡта Милләттәр Лигаһы ҡулындағы Саар өлкәһендә (Франция сигендә) округ комсомол ойошмаһының етәксеһе итеп һайлана . Национал-социалистар партияһы власҡа килгәс, [[Германия коммунистар партияһы]] легаль булмаған хәлдә эш итә, тик Саар өлкәһе Германия составына инмәгәнлектән, Хонеккер Германияла бер аҙ ваҡыт төрмәлә ултырғандан һуң, иреккә сыға. 1934 йылда ул Саарға ҡайта һәм [[Иоганнес Гофман]] менән бергә Саар өлкәһенең Германия составына инеүенә ҡаршы эш алып бара. 1934—1935 йылдарҙа Хонеккер фашизмға ҡаршы көрәшә, ул саҡта ГКП, һуңыраҡ Германия социал-демократик партияһы ағзаһы [[Герберт Венер]] менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. 1935 йылдың 13 ғинуарында Саар өлкәһендә үткән плебисцит һөҙөмтәһе буйынса, Саар Германияға ҡушыла, Хонеккерға [[Франция]]ға ҡасырға тура килә. Мартен Тяден исеменә документтар менән 1935 йылдың 28 сентябрендә Эрих Хонеккер [[Берлин]]ға китап баҫыу станогын алып килә, яңынан фашизмға ҡаршы көрәш башлай. 1935 йылдың декабрендә Хонеккерҙы гестапо (йәшерен дәүләт полицияһы-Geheime Staatspolizei, «тайная государственная полиция») ҡулға ала, судҡа тиклем ул Берлиндағы [[Моабит]] төрмәһендә ултыра. 1937 йылдың июнендә суд Хонеккерҙы ун йылға иркенән мәхрүм итә. Хонеккер иң ҡаты тәртип булдырылған Бранденбург каторга төрмәһендә 1945 йылға тиклем ултыра. 1945 йылдың яҙында яҡшы тәртибе өсөн Хонеккер Берлиндағы ҡатын-ҡыҙҙар төрмәһенә (Барнимштрассе урамы) төҙөлөшкә эшкә ебәрелә. 1945 йылдың 6 мартында авиация һөжүме ваҡытында Хонеккер ҡаса һәм төрмәлә эшләгән бер ҡатын (надзиратель) фатирында йәшенә. Бер нисә көндән уның кәңәше буйынса Хонеккер төрмәгә ҡайта. Надзиратель ҡатын менән төҙөлөш командаһы начальнигы был хәлде гестапоға еткермәй, Хонеккерҙы Бранденбург төрмәһенә кире ҡайтаралар. 27 апрелдә төрмәне Ҡыҙыл Армия азат иткәндән һуң, Хонеккер Берлинға китә. Төрмәләге иптәштәренә әйтмәй ҡасыуы, Берлинда юҡҡа сығыуы, кире килеүе, төрмә хеҙмәткәре ҡатын менән сыуалыуы, азат ителгәс тә башҡа коммунистар менән бергә Берлинға китмәүе Хонеккерҙың партия һәм төрмә буйынса иптәштәре менән үҙ-ара мөнәсәбәтен боҙа, ҡатмарлаштыра<ref>Peter Przybylski: ''Tatort Politbüro. Die Akte Honecker'', Berlin 1991, S. 55-65, Ulrich Völklein: ''Honecker. Eine Biografie'', Berlin 2003, S. 154—178.</ref>. Һуңыраҡ Хонеккер был ваҡиғалар тураһында икенсе төрлөрәк итеп һөйләй.<ref>{{книга|автор=[[Шнеерсон, Григорий Михайлович|Шнеерсон Г. М.]] |заглавие=Эрнст Буш и его время|ссылка=https://sites.google.com/site/ernstbush/ernst-bus-i-ego-vrema/soderzanie/turemnaa-ballada|место=М.|год=1971|страницы=150}}</ref>. [[Башҡорт АССР-ы]]на килгән сағында Эрих Хонеккер Бранденбург төрмәһендәге тотҡондарҙы (Герден тигән урында) 1945 йылдың 28 апрелендә (Европала 27.04) [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы ]] (элекке [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ]]) 62-се гвардия кавалерия полкы һалдаттары азат иткәнен һөйләй .<ref>{{книга|автор=[[Ахмадеев, Т. Х.|Ахмадеев Т.Х.]] |заглавие=Башкирская кавалерийская дивизия|ссылка=https://kitaptar.bashkort.org/files/Башкирская%20гвардейская%20кавалерийская.pdf|место=У.|год=1999|страницы=338}}</ref>. [[Файл:Бранденбург._1945г._Благодарственная_табличка_за_освобождение_антифашистов_из_тюрьмы.jpg|thumb|1945 й. Бранденбург төрмәһенән антифашистарҙы азат итеүселәргә рәхмәт һүҙҙәре яҙылған таҡтаташ]] === Һуғыштан һуң=== [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-08583-0017, Zittau, Jugend-Dreiländertreffen, Erich Honecker.jpg|thumb|Хонеккер на встрече молодёжи трёх стран. Циттау. 1950]] Һуғыштан уң Хонеккер Германия коммунистар партияһының йәштәр эше буйынса секретары һәм Антифашист йәштәр комитетының Үҙәк комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1945 йылдың майында СССР-ҙан тәүге Вальтер Ульбрихт төркөмө (эмигрант- коммунистар) менән ҡайтҡан [[Ганс Мале]] Хонеккер менән таныша һәм уны был төркөм эшенә йәлеп итә. [[Шмидт, Вальдемар|Вальдемар Шмидт]] Хонеккерҙы [[Ульбрихт, Вальтер|Вальтер Ульбрихт]] менән таныштыра . Йәйгә тиклем Хонеккерҙы ары ниндәй эшкә йәлеп итеү тураһында ҡарар ҡабул ителмәй тора, сөнки уның партия линияһы буйынса ҡаты шелтәһе була- 1945 йылдың яҙындағы төрмәнән ҡасыуы көрәштәштәре тарафынан партия дисциплинаһын боҙоу итеп ҡабул ителә.<ref>Wolfgang Leonhard: ''Spurensuche''. Köln 1992. ISBN 3-462-02170-2.</ref>. 1946 йылда Хонеккер Азат немец йәштәре союзын ( FDJ) булдырыу менән шөғөлләнә, уны был ойошманың рәйесе итеп һайлайҙар һәм ошо вазифала ул 1955 йылға тиклем эшләй. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа әйтелгәнсә, СССР етәкселеге баҫымы аҫтында Германия социал-демократик парияһы менән Германия коммунистар партияһы берләшкәндән һуң, Хонеккер 1946 йылдың апреленән башлап, Германия социалистик берҙәм партияһы ағзаһы була. === ГДР- ҙа карьераһы === [[Файл:Honecker 1.jpg|thumb|Эрих Хонеккер и [[Брежнев, Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]]]] [[Файл:Bundesarchiv Bild Y 10-0097-91, 30 Jahre MfS, Erich Honecker, Erich Mielke.jpg|thumb|Эрих Хонеккер поздравляет [[Мильке, Эрих|Эриха Мильке]] по случаю 30-летия [[Министерство государственной безопасности ГДР|Министерства государственной безопасности ГДР]]]] 1949 йылдың 23 майында көнбайыш оккупацион зонала СССР-ҙың элекке союздаштары Германияны берҙәм ил итеп һаҡлау тураһындағы Ялта һәм Потсдам килешеүҙәрен боҙоп, [[Германия Федератив Республикаһы]]н нигеҙләүгә ризалыҡ бирә <ref>''Шевченко О. К.'' Современная российская германистика о Крымской конференции 1945 г.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/War_Conf/berlin_main.htm|title=Материалы Потсдамской конференции 1945 г. Электронная библиотека исторического факультета МГУ|publisher=www.hist.msu.ru|accessdate=2017-01-29}}</ref>  . 1949 йылдың 7 октябрендә [[Германия Демократик Республикаһы]] иғлан ителә, Эрих Хонеккерҙың сәйәси карьераһы бик тиҙ үҫә башлай. Германия йәштәр азат союзы етәксеһе вазифаһында ул 1950 йылдан башлап, Берлинда өс тапҡыр Германия йәштәр фестивале ойоштора. Тәүге фестивалдән һуң Германия социалистик берҙәм партия Үҙәк комитеты ағзаһы итеп һайлана. Хонеккер йәштәр араһында дини хәрәкәткә ҡаршы була. 1953 йылда И.В.Сталин вафатынан һуң, башҡа Көнсығыш Европа илдәрендәге кеүек үк , ГДР-ҙа халыҡ иҡтисади сәйәсәтте үҙгәртеүҙе талап итеп, төрлө акциялар ойоштора башлай. ГДР-ҙағы 1953 йылдың 17 июнендәге халыҡ күтәрелешенән һуң Хонеккер [[Матерн, Герман|Герман Матерн]] менән бергә партия ағзалары араһында барған дискуссияла Вальтер Ульбрихт яҡлы була, ә Политбюро ағзаларының күбеһе [[Гернштадт, Рудольф|Рудольф Гернштадт]] етәкселегендә уны вазифаһынан алырға тырыша. 1955 йылдың 27 майында Эрих Хонеккер йәштәр союзы етәксеһе вазифаһын [[Намокель, Карл|Карл Намокел]]гә тапшыра. 1955—1957 йылдарҙа Эрих Хонеккер Мәскәүҙә [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] Үҙәк комитеты янындағы Юғары партия мәктәбендә уҡый, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]]-тың XX съезында [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёв]]тың И. В. Сталиндың шәхес культын тәнҡитләгән докладын тыңлай. ГДР–ға ҡайтҡас, Эрих Хонеккер 1958 йылда Германия социалистик берҙәм партияһы Политбюроһы ағзаһы итеп һайлана һәм хәүфһеҙлек өсөн яуаплы вазифала эшләй. [[1960]] йылда Хонеккер ГДР Милли оборона советына индерелә. ГСБП Үҙәк комитетының хәүфһеҙлек буйынса секретары булараҡ, Хонеккер 1961 йылдың авгусында Берлин стенаһын төҙөтөүҙе ойоштороусылар рәтендә була<ref>Б. Бонвеч, А. Ю. Ватлина. Материалы конференции российских и немецких историков «Послевоенная история Германии: российско-немецкий опыт и перспективы». М., 2007. — 103 с.</ref>. === Генераль секретарь вазифаһында === [[Файл:Трептов-Парк 8 мая 1982 года..JPG|thumb|Эрих Хонеккер на возложении венков [[Воин-освободитель|Воину-освободителю]]. Трептов-парк, 8 мая 1982]] Вальтер Ульбрихт яңы планлаштырыу һәм етәкселек итеү иҡтисади системаһында иҡтисади сәйәсәткә өҫтөнлөк бирһә, Эрих Хонеккер төп бурыс итеп, « иҡтисади һәм социаль сәйәсәттең берлеген» иҫәпләй. [[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]]тың ярҙамы менән Хонеккер һәм уның яҡлылар1971 йыл 3 майында Вальтер Ульбрихтты вазиафаһынан бушатыуға ирешә, Хонеккер Германия социалистик берҙәм партияның Үҙәк комитеты беренсе секретары (1976 йылдан — генераль секретары) итеп һайлана. Ил менән етәкселек алмашыныу иҡтисадтағы проблемалар, производство предприятиелары хеҙмәтсәндәренең ризаһыҙлығы менән дә бәйле була.<ref>Olaf Klenke: ''Betriebliche Konflikte in der DDR 1970/71 und der Machtwechsel von Ulbricht auf Honecker''. In: Jahrbuch für Forschungen zur Geschichte der Arbeiterbewegung, Heft II/2004, Seitenzahl fehlt.</ref>. 1971 йылда Хонеккер Ульбрихт урынына ГДР-ҙың Милли оборона советы рәйесе итеп тә тәғәйенләнә , 1976 йылдың 29 октябрендә ГДР-ҙың Халыҡ палатаһы Хонеккерҙы ГДР-ҙың Дәүләт советы рәйесе вазифаһына һайлай. Дәүләт советының элекке рәйесе [[Штоф Вилли|Вилли Штоф]] (1973 – 1976) кире [[ГДР-ҙың Министрҙар советы]] (хөкүмәт) рәйесе итеп тәғәйенләнә. Эрих Хонеккер ГДР- ҙағы иң юғары вазифаларҙы биләй. Ошо ваҡыттан алып, Хонеккер Үҙәк комитеттың иҡтисади мәсьәләләр буйынса секретары [[Миттаг, Гюнтер|Гюнтер Миттаг]] һәм ГДР-ҙың дәүләт хәүфһеҙлеге министры [[Мильке Эрих|Эрих Мильке]] менән берлектә ил өсөн иң мөһим ҡарарҙарҙы ҡабул итә башлай. 1989 йылға тиклем ГДР-ҙа власть 520 кешенән торған дәүләт һәм партия чиновниктары ҡулында ҡала , тип иҫәпләнә <ref>Hans-Ulrich Wehler, ''Deutsche Gesellschaftsgeschichte, Bd. 5: Bundesrepublik und DDR 1949—1950'', C.H. Beck, München 2008, S. 218.</ref>. Хонеккер, Миттаг һәм Мильке ҡулында ГДР-ҙа бик ҙур власть була, тарихсы Забров Хонеккерҙы хата «диктатор» тип тә атай<ref>Martin Sabrow: [http://zzf-pdm.de/Portals/_Rainbow/images/mitarbeiter/2012_02_09_Vortrag_Martin_Sabrow_Biographie_eines_blassen_Diktators.pdf ''Der blasse Diktator. Erich Honecker als biographische Herausforderung. Vortrag im Rahmen des Institutskolloquiums des Zentrums für Zeithistorische Forschung am 9. Februar 2012 in Potsdam''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075723/http://zzf-pdm.de/Portals/_Rainbow/images/mitarbeiter/2012_02_09_Vortrag_Martin_Sabrow_Biographie_eines_blassen_Diktators.pdf |date=2016-03-04 }}.</ref>. Хонеккер граждандарҙың мөрәжәғәттәренә һәр саҡ бик тиҙ яуап бирә, саралар күрә, шуның өсөн Забров « мәғрифәтле абсолютизм» менән сағыштырып, уны « үҙ дәүләтенең юғары ҡайғыртыусыһы» тип атай. Был осорҙа ГДР-ҙа иҡтисади ауырлыҡтар булыуына ҡарамаҫтан, социаль өлкәгә, халыҡтың көнкүрешен яҡшыртыуға күп иғтибар бүленә. Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитеты ның агитация һәм пропаганда буйынса секретары [[Герман, Иоахим|Иоахим Герман]] Хонеккерҙың иң яҡын фекерҙәше була. Уның менән Хонеккер ''«Neues Deutschland»'' гәзитен сығарыу,''Aktuelle Kamera'' телевизион тапшырыуында яңылыҡтар биреү тәртибе кеүек мәсьәләләрҙе тикшерә. 1978 йылда Хонеккер иҡтисадтағы хәл тураһындағы насар яңылыҡтарға яуап итеп, Йәмәғәт фекерен өйрәнеү институтын яба <ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-87818590.html Martin Sabrow: Der unterschätzte Diktator. In: Der Spiegel. Nr. 34, 2012, S. 46-48].</ref>. Хонеккер дәүләт хәүфһеҙлеге органдарының эшмәкәрлегенә лә күп иғтибар бүлә, көн дә Политбюро кәңәшмәһенән һуң Эрих Мильке менән аралаша, сөнки ГДР ул саҡта капиталистик илдәр менән көрәштең иң алғы һыҙығында тора тип иҫәпләнә .<ref>Günter Schabowski, ''Der Absturz'', Rowohlt, Berlin 1991, S. 115f.</ref>. Хонеккер етәкелек иткән осорҙа ГДР менән ФРГ араһында иң мөһим килешеү төҙөлә, ГДР Европала хәүфһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса кәңәшмәлә (Хельсинкиҙа) ҡатнаша, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ның тулы хоҡуҡлы ағзаһына әйләнә. Был дипломатиялағы уңыштар Хонеккерҙың тышҡы сәйәсәттәге иң ҙур ҡаҙаныштары тип иҫәпләнә. 1981 йылдың майында Японияға барған сағында Нихон университеты Хонеккерға почётлы доктор исемен бирә. 1982 йылдың 31 декабря [[Эслинг, Пауль|Пауль Эслинг]] Хонеккерҙың кортежы менән бәрелешә, Көнбайыш илдәрендә был ваҡиғаны Хонеккерға һөжүм тип атайҙар. 1985 йылда [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] Эрих Хонеккерҙы Олимпия ордены (алтын) менән бүләкләй. Эске сәйәсәттә башта, тәү сиратта, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә либералләшеү һиҙелә, быны ГДР-ҙа Йәштәр һәм студенттарҙың бөтә донья фестивален үткәреү менән бәйләйҙәр. Ләкин бер аҙҙан ГДР-ҙағы режимды тәнҡитләүсе [[Бирман, Вольф|Вольф Бирман]]дан гражданлығын алалар, ГДР-ҙың дәүләт хәүфһеҙлеге министрлығы эске сәйәси хәрәкәтте баҫтырып килә. Хонеккер ГФР менән ГДР араһындағы сикте законһыҙ боҙусыларға ҡаршы автоматик рәүештә атыусы пружиналы ҡорамалдар ҡуйыу һәм законһыҙ сикте боҙоусыларға ҡаршы ут асыу яҡлы була.<ref>[http://www.chronik-der-mauer.de/index.php/de/Common/Document/field/file/id/46359 Протокол 45-го заседания Национального совета обороны ГДР. 3 мая 1974].</ref>. Иҡтисадта Хонеккер дәүләт милке һәм үҙәкләштереү курсын үткәрә. Иҡтисадтағы проблемалар артыуға ҡарамаҫтан, халыҡтың йәшәү кимәлен тотороҡландырыу өсөн ГФР-ҙан миллиардтарса кредиттар алып торорға тура килә. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1982-0825-113, Berlin, 70. Geburtstag Erich Honecker.jpg|thumb|Епископ [[Круше, Вернер|Вернер Круше]] поздравляет Эриха Хонеккера с 70-летием. 1982]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1987-0910-052, Wiebelskirchen, Besuch Erich Honecker.jpg|thumb|Председатель Госсовета ГДР Э.&nbsp; Хонеккер в родном [[Саар]]е. 1987]] Иҡтисади ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, 1980-сы йылдарҙа Хонеккерҙың халыҡ-ара авторитеты үҫә, мәҫәлән, 1987 йылдың 7 сентябрендә ГФР-ҙың канцлеры Гельмут Коль уны Боннда рәсми шарттарҙа ҡабул итә<ref>[http://www.ddr-im-www.de/index.php?itemid=131 Встреча между Колем и Хонеккером в Бонне. 7-11 сентября 1987] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122195834/http://www.ddr-im-www.de/index.php?itemid=131 |date=2017-01-22 }} {{Архивировано|url=https://archive.is/20120729201348/http://www.ddr-im-www.de/index.php?itemid=131 |date=2012-07-29 }}.</ref>. ГФР-ҙа Эрих Хонеккер [[Дюссельдорф]], [[Вупперталь]], [[Эссен]], [[Трир]] ҡалаларында, [[Бавария]]ла була, 10 сентябрҙә [[Саар]]ҙа тыуған ҡалаһында ғы телмәрендә бер ваҡыт ике Германияны бүлеп торған сиктәр бөтәсәк, тигән фекерен еткерә. Был сәйәхәт 1983 йылдан башлап планлаштырылған булһа ла, СССР етәкселеге быға ҡаршы булғанлыҡтан, кисектерелеп килә. 1988 йылда Хонеккер дәүләт визиты менән [[Париж]]ға барып ҡайта, уның [[АҠШ]]-ҡа ла барып ҡайтырға теләге була, шул сәбәпле ГДР –ҙың һуңғы йылдарында Хонеккер [[Всемирный сионистский конгресс|Бөтә донья сионистар конгресы]] менән мөнәсәбәттәрен яҡшырта<ref>Christian Thonke,'' Hitlers langer Schatten: der mühevolle Weg zur Entschädigung der NS-Opfer'', Böhlau-Verlag Wien, 2004, S. 49. f.</ref><ref>[http://www.netzeitung.de/politik/deutschland/1042798.html?Als_die_DDR_ihre_Juden_entdeckte Когда ГДР обнаружила своих евреев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202233311/http://www.netzeitung.de/politik/deutschland/1042798.html?Als_die_DDR_ihre_Juden_entdeckte |date=2013-12-02 }}</ref>. 1982 йылдың 25 авгусындағы Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында фашизм менән көрәшкә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн һәм 70 йәшлек юбилейы айҡанлы Эрих Хонеккерға [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә ( [[Ленин ордены]] һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла). [[1983 йыл]]да Берлин янында «Харнекоп» тип аталған бункер төҙөлә, унда ядро һуғышы башланһа,ГДР етәкселеге һәм совет хәрби советниктары йәшеренергә тейеш була. Уның констукцияһының күп өлөшө Семипалатинск полигонында ныҡлы тикшереү үтә <ref>[http://www.bunker-harnekop.de/ Baudenkmal Bunker Harnekop e. V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220708231144/https://www.bunker-harnekop.de/ |date=2022-07-08 }}</ref>. === СССР-ҙағы “үҙгәртеп ҡороу” һәм Хонеккерҙың вазифаһынан китеүе === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1986-0416-418, Berlin, Michail Gorbatschow an der Mauer.jpg|thumb|left|Михаил Горбачёв у [[Бранденбургские ворота|Бранденбургских ворот]]. 1986 год]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1986-0421-010, Berlin, XI. SED-Parteitag, Gorbatschow, Honecker.jpg|thumb|left|Михаил Горбачёв и [[Хонеккер, Эрих|Эрих Хонеккер]]. 1986 год. [[Германская Демократическая Республика|ГДР]]]] 1989 йылдың 7-8 июлендә [[Варшава Килешеүе Ойошмаһы]]ның [[Бухарест]]ағы [[Иҡтисади ярҙам советы]] (СЭВ) Сәйәси- консультатив комитеты сиктәрендә үткән кәңәшмәһендә СССР етәкселеге рәсми рәүештә ''Брежнев доктринаһынан'' ( был ойошмалағы илдәрҙең сәйәсәтен контролдә тотоу) баш тарта һәм һәр ил үҙ яҙмышын үҙе һайлай ала тип белдерә. Советтар Союзы етәкселеге [[Варшава Килешеүе Ойошмаһы|Варшава килешеүе]]нә ингән илдәрҙең киләсәк яҙмышы өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнән төшөрә. Хонеккерҙы 1989 йылдың 7 июлендә эс ауыртыуы менән [[Румыния]]ның дәүләт дауаханаһына алып китәләр, һуңыраҡ ул Берлинға оса <ref>[http://www.chronik-der-mauer.de/index.php/de/Chronical/Detail/month/Juli/year/1989 Хонеккер заболел на встрече СЭВ].</ref>. 1989 йылдың 16 һәм 18 авгусында Хонеккерға операция эшләнә. Уның үт ҡыуығы алып ташлана һәм туҡ эсәгенә лә операция яһала. Уролог Петер Альтхаус әйтеүенсә, операция ваҡытында Хонеккерҙың уң яҡ бөйөрөндәге рак шеше алып ташланмай ҡала, шеш тураһында Хонеккерға бер ни ҙә әйтмәйҙәр. Ҡайһы берәүҙәр табиптар шеште күрмәгән, тигән фекерҙә.1989 йылдың сентябренә тиклем Хонеккер вазифаһын башҡара алмай, уны Политбюро алмаштыра, Хонеккер был осорҙа Гюнтер Миттаг һәм Иоахим Герман менән генә аралаша. 1989 йылдың август айында Хонеккер тик бер нисә алдан планлаштырылған осрашыуҙа ғына ҡатнаша. 1989 йылдың 14 августа Эрфурт микроэлектроника комбинатының 32-битлы процессорының эшсе өлгөһөн тапшырғанда : «Ишәк тә, үгеҙ ҙә социализм прогресын туҡтата алмай »- тип белдерә. Был осорҙа ГДР халҡы урамдарға протест менән сыға, «Республиканан ҡасыусылар» Чехословакия һәм Венгриялағы ГДР илселеге аша һәм «туғандаш социалистик илдәр» сиктәре аша күпләп ҡаса, айына уларҙың һаны бер нисә меңгә етә. 1989 йылдың 19 авгусында [[Венгрия халыҡ республикаһы]] [[Шопрон]] янында Австрия менән сиктән сығыу пунктын аса, ә 1989 йылдың 11 сентябрендә [[Австрия]] менән сиген бар ерҙә лә аса. ГДР граждандары меңәрләп Австрия аша ГФР-ға сыға башлай. 1989 йылдың 3 октябрендә ГДР күрше илдәр менән сиктәрен яба. ГДР, шулай итеп, Көнбайыш илдәренән генә түгел, хатта Көнсығыш блогы илдәренән дә [[тимер шаршау]] менән айырыла. ГДР граждандары күпләп протест акциялары ойоштора, [[Чехословакия]] менән сиктәш райондарҙа забастовкалар менән янай башлай. ГФР менән ГДР берләшкәндән һуң бер нисә йыл үткәс, ошо акцияларҙа ҡатнашҡан кешеләрҙең күптәре капиталистик ГФР-ҙағы тормошто ниндәйҙер әкиәт итеп күҙ алдына килтереп, яңғылышыуҙарын әсенеп һөйләй. Эрих Хонеккерҙың КПСС Үҙәк комитеты генераль секретары [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Сергеевич Горбачёв]] менән үҙ-ара мөнәсәбәте һалҡыная бара. Хонеккер Гобрачевтың [[үҙгәртеп ҡороу]], Көнбайыш менән яҡынайыу сәйәсәтен хата тип иҫәпләй, үҙен алданған кеше итеп тоя. Ул СССР-ҙан килгән рәсми хәбәрҙәрҙе ГДР территорияһында тараттырмаҫҡа тырыша. 1989 йылдың 6-7 октябрендә ГДР-ҙың 40- йыллығы байрам ителә, был сарала ҡатнашҡан М. С. Горбачёвтан халыҡ ҡысҡырып: «Горби, Горби, беҙгә ярҙам ит!»- тип үтенә<ref>[http://www.jugendopposition.de/index.php?id=809 Robert-Havemann-Gesellschaft (BStU-Kopie)].</ref>. Ике етәксе араһындағы һөйләшеү барышында Хонеккер ГДР-ҙың уңыштары тураһында һөйләй, ә Горбачев ГДР-ға банкротлыҡ янағанын белеп тора. Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитеты Политбюроһының кризис ултырышында (1989 йылдың 10-11 октябрендә) Хонеккерға аҙна аҙағына тиклем илдәге хәл тураһында доклад әҙерләргә ҡушыла, [[Дания]]ға рәсми сәйәхәте кисектерелә, Хонеккер ҡаршы булһа ла [[Кренц, Эгон|Эгон Кренц]] рәсми хәбәр баҫтырыуға рөхсәт ала. Кренц армия һәм ГДР хәүефһеҙлек министрлығының ярҙамы тураһында алдан килешеп ҡуя. Горбачёв менән Мәскәүҙә осрашҡанда Политбюро ағзаһы Гарри Тиш Хонеккерҙы вазифаһынан бушатырға теләүҙәре тураһында һөйләй. Партияның төп идеологы [[Хагер, Курт|Курт Хагер]] ҙа 1989 йылдың 12 октябрендә Мәскәүҙә Горбачёв менән Хонеккерҙы властан алыу тураһында һөйләшә. [[1989]] йылдың 17 октябрендә булған Политбюро ултырышында Вилли Штоф көн тәртибенең беренсе пункты итеп, Эрих Хонеккерҙы вазифаһынан бушатыу һәм [[Кренц, Эгон|Эгон Кренц]]ты Генераль секретарь итеп һайлау мәсьәләһен ҡарарға тәҡдим итә. Бер минутҡа юғалып ҡалған Хонеккер был һорауҙар буйынса фекерҙәр әйтергә тәҡдим итә. Ултырыш барышында барыһы ла үҙ фекерен әйтә, тик бер кем дә Хонеккерҙы яҡлап сыҡмай. [[Шабовски, Гюнтер|Гюнтер Шабовски]] Хонеккерҙы ГДР-ҙың Дәүләт советы рәйесе һәм ГДР-ҙың оборона милли советы рәйесе взифаһынан бушатырға тәҡдим итә. Хонеккерҙы хатта йәшлек дуҫы Гюнтер Миттаг та яҡлашмай. [[Нойман, Альфред|Альфред Нойман]] Миттаг менән Иоахим Германды вазифаларынан бушатырға тәҡдим итә. Эрих Мильке Хонеккерҙы ГДР-ҙың бөтә бәләләрендә лә ғәйепләй, хатта Хонеккер эшенән китергә риза булмаһа, уға ҡаршы булған компроматтар менән янай.<ref>[http://www.leidenuniv.nl/fsw/ecpr/pubchoice/tvedt.doc ''The East German Transition Game] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030921054002/http://www.leidenuniv.nl/fsw/ecpr/pubchoice/tvedt.doc |date=2003-09-21 }}.</ref><ref>[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/stasi-unterlagen-mielkes-geschichte-im-koffer-a-293379.html Stasi-Unterlagen: Mielkes Geschichte im Koffer — SPIEGEL ONLINE].</ref><ref>Günter Schabowski: ''Das Politbüro. Ende eines Mythos. Eine Befragung.'' Reinbek 1990. S. 104 ff.; Günter Schabowski: ''Der Absturz.'' Berlin, 1991. S. 267 ff.</ref>. Өс сәғәттән һуң тейешле ҡарар ҡабул ителә. Билдәләнгән тәртип буйынса, Хонеккер үҙен эштән бушатыу өсөн тауыш бирә. Партияның Үҙәк комитетына Хонеккер, Миттаг һәм Германды вазифаларынан бушатырға тәҡдим ителә. Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитетының 106 ағзаһы һәм кандидаты был тәҡдимде ҡарай. Ултырышта 16 ағза һәм кандидат, шул иҫәптән, Маргот Хонеккер ҙа булмай. Үҙәк комитет Политбюроның тәҡдимен хуплай. Карл Маркс исемендәге юғары партия мәктәбенең элекке ректоры, 81 йәшлек [[Вольф, Ханна|Ханна Вольф]] ҡына был ҡарарға ҡаршы сыға. Рәсми белдереүҙә Эрих Хонеккер һаулығы насарайыу сәбәпле бөтә вазифаларынан да бушатыуҙарын һораны, тип әйтелә. Эгон Кренц яңы генераль секретарь булып һайлана, тик уға был вазифала оҙаҡ эшләргә тура килмәй. 1989 йылдың 20 октябрендә Эрих Хонеккерҙың ҡатыны Маргот Хонеккер ҙа бөтә вазифаларынан китә. === Хоҡуҡи яуапҡа тарттырылыуы === 1989 йылдың ноябрь урталарында [[ГДР Халыҡ палатаһы]]нда [[коррупция]] һәм үҙ вазифаһын законһыҙ, уҫал ниәт менән ҡулланыу осраҡтарын тикшереү өсөн комитет төҙөлә. 1989 йылдың 1 декабрендә комитет рәйесе доклад менән сығыш яһай, ул Германия социалистик берҙәм партияһының элекке етәкселәрен власть менән уҫал ниәттә үҙ мәнфәғәттәрендә файҙаланыуҙа ғәйепләй. 1978 йылдан башлап, Эрих Хонеккер [[Архитектурная академия ГДР|ГДР-ҙың архитектура академияһы]] аша 20 мең марка ала . ГДР прокуратураһы партияның элекке 30 урта звено етәксеһенә ҡаршы эш аса , уларҙың унауһы Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы була. Уларҙың күбеһе ҡулға алына, 1989 йылдың 3 декабрендә Хонеккерҙың [[Вандлиц]]тағы (Берлин янындағы коммуна) күршеләре Гюнтер Миттаг менән Гарри Тиш шәхси байыу, халыҡ милкенә ҡул һуҙыуҙа ғәйепләнеп, яуапҡа тарттырыла. Эрих Хонеккерҙы шул уҡ көндә партиянан сығаралар. 1992 йылда ул яңы барлыҡҡа килгән [[Германия коммунистар партияһы]]на (1990) инә һәм ғүмеренең аҙағынаса был партия ағзаһы булып ҡала. 1989 йылдың 5 декабрендә Хонеккерға ҡарата енәйәт эше асыла, уны дәүләткә хыянат итеүҙә <ref name="Протокол">Протокол допроса Э. Хонеккера//Известия № 70 от 10 марта 1990 года</ref>, сәйәси һәм иҡтисади власты уҫал ниәт менән үҙ мәнфәғәтендә файҙаланыуҙа ғәйепләйҙәр. Тикшереүҙе ГДР-ҙың милли хәүфһеҙлек ведомствоһы ( ГДР-ҙың дәүләт хәүфһеҙлеге миниcтерствоһының вариҫы) алып бара, ведомство Эрих Хонеккерға ҡаршы алып барылған тикшереү саралары планын билдәләй. Хонеккерҙың иҡтисади енәйәттәре тураһындағы эште ГДР прокуратураһың иҡтисади енәйәттәр бүлеге тикшерә. Хонеккерҙың өйөндә үткәрелгән тентеү ваҡытында уның ҡиммәтле эш һәм һунар мылтыҡтары коллекцияһы тартып алына, банктағы иҫәбе ябыла (барлығы 218 мең ГДР маркаһы була, 75 миллион ГДР маркаһы урлаған тигән һүҙ уйҙырма булып сыға)<ref name="Протокол" />). Хонеккер үҙен яҡлауҙы [[Фогель, Вольфганг|Вольфганг Фогель]] һәм [[Вольфф, Фридрих|Фридрих Вольфф]]ҡа тапшыра. ГДР-ҙың Халыҡ палатаһы Вандлицтағы ГДР етәкселеге йәшәгән урман ҡасабаһын санаторийға әйләндереү тураһында ҡарар сығара. Хонеккерҙарға 1989 йылдың 22 декабрендә Вандлицтағы өйҙәренән китергә ҡушыла, 1990 йылдың 3 ғинуарында улар өйҙәрен ҡалдырып китә . 1990 йылдың 6 ғинуарында яңынан табиптар тикшергәндән һуң,ГДР телевидениеһының яңылыҡтар программаһынан Хонеккер бөйөрөндә яман шеш ( [[рак ]]) табылыу сәбәпле ҡулға алынмаясағы тураһында ишетә. 1990 йылдың 10 ғинуарында Берлиндағы «[[Шарите]]» клинкаһында доктор Альтхаус Хонеккерҙың бөйөрөндәге яман шеште алып ташлай. 1990 йылдың 29 ғинуарында Хонеккер яңынан ҡулға алына һәм Берлиндағы Руммельсбург тикшереү изоляторында ултыра,30 ғинуарҙа ҡала суды ҡарары менән яңынан иреккә сыға. Был ваҡытта Хонеккерҙарҙың үҙ фатиры булмай. Адвокат Фогель Хонеккерҙың үтенесе буйынса [[Берлин-Бранденбург евангелистар сиркәүе]]нә мөрәжәғәт итә. Лобеталдәге дауалау учреждениеһы етәксеһе пастор Уве Хольмер Хонеккерҙарҙы үҙ йортона саҡыра. Икенсе көн үк пасторҙың Хонеккерға ярҙамына яуап итеп, йәмәғәтселек разаһыҙлыҡ белдерә башлай. Демонстранттар Хонеккерҙарҙы христиандарҙың хоҡуҡтарын боҙоуҙа ғәйепләй. 1990 йылдың мартында Хонеккерҙар Линдовтағы ял йортона китә, ләкин икенсе көндө үк улар сәйәси протестар арҡаһында Хольмерҙың өйөнә кире килә <ref>Jörg Marschner: [http://www.sz-online.de/_sitetools/news/printversion.asp?id=2369913&URL=/nachrichten/artikel.asp ''Asyl für den Feind''] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120913231106/http://www.sz-online.de/_sitetools/news/printversion.asp?id=2369913&URL=/nachrichten/artikel.asp |date=2012-09-13 }}</ref>. Бер аҙҙан Хонеккерҙар [[Белиц]]тағы совет госпиталенә килә. Хонеккерҙы табиптар яңынан тикшерә һәм бауырында яман шеш бар икәнен асыҡлай. 1990 йылдың 2 октябрендә ГФР менән ГДР берләшер алдынан ГДР Генераль прокуратураһы ГФР Генераль прокуратураһына Хонеккер эшен тапшыра. 1990 йылдың 30 ноябрендә [[Тиргартен]] участка суды Эрих Хонеккерҙы ҡулға алырға рөхсәт бирә, ул 1961 йылда Германияның ике өлөшө араһындағы сикте боҙғандарға ҡаршы ут асырға бойороҡ биреүҙә һәм ошо бойороҡто 1974 йылда яңынан ҡабатлауҙа ғәйепләнә.<ref>[http://www.20min.ch/news/dossier/wendejahr/story/23521767 Erich Honecker — Vom mächtigen Staatschef zum verbitterten Rentner]{{ref-de}}</ref>. [[Белиц]]тағы хәрби госпиталдә Хонеккер совет хәрбиҙәре тарафынан һаҡланғанлыҡтан, ҡулға алынмай. 1991 йылдың 13 мартында Хонеккерҙар {{нп3|Шперенберг|||Sperenberg Airfield}} аэродромынан совет хәрби самолетында Мәскәүгә оса, Эрих Хонеккер СССР президенты [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]]тың «шәхси ҡунағы»на әйләнә. === Германияға экстрадиция === Совет дипломаттары [[Федераль канцлер ведомствоһы]]на Хонеккерҙарҙың Мәскәүгә китергә йыйыныуы тураһында хәбәр итә. ГФР хөкүмәте Советтар Союзын халыҡ-ара хоҡуҡ ҡағиҙәләрен боҙоуҙа ғәйепләп, протест белдереү менән генә сикләнә. Был саҡта берләшкән үҙаллы Германия менән мөнәсәбәттәрҙе көйләү тураһындағы килешеү [[СССР Юғары Советы]] тарафынан ратификацияланмаған була. Был килешеү 1991 йылдың 15 мартында ғына көсөнә инә, ГФР-ҙың сит ил эштәре министры уны ратификация тураһындағы грамота менән бергә ала. Ошо ваҡыттан алып, Хонеккер эше буйынса Мәскәүгә баҫым көсәйә бара <ref>[http://www.kalenderblatt.de/index.php?what=thmanu&page=1&manu_id=80&tag=13&monat=3&year=2012&dayisset=1&lang=de Kalenderblatt, vom 13. März 2008].[http://einestages.spiegel.de/static/topicalbumbackground/1537/flucht_nach_russland.html Spiegel-Online: einestages].</ref>. Горбачёв менән Хонеккер араһындағы мөнәсәбәт бер нисә йыл дауамында насарая бара. СССР-ҙың ГФР-ҙағы элекке илсеһе [[Валентин Михайлович Фалин]] Горбачевҡа ГДР-ҙы ГФР –ға ҡушып ҡуйырға бер ниндәй рәсми гарантияһыҙ рөхсәт биреү был илдәге Советтар Союзының ысын дуҫтары, дәүләт, партия эшмәкәрҙәре, армия, полиция хеҙмәткәрҙәре, педагогтар һәм башҡа күптәр өсөн ауыр трагедия буласаҡ, был СССР өсөн дә бик хәүефле тип аңлатырға тырышһа ла, Горбачев был Германия халҡының эше, тип ҡыҫылмауҙы хуп күрә. <ref name="ЦК">{{cite web |author = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=add&cat=3&id=132 |title = Объединение Германии: необходимость или политическое предательство? |format = |work = |publisher = |accessdate = 2013-1-20 |lang = ru |description = |archiveurl = https://www.webcitation.org/6E7RV5xY9?url=http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=add |archivedate = 2013-02-02 |deadlink = no }}</ref>. СССР, башҡа Көнсығыш Европа илдәрендәге кеүек, ауыр тарихи осор кисерә. 1991 йылындағы дәүләт түңкәрелеше (ГКЧП) ойоштороу уңышһыҙ тамамланһа ла, ул Горбачевтың позицияларын тағы ла нығыраҡ ҡаҡшата. РСФСР Президенты [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]] КПСС-тың эшмәкәрлеген тыя ( М. С. Горбачёв уның Генераль секретары була ). 1991 йылдың 25 декабрендә Горбачёв СССР-ҙың Президенты вафиһын ҡалдырыуы тураһында рәсми рәүештә хәбәр итә. 1991 йылдың декабрендә РСФСР етәкселеге Хонеккерҙарға экстрадиция менән янап,илдән китергә ҡуша. 1991 йылдың 11 декабрендә Хонеккерҙар [[Чили]]ҙың Мәскәүҙәге илселегендә йәшеренә. Маргот Хонеккер иҫләүенсә, ул саҡта Хонеккерҙарҙы [[Төньяҡ Корея]] менән [[Сирия]] ҡабул итергә әҙер була, ләкин улар Чилиға нығыраҡ ышана. 1973 йылдағы хәрби путчтан һуң ГДР бик күп Чили кешеһен ҡабул итә, бында шулай уҡ Чилиҙың социалистар хөкүмәте илсеһе [[Альмейда Клодомиро|Клодомиро Альмейда]] йәшәй, Хонеккерҙарҙың ҡыҙы Соня Чили кешеһенә кейәүгә сыға. Был саҡта Чилиҙа хәрби диктатура бөтөрөлөп, һул буржуаз хөкүмәт власта тора. ГФР хөкүмәте Рәсәй менән Чили хөкүмәттәренән, ҡулға алыу тураһындағы ордерға ярашлы, Хонеккерҙың ГФР-ға тапшырылыуын талап итә. 1992 йылдың февраль айында Хонеккер ультразвук тикшереүе үтә, табиптар уның бауырында метастазалы шеш таба. Өс аҙнанан һуң үткәрелгән компьютер томограммаһы тикшереүе ваҡытында был диагнозды раҫламайҙар. Шул сәбәпле Хонеккерҙы симулянтлыҡта ғәйепләйҙәр. Рәсәй юстиция министры Германия телевидениеһына өс көндән һуң биргән интервьюһында, Чили илселегенән сығыу менән Хонеккер ГФР-ға оҙатыласаҡ, тип белдерә. 1992 йылдың 7 мартында Чили илсеһе Альмейда Сантьягоға саҡыртып алына, уны Хонеккерға ярҙам итер өсөн уның үлемесле сире тураһында ялған хәбәр таратыуҙа ғәйепләйҙәр. Альмейданы вазифаһынан алалар. 1992 йылдың 18 мартында Рәсәй парламентында депутат булған табиптар протест акцияһы ойоштора, йәнәһе, Хонеккер онкология сирле оло кешегә һис оҡшамаған, март айындағы тикшереү ваҡытында уның диагнозын алдап ҡуйғандар. 1992 йылдың июнендә Чили президенты [[Эйлвин Патрисио|Патрисио Эйлвин]] федераль канцлер Гельмут Колде Хонеккер Чилиҙың Мәскәүҙәге илселеген ҡалдырасаҡ тип ышандыра. Рәсәй етәкселеге лә үҙенең Хонеккерҙы Германия ҡулына тапшырыу тураһында 1991 йылғы ҡарарын үтәргә тырыша. 1992 йылдың 29 июлендә Эрих Хонеккер Берлинға оса, [[Берлин-Тегель (аэропорт)|Тегель]] аэропортынан уны Моабит төрмәһенә алып китәләр. Маргот Хонеккер «[[Аэрофлот]]тың» тура рейсы менән Мәскәүҙән Чилиға, ҡыҙы Соня янына оса. === ГФР –ҙа хөкөмгә тарттырылыуы һәм Чилиға китеүе === 1992 йылдың 29 июлендә Хонеккер Берлиндағы [[Моабит]] төрмәһе дауаханаһына килтерелә. 1992 йылдың 12 майында уны 1961 йылдан 1989 йылға тиклем 68 кешене атып үлтереүҙә ғәйепләйҙәр. Был осорҙа ул ГДР Дәүләт советы һәм ГДР милли оборонаһы советы рәйесе була. Уның менән бергә Эрих Мильке, Вилли Штоф, [[Кесслер Хайнц|Хайнц Кесслер]], [[Штрелец Фриц|Фриц Штрелец]] һәм [[Альбрехт Ханс|Ганс Альбрехт]] яуаплылыҡҡа тарттырыла. Эрих Хонеккер ГДР милли оборонаһы советы рәйесе булараҡ, Көнбайыш Берлин менән сиктә инженер-техник ҡоролмаларҙы яҡшыртырға, ГФР менән сикте боҙоусыларға ҡаршы ҡоролмалар ҡуйырға бойороҡ бирә. 1992 йылдың 12 ноябрендә Хонеккерға енәйәти яуаплылыҡҡа тарттырыу тураһында ғәйепләү ҡағыҙы бирелә. Ул халыҡтың ышанысын үҫал ниәттә файҙаланыу һәм социалистик милекте урлауҙа ғәйепләнә. Һүҙ Вандлиц ГДР элитаһы ҡасабаһы тураһында бара . Бик күп хоҡуҡ белгестәре был процесс ни менән бөтөрөн аныҡ ҡына әйтеүе ауыр тип иҫәпләй, сөнки Хонеккер инде юҡҡа сыҡҡан дәүләт- ГДР етәксеһе була, уны ниндәй ҡануниәт нигеҙендә яуапҡа тарттырырға икәнен белмәйҙәр . 1992 йылдың 3 декабрендә Эрих Хонеккер Берлин стенаһы янындағы кешеләрҙең үлеме өсөн сәйәси яуаплылыҡты таный, ләкин хоҡуҡи һәм әхлаҡи яуаплылыҡтан баш тарта. Берлин стенаһын төҙөү мәсьәләһе буйынса Хонеккер [[1961]] йылда, [[һалҡын һуғыш]] киҫкенләшкән осорҙа , Германия социалистик берҙәм партияһы етәкселеге Өсөнсө донья һуғышын булдырмауҙың башҡа ысулын тапмағас, ошо ҡарарға килеүен һөйләй. Өсөнсө донья һуғышында миллиондарса кеше һәләк булыр ине. Был күмәкләп ҡабул ителгән ҡарарҙы бөтә социалистик илдәрҙең дә етәкселеге хуплай. Ул был процестың сәйәси сәбәптәр менән бәйле икәнен айырып әйтә. Хонеккер әйтеүенсә, Берлин стенаһы янында 49 кеше һәләк була, быны ул [[АҠШ]] -тың [[Вьетнам]]ға ҡаршы алып барған һуғышында (1964-1973) һәләк булғандар иҫәбе менән сағыштыра. Шулай уҡ ул капиталистик илдәрҙә үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар иҫәбенең ни тиклем күп булыуын дә телгә ала. ГДР, уның фекеренсә, социализм капитализмдан яҡшыраҡ икәнен иҫбатланы. ГДР граждандарын ГДР дәүләт хәүфһеҙлеге министрлығы тарафынан эҙәрлекләүҙе Хонеккер Көнбайышта журналистарҙың сенсация һәм тәнҡит артынан ҡыуыуы менән сағыштыра . Был ваҡытта Хонеккер бик ауыр сирле була. 1992 йылдың 4 авгусында компьютер томографияһы бауырының уң яғында биш сантимер ҙурлыҡтағы ҙур шеш барлығын күрһәтә, был 1990 йылда Шарите клиникаһында бөйөрөнән алып ташланған шештең метастазаһы тигән һығымта яһала. Хонеккерҙың адвокаттары уны ауыр сире булыу сәбәпле иреккә сығарыуҙы талап итә. Хонеккерҙың тағы ике йыл ғүмере ҡала, суд процессы ла ошо тиклем ваҡыт талап итер ине. Бер нисә тапҡыр был үтенес кире ҡағылғандан һуң, Хонеккер Германия Конституция судына мөрәжәғәт итә. Эрих Хонеккерҙың үҙ шәхесен яҡлап яҙған үтенесен ҡарап, 1993 йылдың 13 ғинуарында Берлин төбәк суды Хонеккерға ҡаршы суд эҙәрлекләүен туҡтата. Хонеккер,169 көн төрмәлә тикшереү аҫтында булғандан һуң, иреккә сыға . Ҡайһы бер ГДР-ҙа хоҡуҡи эҙәрлекләүҙәргә дусар булғандар быға ҡаршы протест белдерә. Хонеккер шул көндө үк ғаиләһе янына [[Сантьяго]]ға оса. 1994 йылдың 29 майында Хонеккер 81 йәшендә вафат була, ул Сантьягола ерләнгән тип иҫәпләнә. Ләкин уны һәм ҡатыны Марготты яндырғандан һуң ҡалған көл менән урналар ғаилә дуҫында һаҡлана тигән мәғлүмәт тә осрай <ref>[http://www.bild.de/politik/inland/erich-honecker/wo-honecker-heimlich-begraben-wurde-25858452.bild.html ''Wo Honecker heimlich begraben wurde''].</ref>. == Шәхси тормошо == [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-W0910-321, Familie Honecker beim Spaziergang im Winter.jpg|thumb|right|Семья Хонеккера в 1977 году]] Эрих Хонеккер өс тапҡыр өйләнгән. 1945 йылда төрмәнән сыҡҡас, Хонеккер ҡатын-ҡыҙҙар төрмәһенең элекке надзирателе Шарлотта Шануэлгә өйләнә<ref>Ed Stuhler: Margot Honecker. Eine Biografie'', Ueberreuther, Wien 2003, S. 59-61, Faksimile der Heiratsurkunde S. 60.</ref>, ул 1947 йылда вафат була. 1947—1953 йылдарҙа Хонеккер Германия азат йәштәр союзының эшмәкәре Эдит Бауманға өйләнә, уларҙың Эрика исемле ҡыҙҙары тыуа (1950 йылғы, ҡыҙы Анке)<ref>Erich Honecker: ''«So, meine Kleine — ein letzter Gruß»'' [http://www.tagesanzeiger.ch/31639520/print.html «Für Margot» В 1992 году, находясь в предварительном заключении, Эрих Хонеккер вёл своего рода дневник, которые позднее были опубликованы и осветили внутренний мир бывшего главы ГДР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018002055/http://www.tagesanzeiger.ch/31639520/print.html |date=2014-10-18 }}.</ref>. 1953 йылда Хонеккер Эдит Бауман менән айырылыша, был ваҡытта инде уның ГДР Халыҡ палатаһы депутаты Маргот Файст менән уртаҡ ҡыҙҙары Соня тыуған була (1952 йылғы). Шул уҡ йылда Маргот менән Эрих Хонеккер өйләнешә. Уларҙың ҡыҙы Соня Чилиҙан ГДР-ға килгән ҡасаҡ- коммунист Леонардо Яньес Бетанкурға кейәүгә сыға, 1974 йылда Эрих Хонеккерҙың ейәне Роберто Яньес Бетанкур тыуа<ref>Hartmut Kascha: ''Das geheime Leben von Honeckers Tochter in Dresden''. In: Bild vom 25. Februar 2011 ([http://www.bild.de/regional/dresden/tochter/ihr-geheimes-leben-in-dresden-16162642.bild.html online]).</ref>. Хонеккерҙың ҡыҙы Соня менән Леонардо Яньес Бетанкур 1993 йылда айырылыша . Улар һәм улдары Роберто әлеге ваҡытта Чилиҙың баш ҡалаһы Сантьягола йәшәй <ref>Marian Blasber: ''Honeckers Enkel. «Ein Rebell bin ich erst heute»''. In: ZEITmagazin vom 3. März 2011 ([http://www.zeit.de/2011/10/Honeckers-Enkel online]).</ref>. Хонеккерҙың ейәнсәре Мариана 1988 йылда ике йәшендә үлгән<ref>Hans-Joachim Neubauer: ''Zwei Saarländer an der Spitze''. In: Die_Zeit Nº 35/2012 ([http://www.zeit.de/2012/35/Honecker-100-Jahre/komplettansicht online]).</ref>. Маргот Хонеккер 2016 йылдың 6 майында Сантьягола вафат булған<ref>[https://magazin.spiegel.de/SP/2016/20/144788113/ Spiegel-Online]{{ref-de}}</ref>. Германия азат йәштәре союзын етәкләгән саҡта Хонеккерға [[Чехословакия]] президенты [[Готвальд Клемент|Клемент Готвальд]] (1948-1953) һунар мылтығы бүләк итә, шул саҡтан алып, ул әүҙем һунарсыға әйләнә <ref>Hobby: Erich Honecker — der Jäger, MDR online 4. Januar 2010, Zitate u.a. aus Die Honeckers privat, von Thomas Grimm und Ed Stuhler, MDR 2003; Das letzte Halali des Erich Honecker, MDR 2004, MDR online 4. Januar 2010.</ref>. Хонеккерҙың ейәне Роберто Яньес Бетанкур – рәссам- абстракционист. 2013 йылда «Корнфельд» арт-галереяһында (Берлин) уның сюрреалистик картиналары күргәҙмәһе ҡуйыла. Бынан тыш Роберто шағир ( «Яҙғы ямғыр» йыйынтығы), композитор булараҡ та билдәле. Роберто Яньес үҙенең сәйәси ҡараштары тураһында журналистарға бер ни ҙә һөйләмәй. Тыуған иле тип ул Чилиҙы иҫәпләй. == Бүләктәре == * Ике тапҡыр [[ГДР Геройы]] (1982, 1987)<ref>Feder, Klaus H. & Feder, Uta. Auszeichnungen der Nationalen Volksarmee der Deutschen Demokratischen Republik, 1954—1990. Münz Galerie, Berlin, Germany, 1994.</ref>; * [[ГДР-ҙың Хеҙмәт Геройы]] (1962)<ref>[http://www.deutsche-gesellschaft-fuer-ordenskunde.de/DGOWP/wp-content/uploads/2013/06/HdA-1950-1989.pdf Список Героев Труда ГДР].</ref>; * биш Карл Маркс ордены (1969, 1972, 1977, 1982, 1985); * [[Советтар Союзы Геройы]] (1982); * өс [[Ленин ордены]] (СССР, 1972, 1982, 1987); * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (СССР, 1977); * [[«Социализм еңеүе» ордены]] ([[Румыния]], [[1987]])<ref>[http://www.legestart.ro/Decretul-141-1987-conferirea-ordinului-Victoria-Socialismului-tovarasului-Erich-Honecker-secretar-general-Comitetului-Central-Partidului-Socialist-Unit-Germania-presedi-(ODIwMjI-).htm Декрет № 141, 1987, о награждении товарища Эриха Хонеккера орденом «Победа социализма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127130836/http://www.legestart.ro/Decretul-141-1987-conferirea-ordinului-Victoria-Socialismului-tovarasului-Erich-Honecker-secretar-general-Comitetului-Central-Partidului-Socialist-Unit-Germania-presedi-(ODIwMjI-).htm |date=2024-11-27 }}{{ref-en}}.</ref>; * [[Магнитогорск ҡалаһының почетлы гражданы]]. == Әҙәбиәт == * ''Нефёдов В. В.'' Э. Хонеккер и культурная политика СЕПГ. // XXI век: итоги прошлого и проблемы настоящего, вып.11. Пенза, 2008. — С. 3—8. * ''Нефёдов В. В.'' Роль Э. Хонеккера в культурной политике СЕПГ (до 1971 г.). // Философия в XXI веке. — Вып. 16. — Воронеж, 2008. — С. 118—126. * ''Нефёдов В. В.'' Эрих Хонеккер и культурная политика в ГДР с 1971 по 1989 гг. // Софист: социолог, философ, историк. Сб-к научн. трудов. — Вып. 3. — {{М.}}, 2008. — С. 194—199. * ''Петелин Б. В.'', ''Степанов Г. В.'' Эрих Хонеккер // Вопросы истории. — 2013. — № 9. — С. 117—128. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * ''Д. Розенберг.'' [http://scepsis.ru/library/id_2591.html Колонизация восточной Германии.] // «Альтернативы», 1992. № 2 — С. 33—50. [[Категория:Бауыр яман шешенән үлгәндәр]] ic17s8km3v832ybsfgd187uxydt0jgj 0 153537 1299376 1266937 2026-06-19T03:24:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299376 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Шаһиев}} '''Шаһиев Альберт Хызыр улы''' ([[14 август]] [[1959 йыл]]) — йырсы. 2013 йылдан Стәрлетамаҡ театр‑концерт берләшмәһенең артист‑вокалисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1998) һәм халыҡ артисы (2008). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2020)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://glavarb.ru/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0)%20(2020.06.27).pdf|title=Список награждённых (культура)|author=|website=|date=|publisher=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227093811/https://glavarb.ru/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20(%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0)%20(2020.06.27).pdf |date=2021-02-27 }}</ref> == Биографияһы == Альберт Хызыр улы Шаһиев (шулай уҡ ''Хазар улы Шәһиев'' формаһы ла ҡулланыла) 1959 йылдың 14 авгусында [[Ишембай]] ҡалаһында тыуған. 1977 йылдан алып Ишембайҙың төрлө предприятиеларында һәм учреждениеларында эшләй. 1995 йылдан башлап Стәрлетамаҡ филармонияһы солисы. 2000 йылдан Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры артисы булып эшләй. 2013 йылдан алып хеҙмәт юлы Стәрлетамаҡ театр‑концерт берләшмәһендә дауам итә, артист‑вокалист (солист). == Ижади эшмәкәрлеге == Шаһиев Альберт Хызыр улы халыҡ йырҙарын милли традицияларға таянып башҡара. Тауышы йомшаҡ тембрлы, үҙенсәлекле, башҡарыуы тәьҫирле, ихлас. === Репертуары === * башҡорт халыҡ йырҙары: « [[Абдрахман (йыр)|Абдрахман кантон]]», "[[Буранбай (йыр)|Буранбай]] ", "[[Ҡаһым түрә (йыр)|Ҡаһым түрә]] ", "[[Ҡолой кантон (йыр)|Ҡолой кантон]] ", "[[Сибай (йыр)|Си­бай]] ", "[[Сәлимәкәй (йыр)|Сәлимәкәй]] ", "[[Уйыл (йыр)|Уйыл]] ", «[[Урал (йыр)|Урал]]» һ.б. * [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|З.Ғ.Исмәғилевтең]] «Салауат Юлаев» операһынан [[Салауат Юлаев]], [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғ.С.Әлмөхәмәтов]], [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] һәм В. И. Виноградовтың «Эшсе» («Рабочий») операһынан Ниғмәт ариялары; * З.Ғ. Исмәғилев, Т. Ш.Кәримов, [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], С. Л.Сәсәнбаев, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] , Р. М. Яхин һәм башҡаларҙың йырҙары һәм романстары. Бөтә донъя халыҡ ижады фестивалендә (Рен ҡалаһы, Франция, 2000), Халыҡ‑ара ойвакэ фестивалендә (Саппоро ҡалаһы, Япония, 2004) ҡатнаша. Рәсәй һәм Франция буйлап гастролдәрҙә була. Республика үҙешмәкәр ижад фестивале (1976), Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге призға йәш йырсылар конкурсы (1981; икеһе лә — Өфөлә), Халыҡ‑ара башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың «Дуҫлыҡ йыры» фестивале (Нефтекама ҡалаһы, 1995) лауреаты. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1998) * Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008). == Сығанаҡтар == * [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17272-sh-iev-albert-khazar-uly ШӘҺИЕВ Альберт Хазар улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190814060121/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/17272-sh-iev-albert-khazar-uly |date=2019-08-14 }} * [http://www.bashculture.ru/archives/125 История и культура Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426145218/https://www.bashculture.ru/archives/125 |date=2021-04-26 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://bash.rbsmi.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/bash-ort-khaly-yyry-yu-almayasa-/?sphrase_id=722939 Әлфиә Минғәлиева. «Башҡорт халыҡ йыры юғалмаясаҡ». «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 16 август] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920182111/https://bash.rbsmi.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/bash-ort-khaly-yyry-yu-almayasa-/?sphrase_id=722939 |date=2019-09-20 }} [[Категория:Башҡорт йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Башҡортостан йырсылары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]] [[Категория:Ишембайҙа тыуғандар]] [[Категория:Салауат Юлаев ордены кавалерҙары]] csjvhmozdfxdz64l2ctvx6a396fkb6w 0 153539 1299360 1273224 2026-06-19T00:01:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299360 wikitext text/x-wiki '''Цинцкаро ҡомартҡыһы''' — көнсығыш [[Грузия]]ла, Тетрицкаро муниципалитетының Цинцкаро ҡасабаһындағы грузин архитектураһы ҡомартҡыһы. Ҡорамдың көньяҡ яҡта тәҙрәһе менән төкәтмәләре бар. Сиркәү ҙур асыҡ-һоро төҫтәге таштарҙан төҙөлгән. Көньяҡ тәҙрәһе семәрләп эшләнгән. Төҙөлөшөндә раковина һәм аркалар ҡулланылған. VIII-IX быуаттарҙа төҙөлгән<ref>ფონდი "ღია საზოგადოება საქართველო", ქვემო ქართლი, ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა, საანგარიშო კრებული, თბ., 1997, გვ. 11-13</ref> Төньяҡ ишеге ерҙән бер метр бейеклектә. Бина ныҡ зыян күргән, көмбәҙенең бер өлөшө, манараһы тулыһынса емерелгән Сиркәүгә [[2006 йыл]]дың [[7 ноябрь|7 ноябрендә]] Грузия президентының указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә<ref>[https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204211449/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 |date=2020-12-04 }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98_%E1%83%9B%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%A8%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%99%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A3%E1%83%AB%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98_%E1%83%AB%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9A%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%90 Список недвижимых памятников культуры национального значения] [[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]] == Һылтанмалар == * {{საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა|15021}} == Әҙәбиәт == * ''Фонд "йәмғиәттә асыҡтан-Грузия", Квемо Картли, милли мәҙәни мираҫты, программалар, отчет, ТБ. 1997, с 11-13'' == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} jdhuwkr8lnbt222z8vv6dh0bk3img0n 0 154268 1299358 1295499 2026-06-18T23:47:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299358 wikitext text/x-wiki {{Планета карточкаһы |тип=карликовая |ширина=300 |name=Церера |symbol=Ceres symbol (bold).svg |background=#ffe4ca |image=Ceresintruecolor.png |caption=Снимок Цереры в натуральном цвете, сделанный [[Автоматическая межпланетная станция|АМС]] [[Dawn (космический аппарат)|Dawn]] 4 мая 2015 года |mp_name='''1 Ceres''' |discovery_ref=<ref>{{cite book | last=Schmadel | first=Lutz | authorlink=Lutz D. Schmadel | title=Dictionary of minor planet names | url=https://books.google.com/books?id=KWrB1jPCa8AC&pg=PA15 | accessdate=2008-12-30 | edition=fifth | year = 2003 |publisher=Springer | location=Germany | isbn=3-540-00238-3 | page=15 }}</ref> |discovery_site=[[Палермская астрономическая обсерватория]] |mp_category=[[Карликовая планета]]<br>[[Пояс астероидов]] |alt_names=A899 OF; 1943 XB |orbit_ref=<ref name="jpl_sbdb">{{cite web | last = Yeomans | first = Donald K. | date = 2007-07-05 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Ceres;orb=1 | title = 1 Ceres | publisher = JPL Small-Body Database Browser | accessdate = 2009-04-10 | archiveurl = https://www.webcitation.org/68uVK8Wf7 | archivedate = 2012-07-04 }} —The listed values were rounded at the magnitude of uncertainty (1-sigma).</ref> |epoch=18 июня 2009<br>([[Юлианский день|JD]] 2455000,5) |aphelion=446 521 000 км<br>(2,9842 а. е.) |perihelion=381 028 000 км<br>(2,5465 а. е.) |semimajor=413 767 000 [[Километр|км]]<br>(2,7653 [[астрономическая единица|а. е.]]) |eccentricity=0,07934<ref name="jpl_sbdb" /> |period=1680,5 [[сутки|суток]]<br>4,60 [[Юлианский год (астрономия)|лет]] |avg_speed=17,882 км/с |inclination=10,585°<ref name="jpl_sbdb" /> к [[эклиптика|эклиптике]]<br>9.20° к инвариантной плоскости<ref name=meanplane>{{cite web | date = 2009-04-03 | title = The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter | url = http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif | accessdate = 2009-04-10 | archiveurl = https://www.webcitation.org/68uVKav2a | archivedate = 2012-07-04 }} (создано с помощью [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524145440/http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |date=2015-05-24 }} (автор Aldo Vitagliano); см. также {{iw|Неизменная плоскость||en|Invariable plane}})</ref> |asc_node=80,399°<ref name="jpl_sbdb" /> |mean_anomaly=27,448° |arg_peri=2,825°<ref name="jpl_sbdb" /> |equatorial_radius=481,5 км<ref name=autogenerated3>[http://dawnblog.jpl.nasa.gov/2015/05/28/dawn-journal-may-28-2015/#more-2754 Dawn Journal | May 28, 2015] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150530075157/http://dawnblog.jpl.nasa.gov/2015/05/28/dawn-journal-may-28-2015/#more-2754 |date=May 30, 2015 }}</ref> |polar_radius=445,5 км<ref name=autogenerated3 /> |density=2,161±0,009 [[грамм|г]]/[[кубический сантиметр|см³]] <ref>[http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/dps15-1112-ceres.html DPS 2015: First reconnaissance of Ceres by Dawn]</ref><ref>[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://nesf2015.arc.nasa.gov/sites/default/files/downloads/pdf/05.pdf&gws_rd=cr&ei=nmYGVoOdHIKhacahn_AC Dawn Explores Ceres: Results fromthe Survey Orbit | July 21, 2015]</ref> |escape_velocity= |sidereal_day=9 [[час|ч]] 4 [[минута|мин]] 27,01 [[секунда|с]]<ref name="Chamberlain2007">{{статья|заглавие=Ceres lightcurve analysis – Period determination |том=188 |номер=2 |страницы=451—456 |doi=10.1016/j.icarus.2006.11.025 |bibcode=2007Icar..188..451C |автор=Chamberlain, Matthew A.; Sykes, Mark V.; Esquerdo, Gilbert A. |год=2007 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |satellites=нет |dimensions= |surface_area={{num|2849631}} км²<ref name="NASA_Ceres">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Dwa_Ceres&Display=Facts |deadlink=yes |title=NASA - Solar System Exploration - Ceres:Facts & Figures}} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150322003212/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Dwa_Ceres&Display=Facts |date=2015-03-22 }}</ref> |mass=9,393{{e|20}} [[килограмм|кг]]<ref name="Carry2008">{{статья |заглавие=Near-Infrared Mapping and Physical Properties of the Dwarf-Planet Ceres |том=478 |страницы=235—244 |ссылка=http://www2.keck.hawaii.edu/inst//conrad/nsfGrantRef/2007-arXiv-Benoit.Carry.pdf |doi=10.1051/0004-6361:20078166 |язык=en |тип=journal |автор=Carry, Benoit; et al. |месяц=11|год=2007 |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |издательство={{Нп3|EDP Sciences}}}}</ref> |surface_grav=0,27 м/с²<br>0,028 [[перегрузка (техника)|''g'']]<ref name="fact2">Вычислено на основе известных параметров.</ref> |right_asc_north_pole=19 [[час|ч]] 24 [[минута|мин]] <br>291°<ref name="Thomas2005">{{статья |заглавие=Differentiation of the asteroid Ceres as revealed by its shape |издание=Nature |том=437 |страницы=224—226 |doi=10.1038/nature03938 |bibcode=2005Natur.437..224T |pmid=16148926 |номер=7056 |язык=en |тип=journal |автор=Thomas, P. C.; Parker, J. Wm.; McFadden, L. A.; et al. |год=2005}}</ref> |declination=59°<ref name="Thomas2005" /> |axial_tilt=около 3°<ref name="Thomas2005" /> |albedo=0,090 ± 0,0033 ([[геометрическое альбедо|геометрическое]])<ref name="Li2006">{{статья |заглавие=Photometric analysis of 1 Ceres and surface mapping from HST observations |том=182 |страницы=143—160 |doi=10.1016/j.icarus.2005.12.012 |bibcode=2006Icar..182..143L |ссылка=http://web.gps.caltech.edu/~vijay/Papers/BRDF/li-etal-06.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Li, Jian-Yang; McFadden, Lucy A.; Parker, Joel Wm. |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |pole_ecliptic_lat=<!--(Pole ecliptic latitude)--> |pole_ecliptic_lon=<!--(Pole ecliptic longitude)--> |temp_name1=[[Кельвин]] |min_temp_1=? |mean_temp_1=~167 K<ref name="Saint-Pe1993">{{статья |заглавие=Ceres surface properties by high-resolution imaging from Earth |том=105 |страницы=271—281 |doi=10.1006/icar.1993.1125 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993Icar..105..271S |язык=en |тип=journal |автор=Saint-Pé, O.; Combes, N.; Rigaut F. |год=1993 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}} }}</ref> |max_temp_1=239 K<ref name="Saint-Pe1993" /> |spectral_type=G<ref name="Rivkin2006">{{статья |заглавие=The surface composition of Ceres:Discovery of carbonates and iron-rich clays |том=185 |страницы=563—567 |doi=10.1016/j.icarus.2006.08.022 |ссылка=http://irtfweb.ifa.hawaii.edu/~elv/icarus185.563.pdf |accessdate=2007-12-08 |язык=en |тип=journal |автор=Rivkin, A. S.; Volquardsen, E. L.; Clark, B. E. |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание={{Нп3|Icarus (журнал)|Icarus||Icarus (journal)}}}}</ref> |magnitude=от 6,7<ref name="Pasachoff1983">{{cite book |author=Menzel, Donald H.; and Pasachoff, Jay M. |year=1983 |title=A Field Guide to the Stars and Planets |edition=2nd |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston, MA |isbn=0395348358 |page=391}}</ref> до 9,32<ref name="fact3">APmag and AngSize generated with [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=1 Horizons] (Ephemeris: Observer Table: Quantities = 9,13,20,29)</ref> |abs_magnitude=3,36 ± 0,02<ref name="Li2006" /> |angular_size=от 0,84"<ref>Ceres Angular Size @ Feb 2009 Opposition: 974&nbsp;km diam. / (1.58319 AU * 149 597 870&nbsp;km) * 206265 = 0.84"</ref> до 0.33"<ref name="fact2" /> |состав атмосферы=следы водяного пара |первая космическая скорость=0,36 км/с<ref>Рассчитано по массе и радиусу: <math>v_1=\sqrt{G\frac{M}{R}}</math></ref> |средний радиус=463,5км }} '''Церера''' (Кесе планеталар үҙәге каталогы буйынса '''1 Ceres''', символы: [[File:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> — [[Ҡояш]]ҡа иң яҡыны һәм [[Ҡояш системаһы]]ның билдәле кәрлә планеталары араһында иң бәләкәйе. Астероидтар билбауында урынлашҡан . Церераны [[1801 йыл]]да итальян астрономы Джузеппе Пиацци Палерма астрономия обсерваторияһында аса. Бер ни тиклем ваҡыт Церера [[Ҡояш системаһы]]ндағы һәр яғы килгән [[планета]] тип ҡарала; [[1802 йыл]]да ул [[астероид]] булараҡ классификациялана<ref name="nolin">{{Cite news|title=Local expert reveals who really coined the word 'asteroid'|first=Robert|last=Nolin|url=http://articles.sun-sentinel.com/2013-10-08/news/fl-asteroid-word-origin-20131008_1_asteroid-word-planetary-sciences|work=Sun-Sentinel|publisher=sun-sentinel.com|date=2013-10-08|accessdate=2015-08-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222130021/http://articles.sun-sentinel.com/2013-10-08/news/fl-asteroid-word-origin-20131008_1_asteroid-word-planetary-sciences |date=2015-12-22 }}</ref>, ләкин бер нисә тиҫтә йыл буйы планета булып иҫәпләнә, ә [[2006 йыл|2006 йылдың 24 авгусында]] Халыҡ-ара астрономия союзы МАС-тың XXVI Генераль Ассамблеяһында «[[планета]]» төшөнсәһенә аныҡлыҡ индерә, һәм уның һөҙөмтәләре буйынса Церера кәрлә планета тип таныла. Ул боронғо Римдең уңдырышлылыҡ алиһәһе хөрмәтенә Церера тип атала. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек<ref name="Pitjeva04b">Pitjeva, E. V.; [http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=303499 Precise determination of the motion of planets and some astronomical constants from modern observations]{{Недоступная ссылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in Kurtz, D. W. (Ed.), ''Proceedings of IAU Colloquium No. 196: Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy'', 2004</ref>. [[Гравитация]] бик түбән булғанға күрә, күпселек бәләкәй есемдәр, ғәҙәттә, дөрөҫ булмаған формала була<ref name="McCord2005">{{Мәҡәлә|заглавие=Ceres: Evolution and current state|том=110|номер=E5|страницы=E05009|doi=10.1029/2004JE002244|bibcode=2005JGRE..11005009M|автор=McCord, Thomas B.|год=2005|язык=en|издание={{Нп3|Journal of Geophysical Research}}}}</ref>, ә бына Церера, уларҙан айырмалы рәүештә, шар формаһында. Церераның тығыҙлығы буйынса фекер йөрөткәндә, ул һыу боҙонан тора (20-30 %)<ref name="Platz_2016">{{Мәҡәлә|автор=T.&nbsp;Platz, A.&nbsp;Nathues, N.&nbsp;Schorghofer, F.&nbsp;Preusker, E.&nbsp;Mazarico, S.&nbsp;E.&nbsp;Schröder, S.&nbsp;T.&nbsp;Kneissl, N.&nbsp;Schmedemann, J.-P.&nbsp;Combe, M.&nbsp;Schäfer, G.&nbsp;S.&nbsp;Thangjam, M.&nbsp;Hoffmann, P.&nbsp;Gutierrez-Marques, M.&nbsp;E.&nbsp;Landis, W.&nbsp;Dietrich, J.&nbsp;Ripken, K.-D.&nbsp;Matz, C.&nbsp;T.&nbsp;Russell|заглавие=Surface water-ice deposits in the northern shadowed regions of Ceres|ссылка=http://www.nature.com/articles/s41550-016-0007|издание=Nature Astronomy|год=2016|том=1|выпуск=|номер=7|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1038/s41550-016-0007|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref>. Күрәһең, уның эске өлөшө боҙ мантияһы<ref name="Prettyman_2016">{{Мәҡәлә|автор=T.&nbsp;H.&nbsp;Prettyman, N.&nbsp;Yamashita, M.&nbsp;J.&nbsp;Toplis, H.&nbsp;Y.&nbsp;McSween, N.&nbsp;Schorghofer, S.&nbsp;Marchi, W.&nbsp;C.&nbsp;Feldman, J.&nbsp;Castillo-Rogez, O.&nbsp;Forni, D.&nbsp;J.&nbsp;Lawrence, E.&nbsp;Ammannito, B.&nbsp;L.&nbsp;Ehlmann, H.&nbsp;G.&nbsp;Sizemore, S.&nbsp;P.&nbsp;Joy, C.&nbsp;A.&nbsp;Polanskey, M.&nbsp;D.&nbsp;Rayman, C.&nbsp;A.&nbsp;Raymond, C.&nbsp;T.&nbsp;Russell|заглавие=Extensive water ice within Ceres’ aqueously altered regolith: Evidence from nuclear spectroscopy|ссылка=http://science.sciencemag.org/content/early/2016/12/14/science.aah6765|издание=Science|год=2016|том=354|выпуск=6318|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1126/science.aah6765|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref> менән уратылған таш үҙәктән торалыр. Церераның өҫтөндә лә боҙ табыла; бынан тыш, уның өҫкө ҡатламының составына, моғайын, гидратация үткән төрлө матдәләр, шулай уҡ карбонаттар ([[доломит]], сидерит) һәм тимергә бай балсыҡлы минералдар ({{Тәржемәһеҙ 5|кронстедтит||en|cronstedtite}}) инәлер. 2014 йылда «Гершель» телескобы кәрлә планета тирәләй һыу парын таба<span class="ts-Переход noprint" title="#Дальнейшие исследования">^[⇨]</span>. Ерҙән күҙәткәндә Церераның ялтырауы 6,7-нән 9,3 йондоҙ дәүмәленә тиклем тирбәлә. Ябай күҙ менән уны күреү өсөн был ғына етмәй. Вестаны (2011—2012) һәм Церераны өйрәнеү өсөн НАСА 2007 йылдың 27 сентябрендә Dawn зондын ебәрә. Церераның орбитаһына ул 2015 йылдың 6 мартында сыға. == Асыш == Марс менән Юпитер орбиталары араһында асылмаған планета булыу ихтималлығы тураһындағы идеяны тәүге тапҡыр 1772 йылда Иоганн Элерт Боде тәҡдим итә. Уның фекере 1766 йылда немец математигы һәм астрономы Иоганн Тициус беренсе тапҡыр тәҡдим иткән Тициус-Боде ҡағиҙәһенә нигеҙләнә. Тициус ул ваҡытҡа билдәле булған планеталарҙың орбиталары радиустары дәүмәлендә ябай законлылыҡтың булыуын асыуы тураһында белдерә<ref name="Hogg1948">{{Мәҡәлә|заглавие=The Titius-Bode Law and the Discovery of Ceres|издание=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada|том=242|страницы=241—246|bibcode=1948JRASC..42..241S|язык=mis|автор=Hogg, Helen Sawyer|год=1948}}</ref>. 1781 йылда Уилям Гершелдең [[Уран (планета)|Уран]]ды асыуы был ҡағиҙәнең дөрөҫлөгөн раҫлап ҡына ҡалмай, ә Ҡояштан 2,8 а. е. алыҫлыҡта (Марс менән Юпитер орбиталары араһындағы ара) планеталар эҙләүҙе башлап ебәрә. Һөҙөмтәлә 1800 йылда 24 астрономды берләштергән «Күк һаҡсылары» тип аталған төркөм барлыҡҡа килә. Фон Цах етәкләгән был төркөм, бер нисә ул ваҡыттағы иң көслө телескоптан тәүлек әйләнәһенә күҙәтеүҙе ойоштора. Улар Церераны таба алмай, ләкин башҡа бер нисә ҙур астероид аса. [[Файл:Piazzi_Cerere.jpg|слева|мини|upright|Пьяцци китап ''«Cerere Ferdinandea del pianeta scoperta Della nuovo»'', церера асылды.уны яҙыу.]] Церераны [[1801 йыл|1801 йылдың 1 ғинуарында]] Палерма астрономик обсерваторияһында итальян астрономы Джузеппе Пиацци аса, ул да «Күк һаҡсылары» төркөмөнә саҡырыла, әммә саҡырылғанға тиклем үк ул Церераны асҡан була. Ул «ла Кайл әфәнеденең 87-се Зодиак йондоҙҙары каталогында билдәләнгән 87-се [[Йондоҙҙар|йондоҙҙо]]» эҙләй, әммә «уға тиклемге башҡа йондоҙҙоң» булыуын аңлай. Шулай итеп, ул эҙләгән йондоҙ эргәһендә башҡа йыһан объектын таба, башта уны [[комета]] тип иҫәпләй<ref name="Forbes1971">{{Мәҡәлә|заглавие=Gauss and the Discovery of Ceres|издание=Journal for the History of Astronomy|том=2|страницы=195—199|bibcode=1971JHA.....2..195F|язык=mis|автор=Forbes, Eric G.|год=1971}}</ref>. Пияцци, уны сир аяғынан йыҡҡанға тиклем, дөйөм алғанда Церераны 24 тапҡыр күҙәтә (һуңғы тапҡыр 1801 йылдың 11 февралендә күҙәтә). 1801 йылдың 24 ғинуарында ул ике коллегаһына хат аша үҙенең асышы тураһында хәбәр итә: береһе Миланда йәшәүсе ватандашы Барнаба Ориани (Barnaba Oriani) һәм [[Берлин]]дан Иоганн Боде була. Хаттарында объектты комета булараҡ тасуирлай, әммә шунда уҡ аңлатма биреп үтә: «уның хәрәкәтенең әкрен һәм ярайһы уҡ бер төрлө булыуы миндә бер нисә тапҡыр уның кометаға ҡарағанда яҡшыраҡ берәй есем булыуы ихтимал, тигән фекер ҙә тыуҙырҙы», тип белдерә. Шул уҡ йылдың апрель айында Пиацци юғарыла атап үтелгән коллегаларына һәм Парижда йәшәгән Жером Лаландаға күҙәтеүҙәренең тулы вариантын ебәрә. Был күҙәтеүҙәр ''«Correspondenz Monatliche»'' журналының 1801 йылдың сентябрь һанында баҫылып сыға.<blockquote>Журнал баҫылып сыҡҡан мәлгә тиклем Церераның күренгән торошо үҙгәреп өлгөрә (башлыса, Ерҙең орбитаһы буйлап хәрәкәте арҡаһында), һәм Ҡояш нурҙары сағылышы аҫтында башҡа астрномдар Пиацциның күҙәтеүҙәрен раҫлай алмай. Йыл аҙағына тағы Церераны күҙәтергә мөмкин була, әммә оҙаҡ ваҡыт үткәнгә күрә, уның аныҡ ҡына торошон билдәләү бик ҡыйын була. [[Карл Фридрих Гаусс]] 24 йәшендә Церераның орбитаһын билдәләү өсөн махсус ысул уйлап таба<ref name="Forbes1971"/>. Ул үҙ алдына өс тулы күҙәтеү буйынса орбита элементтарын билдәләүсе ысулды табырға тигән бурысты ҡуя (әгәр өс билдәле мәлдәге ваҡыт, туранан-тура инеү һәм ауышыу билдәле булһа)<ref name="astronomers">{{Cite web|url=http://astronomers.name/gauss.html|title=ГАУСС|publisher=Астрономы - Биографический справочник|accessdate=2011-09-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVW9h2S|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Бер нисә аҙна эсендә ул Церераның юлын иҫәпләй һәм һөҙөмтәләрен фон Цахҡа ебәрә. 1801 йылдың 31 декабрендә Франц Ксавер фон Цах Генрих Ольберс менән берлектә Церераны асыуҙы раҫлай<ref name="galspace">{{Cite web}}</ref>.</blockquote>Церераны тәүге күҙәтеүселәр уның үлсәмен ярайһы уҡ яҡынса ғына иҫәпләй ала: 260 километрҙан (1802 йылда Гершель иҫәпләүҙәре буйынса) 2613 километрға тиклем (Иоганн Шрётерҙың 1811 йылдағы иҫәпәләүе)<ref>{{Cite web|title=Asteroid Masses and Densities|url=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3008.pdf|accessdate=2008-06-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVWcf2E|archivedate=2012-07-04}}</ref><ref name="Hughes1994">{{Мәҡәлә|заглавие=The Historical Unravelling of the Diameters of the First Four Asteroids|издание=R.A.S. Quarterly Journal|том=35|номер=3|страницы=331|bibcode=1994QJRAS..35..331H|язык=en|тип=journal|автор=Hughes, D. W.|год=1994}}[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1994QJRAS..35..331H&defaultprint=YES&page_ind=4&filetype=.pdf (Page 335)]</ref>. == Атамаһы == Пиацци үҙе асҡан объектҡа Римдең игенселек алиһәһе Церера һәм Сицилия короле Фердинанд III хөрмәтенә Церера Фердинанда (Ceres Ferdinandea) тип атарға тәҡдим итә<ref name="Forbes1971"/><ref name="galspace">{{Cite web}}</ref>. Донъялағы башҡа илдәр «Ferdinandea» атамаһын ҡабул итә алмай, шуға аҙаҡ атама Церера булып ҡына ҡала. Церера ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа [[Германия]]ла Герой тип атала, Грецияла — Рим алиһаһе Церераның эквиваленты Деметра (греч. Δήμητρα)<ref>В большинстве языков используются адаптации латинского слова ''Ceres'': русское «Церера», персидское ''Seres'', японское ''Keresu''. Исключение — китайский: «Звезда божества зерна» (穀神星 ''gǔshénxīng''). Однако богиня Церера в китайском называется своим оригинальным именем в форме 刻瑞斯 (''kèruìsī'').</ref>. Церераның боронғо астрономик символы ураҡ ⚳ ([[Файл:Ceres_symbol.svg|20x20пкс|Ceres Sickle variant of symbol]])<ref>В Юникоде — U+26B3</ref> була, ул бер аҙ [[Сулпан|Венера]] символына ♀оҡшаш була; һуңынан символ диск нумерацияһына ① алмаштырыла<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=On the symbolic notation of the asteroids|том=2|номер=34|страницы=80|bibcode=1852AJ......2...80G|doi=10.1086/100212|автор={{Нп3|Gould, B. A.|Gould, B. A.||Гулд, Бенджамин Апторп}}|год=1852|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Церера хөрмәтенә1803 йылда яңы асылған химик элемент церий тип атала<ref>{{Cite web|url=http://www.webelements.com/cerium/history.html|title=Cerium: historical information|publisher=Adaptive Optics|accessdate=2007-04-27}}</ref>. Шул уҡ йылда тағы ла бер яңы [[химик элемент]] Церера хөрмәтенә атала, әммә уны асыусы уның исемен үҙгәртеп палладий (икенсе ҙур астероид Палладаны асыу хөрмәтенә) тип атай<ref>{{Cite web|url=http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html#yag|date=2003-10-30|title=Amalgamator Features 2003: 200 Years Ago|accessdate=2006-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060207121906/http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html|archivedate=2006-02-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207121906/http://alchemy.chem.uwm.edu/amalgamator/features/feat2003/features.html#yag |date=2006-02-07 }}</ref>. == Статусы == [[Файл:Ceres_Earth_Moon_Comparison.png|слева|мини|Церераны (түбәндә һулда) [[Ай (юлдаш)|Ай]] (өҫтә һулда) һәм [[Ер]] менән сағыштырыу]] Церераның статусы күп тапҡырҙар үҙгәрә һәм ҡайһы бер фекер айырымлыҡтары булған бәхәс темаһына әйләнә. Иоганн Элерт Боде уны [[Марс]] һәм [[Юпитер]] араһында, Ҡояштан 419 млн км алыҫлыҡтағы (2,8 а. е) «етмәгән планета» тип атай. Ярты быуат дауамында Церера [[Планета|планета булып иҫәпләнә]] (2 Паллада 2, 3 Юнона һәм 4 Вест менән бер рәттән), был турала астрономия таблицаларында ла, китаптарҙа ла баҫылып сыға<ref name="Forbes1971"/>. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Марс менән Юпитер араһында башҡа объекттар ҙа табыла, һәм Церера — шундай объекттарҙың береһе<ref name="hoskin">{{Cite web|last=Hoskin|first=Michael|date=1992-06-26|url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|title=Bodes' Law and the Discovery of Ceres|publisher=Observatorio Astronomico di Palermo "Giuseppe S. Vaiana"|accessdate=2007-07-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVQy7LI|archivedate=2012-07-04}}</ref>. 1802 йылда Уильям Гершель «астероид» (йондоҙға оҡшаш)<ref name="Hilton">{{Cite web|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php|first=James L.|last=Hilton|title=When Did the Asteroids Become Minor Planets?|date=2001-09-17|accessdate=2006-08-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVX4Ic9|archivedate=2012-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825024347/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php |date=2009-08-25 }}</ref> тигән термин индерә. Шулай итеп, Церера [[Астероид|иң тәүҙә асылған астероид]]<ref name="Hilton"/> булып ҡала [[Плутон]] һәм планеталарҙың ниндәй күк есеме булыуы тураһындағы бәхәс Церераға планета статусын ҡайтарыу тураһындағы мәсьәләне ҡуҙғата<ref>{{Cite web|last=Battersby|first=Stephen|date=2006-08-16|url=https://www.newscientist.com/article/dn9762|title=Planet debate: Proposed new definitions|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVYUuA9|archivedate=2012-07-04}}</ref><ref>{{Cite news|title=Solar system to welcome three new planets|first=Steve|last=Connor|url=http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=5&ObjectID=10396493|publisher=NZ Herald|date=2006-08-16|accessdate=2007-04-27}}</ref>. Халыҡ-ара астрономия союзы түбәндәге билдәләмәне тәҡдим итә: планета — ул : а) гравитация көстәре тәьҫире аҫтында гидростатик тигеҙлеккә эйә һәм түңәрәккә яҡын формала булған күк есеме. б) [[Йондоҙҙар|йондоҙ]] тирәләй орбитаһы буйлап хәрәкәт итә, һәм ул йондоҙ ҙа, планета юлдашы ла түгел<ref>{{Cite web|date=2006-08-16|url=http://www.iau.org/iau0601.424.0.html|title=The IAU draft definition of "Planet" and "Plutons"|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVZO5LK|archivedate=2012-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827210426/http://www.iau.org/iau0601.424.0.html |date=2008-08-27 }}</ref>. Был резолюция Церераны Ҡояштан бишенсе урында әйләнгән планета тип таный<ref>{{Cite web|author=Staff Writers|date=2006-08-16|url=http://www.spacedaily.com/reports/The_IAU_Draft_Definition_Of_Planets_And_Plutons_999.html|title=The IAU Draft Definition Of Planets And Plutons|publisher=SpaceDaily|accessdate=2007-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVaYA11|archivedate=2012-07-04}}</ref>, әммә шул көйө лә ҡабул ителмәй, 2006 йылдың 24 авгусында альтернатив билдәләмә үҙ көсөнә инә. Унда, йыһан есеме юғарыла атап үтелгән характеристикаларҙан тыш үҙ гравитацияһы тәьҫире аҫтында орбитаһы янында «башҡа есемдәрҙән азат булған аралыҡҡа» эйә булғанда ғына уға ҡарата «планета» терминын ҡулланырға мөмкин, тип әйтелә. Был билдәләмә буйынса Церера «планета» була алмай, сөнки ул үҙенең орбитаһында өҫтөнлөккә эйә түгел, ә астероидтар билбауында меңәрләгән астероид менән орбитаһын уртаҡлаша һәм дөйөм массаның яҡынса өстән бер өлөшөн генә тәшкил итә<ref name="megabook">{{Cite web|url=https://megabook.ru/article/Церера%20(планета)|title=ЦЕРЕРА (планета)|author=Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|publisher=megabook.ru|accessdate=2011-09-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVO93cx|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Шуға күрә ул хәҙер кәрлә планета тип атала. == Орбитаһы == [[Файл:Sistema_Solar_interior_ru.png|альт=Расположение орбиты Цереры|слева|мини|584x584пкс|Церераның орбитаһының урынлашыуы]] Церераның орбитаһы астероидтар билбауында [[Марс]] менән [[Юпитер]] орбиталары араһында ята, һәм «планетаға бик ныҡ оҡшаған»: эллипсҡа бик аҙ оҡшаған (эксцентриситет 0,08) һәм эклиптика яҫылығына ауышлығы уртаса (10,6°), Плутон менән сағыштырғанда (17°) һәм Меркурий менән сағыштырғанда (7°). Орбитаһының ҙур ярымкүсәре 2,76 а. е. тәшкил итә, перигелийҙа һәм афелийҙа — ярашлы рәүештә 2,54, 2,98 а. е.. Ҡояш тирәләй 4, 6 йылда әйләнеп сыға. [[Ҡояш]]ҡа тиклемге уртаса ара 2,77 а. е. (413,9 млн км). Церера менән [[Ер]] араһы уртаса ~ 263,8 млн км<ref>[https://web.archive.org/web/20150402124504/http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/92436/ ЦЕРЕРА (планета)], Энциклопедический словарь</ref>. Церерала тәүлек оҙонлоғо 9 сәғәт тә 4 минутҡа тигеҙ<ref name="NSSDC">{{Мәҡәлә|заглавие=Asteroid Fact Sheet|ссылка=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/asteroidfact.html|язык=mis|автор=Williams, David R.|год=2004}}</ref>. [[Файл:Ceres_Orbit_rus.svg|мини|300x300пкс|Церера орбитаһы]] Һүрәттә Церера орбитаһы (күк төҫ менән күрһәтелә) һәм ҡайһы бер башҡа планеталар орбиталары (аҡ һәм һоро төҫтә) күрһәтелгән. Орбитаһының эклиптиканан түбәнерәк өлкәһе ҡарараҡ төҫ менән, ә Ҡояш ҡыҙыл-һары төҫ менән билдәләнгән. Юғарылағы диаграммала Марс менән Юпитер араһындағы Церераның орбитаһы күрһәтелә. Юғарылағы диаграммала уңда Церераның һәм Марстың перигелийы (q) һәм афелийы (Q) урынлашҡан. Түбәнге диаграммала Церера орбитаһының Марс һәм Юпитерҙың орбиталарына ҡарата ауышлығы күрһәтелгән. {| class="wikitable" |Быуаттар барышында йоғонто яһай алған планеталар тәьҫире аҫтында Церерала барлыҡҡа килгән тайпылыштар (в Григориан йыл иҫәбендә)<ref>{{Китап|автор=Горячев Н. Н.|заглавие=Вековые возмущения Цереры от восьми влиятельных планет|ссылка=http://www.lib.tpu.ru/fulltext/v/Bulletin_TPU/1936/v55/a01_bw.pdf|год=14 апреля 1935}}</ref>. !Планеталар атамалары !Массалары !δ. e. !δi !δθ !δψ !δε !δχ !δα |- |Меркурий |1:(8×10⁶) | -0,000018 | +0,000044 | -0,000241 | +0,000484 | +0,071482 | +0,000488 | +3×10⁻⁷ |- |Венера |1:(41×10⁴) | -0,000025 | +0,000227 | -0,027558 | +0,037903 | +1,446688 | +0,038375 | +3×10⁻⁶ |- |Ер |1:329390 | -0,000536 | +0,000011 | -0,106807 | +0,092360 | +1,887510 | +0,094189 | -4×10⁻⁷ |- |Марс |1:(3085×10³) | +0,000069 | +0,000359 | -0,039992 | +0,064190 | +0,239440 | +0,064875 | +4×10⁻⁷ |- |Юпитер |1:(1047,35) | -0,6752 | -0,5772 | -52,184 | +55,909 | -56,053 | +56,802 | -2×10⁻⁴ |- |Сатурн |1:(3501,6) | -0,022 | -0,041 | -1,411 | +1,290 | -2,125 | +1,314 | -1×10⁻⁴ |- |Уран |1:22650 | +0,00025 | +0,000002 | -0,02712 | +0,02327 | -0,03735 | +0,02373 | +3×10⁻⁵ |- |Нептун |1:19350 | +0,000013 | -0,000229 | -0,007816 | +0,007691 | -0,011239 | +0,007825 | -1×10⁻⁵ |} == Физик характеристикалары == [[Файл:Ceres_size.jpg|мини|Планеталарҙың ҡайһы бер юлдаштары менән сағыштырғанда Церераның үлсәме.]] === Церераның төҙөлөшө === [[Файл:Ceres_Cutaway_inernaz.png|мини|Церера Төҙөлөшө:<br><br><br><br>1 — йоҡа реголит ҡатламы;<br><br><br><br>2 — боҙ мантияһы;<br><br><br><br>3 — таш ядроһы]] Күпселек астероидтарҙың айырмалы рәүештә, шарға яҡын форманы алғандан һуң Церераның эске ҡатламдарында гравитацион билдәләнеш башлана — ауыр тоҡомдар үҙәк өлөшкә күсә, еңелерәктәре өҫкө ҡатламға урынлаша. Шулай итеп, таш йәҙрәһе һәм һыу боҙонан криомантия формалаша<ref name="autogenerated1">{{Мәҡәлә|заглавие=Differentiation of the asteroid Ceres as revealed by its shape|издание=Nature|том=437|страницы=224—226|doi=10.1038/nature03938|bibcode=2005Natur.437..224T|pmid=16148926|номер=7056|язык=en|тип=journal|автор=Thomas, P. C.; Parker, J. Wm.; McFadden, L. A.; et al.|год=2005}}</ref>. Церераның тығыҙлығының түбән булыуын (2,16 г/см3) иҫәпкә алһаҡ, уның мантияһының ҡалынлығы 100 километрға етә (массаның 23-28 проценты һәм кәрлә планета күләменең 50 проценты)<ref>72-77 % безводного камня по массе — согласно William B. McKinnon, 2008, [[bibcode:2008DPS....40.3803M|«On The Possibility Of Large KBOs Being Injected Into The Outer Asteroid Belt»]]. ''American Astronomical Society,'' DPS meeting #40, #38.03</ref>, бынан тыш унда ҙур ғына күләмдә боҙ бар: 200 миллион куб километр, был Ерҙәге сөсө һыу күләменән артыҡ<ref name="Carey2006">{{Cite news|title=Largest Asteroid Might Contain More Fresh Water than Earth|first=Bjorn|last=Carey|url=http://space.com/scienceastronomy/050907_ceres_planet.html|publisher=SPACE.com|date=2005-09-07|accessdate=2006-08-16}}</ref>. Ошо мәғлүмәттәр 2002 йылда Кек обсерваторияһы яһаған күҙәтеүҙәр һәм эволюция моделдәре<ref name="McCord2005"/> менән дәлилләнә. Церераның юлдаштары табылмай. Һәр хәлдә әлегә, «Хаббл» күҙәтеүҙәре 10—20 километрҙан ашыу ҙурлыҡтағы юлдаштарҙың булыуын инҡар итә. == Өҫтө == [[Файл:Ceres_Rotation.jpg|мини|2003-2004 йылдарҙа «Хаббл» йыһан телескобы (30 км/пиксель) эшләгән һүрәттәрҙә Церерала сағыу тап булыуын асыҡлана]] [[Файл:Ceres_RC2_Bright_Spot.jpg|мини|Церера таптар иң сағыу булып, һанһыҙ станцияһы йыраҡлыҡта менән 2015 йылдың 19 февралендә {{S|46 000 км}} алыҫлыҡтан «Dawn» станцияһы Церералағы саҡыу тапты төшөрөп ала. Баҡһаң, был тап ике өлөштән тора икән һәм Оккатор кратерында урынлашҡан]] [[Файл:Occator_PIA19889.jpg|мини|2015 ййылдың авгусында «Dawn» станцияһы төшөргән һүрәттә Оккатор кратерының эсендә бер төркөм сағыу таптар күренә. Элегерәк алынған һүрәттәрҙә улар бер ҙур тап булып күренә ине.]] 2015 йылдың 13 июлендә тәүге 17 исем Церера кратерҙарына<ref>[https://astrogeology.usgs.gov/news/nomenclature/first-17-names-approved-for-features-on-ceres First 17 Names Approved for Features on Ceres]</ref> бирелә. Сағыу табы булған кратерға [[Боронғо Рим]]дең ер тырматыу аллаһы Оккаторҙың исеме бирелә. Dawn-дың төп камераларынан алынған һүрәттәрҙе анализлап, АҠШ, Италия, Германия һәм Франция геологтары<ref name="Schmidt_04_2017">{{Мәҡәлә|автор=Britney&nbsp;E.&nbsp;Schmidt, Kynan&nbsp;H.&nbsp;G.Hughson, Heather&nbsp;T.&nbsp;Chilton, Jennifer&nbsp;E.&nbsp;C.&nbsp;Scully, Thomas&nbsp;Platz, Andreas&nbsp;Nathues, Hanna&nbsp;Sizemore, Michael&nbsp;T.&nbsp;Bland, Shane&nbsp;Byrne, Simone&nbsp;Marchi, David&nbsp;P.&nbsp;O’Brien, Norbert&nbsp;Schorghofer, Harald&nbsp;Hiesinger, Ralf&nbsp;Jaumann, Jan&nbsp;Pasckert, Justin&nbsp;D.&nbsp;Lawrence, Debra&nbsp;Buzckowski, Julie&nbsp;C.&nbsp;Castillo-Rogez, Mark&nbsp;V.&nbsp;Sykes, Paul&nbsp;M.&nbsp;Schenk, Maria-Cristina&nbsp;DeSanctis, Giuseppe&nbsp;Mitri, Michelangelo&nbsp;Formisano, Jian-Yang&nbsp;Li, Vishnu&nbsp;Reddy; et.al.|заглавие=Geomorphological evidence for ground ice on dwarf planet Ceres|ссылка=http://www.nature.com/ngeo/journal/vaop/ncurrent/full/ngeo2936.html|издание=Nature Geoscience|год=2017|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=10.1038/ngeo2936|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=}}</ref> Церера өҫтөндәге әүҙемлек эҙҙәренең тоҡомдоң өҫкө ҡатламдарында һыуҙың күплеге менән бәйле булыуын билдәләй. Материяның өс типтағы ағымы булыуы асыҡлана. Беренсе аҡым башлыса юғары киңлектәрҙә осрай — ул ерҙәге боҙлоҡтарҙы хәтерләтә, улар, бер урындан икенсе урынҡа күсеп йөрөп, кратер ситтәрен емерә, икенсе типтағы шыуышыу ерҙәге ишелмәләргә оҡшаш. Өсөнсө шыуышыу ҙур структураға эйә булған кратерҙар менән ассоциациялана: улар көслө ташҡынды хәтерләтә. Бөтә был шыуышыуҙар планета өҫтөндә бик йыш күҙәтелә — бындай күренештәрҙе диаметры 10 километрҙан ашыу кратерҙарҙың янында осратырға мөмкин<ref>{{Cite news|title=На Церере нашли ледники и оползни|first=Владимир|last=Королев|url=https://nplus1.ru/news/2017/04/18/ceres-water|work=N+1|publisher=|date=2017-04-18|accessdate=2017-04-19|language=}}</ref> == Артабанғы тикшеренеүҙәр == [[Файл:PIA19606-Ceres-Dawn-GlobalMap-Annotated-20150728.jpg|центр|мини|700x700пкс|Церералағы 17 кратерҙың исемдәре (ҡыҙыл тонда — участка бейектәре, күк төҫтәгеһе тәпәштәре]] == Шулай уҡ ҡара == * Астероидтар билбауы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * База данных JPL НАСА по малым телам Солнечной системы (1) (инг.<span class="ref-info" title="на английском языке">)</span> * База данных MPC по малым телам Солнечной системы (1) (инг.<span class="ref-info" title="на английском языке">)</span> * [https://www.youtube.com/watch?v=nJiw2NxqoBU Церерыть Dawn өҫтөндә терәк Видео] // Propulsion Laboratory Jet NASA, 29.01.2016 * [http://www.brera.mi.astro.it/sormano/ceres.html Церера үҙенсәлекле асыштар тураһында яҙыу] * [https://lenta.ru/news/2017/05/17/ceres/ НАСА әйләнеп Церера күрһәткән видео] [[Категория:Карл Фридрих Гаусс]] [[Категория:Кәрлә планеталар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1801 йылда асылған астрономик объекттар]] [[Категория:Церера| ]] dj1fq2m2g7y5g22w8y7wsrnbd85mfl8 0 154768 1299436 1292026 2026-06-19T09:27:58Z ZeWXeilaQ&Q 44723 1299436 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Питер Пауль Рубенс''' ({{Lang-nl|Pieter Paul Rubens}}, <small>[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]</small>: {{Ipa|[ˈpitər 'pʌul 'rybə(n)s]}}; [[28 июнь]] 1577 йыл, Зиген — [[30 май]] 1640 йыл, [[Антверпен]]) — нидерланд (фламанд) рәссамы, [[барокко]] сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, дипломат, коллекционер. Рубенс ижади мираҫында яҡынса 3000 картина бар, шуларҙың байтаҡ өлөшө уҡыусылары һәм коллегалары менән хеҙмәттәшлектә ижад ителгән, айырыуса улар араһынан иң күп эшләүсе Антонис ван Дейк булған. М. Джаффе каталогы буйынса Рубенстың аутентик 1403 эше иҫәпләнә. Рубенстың бик күп дипломатик хаттары һаҡлана. Испан короле Филипп IV (1624) уны дворян дәрәжәһенә күтәргән һәм Англия короле Карл I (1630) Рубенсты геральдик лев шәхси гербы биреп рыцарҙар дәрәжәһенә индереп ҡуйған. 1635 йылда Элевейтта Стеен замогын һатып алыу менән Рубенс сеньор титулына эйә була. Рубенс ижады — брейгелдар реализмы менән венециан мәктәбе ҡаҙаныштарының органик традицияларының кәүҙәләнеше. Рубенс дин сюжеттарына һынлы сәнғәт ижад итеүсе (шул иҫәптән итеп миһраб образдарына), мифологик һәм аллегорик сюжеттарға картиналар төшөрөүсе,, портреттар (ғүмеренең һуңғы йылдарында ул был жанрҙан баш тарта), пейзаждар һәм тарихи картиналар яҙыусы рәссам. Ул шулай уҡ [[Гобелен|шпалерҙар]] һәм китап иллюстрациялары өсөн эскиздар яһаусы ла була. Майлы буяуҙар менән һүрәт төшөрөү техникаһында хатта ҙур станок эштәрендә лә ағас панелдәрҙе файҙаланған рәссамдар араһында Рубенс иң һуңғы рәссамдарҙың береһе була. == Сығышы. Бала сағы һәм йәшлеге (1577—1590) == [[Файл:Siegen Rubens-Gedenktafel 1877.jpg|мини|Был мемориаль таҡта Зиген ҡалаһында Питер Пауль Рубенс тыуған йорт стенаһында. 2010 йылдағы фото.]] Питер Пауль Рубенс (н урындағы диалект «''Петер тың үгәй атаһы Рюббенс Пауводить''»{{Sfn|Рубенс|1977|с=5}}) мөбәрәк [[Антверпен]] һөнәрселәре һәм эшҡыуарҙары ғаиләһендә тыуған, улар 1396 йылдағы документтарҙа телгә алына. Уның атаһы — {{Тәржемәһеҙ 5|Рубенс, Ян|Яна Рубенса||Jan Rubens}} — ғаилә нәҫелдәре тире эшкәртеүсе, москательщик һәм аптекарь булған, әсәһе Пейпелинкстар ғаиләһенән, уның ата — бабалары — келәм туҡыу һәм сауҙа менән шөғөлләнгән{{Sfn|Лекуре|2002|с=22}}. Ике ғаилә лә хәлле, улар күсемһеҙ милеккә эйә була һәм береһе лә мәҙәниәт һәм сәнғәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмаған. Ян Рубенстың үгәй атаһы — Ян Лантметер — бакалея магазины тотҡан һәм ул үгәй улын Лувен университетының юридик факультетына уҡырға индергән. 1550 йылда Ян Рубенс Падуа университетына, ә 1554 йылда — [[Сапиенца (университет)|Рим]] университетының граждандар һәм каноник хоҡуҡтар бүлексәһенә уҡырға күсә. 1559 йылда ул Тыуған иленә әйләнеп ҡайта һәм шунда уҡ Мария Пеппелинксҡа өйләнә. Бер йылдан һуң 1562 йылда эшевен булып һайланғанлыҡ арҡаһында бюргер ҡатламынан күтәрелә{{Sfn|Лекуре|2002|с=23}}. Вазифаһы буйынса ул испан ҡануниәте үтәлешен контролдә тоторға тейеш була{{Sfn|Лекуре|2002|с=29}}. 1568 йылда эшевен Рубенс кальвинизм яҡлы булыуын йәшермәй һәм оранжистар ихтилалын әҙерләүҙә ҡатнаша. Был ваҡытта уның ғаиләһе ҙур була: 1562 йылда улы Ян Баптист, 1564—1565 йылдарҙа ҡыҙҙары Бландина һәм Клара, ә 1567 йылда — улы Хендрик тыуа. Герцог Альба терроры арҡаһында Рубенстар Марияның Лимбуртағы туғандары янына күсеп китә, ә 1569 йылда улар Кельн ҡалаһында төпләнә{{Sfn|Лекуре|2002|с=31}}{{Sfn|Wedgwood|1967}}. Рубенс Ян юрист вазифаларын башҡарыуын дауам итә, бары тик кальвинизмға симпатияһын ташлай алмай, шунлыҡтан мессаға йөрөмәй. Ғаилә Вильгельм Оранский резиденцияһы янында йәшәй. Ян Рубенс Вильгельм Оранскийҙың ҡатыны — Анна Саксонский — менән яҡын мөнәсәбәткә инә, был хәл ҡатындың йөклөлөгө менән тамамлана. 1571 йылдың мартында законһыҙ бәйләнеш өсөн Ян Рубенс ике йыл Дилленбург төрмәһенә ябыла, ә судтан һуң Ниссау герцоглығының ҙур булмаған ҡалаһы Зигенға һөргөнгә ебәрелә. Ҡатыны уның артынан эйәрә, уның ике хаты һаҡлана, улар В. Н. Лазарев фекеренсә «иҫ киткес тоғролоҡ һәм фиҙаҡәр ҡатын-ҡыҙ мөхәббәтенең документы»{{Sfn|Письма|1933|с=18}}. Ғаилә Троица көнөндә 1573 йылд ҡабаттан берләшә, 1574 йылда ир һәм ҡатындың улдары {{Тәржемәһеҙ 5|Рубенс, Филипп|Филипп||Philip Rubens}}тыуа. Ғаиләғә фәҡирлектә йәшәргә тура килә: Рубенстың һөнәре буйынса эшләргә хоҡуғы юҡ булмай, Мария йәшелсәселек менән булыша һәм туғандары биргән йорттоң бүлмәләрен ваҡытлыса йәшәргә кешеләргә тапшыра. 1577 йылдың 29 июнендә уларҙың алтынсы балаһы — Питер Пауль тыуа. Шул уҡ йылда Анна Саксонский вафат була һәм Ниссау ғаиләһе Рубенсты эҙәрлекләүҙән баш тарта. 1581 йылда Рубенстар Кельнға ҡайта һәм Штернгассе урамында ҙур йортта ваҡытлыса йәшәй башлай. Һуңынан ул йорт Мария Медичиҙың резиденцияһына әйләнә. Был йортта Рубенстарҙың етенсе балаһы — ҡыҫҡа ғүмерле Бартоломеус тыуа. Ян Рубенс хатаһын танып, тәүбәгә килә һәм католик сиркәүенә ҡайта, шунан һуң юрист булараҡ эшләй башлай. Уның эш хаҡынан тыш, ғаилә килемдәре бүлмәләрҙе кешеләргә тапшыуҙарҙан тора{{Sfn|Лекуре|2002|с=32—34}}. Рубенс Ян Кельнда үҙ балаларын үҙе уҡыта, уларҙы латин теле һәм француз теленә өйрәтә. Әммә ғаиләнең именлеге 1587 йылда Ян Рубенстың вафатынан һуң тамамлана. Өлкән улдары Ян Баптист бөтөнләй Италияға күсеп китә (һәм ул шунда вафат була), тиҙҙән өс балалары ла ауырып үлә. Тол ҡатыны оло ҡыҙы һәм улдары Филипп һәм Питер менән кире Антверпенға ҡайта{{Sfn|Wedgwood|1967|p=9—10}}. Филипп латин телен яҡшы белгәнлектән испан һарайының кәңәшсеһе Жан Ришардоның секретары була. 10 йәшлек Питерҙы әсәһе иезуиттар мәктәбенә уҡырға бирә{{Sfn|Лекуре|2002}}. Был мәктәптә Питер яҡшы тел белеме ала: латин телен һәм классик антиканы шәп белә, тыуған норманд телендә һәм шулай уҡ латин, француз, итальян телдәрендә берҙәй етеҙ уҡый, яҙа һәм һөйләшә, теге йәки был кимәлдә инглиз, немец һәм испан телдәрен белә.{{Sfn|Письма|1933}}. Бер үк ваҡытта буласаҡ рәссамдың әсәһе Питерҙе Ромбоутс Вердонктың донъяуи мәктәбендә уҡыта. Был мәктәптә Питерҙың гуманитар фәндәргә булған һәләте асыла, ул бында грек телен өйрәнә башлай. Фантастик хәтере менән Питер замандаштарын ныҡ аптырата: бер мәл ул Ювенал бер тапҡыр ғына иҫләгән рим шағирәһенең исемен бик тиҙ генә иҫенә төшөрә{{Sfn|Лекуре|2002|с=38}}. Питерҙың синыфташтары Антверпен элитаһының балалары була, шул иҫәптән Бальтазар Моретус — Европаның эре нәшриәтсеһе Христофор Плантендың ейәне. Питер һәм Бальтазар ғүмерлеккә иң яҡын дуҫтар була. 1590 йылда Питерға уҡыуын туҡтатырға тура килә: Питер һәм Филипптың апаһы — Бландина — кейәүгә сыға, уның бирнәһе Рубенстың мираҫҡа ҡалдырған барлыҡ аҡсаһын «йота». Малайҙарҙың үҙҙәренә эш эҙләргә тура килә: Филиппты Лувен ҡалаһының билдәле гуманисы Юст Липсийға уҡырға бирәләр. 13 йәшлек Питерҙы Мария Рубенс Ауденардела йәшәгән графиня де Лаленға (тыумыштан принцесса де Линь)паж итеп урынлаштыра. Бында Питер патрондары иҫәбенә уҡыуын дауам итә, каллиграфияға һәм телмәр оҫталығына, зауыҡлы кейенергә өйрәнә{{Sfn|Письма|1933|с=20}}{{Sfn|Wedgwood|1967}}{{Sfn|Лекуре|2002|с=39}}. == Антверпен. Уҡыу йылдары (1590—1600) == [[Файл:Portrait of Alessandro Farnese (1545-1592) LACMA M.2003.69.jpg|слева|мини|Вениус Отто. Алессандро Фарнезе портреты, ''1585, Лос-Анджелес округының Художество'' ]] Рубенс, йылдан ашыу пажлыҡта йөрөгәндән һуң, әсәһенә үҙенең һынлы сәнғәткә уҡырға ниәтен ҡәтғи белдерә. Уның дуҫы Якоб былай тип яҙа: «Һынлы сәнғәтте һөйөүен тыя алмайынса, ул барлыҡ булмышын сәнғәткә бағышларға әсәһенән ризалыҡ һорай». Шул уҡ Зандрарт, ун дүрт йәше тулғанға тиклем Питер Рубенстың эстетик ынтылыштарының берҙән-бер сығанағы булып 1576 йыл Тобиас Штиммер нәшер итеп сығарған Библияның гравюраларына күсермә төшөрөү тора, тип раҫлай. Эммә Рубенс иртә графикаһының бер ниндәй ҙә тәүге эҙҙәре һаҡланмаған{{Sfn|Лекуре|2002|с=39—40}}. Ч. Веджвуд әйтеүе буйынса, Рубенстың тәүге рәсем уҡытыусыһы итеп пейзажсы Тобиас Верхахтты һайлауы — осраҡлылыҡ ҡына була: ул Мария Рубенстың яҡын туғанының ире булған. Унан әллә ни ҙур белем ала алмағанлыҡтан, Рубенс тиҙ арала Верхахттың оҫтаханаһынан китә. Артабан ул Адам ван Ноорттың уҡыусыһына әйләнә{{Sfn|Wedgwood|1967}}. Ван Ноорт, сиркәү өсөн картиналар яҙмаһа ла, ҙур абруй менән файҙалана, уның оҫтаханаһында Якоб Йорданс һәм Хендрик ван Бален уҡып сыҡҡан була{{Sfn|Лекуре|2002|с=44}}. Хәл ҡырҡа үҙгәреүгә ҡарамаҫтан, йәш Рубенс үҙенең һынлы сәнғәткә булған ынтылышын үҙгәртә алмай, уға ван Ноорттың алып барған богемалы тормошо оҡшамай{{Sfn|Рубенс|1977|с=7}}. Был уҡытыусыһының оҫтаханаһында Питер дүрт йыл буйына уҡый. Ошо осорҙа, Мари-Анн Лекуре фекеренсә, Питер үҙе өсөн иң мөһим булған дәресте ала, ул «Фландрияның ҡупшы матурлығын үҙенең һуңғараҡ яҙған картиналарында ҙур һөйөү менән сағылдыра»{{Sfn|Лекуре|2002|с=44—45}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - Portrait of a Young Scholar - WGA20349.jpg|мини|Рубенс. 26 йәшлек ир-егеттең портреты{{Sfn|Лебедянский|1993|с=20}}. ''1597. Майлы буяу менән баҡырға төшөрөлгән, 22 × 15 см. Метрополитен-музей'']] 1595 йылда Рубенс — Антверпендың иң күренекле рәссамы, Италияла белем алып, унан Фландрияға маньеризм рухын индергән [[:ru:Отто ван Веен|Отто ван Веендың]] (Вениус) оҫтаханаһына күсә. 21 йәшендә «ирекле рәссам» танытмаһын алыуына ҡарамаҫтан, 23 йәше тулғансы Рубенс Отто ван Веендың уҡыусыһы булып иҫәпләнә. Вениусҡа Фарнезе ырыуы яҡшы мөнәсәбәттә булғанлыҡтан, Вениус Ватикандан папа заказдарын ала, үҙе донъяуи кеше булып, боронғоно һәм латин телен бик яҡшы белгән була. Тап Вениус Рубенсҡа антик классиктарына ҡарата һөйөү һәм ихтирам тәрбиәләй. Ул, ҡеүәтле яҡлаусылар булғанда ғына талантты күрһәтергә мөмкин, тип Рубенсты өйрәтэ. Вениустың итальян-фламанд стилендә рим сәнғәте менән мауығыу эҙҙәре ярылып ята{{Sfn|Wedgwood|1967}}. Вениус фламанд милли традицияларынан баш тарта, әммә итальян мәктәбе стилен тулыһынса ҡабул итә алмаған була{{Sfn|Лекуре|2002|с=48, 54}}. 1598 йылда Рубенс Антверпендың Изге Лука гильдияһына ирекле оҫта итеп ҡабул ителә, әммә үҙе Вениустың оҫтаханаһында ҡала, үҙ студияһын асмай. Әммә шулай ҙа ул үҙенә уҡыусылар ҡабул итеү хоҡуғын ала. Рубенстың беренсе уҡыусыһы көмөш биҙәүестәр эшләү оҫтаһының улы Деодато дель Монте була{{Sfn|Wedgwood|1967|p=14}}. Рубенстың был осорҙа төшөргән эштәре бик әҙ һаҡланған. Документтарҙа һәм хаттарҙа уның бер нисә эше телгә алына, бер нисә картинаһы әсәһенең өйөндә һаҡлана, һәм Мария Рубенс улының был эштәре менән сикһеҙ ныҡ ғорурлана. Был йылдарҙа Рубенс тарафынан төшөрөлгән һәм уның ҡултамғаһы торған берҙән-бер эш — ҡара костюм кейгән йәш ғалим портреты. Был портрет бит төҙөлөшөн яҡшы моделләү менән кешенең иғтибарын йәлеп итә. Ул ҡулындағы үлсәү ҡоралдары тәнҡитселәргә ғалимды географ йәки архитектор тип атарға мөмкинлек бирә. Был портрет Рубенстың үҙ заманындағы ван Эйк нигеҙ һалған иҫке голланд мәктәбенә һис шикһеҙ яҡын тороуын раҫлай. Ч. Веджвуд әйтеүенсә, «Рубенс яҡшы рәссам, ләкин ван Дейкка оҡшаған вундеркинд түгел». Рубенсҡа үҙ эшенең оҫтаһы булыу өсөн эле уҡырға ла уҡырға кәрәк була. Шәп уҡытыусыларҙы ул бары тик ағаһы Филипп йәшәгән Италияла ғына таба ала. Уҡыусыһы Деодато дель Монте менән ул Италияға китергә ниәтләй.{{Sfn|Wedgwood|1967|p=14—15}}. 1600 йылдың 8 майында Антверпен бургомистры ҡулынан Рубенс үҙенең аҡылы камил булғанлығы һәм Антверпенда эпидемиялар булмауы тураһында документ ала һәм Италияға юллана{{Sfn|Лекуре|2002}}. == Италия һәм Испания (1600—1608) == === Мантуя герцогы һарайында === [[Файл:Vincenzo I Gonzaga nel giorno dell’incoronazione.jpg|мини|Ж Бауэ. Герцог Винченцо Гонзага портреты, ''1597 тиклем'']] Ч. Веджвуд фекеренсә, «Альп тауҙарын киҫеп Италияға килгән рәссамдар араһында Рубенс яҡшы әҙерләнгән була». Был саҡта Рубенс латин һәм итальян телдәрендә иркен һөйләшә һәм шул ваҡыттағы билдәле антика белгестәре- ғалимдар менән шәхсән һәм хат алышып таныш була{{Sfn|Wedgwood|1967|p=29}}. Ул уҡыусыһы менән Антверпендан [[Рейн]] буйлап Францияға килә, [[Париж]]да була һәм артабан Венецияға юллана. Абруйлы ҡунаҡханала туҡтап, Рубенс Спала үткән карнавалдан һуң Венецияға дауаланырға килгән [[:ru:Винченцо I Гонзага|Мантуя]] герцог Винцченцо I Гонзаганың дворяны менән таныша. Рубенстың үҙе менән алып килгән картиналары был дворянға бик ныҡ тәьҫир итә һәм ул рәссамдың картиналары тураһында герцогҡа әйтә. Һөҙөмтәлә 23 йәшлек фламанд Рубенс Мантуя һарайына хеҙмәткә алына. Шулай итеп ул Италияға аяҡ баҫыу менән үк үҙенә ҡурсалаусы таба, эш хаҡы һәм сағыштырмаса юғары йәмәғәт урынына эйә була{{Sfn|Лекуре|2002}}. Герцог элек Антверпенда булған сағында уҡ Рубенстың ижады менән таныш булған тигән фараздар ҙа бар{{Sfn|Wedgwood|1967|p=30}}. Алама ғәҙәттәре булыуға ҡарамаҫтан, бер үк ваҡытта Винченцо Гонзага үҙенең бик әһәмиәтле меценат булыуы, музыка һәм поэзияны яҡшы белеүе менән билдәле. Ул [[Клаудио Монтеверди|Клаудио Монтевердиға]] матди ярҙам күһәтә, Торкватто Тассоны аҡылдан шашыусылар йортонан азат итә. Герцог сәнғәттәге иң яҡшы әҫәрҙәрҙе үҙенең һарайында тупларға тырыша, Рубенс уның һарайында беренсе тапҡыр [[Тициан]], Веронезе, Корреджо, Мантенья, Романо Джулиоларҙың эштәрен күрә. Гонзага үҙенең маҡсаты итеп йәш рәссамды тәрбиәләү бурысын ҡуймай, бары тик Рубенс талантының алға табан үҫешенә генә булышлыҡ итә: фламанд рәссамына сәнғәт оҫталары эштәренең күсермәләрен эшләргә рөхсәт бирә. Был рәссам өсөн йәшәү сығанағы булып тора, Рубенстың рәсем төшөрөү һәләтенең тиҙ үҫешенә булышлыҡ итә{{Sfn|Wedgwood|1967|p=31}}. Винченцо Гонзага свитаһы составында Рубенс 1600 йылдың октябрендә [[Флоренция|Флоренцияға]] герцог ҡатынының кесе һеңлеһе — Мария Медичиҙың ситтән тороп уҡылған никахына бара. Рубенс бында флоренция сәнғәтен интенсив өйрәнә, атап әйткәндә, [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчиҙың]] ҡатырғала төшөрөлгән «Ангиари янындағы алышта» фрескаһының күсермәһен төшөрә{{Sfn|Wedgwood|1967|p=31}}{{Sfn|Лекуре|2002}}. 1601 йылдың йәйендә ул Мантуяла төпләнә, әммә бер урында оҙаҡ ултырыуҙы маҡсат итеп ҡуймай. Герцог идарасыһы Аннибале Кьеппьо раҫлауынса, Рубенс Италияла 8 йыл йәшәү дәүерендә Мантуяла өс йыл ғүмер итә. Герцог һарайында ул 1601 йылдың бөтә йәйен, шулай уҡ 1602 йылдың апрель аҙағынан 1603 йылдың майына тиклем һәм 1604 йылдың майынан 1605 йылдың аҙағына тиклем була{{Sfn|Лекуре|2002}}. Рубенс тиҙ арала герцог картиналар галереяһының бағыусыһы вазифаһын башҡарыусыға әйләнә, тик, дөйөм алғанда, ҙур заказдары булмай тиерлек (тик берҙән-бер ҙур заказ — 1603 йылда иезуит сиркәүен биҙәү була), хатта 1607 йылда ла ул Гонзага коллекцияларында үҙенең эштәре булмауға зарлана. Рубенс, үҙ персонаһына герцогтың иғтибары булмауҙан файҙаланып, 1601 йылда Италия буйлап сәйәхәткә сығып китә. Ағаһы Филипҡа шул уҡ йылдың декабрь айында «Италияның бөтә эре ҡалаларын тиерлек йөрөп сыҡтым»- тип яҙа{{Sfn|Лекуре|2002}}. Рубенс Венеция, Флоренция, [[Генуя]], [[Пиза]], Падуя, Веронда, Лукка һәм Парма, бәлки, Урбина, һәм Миланда була. Миланда ул Леонардо да Винчиҙың «Йәшерен мәжлес» картинаһының күсермәһен төшөрә. Рубенс [[Рим]]да ике тапҡыр була, беренсе тапҡыр 1601 йылдың йәйендә килә. Был сәйәхәте тураһында ул ағаһы Филипҡа итальян телендә хаттар яҙа һәм «''Pietro Pauolo''» тип ҡултамғаһын ҡуя. Ғүмеренең аҙағына тиклем ул итальян теленә тоғро ҡала. Артабан да ул сит илдәр менән итальян телендә хат алыша{{Sfn|Wedgwood|1967|p=32—33}}. Рубенс кешеләр менән донъяуи таныша. Мантуя герцогы мөлкәте менән идара итеүсе А. Кьеппьо фламанд рәссамын кардинал Монтальто — рим папаһы Климент VII туғаны менән таныштыра. Үҙ сиратында, Монтальто Рубенсты Римдәге немец һәм фламанд рәссамдарын рәсми ҡурсалаусы Шипионе Боргезе — папа Сикст V туғаны менән таныштыра. Герцог Винченцо Гонзага ҡушыуы арҡаһында, Рубенс Генуяла Дориа, Спинола һәм Паллавичини йорттарында ҡабул ителә, уларҙың сәнғәт коллекцияларын ҡарай һәм уларҙан байтаҡ заказдар ала. Хәйер, үҙенең тәүге рәсми заказын Рубенс тыуған илендә — 1602 йылда алған була. Брюссель эрцгерцогы Альбрехт Австрийский миһраб диуарын биҙәү өсөн Ысын Тәре табыу тураһындағы картинаға заказ бирә. Был картина Римда төшөрөлөргә һәм уны мотлаҡ фламанд рәссамы яҙырға тейеш була. Заказдың төп « шарты — картина өсөн сығымдар суммаһы 200 алтын экюнан артыҡ булмаҫҡа тейеш» була. Жан Ришардо — Филипп Рубенстың элекке эш хужаһы — Питерҙы иҫенә төшөрә, 1602 йылдың 12 ғинуарында контрактҡа рәсми ҡул ҡуйыла. 26 ғинуарҙа Рубенс композицияның үҙәк өлөшөн заказсыһына күрһәтә һәм үҙенең оператив башҡарыу оҫталығын раҫлай{{Sfn|Лекуре|2002|с=82—83}}. Рубенс Римдан юл ыңғайында өлкән ағаһы Филипп янына Веронаға һуғыла. Бында ул ағаһы менән үҙенең һүрәтен, коллегаһы Иоганн Вовериусты һәм уҡытыусыһы Юст Липсийҙы, шулай уҡ уҡыусыһы Деодато дель Монтены Мантуя йылғаһы Минчо фонында төшөрә. Был ваҡытта портретта төшөрөлгән кешеләрҙең күбеһе Италияла булмай, ләкин Рубенс был портреттарҙы яҙыуҙа новаторлыҡ күрһәтә, Тицианға оҡшатып төшөрә{{Sfn|Рубенс|1977|с=9}}. Эрцгерцог һарайы был картиналарҙы яҡшы ҡабул итә, уның был тәүге уңышы герцог Гонзаганың иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Иезуиттарға бик ныҡ тоғро булған әсәһе үлгәс, Мантуя герцогы иезуиттар орденына бағышланған сиркәү төҙөргә бойора, ә Изге Троицаға Гонзага ғаиләһенең табыныуын һүрәтләүсе картинаны яҙырға ул Рубенсҡа заказ бирә. Картина Троица көнөндә Гонзагаға 1605 йылдың 5 июнендә тапшырыла{{Sfn|Лекуре|2002|с=83—84}}.<center></center> === Испания === 1603 йылда Мантуя герцогы Хорватияла төрөктәргә ҡаршы көрәштәге үҙенең ҡаҙаныштары өсөн испан короленән адмирал чины көтә һәм был турала королдең иҫенә төшөрөргә ниәтләй. Ул сәнғәт әҫәрҙәренән торған ҙур бүләк әҙерләй. Бүләкте тапшырыу өсөн королде үҙенә арбарлыҡ һәм һүҙ ыңғайында герцогты отошло һында күрһәтә алырлыҡ кеше кәрәк була. Бының өсөн Кьеппьо герцогҡа Рубенсты тәҡдим итә. Был тарих алдынан герцог алдан иҫкәртмәйенсә генә рәссамдың оҫтаханаһына килә һәм Рубенстың ҡысҡырып [[Вергилий|Вергилийҙың]] «Георгика»һын яттан һөйләй-һөйләй аллегориялы картина төшөргәнен күрә. Герцог Рубенсҡа латинса мөрәжәғәт итә һәм Рубенстан бик килешле яуап ишетә. Герцог үҙенең ҡиммәтле бүләген испан короленә тапшырыу вазифаһын Рубенсҡа йөкмәтә. 1605 йылдың 5 мартында Мадридтың түрәһенә король Филипп III тәғәйенләнгән бүләкте илсе ''Паоло Рубенс Пьетро тапшырасаҡ'' тигән хәбәр ебәрәләр; шул уҡ көндә рәссам юлға сыға{{Sfn|Лекуре|2002|с=84—85}}. Сәйәхәттең маршруты насар төҙөлгән була: Рубенс Феррара һәм Болонья аша үтеп [[Флоренция|Флоренцияға]] барырға һәм Ливорнола пароходҡа ултырырға тейеш була. Аппенин тауҙары аша Италияға йөктө килтереү өсөн 150 скудо талап ителә, ә бының өсөн аҡса бик аҙ бүленгән була, етмәһә таможняла эшләүселәр йөктө асып ҡарай{{Sfn|Рубенс|1977|с=40—44}}. Артабан бөйөк герцог Фердинанд һарайында насар инцидент була. 29 мартта рәссам үҙен яҡлаусы Кьеппьоға Пизанан быға зарланып яҙа. [[Файл:Retrato ecuestre del duque de Lerma (Rubens).jpg|слева|мини|Һыбай герцог Лерма портреты. ''1603, майлы буяуҙар менән киндер туҡымала төшөрөлгән. 290,5 × 207,5 см.[[Мадрид]], Прадо музейы'']] {{Цитата башы}}Великий Герцог призвал меня сегодня после обеда; он в самых дружеских и учтивых выражениях говорил о господине Герцоге и нашей Светлейшей Госпоже; он с большим любопытством осведомлялся о моём путешествии и о вещах, лично ко мне относящихся. Этот Государь изумил меня, доказав, насколько он хорошо осведомлён о малейших подробностях качества и числа подарков, предназначенных тому или иному лицу; кроме того, он весьма польстил мне, сказав, кто я, откуда родом, каково моё ремесло и какое место я занимаю в нём. Я был совершенно ошеломлён всем этим и принуждён заподозрить действие какого-нибудь домашнего духа или же превосходную осведомлённость наблюдателей, чтобы не сказать — шпионов, находящихся в самом Дворце нашего Государя; это не может быть иначе, так как я не перечислял содержимое моих тюков ни в таможне, ни в каком-либо другом месте{{Sfn|Письма|1933|с=67—68}}. {{Цитата аҙағы|}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Ливорноға Рубенс пароходта 18 көн буйына бара. Испан һарайы ул ваҡытта Вальядолидҡа күскән була. Рубенс унда бары тик 13 майҙа ғына барып етә, әммә ул барыуға король Аранхаусҡа һунарға киткән була. Королдең бында булмауы Рубенс өсөн бик яйлы була, сөнки ныҡлап төрөп һалынған картиналар 25 көн буйына ямғыр аҫтында ҡапланған көйө ятһа ла ныҡ зарарланған була: буяуҙары сатнаған, туҡыманан ҡубып төшә башлаған, төҫтәре тоноҡланған. Рубенс уларҙы нисек реставрацияларға белмәй баш вата. </blockquote>Тем не менее, добраться до Ливорно удалось благополучно, переход морем в [[Аликанте]] занял 18 дней. Испанский двор тогда переехал в [[Вальядолид]], куда Рубенс добрался 13 мая и не застал короля — тот пребывал на охоте в [[Аранхуэс]]е. Однако задержки оказались для художника кстати, 24 мая он сообщал Кьеппьо: {{Цитата башы}}…Картины, тщательно уложенные и запакованные мною самим в присутствии Его Светлости, досмотренные в присутствии таможенников в Аликанте и найденные в прекрасном состоянии, были вынуты из ящиков в доме господина Аннибале Иберти в таком испорченном виде, что я почти отчаиваюсь их поправить. Повреждения касаются не поверхности живописи — это не плесень или пятно, которое можно снять, — но самих холстов; они были покрыты листами жести, завёрнуты в двойную провощённую ткань и уложены в деревянные сундуки, и, несмотря на это, холсты испорчены и разрушены двадцатипятидневным непрерывным ливнем — неслыханная в Испании вещь! Краски помутнели, они вздулись и отстали от холстов, так как долго впитывали воду; во многих местах остаётся только снять их ножом и затем снова наложить на холст{{Sfn|Рубенс|1977|с=48—49}}.{{Цитата аҙағы|}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <ref name="_ad28fefce26c5dcf" group="">[[Рубенс, Питер Пауль#CITEREFРубенс1977|Рубенс, 1977]], с. 48—49.</ref>.</blockquote> [[Файл:Heraclitus and Democritus by Rubens (Valladolid).jpg|мини|Демокрит һәм Гераклит. ''1603, ағас өҫтөнә майлы буяуҙар менән төшөрөлгән. 95 × 125,5 см. Вальядолид, Милли сәнғәт музейы'']] Мантуя герцоглығының Испаниялағы түрәһе Иберти Рубенсҡа испан рәссамдарын яллап киндер картиналарҙы тәртипкә килтерергә тәҡдим итә, әммә реаль дипломатик вәкәләттәргә эйә булмаған 26 йәшлек рәссам был тәҡдимде кире ҡаға{{Sfn|Лекуре|2002}}. Июнь айында Рубенс картиналар төшөрөлгән киндер туҡымаларҙы эҫе һыуҙа йыуа һәм ҡояшта киптерә, картиналарҙы яңғыҙы ғына реставрациялау менән шөғөлләнә. Ул [[Рафаэль Санти|Рафаэль]] картиналарының Римда Пьетро Факетти яҙған күсермәһен тергеҙеү генә түгел, үҙ аллы «Демокрит һәм Гераклит» картинаһын да төшөрә. Бүләккә тигән ике картина бөтөнләй һәләк булғанлыҡтан, уларҙың күсермәһен дә Рубенстың үҙенә яҙырға тура килә{{Sfn|Рубенс|1977}}. Вальядолидҡа король июль башында ҡайта. Рубенс һәм Иберти королдең премьер-министры Лермға килә. Ул күсермәләрҙе картиналарҙың оригиналы итеп ҡабул итә. Испания премьер-министры рәссамға күп заказдар бирә һәм үҙенең резиденцияһына йәшәргә саҡыра, әммә Рубенс Иберти менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һала алмай. Иберти үҙенән башҡа ғына Рубенсҡа Мантуя герцогының бүләген королгә тапшырырға рөхсәт итмәй. Был турала Рубенс Мантуя герцогына эмоцияларын күрһәтмәй генә хат яҙа{{Sfn|Лекуре|2002}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - The Duke of Lerma - WGA20448.jpg|слева|мини|Герцог Лерм портретына эскиз. ''Ҡара аҡбур, ҡәләм. 1603, 29 × 21,5 см. [[Париж]], Лувр'']] Рубенс илсе менән конфликтҡа инеп тормай ғына Эскориалға Тициандың 70 картинанан торған коллекцияһының күсермәһен эшләргә юллана. Был күсермәләрҙең күпселеген император Карл V һатып ала. Рубенс күсермәләрҙе Италияға, ә артабан [[Антверпен|Антверпенға]] ала; уның вафатынан һуң король Филипп IV рәссам төшөргән күсермәләрҙе Испанияға һатып ала. Рубенс шәхси заказдарҙы ла үтәй: «Ун ике апостол» циклын, герцог Лерм ғаиләһе ағзалары портреттарын һәм үҙен Иберти таныштырған герцог Инфонтадоның ғаилә ағзалары портреттарын төшөрә{{Sfn|Лекуре|2002|с=89}}. Рубенс Испанияла оҙайлы ваҡыт алмауын аңлап, был илдә оҙаҡ эшләй алмаясағын белә, шуға күрә бик ашыға. Уның Тициан картиналарының күсермәһендә персонаждарҙың сәстәренә ҡалын ҡатлам менән ҡуйы буяуҙар һалынғанлығы уларҙа фламанд техникаһы ҡулланылғанды раҫлап тора{{Sfn|Лекуре|2002|с=89}}. Рубенс эшләгән күсермәләргә шул уҡ ваҡытта был, моғайын, оригинал темаһына вариацияларҙыр тип ҡарарға кәрәк, сөнки рәссам — төрлө дәрәжәлә — оригиналды үҙгәртеп төшөргән һәм үҙ стилен индергән. Ул үҙ замандаштарының ғына түгел, хатта [[Микеланджело]] һәм [[Рафаэль Санти|Рафаэлдең]] эштәрен дә үҙенсә үҙгәрткән{{Sfn|Лекуре|2002|с=79—80}}. Рубенстың Испанияла төшөргән иң билдәле үҙенсәлекле эше булып герцог Лермдың атта һыбай төшөрөлгән күркәм портреты тора. Рубенс ижадында был портрет күркәм портрет жанрын аса. Рәссам был портретты яҙыу алымдарын оҙаҡ йылдар дауамында ҡулланған: тәүҙә портреттың һыҙмаһын йәки алдан эшләнгән композиция эскизын төшөргән, артабан — һәр ваҡыт натура моделенең йөҙөн яҙған. Һуңғы сиратта ғына бөтә туҡымаға йәки ағасҡа портретты тулыһынса төшөргән. Иң аҙаҡтан ғына Рубенс кешенең өҫ кейемен, аксессуарҙарҙарын йәки портреттың фонын төшөрөүҙе үҙенең уҡыусыларынан эшләткән, ләкин үҙенең ижады башында барлыҡ эштәрен дә аҙағынаса бөтә нескәлектәре менән үҙе яҙған: бригада методын үҙһенмәгән. Тициан яҙған Карл V портретынан айырмалы рәүештә, Рубенс композицияға күберәк динамика биргән: ул һыбайлыны туранан-тура тамашасыға ҡаршы ебәргән. Ә картинаның башҡа деталдәренән айырмалы рәүештә персонаждың йөҙө бер ниндәй кисереште лә күрһәтмәй. Был картинаның айырып торған төп һыҙаттарҙың береһе булып, портрет жанры бароккоһына хас сифат — героик характерҙы һүрәтләү тора. Героик характерҙы рәссам, персонаж өҫтөнә хәрбиҙәрҙең тимер хәрби кейемен кейҙереп, персонажды пьедесталға баҫтырған кеүек итеп һүрәтләү аша күрһәтә алған{{Sfn|Лебедянский|1993|с=29—31}}. Рубенсҡа герцог Лерм һарайында рәсми испан рәссамы вазифаһын биләргә тәҡдим итә, ләкин Рубенс был тәҡдимде кире ҡаға. Тиҙҙән Мантуя герцогы Рубенсҡа Парижға барырға һәм ундағы король һарайындағы сибәр ҡатын-ҡыҙҙар галереяһы өсөн портреттарҙың күсермәһен эшләргә әмер бирә, әммә Рубенс уның был йөкләмәһен үҙе өсөн түбәнселек тип һанай. 1604 йыл башында ул Мантуяға ҡайта{{Sfn|Лекуре|2002|с=90}}.<center></center> === Мантуя, Генуя, Рим === [[Файл:Rubens, madonna della vallicella.jpg|мини|Мадонна делла Валичелла. ''1608, майлы буяуҙар менән киндер туҡымала төшөрөлгән. 425 × 250 см. Рим, Санта-Мария-ин-Валичелла'']] 1605 йылдың ноябренә тиклем Рубенс, герцог Винченцоның заказдарын үтәп, Мантуяла ҡала. Бында рәссам Гонзага ғаиләһенең Изге Рухҡа табынған триптихты яҙып бөтөүҙән тыш Корреджо картинаһының император Рудольф Икенсегә бүләк ителгән ике картинаһының ике күсермәһен эшләй. Питер Пауль Рубенс 1605 йыл аҙағында кардинал Асканио Колоннаның китапханасыһы булып эшләгән ағаһы Филипп янына Римгә күсеп килә. Фатир виа Санта-Крочея янындағы Испания майҙанында урынлашҡан була, Рубенстар бында үҙҙәренә хатта ике хеҙмәтсе яллап йәшәй.{{Sfn|Wedgwood|1967|p=39}}. Колонна ырыуы ([[Караваджо|Караваджоның]] бағыусылары) фламанд рәссамы менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, әммә Шипионе Боргезе Питер Пауль Рубенсты Кьеза Ноува ҡорамын биҙәргә ораториандар орденына тәҡдим итә. Ул ҡорамдың төп миһрабы өсөн «Мадонна» һүрәтен төшөрөргә тейеш була. М. Лекуре Рубенс яҙған триптихты (үҙәк өлөшө — Богородица, ҡабырға өлөшө — Изге Григорий һәм Изге Домицилла) бик үк юғары баһаламай. Уныңса, картина «монументаль булыуы менән үҙенә йәлеп итә», әммә персонаждарҙың формалары тап скульптураларҙағы кеүек һәм шунлыҡтан Веронезеныҡынан айырылмай тиерлек, тип билдәләй.{{Sfn|Лекуре|2002}}. Рубенсҡа Мантуяға ҡайтырға ҡушалар, ләкин Шипионе Бергозе быға ҡаршы төшә һәм рәссамды киләһе яҙға тиклем үҙҙәрендә ҡалдыра. Рубенс Мантуя һарайының йомоштарын үтәй, кардинал итеп тәғәйенләнгән герцог улы өсөн Римда резиденция эҙләп таба һәм шул уҡ ваҡытта Караваджоның «Успение Богородицы» картинаһын герцог коллекцияһы өсөн һатып ала{{Sfn|Лекуре|2002|с=90—91}}. 1606 йылда ҡышын ул ағаһы менән Римда үткәрә, бында ул плеврит менән ауырый, фламанд табибы Фабер ҡурсалауы арҡаһында аяғына баҫа{{Sfn|Лекуре|2002|с=76}}. Шул уҡ М. Лекуре, Рубенстың Италия осорондағы картиналарында рәссамдың бер ниндәй ҙә романтик ынтылыштары сағылмаған, тип раҫлай. Римда Рубенс тулыһынса тиерлек фламандтар менән аралашҡан, нидерланд кварталында йәшәгән, әммә бер ҡасан да бәйһеҙ күңел асып йәшәмәгән була. Рәссам «ысынбарлыҡта саф хисле, тыйнаҡҢ әҙәпле булып ҡалған»{{Sfn|Лекуре|2002|с=81}}. [[Файл:Rome Chiesa Nuova Flavia Domitilla van Terracina, Nereus en Achilleus (Rubens) 10-01-2011 10-50-38.JPG|слева|мини|Изге Нерей һәм изге Ахиллес тарафынан яҡланған Изге Домицилла.. ''1608, майлы буяуҙар менән киндер туҡымала төшөрөлгән. 425 × 280 см. [[Рим]], Санта-Мария-ин-Валичелла'']] Винченцо Гонзага 1607 йылдың июнендә Генуяға сәйәхәт ҡыла, Рубенс уны оҙатып йөрөй. Дориа ғаиләһе менән танышҡас, рәссам уларҙың заказы буйынса ярты тиҫтәгә яҡынса портреттарын төшөрә, шулай уҡ иезуиттар сиркәүе өсөн «Обрезание Господне» картинаһын яҙа һәм Деодато дель Монте менән бергә фламандтарҙы таныштырыу өсөн итальян архитектураһы тураһында китап әҙерләй. Деоданто дель Монте архитектура үлсәмдәрен ала, ә Рубенс ике томдағы «Дворцы Генуи» китабы өсөн 139 гравюра эшләй. Был китап 1622 йылда ғына донъя күрә{{Sfn|Лекуре|2002|с=91}}. Рәссам 1607 йылдың сентябрендә Римға ҡайта. 1608 йылдың февраль айында Кьеза Нуова ғибәҙәтханаһы өсөн башҡарылған заказы әҙер була, әммә миһрабтың яҡтыртылыуы уңышһыҙ була: тамашасылар миһрабтағы картинаның персонаждарын йүнләп күрә лә алмай. Ашығыс рәүештә картинаны яңынан яҙырға тура килә, уны хатта киндер туҡыманан ташҡа яҙырға тигән идея ла барлыҡҡа килә. Ораториандар рәссамға ҙур триптих яҙырға ла заказ бирәләр. Был саҡта Рубенс менән Гонзага ғаиләһе араһындағы мөнәсәбәттәр боҙола. Филипп Рубенсҡа Антверпенда ҡалған 72 йәшлек әсәләренең һаулығы насарайыуы тураһында хәбәр итә: әсә тын ала алмай яфалана, шунлыҡтан һағыуы бик шикле була. Питер Гонзага һарайынан эштән ебәреүҙәрен һорай, әммә эрцгерцог Альбрехт уны хеҙмәттән ебәреүҙән баш тарта. 1608 йылдың 28 октябрендә, ораториандар өсөн заказын тамамлағас, Рубенс үҙ белдеге менән Римды ташлап китә. А. Кьеппьоға хатында Фландрияла эштәрен тамамлау менән мотлаҡ Мантуяға кире ҡайтасағы һәм «герцог ҡулына биреләсәге» тураһында яҙа{{Sfn|Рубенс|1977|с=73}}. Итальян телендә яҙылған һуңғы хатының аҙағына ул «cavallo a Salendo» («Атҡа ултырып») тип өҫтәп ҡуя{{Sfn|Письма|1933|с=22}}. Ул артабан бер ҡасан да Италияға яңынан бармай{{Sfn|Лекуре|2002|с=92}}. Барлыҡ тәнҡитселәр ҙә, Италия осоронда Рубенсты ысын оҫта-рәссам булмаған, уның ижадында Болонья академияһы шаблонының йоғонтоһо көслө булған, тип билдәләй{{Sfn|Письма|1933}}{{Sfn|Рубенс|1977}}. Итальян осорондағы Рубенс мираҫының ҙур өлөшөн антик сәнғәт әҫәрҙәренең һәм үҙ заманындағы итальян рәссамдары әҫәрҙәренең күсермәһе тәшкил итә. Рубенс үҙ заманындағы рим рәссамдары менән ҡыҙыҡһынмай һәм римдағы замандаштары Гвидо Рени, Караваджо, Аннибале Карраччи менән дә осрашырға тырышмай. Киреһенсә, антик әҫәрҙәрҙең күсермәләрен төҙөгәндә Рубенс ике маҡсатты күҙ алдында тота; беренсенән, ул үҙенең профессиональ оҫталығын арттыра, икенсенән, король коллекцияһында йәки шәхси коллекцияларҙа һаҡланған сәнғәт әҫәрҙәр каталогын булдырырға тырыша. Башҡаса әйткәндә, ул үҙенең ижады өсөн сюжеттар, техника оҫталығы алымдары һәм моделдәр запасын әҙерләй. Вафаты алдындағы васыятында ул, «минең хеҙмәттәрем, минең юлымдан китеп, рәссам булырға теләүсе вариҫтарыма кәрәк буласаҡ»,-тип яҙған. Был каталогты ул антик йәки ренессанс сәнғәтенең каталогын фәнни маҡсатта түгел, ә үҙенә кәрәк буласаҡлығынан сығып эшләгән.{{Sfn|Лекуре|2002}}. Генуя аристократтарының барокко портреттары оҙаҡ ваҡыттар дауамында Италияла, Фландрияла, артабан Франция һәм Испанияла портрет жанрының эталоны булып торған. Рубенс портреттарындағы геройҙарҙы нейтраль фонда йәки драпировка фонында яҙған, геройҙарҙың социаль хәлен ул аксессуарҙар һәм костюмдар аша сағылдырған. Рәссамдың төп маҡсаты булып портреттағы моделдең йөҙөн ентекләп һүрәтләп, бының менән геройҙың мөһимлеген сағылдырыу торған. Шундай эштәренең береһе булып маркиза Вероника Спинола-Дориа портреты тора{{Sfn|Лебедянский|1993}}. Н. Грицай әйтеүенсә «рәссам портрет жанрындағы XVI һәм XVII быуаттағы манералы сәнғәттең ҡәтғи сиктәрен киңәйткән, ҡатып ҡалған композицияға реаль донъяның йәнен өргән: картиналарға хәрәкәтсәнлек, тормош азатлығы һәм матур төҫтәр индергән, фондың мәғәнәһен көсәйтеп, портретты ысын монументаль сәнғәттең лайыҡлы мәсьәләһенә әйләндергән».<center></center> == Антверпен осоро (1608—1622) == === Батша һарайы рәссамы. Өйләнеү. === [[Файл:Peter Paul Rubens 091b.jpg|мини|Эрцгерцогиня Изабелла Клара Евгенияның портреты. ''1609, май буяуҙар менән имән таҡтала төшөрөлгән, 105 × 74 см. [[Вена]], Сәнғәт тарихы музейы'']] Рубенс Римдан Антверпенға 5 аҙна дауамында ҡайта. Ярты юлда саҡта ул әсәһенең 14 ноябрҙә үлгәнлеге тураһында хәбәр ала. Декабрҙә өйөнә ҡайтыу менән ул әсәһенең кәшәнәһенә бара һәм Кьеза Нуово өсөн тәғәйенләнгән картинаһын кәшәнәгә элеп ҡуя. Рубенстың бер кемде лә күргеһе килмәй һәм ул 1609 йылдың ғинуарына тиклем монастырҙа йәшәй.{{Sfn|Лекуре|2002|с=103}}. Күрәһең, ул Италияға кире ҡайтырға йыйына. 1609 йылдың 10 апрелендә Рубенс Римдағы Иоганн Фаберға: «…Мин әле лә ниндәй ҡарар ҡабул итергә белмәйем — Тыуған илдә ҡалырғамы, әллә бик уңайлы шарттарҙа мине саҡырған Римға барырғамы»{{Sfn|Рубенс|1977|с=75}}. Филипп Рубенс ҡасандыр атаһы биләгән антверпен эшеваны вазифаһын биләй, әммә ғаилә башлығы булып, Рубенсты Испания Нидерландыһының юғары ҡатламдары менән таныштырыусы Филипп булмай, ҡустыһы Питер Пауль Рубенс һанала. 1609 йылдың 8 авгусында Герцог Альбрехт Рубенсҡа үҙенең ҡатынының портретын эшләтергә заказ биргәндән һуң, Питер Пауль Рубенсҡа һарай рәссамы исемен бирә, һәм 1610 йылдың 9 ғинуарында Рубенс батша һарайы рәссамы танытмаһын ала{{Sfn|Лекуре|2002|с=119}}Антверпенға ҡайтҡас, Рубенс Изабелла Брантҡа 1609 йылдың 8 октябрендә өйләнә, был ваҡытта Рубенсҡа 32 йәш, ә кәләшенә 18 йәш була. Өйләнешкәндән һуң улар йола буйынса кәләш йортонда уның ата-әсәләре менән бергә йәшәй башлайҙар. <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <ref name="_7c9649fdc212afbf" group="">[[Рубенс, Питер Пауль#CITEREFЛекуре2002|Лекуре, 2002]], с. 114.</ref>. </blockquote> [[Файл:Peter Paul Rubens 094.jpg|слева|мини|Изабелла Брант Портреты. ''1610 тирәһе, ағаста майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 96 × 70 см, Берлин милли галереяһында'']] <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source"></div></blockquote> [[Файл:Peter Paul Rubens - Rubens and Isabella Brant in the honeysuckle bower.jpg|мини|Жимолость беседкаһында, ''1609, туҡыма, майлы буяу, 178 × 136,5 см. [[Мюнхен]], Иҫке пинотека'']] Өйләнеүенән алда — 29 июндә — Рубенс Романистар йәмғиәте составына Брейгель тәҡдиме буйынса инә. Был йәмғиәт Альп тауҙары аръяғына сәйәхәт ҡылған нидерланд рәссамдарын берләштерә{{Sfn|Лекуре|2002|с=117}}. Рубенс үҙенең туйына кәләшенең ике <hfynns\ портретын яҙа «В жимолостной беседке» («Изабелла Брант менән автопортрет»). Уның композицияһы бик йыйнаҡ. Рубенс, жимолость ҡыуағы аҫтында эскәмйәгә ултырған, ул янындағы Изабеллаға табан эйелгән, ә кәләше ҡулдарын иренең ҡулдарына һалған. «Хистәр тыйнаҡ һәм лайыҡлы, бер ниндәй ҙә аффектация күренмәй». Рубенс костюмдарының деталдәрен ентекләп эшләгән, бигерәк тә пурпуэн — бейек яҡалы камзол, көрән төҫтәге ойоҡ һәм туфлийын, кәләшенең бай кейемен ентекләп яҙған; был композицияһы яғынан типик барокко портретына яҡын әҫәрендә Рубенс үҙенең һәм ҡатынының йөҙө һыҙаттарын биреү өсөн күп көс һалған. М. Лебедянский фекеренсә, Рубенс трактовкалауы[[Рафаэль Санти|Рафаэлдең]] «Бальдассаре Кастильоне портреты»н хәтерләтә. Рубенс тамашасыға тура ҡарап ултыра, уның йөҙө тыныс. Изабелла Брант һиҙелерлек йылмая, уның йөҙө бәхет һәм шатлыҡ тойғоһо кисереүенә ишара яһай. Композицияның ракурсы ғәҙәти түгел — Рубенс Изабелланан байтаҡ күтәрелгән, тамашасы уны аҫтан өҫкә табан күргән кеүек. Фигуралар ярым боролған хәлдә һүрәтләнгән, ләкин улар дөйөм портрет композицияһы менән үҙ-ара бәйле{{Sfn|Лебедянский|1993|с=35—38}}. === Ғаилә === [[Файл:Peter Paul Rubens - Portrait of Philippe Rubens, the Artist's Brother.jpeg|слева|мини|Филипп Рубенс — рәссамдың ағаһы. ''Яҡынса 1610-1611, имән таҡтала майлы буяуҙар менән яҙылған, 68,5 × 53,5 см. Детройт сәнғәт институты .'']] Рубенс шәхси тормошо тураһында бик әҙ генә иҫтәлектәр ҡалдырған. Уның ысын хистәре тураһында бары тик яҙған картиналары, портреттары аша ғына фекер йөрөтөргә мөмкин. Рубенс йөрәгендәге серҙәрен иң ныҡ аңлаусы ерҙән-бер кеше - өлкән ағаһы Филипп була. Питер Паулдың ағаһына яҙған хаттары һаҡланмаған, әммә ағаһының уға яҙған хаттары һаҡланып ҡалған. Был хаттарҙан күренеүенсә, Филипп ҡустыһының даһилыҡ масштабын яҡшы аңлаған була һәм уға төрлөсә ярҙам күрһәтә. Ағаһы Филипп 1611 йылда үлгәс, Питер Пауль уны, уларҙың социаль даирәләрендә ҡабул ителгәнсә, бик ҡупшы итеп ерләүҙе ойоштора, бының өсөн ул 133 флорин аҡса тотона. Сағыштырыу өсөн: Филипп ғаиләһе — ҡатыны, ике балаһы һәм ике хеҙмәтсеһе — йылына яҡынса 400 флорин аҡсаға йәшәгән була{{Sfn|Лекуре|2002|с=183}}. Изабелла Брант менән никахтан Рубенстың өс балаһы була. Ҡыҙы Клара-Серена 1611 йылда тыуған һәм 12 йәшендә сирҙән вафат була. Ҡыҙы үлер алдынан Рубенс уның портретын төшөрә. {{Тәржемәһеҙ 5|Рубенс, Альберт|Сын||Albert Rubens}} Улдары ата-әсәһенең никахынан 7 йыл үткәс кенә донъяға килә. Рубенс уға эрцгерцог Альбрехт хөрмәтенә герцогтың исемен ҡуша. Күрәһең, улы Альбрехт Рубенстың яратҡан балаһы була, сөнки Рубенстың хаттарында бары тик улы Альбрехт ҡына бер нисә тапҡыр телгә алына. Уны атаһы монах-августиндарға тәрбиәгә бирә, күрәһең, Рубенстың улы иҫәбенә төҙөлгән пландары ҙур була. Клод Пейреск хәтирәләүе буйынса, 12 йәшлек Альберт грек әҙәбиәтен мәрхүм олатаһы Филипп кеүек яҡшы белә, әммә һынлы сәнғәт менән мауыҡмай (Рубенстың башҡа вариҫтары кеүек). Альберт 1634 йылда Италияға сәйәхәт ҡыла. Ул Деодато дель Монтеның ҡыҙына өйләнгән була. Питер Пауль Рубенс вафат булғас, улы Брюсселдең Йәшерен советындағы атаһының урынын биләй. Ул 1657 йылда вафат була, уның улы — Рубенстың ейәне — ҡоторған эт тешләүҙән вафат була. Альберттың бер нисә һүрәте ҡалған. Өсөнсө балаһы — Никлас Рубенс — 1618 йылда тыуған һәм ул да шулай уҡ атаһы портреттарының геройҙары була. Никласты Генуя банкиры Никколо Паллавчини хөрмәтенә атағандар. Никлас бик иртә дворян титулына лайыҡ була. Никлас 37 йәшендә ағаһы Альберттан алда вафат була, уның 7 балаһы йәтим тороп ҡала.{{Sfn|Лекуре|2002|с=182—183}}.<center></center> === Рубенстың оҫтаханаһы === Рубенс 1611 йылдың ғинуарында Ваппер урамында ҙур участка һатып ала. Рәссам бында ҙур йорт төҙөй, бының өсөн 10 000 флорин аҡса түгә. Йорттоң фасадының оҙонлоғо ғына ла {{S|36 м}}-ға һуҙылған, участкала күләме 48×24 м баҡса булған{{Sfn|Лекуре|2002}}. Баҡсала төрлө үҫемлектәр үҫкән, ундағы антик беседкаларҙа [[Геракл]], Бахус, [[Церера (кәрлә планета)|Церере]] һәм Гонорға бағышланған күсермәләр торған{{Sfn|Лекуре|2002}}. Йортто хужаһының талабы буйынса төҙөү 1616 йылға тиклем һуҙыла һәм байтаҡ сығым талап итә. Был бинаны замандаштары ҡаланың иң матур йорто тип таныған. Готика стилендәге йорт Антверпен ҡалаһында «ренессанс дәүере һарайы»н хәтерләткән{{Sfn|Лекуре|2002}}. Йорттоң яртыһын оҫтахана биләй, ә бинаның берҙән-бер иң ҙур бүлмәһендә — галереяла — Рубенс үҙенең коллекцияһын урынлаштырған{{Sfn|Лекуре|2002}}. М. Лекуре фекеренсә, йортто төҙөү рәссамдың Италияға барыу планынан тулыһынса баш тартыу тигәнде аңлата, ә уның күләме йорт хужаһының карьера амбицияларына ишара яһай: Рубенсҡа был саҡта 35 йәш була һәм ул « нимә тураһында һәм нисек яҙырға, шулай уҡ нисек йәшәргә икәнен яҡшы белә»{{Sfn|Лекуре|2002}}. Туғаны Филипп Рубенс яҙмаһы буйынса, Питер Пауль үҙенең бай йыһазлы йортонда буржуаз тормош алып бара. Рәссам иртәнге сәғәт дүрттә тора һәм иртәнге намаҙға баҫа, ә артабан һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә. Ул эшләгән саҡта хеҙмәтсеһе уға ҡысҡырып антик классиктарының, йыш ҡына [[Плутарх]], Тит Ливий йәки Сенеканың, әҫәрҙәрен уҡый. Рәссам хаттарын хеҙмәтсеһенә телдән әйтеп яҙҙыра. Оҫтаханала ул һәр саҡ көндөҙгө биш сәғәткә тиклем ҡала. Рубенс подагранан яфалана, әҙ ашай, ә аштан һуң ҡала буйлап һыбай йөрөй, уны эш сәфәре менән бергә барлай. Ҡайтҡандан һуң ул дуҫтары менән киске аш ашай, әммә «шарап эсергә һәм ҡомарлы уйындар менән шөғөлләнергә яратмай»{{Sfn|Лекуре|2002|с=127}}. Уның даими дуҫтары араһында Антверпен бургомистры Николас Рококс, дәүләт секретары Гевартс, нәшерселәр ғаиләһенең өсөнсө быуыны Бальтазар Моретус, шулай уҡ ҡалаға ҡунаҡҡа килеүсе иезуит-ғалимдар була. Рубенс Николя Пейреск, уның ағаһы Валавэ һәм француз короле китапханасыһы Дюпюи менән даими хатлашып йәшәй{{Sfn|Лебедянский|1993|с=40}}. Йорт төҙөгәндә Италиянан алып ҡайтҡан скульптуралары һәм камеялары өсөн Рубенс өҫтән яҡтыртылған көмбәҙле айырым зал булдыра. Был студия Рубенстың үҙ эшенә заказчиктарҙың һәм моделдәрҙең етди мөнәсәбәт менән ҡарауын сағылдыра. Эскиздар һәм графика эшләү менән Рубенс айырым бүлмәлә шөғөлләнә, шунда уҡ натуранан төшөрөләсәк моделдәрҙе ҡабул итә. Ошо уҡ бүлмә уға шәхси кабинет булып хеҙмәт итә. Студия уҡыусылары өсөн үҙенсәлекле бүлмә тәғәйенләнгән була, ул күләме буйынса Рубенстың үҙ оҫтаханаһынан да ҙурыраҡ була. Ҡабул итеүгә килеүселәр өсөн тағы бер ҡара тондарҙа биҙәлгән зал була. Бында йорт хужаһының әҙер әҫәрҙәре ҡуйылған. Ҡунаҡтар ул әҫәрҙәрҙе ағас балконға баҫып ҡарай алған. Был ике төҫлө залда эре масштаблы заказдар — тәү сиратта сиркәү өсөн — эш барған{{Sfn|Лекуре|2002|с=127—129}}.<center></center> === Килем һәм эш хаҡы === Рубенс бик уңдырышлы эшләүсе рәссам була. Ул 1300 тирәһе, шул иҫәптән гигант ҙурлыҡтағы (300-гә яҡын эскиздарын, гравюра һәм һүрәттәрен иҫәпкә алмағанда) картиналар яҙа. 41 йыл әүҙем ижади эш дәүерендә ул йылына 60 картина, йәғни айына 5 картина яҙған. Шуға күрә ул аҙнаһына 100 гульден аҡса эшләй алған, ә ҙур картиналары өсөн гонорары 200-ҙән 500-гә тиклем гульден булған{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=2}}.Рубенс үҙ ижадының матди йүнәлешен бер ваҡытта ла йәшермәй{{Sfn|Лекуре|2002}}. Ул үҙенең ижадын фәлсәфә ташы менән сағыштыра. Алхимик Брендель Рубенсҡа алда буласаҡ табыштың яртыһы иҫәбенә ҡара ҡурғашты алтынға әйләндереүсе лабораторияға аҡса индерергә тәҡдим итә, әммә рәссам : «Мин үҙемдең фәлсәфә ташын әллә ҡасан уҡ таптым инде, һеҙҙең бер серегеҙ ҙә минең палитрам һәм бумалам тиклем тора алмай, уларға тиң түгел», — тигән анекдот та йөрөгән Рубенс заманында{{Sfn|Лекуре|2002}}. Рубенс үҙенең авторлыҡ хоҡуғын үҙе хәстәрләй. Уның картиналары сюжеттарының вариацияларының таралыуы уға байтаҡ килем килтерә, һәм улар бер үк ваҡытта реклама проспекты ролен дә үтәй. Рубенс гравюралары исеме аҫтында иң беренсе булып Берләшкән провинциялар республикаһында төрлө гравюралар сығара башлайҙар — бында оригиналь эстамптарҙы һатыуҙың иң мөһим баҙары була. Питер ван Веен ярҙамында — ағаһының уҡытыусыһы — һәм Дадли Карлтон, Гаагалағы Англия илсеһе ярҙамы менән Рубенс 1620 йылың 24 февралендә 7 йылға «привилегия» хоҡуғы ала. Был хоҡуҡ буйынса Голландияла Рубенс гравюраларын яҙған кешенән иң тәүҙә гравюраларҙың тиражын тулыһынса конфискациялау һәм 100 флоринға штрафҡа тарттырыу ҡаралған була. Рубенсҡа шундай уҡ хоҡуҡты 1619 йылдың 3 июлендә 10 йылға Францияла алырға Николя де Пейреск булышлыҡ итә. Брабант герцогы ла үҙ территорияһында Рубенсҡа щундай уҡ өҫтөнлөк бирә, ә 1620 йылдың 16 ғинуарында бөтә Испания Нидерландында был өҫтөнлөк тарала. Испания короллеге бары тик 1630 йылда ғына Рубенсҡа бындай өҫтөнлөктө 12 йылға бирә, бер үк ваҡытта рәссамдың авторлыҡ хоҡуҡтарын уның вариҫтарына күсерергә тигән хоҡуҡты ла өҫтәп бирә{{Sfn|Лекуре|2002}}. Рубенс әҫәрҙәренең күплеге уның ижадын өйрәнеүселәргә һәр бер әҫәренең тарихын, финансын күҙәтергә мөмкинселек бирмәй, сөнки Рубенс заказсылар менән бары тик хатлашып ҡына картиналар яҙған һәм уларҙың иҫәбен һаҡлап бармаған була. Рәссам шәхси көндәлектәр ҙә яҙмаған, ә хаттары барыһы ла эшлекле һөйләшеүҙәрҙән генә торған тиерлек{{Sfn|Лекуре|2002|с=138—139}}{{Sfn|Рубенс|1977|с=21—22}}. === Рубенс техникаһы === И. Е Прусс әйтеүенсә, Рубенс һынлы сәнғәтенә үҙенсәлекле үтә күренмәлелек хас. Яҡтылыҡтың күләгәгә күсеүе саҡ-саҡ ҡына һиҙелерлек, өҫтәүенә күләгәләре еңелсә генә һәм һалҡын тонда яҙылған. Рубенс, шыма аҡ грунт ҡулланып, боронғо нидерланд йолаһы буйынса картиналарын шымартылған таҡталарға яҙған, шул арҡала буяу төҫтәре интенсив үҙенсәлек биргән, ә буяуҙын өҫкө ҡатламы шыма эмалгә әүерелгән. Рубенс буяуҙы үтә күренмәле шыйыҡ итеп һалған, улар аша картинаның грунты күренеп үк торған{{Sfn|Прусс|1974|с=170}}. Рәссамдың палитралағы бай булмаған төҫтәр гаммаһы 1847 йылда рәссам Ж. Ренье тарафынан яңынан тергеҙелә. Рубенс картиналары башлыса ҡурғашлы аҡ, лаклы марена, һары охра, ультрамарин һәм көрән ыҫмала, ҡайһы берҙә киноварь һәм ҡором менән яҙылған{{Sfn|Лекуре|2002|с=147}}. Рубенс күләгәләрҙе ҡараңғы итеп яҙмай, яҡтынан күләгәгә күсеүе киҫкен түгел, барыһы ла артистарса оҫта итеп дөйөмләштерелгән һәм яҡтылыҡ-төҫтөң гармонияһын сағылдыра. Рубенс буяуҙы бумалаһы менән оҙон-оҙон тулҡынлы итеп формалар буйынса һыҙып һалған. Был бигерәк тә кеше сәсен һүрәтләүҙә ныҡ күҙгә ташлана: рәссам бумалаһын ҡулының бер генә хәрәкәте менән күсереп ҡуйған. Н. А. Дмитриева әйтеүенсә, Рубенс — картиналарының репродукциялары буйынса түгел, ә оригиналы буйынса буйынса ҡабул ителергә тейеш рәссамдарҙың береһе. «Уның ауыр композициялы һәм ауыр тәнле геройҙары төп нөсхәлә ауыр күренмәй: улар үҙенсәлекле грациялы, еңел күренә»{{Sfn|Дмитриева|1990|с=124, 127}}. === Уҡыусылары һәм коллегалары === [[Файл:Anthony van Dyck 090.jpg|слева|мини|Антонис ван Дейк. Изабелла Брант портреты. ''Майлы буяуҙар менән туҡымала төшөрөлгән, 153 × 120 см. [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]], Милли галерея'']] Рубенстың тиҙ арала танылыуы Антверпен рәссамдары берләшмәһе араһында көнсөллөк тыуҙыра. Атап әйткәндә, Изге Лука гильдияһы рәссамы-маньерист Янсенс Абрахам (1575—1632), шулай уҡ өс йыл дауамында Италияла уҡыған була. Ул, Рубенсҡа «дуэль» иғлан итеп, бер үк сюжетҡа бер үк картина яҙырға саҡыра. Рубенс ярышта ҡатнашыуҙан бик оҫта ғына итеп баш тарта. Ул Испания һәм Италияла йәмәғәт һәм шәхси коллекцияларҙа үҙенең эштәре ҡуйылғанлығын әйтә һәм Янсенсҡа үҙ картиналарын унда алып барып, Рубенс картиналары менән бер рәттән элеп ҡуйһа, бер кем дә Янсенсҡа ҡамасауламаҫ, ти {{Sfn|Wedgwood|1967|p=58}}. Рубенс оҫтаханаһында эшләргә теләүселәр бик күп була, 1611 йылда ул Жак де Биға был турала яҙа һәм хатта үҙенең һәм ҡатыны Изабелланың туғандарына ла уҡырға инер өсөн икешәр йыл сират көтөргә тура килеүен белдерә. Рубенс оҫтаханаһында Якоб Йорданс, Франс Снейдерс, өс ағалы-энеле Тенирс, Антонис ван Дейк белем алып сыға. Был ҙурлыҡтары беренсе рәссамдарҙан тыш Рубенста Эразм Квеллин-өлкән, [[:ru:Ян ван ден Хукке|Ян ван ден Хукке]], [[:ru:Питер ван Моль|Питер ван Моль]], [[:ru:Юстус ван Эгмонт|Юстус ван Эгмонт]], [[:ru:Абрахам ван Дипенбек|Абрахам ван Дипенбек]] рәссам булып сыға. Рубенстың вафатынан һуң Квеллин рәсми рәүештә уҡытыусыһының оҫтаханаһына етәкселек итә, ә ван Эгмонт Францияла рәссам карьераһын аса һәм һынлы сәнғәт академияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була{{Sfn|Лекуре|2002|с=131}}. Рубенс картиналар яҙырға өйрәнеүселәрҙе «аспирант» тип атай, уларҙың һәр береһе билдәле бер һөнәргә эйә була. Уҡыусыларҙан тыш, Рубенс оҫтаханаһында сәнғәт оҫталары ла эшләй, уларҙы Рубенс пейзаж, фигуралар, хайуан йәки сәскә яҙырға саҡырып алған — 1700 йылдарға тиклем Нидерландта бригада ысулы менән картиналар яҙыу ғәҙәти күренеш була{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=3}}. Бригада төшөргән картиналар уның тулыһынса үҙе яҙған картиналарынан ике тапҡыр осһоҙораҡ торған{{Sfn|Лекуре|2002}}. Тәбиғи, был йәһәттән рәссамдар араһында тулы идиллиялы мөнәсәбәттәр булмай: хатта Рубенс үҙе үк колорист Йорданстан көнләшкән. 30 йыл дауамында Франс Снейдерс Рубенс картиналары өсөн хайуандар, сәскәләр һәм емештәр төшөргән; Рубенстың васыятнамәһендә Снейдерс уның мөлкәте менән идара итеү етәксеһе итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Лекуре|2002}}. [[Файл:Peter Paul Rubens -Familie van Jan Bruegel de Oude - Courtauld Gallery Londen 2-12-2009 16-35-20.JPG|мини|Кесе Ян Брейгель ғаиләһенең портреты. ''Майлы буяуҙар менән ағас таҡтала төшөрөлгән., 125,1 × 95,2 см. Курто сәнғәт институты '']] Рубенс ван Дейк менән иң яҡшы мөнәсәбәттәрҙә була. Рәссамдар гильдияһында ирекле оҫта хоҡуғын алған 20 йәшлек ван Дейк Рубенс оҫтаханаһында өс йыл үткәрә. Уның патроны ван Дейктың һүрәттәр төшөрөү мөмкинлектәрен бик юғары баһалай: мәҫәлән, Рубенс үҙенең Италияла алған тәьҫораттарын һәм үҙенең техник табыштарын яҙған көндәлеген бары ван Дейкҡа ғына уҡырға бирә. Рубенс уға үҙ картиналарының бәләкәйтелгән күсермәһен яҙырға ышанып рөхсәт бирә, был гравюралар һуңынан бөтә Европа буйынса тарала. Әммә ван Дейкты Англияға саҡыралар һәм Рубенс уны үҙендә тотмай, уға китергә рөхсәт итә. Улар хушлашҡанда ван Дейк үҙенең уҡытыусыһына Изабелла Брант портретын, «Ecce Homo» һәм «Гефсимания» картиналарын бүләк итә, ә Рубенс уға үҙенең иң яҡшы айғырын бүләккә бирә{{Sfn|Лекуре|2002|с=135—136}}. Рубенс шулай уҡ Кесе Ян Брейгель менән дуҫтарса мөнәсәбәттә була. Рубенс Италияға киткәнсе үк 1598 йылда улар бергәләшеп «Битва с амазонками» картинаһын яҙа{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=3}}. Рубенс ҡайтҡас, улар хеҙмәттәшлек итеүҙәрен дауам итә. Кесе Ян Брейгель Рубенс картиналарына пейзаж һәм натюрморттар өҫтәп төшөрә{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=4}}.{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=4, 12}}. Рубенс Брейгель менән бергә Оло Ян Брейгелдең Брюсселдәге Нотр-Дам-де-ла-Шапель ғибәҙәтханаһындағы ҡәбер ташы өсөн «Апостол Пётр с ключами» картинаһын яҙа. Изабелла Брант Брейгель балаларының суҡындырыусы әсәһе була. Рубенс холеранан ваҡытһыҙ вафат булған Ян Брейгель ғаиләһенең төп ярҙамсыһы була{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=30}}. === 1610-сы йылдарҙа Рубенс ижады === Антверпендағы Рубенс оҫтаханаһы тәүге ун йыллыҡта күпселеге монахтар ордендары, Плантен—Моретус типографияһы һәм ҡала хакимиәте заказдары буйынса картиналар яҙа. Тәүге йылдарҙағы эштәрендә ул дини йөкмәткеле 200-гә яҡын картина һәм ике тиҫтә тирәһе портрет эшләй. Был әҫәрҙәр барыһы ла тиерлек ҙур күләме менән айырылып тора, сөнки улар сиркәү, һарай һәм муниципаль биналарҙы биҙәү өсөн тәғәйенләнгән була. 1609 йылда Рубенс һәм Ян Брейгель икеһе бергә ирле-ҡатынлы эрцгерцог портреттарын яҙа, Брейгель картинаның артҡы планындағы пейзажды төшөрә. Картинаның аҫтына ике рәссамдарың да ҡултамғаһы ҡуйылған була{{Sfn|Лекуре|2002|с=137—138, 141}}. 1610 йылда Николас Рококс ҡала ратушаһы өсөн «Поклонение волхвов» картинаһын яҙырға заказ бирә, 1612 йылда уҡ картина Родриго Кальдеронға, граф д' Оливаға бүләк ителә. Рубенс ижадының яңы этабы Изге Вальбург сиркәүенең етәксеһе, философ һәм коллекционер Корнелис ван дер Гест менән бәйле. Һүҙ бында «Воздвижение креста» картинаһы тураһында бара. Римдағы уңышһыҙ тәжрибәһен иҫтә тотоп, Рубенс картинаны туранан-тура сиркәү бинаһында эшләгән, был уға картинаны сиркәүгә килгән тамашасылар тарафынан бөтә үҙенсәлектәре менән ҡабул ителеүен иҫәпкә алырға мөмкинлек бирә{{Sfn|Лекуре|2002|с=137—138}}. «Воздвижение креста» картинаһы итальян сәнғәтенең көслө йоғонтоһон һәм был йоғонтонан рәссамдың азат булыуын ныҡ сағылдыра. Тәнҡитсе Э. Фромантен картинала Тинтореттоның театрлы стиленең йоғонтоһон, шулай уҡ Микеланджело йоғонтоһо арҡаһында фигураларҙың монументаллеге һәм геройҙарҙың һәр бер мускулының ентекле эшләнелеүен билдәләй {{Sfn|Лекуре|2002|с=159}}. Триптихтағы һәр бер персонаж үҙенең ҡабатланмаҫ характерына эйә һәм башҡа персонаждар менән ныҡ бәйле. Триптихтың үҙәк өлөшөндә Христос ҡулдары ҡанундар талап итеүе буйынса ике яҡҡа киң итеп һуҙылмаған, әммә башы өҫтөнән күпкә өҫкә һуҙылған. Уның йөҙө һыҙланыуҙан боҙолған, бармаҡтары ныҡ ҡыҫылған, тәненең мускулдары ныҡ көсөргәнешле. Тырышып тәрене күтәреүсе палачтарҙың киҫкен фигуралары, яҡтылыҡ һәм күләгәнең уйнауы кеше менән тәбиғәт араһындағы берләшкәнлек драмаһын ныҡ көсәйтә. Картинаны ҡараған кешеләрҙең үҙҙәре өсөн Христосты ҡорбанға килтереүҙең масштабы уларға һис шикһеҙ булып күренә{{Sfn|Гордеева|2009|с=24}}. Антверпен соборы өсөн «Снятие с креста» триптихын яҙырға Рубенсҡа Антверпен уҡсылары гильдияһы заказ бирә. Нидерланд сәнғәте өсөн триптих традицион булған, әммә триптихтың ҡабырғаларында заказсыларҙың портреттарын йә булмаһа картинаның үҙәк өлөшөндә һүрәтләнгәндең сюжеты менән бәйле ваҡиғаларҙы яҙыу традицияларын Рубенс ҡыйыу боҙа. Рәссам был картинаһында төрлө ваҡытта барған өс ваҡиғаны берләштерә: триптихтың ҡабырғаларында Марияның Елизавета менән осрашыуы һәм Раббыны бестереү тантаналы байрам тонында төшөрөлгән. Инжил геройҙары элегант кейемдә, донъяуи шәхестәргә оҡшап тора, ҡуйы сағыу төҫтәрҙең ярашыуы һыҙыҡ өҫтөнә алынған. Әммә байрам атмосфераһы үҙәк өлөшкә ҡапма-ҡаршы, сөнки Ҡотҡарыусының язаланып үлеүенең бары тик инеше (прологы) булыуҙы ғына күрһәтә. Үҙәк өлөш колоритында аҡ, ҡыҙыл һәм ҡара төҫтәр өҫтөнлөк итә. Интенсив ҡулланылған яҡтылыҡ һәм күләгә Караваджо алымдарынан үҙләштерелгән, был ғибәҙәтхананың ярымъяҡтылығында аңлы рәүештә асыҡтан-асыҡ күрһәтеү өсөн һайланған. Үҙәк фигура композицияһы Лаокоон улдарының антик скульптура төркөмөнә оҡшатып һүрәтләнгән, ә үле Христостың диагональ буйлап һуҙылған ҡулы картинаға ҡотолғоһоҙлоҡто һәм трагизмды күрһәтә {{Sfn|Королёва|2010|с=34—35}}. 1609—1611 йылдарҙағы Антверпен эштәре Рубенс техникаһының үҫешен күрһәтә. Был драпировкаларҙы матурлап биҙәүҙә айырыуса һиҙелә. Тәүге эштәрендәге (бигерәк тә «Поклонение пастухов» картинаһында) фигуралар скульптура һынын хәтерләтә: персонаждарҙың шымартылған ҡаты кейемдәре, уларҙың һырланып тороуы академия манераһында тәртиптә, хатта елдә осоп барған кеүек итеп һүрәтләнгән. Әлбиттә, миһрабтар өсөн яҙылған эштәрендә кейемдәрҙең һырланыуы (драпировкаһы) тәбиғи һүрәтләнгән: рәссам кеше кейеме торошоноң кеше хәрәкәтенә буйһонғанын тәбиғи итеп төшөргән. Шулай уҡ Рубенс картиналарының артҡы планын ҡараңғылатырға ярата, алғы планын асыҡ төҫтәр менән һүрәтләй. Күрәһең, ул, картинаның абруйы ундағы персонаждарҙың күплегенән тора, тип һанай. Һан буйынса күп фигураларҙы ул контраст принцибында, театр мизансценаһы принцибында урынлаштыра алған: Рубенс композициялары хәрәкәтсән һәм һәр ваҡыт берҙәмлекле{{Sfn|Лекуре|2002|с=158—159}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - The Last Judgement - WGA20225.jpg|мини|Ҡурҡыныс суд, ҡәһәрләнгәндәрҙе ҡолатып төшөрөү ({{Тәүрат|Откр|20:11|-15}}). ''1615-1616, ағас өҫтөнә майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 606 × 460 см. [[Мюнхен]], Иҫке пинакотека'']] Тәүге ун йыллыҡ үҙаллы эше ваҡытында Рубенс Тәрегә күтәреү тураһында өс картина, Тәренән төшөрөү тураһында биш картина, Изге Ғаилә тураһында биш картина, Сабый Христосҡа (көтөүселәр һәм әүлиәләрҙең) табыныуға арнап алты картина һәм башҡа бик күп дин сюжеттары тураһында картиналар яҙған. Уларҙың барыһы ла заказсылар һәм цензорҙар тарафынан хупланған{{Sfn|Лекуре|2002|с=171—172}}. Дини сюжеттар өсөн Рубенс һис шикләнмәйенсә генә натура моделдәрен ҡуллана. «Большой Страшный суд» картинаһында персонаждарҙың һуҙылған ҡулдары һәм тәндәрен бик тәбиғи итеп, тәбиғи төҫтәр менән яҙған. Рубенс Италияла булған саҡта уҡ Гвидо Рени: «Үҙ буяуҙарына Рубенс ҡан ҡушып яҙған»,- тип әйтә, бының менән ул Рубенстың кеше тәнен реалистик һүрәтләй алыуын раҫлай. Мифологик һәм аллегорик картиналарҙа был тенденция тағы ла нығыраҡ көсәйә, Рубенс кеше тәнен һүрәтләүҙә гуманистик тәғлимәттәрҙән сығып эш итмәй, ә кеше тәненең иттән һәм ҡандан тороуын бик дөрөҫ итеп күрһәтә {{Sfn|Лекуре|2002|с=157, 160}}. === Рубенстың ню жанры һәм портреттар проблемаһы === [[Файл:The Three Graces, by Peter Paul Rubens, from Prado in Google Earth.jpg|мини|Өс сибәр. ''1635 йыл самаһы, туҡыма, майлы буяу, 221 × 181 см. [[Мадрид]], Прадо музейы.'']] Кеше фигураһын төшөрөүгә Рубенстың үҙ ҡарашы булған. Уның картиналарында ир-егеттәр һәр саҡ ныҡ тәнле, киң яурынлы, аяҡ-ҡулдары мускуллы, хатта великомучениктар ҙа башҡаларҙан бары тик тән тиреһенең аҡһыл төҫтә булыуы менән генә айырыла. Ҡатын-ҡыҙ фигураһының мускулдары киҫкен формалы түгел, ә йомшаҡ, йоморо булыуы менән айырыла. «Кеше фигураһы теорияһы» трактатында Рубенс, ҡатын-ҡыҙ фигураһы йомшаҡ, йыуан, йоморо формалы, ошо йоморолоҡҡа ҡорһаҡ, янбаш, бот һәм аяҡтарының балтыры ҡарай, әммә түш биҙҙәре түгел, тип яҙа.{{Sfn|Лекуре|2002|с=157, 160}}{{Sfn|Кларк|2004|с=164}}. Веджвуд әйтеүенсә, Рубенс башҡа рәссамдарға ҡарағанда тере тәнде төшөрөүҙең оҫтаһы, бары тик [[Тициан]] һәм Ренуар ғына ҡатын-ҡыҙ формаларын төшөрөүҙә уға тиңдәш була алған{{Sfn|Wedgwood|1967}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - Perseus and Andromeda (Hermitage Museum).jpg|слева|мини|Персей Андромеданы азат итә. ''Яҡынса 1622, майлы буяуҙар менән туҡымала төшөрөлгән, 99,5 × 139 см. Дәүләт Эрмитажы'']] Рубенс төшөргән яланғас тән уның ҙур аналитик эш һөҙөмтәһе була. Питер Пауль Рубенс үҙенән һуңғы академия рәсем сәнғәте арсеналына ингән ысулдарҙы асҡан: ул үҙенән алдағы рәссамдарҙың эшен ентекләп өйрәнеп, анализ яһап, антик статуяларҙың һүрәттәрен төшөргән һәм кеше фигуралары формаларын тулыһынса үҙләштергән. Артабан ул, натуранан эшләгәндә отоп алғандарын иҫендә тотоп, кеше һүрәтен яһаған{{Sfn|Кларк|2004|с=167}}. Рубенстың айырым үҙенсәлеге булып уның портреттар яҙырға яратмауы тора. Әгәр уға заказ булһа, уға һәр саҡ юғары аристократия вәкилдәре позала торған, Генуяла былар Спинола менән Дориа булһа, Антверпенда герцог Брабант һәм буржуйҙар булған. Ҡағиҙә булараҡ, портрет ҙур ғына заказдың башы була. Байҙар бик оҙаҡ ҡына инәлгәндән һуң, Рубенс уларҙың үтенесен кире ҡаҡмаҫ өсөн генә портреттарын яҙырға ризалашҡан. Бригада методы менән ҙур сюжеттар төшөргәндә тап Рубенс персонаждарҙың йөҙөн яҙған {{Sfn|Лекуре|2002|с=161}}. Үҙе яратҡан кешеләрҙең һәм туғандарының график һәм һынлы портреттарын ул бик күп тапҡырҙар яҙған. Мәҫәлән, улының буласаҡ ҡәйнәһе Сусанна Фоурменды Рубенс, 1620 йылдан башлап, алты тапҡыр яҙа{{Sfn|Лекуре|2002|с=162}}. Саф күңелле, әҙәпле, тәртипле Рубенс бер ваҡытта ла үҙенең оҫтаханаһында натура ҡатын-ҡыҙҙы шәрә сисендермәгән, ә бары тик уларҙың йөҙҙәрен генә үҙ эшенә күсереп яҙған. Уның картиналарында кеше тәненең төҙөлөшө һәм йөҙөнөң ҡарашында билдәле оҡшашлыҡ бар, быны бары тик рәссамдың ғәжәп оҫта эш иткәнлеге менән генә аңлатырға мөмкин{{Sfn|Лекуре|2002|с=166}}.<center></center> === Рубенс-интеллектуал. «Дүрт философ» === [[Файл:0 Gemma Tiberiana - Rubens - Ashmolean Museum - WA1989.74.JPG|мини|Тиберий Геммаһы, Клод-Николя де Пейреск 1621 йылда асҡан. ''Ул сиселгәнсә рубенс 1621 йылда ул Рубенсҡа был картинаның сюжетын аңлатырға тәҡдим итә<ref>{{Cite web|title=Sir Peter Paul Rubens (1577—1640). The 'Apotheosis of Germanicus': copy after an antique Cameo (The 'Gemma Tiberiana')|url=http://www.ashmolean.org/ash/objects/makedetail.php?pmu=730&mu=732&gty=asea&sec=&dtn=40&sfn=Artist%20Sort&cpa=1&cnum=&mat=Canvas&pro=&anum=&art=Sir%20Peter%20Paul%20Rubens&ttl=&sou=&rpos=5|work=Ashmolean. Museum of art and archaeology University of Oxford|accessdate=2017-07-05}}</ref>. Туҡымала майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 100 × 82,6 см. Оксфорд, Эшмоловский музейы '']] Рубенс үҙенең замандаштары кеүек, боронғо антиканы танып-белеп бөтөрә алмаҫлыҡ өлгө тип һанай. Латин телендә иркен һөйләшә белгәнгә күрә, ул ғүмере буйы китаптарҙы латин телендә уҡый, етмәһә, рим классиктарын ғына түгел, ә боронғо грек яҙыусылары һәм философтары әҫәрҙәренең дә ул заманда латинса баҫылған тәржемәһен латин телендә уҡыуға өҫтөнлөк бирә. Рубенстың хаттарында латин цитаталары бик күп, өҫтәүенә, ул цитаталарҙы шул тиклем теүәл итеп хәтерләп яҙған йә үҙ афоризмдарын килтергән. Күп осраҡта ул Ювенал сатираларынан, [[Вергилий]] поэмаларынан, [[Плутарх]] һәм Тациттың хеҙмәттәренән цитаталар алған. Ул латин әҙәбиәте менән ныҡ ҡыҙыҡһынған, боронғо авторҙарҙың ҡулъяҙма күсермәләре тураһында бик күп фекерҙәр яҙып ҡалдырған. Рубенс латин телендә ирекле яҙған, уны сәйәсәт һәм фәлсәфә проблемаларын тикшереү өсөн ҡулланған, йә, киреһенсә, сит кешеләр өсөн тәғәйенләнмәгән әйтемдәрҙе шифрлап яҙыу өсөн ҡулланған. Дәүләт секретары Гевартсҡа Испаниянан яҙған хатында ул латин теле менән фламанд телдәрен ҡулланған, өҫтәүенә, тикшереү эше һәм тормош хәлдәрен ул нидерланд телендә, ә сәйәси һәм фәнни мәсьәләләрҙе латин телендә яҙған{{Sfn|Рубенс|1977|с=18}}. Рубенс сәнғәтте һәм матди мәҙәниәт тарихын яҡшы белеүе менән хатта үҙенең ғалим дуҫтары араһында айырылып торған. Ул айырыуса геммалар һәм тәңкәләрҙе яратып биҙәгән, әйткәндәй, ул хатта геммаларҙан айырыла алмайынса, герцог Бэкингемға эшләгән коллекцияһы менән бергә һатмай, бер антик геммаһын үҙендә ҡалдырған. Рубенс аңлауынса, антика цивилизацияның иң сәскә атҡан дәүере булған, шуға күрә антика Рубенс хеҙмәттәре өсөн темалар, композиция алымдары һәм айырым мотивтар сығанағы булған. Антиканан Рубенс үҙ сәнғәте өсөн ике даими сюжетты — һуғыштан һуңғы вакханалияны һәм триумф-еңеүҙең тантанаһын, уларҙы йәшәйештең бер-береһен тултырыусы ике яғы булған тәбиғи һәм кеше камиллығын күрһәткән яҡтарын алған{{Sfn|Рубенс|1977|с=19}}. Рубенсҡа антиканың аныҡ деталдәре, күп төрлө архитектура формалары, орнаменттары, көнкүреш кәрәк-яраҡтары, кейемдәр һәм башҡа әйберҙәр ныҡ билдәле була, һәм Рубенс антика деталдәрен үҙенең картиналарында яҡты сағылдыра. Шул уҡ ваҡытта Рубенс антик мираҫты археология аныҡлығы менән тура килтермәйенсә, үҙенсә ҡуллана, персонаждарҙы ул заман талаптары буйынса ебәк һәм бәрхәт кейемдәр кейҙереп һүрәтләй һәм бының менән классика тәнҡитселәрендә үҙенә ҡарата ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Уларға аңлатма рәүешендә 1637 йылдың 1 авгусында Франциск Юнийға яҙған хатында Рубенс, нәфис һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен яҙғанда уларҙың скульптураларҙан айырмаһын тойоп эшләргә кәрәк, тип билдәләй{{Sfn|Рубенс|1977|с=285}}. [[Файл:Peter Paul Rubens 118.jpg|мини|Дүрт философ. ''1611, ағас өҫтөнә майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 167 × 143 см. [[Флоренция]], Палаццо Питти'']] Рәссамдың ғилми һәм эстетик ҡараш даирәһенең сығанағы булып билдәле ғалим Юст Липсий, ағаһы Филипп Рубенс тора. Шулай уҡ Питер Пауль неостоицизм фәлсәфәһе менән яҡшы таныш була, әммә шул уҡ ваҡытта, бәлки, уға Эразмдың аҡыллы һәм яҡшы ҡыылыҡлы «христиан яугиры» яҡын булғандыр{{Sfn|Рубенс|1977|с=19}}. Ошо мотивтар уның билдәле «Дүрт философ» портретында аныҡ кәүҙәләнешен таба. Портреттың датаһы ҡуйылмаған, ләкин уны рәссамдың 1611 йылдың 8 авгусында вафат булған ағаһы Филипп һәм 1606 йылдың 23 мартында вафат булған философ Юст Липсий хөрмәтенә яҙылған тип һанайҙар. Шуға ярашлы, философ композицияның иң үҙәгендә урынлаштырылған, ә Сенеканың бюсы уның һуңғы фәнни эшенә ишара. Липсийҙың һуңғы ихтыярын башҡарыусы — Ян Воверий, ул картинаның уң өлөшөндә профилдә һүрәтләнгән. Картина персонаждарының алдында ятҡан өс китап картинаның символик мәғәнәһен һүрәтләй. Асыҡ ятҡан дүртенсе томда Липсий ниндәйҙер пасажды күрһәтә. Бәлки, был Сенека хеҙмәтелер. Филипп Рубенс, ҡәләм тотоп, яҙырға әҙер, ә Воверий тағы ла бер китапты асып тора. Был бөтә өс фигура ла ҡәтғи костюмдар кейгән, был уларҙың статусын билдәләй{{Sfn|Morford|1991}}. Һанап кителгәндәрҙән тыш, авторҙың автопортреты ла бар, ул — һулда, ғалимдарҙан айырым баҫып тора — һәм уңдан аҫта Липсийҙың яратҡан эте Мопс. Артҡы пландағы тәҙрәнән күркәм пейзаж{{Sfn|Morford|1991}}күренә. === Рубенс һәм анималистика === [[Файл:Löwenjagd (1621).JPG|слева|мини|Арыҫландарға һунар итеү. ''Яҡынса 1621, майлы буяу, туҡыма, 249 × 377 см. [[Мюнхен]], Иҫке пинакотека'']] 1610 йылдан алып 1620 йылға тиклем Рубенс Антверпен ҡалаһы алпауыттары өсөн һунар картиналарын заказ буйынса башҡара. Был картиналар Рубенстың зоология һәм тәбиғәтте тәрән өйрәнеүен раҫлай{{Sfn|Рубенс|1977|с=86—87}}. Ул Гонзаганың ситлектәрҙә тотҡан хайуандарының рәсемдәрен төшөргән һәм боронғо римлеләрҙең хайуандарға һунар итеү хаҡындағы сюжеттарҙы үҙ иғтибарынан тыш ҡалдырмаған була. Һуңынан был һүрәттәре уға «Арыҫландарға һунар итеү» картинаһын яҙғанда ярҙам итә{{Sfn|Лекуре|2002|с=165—166}}. === Барокко. «Сикстина Фламанд Сиксинаһы» === Рубенстың ижад мәле [[Барокко|барокконың]] сәскә атҡан мәленә тура килә{{Sfn|Лекуре|2002|с=174}}. И. Е Прусс фекеренсә, Рубенс был стилгә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, әммә шул уҡ ваҡытта уның ижады [[Яңырыу|Ренессан]] менән дә бәйле. Был беренсе сиратта уның донъяға ҡарашында сағылған{{Sfn|Прусс|1974|с=158}}. Рубенс һаман да донъяны дөйөм берҙәмлек итеп ҡабул итә һәм уның үҙәге булып кеше тора, кешене барлыҡ ысулдар менән данларға кәрәк, тип иҫәпләй{{Sfn|Прусс|1974|с=158}}. [[Файл:Carolus borromeus 19.jpg|мини|Антверпен Каролус Борроумескерк фасады]] Е. И. Ротенберг Рубенсты үҙ быуатының «иң мифологик» рәссамы тип һанай, сөнки уның донъяны һиҙемләүендә миф тәбиғи формала тормошҡа ашырыла, тип иҫәпләй. Мифтарҙы файҙаланыуҙа рәссам Яңырыу рәссамдарынан байтаҡ алда тора. Материя менән рухты бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйған итальян мәктәбенән айырмалы рәүештә, фламанд мәктәбе рух менән материяның тәбиғи берҙәмлеген сағылдыра һәм уларҙы донъяның үҫеш нигеҙе булараҡ берҙәмлектә һүрәтләй<ref name="Ротенберг">{{Cite web|author=[[Ротенберг, Евсей Иосифович|Ротенберг Е. И.]]|title=Рубенс. Тематические принципы|url=http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000051/st004.shtml|work=ARTYX.RU: История искусств|accessdate=2017-06-27}}</ref>. Әгәр барокко стилен Иезуиттар Ордены төҙөгән рим ҡоролмаларынан иҫәпләһәң{{Sfn|Дмитриева|1990|с=91}}, Рубенс был тарихи стилгә ҡарағанлығы хаҡында 1620 йылда иғлан итә. Был йылда ул Изге Игнатий иезуиттар сиркәүе (хәҙер изге Карл Барромео сиркәүе) фасадын һәм уның эске биҙәүен эшләргә заказ ҡабул итә. Заказ масштабтары буйынса ғәйәт ҙур һәм уны тәғәйен үтәү ваҡыты бик ҡыҫҡа була: контрактҡа 1620 йылдың 20 мартында ҡул ҡуйыла, ә шул уҡ йылдың аҙағында эш тапшырыла. Рубенс [[Микеланджело]] һәм Бернини араһында үҙ дәүеренең рәссамы булып тора һәм үҙенең эшендә һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектураны берләштерә ала. Рубенс оҫтаханаһында был эште башҡарыу өсөн 39 картина, эске биҙәү һәм фасад скульптуралары һыҙмалары һәм моделдәре эшләнә. 1718 йылдың июлендә сиркәү яна, рәссам һынлы сәнғәтенең эҙе лә ҡалмай, бары тик Рубенс оҫтаханаһындағы яҡынса эскиздар ғына һаҡланып ҡала. 39 картинаны иезуиттарҙың айырым яҙҙырыуының маҡсаты булып Рубенсҡа «Фәҡирҙәр библияһы»н яҙҙырырға заказ биреү тора: унда яңы ғәһед һәм иҫке ғәһед сюжеттарының сиратлашып тормошҡа ашырылыуы һәм шулай уҡ рәссам тарафынан фигураларҙы һәм композицияны сиркәүгә килеүселәр яҡшы күренерлек итеп эшләү планлаштырылған була. Фасад скульптуралары ла Рубенс моделдәре буйынса яһала. Рубенстың идеяһы булып фасадты өс өлөшкә бүлеп эшләү тора, уның кимәлдәре волюталар менән берләштерелгән, был римдың Иль Джезу сиркәүен хәтерләтә. Фасадтың аҡ мәрмәрҙән төҙөлөүе ергә төшкән Күк Иерусалимының символы булып тора{{Sfn|Лекуре|2002|с=178—179}}. == Рәссам-дипломат (1622—1630) == [[Файл:Palazzi di Genova - Rubens (medium size) (5882176).jpg|мини|Рубенстың китабынан 33 -төң Таблицаһы ''Palazzi di Genova'']] === Рубенстың 1620-сы йылдар башындағы тормошо === 1621—1622 йылдарҙа католиктар һәм протестанттар араһындағы ваҡытлыса солох туҡтатыла, ә күрше Германияла [[Утыҙ йыллыҡ һуғыш]]{{Sfn|Рубенс|1977|с=16}} башлана. Хәйер, был ваҡиғалар Рубенс тормошон аҙ үҙгәртә: ул күп ваҡытын оҫтаханала үткәрә, Антверпен буржуйҙарының заказдарын ҡабул итә, романистар йәмғиәтенең рәйесе була. Шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә Плантен — Моретус типографияһының заказдарын башҡара: фронтиспистар төшөрә, титул биттәрен биҙәй һәм иллюстрациялар яһай. Ул скульпторҙарҙың да заказдарын үтәй: атап әйткәндә, Лукас Файдербе үҙ скульптураларын Рубенс эскиздары һәм моделдәре буйынса яһай. Питер Пауль клавесиндар эшләүсе Рюккерт ғаиләһе менән хеҙмәттәшлек итә, сауҙагәр Свеертс өсөн гобелендар һәм келәмдәр эскиздарын төҙөй{{Sfn|Лекуре|2002|с=188}}. 1622 йылда Рубенс «Генуя һарайы» тигән ике томлыҡ альбом сығара һәм уларға ҡуйыу өсөн антикаға арналған иллюстрациялы 139 таблица эшләй.{{Sfn|Лекуре|2002|с=189}}{{Sfn|Лебедянский|1993|с=87—88}}. Илдәге готика стилендәге йорттарҙы «варвар» йорттар тип атап, ул Нидерландия байҙарына иркен холлы йорттар төҙөргә тәҡдим итә, ә мөһабәт миһраблы яңы манералағы күләмле сиркәүҙәрҙең кессон көмбәҙҙәрендә үҙенең картиналарын ҡуйыу мөмкинлеген күҙ алдында тота{{Sfn|Лекуре|2002|с=190}}. Рубенс матур, ысын сәнғәт әйберҙәрен дә коллекциялау менән булыша. Бигерәк тә уны ҡыҙыҡһындырғаны тәңкәләр һәм миҙалдар, шулай уҡ гемма, затлы көнкүреш һәм ҡиммәтле дини әйберҙәр була{{Sfn|Лекуре|2002|с=195}}. Яйлап был ҡыҙыҡһыныуы уны француз һарайы өсөн әҙәби-сәйәси заказдарҙы үтәүгә этәрә. === Мария Медичи галереяһы === [[Файл:Peter Paul Rubens 095b.jpg|слева|мини|Мария Медичи портреты. ''1622 йылдар тирәһе, туҡымала майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 130 × 112 см. Музей Прадо'']] 1621 йылда, король-әсә Мария Медичи үҙенең улы Людовик XII менән татыулашҡандан һуң резиденцияһын —Люксембург һарайын биҙәргә тигән ҡарарға килә. Француз рәссамдары илдән ситтә йөрөгәнлектән, һарайҙы биҙәү өсөн 24 картинаны яҙҙырырға тап Рубенсты саҡыра. Был турала рәссам менән һөйләшеүҙәр 1621 йылда башлана, король интенданты Ришелье ноябрҙә үҙ ризалығын бирә һәм 23 декабрҙә Николя де Пейреск Рубенсҡа рәссамды Парижға саҡыралар тип хат яҙа{{Sfn|Лекуре|2002|с=201—202}}. [[Файл:Sir Peter Paul Rubens - Constantius appoints Constantine as his successor - Google Art Project.jpg|мини|Констанций Константинды үҙ вариҫы итеп тәғәйенләй. ''Шпалерҙар серияһы өсөн «Константин тарихы» эскизы. '' ''1622, ағас өҫтөнә майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 61 × 53,4 см. [[Сидней]], Яңы Көньяҡ Уэльстың сәнғәт галереяһы'']] Рубенс 1622 йылдың ғинуарында Францияның баш ҡалаһына килә. Король-әсә, Ришелье һәм ҡаҙнасы аббат де Сент-Амбруаз янына барған һөйләшеүҙәрҙә тәүге 15 картинаның сюжеты билдәләнә. Рәссам алдында ҡатмарлы бурыс ҡуйыла: тормошонда позитив сюжеттары булмаған һәм һарайҙағы көсөргәнешле мөнәсәбәттәрҙе сисә алмаған король ҡатын тураһында рәссам сағыу мифлы сюжеттар төшөрөргә тейеш була{{sfn|Лекуре|2002|с=203—204}}. Ят мөхит һәм Париж тормошо Рубенсҡа ят була, 4 мартта рәссам ҡаланы ташлап Антверпенға ҡайтып китә. Картиналар өҫтөндә Рубенс Антверпенда эшләй, әммә интенсив рәүештә француз һарайы менән хатлашып, кәңәшләшеп тора. 1622 йылдың 19 майында эш концепцияһы әҙер була, был Париж сәнғәте вәкилдәре араһында көслө ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, хатта Рубенс үлгән тигән имеш-мимештәр тарала. Рубенс быны үҙе кире ҡаға{{Sfn|Лекуре|2002|с=205—206}}. Оҙаҡламай картиналар менән танышыу маҡсатында Рубенстан картиналарының эскиздарын ебәреүҙе талап итәләр. Бының инициаторы аббат де Сент-Амбруаз була. Рубенс был талапты үҙенә ышанмаусылыҡ тип ҡабул итә һәм талапты үтәмәй. 1622 йылдың ноябрендә Антверпенда чума эпидемияһы тоҡана, әммә Рубенс заказдар өҫтөндә эшләүен дауам итә. 1623 йылдың ғинуарында картиналар өҫтөндә эш тамамлана тиерлек. Был картиналарҙы ҡуйыу өсөн рәссам Париждағы Люксембург һарайында ике бүлмәне әҙерләүҙе талап итә. 1623 йылдың 10 майындағы хатында Пейреск Рубенсҡа дипломатия күрһәтеү маҡсатында бер картинаһын кардинал Ришельёға бүләк итергә ҡуша. Был саҡта әҙер картиналар Брюсселдә күрһәтелә, улар эрцгерцог ҡатынға бик ныҡ оҡшай. 24 майҙа Рубенс Парижға килеп етә, үҙе менән ул заказ буйынса эшләгән картиналарҙан тыш тағы ла 9 картина и герцог [[:ru:Аренберг, Филипп-Шарль д'|Арсхоттың]] миҙалдары коллекцияһын һатыуға алып килә. Король ҡатын һәм герцог Ришельё Рубенс янына бары тик июнь урталарында ғына килеп етә. Роже де Пиль әйтеүе буйынса, Рубенс картинаһын Ришельеға бүләк итә, картиналар король ҡатынға бик ныҡ оҡшай. Әммә тәнҡитселәр ҡатырғала шпалерҙар өсөн яҙылған Константин тарихында Рубенс кеше анатомияһын боҙған тип дау ҡуптара. Июнь аҙағында рәссам өйөнә ҡайта һәм ай ярымдан һуң ғына картиналар циклын яҙып бөтөрә аласағын әйтә. Уны икенсе тапҡыр бары тик 1625 йылдың 4 февралендә генә Парижға саҡыралар{{Sfn|Лекуре|2002|с=207—209}}. Парижға яңы сәфәр яңы уңышһыҙ булып сыға. 1625 йылдың 13 майында принцесса Генриеттаның англия короле менән никахы тантанаһында Рубенс торған урында таҡта емерелә, әммә рәссам зыянланмай ҡала. Тиҙҙән аяҡ кейемен үлсәп ҡарағанда итексе Рубенстың аяғын йәрәхәтләй һәм рәссам ун көн буйы йөрөй алмай. Рубенс икенсе заказды көтә: әммә король ҡатын ваҡытты һуҙа; эшләнгән эштәре өсөн дә Рубенсҡа гонорар түләмәй йонсоталар. Д. Веджвуд фекеренсә, бының сәбәпсеһе Ришелье була, ул Рубенсты испан агенты тип шикләнә{{Sfn|Wedgwood|1967|p=105}}. Рәссам хаттарында француз һарайы арытты, тип зарлана. Берҙән-бер шатлыҡ булып Фонтенбло коллекцияларын ҡарарға рөхсәт алыуы тора: ул Приматиччо һәм Джулио Романо картиналарының күсермәләрен яҙа. Питер Пауль Рубенс 11 июндә Брюсселгә, ә иртәгеһенә — тыуған Антверпенға килә{{Sfn|Лекуре|2002}}.<center></center> Француз короле рәсми заказын үтәү Рубенсҡа күп хөрмәт килтерә. 1623 йылдың 30 июнендә уға «королгә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн һәм ҡаҙаныштарын таныу билдәһе» итеп 10 экю пенсия тәғәйенләнә, ә Испания короле Филипп IV 1624 йылдың 5 июнендә рәссамдың үтенесе буйынса, Брюссель Йәшерен советы хуплауында, Рубенсҡа дворянлыҡ титулы бирә{{Sfn|Лекуре|2002|с=213}}. === Дипломатик карьераһының башы === [[Файл:Peter Paul Rubens - Portrait of the Marchese Ambrogio Spinola.JPG|мини|Герцог Амброджо Спинола портреты. ''1627, имән таҡтала майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 117 × 85 см. Прага милли галереяһында'']] Бреданы ҡамауҙа тотоу башланғас, Рубенс Брюссель һарайында дипломат карьераһын башлай. Уның ике туған ағаһы Берләшкән провинцияһында шымсы булараҡ, уның эше тураһында хәбәр итеүсе була. Хәйер эрцгерцог ҡатын Рубенстың кәңәшсе дәрәжәһенә әһәмиәт бирмәй, әммә 1624 йылда Рубенсҡа Польша илсеһенең портретын яҙырға заказ бирә, быға француз агенты мыҫҡыллап аңлатма бирә{{Sfn|Лекуре|2002|с=220}}. Әммә 1625 йылдың май айында Парижда принцесса Генриеттаның туйында Рубенс Англия һарайы герцогы Бэкингем менән шәхсән таныша һәм Голландияға баҫым яһауҙа испан властары менән Англия һарайы араһында берҙән-бер абруйлы бәйләнеш сараһы булып тора{{Sfn|Лекуре|2002|с=222}}. Бэкингем вәкиле — Бальтазар Жербье — үҙе Рубенс менән бәйләнешкә сыға, сөнки герцог рәссамдың бай коллекцияһын һатып алырға тырыша. Ике осрашыу ваҡытында ул Рубенсҡа ике портрет яҙырға заказ бирә һәм Карл I-нең сит илдәргә стратегияһының ҡайһы бер нескәлектәре тураһында һөйләй. Артабан Рубенс, герцог ҡатынының рөхсәтен алып, Германияға бара. Антверпенда чума эпидемияһы башланыу арҡаһында, 1625 йылдың октябрендә Рубенс ғаиләһен Лаэкенға алып китә. Рубенс бында бер-береһенә бөтә яҡтан ҡаршы торған күренекле эшмәкәрҙәрҙең : Бэкингемдың сангиналы билдән һәм атта һыбай портретын, полководец Спиноланың һәм хатта тол ҡалған эрцгерцог ҡатындың портреттарын майлы буяуҙар менән яҙа. Ахырҙа Бэкингем үҙе Рубенс янына килә һәм уның коллекцияһын 100 000 флоринға һатып ала. Һүҙ ынғайында рәссам англия-голланд килешеүе тураһындағы тексты тулыһынса ала һәм һис кисекмәҫтән уны Парижға ебәрә. Шуға ла ҡарамаҫтан, Спинола Рубенстың бәйләнештәренә артыҡ иҫе китмәй, ә рәссамды бары тик Ян Бранттың ярҙамсыһы тип кенә һанай{{Sfn|Лекуре|2002|с=226}}. Рубенс Брюссель һарайын Англия тураһында мәғлүмәт менән тәьмин итеүен әүҙем дауам итһә лә, Мадридта уның әһәмиәтен етерлек дәрәжәлә баһалап еткермәйҙәр{{Sfn|Лекуре|2002|с=227}}. === Изабелла Бранттың үлеме === В феврале 1626 года Рубенс вернулся домой из четырёхмесячной поездки в Англию. Чумная эпидемия в Антверпене не утихала, и её жертвой стала 34-летняя [[Изабелла Брант]] — законная супруга художника. 15 июля Рубенс позволил себе в письме к библиотекарю Дюпюи редкое для него выражение чувств: {{Цитата башы}} Поистине я потерял превосходную подругу, которую я мог и должен был любить, потому что она не обладала никакими недостатками своего пола; она не была ни суровой, ни слабой, но такой доброй и такой честной, такой добродетельной, что все любили её живую и оплакивают мёртвую. Эта утрата достойна глубокого переживания, и так как единственное лекарство от всех скорбей — забвение, дитя времени, придётся возложить на него всю мою надежду. Но мне будет очень трудно отделить мою скорбь от воспоминания, которое я должен вечно хранить о дорогом и превыше всего чтимом существе{{Sfn|Рубенс|1977|с=182}}. {{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Поистине я потерял превосходную подругу, которую я мог и должен был любить, потому что она не обладала никакими недостатками своего пола; она не была ни суровой, ни слабой, но такой доброй и такой честной, такой добродетельной, что все любили её живую и оплакивают мёртвую. Эта утрата достойна глубокого переживания, и так как единственное лекарство от всех скорбей — забвение, дитя времени, придётся возложить на него всю мою надежду. Но мне будет очень трудно отделить мою скорбь от воспоминания, которое я должен вечно хранить о дорогом и превыше всего чтимом существе{{sfn|Рубенс|1977|с=182}}. {{конец цитаты}} Первым, кто откликнулся на горе Рубенса, был [[граф-герцог Оливарес]] в письме 8 августа 1626 года, который даже пожурил художника-дипломата за чрезмерную сдержанность: {{Цитата башы}} Вы не пишете мне о кончине Вашей супруги (проявляя тем самым Вашу обычную сдержанность и скромность), однако я узнал об этом и сочувствую Вашему одиночеству, ибо знаю, как глубоко Вы её любили и чтили. Я рассчитываю на Вашу рассудительность и полагаю, что в подобных случаях уместнее сохранять мужество и подчиняться воле Божьей, нежели отыскивать поводы для утешения{{Sfn|Рубенс|1977|с=184}}. {{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Вы не пишете мне о кончине Вашей супруги (проявляя тем самым Вашу обычную сдержанность и скромность), однако я узнал об этом и сочувствую Вашему одиночеству, ибо знаю, как глубоко Вы её любили и чтили. Я рассчитываю на Вашу рассудительность и полагаю, что в подобных случаях уместнее сохранять мужество и подчиняться воле Божьей, нежели отыскивать поводы для утешения<ref name="_46c145233374d5cd" group="">[[Рубенс, Питер Пауль#CITEREFРубенс1977|Рубенс, 1977]], с. 184.</ref>. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote> 1626 йылдың февралендә Рубенс Англияға дүрт айлыҡ сәйәхәтенән ҡайта. Ул саҡта Антверпенда чума эпидемияһы бара, һәм Рубенстың ҡатыны Изабелла Брант чуманан вафат була. Рубенс һөйөклө ҡатынын әсәһе ҡәбере янында ерләй. Изабелла Бранттың ваҡытһыҙ үлеме Рубенсты ҙур сәйәсәткә этәрә һәм ул бер нисә йыл бөтөнләй һынлы сәнғәт менән шөғөлләнмәй, әммә уның оҫтаханаһы күп һанлы заказдар буйынса эшләүен дауам итә{{Sfn|Wedgwood|1967|p=121}}. Дипломатик йомоштарҙы үтәү өсөн ҡылған сәфәрҙәр ҡатынының үлеме менән бәйле кисерештәрҙе еңеләйтә һәм Питер Пауль Рубенстың рәссам оҫталығын тергеҙергә мөмкинлек бирә{{Sfn|Письма|1933}}. === Инглиз-испан һөйләшеүҙәре һәм Рубенс === ==== Дания һәм Англия менән уңышһыҙ һөйләшеүҙәр ==== [[Файл:Villiers Rubens 1625.jpg|мини|Бэкингем герцогы Джон Вильерс портреты. ''1625, туҡыма, майлы буяу, 65 × 50 см.[[Флоренция]], Палаццо Питти'']] Амбициоз ниәттәре Рубенсты дипломатик эшмәкәрлеккә илтә. Ул тырышып эшләй, ләкин инглиз-испан һөйләшеүҙәре уңышһыҙ тамамлана. 1628 йылдың 1 майында уның өс йыл буйына инглиз рәсми шәхестәре менән алышҡан хаттарын Испанияның баш ҡалаһы Мадридҡа килтерергә бойороҡ бирәләр. Уларҙы Рубенс үҙе алып барырға була һәм ике улына мираҫын васыятнамә яҙып ҡалдыра. Васыятнамә буйынса уның улдарына әсәләре Изабелла Бранттың да мираҫы тейергә тейеш була{{Sfn|Лекуре|2002|с=248—249}}. ==== Испанияға икенсе сәфәр ==== [[Файл:Pieter Paul Rubens - Portrait of King Philip IV (Hermitage).jpg|слева|мини|Король Филипп IV портреты. ''Туҡыма, майлы буяу, 114 × 82 см. Дәүләт Эрмитажы'']] Рубенс беренсе тапҡыр рәсми дипломатик сәфәргә Испанияға Мадрид саҡырыуы буйынса Брюссель вәкәләттәре буйынса бара{{Sfn|Лекуре|2002|с=249}}. Рубенс үҙе менән бер нисә картинаһын ала. Мадридҡа рәссам 15 сентябрҙә килә. Король Филипп IV Рубенстың картиналарына бик иҫе китмәһә лә, һарай тормошон яратмаған Рубенс картиналар яҙырға керешә{{Sfn|Лекуре|2002|с=258}}. Рубенстың сәнғәт миссияһы менән Мадридҡа килеүенә бер кем дә ышанмаһа ла, Рубенс өсөн Филипп IV һарайында студия ойошторалар. Монарх көн һайын уның янына килеп йөрөй. Рубенс король Фердинандтың ағаһының, король ҡатынының, инфанта Мария-Терезаның портреттарын яҙа{{Sfn|Лекуре|2002|с=258}}. Уның эштәре хөрмәтенә илдең барлыҡ коллекциялары асыла. Рубенс мәлде файҙаланып, йәш сағындағы кеүек үк, ҙур ҡыҙыҡһыныу менән Тициан картиналарының күсермәһен — барлығы 32 картинаны төшөрә. Мадридтағы Рубенс дипломатик хаттары юғалтыла, шуға бары тик һуңғы ҡарар ғына билдәле: Оливарес рәссамды Англияға миссия менән ебәрә, хушлашҡанда Рубенсҡа хаҡы 2000 дукат торған гәүһәр балдаҡ бүләк итә. 1629 йылдың 28 апрелендә почта каретаһында Рубенс Брюсселгә юллана{{Sfn|Лекуре|2002|с=260}}{{Sfn|Рубенс|1977|с=223—224}}. Нидерланд короле Филипп Рубенс китерҙән бер көн алда уны Йәшерен совет секретары итеп тәғәйенләй{{Sfn|Лекуре|2002|с=261}}.В Лондоне Рубенс провёл 10 месяцев. Здесь он обзавёлся приятным для него как антиквара и художника обществом, тесно общался с [[Джентилески, Орацио|отцом]] и [[Джентилески, Артемизия|дочерью Джентилески]], [[Джонсон, Бен|Беном Джонсоном]], свёл личное знакомство с [[Дреббель, Корнелиус|Корнелисом Дреббелем]]. Он познакомился с коллекционером [[Коттон, Роберт|Коттоном]] и получил доступ к коллекциям [[Томас Говард, 21-й граф Арундел|графа Арунделя]]. [[Кембриджский университет]] присвоил ему степень [[Магистр искусств|магистра искусств]]{{Sfn|Лекуре|2002}}. О настроении Рубенса свидетельствует его письмо Пейреску от 9 августа: {{Цитата башы}} …Так, на этом острове я отнюдь не встретил дикости, которой можно было ожидать, судя по его климату, столь далёкому от итальянских прелестей. Признаюсь даже, что я никогда не видел такого множества картин работы первейших мастеров, как во дворце Короля Англии и покойного Герцога Букингама. Граф [[Томас Говард, 21-й граф Арундел|д’Арундель]] обладает несметным количеством древних статуй, а также греческих и латинских надписей, которые Ваша Милость знает по изданию и учёному комментарию Джона Селдена — работе, достойной этого образованнейшего и тончайшего ума…{{Sfn|Рубенс|1977}} {{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> …Так, на этом острове я отнюдь не встретил дикости, которой можно было ожидать, судя по его климату, столь далёкому от итальянских прелестей. Признаюсь даже, что я никогда не видел такого множества картин работы первейших мастеров, как во дворце Короля Англии и покойного Герцога Букингама. Граф [[Томас Говард, 21-й граф Арундел|д’Арундель]] обладает несметным количеством древних статуй, а также греческих и латинских надписей, которые Ваша Милость знает по изданию и учёному комментарию Джона Селдена — работе, достойной этого образованнейшего и тончайшеыго ума…<ref name="_46c4d2233377fb56" group="">[[Рубенс, Питер Пауль#CITEREFРубенс1977|Рубенс, 1977]], с. 231.</ref> <templatestyles src="Ҡалып:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote> [[Файл:Peter Paul Rubens 187.jpg|слева|мини|Яков I апофеозы. Уайтхолл һарайындағы Банкет залының плафоны, ''1630-1635, Рубенс оҫтаханаһы'']] == Тормошоноң һуңғы йылдары (1630—1640) == === Икенсегә өйләнеүе === [[Файл:Peter Paul Rubens 088.jpg|слева|мини|Елена Фоурмендың туй күлмәгендәге портреты. ''1630-1631 йылдың майы, имән таҡтала майлы буяуҙар менән төшөрөлгән. 163,5 × 136,9 см. [[Мюнхен]], Иҫке пинакотека'']] Сразу же после возвращения из Англии Рубенс сделал предложение [[Фоурман, Елена|Елене Фоурмен]], на которой женился 6 декабря 1630 года. Для этого ему пришлось обратиться к эрцгерцогине за разрешением отпраздновать свадьбу во время [[Филиппов пост|Филиппова поста]]. О своём решении он с предельной откровенностью писал аббату Пейреску спустя четыре года: {{Цитата башы}} Я решил снова жениться, потому что не чувствовал себя созревшим для воздержания и безбрачия; впрочем, если справедливо ставить на первое место умерщвление плоти, ''{{Comment|fruimur licita voluptate cum grationem actione|мы с благодарностью пользуемся дозволенным наслаждением}}''. Я взял молодую жену, дочь честных горожан, хотя меня со всех сторон старались убедить сделать выбор при Дворе; но я испугался ''{{Comment|commune illud nobllitatis malum superbiam praesertim in illo sexu|обыкновенного порока знати — гордыни, особенно свойственной этому полу}}''. Я хотел иметь жену, которая бы не краснела, видя, что я берусь за кисти, и, сказать по правде, было бы тяжко потерять драгоценное сокровище свободы в обмен на поцелуи старухи{{Sfn|Рубенс|1977}}. {{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Я решил снова жениться, потому что не чувствовал себя созревшим для воздержания и безбрачия; впрочем, если справедливо ставить на первое место умерщвление плоти, <templatestyles src="Ҡалып:Comment/styles.css" />''<span class="ts-comment-commentedText" title="мы с благодарностью пользуемся дозволенным наслаждением">fruimur licita voluptate cum grationem actione</span>''. Я взял молодую жену, дочь честных горожан, хотя меня со всех сторон старались убедить сделать выбор при Дворе; но я испугался ''<span class="ts-comment-commentedText" title="обыкновенного порока знати — гордыни, особенно свойственной этому полу">commune illud nobllitatis malum superbiam praesertim in illo sexu</span>''. Я хотел иметь жену, которая бы не краснела, видя, что я берусь за кисти, и, сказать по правде, было бы тяжко потерять драгоценное сокровище свободы в обмен на поцелуи старухи<ref name="_46c4cd233377f2dd" group="">[[Рубенс, Питер Пауль#CITEREFРубенс1977|Рубенс, 1977]], с. 265.</ref>. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote>Рубенс өйләнгәндә уға 53 йәш була, ә уның ҡатынына — 16 йәш. Гуманист {{Тәржемәһеҙ 5|Гевартс, Ян|Ян-Каспар Гевартиус||Gaspar Gevartius}} — сам поклонник красоты Елены — на бракосочетание Рубенса посвятил длинную латинскую поэму, которая начиналась следующими гекзаметрами: {{Цитата башы}} <poem>Образ Елены Аргивской замыслил исполнить художник, : Блеск чудесных очей, эллинки дивной уста. Выбрал во граде своём пятерых прекрасных [[Кротоне|кротонок]], : Каждой чтобы черты облик Елены впитал. Вот у одной лоб сияет, как снег, белизной беспорочной, : Золото мягких кудрей льётся на плечи другой; Третьей пурпурные щёки и шея кости слоновой, : Губы, как роз лепестки, спорит со звёздами взор. Пышные плечи и крепкая грудь у девицы четвёртой; : Пятая — как молоко шея и руки её. Вот как изобразил [[Зевксид]] на картине единой : То, что природа дала порознь каждой из дев. Только Рубений его превзошёл, ибо кто же ответит: : Славим оратора мы или художника в нём? Ныне владеет живою Еленою [[Адуатуки|адуатуков]], : Что далеко превзошла древней Елены красу{{sfn|Рубенс|1977|с=250—251}}.</poem>{{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <poem>Образ Елены Аргивской замыслил исполнить художник, : Блеск чудесных очей, эллинки дивной уста. Выбрал во граде своём пятерых прекрасных [[Кротоне|кротонок]], : Каждой чтобы черты облик Елены впитал. Вот у одной лоб сияет, как снег, белизной беспорочной, : Золото мягких кудрей льётся на плечи другой; Третьей пурпурные щёки и шея кости слоновой, : Губы, как роз лепестки, спорит со звёздами взор. Пышные плечи и крепкая грудь у девицы четвёртой; : Пятая — как молоко шея и руки её. Вот как изобразил [[Зевксид]] на картине единой : То, что природа дала порознь каждой из дев. Только Рубений его превзошёл, ибо кто же ответит: : Славим оратора мы или художника в нём? Ныне владеет живою Еленою [[Адуатуки|адуатуков]], : Что далеко превзошла древней Елены красу{{sfn|Рубенс|1977|с=250—251}}.</poem><templatestyles src="Ҡалып:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>''Каспар Геварций на брак благородного и прославленного мужа, господина Петра Павла Рубения, рыцаря, секретаря Тайного совета Его Королевского Величества и пр., Апеллеса своего века, вступающего в желанный союз, и многодостойной девицы Елены Фоурмент, наделённой несравненной добродетелью и красотой, совершившийся в Антверпене в VI иды декабря 1630 года''</cite></div></blockquote>Лазарев билдәләүенсә, Рубенсты яңы тормош бөтөнләй икенсе йөкмәтке менән тулыландыра. Рубенс күберәк яҙа башлай һәм портреттарында Фоурменн Еленаны натура итеп ала<center></center> [[Файл:Peter Paul Rubens 188.jpg|слева|мини|Фердинанд Австрийскийҙың триумфаль аркаһы проекты. ''1634, ағас өҫтөндә майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 104 × 72,5 см. Дәүләт Эрмитажы'']] 1634 йылда Антверпенға Нидерландияның яңы хакимы Фердинанд Австрийский килә. Бының өсөн Антверпенды биҙәргә булалар һәм Рубенсҡа рәсми заказ бирәләр. 1635 йылдың 17 апрелендә тантана итеү тәғәйенләнгән була, был көнгә әҙерлек йылдан ашыу бара. Рубенс ҡарамағына ҡаланың барлыҡ һөнәрселәрен, шул иҫәптән ташсылар, малярҙар һәм штукатурҙарҙы бирәләр. [[Файл:PETER PAUL RUBENS GRAVE - ANTWERP BRUSSELS.jpg|мини|Антверпендың Синт-Якоскерк сиркәүендә Рубенстың ҡәбер ташы ]] Рубенс 5 триумфаль арка, 5 театр, 12 герман императорҙарына бағышланған 12 рәтле портик проектлай. Биҙәү өсөн Якоб Йорданс, Корнелис де Вос, Эразм III Квеллин, Лукас Файдербе яуаплы була. Эш көсөргәнешле була, Рубенстың подагра өйәнәге көсәйә, уны тәгәрмәсле креслола йөрөтәләр{{Sfn|Лекуре|2002}}. Кардинал-инфанттың триумфаль тантанаһы көнө буйына дауам итә һәм ул ғибәҙәтханала тамамлана. Рубенс, өйәнәгенән сирләп түшәктә ятҡас, тантанала ҡатнаша алмай. Әммә Фердинанд Австрийский үҙе Рубенс янына килә. Төндө 300 мискә ыҫмала менән яҡтыртып тантана дауам итә. Рубенс феерия өсөн 5600 флорин торған ҙур премияға лайыҡ була, ә был биҙәү эштәре өсөн ул үҙенең 80 000 флорин аҡсаһын тотонған була{{Sfn|Лекуре|2002}}. Елена менән 10 йыл йәшәү осоронда никахтан: ҡыҙы Клара-Иоганн, улы Франциск, Изабелла-Елена, Питер Пауль һәм рәссам үлгәндән һуң тыуған ҡыҙы Констанция Альбертина (атаһы үлгәндән һуң 8 ай үткәс тыуа) була{{Sfn|Лекуре|2002}}. === Вафаты һәм мираҫы === 1635 йылдн һуң Рубенстың подагра өйәнәге оҙайлы һәм ауыр була: был йылда ул өйәнәгенән түшәккә йығыла. 1638 йылдың апрелендә өйәнәге уң ҡулын эштән сығара, ижади мөмкинлектән мәхрүм итә. 1639 йылдың февралендә инде рәссамдың торошо ныҡ хәүефләндерә{{Sfn|Лекуре|2002|с=336}}. 1640 йылдың 27 майында Рубенс васыятнамә яҙа, ә 30 майҙа өйәнәге бик ныҡ көслө була, йөрәгенә сыҙай алмай, төш алдынан рәссам вафат була. Шул уҡ көндө уның тәне Синт-Якобскерк сиркәүендәге Фоурмендар ғаиләһенең кәшәнәһенә күсерелә. Йыназа 2 июндә үтә. Әммә 5 йыл самаһы уның мөлкәте һәм бөтә вариҫтарының өлөшөн билдәләү өсөн бәхәс бара. Күсемһеҙ милке һәм сәнғәт коллекцияһының бөтә дөйөм хаҡы 400 000 флорин була. Васыят шарттары буйынса, әгәр берәй вариҫы үҙ атаһының эшен дауам итһә йә берәй ҡыҙы рәссамға кейәүгә сыҡһа, Рубенстың бөтө коллекцияһы шул балаһына ҡалырға тейеш һәм һатылмаҫҡа тейеш була{{Sfn|Wedgwood|1967}}. [[Файл:Antwerpen rubens2.jpg|мини|Антверпендың Богоматерь ғибәҙәтханаһы алдында Рубенс һәйкәле ]] Васыяты буйынса, тол ҡатыны, унан тыуған биш балаһы һәм тәүге никахынан ике улы араһында көмөш һәм затлы биҙәүестәр бүленергә тейеш була. Гемма һәм миҙалдар коллекцияһы, шулай уҡ китапханаһы өлкән улы Альбертҡа эләгә. Ғаилә ағзаларының портреттары, кем уларҙа төшөрөлһә, шуға тейеш була. Гардероб һәм башҡа әйберҙәре, шул иҫәптән глобус һатыла. Инвентарь китабында 314 картина була{{Sfn|Рубенс|1977}}. Уның Венеция коллекцияһында Тициан, Тинторетто, Веронезе, Пальма һәм Муциано, немец, боронғо голланд рәсем сәнғәтендә Ян ван Дейк, Гуго ван дер Гус, [[Альбрехт Дюрер|Дюрер]], Гольбейн, Массейс Квентин, Виллем Кей, Лука Лейденский, ван Хемессен, А. Мор, ван Скорел һәм Флорис әҫәрҙәре һанала. == Мираҫы һәм баһалауҙар == Рубенс эштәре донъяуи һәм дини заказсылар тарафынан үҙе тере сағында бер ниндәй ҙә тәнҡиткә дусар булмай. Әммә XVII быуаттың икенсе яртыһында Францияла беренсе тапҡыр уға ҡаршылыҡ «рубенсист» һәм «пуссенист»тар араһында тыуа. Ике лагерь ҙа беренсе урында төҫ һәм линиялар талаптары өсөн бәхәсләшә. XIX быуаттағы академист һәм импрессионистар кеүек, улар рәсемде һәм һыҙыҡты бер-береһенә ҡаршы ҡуя. Был мөнәсәбәттәргә XIX быуаттың [[романтизм]] рәссамдары Рубенсҡа ыңғай баһа бирә. Рубенсты Эжен Делакруа бик юғары баһалай, уны һынлы сәнғәттең Гомеры тип атай. Француз Жан-Огюст Энгр Рубенсты «итсе» тип тәнҡитләй<ref>{{Китап|автор=Раздольская, В. И.|заглавие=Энгр|место=М.|издательство=Белый город|год=2006|страницы=27|серия=Мастера живописи|isbn=5-7793-1081-5|ref=Раздольская}}</ref>. Импрессионистар Рубенсты Ренуар менән сағыштыра. Рубенс исемен баш билбауҙың [[астероид]]ы йөрөтә, уны Ла-Силья обсерваторияһы 1994 йылда аса, шулай уҡ Меркурийҙағы диаметры 158 км булған кратер Рубенс исеме менән аталған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҫәрҙәре каталогтарының баҫмаһы, хаттар һәм әҙәби тәжрибәһе == {{refbegin|2}} * {{публикация|книга|заглавие=Pierre-Paul Rubens : documents & lettres|место=Bruxelles|издательство=C. Muquardt|год=1877|подзаголовок=publiés et annotés par Ch. Ruelens|allpages=178}} * {{публикация|книга|заглавие=L'oeuvre de P. P. Rubens|ссылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben01roos_0|место=Anvers|издательство=J. Maes|год=1886|подзаголовок=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=1|allpages=492}} * {{публикация|книга|заглавие=L'oeuvre de P. P. Rubens|ссылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben02roos_0|место=Anvers|издательство=J. Maes|год=1888|подзаголовок=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=2|allpages=554}} * {{публикация|книга|заглавие=L'oeuvre de P. P. Rubens|ссылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben03roos_0|место=Anvers|издательство=J. Maes|год=1890|подзаголовок=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=3|allpages=516}} * {{публикация|книга|заглавие=L'oeuvre de P. P. Rubens|ссылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben04roos_0|место=Anvers|издательство=J. Maes|год=1890|подзаголовок=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=4|allpages=600}} * {{публикация|книга|заглавие=L'oeuvre de P. P. Rubens|ссылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben05roos_0|место=Anvers|издательство=J. Maes|год=1892|подзаголовок=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=5|allpages=660}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/12362-correspondance-de-rubens-et-documents-epistolaires-tome-1-1600-1609?offset=1|ответственный=Publiés, traduits, annotés par Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1887|allpages=480|volume=1}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=https://archive.org/stream/correspondanced02roosgoog#page/n6/mode/2up|ответственный=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1898|allpages=506|volume=2}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=https://archive.org/details/correspondanced01roosgoog|ответственный=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1900|allpages=510|volume=3}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/12291-correspondance-de-rubens-et-documents-epistolaires-tome-4-29-octobre-1626-10-aout-1628?offset=6|ответственный=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1902|allpages=470|volume=4}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=https://archive.org/details/correspondanced00roosgoog|ответственный=par Max Rooses et Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1907|allpages=490|volume=5}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/12294-correspondance-de-rubens-et-documents-epistolaires-tome-6-1-janvier-1632-25-septembre-1649?offset=4|ответственный=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1909|allpages=402|volume=6}} {{refend}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{публикация|книга|автор=Бабина Н.П., Грицай Н.И.|заглавие=Фламандская живопись XVII—XVIII веков. Каталог коллекции|место=СПб.|издательство=Издательство Государственного Эрмитажа|год=2005|isbn=5-93572-130-9|ref=Бабина, Грицай|страниц=584}} * {{публикация|книга|автор=Гордеева М.|заглавие=Питер Пауль Рубенс, 1577—1640|место=М.|издательство=Директ-Медиа|год=2009|ref=Гордеева|серия=Великие художники, том 7|страниц=48|тираж=87 420}} * {{книга|автор=Дмитриева Нина Александровна|заглавие=Краткая история искусств. Вып. II: Северное Возрождение; страны Западной Европы XVII—XVIII веков; Россия XVIII века|место=М.|издательство=Искусство|издание=3-е изд., доп.|год=1990|страниц=318|isbn= 5-210-00246-2|ref=Дмитриева}} * {{книга |автор= Кларк Кеннет Маккензи|заглавие= Нагота в искусстве: исследование идеальной формы |ответственный= Пер. с англ.: М. В. Куренной и др.|ссылка= |место= СПб.|издательство= Азбука-классика|год= 2004|isbn=5-352-00580-1|страниц=480|ref=Кларк}} * {{публикация|книга|автор=Королёва А. Ю.|заглавие=Рубенс|место=М.|издательство=ОЛМА Медиа Груп|год=2010|isbn=978-5-373-03213-1|ref=Королёва|серия=Галерея гениев|страниц=128}} * {{публикация|книга|автор=Лебедянский М. С.|заглавие=Портреты Рубенса|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1993|isbn=5-85200-123-6|ref=Лебедянский|издание=2-е изд.|страниц=190}} * {{публикация|книга|автор=Лекуре М.-А.|заглавие=Рубенс|ответственный=Пер. с фр. Е. В. Головиной; Предисл. А. П. Левандовского|место=М.|издательство=Молодая Гвардия|год=2002|isbn=978-5-235-03498-3|ref=Лекуре|серия=Жизнь замечательных людей. Вып. 1020 (820)|страниц=394}} * {{публикация|книга|автор=|заглавие=Петер Пауль Рубенс. Письма. Документы. Суждения современников|ответственный=Сост., вступит. статья и примеч. К. С. Егоровой|место=М.|издательство=Искусство|год=1977|ref=Рубенс|страниц=478}} * {{публикация|книга|автор=Прусс И.|заглавие=Малая история искусств. Западноевропейское искусство XVII века|место=М.|издательство=Искусство|год=1974|ref=Прусс|страниц=384}} * {{книга|автор=Рубенс Петр Павел|заглавие=Письма|ответственный=пер. А. А. Ахматовой; коммент. В. Д. Загоскиной и М. И. Фабриканта; вступ. ст. В. Н. Лазарева; ред. и предисл. А. М. Эфроса|место={{М.}}; {{Л.}}|издательство=Academia|год=1933|страниц=342|тираж=5 300|ref=Письма}} * {{публикация|книга|автор=Logan A.-M., Plomp M.|заглавие=Peter Paul Rubens: The Drawings|ссылка=https://archive.org/details/PeterPaulRubensTheDrawings|место=N. Y.|издательство=Metropoliten Museum of Art, Yale Univ. Press|год=2004|isbn=1-58839-139-6; 0-300-10494-4|ref=Logan, Plomp|серия=Metropolitan Museum of Art Series|allpages=332}} * {{публикация|книга|автор=Morford Mark P. O.|заглавие=Stoics and Neostoics: Rubens and the Circle of Lipsius|ссылка=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1m3nwwv|место=Princeton|издательство=Princeton University Press|год=1991|isbn=9781400887125|ref=Morford|allpages=298}} * {{публикация|книга|автор=Van Hout N.|заглавие=Functies van Doodverf. De onderschildering en andere onderliggende stadia in het werk van P.P. Rubens|ссылка=https://lirias.kuleuven.be/bitstream/1979/153/1/doctoraat.pdf|место=Leuven University|год=2005|подзаголовок=Ph.D. dissertation|язык=nl|allpages=267}} * {{публикация|книга|автор=Wedgwood C. V.|заглавие=The World of Rubens 1577—1640|место=N. Y.|издательство=Time, inc|год=1967|ref=Wedgwood|allpages=192}} * {{публикация|книга|автор= Woollett A. T., Ariane van Suchtelen (et al.)|заглавие=Rubens and Brueghel: A Working Friendship|издательство=J. Paul Getty Museum|год=2006|isbn=978-0892368488|ref=Rubens and Brueghel|серия=Getty Trust Publications: J. Paul Getty Museum|allpages=270}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{навигация}} {{refbegin}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Рубенс, Петер-Пауль}} * {{cite web|author=Ротенберг Евсей Иосифович|title=Рубенс. Тематические принципы|url=http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000051/st004.shtml|work=ARTYX.RU: История искусств|accessdate=2017-06-27}} * {{cite web|title=Художник Питер Пауль Рубенс — картины, рисунки, биография, письма|url=http://rybens.ru/|date=2008—2016|accessdate=2017-06-27}} * {{cite web|title=The Correspondence of Peter Paul Rubens (currently 939 letters)|url=http://emlo.bodleian.ox.ac.uk/blog/?catalogue=peter-paul-rubens|work=Early Modern Letters Online|publisher=Cultures of Knowledge Project|accessdate=2017-06-27}} * {{cite web|title=Peter Paul Rubens. The Complete Works|url=http://www.peterpaulrubens.org/|accessdate=2017-06-27}} * {{cite web|title=Peter Paul Rubens|url=http://www.nationalgallery.org.uk/artists/peter-paul-rubens|work=The National Gallery|accessdate=2017-06-27}} * {{cite web|title=Rubenshuis|url=http://www.rubenshuis.be/nl|publisher=Museum Antwerpen|accessdate=2017-06-27|language=nl}} * {{cite web|title=Schilderij van Rubens Verkocht voor 52 Miljoen Euro|url=https://kunstvensters.com/2016/07/08/schilderij-van-rubens-verkocht-voor-52-miljoen-euro/|date=8 juli 2016|work=// Vensters|publisher=Blog op WordPress.com|accessdate=2017-06-30|language=nl}} {{refend}} [[Категория:Батша һарайындағы рәссамдар]] [[Категория:Барокко рәссамдары]] [[Категория:Фландрия рәссамдары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1640 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1577 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 июндә тыуғандар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] tjj8s1jea2qswsxaqvuf94xnrnviu2f 1299437 1299436 2026-06-19T09:29:50Z ZeWXeilaQ&Q 44723 1299437 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Питер Пауль Рубенс''' ({{Lang-nl|Pieter Paul Rubens}}, <small>[[Халыҡ-ара фонетик алфавит|МФА]]</small>: {{Ipa|[ˈpitər 'pʌul 'rybə(n)s]}}; [[28 июнь]] 1577 йыл, Зиген — [[30 май]] 1640 йыл, [[Антверпен]]) — нидерланд (фламанд) рәссамы, [[барокко]] сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, дипломат, коллекционер. Рубенс ижади мираҫында яҡынса 3000 картина бар, шуларҙың байтаҡ өлөшө уҡыусылары һәм коллегалары менән хеҙмәттәшлектә ижад ителгән, айырыуса улар араһынан иң күп эшләүсе Антонис ван Дейк булған. М. Джаффе каталогы буйынса Рубенстың аутентик 1403 эше иҫәпләнә. Рубенстың бик күп дипломатик хаттары һаҡлана. Испан короле Филипп IV (1624) уны дворян дәрәжәһенә күтәргән һәм Англия короле Карл I (1630) Рубенсты геральдик лев шәхси гербы биреп рыцарҙар дәрәжәһенә индереп ҡуйған. 1635 йылда Элевейтта Стеен замогын һатып алыу менән Рубенс сеньор титулына эйә була. Рубенс ижады — брейгелдар реализмы менән венециан мәктәбе ҡаҙаныштарының органик традицияларының кәүҙәләнеше. Рубенс дин сюжеттарына һынлы сәнғәт ижад итеүсе (шул иҫәптән итеп миһраб образдарына), мифологик һәм аллегорик сюжеттарға картиналар төшөрөүсе,, портреттар (ғүмеренең һуңғы йылдарында ул был жанрҙан баш тарта), пейзаждар һәм тарихи картиналар яҙыусы рәссам. Ул шулай уҡ [[Гобелен|шпалерҙар]] һәм китап иллюстрациялары өсөн эскиздар яһаусы ла була. Майлы буяуҙар менән һүрәт төшөрөү техникаһында хатта ҙур станок эштәрендә лә ағас панелдәрҙе файҙаланған рәссамдар араһында Рубенс иң һуңғы рәссамдарҙың береһе була. == Сығышы. Бала сағы һәм йәшлеге (1577—1590) == [[Файл:Siegen Rubens-Gedenktafel 1877.jpg|мини|Был мемориаль таҡта Зиген ҡалаһында Питер Пауль Рубенс тыуған йорт стенаһында. 2010 йылдағы фото.]] Питер Пауль Рубенс (н урындағы диалект «''Петер тың үгәй атаһы Рюббенс Пауводить''»{{Sfn|Рубенс|1977|с=5}}) мөбәрәк [[Антверпен]] һөнәрселәре һәм эшҡыуарҙары ғаиләһендә тыуған, улар 1396 йылдағы документтарҙа телгә алына. Уның атаһы — {{Тәржемәһеҙ 5|Рубенс, Ян|Яна Рубенса||Jan Rubens}} — ғаилә нәҫелдәре тире эшкәртеүсе, москательщик һәм аптекарь булған, әсәһе Пейпелинкстар ғаиләһенән, уның ата — бабалары — келәм туҡыу һәм сауҙа менән шөғөлләнгән{{Sfn|Лекуре|2002|с=22}}. Ике ғаилә лә хәлле, улар күсемһеҙ милеккә эйә була һәм береһе лә мәҙәниәт һәм сәнғәт менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмаған. Ян Рубенстың үгәй атаһы — Ян Лантметер — бакалея магазины тотҡан һәм ул үгәй улын Лувен университетының юридик факультетына уҡырға индергән. 1550 йылда Ян Рубенс Падуа университетына, ә 1554 йылда — [[Сапиенца (университет)|Рим]] университетының граждандар һәм каноник хоҡуҡтар бүлексәһенә уҡырға күсә. 1559 йылда ул Тыуған иленә әйләнеп ҡайта һәм шунда уҡ Мария Пеппелинксҡа өйләнә. Бер йылдан һуң 1562 йылда эшевен булып һайланғанлыҡ арҡаһында бюргер ҡатламынан күтәрелә{{Sfn|Лекуре|2002|с=23}}. Вазифаһы буйынса ул испан ҡануниәте үтәлешен контролдә тоторға тейеш була{{Sfn|Лекуре|2002|с=29}}. 1568 йылда эшевен Рубенс кальвинизм яҡлы булыуын йәшермәй һәм оранжистар ихтилалын әҙерләүҙә ҡатнаша. Был ваҡытта уның ғаиләһе ҙур була: 1562 йылда улы Ян Баптист, 1564—1565 йылдарҙа ҡыҙҙары Бландина һәм Клара, ә 1567 йылда — улы Хендрик тыуа. Герцог Альба терроры арҡаһында Рубенстар Марияның Лимбуртағы туғандары янына күсеп китә, ә 1569 йылда улар Кельн ҡалаһында төпләнә{{Sfn|Лекуре|2002|с=31}}{{Sfn|Wedgwood|1967}}. Рубенс Ян юрист вазифаларын башҡарыуын дауам итә, бары тик кальвинизмға симпатияһын ташлай алмай, шунлыҡтан мессаға йөрөмәй. Ғаилә Вильгельм Оранский резиденцияһы янында йәшәй. Ян Рубенс Вильгельм Оранскийҙың ҡатыны — Анна Саксонский — менән яҡын мөнәсәбәткә инә, был хәл ҡатындың йөклөлөгө менән тамамлана. 1571 йылдың мартында законһыҙ бәйләнеш өсөн Ян Рубенс ике йыл Дилленбург төрмәһенә ябыла, ә судтан һуң Ниссау герцоглығының ҙур булмаған ҡалаһы Зигенға һөргөнгә ебәрелә. Ҡатыны уның артынан эйәрә, уның ике хаты һаҡлана, улар В. Н. Лазарев фекеренсә «иҫ киткес тоғролоҡ һәм фиҙаҡәр ҡатын-ҡыҙ мөхәббәтенең документы»{{Sfn|Письма|1933|с=18}}. Ғаилә Троица көнөндә 1573 йылд ҡабаттан берләшә, 1574 йылда ир һәм ҡатындың улдары {{Тәржемәһеҙ 5|Рубенс, Филипп|Филипп||Philip Rubens}}тыуа. Ғаиләғә фәҡирлектә йәшәргә тура килә: Рубенстың һөнәре буйынса эшләргә хоҡуғы юҡ булмай, Мария йәшелсәселек менән булыша һәм туғандары биргән йорттоң бүлмәләрен ваҡытлыса йәшәргә кешеләргә тапшыра. 1577 йылдың 29 июнендә уларҙың алтынсы балаһы — Питер Пауль тыуа. Шул уҡ йылда Анна Саксонский вафат була һәм Ниссау ғаиләһе Рубенсты эҙәрлекләүҙән баш тарта. 1581 йылда Рубенстар Кельнға ҡайта һәм Штернгассе урамында ҙур йортта ваҡытлыса йәшәй башлай. Һуңынан ул йорт Мария Медичиҙың резиденцияһына әйләнә. Был йортта Рубенстарҙың етенсе балаһы — ҡыҫҡа ғүмерле Бартоломеус тыуа. Ян Рубенс хатаһын танып, тәүбәгә килә һәм католик сиркәүенә ҡайта, шунан һуң юрист булараҡ эшләй башлай. Уның эш хаҡынан тыш, ғаилә килемдәре бүлмәләрҙе кешеләргә тапшыуҙарҙан тора{{Sfn|Лекуре|2002|с=32—34}}. Рубенс Ян Кельнда үҙ балаларын үҙе уҡыта, уларҙы латин теле һәм француз теленә өйрәтә. Әммә ғаиләнең именлеге 1587 йылда Ян Рубенстың вафатынан һуң тамамлана. Өлкән улдары Ян Баптист бөтөнләй Италияға күсеп китә (һәм ул шунда вафат була), тиҙҙән өс балалары ла ауырып үлә. Тол ҡатыны оло ҡыҙы һәм улдары Филипп һәм Питер менән кире Антверпенға ҡайта{{Sfn|Wedgwood|1967|p=9—10}}. Филипп латин телен яҡшы белгәнлектән испан һарайының кәңәшсеһе Жан Ришардоның секретары була. 10 йәшлек Питерҙы әсәһе иезуиттар мәктәбенә уҡырға бирә{{Sfn|Лекуре|2002}}. Был мәктәптә Питер яҡшы тел белеме ала: латин телен һәм классик антиканы шәп белә, тыуған норманд телендә һәм шулай уҡ латин, француз, итальян телдәрендә берҙәй етеҙ уҡый, яҙа һәм һөйләшә, теге йәки был кимәлдә инглиз, немец һәм испан телдәрен белә.{{Sfn|Письма|1933}}. Бер үк ваҡытта буласаҡ рәссамдың әсәһе Питерҙе Ромбоутс Вердонктың донъяуи мәктәбендә уҡыта. Был мәктәптә Питерҙың гуманитар фәндәргә булған һәләте асыла, ул бында грек телен өйрәнә башлай. Фантастик хәтере менән Питер замандаштарын ныҡ аптырата: бер мәл ул Ювенал бер тапҡыр ғына иҫләгән рим шағирәһенең исемен бик тиҙ генә иҫенә төшөрә{{Sfn|Лекуре|2002|с=38}}. Питерҙың синыфташтары Антверпен элитаһының балалары була, шул иҫәптән Бальтазар Моретус — Европаның эре нәшриәтсеһе Христофор Плантендың ейәне. Питер һәм Бальтазар ғүмерлеккә иң яҡын дуҫтар була. 1590 йылда Питерға уҡыуын туҡтатырға тура килә: Питер һәм Филипптың апаһы — Бландина — кейәүгә сыға, уның бирнәһе Рубенстың мираҫҡа ҡалдырған барлыҡ аҡсаһын «йота». Малайҙарҙың үҙҙәренә эш эҙләргә тура килә: Филиппты Лувен ҡалаһының билдәле гуманисы Юст Липсийға уҡырға бирәләр. 13 йәшлек Питерҙы Мария Рубенс Ауденардела йәшәгән графиня де Лаленға (тыумыштан принцесса де Линь)паж итеп урынлаштыра. Бында Питер патрондары иҫәбенә уҡыуын дауам итә, каллиграфияға һәм телмәр оҫталығына, зауыҡлы кейенергә өйрәнә{{Sfn|Письма|1933|с=20}}{{Sfn|Wedgwood|1967}}{{Sfn|Лекуре|2002|с=39}}. == Антверпен. Уҡыу йылдары (1590—1600) == [[Файл:Portrait of Alessandro Farnese (1545-1592) LACMA M.2003.69.jpg|слева|мини|Вениус Отто. Алессандро Фарнезе портреты, ''1585, Лос-Анджелес округының Художество'' ]] Рубенс, йылдан ашыу пажлыҡта йөрөгәндән һуң, әсәһенә үҙенең һынлы сәнғәткә уҡырға ниәтен ҡәтғи белдерә. Уның дуҫы Якоб былай тип яҙа: «Һынлы сәнғәтте һөйөүен тыя алмайынса, ул барлыҡ булмышын сәнғәткә бағышларға әсәһенән ризалыҡ һорай». Шул уҡ Зандрарт, ун дүрт йәше тулғанға тиклем Питер Рубенстың эстетик ынтылыштарының берҙән-бер сығанағы булып 1576 йыл Тобиас Штиммер нәшер итеп сығарған Библияның гравюраларына күсермә төшөрөү тора, тип раҫлай. Эммә Рубенс иртә графикаһының бер ниндәй ҙә тәүге эҙҙәре һаҡланмаған{{Sfn|Лекуре|2002|с=39—40}}. Ч. Веджвуд әйтеүе буйынса, Рубенстың тәүге рәсем уҡытыусыһы итеп пейзажсы Тобиас Верхахтты һайлауы — осраҡлылыҡ ҡына була: ул Мария Рубенстың яҡын туғанының ире булған. Унан әллә ни ҙур белем ала алмағанлыҡтан, Рубенс тиҙ арала Верхахттың оҫтаханаһынан китә. Артабан ул Адам ван Ноорттың уҡыусыһына әйләнә{{Sfn|Wedgwood|1967}}. Ван Ноорт, сиркәү өсөн картиналар яҙмаһа ла, ҙур абруй менән файҙалана, уның оҫтаханаһында Якоб Йорданс һәм Хендрик ван Бален уҡып сыҡҡан була{{Sfn|Лекуре|2002|с=44}}. Хәл ҡырҡа үҙгәреүгә ҡарамаҫтан, йәш Рубенс үҙенең һынлы сәнғәткә булған ынтылышын үҙгәртә алмай, уға ван Ноорттың алып барған богемалы тормошо оҡшамай{{Sfn|Рубенс|1977|с=7}}. Был уҡытыусыһының оҫтаханаһында Питер дүрт йыл буйына уҡый. Ошо осорҙа, Мари-Анн Лекуре фекеренсә, Питер үҙе өсөн иң мөһим булған дәресте ала, ул «Фландрияның ҡупшы матурлығын үҙенең һуңғараҡ яҙған картиналарында ҙур һөйөү менән сағылдыра»{{Sfn|Лекуре|2002|с=44—45}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - Portrait of a Young Scholar - WGA20349.jpg|мини|Рубенс. 26 йәшлек ир-егеттең портреты{{Sfn|Лебедянский|1993|с=20}}. ''1597. Майлы буяу менән баҡырға төшөрөлгән, 22 × 15 см. Метрополитен-музей'']] 1595 йылда Рубенс — Антверпендың иң күренекле рәссамы, Италияла белем алып, унан Фландрияға маньеризм рухын индергән [[:ru:Отто ван Веен|Отто ван Веендың]] (Вениус) оҫтаханаһына күсә. 21 йәшендә «ирекле рәссам» танытмаһын алыуына ҡарамаҫтан, 23 йәше тулғансы Рубенс Отто ван Веендың уҡыусыһы булып иҫәпләнә. Вениусҡа Фарнезе ырыуы яҡшы мөнәсәбәттә булғанлыҡтан, Вениус Ватикандан папа заказдарын ала, үҙе донъяуи кеше булып, боронғоно һәм латин телен бик яҡшы белгән була. Тап Вениус Рубенсҡа антик классиктарына ҡарата һөйөү һәм ихтирам тәрбиәләй. Ул, ҡеүәтле яҡлаусылар булғанда ғына талантты күрһәтергә мөмкин, тип Рубенсты өйрәтэ. Вениустың итальян-фламанд стилендә рим сәнғәте менән мауығыу эҙҙәре ярылып ята{{Sfn|Wedgwood|1967}}. Вениус фламанд милли традицияларынан баш тарта, әммә итальян мәктәбе стилен тулыһынса ҡабул итә алмаған була{{Sfn|Лекуре|2002|с=48, 54}}. 1598 йылда Рубенс Антверпендың Изге Лука гильдияһына ирекле оҫта итеп ҡабул ителә, әммә үҙе Вениустың оҫтаханаһында ҡала, үҙ студияһын асмай. Әммә шулай ҙа ул үҙенә уҡыусылар ҡабул итеү хоҡуғын ала. Рубенстың беренсе уҡыусыһы көмөш биҙәүестәр эшләү оҫтаһының улы Деодато дель Монте була{{Sfn|Wedgwood|1967|p=14}}. Рубенстың был осорҙа төшөргән эштәре бик әҙ һаҡланған. Документтарҙа һәм хаттарҙа уның бер нисә эше телгә алына, бер нисә картинаһы әсәһенең өйөндә һаҡлана, һәм Мария Рубенс улының был эштәре менән сикһеҙ ныҡ ғорурлана. Был йылдарҙа Рубенс тарафынан төшөрөлгән һәм уның ҡултамғаһы торған берҙән-бер эш — ҡара костюм кейгән йәш ғалим портреты. Был портрет бит төҙөлөшөн яҡшы моделләү менән кешенең иғтибарын йәлеп итә. Ул ҡулындағы үлсәү ҡоралдары тәнҡитселәргә ғалимды географ йәки архитектор тип атарға мөмкинлек бирә. Был портрет Рубенстың үҙ заманындағы ван Эйк нигеҙ һалған иҫке голланд мәктәбенә һис шикһеҙ яҡын тороуын раҫлай. Ч. Веджвуд әйтеүенсә, «Рубенс яҡшы рәссам, ләкин ван Дейкка оҡшаған вундеркинд түгел». Рубенсҡа үҙ эшенең оҫтаһы булыу өсөн эле уҡырға ла уҡырға кәрәк була. Шәп уҡытыусыларҙы ул бары тик ағаһы Филипп йәшәгән Италияла ғына таба ала. Уҡыусыһы Деодато дель Монте менән ул Италияға китергә ниәтләй.{{Sfn|Wedgwood|1967|p=14—15}}. 1600 йылдың 8 майында Антверпен бургомистры ҡулынан Рубенс үҙенең аҡылы камил булғанлығы һәм Антверпенда эпидемиялар булмауы тураһында документ ала һәм Италияға юллана{{Sfn|Лекуре|2002}}. == Италия һәм Испания (1600—1608) == === Мантуя герцогы һарайында === [[Файл:Vincenzo I Gonzaga nel giorno dell’incoronazione.jpg|мини|Ж Бауэ. Герцог Винченцо Гонзага портреты, ''1597 тиклем'']] Ч. Веджвуд фекеренсә, «Альп тауҙарын киҫеп Италияға килгән рәссамдар араһында Рубенс яҡшы әҙерләнгән була». Был саҡта Рубенс латин һәм итальян телдәрендә иркен һөйләшә һәм шул ваҡыттағы билдәле антика белгестәре- ғалимдар менән шәхсән һәм хат алышып таныш була{{Sfn|Wedgwood|1967|p=29}}. Ул уҡыусыһы менән Антверпендан [[Рейн]] буйлап Францияға килә, [[Париж]]да була һәм артабан Венецияға юллана. Абруйлы ҡунаҡханала туҡтап, Рубенс Спала үткән карнавалдан һуң Венецияға дауаланырға килгән [[:ru:Винченцо I Гонзага|Мантуя]] герцог Винцченцо I Гонзаганың дворяны менән таныша. Рубенстың үҙе менән алып килгән картиналары был дворянға бик ныҡ тәьҫир итә һәм ул рәссамдың картиналары тураһында герцогҡа әйтә. Һөҙөмтәлә 23 йәшлек фламанд Рубенс Мантуя һарайына хеҙмәткә алына. Шулай итеп ул Италияға аяҡ баҫыу менән үк үҙенә ҡурсалаусы таба, эш хаҡы һәм сағыштырмаса юғары йәмәғәт урынына эйә була{{Sfn|Лекуре|2002}}. Герцог элек Антверпенда булған сағында уҡ Рубенстың ижады менән таныш булған тигән фараздар ҙа бар{{Sfn|Wedgwood|1967|p=30}}. Алама ғәҙәттәре булыуға ҡарамаҫтан, бер үк ваҡытта Винченцо Гонзага үҙенең бик әһәмиәтле меценат булыуы, музыка һәм поэзияны яҡшы белеүе менән билдәле. Ул [[Клаудио Монтеверди|Клаудио Монтевердиға]] матди ярҙам күһәтә, Торкватто Тассоны аҡылдан шашыусылар йортонан азат итә. Герцог сәнғәттәге иң яҡшы әҫәрҙәрҙе үҙенең һарайында тупларға тырыша, Рубенс уның һарайында беренсе тапҡыр [[Тициан]], Веронезе, Корреджо, Мантенья, Романо Джулиоларҙың эштәрен күрә. Гонзага үҙенең маҡсаты итеп йәш рәссамды тәрбиәләү бурысын ҡуймай, бары тик Рубенс талантының алға табан үҫешенә генә булышлыҡ итә: фламанд рәссамына сәнғәт оҫталары эштәренең күсермәләрен эшләргә рөхсәт бирә. Был рәссам өсөн йәшәү сығанағы булып тора, Рубенстың рәсем төшөрөү һәләтенең тиҙ үҫешенә булышлыҡ итә{{Sfn|Wedgwood|1967|p=31}}. Винченцо Гонзага свитаһы составында Рубенс 1600 йылдың октябрендә [[Флоренция|Флоренцияға]] герцог ҡатынының кесе һеңлеһе — Мария Медичиҙың ситтән тороп уҡылған никахына бара. Рубенс бында флоренция сәнғәтен интенсив өйрәнә, атап әйткәндә, [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчиҙың]] ҡатырғала төшөрөлгән «Ангиари янындағы алышта» фрескаһының күсермәһен төшөрә{{Sfn|Wedgwood|1967|p=31}}{{Sfn|Лекуре|2002}}. 1601 йылдың йәйендә ул Мантуяла төпләнә, әммә бер урында оҙаҡ ултырыуҙы маҡсат итеп ҡуймай. Герцог идарасыһы Аннибале Кьеппьо раҫлауынса, Рубенс Италияла 8 йыл йәшәү дәүерендә Мантуяла өс йыл ғүмер итә. Герцог һарайында ул 1601 йылдың бөтә йәйен, шулай уҡ 1602 йылдың апрель аҙағынан 1603 йылдың майына тиклем һәм 1604 йылдың майынан 1605 йылдың аҙағына тиклем була{{Sfn|Лекуре|2002}}. Рубенс тиҙ арала герцог картиналар галереяһының бағыусыһы вазифаһын башҡарыусыға әйләнә, тик, дөйөм алғанда, ҙур заказдары булмай тиерлек (тик берҙән-бер ҙур заказ — 1603 йылда иезуит сиркәүен биҙәү була), хатта 1607 йылда ла ул Гонзага коллекцияларында үҙенең эштәре булмауға зарлана. Рубенс, үҙ персонаһына герцогтың иғтибары булмауҙан файҙаланып, 1601 йылда Италия буйлап сәйәхәткә сығып китә. Ағаһы Филипҡа шул уҡ йылдың декабрь айында «Италияның бөтә эре ҡалаларын тиерлек йөрөп сыҡтым»- тип яҙа{{Sfn|Лекуре|2002}}. Рубенс Венеция, Флоренция, [[Генуя]], [[Пиза]], Падуя, Веронда, Лукка һәм Парма, бәлки, Урбина, һәм Миланда була. Миланда ул Леонардо да Винчиҙың «Йәшерен мәжлес» картинаһының күсермәһен төшөрә. Рубенс [[Рим]]да ике тапҡыр була, беренсе тапҡыр 1601 йылдың йәйендә килә. Был сәйәхәте тураһында ул ағаһы Филипҡа итальян телендә хаттар яҙа һәм «''Pietro Pauolo''» тип ҡултамғаһын ҡуя. Ғүмеренең аҙағына тиклем ул итальян теленә тоғро ҡала. Артабан да ул сит илдәр менән итальян телендә хат алыша{{Sfn|Wedgwood|1967|p=32—33}}. Рубенс кешеләр менән донъяуи таныша. Мантуя герцогы мөлкәте менән идара итеүсе А. Кьеппьо фламанд рәссамын кардинал Монтальто — рим папаһы Климент VII туғаны менән таныштыра. Үҙ сиратында, Монтальто Рубенсты Римдәге немец һәм фламанд рәссамдарын рәсми ҡурсалаусы Шипионе Боргезе — папа Сикст V туғаны менән таныштыра. Герцог Винченцо Гонзага ҡушыуы арҡаһында, Рубенс Генуяла Дориа, Спинола һәм Паллавичини йорттарында ҡабул ителә, уларҙың сәнғәт коллекцияларын ҡарай һәм уларҙан байтаҡ заказдар ала. Хәйер, үҙенең тәүге рәсми заказын Рубенс тыуған илендә — 1602 йылда алған була. Брюссель эрцгерцогы Альбрехт Австрийский миһраб диуарын биҙәү өсөн Ысын Тәре табыу тураһындағы картинаға заказ бирә. Был картина Римда төшөрөлөргә һәм уны мотлаҡ фламанд рәссамы яҙырға тейеш була. Заказдың төп « шарты — картина өсөн сығымдар суммаһы 200 алтын экюнан артыҡ булмаҫҡа тейеш» була. Жан Ришардо — Филипп Рубенстың элекке эш хужаһы — Питерҙы иҫенә төшөрә, 1602 йылдың 12 ғинуарында контрактҡа рәсми ҡул ҡуйыла. 26 ғинуарҙа Рубенс композицияның үҙәк өлөшөн заказсыһына күрһәтә һәм үҙенең оператив башҡарыу оҫталығын раҫлай{{Sfn|Лекуре|2002|с=82—83}}. Рубенс Римдан юл ыңғайында өлкән ағаһы Филипп янына Веронаға һуғыла. Бында ул ағаһы менән үҙенең һүрәтен, коллегаһы Иоганн Вовериусты һәм уҡытыусыһы Юст Липсийҙы, шулай уҡ уҡыусыһы Деодато дель Монтены Мантуя йылғаһы Минчо фонында төшөрә. Был ваҡытта портретта төшөрөлгән кешеләрҙең күбеһе Италияла булмай, ләкин Рубенс был портреттарҙы яҙыуҙа новаторлыҡ күрһәтә, Тицианға оҡшатып төшөрә{{Sfn|Рубенс|1977|с=9}}. Эрцгерцог һарайы был картиналарҙы яҡшы ҡабул итә, уның был тәүге уңышы герцог Гонзаганың иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Иезуиттарға бик ныҡ тоғро булған әсәһе үлгәс, Мантуя герцогы иезуиттар орденына бағышланған сиркәү төҙөргә бойора, ә Изге Троицаға Гонзага ғаиләһенең табыныуын һүрәтләүсе картинаны яҙырға ул Рубенсҡа заказ бирә. Картина Троица көнөндә Гонзагаға 1605 йылдың 5 июнендә тапшырыла{{Sfn|Лекуре|2002|с=83—84}}.<center></center> === Испания === 1603 йылда Мантуя герцогы Хорватияла төрөктәргә ҡаршы көрәштәге үҙенең ҡаҙаныштары өсөн испан короленән адмирал чины көтә һәм был турала королдең иҫенә төшөрөргә ниәтләй. Ул сәнғәт әҫәрҙәренән торған ҙур бүләк әҙерләй. Бүләкте тапшырыу өсөн королде үҙенә арбарлыҡ һәм һүҙ ыңғайында герцогты отошло һында күрһәтә алырлыҡ кеше кәрәк була. Бының өсөн Кьеппьо герцогҡа Рубенсты тәҡдим итә. Был тарих алдынан герцог алдан иҫкәртмәйенсә генә рәссамдың оҫтаханаһына килә һәм Рубенстың ҡысҡырып [[Вергилий|Вергилийҙың]] «Георгика»һын яттан һөйләй-һөйләй аллегориялы картина төшөргәнен күрә. Герцог Рубенсҡа латинса мөрәжәғәт итә һәм Рубенстан бик килешле яуап ишетә. Герцог үҙенең ҡиммәтле бүләген испан короленә тапшырыу вазифаһын Рубенсҡа йөкмәтә. 1605 йылдың 5 мартында Мадридтың түрәһенә король Филипп III тәғәйенләнгән бүләкте илсе ''Паоло Рубенс Пьетро тапшырасаҡ'' тигән хәбәр ебәрәләр; шул уҡ көндә рәссам юлға сыға{{Sfn|Лекуре|2002|с=84—85}}. Сәйәхәттең маршруты насар төҙөлгән була: Рубенс Феррара һәм Болонья аша үтеп [[Флоренция|Флоренцияға]] барырға һәм Ливорнола пароходҡа ултырырға тейеш була. Аппенин тауҙары аша Италияға йөктө килтереү өсөн 150 скудо талап ителә, ә бының өсөн аҡса бик аҙ бүленгән була, етмәһә таможняла эшләүселәр йөктө асып ҡарай{{Sfn|Рубенс|1977|с=40—44}}. Артабан бөйөк герцог Фердинанд һарайында насар инцидент була. 29 мартта рәссам үҙен яҡлаусы Кьеппьоға Пизанан быға зарланып яҙа. [[Файл:Retrato ecuestre del duque de Lerma (Rubens).jpg|слева|мини|Һыбай герцог Лерма портреты. ''1603, майлы буяуҙар менән киндер туҡымала төшөрөлгән. 290,5 × 207,5 см.[[Мадрид]], Прадо музейы'']] {{Цитата башы}}Великий Герцог призвал меня сегодня после обеда; он в самых дружеских и учтивых выражениях говорил о господине Герцоге и нашей Светлейшей Госпоже; он с большим любопытством осведомлялся о моём путешествии и о вещах, лично ко мне относящихся. Этот Государь изумил меня, доказав, насколько он хорошо осведомлён о малейших подробностях качества и числа подарков, предназначенных тому или иному лицу; кроме того, он весьма польстил мне, сказав, кто я, откуда родом, каково моё ремесло и какое место я занимаю в нём. Я был совершенно ошеломлён всем этим и принуждён заподозрить действие какого-нибудь домашнего духа или же превосходную осведомлённость наблюдателей, чтобы не сказать — шпионов, находящихся в самом Дворце нашего Государя; это не может быть иначе, так как я не перечислял содержимое моих тюков ни в таможне, ни в каком-либо другом месте{{Sfn|Письма|1933|с=67—68}}. {{Цитата аҙағы|}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Ливорноға Рубенс пароходта 18 көн буйына бара. Испан һарайы ул ваҡытта Вальядолидҡа күскән була. Рубенс унда бары тик 13 майҙа ғына барып етә, әммә ул барыуға король Аранхаусҡа һунарға киткән була. Королдең бында булмауы Рубенс өсөн бик яйлы була, сөнки ныҡлап төрөп һалынған картиналар 25 көн буйына ямғыр аҫтында ҡапланған көйө ятһа ла ныҡ зарарланған була: буяуҙары сатнаған, туҡыманан ҡубып төшә башлаған, төҫтәре тоноҡланған. Рубенс уларҙы нисек реставрацияларға белмәй баш вата. </blockquote>Тем не менее, добраться до Ливорно удалось благополучно, переход морем в [[Аликанте]] занял 18 дней. Испанский двор тогда переехал в [[Вальядолид]], куда Рубенс добрался 13 мая и не застал короля — тот пребывал на охоте в [[Аранхуэс]]е. Однако задержки оказались для художника кстати, 24 мая он сообщал Кьеппьо: {{Цитата башы}}…Картины, тщательно уложенные и запакованные мною самим в присутствии Его Светлости, досмотренные в присутствии таможенников в Аликанте и найденные в прекрасном состоянии, были вынуты из ящиков в доме господина Аннибале Иберти в таком испорченном виде, что я почти отчаиваюсь их поправить. Повреждения касаются не поверхности живописи — это не плесень или пятно, которое можно снять, — но самих холстов; они были покрыты листами жести, завёрнуты в двойную провощённую ткань и уложены в деревянные сундуки, и, несмотря на это, холсты испорчены и разрушены двадцатипятидневным непрерывным ливнем — неслыханная в Испании вещь! Краски помутнели, они вздулись и отстали от холстов, так как долго впитывали воду; во многих местах остаётся только снять их ножом и затем снова наложить на холст{{Sfn|Рубенс|1977|с=48—49}}.{{Цитата аҙағы|}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <ref name="_ad28fefce26c5dcf" group="">[[Рубенс, Питер Пауль#CITEREFРубенс1977|Рубенс, 1977]], с. 48—49.</ref>.</blockquote> [[Файл:Heraclitus and Democritus by Rubens (Valladolid).jpg|мини|Демокрит һәм Гераклит. ''1603, ағас өҫтөнә майлы буяуҙар менән төшөрөлгән. 95 × 125,5 см. Вальядолид, Милли сәнғәт музейы'']] Мантуя герцоглығының Испаниялағы түрәһе Иберти Рубенсҡа испан рәссамдарын яллап киндер картиналарҙы тәртипкә килтерергә тәҡдим итә, әммә реаль дипломатик вәкәләттәргә эйә булмаған 26 йәшлек рәссам был тәҡдимде кире ҡаға{{Sfn|Лекуре|2002}}. Июнь айында Рубенс картиналар төшөрөлгән киндер туҡымаларҙы эҫе һыуҙа йыуа һәм ҡояшта киптерә, картиналарҙы яңғыҙы ғына реставрациялау менән шөғөлләнә. Ул [[Рафаэль Санти|Рафаэль]] картиналарының Римда Пьетро Факетти яҙған күсермәһен тергеҙеү генә түгел, үҙ аллы «Демокрит һәм Гераклит» картинаһын да төшөрә. Бүләккә тигән ике картина бөтөнләй һәләк булғанлыҡтан, уларҙың күсермәһен дә Рубенстың үҙенә яҙырға тура килә{{Sfn|Рубенс|1977}}. Вальядолидҡа король июль башында ҡайта. Рубенс һәм Иберти королдең премьер-министры Лермға килә. Ул күсермәләрҙе картиналарҙың оригиналы итеп ҡабул итә. Испания премьер-министры рәссамға күп заказдар бирә һәм үҙенең резиденцияһына йәшәргә саҡыра, әммә Рубенс Иберти менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һала алмай. Иберти үҙенән башҡа ғына Рубенсҡа Мантуя герцогының бүләген королгә тапшырырға рөхсәт итмәй. Был турала Рубенс Мантуя герцогына эмоцияларын күрһәтмәй генә хат яҙа{{Sfn|Лекуре|2002}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - The Duke of Lerma - WGA20448.jpg|слева|мини|Герцог Лерм портретына эскиз. ''Ҡара аҡбур, ҡәләм. 1603, 29 × 21,5 см. [[Париж]], Лувр'']] Рубенс илсе менән конфликтҡа инеп тормай ғына Эскориалға Тициандың 70 картинанан торған коллекцияһының күсермәһен эшләргә юллана. Был күсермәләрҙең күпселеген император Карл V һатып ала. Рубенс күсермәләрҙе Италияға, ә артабан [[Антверпен|Антверпенға]] ала; уның вафатынан һуң король Филипп IV рәссам төшөргән күсермәләрҙе Испанияға һатып ала. Рубенс шәхси заказдарҙы ла үтәй: «Ун ике апостол» циклын, герцог Лерм ғаиләһе ағзалары портреттарын һәм үҙен Иберти таныштырған герцог Инфонтадоның ғаилә ағзалары портреттарын төшөрә{{Sfn|Лекуре|2002|с=89}}. Рубенс Испанияла оҙайлы ваҡыт алмауын аңлап, был илдә оҙаҡ эшләй алмаясағын белә, шуға күрә бик ашыға. Уның Тициан картиналарының күсермәһендә персонаждарҙың сәстәренә ҡалын ҡатлам менән ҡуйы буяуҙар һалынғанлығы уларҙа фламанд техникаһы ҡулланылғанды раҫлап тора{{Sfn|Лекуре|2002|с=89}}. Рубенс эшләгән күсермәләргә шул уҡ ваҡытта был, моғайын, оригинал темаһына вариацияларҙыр тип ҡарарға кәрәк, сөнки рәссам — төрлө дәрәжәлә — оригиналды үҙгәртеп төшөргән һәм үҙ стилен индергән. Ул үҙ замандаштарының ғына түгел, хатта [[Микеланджело]] һәм [[Рафаэль Санти|Рафаэлдең]] эштәрен дә үҙенсә үҙгәрткән{{Sfn|Лекуре|2002|с=79—80}}. Рубенстың Испанияла төшөргән иң билдәле үҙенсәлекле эше булып герцог Лермдың атта һыбай төшөрөлгән күркәм портреты тора. Рубенс ижадында был портрет күркәм портрет жанрын аса. Рәссам был портретты яҙыу алымдарын оҙаҡ йылдар дауамында ҡулланған: тәүҙә портреттың һыҙмаһын йәки алдан эшләнгән композиция эскизын төшөргән, артабан — һәр ваҡыт натура моделенең йөҙөн яҙған. Һуңғы сиратта ғына бөтә туҡымаға йәки ағасҡа портретты тулыһынса төшөргән. Иң аҙаҡтан ғына Рубенс кешенең өҫ кейемен, аксессуарҙарҙарын йәки портреттың фонын төшөрөүҙе үҙенең уҡыусыларынан эшләткән, ләкин үҙенең ижады башында барлыҡ эштәрен дә аҙағынаса бөтә нескәлектәре менән үҙе яҙған: бригада методын үҙһенмәгән. Тициан яҙған Карл V портретынан айырмалы рәүештә, Рубенс композицияға күберәк динамика биргән: ул һыбайлыны туранан-тура тамашасыға ҡаршы ебәргән. Ә картинаның башҡа деталдәренән айырмалы рәүештә персонаждың йөҙө бер ниндәй кисереште лә күрһәтмәй. Был картинаның айырып торған төп һыҙаттарҙың береһе булып, портрет жанры бароккоһына хас сифат — героик характерҙы һүрәтләү тора. Героик характерҙы рәссам, персонаж өҫтөнә хәрбиҙәрҙең тимер хәрби кейемен кейҙереп, персонажды пьедесталға баҫтырған кеүек итеп һүрәтләү аша күрһәтә алған{{Sfn|Лебедянский|1993|с=29—31}}. Рубенсҡа герцог Лерм һарайында рәсми испан рәссамы вазифаһын биләргә тәҡдим итә, ләкин Рубенс был тәҡдимде кире ҡаға. Тиҙҙән Мантуя герцогы Рубенсҡа Парижға барырға һәм ундағы король һарайындағы сибәр ҡатын-ҡыҙҙар галереяһы өсөн портреттарҙың күсермәһен эшләргә әмер бирә, әммә Рубенс уның был йөкләмәһен үҙе өсөн түбәнселек тип һанай. 1604 йыл башында ул Мантуяға ҡайта{{Sfn|Лекуре|2002|с=90}}.<center></center> === Мантуя, Генуя, Рим === [[Файл:Rubens, madonna della vallicella.jpg|мини|Мадонна делла Валичелла. ''1608, майлы буяуҙар менән киндер туҡымала төшөрөлгән. 425 × 250 см. Рим, Санта-Мария-ин-Валичелла'']] 1605 йылдың ноябренә тиклем Рубенс, герцог Винченцоның заказдарын үтәп, Мантуяла ҡала. Бында рәссам Гонзага ғаиләһенең Изге Рухҡа табынған триптихты яҙып бөтөүҙән тыш Корреджо картинаһының император Рудольф Икенсегә бүләк ителгән ике картинаһының ике күсермәһен эшләй. Питер Пауль Рубенс 1605 йыл аҙағында кардинал Асканио Колоннаның китапханасыһы булып эшләгән ағаһы Филипп янына Римгә күсеп килә. Фатир виа Санта-Крочея янындағы Испания майҙанында урынлашҡан була, Рубенстар бында үҙҙәренә хатта ике хеҙмәтсе яллап йәшәй.{{Sfn|Wedgwood|1967|p=39}}. Колонна ырыуы ([[Караваджо|Караваджоның]] бағыусылары) фламанд рәссамы менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, әммә Шипионе Боргезе Питер Пауль Рубенсты Кьеза Ноува ҡорамын биҙәргә ораториандар орденына тәҡдим итә. Ул ҡорамдың төп миһрабы өсөн «Мадонна» һүрәтен төшөрөргә тейеш була. М. Лекуре Рубенс яҙған триптихты (үҙәк өлөшө — Богородица, ҡабырға өлөшө — Изге Григорий һәм Изге Домицилла) бик үк юғары баһаламай. Уныңса, картина «монументаль булыуы менән үҙенә йәлеп итә», әммә персонаждарҙың формалары тап скульптураларҙағы кеүек һәм шунлыҡтан Веронезеныҡынан айырылмай тиерлек, тип билдәләй.{{Sfn|Лекуре|2002}}. Рубенсҡа Мантуяға ҡайтырға ҡушалар, ләкин Шипионе Бергозе быға ҡаршы төшә һәм рәссамды киләһе яҙға тиклем үҙҙәрендә ҡалдыра. Рубенс Мантуя һарайының йомоштарын үтәй, кардинал итеп тәғәйенләнгән герцог улы өсөн Римда резиденция эҙләп таба һәм шул уҡ ваҡытта Караваджоның «Успение Богородицы» картинаһын герцог коллекцияһы өсөн һатып ала{{Sfn|Лекуре|2002|с=90—91}}. 1606 йылда ҡышын ул ағаһы менән Римда үткәрә, бында ул плеврит менән ауырый, фламанд табибы Фабер ҡурсалауы арҡаһында аяғына баҫа{{Sfn|Лекуре|2002|с=76}}. Шул уҡ М. Лекуре, Рубенстың Италия осорондағы картиналарында рәссамдың бер ниндәй ҙә романтик ынтылыштары сағылмаған, тип раҫлай. Римда Рубенс тулыһынса тиерлек фламандтар менән аралашҡан, нидерланд кварталында йәшәгән, әммә бер ҡасан да бәйһеҙ күңел асып йәшәмәгән була. Рәссам «ысынбарлыҡта саф хисле, тыйнаҡҢ әҙәпле булып ҡалған»{{Sfn|Лекуре|2002|с=81}}. [[Файл:Rome Chiesa Nuova Flavia Domitilla van Terracina, Nereus en Achilleus (Rubens) 10-01-2011 10-50-38.JPG|слева|мини|Изге Нерей һәм изге Ахиллес тарафынан яҡланған Изге Домицилла.. ''1608, майлы буяуҙар менән киндер туҡымала төшөрөлгән. 425 × 280 см. [[Рим]], Санта-Мария-ин-Валичелла'']] Винченцо Гонзага 1607 йылдың июнендә Генуяға сәйәхәт ҡыла, Рубенс уны оҙатып йөрөй. Дориа ғаиләһе менән танышҡас, рәссам уларҙың заказы буйынса ярты тиҫтәгә яҡынса портреттарын төшөрә, шулай уҡ иезуиттар сиркәүе өсөн «Обрезание Господне» картинаһын яҙа һәм Деодато дель Монте менән бергә фламандтарҙы таныштырыу өсөн итальян архитектураһы тураһында китап әҙерләй. Деоданто дель Монте архитектура үлсәмдәрен ала, ә Рубенс ике томдағы «Дворцы Генуи» китабы өсөн 139 гравюра эшләй. Был китап 1622 йылда ғына донъя күрә{{Sfn|Лекуре|2002|с=91}}. Рәссам 1607 йылдың сентябрендә Римға ҡайта. 1608 йылдың февраль айында Кьеза Нуова ғибәҙәтханаһы өсөн башҡарылған заказы әҙер була, әммә миһрабтың яҡтыртылыуы уңышһыҙ була: тамашасылар миһрабтағы картинаның персонаждарын йүнләп күрә лә алмай. Ашығыс рәүештә картинаны яңынан яҙырға тура килә, уны хатта киндер туҡыманан ташҡа яҙырға тигән идея ла барлыҡҡа килә. Ораториандар рәссамға ҙур триптих яҙырға ла заказ бирәләр. Был саҡта Рубенс менән Гонзага ғаиләһе араһындағы мөнәсәбәттәр боҙола. Филипп Рубенсҡа Антверпенда ҡалған 72 йәшлек әсәләренең һаулығы насарайыуы тураһында хәбәр итә: әсә тын ала алмай яфалана, шунлыҡтан һағыуы бик шикле була. Питер Гонзага һарайынан эштән ебәреүҙәрен һорай, әммә эрцгерцог Альбрехт уны хеҙмәттән ебәреүҙән баш тарта. 1608 йылдың 28 октябрендә, ораториандар өсөн заказын тамамлағас, Рубенс үҙ белдеге менән Римды ташлап китә. А. Кьеппьоға хатында Фландрияла эштәрен тамамлау менән мотлаҡ Мантуяға кире ҡайтасағы һәм «герцог ҡулына биреләсәге» тураһында яҙа{{Sfn|Рубенс|1977|с=73}}. Итальян телендә яҙылған һуңғы хатының аҙағына ул «cavallo a Salendo» («Атҡа ултырып») тип өҫтәп ҡуя{{Sfn|Письма|1933|с=22}}. Ул артабан бер ҡасан да Италияға яңынан бармай{{Sfn|Лекуре|2002|с=92}}. Барлыҡ тәнҡитселәр ҙә, Италия осоронда Рубенсты ысын оҫта-рәссам булмаған, уның ижадында Болонья академияһы шаблонының йоғонтоһо көслө булған, тип билдәләй{{Sfn|Письма|1933}}{{Sfn|Рубенс|1977}}. Итальян осорондағы Рубенс мираҫының ҙур өлөшөн антик сәнғәт әҫәрҙәренең һәм үҙ заманындағы итальян рәссамдары әҫәрҙәренең күсермәһе тәшкил итә. Рубенс үҙ заманындағы рим рәссамдары менән ҡыҙыҡһынмай һәм римдағы замандаштары Гвидо Рени, Караваджо, Аннибале Карраччи менән дә осрашырға тырышмай. Киреһенсә, антик әҫәрҙәрҙең күсермәләрен төҙөгәндә Рубенс ике маҡсатты күҙ алдында тота; беренсенән, ул үҙенең профессиональ оҫталығын арттыра, икенсенән, король коллекцияһында йәки шәхси коллекцияларҙа һаҡланған сәнғәт әҫәрҙәр каталогын булдырырға тырыша. Башҡаса әйткәндә, ул үҙенең ижады өсөн сюжеттар, техника оҫталығы алымдары һәм моделдәр запасын әҙерләй. Вафаты алдындағы васыятында ул, «минең хеҙмәттәрем, минең юлымдан китеп, рәссам булырға теләүсе вариҫтарыма кәрәк буласаҡ»,-тип яҙған. Был каталогты ул антик йәки ренессанс сәнғәтенең каталогын фәнни маҡсатта түгел, ә үҙенә кәрәк буласаҡлығынан сығып эшләгән.{{Sfn|Лекуре|2002}}. Генуя аристократтарының барокко портреттары оҙаҡ ваҡыттар дауамында Италияла, Фландрияла, артабан Франция һәм Испанияла портрет жанрының эталоны булып торған. Рубенс портреттарындағы геройҙарҙы нейтраль фонда йәки драпировка фонында яҙған, геройҙарҙың социаль хәлен ул аксессуарҙар һәм костюмдар аша сағылдырған. Рәссамдың төп маҡсаты булып портреттағы моделдең йөҙөн ентекләп һүрәтләп, бының менән геройҙың мөһимлеген сағылдырыу торған. Шундай эштәренең береһе булып маркиза Вероника Спинола-Дориа портреты тора{{Sfn|Лебедянский|1993}}. Н. Грицай әйтеүенсә «рәссам портрет жанрындағы XVI һәм XVII быуаттағы манералы сәнғәттең ҡәтғи сиктәрен киңәйткән, ҡатып ҡалған композицияға реаль донъяның йәнен өргән: картиналарға хәрәкәтсәнлек, тормош азатлығы һәм матур төҫтәр индергән, фондың мәғәнәһен көсәйтеп, портретты ысын монументаль сәнғәттең лайыҡлы мәсьәләһенә әйләндергән».<center></center> == Антверпен осоро (1608—1622) == === Батша һарайы рәссамы. Өйләнеү. === Рубенс Римдан Антверпенға 5 аҙна дауамында ҡайта. Ярты юлда саҡта ул әсәһенең 14 ноябрҙә үлгәнлеге тураһында хәбәр ала. Декабрҙә өйөнә ҡайтыу менән ул әсәһенең кәшәнәһенә бара һәм Кьеза Нуово өсөн тәғәйенләнгән картинаһын кәшәнәгә элеп ҡуя. Рубенстың бер кемде лә күргеһе килмәй һәм ул 1609 йылдың ғинуарына тиклем монастырҙа йәшәй.{{Sfn|Лекуре|2002|с=103}}. Күрәһең, ул Италияға кире ҡайтырға йыйына. 1609 йылдың 10 апрелендә Рубенс Римдағы Иоганн Фаберға: «…Мин әле лә ниндәй ҡарар ҡабул итергә белмәйем — Тыуған илдә ҡалырғамы, әллә бик уңайлы шарттарҙа мине саҡырған Римға барырғамы»{{Sfn|Рубенс|1977|с=75}}. Филипп Рубенс ҡасандыр атаһы биләгән антверпен эшеваны вазифаһын биләй, әммә ғаилә башлығы булып, Рубенсты Испания Нидерландыһының юғары ҡатламдары менән таныштырыусы Филипп булмай, ҡустыһы Питер Пауль Рубенс һанала. 1609 йылдың 8 авгусында Герцог Альбрехт Рубенсҡа үҙенең ҡатынының портретын эшләтергә заказ биргәндән һуң, Питер Пауль Рубенсҡа һарай рәссамы исемен бирә, һәм 1610 йылдың 9 ғинуарында Рубенс батша һарайы рәссамы танытмаһын ала{{Sfn|Лекуре|2002|с=119}}Антверпенға ҡайтҡас, Рубенс Изабелла Брантҡа 1609 йылдың 8 октябрендә өйләнә, был ваҡытта Рубенсҡа 32 йәш, ә кәләшенә 18 йәш була. Өйләнешкәндән һуң улар йола буйынса кәләш йортонда уның ата-әсәләре менән бергә йәшәй башлайҙар. <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <ref name="_7c9649fdc212afbf" group="">[[Рубенс, Питер Пауль#CITEREFЛекуре2002|Лекуре, 2002]], с. 114.</ref>. </blockquote> [[Файл:Peter Paul Rubens 094.jpg|слева|мини|Изабелла Брант Портреты. ''1610 тирәһе, ағаста майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 96 × 70 см, Берлин милли галереяһында'']] <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source"></div></blockquote> [[Файл:Peter Paul Rubens - Rubens and Isabella Brant in the honeysuckle bower.jpg|мини|Жимолость беседкаһында, ''1609, туҡыма, майлы буяу, 178 × 136,5 см. [[Мюнхен]], Иҫке пинотека'']] Өйләнеүенән алда — 29 июндә — Рубенс Романистар йәмғиәте составына Брейгель тәҡдиме буйынса инә. Был йәмғиәт Альп тауҙары аръяғына сәйәхәт ҡылған нидерланд рәссамдарын берләштерә{{Sfn|Лекуре|2002|с=117}}. Рубенс үҙенең туйына кәләшенең ике <hfynns\ портретын яҙа «В жимолостной беседке» («Изабелла Брант менән автопортрет»). Уның композицияһы бик йыйнаҡ. Рубенс, жимолость ҡыуағы аҫтында эскәмйәгә ултырған, ул янындағы Изабеллаға табан эйелгән, ә кәләше ҡулдарын иренең ҡулдарына һалған. «Хистәр тыйнаҡ һәм лайыҡлы, бер ниндәй ҙә аффектация күренмәй». Рубенс костюмдарының деталдәрен ентекләп эшләгән, бигерәк тә пурпуэн — бейек яҡалы камзол, көрән төҫтәге ойоҡ һәм туфлийын, кәләшенең бай кейемен ентекләп яҙған; был композицияһы яғынан типик барокко портретына яҡын әҫәрендә Рубенс үҙенең һәм ҡатынының йөҙө һыҙаттарын биреү өсөн күп көс һалған. М. Лебедянский фекеренсә, Рубенс трактовкалауы[[Рафаэль Санти|Рафаэлдең]] «Бальдассаре Кастильоне портреты»н хәтерләтә. Рубенс тамашасыға тура ҡарап ултыра, уның йөҙө тыныс. Изабелла Брант һиҙелерлек йылмая, уның йөҙө бәхет һәм шатлыҡ тойғоһо кисереүенә ишара яһай. Композицияның ракурсы ғәҙәти түгел — Рубенс Изабелланан байтаҡ күтәрелгән, тамашасы уны аҫтан өҫкә табан күргән кеүек. Фигуралар ярым боролған хәлдә һүрәтләнгән, ләкин улар дөйөм портрет композицияһы менән үҙ-ара бәйле{{Sfn|Лебедянский|1993|с=35—38}}. === Ғаилә === [[Файл:Peter Paul Rubens - Portrait of Philippe Rubens, the Artist's Brother.jpeg|слева|мини|Филипп Рубенс — рәссамдың ағаһы. ''Яҡынса 1610-1611, имән таҡтала майлы буяуҙар менән яҙылған, 68,5 × 53,5 см. Детройт сәнғәт институты .'']] Рубенс шәхси тормошо тураһында бик әҙ генә иҫтәлектәр ҡалдырған. Уның ысын хистәре тураһында бары тик яҙған картиналары, портреттары аша ғына фекер йөрөтөргә мөмкин. Рубенс йөрәгендәге серҙәрен иң ныҡ аңлаусы ерҙән-бер кеше - өлкән ағаһы Филипп була. Питер Паулдың ағаһына яҙған хаттары һаҡланмаған, әммә ағаһының уға яҙған хаттары һаҡланып ҡалған. Был хаттарҙан күренеүенсә, Филипп ҡустыһының даһилыҡ масштабын яҡшы аңлаған була һәм уға төрлөсә ярҙам күрһәтә. Ағаһы Филипп 1611 йылда үлгәс, Питер Пауль уны, уларҙың социаль даирәләрендә ҡабул ителгәнсә, бик ҡупшы итеп ерләүҙе ойоштора, бының өсөн ул 133 флорин аҡса тотона. Сағыштырыу өсөн: Филипп ғаиләһе — ҡатыны, ике балаһы һәм ике хеҙмәтсеһе — йылына яҡынса 400 флорин аҡсаға йәшәгән була{{Sfn|Лекуре|2002|с=183}}. Изабелла Брант менән никахтан Рубенстың өс балаһы була. Ҡыҙы Клара-Серена 1611 йылда тыуған һәм 12 йәшендә сирҙән вафат була. Ҡыҙы үлер алдынан Рубенс уның портретын төшөрә. {{Тәржемәһеҙ 5|Рубенс, Альберт|Сын||Albert Rubens}} Улдары ата-әсәһенең никахынан 7 йыл үткәс кенә донъяға килә. Рубенс уға эрцгерцог Альбрехт хөрмәтенә герцогтың исемен ҡуша. Күрәһең, улы Альбрехт Рубенстың яратҡан балаһы була, сөнки Рубенстың хаттарында бары тик улы Альбрехт ҡына бер нисә тапҡыр телгә алына. Уны атаһы монах-августиндарға тәрбиәгә бирә, күрәһең, Рубенстың улы иҫәбенә төҙөлгән пландары ҙур була. Клод Пейреск хәтирәләүе буйынса, 12 йәшлек Альберт грек әҙәбиәтен мәрхүм олатаһы Филипп кеүек яҡшы белә, әммә һынлы сәнғәт менән мауыҡмай (Рубенстың башҡа вариҫтары кеүек). Альберт 1634 йылда Италияға сәйәхәт ҡыла. Ул Деодато дель Монтеның ҡыҙына өйләнгән була. Питер Пауль Рубенс вафат булғас, улы Брюсселдең Йәшерен советындағы атаһының урынын биләй. Ул 1657 йылда вафат була, уның улы — Рубенстың ейәне — ҡоторған эт тешләүҙән вафат була. Альберттың бер нисә һүрәте ҡалған. Өсөнсө балаһы — Никлас Рубенс — 1618 йылда тыуған һәм ул да шулай уҡ атаһы портреттарының геройҙары була. Никласты Генуя банкиры Никколо Паллавчини хөрмәтенә атағандар. Никлас бик иртә дворян титулына лайыҡ була. Никлас 37 йәшендә ағаһы Альберттан алда вафат була, уның 7 балаһы йәтим тороп ҡала.{{Sfn|Лекуре|2002|с=182—183}}.<center></center> === Рубенстың оҫтаханаһы === Рубенс 1611 йылдың ғинуарында Ваппер урамында ҙур участка һатып ала. Рәссам бында ҙур йорт төҙөй, бының өсөн 10 000 флорин аҡса түгә. Йорттоң фасадының оҙонлоғо ғына ла {{S|36 м}}-ға һуҙылған, участкала күләме 48×24 м баҡса булған{{Sfn|Лекуре|2002}}. Баҡсала төрлө үҫемлектәр үҫкән, ундағы антик беседкаларҙа [[Геракл]], Бахус, [[Церера (кәрлә планета)|Церере]] һәм Гонорға бағышланған күсермәләр торған{{Sfn|Лекуре|2002}}. Йортто хужаһының талабы буйынса төҙөү 1616 йылға тиклем һуҙыла һәм байтаҡ сығым талап итә. Был бинаны замандаштары ҡаланың иң матур йорто тип таныған. Готика стилендәге йорт Антверпен ҡалаһында «ренессанс дәүере һарайы»н хәтерләткән{{Sfn|Лекуре|2002}}. Йорттоң яртыһын оҫтахана биләй, ә бинаның берҙән-бер иң ҙур бүлмәһендә — галереяла — Рубенс үҙенең коллекцияһын урынлаштырған{{Sfn|Лекуре|2002}}. М. Лекуре фекеренсә, йортто төҙөү рәссамдың Италияға барыу планынан тулыһынса баш тартыу тигәнде аңлата, ә уның күләме йорт хужаһының карьера амбицияларына ишара яһай: Рубенсҡа был саҡта 35 йәш була һәм ул « нимә тураһында һәм нисек яҙырға, шулай уҡ нисек йәшәргә икәнен яҡшы белә»{{Sfn|Лекуре|2002}}. Туғаны Филипп Рубенс яҙмаһы буйынса, Питер Пауль үҙенең бай йыһазлы йортонда буржуаз тормош алып бара. Рәссам иртәнге сәғәт дүрттә тора һәм иртәнге намаҙға баҫа, ә артабан һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә. Ул эшләгән саҡта хеҙмәтсеһе уға ҡысҡырып антик классиктарының, йыш ҡына [[Плутарх]], Тит Ливий йәки Сенеканың, әҫәрҙәрен уҡый. Рәссам хаттарын хеҙмәтсеһенә телдән әйтеп яҙҙыра. Оҫтаханала ул һәр саҡ көндөҙгө биш сәғәткә тиклем ҡала. Рубенс подагранан яфалана, әҙ ашай, ә аштан һуң ҡала буйлап һыбай йөрөй, уны эш сәфәре менән бергә барлай. Ҡайтҡандан һуң ул дуҫтары менән киске аш ашай, әммә «шарап эсергә һәм ҡомарлы уйындар менән шөғөлләнергә яратмай»{{Sfn|Лекуре|2002|с=127}}. Уның даими дуҫтары араһында Антверпен бургомистры Николас Рококс, дәүләт секретары Гевартс, нәшерселәр ғаиләһенең өсөнсө быуыны Бальтазар Моретус, шулай уҡ ҡалаға ҡунаҡҡа килеүсе иезуит-ғалимдар була. Рубенс Николя Пейреск, уның ағаһы Валавэ һәм француз короле китапханасыһы Дюпюи менән даими хатлашып йәшәй{{Sfn|Лебедянский|1993|с=40}}. Йорт төҙөгәндә Италиянан алып ҡайтҡан скульптуралары һәм камеялары өсөн Рубенс өҫтән яҡтыртылған көмбәҙле айырым зал булдыра. Был студия Рубенстың үҙ эшенә заказчиктарҙың һәм моделдәрҙең етди мөнәсәбәт менән ҡарауын сағылдыра. Эскиздар һәм графика эшләү менән Рубенс айырым бүлмәлә шөғөлләнә, шунда уҡ натуранан төшөрөләсәк моделдәрҙе ҡабул итә. Ошо уҡ бүлмә уға шәхси кабинет булып хеҙмәт итә. Студия уҡыусылары өсөн үҙенсәлекле бүлмә тәғәйенләнгән була, ул күләме буйынса Рубенстың үҙ оҫтаханаһынан да ҙурыраҡ була. Ҡабул итеүгә килеүселәр өсөн тағы бер ҡара тондарҙа биҙәлгән зал була. Бында йорт хужаһының әҙер әҫәрҙәре ҡуйылған. Ҡунаҡтар ул әҫәрҙәрҙе ағас балконға баҫып ҡарай алған. Был ике төҫлө залда эре масштаблы заказдар — тәү сиратта сиркәү өсөн — эш барған{{Sfn|Лекуре|2002|с=127—129}}.<center></center> === Килем һәм эш хаҡы === Рубенс бик уңдырышлы эшләүсе рәссам була. Ул 1300 тирәһе, шул иҫәптән гигант ҙурлыҡтағы (300-гә яҡын эскиздарын, гравюра һәм һүрәттәрен иҫәпкә алмағанда) картиналар яҙа. 41 йыл әүҙем ижади эш дәүерендә ул йылына 60 картина, йәғни айына 5 картина яҙған. Шуға күрә ул аҙнаһына 100 гульден аҡса эшләй алған, ә ҙур картиналары өсөн гонорары 200-ҙән 500-гә тиклем гульден булған{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=2}}.Рубенс үҙ ижадының матди йүнәлешен бер ваҡытта ла йәшермәй{{Sfn|Лекуре|2002}}. Ул үҙенең ижадын фәлсәфә ташы менән сағыштыра. Алхимик Брендель Рубенсҡа алда буласаҡ табыштың яртыһы иҫәбенә ҡара ҡурғашты алтынға әйләндереүсе лабораторияға аҡса индерергә тәҡдим итә, әммә рәссам : «Мин үҙемдең фәлсәфә ташын әллә ҡасан уҡ таптым инде, һеҙҙең бер серегеҙ ҙә минең палитрам һәм бумалам тиклем тора алмай, уларға тиң түгел», — тигән анекдот та йөрөгән Рубенс заманында{{Sfn|Лекуре|2002}}. Рубенс үҙенең авторлыҡ хоҡуғын үҙе хәстәрләй. Уның картиналары сюжеттарының вариацияларының таралыуы уға байтаҡ килем килтерә, һәм улар бер үк ваҡытта реклама проспекты ролен дә үтәй. Рубенс гравюралары исеме аҫтында иң беренсе булып Берләшкән провинциялар республикаһында төрлө гравюралар сығара башлайҙар — бында оригиналь эстамптарҙы һатыуҙың иң мөһим баҙары була. Питер ван Веен ярҙамында — ағаһының уҡытыусыһы — һәм Дадли Карлтон, Гаагалағы Англия илсеһе ярҙамы менән Рубенс 1620 йылың 24 февралендә 7 йылға «привилегия» хоҡуғы ала. Был хоҡуҡ буйынса Голландияла Рубенс гравюраларын яҙған кешенән иң тәүҙә гравюраларҙың тиражын тулыһынса конфискациялау һәм 100 флоринға штрафҡа тарттырыу ҡаралған була. Рубенсҡа шундай уҡ хоҡуҡты 1619 йылдың 3 июлендә 10 йылға Францияла алырға Николя де Пейреск булышлыҡ итә. Брабант герцогы ла үҙ территорияһында Рубенсҡа щундай уҡ өҫтөнлөк бирә, ә 1620 йылдың 16 ғинуарында бөтә Испания Нидерландында был өҫтөнлөк тарала. Испания короллеге бары тик 1630 йылда ғына Рубенсҡа бындай өҫтөнлөктө 12 йылға бирә, бер үк ваҡытта рәссамдың авторлыҡ хоҡуҡтарын уның вариҫтарына күсерергә тигән хоҡуҡты ла өҫтәп бирә{{Sfn|Лекуре|2002}}. Рубенс әҫәрҙәренең күплеге уның ижадын өйрәнеүселәргә һәр бер әҫәренең тарихын, финансын күҙәтергә мөмкинселек бирмәй, сөнки Рубенс заказсылар менән бары тик хатлашып ҡына картиналар яҙған һәм уларҙың иҫәбен һаҡлап бармаған була. Рәссам шәхси көндәлектәр ҙә яҙмаған, ә хаттары барыһы ла эшлекле һөйләшеүҙәрҙән генә торған тиерлек{{Sfn|Лекуре|2002|с=138—139}}{{Sfn|Рубенс|1977|с=21—22}}. === Рубенс техникаһы === И. Е Прусс әйтеүенсә, Рубенс һынлы сәнғәтенә үҙенсәлекле үтә күренмәлелек хас. Яҡтылыҡтың күләгәгә күсеүе саҡ-саҡ ҡына һиҙелерлек, өҫтәүенә күләгәләре еңелсә генә һәм һалҡын тонда яҙылған. Рубенс, шыма аҡ грунт ҡулланып, боронғо нидерланд йолаһы буйынса картиналарын шымартылған таҡталарға яҙған, шул арҡала буяу төҫтәре интенсив үҙенсәлек биргән, ә буяуҙын өҫкө ҡатламы шыма эмалгә әүерелгән. Рубенс буяуҙы үтә күренмәле шыйыҡ итеп һалған, улар аша картинаның грунты күренеп үк торған{{Sfn|Прусс|1974|с=170}}. Рәссамдың палитралағы бай булмаған төҫтәр гаммаһы 1847 йылда рәссам Ж. Ренье тарафынан яңынан тергеҙелә. Рубенс картиналары башлыса ҡурғашлы аҡ, лаклы марена, һары охра, ультрамарин һәм көрән ыҫмала, ҡайһы берҙә киноварь һәм ҡором менән яҙылған{{Sfn|Лекуре|2002|с=147}}. Рубенс күләгәләрҙе ҡараңғы итеп яҙмай, яҡтынан күләгәгә күсеүе киҫкен түгел, барыһы ла артистарса оҫта итеп дөйөмләштерелгән һәм яҡтылыҡ-төҫтөң гармонияһын сағылдыра. Рубенс буяуҙы бумалаһы менән оҙон-оҙон тулҡынлы итеп формалар буйынса һыҙып һалған. Был бигерәк тә кеше сәсен һүрәтләүҙә ныҡ күҙгә ташлана: рәссам бумалаһын ҡулының бер генә хәрәкәте менән күсереп ҡуйған. Н. А. Дмитриева әйтеүенсә, Рубенс — картиналарының репродукциялары буйынса түгел, ә оригиналы буйынса буйынса ҡабул ителергә тейеш рәссамдарҙың береһе. «Уның ауыр композициялы һәм ауыр тәнле геройҙары төп нөсхәлә ауыр күренмәй: улар үҙенсәлекле грациялы, еңел күренә»{{Sfn|Дмитриева|1990|с=124, 127}}. === Уҡыусылары һәм коллегалары === [[Файл:Anthony van Dyck 090.jpg|слева|мини|Антонис ван Дейк. Изабелла Брант портреты. ''Майлы буяуҙар менән туҡымала төшөрөлгән, 153 × 120 см. [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]], Милли галерея'']] Рубенстың тиҙ арала танылыуы Антверпен рәссамдары берләшмәһе араһында көнсөллөк тыуҙыра. Атап әйткәндә, Изге Лука гильдияһы рәссамы-маньерист Янсенс Абрахам (1575—1632), шулай уҡ өс йыл дауамында Италияла уҡыған була. Ул, Рубенсҡа «дуэль» иғлан итеп, бер үк сюжетҡа бер үк картина яҙырға саҡыра. Рубенс ярышта ҡатнашыуҙан бик оҫта ғына итеп баш тарта. Ул Испания һәм Италияла йәмәғәт һәм шәхси коллекцияларҙа үҙенең эштәре ҡуйылғанлығын әйтә һәм Янсенсҡа үҙ картиналарын унда алып барып, Рубенс картиналары менән бер рәттән элеп ҡуйһа, бер кем дә Янсенсҡа ҡамасауламаҫ, ти {{Sfn|Wedgwood|1967|p=58}}. Рубенс оҫтаханаһында эшләргә теләүселәр бик күп була, 1611 йылда ул Жак де Биға был турала яҙа һәм хатта үҙенең һәм ҡатыны Изабелланың туғандарына ла уҡырға инер өсөн икешәр йыл сират көтөргә тура килеүен белдерә. Рубенс оҫтаханаһында Якоб Йорданс, Франс Снейдерс, өс ағалы-энеле Тенирс, Антонис ван Дейк белем алып сыға. Был ҙурлыҡтары беренсе рәссамдарҙан тыш Рубенста Эразм Квеллин-өлкән, [[:ru:Ян ван ден Хукке|Ян ван ден Хукке]], [[:ru:Питер ван Моль|Питер ван Моль]], [[:ru:Юстус ван Эгмонт|Юстус ван Эгмонт]], [[:ru:Абрахам ван Дипенбек|Абрахам ван Дипенбек]] рәссам булып сыға. Рубенстың вафатынан һуң Квеллин рәсми рәүештә уҡытыусыһының оҫтаханаһына етәкселек итә, ә ван Эгмонт Францияла рәссам карьераһын аса һәм һынлы сәнғәт академияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була{{Sfn|Лекуре|2002|с=131}}. Рубенс картиналар яҙырға өйрәнеүселәрҙе «аспирант» тип атай, уларҙың һәр береһе билдәле бер һөнәргә эйә була. Уҡыусыларҙан тыш, Рубенс оҫтаханаһында сәнғәт оҫталары ла эшләй, уларҙы Рубенс пейзаж, фигуралар, хайуан йәки сәскә яҙырға саҡырып алған — 1700 йылдарға тиклем Нидерландта бригада ысулы менән картиналар яҙыу ғәҙәти күренеш була{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=3}}. Бригада төшөргән картиналар уның тулыһынса үҙе яҙған картиналарынан ике тапҡыр осһоҙораҡ торған{{Sfn|Лекуре|2002}}. Тәбиғи, был йәһәттән рәссамдар араһында тулы идиллиялы мөнәсәбәттәр булмай: хатта Рубенс үҙе үк колорист Йорданстан көнләшкән. 30 йыл дауамында Франс Снейдерс Рубенс картиналары өсөн хайуандар, сәскәләр һәм емештәр төшөргән; Рубенстың васыятнамәһендә Снейдерс уның мөлкәте менән идара итеү етәксеһе итеп тәғәйенләнә{{Sfn|Лекуре|2002}}. [[Файл:Peter Paul Rubens -Familie van Jan Bruegel de Oude - Courtauld Gallery Londen 2-12-2009 16-35-20.JPG|мини|Кесе Ян Брейгель ғаиләһенең портреты. ''Майлы буяуҙар менән ағас таҡтала төшөрөлгән., 125,1 × 95,2 см. Курто сәнғәт институты '']] Рубенс ван Дейк менән иң яҡшы мөнәсәбәттәрҙә була. Рәссамдар гильдияһында ирекле оҫта хоҡуғын алған 20 йәшлек ван Дейк Рубенс оҫтаханаһында өс йыл үткәрә. Уның патроны ван Дейктың һүрәттәр төшөрөү мөмкинлектәрен бик юғары баһалай: мәҫәлән, Рубенс үҙенең Италияла алған тәьҫораттарын һәм үҙенең техник табыштарын яҙған көндәлеген бары ван Дейкҡа ғына уҡырға бирә. Рубенс уға үҙ картиналарының бәләкәйтелгән күсермәһен яҙырға ышанып рөхсәт бирә, был гравюралар һуңынан бөтә Европа буйынса тарала. Әммә ван Дейкты Англияға саҡыралар һәм Рубенс уны үҙендә тотмай, уға китергә рөхсәт итә. Улар хушлашҡанда ван Дейк үҙенең уҡытыусыһына Изабелла Брант портретын, «Ecce Homo» һәм «Гефсимания» картиналарын бүләк итә, ә Рубенс уға үҙенең иң яҡшы айғырын бүләккә бирә{{Sfn|Лекуре|2002|с=135—136}}. Рубенс шулай уҡ Кесе Ян Брейгель менән дуҫтарса мөнәсәбәттә була. Рубенс Италияға киткәнсе үк 1598 йылда улар бергәләшеп «Битва с амазонками» картинаһын яҙа{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=3}}. Рубенс ҡайтҡас, улар хеҙмәттәшлек итеүҙәрен дауам итә. Кесе Ян Брейгель Рубенс картиналарына пейзаж һәм натюрморттар өҫтәп төшөрә{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=4}}.{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=4, 12}}. Рубенс Брейгель менән бергә Оло Ян Брейгелдең Брюсселдәге Нотр-Дам-де-ла-Шапель ғибәҙәтханаһындағы ҡәбер ташы өсөн «Апостол Пётр с ключами» картинаһын яҙа. Изабелла Брант Брейгель балаларының суҡындырыусы әсәһе була. Рубенс холеранан ваҡытһыҙ вафат булған Ян Брейгель ғаиләһенең төп ярҙамсыһы була{{Sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=30}}. === 1610-сы йылдарҙа Рубенс ижады === Антверпендағы Рубенс оҫтаханаһы тәүге ун йыллыҡта күпселеге монахтар ордендары, Плантен—Моретус типографияһы һәм ҡала хакимиәте заказдары буйынса картиналар яҙа. Тәүге йылдарҙағы эштәрендә ул дини йөкмәткеле 200-гә яҡын картина һәм ике тиҫтә тирәһе портрет эшләй. Был әҫәрҙәр барыһы ла тиерлек ҙур күләме менән айырылып тора, сөнки улар сиркәү, һарай һәм муниципаль биналарҙы биҙәү өсөн тәғәйенләнгән була. 1609 йылда Рубенс һәм Ян Брейгель икеһе бергә ирле-ҡатынлы эрцгерцог портреттарын яҙа, Брейгель картинаның артҡы планындағы пейзажды төшөрә. Картинаның аҫтына ике рәссамдарың да ҡултамғаһы ҡуйылған була{{Sfn|Лекуре|2002|с=137—138, 141}}. 1610 йылда Николас Рококс ҡала ратушаһы өсөн «Поклонение волхвов» картинаһын яҙырға заказ бирә, 1612 йылда уҡ картина Родриго Кальдеронға, граф д' Оливаға бүләк ителә. Рубенс ижадының яңы этабы Изге Вальбург сиркәүенең етәксеһе, философ һәм коллекционер Корнелис ван дер Гест менән бәйле. Һүҙ бында «Воздвижение креста» картинаһы тураһында бара. Римдағы уңышһыҙ тәжрибәһен иҫтә тотоп, Рубенс картинаны туранан-тура сиркәү бинаһында эшләгән, был уға картинаны сиркәүгә килгән тамашасылар тарафынан бөтә үҙенсәлектәре менән ҡабул ителеүен иҫәпкә алырға мөмкинлек бирә{{Sfn|Лекуре|2002|с=137—138}}. «Воздвижение креста» картинаһы итальян сәнғәтенең көслө йоғонтоһон һәм был йоғонтонан рәссамдың азат булыуын ныҡ сағылдыра. Тәнҡитсе Э. Фромантен картинала Тинтореттоның театрлы стиленең йоғонтоһон, шулай уҡ Микеланджело йоғонтоһо арҡаһында фигураларҙың монументаллеге һәм геройҙарҙың һәр бер мускулының ентекле эшләнелеүен билдәләй {{Sfn|Лекуре|2002|с=159}}. Триптихтағы һәр бер персонаж үҙенең ҡабатланмаҫ характерына эйә һәм башҡа персонаждар менән ныҡ бәйле. Триптихтың үҙәк өлөшөндә Христос ҡулдары ҡанундар талап итеүе буйынса ике яҡҡа киң итеп һуҙылмаған, әммә башы өҫтөнән күпкә өҫкә һуҙылған. Уның йөҙө һыҙланыуҙан боҙолған, бармаҡтары ныҡ ҡыҫылған, тәненең мускулдары ныҡ көсөргәнешле. Тырышып тәрене күтәреүсе палачтарҙың киҫкен фигуралары, яҡтылыҡ һәм күләгәнең уйнауы кеше менән тәбиғәт араһындағы берләшкәнлек драмаһын ныҡ көсәйтә. Картинаны ҡараған кешеләрҙең үҙҙәре өсөн Христосты ҡорбанға килтереүҙең масштабы уларға һис шикһеҙ булып күренә{{Sfn|Гордеева|2009|с=24}}. Антверпен соборы өсөн «Снятие с креста» триптихын яҙырға Рубенсҡа Антверпен уҡсылары гильдияһы заказ бирә. Нидерланд сәнғәте өсөн триптих традицион булған, әммә триптихтың ҡабырғаларында заказсыларҙың портреттарын йә булмаһа картинаның үҙәк өлөшөндә һүрәтләнгәндең сюжеты менән бәйле ваҡиғаларҙы яҙыу традицияларын Рубенс ҡыйыу боҙа. Рәссам был картинаһында төрлө ваҡытта барған өс ваҡиғаны берләштерә: триптихтың ҡабырғаларында Марияның Елизавета менән осрашыуы һәм Раббыны бестереү тантаналы байрам тонында төшөрөлгән. Инжил геройҙары элегант кейемдә, донъяуи шәхестәргә оҡшап тора, ҡуйы сағыу төҫтәрҙең ярашыуы һыҙыҡ өҫтөнә алынған. Әммә байрам атмосфераһы үҙәк өлөшкә ҡапма-ҡаршы, сөнки Ҡотҡарыусының язаланып үлеүенең бары тик инеше (прологы) булыуҙы ғына күрһәтә. Үҙәк өлөш колоритында аҡ, ҡыҙыл һәм ҡара төҫтәр өҫтөнлөк итә. Интенсив ҡулланылған яҡтылыҡ һәм күләгә Караваджо алымдарынан үҙләштерелгән, был ғибәҙәтхананың ярымъяҡтылығында аңлы рәүештә асыҡтан-асыҡ күрһәтеү өсөн һайланған. Үҙәк фигура композицияһы Лаокоон улдарының антик скульптура төркөмөнә оҡшатып һүрәтләнгән, ә үле Христостың диагональ буйлап һуҙылған ҡулы картинаға ҡотолғоһоҙлоҡто һәм трагизмды күрһәтә {{Sfn|Королёва|2010|с=34—35}}. 1609—1611 йылдарҙағы Антверпен эштәре Рубенс техникаһының үҫешен күрһәтә. Был драпировкаларҙы матурлап биҙәүҙә айырыуса һиҙелә. Тәүге эштәрендәге (бигерәк тә «Поклонение пастухов» картинаһында) фигуралар скульптура һынын хәтерләтә: персонаждарҙың шымартылған ҡаты кейемдәре, уларҙың һырланып тороуы академия манераһында тәртиптә, хатта елдә осоп барған кеүек итеп һүрәтләнгән. Әлбиттә, миһрабтар өсөн яҙылған эштәрендә кейемдәрҙең һырланыуы (драпировкаһы) тәбиғи һүрәтләнгән: рәссам кеше кейеме торошоноң кеше хәрәкәтенә буйһонғанын тәбиғи итеп төшөргән. Шулай уҡ Рубенс картиналарының артҡы планын ҡараңғылатырға ярата, алғы планын асыҡ төҫтәр менән һүрәтләй. Күрәһең, ул, картинаның абруйы ундағы персонаждарҙың күплегенән тора, тип һанай. Һан буйынса күп фигураларҙы ул контраст принцибында, театр мизансценаһы принцибында урынлаштыра алған: Рубенс композициялары хәрәкәтсән һәм һәр ваҡыт берҙәмлекле{{Sfn|Лекуре|2002|с=158—159}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - The Last Judgement - WGA20225.jpg|мини|Ҡурҡыныс суд, ҡәһәрләнгәндәрҙе ҡолатып төшөрөү ({{Тәүрат|Откр|20:11|-15}}). ''1615-1616, ағас өҫтөнә майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 606 × 460 см. [[Мюнхен]], Иҫке пинакотека'']] Тәүге ун йыллыҡ үҙаллы эше ваҡытында Рубенс Тәрегә күтәреү тураһында өс картина, Тәренән төшөрөү тураһында биш картина, Изге Ғаилә тураһында биш картина, Сабый Христосҡа (көтөүселәр һәм әүлиәләрҙең) табыныуға арнап алты картина һәм башҡа бик күп дин сюжеттары тураһында картиналар яҙған. Уларҙың барыһы ла заказсылар һәм цензорҙар тарафынан хупланған{{Sfn|Лекуре|2002|с=171—172}}. Дини сюжеттар өсөн Рубенс һис шикләнмәйенсә генә натура моделдәрен ҡуллана. «Большой Страшный суд» картинаһында персонаждарҙың һуҙылған ҡулдары һәм тәндәрен бик тәбиғи итеп, тәбиғи төҫтәр менән яҙған. Рубенс Италияла булған саҡта уҡ Гвидо Рени: «Үҙ буяуҙарына Рубенс ҡан ҡушып яҙған»,- тип әйтә, бының менән ул Рубенстың кеше тәнен реалистик һүрәтләй алыуын раҫлай. Мифологик һәм аллегорик картиналарҙа был тенденция тағы ла нығыраҡ көсәйә, Рубенс кеше тәнен һүрәтләүҙә гуманистик тәғлимәттәрҙән сығып эш итмәй, ә кеше тәненең иттән һәм ҡандан тороуын бик дөрөҫ итеп күрһәтә {{Sfn|Лекуре|2002|с=157, 160}}. === Рубенстың ню жанры һәм портреттар проблемаһы === [[Файл:The Three Graces, by Peter Paul Rubens, from Prado in Google Earth.jpg|мини|Өс сибәр. ''1635 йыл самаһы, туҡыма, майлы буяу, 221 × 181 см. [[Мадрид]], Прадо музейы.'']] Кеше фигураһын төшөрөүгә Рубенстың үҙ ҡарашы булған. Уның картиналарында ир-егеттәр һәр саҡ ныҡ тәнле, киң яурынлы, аяҡ-ҡулдары мускуллы, хатта великомучениктар ҙа башҡаларҙан бары тик тән тиреһенең аҡһыл төҫтә булыуы менән генә айырыла. Ҡатын-ҡыҙ фигураһының мускулдары киҫкен формалы түгел, ә йомшаҡ, йоморо булыуы менән айырыла. «Кеше фигураһы теорияһы» трактатында Рубенс, ҡатын-ҡыҙ фигураһы йомшаҡ, йыуан, йоморо формалы, ошо йоморолоҡҡа ҡорһаҡ, янбаш, бот һәм аяҡтарының балтыры ҡарай, әммә түш биҙҙәре түгел, тип яҙа.{{Sfn|Лекуре|2002|с=157, 160}}{{Sfn|Кларк|2004|с=164}}. Веджвуд әйтеүенсә, Рубенс башҡа рәссамдарға ҡарағанда тере тәнде төшөрөүҙең оҫтаһы, бары тик [[Тициан]] һәм Ренуар ғына ҡатын-ҡыҙ формаларын төшөрөүҙә уға тиңдәш була алған{{Sfn|Wedgwood|1967}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - Perseus and Andromeda (Hermitage Museum).jpg|слева|мини|Персей Андромеданы азат итә. ''Яҡынса 1622, майлы буяуҙар менән туҡымала төшөрөлгән, 99,5 × 139 см. Дәүләт Эрмитажы'']] Рубенс төшөргән яланғас тән уның ҙур аналитик эш һөҙөмтәһе була. Питер Пауль Рубенс үҙенән һуңғы академия рәсем сәнғәте арсеналына ингән ысулдарҙы асҡан: ул үҙенән алдағы рәссамдарҙың эшен ентекләп өйрәнеп, анализ яһап, антик статуяларҙың һүрәттәрен төшөргән һәм кеше фигуралары формаларын тулыһынса үҙләштергән. Артабан ул, натуранан эшләгәндә отоп алғандарын иҫендә тотоп, кеше һүрәтен яһаған{{Sfn|Кларк|2004|с=167}}. Рубенстың айырым үҙенсәлеге булып уның портреттар яҙырға яратмауы тора. Әгәр уға заказ булһа, уға һәр саҡ юғары аристократия вәкилдәре позала торған, Генуяла былар Спинола менән Дориа булһа, Антверпенда герцог Брабант һәм буржуйҙар булған. Ҡағиҙә булараҡ, портрет ҙур ғына заказдың башы була. Байҙар бик оҙаҡ ҡына инәлгәндән һуң, Рубенс уларҙың үтенесен кире ҡаҡмаҫ өсөн генә портреттарын яҙырға ризалашҡан. Бригада методы менән ҙур сюжеттар төшөргәндә тап Рубенс персонаждарҙың йөҙөн яҙған {{Sfn|Лекуре|2002|с=161}}. Үҙе яратҡан кешеләрҙең һәм туғандарының график һәм һынлы портреттарын ул бик күп тапҡырҙар яҙған. Мәҫәлән, улының буласаҡ ҡәйнәһе Сусанна Фоурменды Рубенс, 1620 йылдан башлап, алты тапҡыр яҙа{{Sfn|Лекуре|2002|с=162}}. Саф күңелле, әҙәпле, тәртипле Рубенс бер ваҡытта ла үҙенең оҫтаханаһында натура ҡатын-ҡыҙҙы шәрә сисендермәгән, ә бары тик уларҙың йөҙҙәрен генә үҙ эшенә күсереп яҙған. Уның картиналарында кеше тәненең төҙөлөшө һәм йөҙөнөң ҡарашында билдәле оҡшашлыҡ бар, быны бары тик рәссамдың ғәжәп оҫта эш иткәнлеге менән генә аңлатырға мөмкин{{Sfn|Лекуре|2002|с=166}}.<center></center> === Рубенс-интеллектуал. «Дүрт философ» === [[Файл:0 Gemma Tiberiana - Rubens - Ashmolean Museum - WA1989.74.JPG|мини|Тиберий Геммаһы, Клод-Николя де Пейреск 1621 йылда асҡан. ''Ул сиселгәнсә рубенс 1621 йылда ул Рубенсҡа был картинаның сюжетын аңлатырға тәҡдим итә<ref>{{Cite web|title=Sir Peter Paul Rubens (1577—1640). The 'Apotheosis of Germanicus': copy after an antique Cameo (The 'Gemma Tiberiana')|url=http://www.ashmolean.org/ash/objects/makedetail.php?pmu=730&mu=732&gty=asea&sec=&dtn=40&sfn=Artist%20Sort&cpa=1&cnum=&mat=Canvas&pro=&anum=&art=Sir%20Peter%20Paul%20Rubens&ttl=&sou=&rpos=5|work=Ashmolean. Museum of art and archaeology University of Oxford|accessdate=2017-07-05}}</ref>. Туҡымала майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 100 × 82,6 см. Оксфорд, Эшмоловский музейы '']] Рубенс үҙенең замандаштары кеүек, боронғо антиканы танып-белеп бөтөрә алмаҫлыҡ өлгө тип һанай. Латин телендә иркен һөйләшә белгәнгә күрә, ул ғүмере буйы китаптарҙы латин телендә уҡый, етмәһә, рим классиктарын ғына түгел, ә боронғо грек яҙыусылары һәм философтары әҫәрҙәренең дә ул заманда латинса баҫылған тәржемәһен латин телендә уҡыуға өҫтөнлөк бирә. Рубенстың хаттарында латин цитаталары бик күп, өҫтәүенә, ул цитаталарҙы шул тиклем теүәл итеп хәтерләп яҙған йә үҙ афоризмдарын килтергән. Күп осраҡта ул Ювенал сатираларынан, [[Вергилий]] поэмаларынан, [[Плутарх]] һәм Тациттың хеҙмәттәренән цитаталар алған. Ул латин әҙәбиәте менән ныҡ ҡыҙыҡһынған, боронғо авторҙарҙың ҡулъяҙма күсермәләре тураһында бик күп фекерҙәр яҙып ҡалдырған. Рубенс латин телендә ирекле яҙған, уны сәйәсәт һәм фәлсәфә проблемаларын тикшереү өсөн ҡулланған, йә, киреһенсә, сит кешеләр өсөн тәғәйенләнмәгән әйтемдәрҙе шифрлап яҙыу өсөн ҡулланған. Дәүләт секретары Гевартсҡа Испаниянан яҙған хатында ул латин теле менән фламанд телдәрен ҡулланған, өҫтәүенә, тикшереү эше һәм тормош хәлдәрен ул нидерланд телендә, ә сәйәси һәм фәнни мәсьәләләрҙе латин телендә яҙған{{Sfn|Рубенс|1977|с=18}}. Рубенс сәнғәтте һәм матди мәҙәниәт тарихын яҡшы белеүе менән хатта үҙенең ғалим дуҫтары араһында айырылып торған. Ул айырыуса геммалар һәм тәңкәләрҙе яратып биҙәгән, әйткәндәй, ул хатта геммаларҙан айырыла алмайынса, герцог Бэкингемға эшләгән коллекцияһы менән бергә һатмай, бер антик геммаһын үҙендә ҡалдырған. Рубенс аңлауынса, антика цивилизацияның иң сәскә атҡан дәүере булған, шуға күрә антика Рубенс хеҙмәттәре өсөн темалар, композиция алымдары һәм айырым мотивтар сығанағы булған. Антиканан Рубенс үҙ сәнғәте өсөн ике даими сюжетты — һуғыштан һуңғы вакханалияны һәм триумф-еңеүҙең тантанаһын, уларҙы йәшәйештең бер-береһен тултырыусы ике яғы булған тәбиғи һәм кеше камиллығын күрһәткән яҡтарын алған{{Sfn|Рубенс|1977|с=19}}. Рубенсҡа антиканың аныҡ деталдәре, күп төрлө архитектура формалары, орнаменттары, көнкүреш кәрәк-яраҡтары, кейемдәр һәм башҡа әйберҙәр ныҡ билдәле була, һәм Рубенс антика деталдәрен үҙенең картиналарында яҡты сағылдыра. Шул уҡ ваҡытта Рубенс антик мираҫты археология аныҡлығы менән тура килтермәйенсә, үҙенсә ҡуллана, персонаждарҙы ул заман талаптары буйынса ебәк һәм бәрхәт кейемдәр кейҙереп һүрәтләй һәм бының менән классика тәнҡитселәрендә үҙенә ҡарата ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Уларға аңлатма рәүешендә 1637 йылдың 1 авгусында Франциск Юнийға яҙған хатында Рубенс, нәфис һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен яҙғанда уларҙың скульптураларҙан айырмаһын тойоп эшләргә кәрәк, тип билдәләй{{Sfn|Рубенс|1977|с=285}}. [[Файл:Peter Paul Rubens 118.jpg|мини|Дүрт философ. ''1611, ағас өҫтөнә майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 167 × 143 см. [[Флоренция]], Палаццо Питти'']] Рәссамдың ғилми һәм эстетик ҡараш даирәһенең сығанағы булып билдәле ғалим Юст Липсий, ағаһы Филипп Рубенс тора. Шулай уҡ Питер Пауль неостоицизм фәлсәфәһе менән яҡшы таныш була, әммә шул уҡ ваҡытта, бәлки, уға Эразмдың аҡыллы һәм яҡшы ҡыылыҡлы «христиан яугиры» яҡын булғандыр{{Sfn|Рубенс|1977|с=19}}. Ошо мотивтар уның билдәле «Дүрт философ» портретында аныҡ кәүҙәләнешен таба. Портреттың датаһы ҡуйылмаған, ләкин уны рәссамдың 1611 йылдың 8 авгусында вафат булған ағаһы Филипп һәм 1606 йылдың 23 мартында вафат булған философ Юст Липсий хөрмәтенә яҙылған тип һанайҙар. Шуға ярашлы, философ композицияның иң үҙәгендә урынлаштырылған, ә Сенеканың бюсы уның һуңғы фәнни эшенә ишара. Липсийҙың һуңғы ихтыярын башҡарыусы — Ян Воверий, ул картинаның уң өлөшөндә профилдә һүрәтләнгән. Картина персонаждарының алдында ятҡан өс китап картинаның символик мәғәнәһен һүрәтләй. Асыҡ ятҡан дүртенсе томда Липсий ниндәйҙер пасажды күрһәтә. Бәлки, был Сенека хеҙмәтелер. Филипп Рубенс, ҡәләм тотоп, яҙырға әҙер, ә Воверий тағы ла бер китапты асып тора. Был бөтә өс фигура ла ҡәтғи костюмдар кейгән, был уларҙың статусын билдәләй{{Sfn|Morford|1991}}. Һанап кителгәндәрҙән тыш, авторҙың автопортреты ла бар, ул — һулда, ғалимдарҙан айырым баҫып тора — һәм уңдан аҫта Липсийҙың яратҡан эте Мопс. Артҡы пландағы тәҙрәнән күркәм пейзаж{{Sfn|Morford|1991}}күренә. === Рубенс һәм анималистика === [[Файл:Löwenjagd (1621).JPG|слева|мини|Арыҫландарға һунар итеү. ''Яҡынса 1621, майлы буяу, туҡыма, 249 × 377 см. [[Мюнхен]], Иҫке пинакотека'']] 1610 йылдан алып 1620 йылға тиклем Рубенс Антверпен ҡалаһы алпауыттары өсөн һунар картиналарын заказ буйынса башҡара. Был картиналар Рубенстың зоология һәм тәбиғәтте тәрән өйрәнеүен раҫлай{{Sfn|Рубенс|1977|с=86—87}}. Ул Гонзаганың ситлектәрҙә тотҡан хайуандарының рәсемдәрен төшөргән һәм боронғо римлеләрҙең хайуандарға һунар итеү хаҡындағы сюжеттарҙы үҙ иғтибарынан тыш ҡалдырмаған була. Һуңынан был һүрәттәре уға «Арыҫландарға һунар итеү» картинаһын яҙғанда ярҙам итә{{Sfn|Лекуре|2002|с=165—166}}. === Барокко. «Сикстина Фламанд Сиксинаһы» === Рубенстың ижад мәле [[Барокко|барокконың]] сәскә атҡан мәленә тура килә{{Sfn|Лекуре|2002|с=174}}. И. Е Прусс фекеренсә, Рубенс был стилгә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, әммә шул уҡ ваҡытта уның ижады [[Яңырыу|Ренессан]] менән дә бәйле. Был беренсе сиратта уның донъяға ҡарашында сағылған{{Sfn|Прусс|1974|с=158}}. Рубенс һаман да донъяны дөйөм берҙәмлек итеп ҡабул итә һәм уның үҙәге булып кеше тора, кешене барлыҡ ысулдар менән данларға кәрәк, тип иҫәпләй{{Sfn|Прусс|1974|с=158}}. [[Файл:Carolus borromeus 19.jpg|мини|Антверпен Каролус Борроумескерк фасады]] Е. И. Ротенберг Рубенсты үҙ быуатының «иң мифологик» рәссамы тип һанай, сөнки уның донъяны һиҙемләүендә миф тәбиғи формала тормошҡа ашырыла, тип иҫәпләй. Мифтарҙы файҙаланыуҙа рәссам Яңырыу рәссамдарынан байтаҡ алда тора. Материя менән рухты бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйған итальян мәктәбенән айырмалы рәүештә, фламанд мәктәбе рух менән материяның тәбиғи берҙәмлеген сағылдыра һәм уларҙы донъяның үҫеш нигеҙе булараҡ берҙәмлектә һүрәтләй<ref name="Ротенберг">{{Cite web|author=[[Ротенберг, Евсей Иосифович|Ротенберг Е. И.]]|title=Рубенс. Тематические принципы|url=http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000051/st004.shtml|work=ARTYX.RU: История искусств|accessdate=2017-06-27}}</ref>. Әгәр барокко стилен Иезуиттар Ордены төҙөгән рим ҡоролмаларынан иҫәпләһәң{{Sfn|Дмитриева|1990|с=91}}, Рубенс был тарихи стилгә ҡарағанлығы хаҡында 1620 йылда иғлан итә. Был йылда ул Изге Игнатий иезуиттар сиркәүе (хәҙер изге Карл Барромео сиркәүе) фасадын һәм уның эске биҙәүен эшләргә заказ ҡабул итә. Заказ масштабтары буйынса ғәйәт ҙур һәм уны тәғәйен үтәү ваҡыты бик ҡыҫҡа була: контрактҡа 1620 йылдың 20 мартында ҡул ҡуйыла, ә шул уҡ йылдың аҙағында эш тапшырыла. Рубенс [[Микеланджело]] һәм Бернини араһында үҙ дәүеренең рәссамы булып тора һәм үҙенең эшендә һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектураны берләштерә ала. Рубенс оҫтаханаһында был эште башҡарыу өсөн 39 картина, эске биҙәү һәм фасад скульптуралары һыҙмалары һәм моделдәре эшләнә. 1718 йылдың июлендә сиркәү яна, рәссам һынлы сәнғәтенең эҙе лә ҡалмай, бары тик Рубенс оҫтаханаһындағы яҡынса эскиздар ғына һаҡланып ҡала. 39 картинаны иезуиттарҙың айырым яҙҙырыуының маҡсаты булып Рубенсҡа «Фәҡирҙәр библияһы»н яҙҙырырға заказ биреү тора: унда яңы ғәһед һәм иҫке ғәһед сюжеттарының сиратлашып тормошҡа ашырылыуы һәм шулай уҡ рәссам тарафынан фигураларҙы һәм композицияны сиркәүгә килеүселәр яҡшы күренерлек итеп эшләү планлаштырылған була. Фасад скульптуралары ла Рубенс моделдәре буйынса яһала. Рубенстың идеяһы булып фасадты өс өлөшкә бүлеп эшләү тора, уның кимәлдәре волюталар менән берләштерелгән, был римдың Иль Джезу сиркәүен хәтерләтә. Фасадтың аҡ мәрмәрҙән төҙөлөүе ергә төшкән Күк Иерусалимының символы булып тора{{Sfn|Лекуре|2002|с=178—179}}. == Рәссам-дипломат (1622—1630) == [[Файл:Palazzi di Genova - Rubens (medium size) (5882176).jpg|мини|Рубенстың китабынан 33 -төң Таблицаһы ''Palazzi di Genova'']] === Рубенстың 1620-сы йылдар башындағы тормошо === 1621—1622 йылдарҙа католиктар һәм протестанттар араһындағы ваҡытлыса солох туҡтатыла, ә күрше Германияла [[Утыҙ йыллыҡ һуғыш]]{{Sfn|Рубенс|1977|с=16}} башлана. Хәйер, был ваҡиғалар Рубенс тормошон аҙ үҙгәртә: ул күп ваҡытын оҫтаханала үткәрә, Антверпен буржуйҙарының заказдарын ҡабул итә, романистар йәмғиәтенең рәйесе була. Шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә Плантен — Моретус типографияһының заказдарын башҡара: фронтиспистар төшөрә, титул биттәрен биҙәй һәм иллюстрациялар яһай. Ул скульпторҙарҙың да заказдарын үтәй: атап әйткәндә, Лукас Файдербе үҙ скульптураларын Рубенс эскиздары һәм моделдәре буйынса яһай. Питер Пауль клавесиндар эшләүсе Рюккерт ғаиләһе менән хеҙмәттәшлек итә, сауҙагәр Свеертс өсөн гобелендар һәм келәмдәр эскиздарын төҙөй{{Sfn|Лекуре|2002|с=188}}. 1622 йылда Рубенс «Генуя һарайы» тигән ике томлыҡ альбом сығара һәм уларға ҡуйыу өсөн антикаға арналған иллюстрациялы 139 таблица эшләй.{{Sfn|Лекуре|2002|с=189}}{{Sfn|Лебедянский|1993|с=87—88}}. Илдәге готика стилендәге йорттарҙы «варвар» йорттар тип атап, ул Нидерландия байҙарына иркен холлы йорттар төҙөргә тәҡдим итә, ә мөһабәт миһраблы яңы манералағы күләмле сиркәүҙәрҙең кессон көмбәҙҙәрендә үҙенең картиналарын ҡуйыу мөмкинлеген күҙ алдында тота{{Sfn|Лекуре|2002|с=190}}. Рубенс матур, ысын сәнғәт әйберҙәрен дә коллекциялау менән булыша. Бигерәк тә уны ҡыҙыҡһындырғаны тәңкәләр һәм миҙалдар, шулай уҡ гемма, затлы көнкүреш һәм ҡиммәтле дини әйберҙәр була{{Sfn|Лекуре|2002|с=195}}. Яйлап был ҡыҙыҡһыныуы уны француз һарайы өсөн әҙәби-сәйәси заказдарҙы үтәүгә этәрә. === Мария Медичи галереяһы === [[Файл:Peter Paul Rubens 095b.jpg|слева|мини|Мария Медичи портреты. ''1622 йылдар тирәһе, туҡымала майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 130 × 112 см. Музей Прадо'']] 1621 йылда, король-әсә Мария Медичи үҙенең улы Людовик XII менән татыулашҡандан һуң резиденцияһын —Люксембург һарайын биҙәргә тигән ҡарарға килә. Француз рәссамдары илдән ситтә йөрөгәнлектән, һарайҙы биҙәү өсөн 24 картинаны яҙҙырырға тап Рубенсты саҡыра. Был турала рәссам менән һөйләшеүҙәр 1621 йылда башлана, король интенданты Ришелье ноябрҙә үҙ ризалығын бирә һәм 23 декабрҙә Николя де Пейреск Рубенсҡа рәссамды Парижға саҡыралар тип хат яҙа{{Sfn|Лекуре|2002|с=201—202}}. [[Файл:Sir Peter Paul Rubens - Constantius appoints Constantine as his successor - Google Art Project.jpg|мини|Констанций Константинды үҙ вариҫы итеп тәғәйенләй. ''Шпалерҙар серияһы өсөн «Константин тарихы» эскизы. '' ''1622, ағас өҫтөнә майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 61 × 53,4 см. [[Сидней]], Яңы Көньяҡ Уэльстың сәнғәт галереяһы'']] Рубенс 1622 йылдың ғинуарында Францияның баш ҡалаһына килә. Король-әсә, Ришелье һәм ҡаҙнасы аббат де Сент-Амбруаз янына барған һөйләшеүҙәрҙә тәүге 15 картинаның сюжеты билдәләнә. Рәссам алдында ҡатмарлы бурыс ҡуйыла: тормошонда позитив сюжеттары булмаған һәм һарайҙағы көсөргәнешле мөнәсәбәттәрҙе сисә алмаған король ҡатын тураһында рәссам сағыу мифлы сюжеттар төшөрөргә тейеш була{{sfn|Лекуре|2002|с=203—204}}. Ят мөхит һәм Париж тормошо Рубенсҡа ят була, 4 мартта рәссам ҡаланы ташлап Антверпенға ҡайтып китә. Картиналар өҫтөндә Рубенс Антверпенда эшләй, әммә интенсив рәүештә француз һарайы менән хатлашып, кәңәшләшеп тора. 1622 йылдың 19 майында эш концепцияһы әҙер була, был Париж сәнғәте вәкилдәре араһында көслө ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, хатта Рубенс үлгән тигән имеш-мимештәр тарала. Рубенс быны үҙе кире ҡаға{{Sfn|Лекуре|2002|с=205—206}}. Оҙаҡламай картиналар менән танышыу маҡсатында Рубенстан картиналарының эскиздарын ебәреүҙе талап итәләр. Бының инициаторы аббат де Сент-Амбруаз була. Рубенс был талапты үҙенә ышанмаусылыҡ тип ҡабул итә һәм талапты үтәмәй. 1622 йылдың ноябрендә Антверпенда чума эпидемияһы тоҡана, әммә Рубенс заказдар өҫтөндә эшләүен дауам итә. 1623 йылдың ғинуарында картиналар өҫтөндә эш тамамлана тиерлек. Был картиналарҙы ҡуйыу өсөн рәссам Париждағы Люксембург һарайында ике бүлмәне әҙерләүҙе талап итә. 1623 йылдың 10 майындағы хатында Пейреск Рубенсҡа дипломатия күрһәтеү маҡсатында бер картинаһын кардинал Ришельёға бүләк итергә ҡуша. Был саҡта әҙер картиналар Брюсселдә күрһәтелә, улар эрцгерцог ҡатынға бик ныҡ оҡшай. 24 майҙа Рубенс Парижға килеп етә, үҙе менән ул заказ буйынса эшләгән картиналарҙан тыш тағы ла 9 картина и герцог [[:ru:Аренберг, Филипп-Шарль д'|Арсхоттың]] миҙалдары коллекцияһын һатыуға алып килә. Король ҡатын һәм герцог Ришельё Рубенс янына бары тик июнь урталарында ғына килеп етә. Роже де Пиль әйтеүе буйынса, Рубенс картинаһын Ришельеға бүләк итә, картиналар король ҡатынға бик ныҡ оҡшай. Әммә тәнҡитселәр ҡатырғала шпалерҙар өсөн яҙылған Константин тарихында Рубенс кеше анатомияһын боҙған тип дау ҡуптара. Июнь аҙағында рәссам өйөнә ҡайта һәм ай ярымдан һуң ғына картиналар циклын яҙып бөтөрә аласағын әйтә. Уны икенсе тапҡыр бары тик 1625 йылдың 4 февралендә генә Парижға саҡыралар{{Sfn|Лекуре|2002|с=207—209}}. Парижға яңы сәфәр яңы уңышһыҙ булып сыға. 1625 йылдың 13 майында принцесса Генриеттаның англия короле менән никахы тантанаһында Рубенс торған урында таҡта емерелә, әммә рәссам зыянланмай ҡала. Тиҙҙән аяҡ кейемен үлсәп ҡарағанда итексе Рубенстың аяғын йәрәхәтләй һәм рәссам ун көн буйы йөрөй алмай. Рубенс икенсе заказды көтә: әммә король ҡатын ваҡытты һуҙа; эшләнгән эштәре өсөн дә Рубенсҡа гонорар түләмәй йонсоталар. Д. Веджвуд фекеренсә, бының сәбәпсеһе Ришелье була, ул Рубенсты испан агенты тип шикләнә{{Sfn|Wedgwood|1967|p=105}}. Рәссам хаттарында француз һарайы арытты, тип зарлана. Берҙән-бер шатлыҡ булып Фонтенбло коллекцияларын ҡарарға рөхсәт алыуы тора: ул Приматиччо һәм Джулио Романо картиналарының күсермәләрен яҙа. Питер Пауль Рубенс 11 июндә Брюсселгә, ә иртәгеһенә — тыуған Антверпенға килә{{Sfn|Лекуре|2002}}.<center></center> Француз короле рәсми заказын үтәү Рубенсҡа күп хөрмәт килтерә. 1623 йылдың 30 июнендә уға «королгә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн һәм ҡаҙаныштарын таныу билдәһе» итеп 10 экю пенсия тәғәйенләнә, ә Испания короле Филипп IV 1624 йылдың 5 июнендә рәссамдың үтенесе буйынса, Брюссель Йәшерен советы хуплауында, Рубенсҡа дворянлыҡ титулы бирә{{Sfn|Лекуре|2002|с=213}}. === Дипломатик карьераһының башы === [[Файл:Peter Paul Rubens - Portrait of the Marchese Ambrogio Spinola.JPG|мини|Герцог Амброджо Спинола портреты. ''1627, имән таҡтала майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 117 × 85 см. Прага милли галереяһында'']] Бреданы ҡамауҙа тотоу башланғас, Рубенс Брюссель һарайында дипломат карьераһын башлай. Уның ике туған ағаһы Берләшкән провинцияһында шымсы булараҡ, уның эше тураһында хәбәр итеүсе була. Хәйер эрцгерцог ҡатын Рубенстың кәңәшсе дәрәжәһенә әһәмиәт бирмәй, әммә 1624 йылда Рубенсҡа Польша илсеһенең портретын яҙырға заказ бирә, быға француз агенты мыҫҡыллап аңлатма бирә{{Sfn|Лекуре|2002|с=220}}. Әммә 1625 йылдың май айында Парижда принцесса Генриеттаның туйында Рубенс Англия һарайы герцогы Бэкингем менән шәхсән таныша һәм Голландияға баҫым яһауҙа испан властары менән Англия һарайы араһында берҙән-бер абруйлы бәйләнеш сараһы булып тора{{Sfn|Лекуре|2002|с=222}}. Бэкингем вәкиле — Бальтазар Жербье — үҙе Рубенс менән бәйләнешкә сыға, сөнки герцог рәссамдың бай коллекцияһын һатып алырға тырыша. Ике осрашыу ваҡытында ул Рубенсҡа ике портрет яҙырға заказ бирә һәм Карл I-нең сит илдәргә стратегияһының ҡайһы бер нескәлектәре тураһында һөйләй. Артабан Рубенс, герцог ҡатынының рөхсәтен алып, Германияға бара. Антверпенда чума эпидемияһы башланыу арҡаһында, 1625 йылдың октябрендә Рубенс ғаиләһен Лаэкенға алып китә. Рубенс бында бер-береһенә бөтә яҡтан ҡаршы торған күренекле эшмәкәрҙәрҙең : Бэкингемдың сангиналы билдән һәм атта һыбай портретын, полководец Спиноланың һәм хатта тол ҡалған эрцгерцог ҡатындың портреттарын майлы буяуҙар менән яҙа. Ахырҙа Бэкингем үҙе Рубенс янына килә һәм уның коллекцияһын 100 000 флоринға һатып ала. Һүҙ ынғайында рәссам англия-голланд килешеүе тураһындағы тексты тулыһынса ала һәм һис кисекмәҫтән уны Парижға ебәрә. Шуға ла ҡарамаҫтан, Спинола Рубенстың бәйләнештәренә артыҡ иҫе китмәй, ә рәссамды бары тик Ян Бранттың ярҙамсыһы тип кенә һанай{{Sfn|Лекуре|2002|с=226}}. Рубенс Брюссель һарайын Англия тураһында мәғлүмәт менән тәьмин итеүен әүҙем дауам итһә лә, Мадридта уның әһәмиәтен етерлек дәрәжәлә баһалап еткермәйҙәр{{Sfn|Лекуре|2002|с=227}}. === Изабелла Бранттың үлеме === В феврале 1626 года Рубенс вернулся домой из четырёхмесячной поездки в Англию. Чумная эпидемия в Антверпене не утихала, и её жертвой стала 34-летняя [[Изабелла Брант]] — законная супруга художника. 15 июля Рубенс позволил себе в письме к библиотекарю Дюпюи редкое для него выражение чувств: {{Цитата башы}} Поистине я потерял превосходную подругу, которую я мог и должен был любить, потому что она не обладала никакими недостатками своего пола; она не была ни суровой, ни слабой, но такой доброй и такой честной, такой добродетельной, что все любили её живую и оплакивают мёртвую. Эта утрата достойна глубокого переживания, и так как единственное лекарство от всех скорбей — забвение, дитя времени, придётся возложить на него всю мою надежду. Но мне будет очень трудно отделить мою скорбь от воспоминания, которое я должен вечно хранить о дорогом и превыше всего чтимом существе{{Sfn|Рубенс|1977|с=182}}. {{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Поистине я потерял превосходную подругу, которую я мог и должен был любить, потому что она не обладала никакими недостатками своего пола; она не была ни суровой, ни слабой, но такой доброй и такой честной, такой добродетельной, что все любили её живую и оплакивают мёртвую. Эта утрата достойна глубокого переживания, и так как единственное лекарство от всех скорбей — забвение, дитя времени, придётся возложить на него всю мою надежду. Но мне будет очень трудно отделить мою скорбь от воспоминания, которое я должен вечно хранить о дорогом и превыше всего чтимом существе{{sfn|Рубенс|1977|с=182}}. {{конец цитаты}} Первым, кто откликнулся на горе Рубенса, был [[граф-герцог Оливарес]] в письме 8 августа 1626 года, который даже пожурил художника-дипломата за чрезмерную сдержанность: {{Цитата башы}} Вы не пишете мне о кончине Вашей супруги (проявляя тем самым Вашу обычную сдержанность и скромность), однако я узнал об этом и сочувствую Вашему одиночеству, ибо знаю, как глубоко Вы её любили и чтили. Я рассчитываю на Вашу рассудительность и полагаю, что в подобных случаях уместнее сохранять мужество и подчиняться воле Божьей, нежели отыскивать поводы для утешения{{Sfn|Рубенс|1977|с=184}}. {{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Вы не пишете мне о кончине Вашей супруги (проявляя тем самым Вашу обычную сдержанность и скромность), однако я узнал об этом и сочувствую Вашему одиночеству, ибо знаю, как глубоко Вы её любили и чтили. Я рассчитываю на Вашу рассудительность и полагаю, что в подобных случаях уместнее сохранять мужество и подчиняться воле Божьей, нежели отыскивать поводы для утешения<ref name="_46c145233374d5cd" group="">[[Рубенс, Питер Пауль#CITEREFРубенс1977|Рубенс, 1977]], с. 184.</ref>. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote> 1626 йылдың февралендә Рубенс Англияға дүрт айлыҡ сәйәхәтенән ҡайта. Ул саҡта Антверпенда чума эпидемияһы бара, һәм Рубенстың ҡатыны Изабелла Брант чуманан вафат була. Рубенс һөйөклө ҡатынын әсәһе ҡәбере янында ерләй. Изабелла Бранттың ваҡытһыҙ үлеме Рубенсты ҙур сәйәсәткә этәрә һәм ул бер нисә йыл бөтөнләй һынлы сәнғәт менән шөғөлләнмәй, әммә уның оҫтаханаһы күп һанлы заказдар буйынса эшләүен дауам итә{{Sfn|Wedgwood|1967|p=121}}. Дипломатик йомоштарҙы үтәү өсөн ҡылған сәфәрҙәр ҡатынының үлеме менән бәйле кисерештәрҙе еңеләйтә һәм Питер Пауль Рубенстың рәссам оҫталығын тергеҙергә мөмкинлек бирә{{Sfn|Письма|1933}}. === Инглиз-испан һөйләшеүҙәре һәм Рубенс === ==== Дания һәм Англия менән уңышһыҙ һөйләшеүҙәр ==== [[Файл:Villiers Rubens 1625.jpg|мини|Бэкингем герцогы Джон Вильерс портреты. ''1625, туҡыма, майлы буяу, 65 × 50 см.[[Флоренция]], Палаццо Питти'']] Амбициоз ниәттәре Рубенсты дипломатик эшмәкәрлеккә илтә. Ул тырышып эшләй, ләкин инглиз-испан һөйләшеүҙәре уңышһыҙ тамамлана. 1628 йылдың 1 майында уның өс йыл буйына инглиз рәсми шәхестәре менән алышҡан хаттарын Испанияның баш ҡалаһы Мадридҡа килтерергә бойороҡ бирәләр. Уларҙы Рубенс үҙе алып барырға була һәм ике улына мираҫын васыятнамә яҙып ҡалдыра. Васыятнамә буйынса уның улдарына әсәләре Изабелла Бранттың да мираҫы тейергә тейеш була{{Sfn|Лекуре|2002|с=248—249}}. ==== Испанияға икенсе сәфәр ==== [[Файл:Pieter Paul Rubens - Portrait of King Philip IV (Hermitage).jpg|слева|мини|Король Филипп IV портреты. ''Туҡыма, майлы буяу, 114 × 82 см. Дәүләт Эрмитажы'']] Рубенс беренсе тапҡыр рәсми дипломатик сәфәргә Испанияға Мадрид саҡырыуы буйынса Брюссель вәкәләттәре буйынса бара{{Sfn|Лекуре|2002|с=249}}. Рубенс үҙе менән бер нисә картинаһын ала. Мадридҡа рәссам 15 сентябрҙә килә. Король Филипп IV Рубенстың картиналарына бик иҫе китмәһә лә, һарай тормошон яратмаған Рубенс картиналар яҙырға керешә{{Sfn|Лекуре|2002|с=258}}. Рубенстың сәнғәт миссияһы менән Мадридҡа килеүенә бер кем дә ышанмаһа ла, Рубенс өсөн Филипп IV һарайында студия ойошторалар. Монарх көн һайын уның янына килеп йөрөй. Рубенс король Фердинандтың ағаһының, король ҡатынының, инфанта Мария-Терезаның портреттарын яҙа{{Sfn|Лекуре|2002|с=258}}. Уның эштәре хөрмәтенә илдең барлыҡ коллекциялары асыла. Рубенс мәлде файҙаланып, йәш сағындағы кеүек үк, ҙур ҡыҙыҡһыныу менән Тициан картиналарының күсермәһен — барлығы 32 картинаны төшөрә. Мадридтағы Рубенс дипломатик хаттары юғалтыла, шуға бары тик һуңғы ҡарар ғына билдәле: Оливарес рәссамды Англияға миссия менән ебәрә, хушлашҡанда Рубенсҡа хаҡы 2000 дукат торған гәүһәр балдаҡ бүләк итә. 1629 йылдың 28 апрелендә почта каретаһында Рубенс Брюсселгә юллана{{Sfn|Лекуре|2002|с=260}}{{Sfn|Рубенс|1977|с=223—224}}. Нидерланд короле Филипп Рубенс китерҙән бер көн алда уны Йәшерен совет секретары итеп тәғәйенләй{{Sfn|Лекуре|2002|с=261}}.В Лондоне Рубенс провёл 10 месяцев. Здесь он обзавёлся приятным для него как антиквара и художника обществом, тесно общался с [[Джентилески, Орацио|отцом]] и [[Джентилески, Артемизия|дочерью Джентилески]], [[Джонсон, Бен|Беном Джонсоном]], свёл личное знакомство с [[Дреббель, Корнелиус|Корнелисом Дреббелем]]. Он познакомился с коллекционером [[Коттон, Роберт|Коттоном]] и получил доступ к коллекциям [[Томас Говард, 21-й граф Арундел|графа Арунделя]]. [[Кембриджский университет]] присвоил ему степень [[Магистр искусств|магистра искусств]]{{Sfn|Лекуре|2002}}. О настроении Рубенса свидетельствует его письмо Пейреску от 9 августа: {{Цитата башы}} …Так, на этом острове я отнюдь не встретил дикости, которой можно было ожидать, судя по его климату, столь далёкому от итальянских прелестей. Признаюсь даже, что я никогда не видел такого множества картин работы первейших мастеров, как во дворце Короля Англии и покойного Герцога Букингама. Граф [[Томас Говард, 21-й граф Арундел|д’Арундель]] обладает несметным количеством древних статуй, а также греческих и латинских надписей, которые Ваша Милость знает по изданию и учёному комментарию Джона Селдена — работе, достойной этого образованнейшего и тончайшего ума…{{Sfn|Рубенс|1977}} {{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> …Так, на этом острове я отнюдь не встретил дикости, которой можно было ожидать, судя по его климату, столь далёкому от итальянских прелестей. Признаюсь даже, что я никогда не видел такого множества картин работы первейших мастеров, как во дворце Короля Англии и покойного Герцога Букингама. Граф [[Томас Говард, 21-й граф Арундел|д’Арундель]] обладает несметным количеством древних статуй, а также греческих и латинских надписей, которые Ваша Милость знает по изданию и учёному комментарию Джона Селдена — работе, достойной этого образованнейшего и тончайшеыго ума…<ref name="_46c4d2233377fb56" group="">[[Рубенс, Питер Пауль#CITEREFРубенс1977|Рубенс, 1977]], с. 231.</ref> <templatestyles src="Ҡалып:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote> [[Файл:Peter Paul Rubens 187.jpg|слева|мини|Яков I апофеозы. Уайтхолл һарайындағы Банкет залының плафоны, ''1630-1635, Рубенс оҫтаханаһы'']] == Тормошоноң һуңғы йылдары (1630—1640) == === Икенсегә өйләнеүе === [[Файл:Peter Paul Rubens 088.jpg|слева|мини|Елена Фоурмендың туй күлмәгендәге портреты. ''1630-1631 йылдың майы, имән таҡтала майлы буяуҙар менән төшөрөлгән. 163,5 × 136,9 см. [[Мюнхен]], Иҫке пинакотека'']] Сразу же после возвращения из Англии Рубенс сделал предложение [[Фоурман, Елена|Елене Фоурмен]], на которой женился 6 декабря 1630 года. Для этого ему пришлось обратиться к эрцгерцогине за разрешением отпраздновать свадьбу во время [[Филиппов пост|Филиппова поста]]. О своём решении он с предельной откровенностью писал аббату Пейреску спустя четыре года: {{Цитата башы}} Я решил снова жениться, потому что не чувствовал себя созревшим для воздержания и безбрачия; впрочем, если справедливо ставить на первое место умерщвление плоти, ''{{Comment|fruimur licita voluptate cum grationem actione|мы с благодарностью пользуемся дозволенным наслаждением}}''. Я взял молодую жену, дочь честных горожан, хотя меня со всех сторон старались убедить сделать выбор при Дворе; но я испугался ''{{Comment|commune illud nobllitatis malum superbiam praesertim in illo sexu|обыкновенного порока знати — гордыни, особенно свойственной этому полу}}''. Я хотел иметь жену, которая бы не краснела, видя, что я берусь за кисти, и, сказать по правде, было бы тяжко потерять драгоценное сокровище свободы в обмен на поцелуи старухи{{Sfn|Рубенс|1977}}. {{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Я решил снова жениться, потому что не чувствовал себя созревшим для воздержания и безбрачия; впрочем, если справедливо ставить на первое место умерщвление плоти, <templatestyles src="Ҡалып:Comment/styles.css" />''<span class="ts-comment-commentedText" title="мы с благодарностью пользуемся дозволенным наслаждением">fruimur licita voluptate cum grationem actione</span>''. Я взял молодую жену, дочь честных горожан, хотя меня со всех сторон старались убедить сделать выбор при Дворе; но я испугался ''<span class="ts-comment-commentedText" title="обыкновенного порока знати — гордыни, особенно свойственной этому полу">commune illud nobllitatis malum superbiam praesertim in illo sexu</span>''. Я хотел иметь жену, которая бы не краснела, видя, что я берусь за кисти, и, сказать по правде, было бы тяжко потерять драгоценное сокровище свободы в обмен на поцелуи старухи<ref name="_46c4cd233377f2dd" group="">[[Рубенс, Питер Пауль#CITEREFРубенс1977|Рубенс, 1977]], с. 265.</ref>. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote>Рубенс өйләнгәндә уға 53 йәш була, ә уның ҡатынына — 16 йәш. Гуманист {{Тәржемәһеҙ 5|Гевартс, Ян|Ян-Каспар Гевартиус||Gaspar Gevartius}} — сам поклонник красоты Елены — на бракосочетание Рубенса посвятил длинную латинскую поэму, которая начиналась следующими гекзаметрами: {{Цитата башы}} <poem>Образ Елены Аргивской замыслил исполнить художник, : Блеск чудесных очей, эллинки дивной уста. Выбрал во граде своём пятерых прекрасных [[Кротоне|кротонок]], : Каждой чтобы черты облик Елены впитал. Вот у одной лоб сияет, как снег, белизной беспорочной, : Золото мягких кудрей льётся на плечи другой; Третьей пурпурные щёки и шея кости слоновой, : Губы, как роз лепестки, спорит со звёздами взор. Пышные плечи и крепкая грудь у девицы четвёртой; : Пятая — как молоко шея и руки её. Вот как изобразил [[Зевксид]] на картине единой : То, что природа дала порознь каждой из дев. Только Рубений его превзошёл, ибо кто же ответит: : Славим оратора мы или художника в нём? Ныне владеет живою Еленою [[Адуатуки|адуатуков]], : Что далеко превзошла древней Елены красу{{sfn|Рубенс|1977|с=250—251}}.</poem>{{Цитата аҙағы}} <br><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <poem>Образ Елены Аргивской замыслил исполнить художник, : Блеск чудесных очей, эллинки дивной уста. Выбрал во граде своём пятерых прекрасных [[Кротоне|кротонок]], : Каждой чтобы черты облик Елены впитал. Вот у одной лоб сияет, как снег, белизной беспорочной, : Золото мягких кудрей льётся на плечи другой; Третьей пурпурные щёки и шея кости слоновой, : Губы, как роз лепестки, спорит со звёздами взор. Пышные плечи и крепкая грудь у девицы четвёртой; : Пятая — как молоко шея и руки её. Вот как изобразил [[Зевксид]] на картине единой : То, что природа дала порознь каждой из дев. Только Рубений его превзошёл, ибо кто же ответит: : Славим оратора мы или художника в нём? Ныне владеет живою Еленою [[Адуатуки|адуатуков]], : Что далеко превзошла древней Елены красу{{sfn|Рубенс|1977|с=250—251}}.</poem><templatestyles src="Ҡалып:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>''Каспар Геварций на брак благородного и прославленного мужа, господина Петра Павла Рубения, рыцаря, секретаря Тайного совета Его Королевского Величества и пр., Апеллеса своего века, вступающего в желанный союз, и многодостойной девицы Елены Фоурмент, наделённой несравненной добродетелью и красотой, совершившийся в Антверпене в VI иды декабря 1630 года''</cite></div></blockquote>Лазарев билдәләүенсә, Рубенсты яңы тормош бөтөнләй икенсе йөкмәтке менән тулыландыра. Рубенс күберәк яҙа башлай һәм портреттарында Фоурменн Еленаны натура итеп ала<center></center> [[Файл:Peter Paul Rubens 188.jpg|слева|мини|Фердинанд Австрийскийҙың триумфаль аркаһы проекты. ''1634, ағас өҫтөндә майлы буяуҙар менән төшөрөлгән, 104 × 72,5 см. Дәүләт Эрмитажы'']] 1634 йылда Антверпенға Нидерландияның яңы хакимы Фердинанд Австрийский килә. Бының өсөн Антверпенды биҙәргә булалар һәм Рубенсҡа рәсми заказ бирәләр. 1635 йылдың 17 апрелендә тантана итеү тәғәйенләнгән була, был көнгә әҙерлек йылдан ашыу бара. Рубенс ҡарамағына ҡаланың барлыҡ һөнәрселәрен, шул иҫәптән ташсылар, малярҙар һәм штукатурҙарҙы бирәләр. [[Файл:PETER PAUL RUBENS GRAVE - ANTWERP BRUSSELS.jpg|мини|Антверпендың Синт-Якоскерк сиркәүендә Рубенстың ҡәбер ташы ]] Рубенс 5 триумфаль арка, 5 театр, 12 герман императорҙарына бағышланған 12 рәтле портик проектлай. Биҙәү өсөн Якоб Йорданс, Корнелис де Вос, Эразм III Квеллин, Лукас Файдербе яуаплы була. Эш көсөргәнешле була, Рубенстың подагра өйәнәге көсәйә, уны тәгәрмәсле креслола йөрөтәләр{{Sfn|Лекуре|2002}}. Кардинал-инфанттың триумфаль тантанаһы көнө буйына дауам итә һәм ул ғибәҙәтханала тамамлана. Рубенс, өйәнәгенән сирләп түшәктә ятҡас, тантанала ҡатнаша алмай. Әммә Фердинанд Австрийский үҙе Рубенс янына килә. Төндө 300 мискә ыҫмала менән яҡтыртып тантана дауам итә. Рубенс феерия өсөн 5600 флорин торған ҙур премияға лайыҡ була, ә был биҙәү эштәре өсөн ул үҙенең 80 000 флорин аҡсаһын тотонған була{{Sfn|Лекуре|2002}}. Елена менән 10 йыл йәшәү осоронда никахтан: ҡыҙы Клара-Иоганн, улы Франциск, Изабелла-Елена, Питер Пауль һәм рәссам үлгәндән һуң тыуған ҡыҙы Констанция Альбертина (атаһы үлгәндән һуң 8 ай үткәс тыуа) була{{Sfn|Лекуре|2002}}. === Вафаты һәм мираҫы === 1635 йылдн һуң Рубенстың подагра өйәнәге оҙайлы һәм ауыр була: был йылда ул өйәнәгенән түшәккә йығыла. 1638 йылдың апрелендә өйәнәге уң ҡулын эштән сығара, ижади мөмкинлектән мәхрүм итә. 1639 йылдың февралендә инде рәссамдың торошо ныҡ хәүефләндерә{{Sfn|Лекуре|2002|с=336}}. 1640 йылдың 27 майында Рубенс васыятнамә яҙа, ә 30 майҙа өйәнәге бик ныҡ көслө була, йөрәгенә сыҙай алмай, төш алдынан рәссам вафат була. Шул уҡ көндө уның тәне Синт-Якобскерк сиркәүендәге Фоурмендар ғаиләһенең кәшәнәһенә күсерелә. Йыназа 2 июндә үтә. Әммә 5 йыл самаһы уның мөлкәте һәм бөтә вариҫтарының өлөшөн билдәләү өсөн бәхәс бара. Күсемһеҙ милке һәм сәнғәт коллекцияһының бөтә дөйөм хаҡы 400 000 флорин була. Васыят шарттары буйынса, әгәр берәй вариҫы үҙ атаһының эшен дауам итһә йә берәй ҡыҙы рәссамға кейәүгә сыҡһа, Рубенстың бөтө коллекцияһы шул балаһына ҡалырға тейеш һәм һатылмаҫҡа тейеш була{{Sfn|Wedgwood|1967}}. [[Файл:Antwerpen rubens2.jpg|мини|Антверпендың Богоматерь ғибәҙәтханаһы алдында Рубенс һәйкәле ]] Васыяты буйынса, тол ҡатыны, унан тыуған биш балаһы һәм тәүге никахынан ике улы араһында көмөш һәм затлы биҙәүестәр бүленергә тейеш була. Гемма һәм миҙалдар коллекцияһы, шулай уҡ китапханаһы өлкән улы Альбертҡа эләгә. Ғаилә ағзаларының портреттары, кем уларҙа төшөрөлһә, шуға тейеш була. Гардероб һәм башҡа әйберҙәре, шул иҫәптән глобус һатыла. Инвентарь китабында 314 картина була{{Sfn|Рубенс|1977}}. Уның Венеция коллекцияһында Тициан, Тинторетто, Веронезе, Пальма һәм Муциано, немец, боронғо голланд рәсем сәнғәтендә Ян ван Дейк, Гуго ван дер Гус, [[Альбрехт Дюрер|Дюрер]], Гольбейн, Массейс Квентин, Виллем Кей, Лука Лейденский, ван Хемессен, А. Мор, ван Скорел һәм Флорис әҫәрҙәре һанала. == Мираҫы һәм баһалауҙар == Рубенс эштәре донъяуи һәм дини заказсылар тарафынан үҙе тере сағында бер ниндәй ҙә тәнҡиткә дусар булмай. Әммә XVII быуаттың икенсе яртыһында Францияла беренсе тапҡыр уға ҡаршылыҡ «рубенсист» һәм «пуссенист»тар араһында тыуа. Ике лагерь ҙа беренсе урында төҫ һәм линиялар талаптары өсөн бәхәсләшә. XIX быуаттағы академист һәм импрессионистар кеүек, улар рәсемде һәм һыҙыҡты бер-береһенә ҡаршы ҡуя. Был мөнәсәбәттәргә XIX быуаттың [[романтизм]] рәссамдары Рубенсҡа ыңғай баһа бирә. Рубенсты Эжен Делакруа бик юғары баһалай, уны һынлы сәнғәттең Гомеры тип атай. Француз Жан-Огюст Энгр Рубенсты «итсе» тип тәнҡитләй<ref>{{Китап|автор=Раздольская, В. И.|заглавие=Энгр|место=М.|издательство=Белый город|год=2006|страницы=27|серия=Мастера живописи|isbn=5-7793-1081-5|ref=Раздольская}}</ref>. Импрессионистар Рубенсты Ренуар менән сағыштыра. Рубенс исемен баш билбауҙың [[астероид]]ы йөрөтә, уны Ла-Силья обсерваторияһы 1994 йылда аса, шулай уҡ Меркурийҙағы диаметры 158 км булған кратер Рубенс исеме менән аталған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҫәрҙәре каталогтарының баҫмаһы, хаттар һәм әҙәби тәжрибәһе == {{refbegin|2}} * {{публикация|книга|заглавие=Pierre-Paul Rubens : documents & lettres|место=Bruxelles|издательство=C. Muquardt|год=1877|подзаголовок=publiés et annotés par Ch. Ruelens|allpages=178}} * {{публикация|книга|заглавие=L'oeuvre de P. P. Rubens|ссылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben01roos_0|место=Anvers|издательство=J. Maes|год=1886|подзаголовок=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=1|allpages=492}} * {{публикация|книга|заглавие=L'oeuvre de P. P. Rubens|ссылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben02roos_0|место=Anvers|издательство=J. Maes|год=1888|подзаголовок=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=2|allpages=554}} * {{публикация|книга|заглавие=L'oeuvre de P. P. Rubens|ссылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben03roos_0|место=Anvers|издательство=J. Maes|год=1890|подзаголовок=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=3|allpages=516}} * {{публикация|книга|заглавие=L'oeuvre de P. P. Rubens|ссылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben04roos_0|место=Anvers|издательство=J. Maes|год=1890|подзаголовок=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=4|allpages=600}} * {{публикация|книга|заглавие=L'oeuvre de P. P. Rubens|ссылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben05roos_0|место=Anvers|издательство=J. Maes|год=1892|подзаголовок=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=5|allpages=660}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/12362-correspondance-de-rubens-et-documents-epistolaires-tome-1-1600-1609?offset=1|ответственный=Publiés, traduits, annotés par Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1887|allpages=480|volume=1}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=https://archive.org/stream/correspondanced02roosgoog#page/n6/mode/2up|ответственный=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1898|allpages=506|volume=2}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=https://archive.org/details/correspondanced01roosgoog|ответственный=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1900|allpages=510|volume=3}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/12291-correspondance-de-rubens-et-documents-epistolaires-tome-4-29-octobre-1626-10-aout-1628?offset=6|ответственный=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1902|allpages=470|volume=4}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=https://archive.org/details/correspondanced00roosgoog|ответственный=par Max Rooses et Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1907|allpages=490|volume=5}} * {{публикация|книга|заглавие=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|ссылка=http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/12294-correspondance-de-rubens-et-documents-epistolaires-tome-6-1-janvier-1632-25-septembre-1649?offset=4|ответственный=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|место=Anvers|издательство=Veuve de Backer|год=1909|allpages=402|volume=6}} {{refend}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{публикация|книга|автор=Бабина Н.П., Грицай Н.И.|заглавие=Фламандская живопись XVII—XVIII веков. Каталог коллекции|место=СПб.|издательство=Издательство Государственного Эрмитажа|год=2005|isbn=5-93572-130-9|ref=Бабина, Грицай|страниц=584}} * {{публикация|книга|автор=Гордеева М.|заглавие=Питер Пауль Рубенс, 1577—1640|место=М.|издательство=Директ-Медиа|год=2009|ref=Гордеева|серия=Великие художники, том 7|страниц=48|тираж=87 420}} * {{книга|автор=Дмитриева Нина Александровна|заглавие=Краткая история искусств. Вып. II: Северное Возрождение; страны Западной Европы XVII—XVIII веков; Россия XVIII века|место=М.|издательство=Искусство|издание=3-е изд., доп.|год=1990|страниц=318|isbn= 5-210-00246-2|ref=Дмитриева}} * {{книга |автор= Кларк Кеннет Маккензи|заглавие= Нагота в искусстве: исследование идеальной формы |ответственный= Пер. с англ.: М. В. Куренной и др.|ссылка= |место= СПб.|издательство= Азбука-классика|год= 2004|isbn=5-352-00580-1|страниц=480|ref=Кларк}} * {{публикация|книга|автор=Королёва А. Ю.|заглавие=Рубенс|место=М.|издательство=ОЛМА Медиа Груп|год=2010|isbn=978-5-373-03213-1|ref=Королёва|серия=Галерея гениев|страниц=128}} * {{публикация|книга|автор=Лебедянский М. С.|заглавие=Портреты Рубенса|место=М.|издательство=Изобразительное искусство|год=1993|isbn=5-85200-123-6|ref=Лебедянский|издание=2-е изд.|страниц=190}} * {{публикация|книга|автор=Лекуре М.-А.|заглавие=Рубенс|ответственный=Пер. с фр. Е. В. Головиной; Предисл. А. П. Левандовского|место=М.|издательство=Молодая Гвардия|год=2002|isbn=978-5-235-03498-3|ref=Лекуре|серия=Жизнь замечательных людей. Вып. 1020 (820)|страниц=394}} * {{публикация|книга|автор=|заглавие=Петер Пауль Рубенс. Письма. Документы. Суждения современников|ответственный=Сост., вступит. статья и примеч. К. С. Егоровой|место=М.|издательство=Искусство|год=1977|ref=Рубенс|страниц=478}} * {{публикация|книга|автор=Прусс И.|заглавие=Малая история искусств. Западноевропейское искусство XVII века|место=М.|издательство=Искусство|год=1974|ref=Прусс|страниц=384}} * {{книга|автор=Рубенс Петр Павел|заглавие=Письма|ответственный=пер. А. А. Ахматовой; коммент. В. Д. Загоскиной и М. И. Фабриканта; вступ. ст. В. Н. Лазарева; ред. и предисл. А. М. Эфроса|место={{М.}}; {{Л.}}|издательство=Academia|год=1933|страниц=342|тираж=5 300|ref=Письма}} * {{публикация|книга|автор=Logan A.-M., Plomp M.|заглавие=Peter Paul Rubens: The Drawings|ссылка=https://archive.org/details/PeterPaulRubensTheDrawings|место=N. Y.|издательство=Metropoliten Museum of Art, Yale Univ. Press|год=2004|isbn=1-58839-139-6; 0-300-10494-4|ref=Logan, Plomp|серия=Metropolitan Museum of Art Series|allpages=332}} * {{публикация|книга|автор=Morford Mark P. O.|заглавие=Stoics and Neostoics: Rubens and the Circle of Lipsius|ссылка=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1m3nwwv|место=Princeton|издательство=Princeton University Press|год=1991|isbn=9781400887125|ref=Morford|allpages=298}} * {{публикация|книга|автор=Van Hout N.|заглавие=Functies van Doodverf. De onderschildering en andere onderliggende stadia in het werk van P.P. Rubens|ссылка=https://lirias.kuleuven.be/bitstream/1979/153/1/doctoraat.pdf|место=Leuven University|год=2005|подзаголовок=Ph.D. dissertation|язык=nl|allpages=267}} * {{публикация|книга|автор=Wedgwood C. V.|заглавие=The World of Rubens 1577—1640|место=N. Y.|издательство=Time, inc|год=1967|ref=Wedgwood|allpages=192}} * {{публикация|книга|автор= Woollett A. T., Ariane van Suchtelen (et al.)|заглавие=Rubens and Brueghel: A Working Friendship|издательство=J. Paul Getty Museum|год=2006|isbn=978-0892368488|ref=Rubens and Brueghel|серия=Getty Trust Publications: J. Paul Getty Museum|allpages=270}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{навигация}} {{refbegin}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Рубенс, Петер-Пауль}} * {{cite web|author=Ротенберг Евсей Иосифович|title=Рубенс. Тематические принципы|url=http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000051/st004.shtml|work=ARTYX.RU: История искусств|accessdate=2017-06-27}} * {{cite web|title=Художник Питер Пауль Рубенс — картины, рисунки, биография, письма|url=http://rybens.ru/|date=2008—2016|accessdate=2017-06-27}} * {{cite web|title=The Correspondence of Peter Paul Rubens (currently 939 letters)|url=http://emlo.bodleian.ox.ac.uk/blog/?catalogue=peter-paul-rubens|work=Early Modern Letters Online|publisher=Cultures of Knowledge Project|accessdate=2017-06-27}} * {{cite web|title=Peter Paul Rubens. The Complete Works|url=http://www.peterpaulrubens.org/|accessdate=2017-06-27}} * {{cite web|title=Peter Paul Rubens|url=http://www.nationalgallery.org.uk/artists/peter-paul-rubens|work=The National Gallery|accessdate=2017-06-27}} * {{cite web|title=Rubenshuis|url=http://www.rubenshuis.be/nl|publisher=Museum Antwerpen|accessdate=2017-06-27|language=nl}} * {{cite web|title=Schilderij van Rubens Verkocht voor 52 Miljoen Euro|url=https://kunstvensters.com/2016/07/08/schilderij-van-rubens-verkocht-voor-52-miljoen-euro/|date=8 juli 2016|work=// Vensters|publisher=Blog op WordPress.com|accessdate=2017-06-30|language=nl}} {{refend}} [[Категория:Батша һарайындағы рәссамдар]] [[Категория:Барокко рәссамдары]] [[Категория:Фландрия рәссамдары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1640 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1577 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 июндә тыуғандар]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] qhf4zyg5jb4n0wltl6zwvl0ordtl4ak 0 157253 1299346 1297760 2026-06-18T17:55:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299346 wikitext text/x-wiki {{Государство |Русское название= Государство Палестина |Оригинальное название= دولة فلسطين <br><small>(Да́улят Филасты́н)</small> |Родительный падеж= Государства Палестина |Герб=Coat of arms of Palestine.svg <!--|Вместо герба=--> |Девиз= |Название гимна=Билади |Аудио= |Форма правления= парламент республикаһы<ref name="law"/> |Государственная религия= Исламдың сөннәтселек йүнәлеше<ref name="law"/> |На карте= State of Palestine (orthographic projection).svg |подпись к карте = халыҡ-ара танылған сиктәрендәге Фәләстин Дәүләте |Язык= ғәрәп теле<ref name="law"/> <!--|Основано=--> |Спорный статус=да |Основана= |Дата образования= |Провозглашение независимости= [[1988 йыл]]дың 15 ноябре |Дипломатическое признание= Фәләстин Дәүләтенең халыҡ-ара-хоҡуҡи статусы (өлөшләтә) |Независимость от= Израиль дәүләтенән |Столица=Рамалла (ваҡытлыса)<ref name="law">{{cite web|url=http://jurist.law.pitt.edu/world/palestbasic.htm|title=Basic Law // PALESTINIAN AUTHORITY|date= |publisher=jurist.law.pitt.edu|lang=en|accessdate=2014-11-15}} ''<poem>Article (3) Jerusalem is the Capital of Palestine. Article (4) 1. Islam is the official religion in Palestine. Respect and sanctity of all other heavenly religions shall be maintained. 2. The principles of Islamic Shari’a shall be the main source of legislation. 3. Arabic shall be the official language.</poem>''</ref><br>Иерусалим<ref name="law"/> йәки Көнсығыш Иерусалим<ref name="Мустафа2008"/>{{уточнить}} (заявлено) |Крупнейший город= Газа |Должность руководителя 1 = Фәләстин Дәүләте Президенты |Руководитель 1 = Мәхмүд Аббас |Должность руководителя 2 = Фәләстин Дәүләте Премьер-министры |Руководитель 2 = Рами Хамдалла |Должность руководителя 3 = Фәләстин закон сығарыу советы - парламент спикеры |Руководитель 3 = Әбдел Азиз Дуэйк |Страны-соседи = [[Мысыр]], [[Израиль]], [[Иордания]] |Место по территории= |Территория=6020<ref>[http://www.passia.org/palestine_facts/pdf/pdf2006/3-Geography.pdf Данные Палестинского академического общества изучения международных отношений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004085625/http://www.passia.org/palestine_facts/pdf/pdf2006/3-Geography.pdf |date=2006-10-04 }}</ref> |Процент воды= |Место по населению=125 |Население = {{рост}}4 550 368<ref name="statPS">[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population State of Palestine, Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }} Palestinian Central Bureau of Statistics</ref> |Год оценки = 2014 |Население по переписи = |Год переписи = |Плотность населения=734<ref>[http://demoscope.ru/weekly/app/world2013_1.php Основные демографические показатели по всем странам мира в 2013 году]</ref> <!--|ВВП=--> <!--|Год расчёта ВВП=--> <!--|Место по ВВП=--> <!--|ВВП на душу населения=--> | ИРЧП = {{рост}} 0,690<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> | Год расчёта ИРЧП = 2019 | Место по ИРЧП = 119 | Уровень ИРЧП = <span style="color:#fc0;">'''уртаса'''</span> |Валюта= яңы израиль шекеле |Домен=[[.ps]] |Телефонный код=970 |Часовой пояс=+2 <!--|Примечания= --> |lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 53 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = |Статус = өлөшләтә танылған }} '''Фәләстин Дәүләте''' ({{lang-ar|دولة فلسطين}}, {{lang-en|State of Palestine}}) Б. э. т. 135 йылда Римгә ҡаршы сығыш яһаған йәһүдтәрҙең Йәһүд дәүләтен оноттороу маҡсатында император Адриан {{comment|Фәләстин|Палестина}} исеме менән атаған ил. «Palaestina» атамаһы (грекса атаманың латин варианты) "Филистия"нан килеп сыҡҡан (''йәһүдсә'' ארץ פלשת, [''Э́рец-Пеле́шет'']) — боронғо замандарҙа хәҙерге Израиль биләмәләрендә, Урта диңгеҙҙең бер өлөшөндә, йәшәгән филистимляндар хөрмәтенә ҡушылған. Б. э. т. [[XIII быуат]]тың иң башында «Диңгеҙ халыҡтары» хәрәкәтендә ҡатнашҡан филистимляндар Ханаандың — Сарон уйһыулығының уңдырышлы яр буйына ултырған. Уларҙың этник нигеҙе һәм теле билдәле түгел, бәлки, улар Балҡан ярымутрауы һәм Кесе Азияла йәшәгән боронғо һинд-европа халҡының ата-бабаһы булыуы мөмкин.<ref>См. «История Древнего Востока. Часть вторая. М., 1988. С. 280—282.», статья Палестина.</ref><ref>[http://ria.ru/world/20130105/917175283.html РИА Новости — Аббас велел переименовать ПНА в «Государство Палестина»]</ref> — де-юре Яҡын Көнсығышта барлыҡҡа килеү процесындағы бойондороҡһоҙ, өлөшләтә танылған, дәүләт. 2018 йылдың авгусына Фәләстин Дәүләтенең бойодороҡлолоғон БМО ағзаһы булған 193 дәүләттең 137-һе таныған<ref>{{cite web|url=https://rbc.ru/rbcfreenews/5b6bc8759a7947b8c62bc15b|title=В Израиле назвали «пощечиной» признание Колумбией независимости Палестины|date=09.08.2018|publisher=Росбизнесконсалтинг|accessdate=2018-08-10}}</ref>. БМО ҡарарҙарына ярашлы, Фәләстин Дәүләте Иордан йылғаһының Көнбайыш яры (йәки уның бер өлөшөндә, шул иҫәптән Көнсығыш Иерусалим территорияһы) һәм Газа секторы территорияһында формалаштырылырға тейеш. Фәләстин дәүләтселеге фекеренән сығып, уны булдырыу һәм шулай уҡ территория яғынан билдәләмәләре буйынса төрлө тәҡдимдәр бар. [[1988 йыл]]дың 15 ноябрендә {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}}ның юғары кәңәшмә органының — Фәләстин милли советының [[Алжир]]ҙағы сессияһында Фәләстин Дәүләте иғлан ителә — 253 тауыш — «риза», 46 — «ҡаршы» һәм 10 кеше тауыш биреүҙән тыйыла. {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} дәғүә иткән территорияның ниндәй ҙә булһа бер өлөшөн үҙ контролендә тотмаған. [[1994 йыл]]да Израиль һәм {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}}ның [[1993]] йылдың 13 сентябрендә үткән Осло Килешеүҙәре һөҙөмтәһендә<ref name="dop1993">{{JVL|jsource/Peace/dop.html|Declaration of Principles On Interim Self-Government Arrangements|September 13, 1993|}}</ref> {{comment| Фәләстин милли Хакимиәте|Палестинская национальная администрация (ПНА)}} булдырыла. Килешеүҙәрҙә буласаҡ дәүләт төҙөү ҡаралмаған; шуның менән бергә «''ике яҡ та Иордан йылғаһының Көнбайыш яры һәм Газа секторының статусын үҙгәртеү буйынса бер ниндәй ҙә бер яҡлы хәрәкәт атҡармау тураһында конкрет йөкләмә ала''»<ref name="mfa110515">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Danger_of_premature_recognition_of-Palestine.htm|title=Опасность преждевременного признания Палестинского государства|date=15 Июня 2011|publisher=МИД Израиля|lang=ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDJaIjF?url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Danger_of_premature_recognition_of-Palestine.htm|archivedate=2012-12-04}}</ref>. Де-факто: Фәләстин Дәүләте бөгөнгө көнгә тиклем төҙөлмәгән һәм ысын [[суверенитет]]ҡа эйә түгел. Дәүләт структуралары тик өлөшләтә генә формалашҡан. Ваҡытлыса баш ҡалаһы Рамаллала президент, хөкүмәт һәм парламент эшләй. Әммә дәүләттә, полиция бар, армия юҡ, һәм шуның менән бергә төрлө ярым хәрби ойошмалар әүҙем хәрәкәт итә. Үҙ валютаһы юҡ, аҡса берәмеге сифатында яңы израиль шекеле һәм АҠШ [[доллар]]ы ҡулланыла. Фәләстиндең эшләүсе халыҡ-ара аэропорты юҡ, шул сәбәпле юғары фәләстин дәүләт эшмәкәрҙәре донъя илдәренә Иорданияның баш ҡалаһы [[Амман]]дан оса. Иордан йылғаһының Көнбайыш яры территорияһының күп өлөшөн Израиль армияһы контролдә тота, көнсығыш [[Иерусалим]] (һәм тотош [[Иерусалим]] ҡалаһы) шулай уҡ Израиль контроле аҫтында. Израиль шулай уҡ, [[Мысыр]] менән сиктәш Газа секторын ҡыҫтырмағанда, Фәләстин территорияларының барлыҡ тиерлек сиктәрен контролдә тота<ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/11/20121129223421111270.html Palestinians celebrate status upgrade at UN]</ref>, ләкин Газа ярындағы конфликт Газа секторының тышҡы донъя илдәре менән диңгеҙ бәйләнешен (2010)| тотҡарлай. Өлөшләтә фәләстин идаралығы булһа ла, Фәләстин территорияларын БМО барыбер Израиль тарафынан оккупацияланған тип һанай<ref>[http://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument Status of Palestine in the United Nations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121210160010/http://unispal.un.org/unispal.nsf/0080ef30efce525585256c38006eacae/181c72112f4d0e0685257ac500515c6c?OpenDocument |date=2012-12-10 }}</ref>. Представители ООП называют Палестину «страной под израильской оккупацией»<ref>[https://www.nytimes.com/2012/11/30/world/middleeast/Palestinian-Authority-United-Nations-Israel.html?pagewanted=all&_r=0 U.N. Assembly, in Blow to U.S., Elevates Status of Palestine] // nytimes.com</ref>. Газа секторы һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш яры Израиль территорияһы бүлгән ике {{comment|эксклав|үҙаллылыҡҡа эйә булмаған}}, береһен күп илдәрҙә террористик ойошма тип танылған [[ХАМАС]] яҡлылар, ә икенсеһен — {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} нигеҙен формалаштырыусы [[ФАТХ]] ойошмаһы яҡлылар контролдә тота. ФАТХ һәм ХАМАС-тың оҙайлы конфликтынан һәм араларын рәтләргә маташҡандан һуң, 2014 йылдың 2 июлендә ХАМАС һәм ФАТХ биш христиан министр ҡатнашлығында Милли берҙәмлек хөкүмәтен формалаштырҙы, һәм был хөкүмәт президент Аббасҡа ант килтерҙе<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1232522 Махмуд Аббас привел к присяге палестинское правительство национального единства] во главе с [[Хамдалла, Рами|Рами Хамдаллой]]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2014/06/140602_rn_palestina_government ФАТХ и ХАМАС сформировали правительство единства]</ref>. Это правительство просуществовало до начала 2019 года и ушло в отставку в связи с так и не урегулированными противоречиями между ФАТХ и ХАМАС, вследствие чего правительство не имело контроля над [[Сектор Газа|сектором Газа]]<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/29/01/2019/5c50a74d9a7947a9443b89e4?from=newsfeed|title=Аббас принял отставку правительства Палестины|author=|date=2019-01-29|publisher=Росбизнесконсалтинг|description=|accessdate=2019-01-29}}</ref>. 2012 йылдың 29 ноябрендә БМО Генераль Ассамблеяһы <ref>Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН 67/19|по итогам голосования, 29.11.2012</ref> («риза» - 138 тауыш, 9 — «ҡаршы», 41 ил тауыш биреүҙән тыйылып торҙо) «''Фәләстингә, БМО ағзаһы булмаһа ла, фәләстин халҡы вәкиле булараҡ, яулап алынған ҡарарҙарға һәм ғәмәлдәргә ярашлы, {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} һәм БМО хоҡуҡтарына зыян килтермәйсә, БМО-ның күҙәтеүсе дәүләт статусын бирҙе''»<ref name="ru.euronews.com/2012/11/29">[http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ Генассамблея ООН повысила статус Палестинской автономии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031043338/http://ru.euronews.com/2012/11/29/un-votes-to-give-palestine-non-member-status/ |date=2014-10-31 }} — euronews, 29/11/2012</ref><ref name="autogenerated20130111-1">{{Cite web |url=http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N12/479/76/PDF/N1247976.pdf?OpenElement |title=Резолюция ГА ООН № 16/19 от 29.11.2012 «Статус Палестины в Организации Объединённых Наций». |accessdate=2012-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029201326/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N12/479/76/PDF/N1247976.pdf?OpenElement |archivedate=2013-10-29 |deadlink=yes }}</ref><ref name="un121129">{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18697#.ULf2q-RWySo|title=Генеральная Ассамблея ООН 138 голосами «за» предоставила Палестине статус государства-наблюдателя при ООН, не являющегося её членом|date=29.11.2012|publisher=ООН|accessdate=2012-11-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CaB2fVvY?url=http://www.un.org/russian/news/story.asp?newsID=18697#.ULf2q-RWySo|archivedate=2012-12-01}}</ref>. [[2013 йыл]]дың 5 ғинуарында {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} рәйесе Мәхмүд Аббастың «Фәләстин милли хакимиәте» атамаһы урынына рәсми маҡсаттарҙа фәҡәт «Фәләстин Дәүләте» атамаһын ғына ҡулланырға тигән указы сыға<ref>{{Cite web |url=http://www.alresalah.ps/en/index.php?act=post&id=1562 |title=Abbas replaces 'PNA' with Palestine |accessdate=2013-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312063000/http://www.alresalah.ps/en/index.php?act=post&id=1562 |archivedate=2013-03-12 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312063000/http://www.alresalah.ps/en/index.php?act=post&id=1562 |date=2013-03-12 }}</ref><ref>[http://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=21470 Information Ministry to Use ‘State of Palestine’ on Press Cards] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115032826/https://english.wafa.ps/index.php?action=detail&id=21470 |date=2013-01-15 }}. — WAFA, 8 января 2013 года.</ref>. 2019 йылдың ғинуарына күп кенә илдәр, атап әйткәндә, Израиль, [[Испания]], [[Норвегия]], [[АҠШ]], [[Швеция]] һ. б. был ҡарарҙы таныманы<ref name="golos130108">{{cite web|url=http://www.golos-ameriki.ru/content/state-briefing-palestinian-authority/1579655.html|title=США не будут называть Палестинскую автономию «Государством Палестина»|date=08.01.2013|publisher=Русская служба [[Голос Америки|«Голоса Америки»]]|accessdate=2013-01-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnN4REzE?url=http://www.golos-ameriki.ru/content/state-briefing-palestinian-authority/1579655.html|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130111045039/http://www.golos-ameriki.ru/content/state-briefing-palestinian-authority/1579655.html |date=2013-01-11 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://world.time.com/2013/01/07/state-of-palestine-name-change-shows-limitations/|title=State of Palestine Name Change Shows Limitations|date=Jan. 07, 2013|publisher=Associated Press|lang=en|accessdate=2013-01-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnN7SO13?url=http://world.time.com/2013/01/07/state-of-palestine-name-change-shows-limitations/|archivedate=2013-01-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130001301/http://world.time.com/2013/01/07/state-of-palestine-name-change-shows-limitations/ |date=2013-01-30 }}</ref>. Фәләстин Дәүләтен таныған илдәрҙә {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} дипломатик вәкиллектәренә Фәләстин Дәүләте илселектәре вывескалары эленгән. == Этимологияһы == «Фәләстин» атамаһы «Филистия» (''йәһүдсә'' ארץ פלשת, ''Э́рец-П(е)ле́шет'') — боронғо осорҙа <ref>Вторгнувшийся в Ханаан несемитский народ, по всей вероятности, с острова [[Крит]].</ref> хәҙерге Израилдең Урта диңгеҙ буйы ярының бер өлөшөн (йәһүдсә פלישתים}}, ''плишти́м'', һүҙмә-һүҙ «баҫып ингәндәр») был ерҙе баҫып алған филистимляндар исеменән<ref>{{ЭЕЭ|14278|Филистимляне}}</ref><ref name="KE_Isr">{{ЭЕЭ|11757|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Географический очерк}}</ref>. Ғәрәп баҫҡынсылары 638 йылдан башлап, «Палестина» атамаһын ғәрәп формаһына тура килтерергә тырышып, илде «Фаластын» тип атаған. Британия мандаты осоронда бойондороҡһоҙ территорияны «Палестина» атамаһы менән йөрөткәндәр. XX быуат уртаһында, элегерәк был атама, этник йөкмәткегә эйә булмайынса, төбәктә йәшәгән бөтә халыҡтың атамаһы булараҡ ҡулланылһа ла, «Фәләстин» һүҙенән барлыҡҡа килгән «фәләстинлеләр» был территорияла йәшәгән бөтә ғәрәптәргә лә («фәләстин халҡы», «Фәләстин ғәрәп халҡы») ҡулланыла башлаған<ref name="bibi4">''Нетаньяху{{nbsp}}Б.'' [http://jhist.org/zion/netanjahu35.htm Место под солнцем, Глава{{nbsp}}4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720181336/http://jhist.org/zion/netanjahu35.htm |date=2017-07-20 }}</ref><ref>''Борис Шустеф.'' [http://gazeta.rjews.net/shustef10.shtml Палестинец Шарон] // «Еврейский мир», 24 мая 2002 года.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.netreach.net/~zoa/newsLinks/shockers/m100.htm |title=The Palestinian Identity |accessdate=2010-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809041512/http://www.netreach.net/~zoa/newsLinks/shockers/m100.htm |archivedate=2011-08-09 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809041512/http://www.netreach.net/~zoa/newsLinks/shockers/m100.htm |date=2011-08-09 }}</ref>. 1994 йылда, Осло Килешеүҙәре һөҙөмтәһендә [[Израиль]] һәм {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|ООП}} араһында Иордан йылғаһының Көнбайыш яры һәм Газа секторын индергән территорияла етәкселек итеү сифатында {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} булдырылған. Хәҙерге мәлдә {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} (Израиль менән берлектә) өлөшләтә фәҡәт Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын контролдә тота, ә Газа секторы ысынында ХАМАС хәрәкәте тарафынан контролдә тотола, һәм улар Газа секторының {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}}нән бойондороҡһоҙлоғон тормошҡа ашырыуҙы теләй<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1986647 Сектор Газа готовится к отделению — Коммерсантъ, 24.07.2012]</ref>. {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|ПНА}} [[Фәләстин Дәүләте]]нең бойондороҡһоҙлоғоноң халыҡ-ара танылыуына ынтыла<ref>[http://lenta.ru/news/2011/09/23/un/ Аббас подал в ООН заявку на признание Палестины] // Lenta.Ru, 23.09.2011</ref>, шуға бәйле киң мәғлүмәт саралары ҡайһы бер илдәр таныған Фәләстин автономияһын һәм Фәләстин Дәүләтен билдәләү өсөн<ref>[http://www.rg.ru/sujet/56/index.html Российская Газета, сюжет/раздел «Палестина и Израиль»]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/videos?vid=373783&cid=7 Палестину приняли в ЮНЕСКО — Вести. Ru, 31.10.2011]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2012/04/04/iccrejects/ Международный уголовный суд отклонил иск Палестины к Израилю — Lenta.Ru, 04.04.2012]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2011/12/15/iceland/ Парламент Исландии признал независимость Палестины — Lenta.Ru, 15.12.2011]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2012/01/20/recognize/ Таиланд признал независимость Палестины — Lenta.Ru, 20.01.2012]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2011/01/07/independent/ Правительство Чили признало независимость Палестины — Lenta.Ru, 07.01.2011]</ref> «Фәләстин» атамаһын йыш ҡуллана. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, «Осло Килешеүҙәре» һөҙөмтәһе буйынса Израиль һәм {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|Организация освобождения Палестины}} ҡул ҡуйған документтарҙа «Palestinian Authority» («Фәләстин хакимиәте») термины ҡулланыла<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm Declaration of Principles, September 13, 1993]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Agreement+on+Gaza+Strip+and+Jericho+Area.htm Agreement on the Gaza Strip and the Jericho Area, May 4, 1994]{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Agreement+on+Preparatory+Transfer+of+Powers+and+Re.htm Agreement on Preparatory Transfer of Powers and Responsibilities, August 29, 1994]{{ref-en}}</ref>. == Тарихи белешмә == Ҡарағыҙ: Иудея (Самария), Израильское царство [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң, еңеүсе европа дәүләттәре тарҡалған [[Ғосман империяһы]]ның күп өлкәләрен — Милләттәр Лигаһының мандат территорияһына ярашлы — үҙ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырып, хатта бәләкәйерәк сәйәси берәмектәргә бүлгеләгән. [[Яҡын Көнсығыш]]та [[Сүриә]] (Ғосман автономиялы христиан Ливаны, уның территорияһына сиктәш ерҙәрҙе индереп, Ливан Республикаһы булып киткән) француз контроленә күсерелгән, ә [[Месопотамия]] һәм Фәләстин (Трансиорданияны индереп) [[Бөйөк Британия|Англия]]ға бирелгән. Ҡайһы бер режимдарҙа колониаль мираҫ нефть һатыу һәм табыуға айырым хоҡуҡ биреү, һәм, үҙҙәрен яҡлау маҡсатында, ҡораллы көстәр тотоу аша һынланһа ла, был территорияларҙың күпселеге артабанғы өс тиҫтә йыл эсендә артыҡ ҡыйынлыҡтар тыуҙырылмай бойодороҡһоҙлоҡ алған. Әммә Фәләстин осрағы {{comment|сетерекле|проблематичным}} булып ҡалған. Һуғыштан һуң, Европа милләтселегенә нигеҙләнгән ике яңы хәрәкәт: бөтә ғәрәп халыҡтарының мәҙәни уртаҡлығына нигеҙләнгән ғәрәп милләтселеге, һәм, бөтә ғәрәптәр өсөн берләштерелгән дәүләт төҙөүгә саҡырыусы, панарабизм барлыҡҡа килгән. == Тарихи Фәләстин территорияһында ғәрәп дәүләте төҙөү өсөн көрәш == {{Main|История Палестины|Хронология арабо-израильского конфликта}} === Британия мандаты осоро === [[Беренсе донъя һуғышы]] һөҙөмтәләре буйынса 1920 йылда Сан-Ремола үткән Конференцияла, һуғышҡа тиклем тарҡалған Ғосман империяһына ингән Фәләстин территорияһын, Милләттәр Лигаһы мандаты буйынса, [[Бөйөк Британия]] идаралығы режимына биреү ҡарары ҡабул ителгән. Хәҙерге Израиль территорияһынан башҡа Фәләстиндә Британ мандаты составына хәҙерге Иордания, Иудея һәм Самария (Иордан йылғаһының Көнбайыш яры) һәм Газа секторы территориялары ингән. Мандат маҡсаттарының береһе булып «''йәһүд милли йортон имен булдырыу маҡсатында илдә сәйәси, хакими һәм иҡтисади шарттар тыуҙырыу''» торған<ref name="мандат">{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|publisher=Fordham University|title=League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922|work=Modern History Sourcebook|datepublished=24 июля 1922|accessdate=5 июля 2008|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166AOMuf?url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|archivedate=2011-08-21}}</ref>. [[1920]]-се йылдар башында был мандат сиктәрендә Бөйөк Британияға бойондороҡло мандат аҫтындағы Фәләстин территорияларының 3/4 өлөшөн үҙ эсенә алған Трансиордания кенәзлеге булдырылған<ref>[http://www.lechaim.ru/ARHIV/211/knigonosha.htm Уинстон Черчилль и сионизм: история метаний] Станислав Кожеуров, Иван Фадеев, [[Эпштейн, Алек|Алек Д. Эпштейн]], «[[Лехаим (журнал)|Лехаим]]» ноябрь 2009</ref>. Мандат килешеүенән кенәзлек территорияһында йәһүдтәргә йәшәү рөхсәте биргән пункттар алып ташлана<ref name="мандат"/><ref>{{ЭЕЭ|15544|Государство Израиль. Израиль и палестинская проблема}}</ref>. [[1946 йыл]]дың 25 майында ул бойондороҡһоҙлоҡ ала. Фәләстиндең ҡалған өлөшөндә британия идаралығының 25 йылы дауамында халыҡ һаны киҫкен арта: [[1922 йыл]]ғы йәниҫәп буйынса 750 мең кеше булһа, [[1946 йыл]]дың аҙағына 1 млн. 850 кеше (артым — 250 процентҡа яҡын) иҫәпләнгән. Йәһүд халҡының һаны 1922 йылда 84 мең булһа, 1946 йылда 608 меңгә етә (артым — 725 процентҡа яҡын). Был артымдың күпселеге Фәләстиндә тыуғандар иҫәбенә була, һәм {{comment|асыҡ|легаль}} иммиграция 376 мең артым биргән, ә {{comment|йәшерен|нелегальных}} иммигранттар һаны тағы 65 мең кеше, барлығы 440 мең кеше тәшкил иткән. Йәһүдтәрҙең яҡынса 70-75 % [[Иерусалим]], Яффа, [[Тель-Авив]], [[Хайфа]] ҡалаларында һәм уларҙың тирә-яғында йәшәгән<ref name="un.org">[https://web.archive.org/web/20110824080603/http://www.un.org/russian/peace/palestine/book/02-9.shtml Исследование «Истоки и история проблемы Палестины», подготовленое Отделом по делам палестинцев Секретариата Организации Объединённых Наций для Комитета по осуществлению неотъемлемых прав палестинского народа и под его руководством]</ref>. 1922 йылғы 11 % менән сағыштырғанда, [[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланыуға Фәләстиндең йәһүд халҡы 33 % тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm|title=The Population of Palestine Prior to 1948|accessdate=5 июля 2008|lang=en|publisher=MidEastWeb|archiveurl=https://www.webcitation.org/6166AoIw5?url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html|publisher=Israeli — Palestinian ProCon.org|accessdate=7 июля 2008|title=Population Statistics|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070708052310/http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html|archivedate=2007-07-08}}</ref>. Мандат аҫтындағы Фәләстиндең йәһүд халҡының һаны артҡан һайын, фәләстин ғәрәптәренең террористик һөжүмдәре һәм йәһүд ҡыйралыштары ла артҡан, һөҙөмтәлә мандат властары Фәләстингә йәһүдтәр иммиграцияһын сикләгән. Шулай итеп, Бөйөк Британия ғәрәп-израиль конфликтына йәлеп ителгән<ref>{{книга|автор=Fraser T. G.|заглавие=The Arab-Israeli conflict|издание=2|издательство=Palgrave Macmillan|год=2004|pages=27|allpages=190|isbn=9780333717066}}</ref>, һәм [[1947 йыл]]да уның хөкүмәте, ғәрәптәргә лә, йәһүдтәргә лә тап килгән ҡарар сығарырға һәләтле түгеллеген раҫлап, мандаттан баш тартҡан<ref>{{cite web|url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0a2a053971ccb56885256cef0073c6d4/2248af9a92b498718525694b007239c6!OpenDocument|publisher=United Nations|date=20 апреля 1949|accessdate=|title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080524233009/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0a2a053971ccb56885256cef0073c6d4/2248af9a92b498718525694b007239c6!OpenDocument|archivedate=2011-08-21}}</ref>. === 1947 йылғы БМО планы === БМО Генераль Ассамблеяһының [[1947 йыл]]дың 29 ноябрендә үткән Икенсе сессияһында 181-се Резолюцияһында Иерусалим (Вифлеемды ла индереп) районына айырым статус биреп, Фәләстинде БМО идаралығы күҙәтеүендә ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә<ref>[[:s:ru:Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН № A/RES/181 (II)|Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН № A/RES/181 (II)]]</ref>) бүлергә тигән ҡарар ҡабул ителә. Резолюцияны ҡабул иткән йәһүд [[ишув]]ынан айырмалы, дөйөм алғанда, Фәләстиндең Юғары ғәрәп комитеты һәм {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} кире ҡаҡҡан<ref name="Рез181">[https://web.archive.org/web/20031217160010/http://www.un.org/russian/peace/palestine/docs/ares181.pdf Резолюция ГА ООН № 181/ІІ]</ref><ref name="is2day.co.il">[http://is2day.co.il/2010/10/rezolyuciya-generalnoj-assamblei-oon-181/{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН 181, 12.10.2010</ref><ref name="Jamali">[http://www.physics.harvard.edu/~wilson/Fadhel.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717022602/http://www.physics.harvard.edu/~wilson/Fadhel.html |date=2012-07-17 }} EXPERIENCES IN ARAB AFFAIRS 1943—1958</ref>. === 1947—1949 йылдарҙағы ғәрәп-израиль һуғышы === [[1948 йыл]]дың 14 майында, Мандат тамамланған көндә, [[Израиль Дәүләте]] иғлан ителә, ә [[15 май]]ҙа {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}}на ҡараған 5 илдең регуляр армиялары, яңы йәһүд дәүләтен юҡ итеү маҡсатында, Израилгә һөжүм башлай. 1947—1949 йй., {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} декларацияһына ярашлы, ғәрәп халҡын яҡлау һәм Фәләстиндә «бөтә халҡы ла закон алдында тиң хоҡуҡҡа эйә булған» «берҙәм (ғәрәп<ref name="Jamali"/>) дәүләт ойошмаһы» төҙөү маҡсатында ғәрәп-израиль һуғышы барған<ref name="S/745">[http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/745&Lang=R Документ S/745. Каблограмма Генерального секретаря Лиги арабских государств на имя Генерального секретаря ООН. 15 мая 1948 г.]{{ref-ru}}</ref><ref name="ALdeclaration">[http://www.mideastweb.org/arableague1948.htm Statement by the Arab League upon the Declaration of the State of Israel (May 15, 1948)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311220623/http://www.mideastweb.org/arableague1948.htm |date=March 11, 2012 }}{{ref-en}}</ref><ref name="invasion">[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/arab_invasion.html Arab League Declaration on the Invasion of Palestine, May 15, 1948]</ref>. Был һуғыш һөҙөмтәһендә ғәрәп дәүләте төҙөлмәй, Израиль йәһүд дәүләте төҙөлөргә тейешле территорияны киңәйткән, Иерусалим Трансиордания һәм Израиль, Газа секторы һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш яры Мысыр һәм Трансиордания контроленә күскән. [[1948 йыл]]дың сентябрендә {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} Газала һөрөлгән Бөтә Фәләстин хөкүмәте барлыҡҡа килгән. Шул уҡ йылдың декабрендә Иерихон конференцияһы (Jericho Conference) Трансиордания короле Абдалла ибн Хөсәйнде «ғәрәп Фәләстине короле» тип иғлан итә<ref>См. [http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1948/12/14&ChunkNum=-1&ID=Ar00106&PageLabel=1 Jericho Declaration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521175424/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1948%2F12%2F14&ChunkNum=-1&ID=Ar00106&PageLabel=1 |date=2013-05-21 }} [[Palestine Post]], 14 декабря 1948 г.</ref>. Ғәрәп Фәләстинен һәм Трансиорданияны берләштерергә саҡырған конференцияла Абдалла Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын аннексиялау ниәтен иғлан итә. Башҡа {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} ағзалары ризалыҡ бирмәһә лә, Абдалла [[1950 йыл]]да, Көнсығыш Иерусалимды ла индереп, Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ белдегенә аннексиялай<ref>(эта аннексия была признана только Великобританией и [[Пакистан]]ом)</ref>, шунан һуң Трансиордания Иордания тип үҙгәртелә. [[1959 йыл]]да, Мысыр менән Сүриәне берләштергәндән һуң, Ғәмәл Абдель Насер Газалағы "Бөтә Фәләстин хөкүмәте"н тарата. Противоречия между Иордания, Мысыр һәм башҡа {{comment|Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы|Лига Арабских Государств - ЛАГ}} ағзалары араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар Фәләстиндә ғәрәп дәүләте төҙөү мәсьәләһен ғәмәлдә көн тәртибенән алыуға килтерә, ә БМО бүлеп биргән территорияның ҙур өлөшөн, 1967 йылғы алты көнлөк һуғышта еңелгәнгә һәм ул ерҙәр Израилгә күскәнгә тиклем, Иордания менән Мысыр үҙ-ара бүлешеп ала<ref name="Ayalon">[[Аялон, Даниэль|Danny Ayalon]] {{YouTube|XGYxLWUKwWo|Israel Palestinian Conflict: The Truth About the West Bank}}{{ref-en}}</ref><ref name="Kumaraswamy">{{книга|автор=P. R. Kumaraswamy.|часть= |ссылка часть= |заглавие=Historical Dictionary of the Arab–Israeli Conflict |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=|место=Lanham, Maryland • Toronto • Oxford |издательство=The Scarecrow Press, Inc. |год=2006 |volume= |pages=lix |allpages=341 |серия= |isbn=978-0-8108-5343-0 |тираж=}}</ref>. === Алты көнлөк һуғыш === {{main|Шестидневная война (1967)}} [[1967 йыл]]дың 6 июнендә Израиль оборона армияһы, Рафа ҡалаһы янындағы Хан-Юнис яғынан уратып сығыу манёврын ҡулланып, Газа секторын тотоп торған 7-се мысыр пехота дивизияһы частарына, Мысырҙан киҫеп, һөжүм итә, һәм уларҙы 8 июндә әсирлеккә ала<ref>{{книга|автор=Штереншис М.|часть=Шестидневная война — Боевые действия|заглавие=История государства Израиль, 1896-2009|издание=3|издательство=ИСРАДОН|год=2009|страницы=309—311|страниц=701|isbn=9785944670823}}</ref>. <br> [[7 июн]]дә Израиль иордан ғәскәрҙәрен дә Иордан йылғаһы аръяғына сигенергә мәжбүр итә. <br> == Артабанғы ваҡиғалар == {{main|Организация освобождения Палестины|Соглашения Осло|Палестинская национальная администрация|ХАМАС}} Созданная в [[1964 йыл]]да барлыҡҡа килгән {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}} һәм уның союздаштары Израиль дәүләте төҙөлөүҙе танымаә һәм уға ҡарата террористик һуғыш алып барған. [[1967 йыл]]дың авгусында Хартумда үткән ғәрәп саммитында (Khartoum Resolution) ғәрәп илдәре «өс „ЮҠ“»: Израиль менән тыныслыҡ урынлаштырыуға — ЮҠ, Израилде таныуға һәм уның менән һөйләшеүҙәр алып барыуға — ЮҠ ҡарарын ҡабул иткән<ref name="Eban1992">{{книга|автор=Abba Solomon Eban |часть= |ссылка часть= |заглавие=Personal witness: Israel through my eyes |оригинал= |ссылка=https://books.google.ru/books?id=iYNtAAAAMAAJ&dq=Abba+Eban++Khartoum&q=Khartoum#search_anchor |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Putnam |год=1992 |volume= |pages=446 |allpages=691 |серия= |isbn=0399135898 |тираж=}}</ref>, {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}}н хуплағандар. {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}}ның [[1968 йыл]]да Ҡаһирәлә ҡабул ителгән программа документы — Фәләстин хартияһында Израилде {{comment|юҡҡа сығарыу|ликвидацию}}, Фәләстиндә сионизмды булдырмау һәм уны «Британия мандаты сиктәрендә бүленмәй торған төбәк ойошмаһы» тип таныу кәрәк тип яҙылған<ref name="britannica">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439725/Palestine-Liberation-Organization-PLO Palestine Liberation Organization (PLO)] [[britannica.com]]</ref><ref name="avalon">[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/plocov.asp The Palestinian National Charter: Resolutions of the Palestine National Council July 1-17, 1968] [[Проект «Авалон»]]</ref>. {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}} составына ингән хәрби-сәйәси ойошмалар бик күп йәһүдтәрҙең, ғөмүмән израиль кешеләре һәм башҡа дәүләттәр граждандарының һәләк булыуында ғәйепле<ref name="Террор">Организация освобождения Палестины // Терроризм и террористы. Исторический справочник / Жаринов К. В., Харвест, 1999</ref>, һәм күп кеннә илдәр уларҙы террористик ойошма тип таный. Шулай уҡ ул үҙе лә [[1988 йыл]]ға тиклем шундай ойошма тип һаналды. [[1989]] йылдың 2 апрелендә фәләстин милли советы Ясир Арафатты булмаған Фәләстин дәүләтенең президенты итеп һайлана<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/spravka/20131106/975137676.html|title=Биография Ясира Арафата|accessdate=2016-06-08}}</ref>. 1980-се йй. аҙағында — 1990-сы йй. башында, Израиль менән Мысыр һәм Израиль менән Иордания араһында тыныслыҡ Килешеүе төҙөлгәндән һуң, {{comment|хәл| ситуация}} бер аҙ үҙгәрә төшә. [[1993 йыл]]дың 13 сентябрендә {{comment|Фәләстинде азат итеү ойошмаһы|«Организация освобождения Палестины» - ООП}} рәйесе Ясир Арафат һәм Израиль премьер-министры Ицхак Рабин, оҙайлы һөйләшеүҙәрҙән һуң, Вашингтонда "Үҙидара буйынса ваҡытлыса саралар тураһында принциптар Декларацияһы"н («''Осло-1 Килешеүен''») ҡабул иткән, уның шарттары буйынса Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Израилдең тыныс һәм имен йәшәүгә хоҡуғын таный һәм терроризмдан һәм көс ҡулланыуҙың башҡа төрҙәренән баш тарта, ә Израиль үҙе контролдә тотҡан территорияның бер өлөшөндә {{comment|Фәләстин милли хакимиәте|«Палестинской национальной администрации» - ПНА}}н булдырыуға ризалыҡ бирә<ref name="ExchangeOfLetters">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israel-PLO%20Recognition%20-%20Exchange%20of%20Letters%20betwe|title=Israel-PLO Recognition: Exchange of Letters between PM Rabin and Chairman Arafat|date=9 Sep 1993|publisher=[[МИД Израиля]]|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkOqOmc?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israel-PLO%20Recognition%20-%20Exchange%20of%20Letters%20betwe|archivedate=2012-08-04}}</ref><ref name="DeclarationOfPrinciples">{{cite web|author =|last =|first =|authorlink =|coauthors =|datepublished =|url =http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm|title =Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements|format =|work =|publisher =МИД Израиля|accessdate =2009-03-04|lang =en|description =|archiveurl =https://www.webcitation.org/666Vk0YOC?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm|archivedate =2012-03-12}}</ref>. Килешеү 5 йылдан да артмаған күсеү осорон күҙ уңында тотҡан, шул ваҡыт арауығында конфликт буйынса килешеү ахырына еткерелергә тейеш булған. Күсеү осорон һанау [[1994]] йылдың 4 майынан «Газа-Иерихон» Ҡаһирә Декларацияһынан башланған<ref name="jafi">{{cite web|url=http://www.jafi.org.il/JewishAgency/Russian/Education/Jewish+State/Maps/Oslo+Agreement.htm|title=Соглашения в Осло|publisher=Еврейское агентство|lang=ru|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkPhyO3?url=http://www.jafi.org.il/JewishAgency/Russian/Education/Jewish+State/Maps/Oslo+Agreement.htm|archivedate=2012-08-04}}</ref><ref name="GazaJericho">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Main+Points+of+Gaza-Jericho+Agremeent.htm|title=Main Points of Gaza-Jericho Agremeent|date=May 4, 1994|publisher=МИД Израиля|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkQzamF?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Main+Points+of+Gaza-Jericho+Agremeent.htm|archivedate=2012-08-04}}</ref><ref>{{cite web |url=http://yakovenko.rian.ru/9/20040220/19.html |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2006-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070106202104/http://yakovenko.rian.ru/9/20040220/19.html |archivedate=2007-01-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106202104/http://yakovenko.rian.ru/9/20040220/19.html |date=2007-01-06 }}</ref>. [[1993]] йылдың 10-12 октябрендә Туниста үткән Фәләстин Үҙәк советының 20-се сессияһында Я. Арафат етәкләгән Фәләстинде азат итеү ойошмаһына күсеү осорона Фәләстин милли хакимиәтенең Советын формалаштырыу эше ҡушыла, Ясир Арафат «Фәләстин милли хакимиәт Советың рәйесе» итеп һайлана<ref name="Lulu2008">{{книга|автор=IBP, Inc.|часть=Strategic Information and Developments|заглавие=Palestine (West Bank and Gaza) Education System and Policy Handbook|ссылка=https://books.google.ru/books?id=xtuwBgAAQBAJ|издательство={{Уточнить2|Lulu.com|http://www.lulu.com/create|~~~~|}}|год=2008|том=1|pages=234|allpages=300|isbn=1433067552}}</ref>. [[1994 йыл]]дың 4 майында И. Рабинға рәсми хатында<ref name="GazaJerichoLetters">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|title=Gaza-Jericho Agreement - Letters|date=May 4, 1994|publisher=МИД Израиля|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkRllGA?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|archivedate=2012-08-04}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.palestine-un.org/peace/p_d.html |title=Архивированная копия |accessdate=2006-01-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060111113434/http://www.palestine-un.org/peace/p_d.html |archivedate=2006-01-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060111113434/http://www.palestine-un.org/peace/p_d.html |date=2006-01-11 }}</ref> Я. Арафат фәләстин территорияларына килгәндән һуң, «Фәләстин Президенты (ғәрәпсә: раис)» титулын ҡулланмау, үҙен «фәләстин хакимиәте Рәйесе» йәки «Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Рәйесе» (ғәрәпсә: раис) тип аталыу бурысын ала<ref name="GazaJerichoLetters" />. Һуңғы йылдарҙа ҡабул ителгән берлектәге рәсәй-фәләстин илселек документтарында ла шулай уҡ Фәләстин Дәүләете түгел, ә Фәләстин милли хакимиәте тигән атама ҡулланыла. [[1995]] йылдың 28 сентябрендә Вашингтонда Фәләстинде азат итеү ойошмаһы менән Израиль араһында Иордан йылғаһының көнбайыш яры һәм Газа секторы буйынса биш йыллыҡ күсеү осорона составы 82 кешенән торған, атап әйткәндә, Фәләстин закон сығарыу советын төҙөү буйынса ваҡытлыса килешеү төҙөлгән («Осло-2»). [[1996]] йылдың 20 ғинуарында Фәләстин автономияһына дөйөм һайлауҙар барышында Ясир Арафат Фәләстин милли хакимиәте рәйесе вазифаһына һайланған. Фәләстин хакимиәтенең эске документтарында был вазифа «Фәләстин президенты» булараҡ яңғыраған<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.co.il/mideast/20jan2006/arafat.html|title=День в истории: 10 лет назад Ясер Арафат стал "президентом Палестины"|accessdate=2016-06-08}}</ref>. [[1999]] йылдың 4 сентябрендә мысыр ҡалаһы Шәрм-әш-Шәйехтә Эхуд Барак һәм Ясир Арафат 2000 йылдың сентябренә бәхәсле территориялар статусы буйынса ахырғы килешеүҙәргә өлгәшеү тураһында Меморандумға ҡул ҡуйғандар. Фәләстин милли хакимиәте булдырылғандан һуң, «Фәләстин Дәүләте» проекты {{comment|«туҡтатылған»|«заморожен»}}. Я. Арафаттың 2000 йылдың авгусында шул уҡ йылдың 13 сентябрендә дәүләт бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү ниәте булыуы шул турала (Вашингтон "Үҙидара буйынса ваҡытлыса саралар тураһында принциптар Декларацияһы"на ҡул ҡуйғандан һуң 7 йыл үткәс) һөйләй. [[Рәсәй]] һәм АҠШ, Фәләстин милли хакимиәтенә, Израиль менән территория буйынса бәхәс рәтләнгәнсе, был мәсьәләгә туҡталмай торорға кәңәш итә, һәм ул 9-10 сентябрҙә Газала үткән «Фәләстин Үҙәк советы» сессияһында бойондороҡһоҙлоҡ буйынса мәсьәләне 15 ноябргә тиклем ҡуйып торорға була. Ә һуңынан — бөтөнләй билдәһеҙлек — 2000 йылғы Кэмп-Дэвид Саммиты һәм артабанғы, Ясир Арафат Э. Барак тәҡдим иткән ҙур ташламаларға риза булмағанынан һуң һәм [[2000]] йылыдң 29 сентябрендә башланған Әл-Аҡса Интифадаһы арҡаһында, сентябрь һөйләшеүҙәре уңышһыҙлыҡҡа осрай<ref name="krugosvet24"/>. 2000-се йылдарҙа интифада барышында Израиль граждандарына ҡаршы террорҙың көсәйеүе [[2001 йыл]]дың 8 февралендә Израиль премьер-министрын сираттан тыш һайлауҙар үткәреүгә килтерә<ref name="krugosvet24"/><ref name="inaru">[http://www.inaru.co.il/win_d/polit_d/pol_partii.html#AVOD Авода // Партии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111180013/http://www.inaru.co.il/win_d/polit_d/pol_partii.html#AVOD |date=2012-01-11 }}</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, [[2001]] йылдың 28 ғинуарында һайлауҙар алдынан ғына үткән Табе (Мысыр) һөйләшеүҙәрендә, Иерусалим һәм ҡасаҡтар проблемаһын индереп, бәхәстәрҙе ахырғы юлға һалыу маҡсатында фәләстин-израиль алдан алып килешеүҙәренә өлгәшелгән. Ләкин [[2001]] йылдың 8 февралендә израиль премьер-министрын туранан-тура һайлауҙарҙа Ариэль Шарон эшләп йөрөгән премьер-министр Эхуд Баракты еңгәндән һуң, һәм Израиль граждандарына ҡаршы йүнәлтелгән теракттар дауам иткәнлектән, һөйләшеүҙәр өҙөлгән һәм артабан яңыртылмаған<ref name="krugosvet24">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/node/32192|title=Израиль (страна)}} </ref>. [[2001 йыл]]дың декабрендә Израиль Хөкүмәте башында Я. Арафат торған Фәләстин милли хакимиәтен «терроризмды хуплаусы ойошма» тип иғлан итә. Арафат етәкләгән «17-се Подразделение» һәм «Тәнзим» подразделениеларын эсенә алған [[ФАТХ]] хәрәкәте «террористик ойошма» һәм хәрби акциялар өсөн тәғәйенләнгән тип аталған<ref>[http://www.zeka.ru/news/jerusalem02dec/2001/12/04/3954.html Администрация Арафата признана террористической организацией]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="mfa011203">[http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Communiques/2001/Special+Cabinet+meeting-+Palestinian+Authority+is.htm Special Cabinet meeting: Palestinian Authority is an entity that supports terrorism; Tanzim and Force 17 are terrorist organizations, and will be acted against accordingly, 3-Dec-2001]</ref>. [[Файл:jpeg|thumb|Израилдең бүлеү барьеры/диуары, [[Иерусалим]] һәм Вифлеем районында [[Израиль]] менән Фәләстин Дәүләте араһындағы блокпост. 2018 йылдың феврале]] 2001—2002 йылдарҙа израильтяндарға һәм йәһүдтәргә ҡаршы террор тулҡыны<ref name="mfaVictims">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Victims+of+Palestinian+Violence+and+Terrorism+sinc.htm|title=Victims of Palestinian Violence and Terrorism since September 2000|publisher=[[МИД Израиля|lang]]=en|accessdate=2012-12-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDNN2cP?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Victims+of+Palestinian+Violence+and+Terrorism+sinc.htm|archivedate=2012-12-04}}</ref> «Һаҡлаусы стена» операцияһын үткәреүгә килтерә, һәм ул Иордан йылғаһының Көнбайыш ярындағы Фәләстин милли хакимиәте территорияһын террор инфраструктураһынан таҙарта. Операция барышында ҡулға төшкән документтар асыҡтан-асыҡ ''«… Арафат етәкселегендәге Фәләстин автономияһы террорға ярҙам иткән һәм унда әүҙем ҡатнашҡан. Арафат һәм уның яҡындары Израиль халҡын ҡырғаны өсөн туранан-тура яуап бирер»<ref name="mfa-2002">[https://web.archive.org/web/20120509200958/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2002/5/The%20Involvement%20of%20Arafat-%20PA%20Senior%20Officials%20and The Involvement of Arafat, PA Senior Officials and Apparatuses in Terrorism against Israel, Corruption and Crime] МИД Израиля, 6 May 2002{{ref-en}} * Table of Contents * Executive Summary * General * Chapter I — The Ideological Dimension — Education, Incitement, and Support by Senior PA officials * Chapter II — The Financial Dimension — The Financing of Terrorism by PA Elements * Chapter III — The Practical Dimension — PA and Fatah Security Apparatuses Support of Terrorism * Chapter IV — The Al Aqsa Martyrs Brigades and Fatah are One and the Same, and Yasser Arafat is their Leader and Commander * Chapter V — Arms Procurement by the PA in Violation of International Agreements * Chapter VI — Cooperation between the PA and Terror Sponsoring States * Chapter VII — Corruption in the PA * Appendix — (Partial) Characteristics of the Terrorist Infrastructure which developed in the PA: ** Jenin — The Capital of the Palestinian Suicide Terrorists ** Nablus — The Main Infrastructure of Palestinian Terrorism ** Bethlehem — Mistreatment of the Christian Population</ref>. Артабан килешеүҙәр уҙғарырға маташыуҙар, ҡағиҙә булараҡ, израильтяндарға ҡарата сираттағы теракттарҙың көсәйеүе менән аралашҡан. Һөҙөмтәлә [[2005 йыл]]да А. Шарон ике яҡлы һөйләшеүҙәр үткәреүҙән баш тарта. [[Кнессет]]тың ҡарары һәм идара итеүсе Ликуд партияһында тарҡалыш террорҙың көсәйеүенән ҡурҡҡан израиль йәмғиәтенең протесына килтергән<ref name="krugosvet2526">{{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/node/32192|title=Израиль{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Ханин111007"/>. Газанан китеүе Хамас хәрәкәтенең популярлығы үҫеүенә килтергән: 2006 йылдың февралендә Фәләстин милли хакимиәтендә Фәләстин закондар сығарыу советына һайлауҙарҙа ул 133 урындың 73-нә эйә була<ref>[http://www.lenta.ru/story/palestine/ ХАМАС возглавил Палестину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101055102/http://www.lenta.ru/story/palestine/ |date=2009-01-01 }}</ref>. Исмаил Хания етәкселегендәге Хамас формалаштырған хөкүмәт антҡа килтергән<ref>[http://www.newsru.com/world/29mar2006/prinyal.html Аббас принял присягу нового палестинского правительства, сформированного «Хамасом»]</ref>. Шул уҡ айҙа Президент [[Владимир Путин]] саҡырыуы буйынса Халед Машаль етәкселегендәге Хамас делегацияһы [[Мәскәү]]гә килә, һәм ҡайһы бер илдәрҙә террористик тип танылған был ойошманы таныу аҙымы тип аңлаттылар. Хөкүмәт министрҙарының береһе Эхуд Ольмерт Рәсәйҙең ХАМАС делегацияһын саҡырыуын «Израиль арҡаһына бысаҡ менән ҡаҙау» тип атаны. «Бынан тыш, израильтяндар ХАМАС һәм чечен боевиктарының бәйләнешен халыҡҡа еткерә»<ref>[http://www.lenta.ru/articles/2006/03/03/hamas/ ХАМАС в Москве]</ref>. Хамас программаһы Израиль дәүләтен юҡ итеүҙе һәм уны ислам теократияһы менән алмаштырыуҙы планлаштырған<ref name="New York Times">[https://www.nytimes.com/2006/02/27/international/middleeast/27mideast.html?ex=1298696400&en=25164615c0b5f11c&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss Israeli Official Says Hamas Has Made Abbas Irrelevant, By GREG MYRE, February 27, 2006]</ref>, уның власҡа килгән етәкселеге Фәләстин милли хакимиәтенең Израиль менән элекке килешеүҙәрен таныуҙан һәм боевиктарын ҡоралһыҙландырыуҙан баш тартҡан. Һөҙөмтәлә, автономияға элек аҡса бүлгән дәүләттәр Фәләстин милли хакимиәтенә ҡарата (2006—2007) иҡтисад санкциялары иғлан итә. Хамастың уңыштары, бер яҡтан, Хамас менән легаль көс структуралары формалаштырып өлгөргән һәм АҠШ менән Европа ярҙамына таянған Фатхтың конфликтына килтергән, икенсе яҡтан — Израиль менән конфронтацияның киҫкенләшеүенә килтергән. [[2006 йыл]]дың июлендә Израиль һалдаты Гилад Шалиттың юғалыуы «Йәйге ямғырҙар» операцияһына алып килгән, ә Израилде Газа секторынан тутауһыҙ утҡа тотоуҙар Газа секторына ҡаршы иҡтисади блокадаһына килтергән (2007)<ref name="mk.ru">[https://web.archive.org/web/20090227125647/http://www.mk.ru/blogs/MK/2007/07/14/abroad/300501/ Генсек ООН призвал Израиль снять блокаду сектора Газа]</ref>. [[2006]] йылдың 20 октябрендә Газа секторында Фәләстин автономияһы премьер-министры (ХАМАС) Исмаил Ханияны ФАТХ активистары үлтерергә маташҡандар. Боевиктар уның кортежына атҡандар<ref>[http://www.gazeta.ru/2006/12/15/oa_226601.shtml Аббас напал на ХАМАС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111152602/http://www.gazeta.ru/2006/12/15/oa_226601.shtml |date=2012-01-11 }}</ref>. [[2007 йыл]]дың февралендә Фатх һәм Хамас етәкселәре араһында килешеүгә өлгәшелгән һәм коалицион хөкүмәт төҙөлгән. Халыҡ-ара берләшмә тағы ла Фәләстин милли хакимиәтенең яңы хөкүмәтенән Израилде таныуын, боевиктарҙы ҡоралһыҙландырыуын һәм көс ҡулланыуҙы туҡтатыуын талап иткән. АҠШ, Фәләстин милли хакимиәте һәм Израиль араһында өс яҡлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһеҙ тамамланған. [[2007 йыл]]дың май-июнендә Хамас эске эштәр министрына буйһонмаған полицейскийҙарҙы — ФАТХ яҡлыларҙы, башта ФАТХ — ХАМАС хөкүмәтенә буйһонорға, ә аҙаҡ дәүләт хеҙмәтенән сығырға теләмәгәндәрҙе <ref>http://news.strana.co.il/text/4/2784{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.russianchicago.com/common/arc/story.php?id_cat=4&id=271211 В секторе Газа начались бои между активистами ФАТХа и ХАМАСа, May 19, 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106180429/http://www.russianchicago.com/common/arc/story.php?id_cat=4&id=271211 |date=January 6, 2012 }}</ref> властан ситләштерергә тырышҡандар. [[14 июн]]дә Фәләстин милли хакимиәте рәйесе һәм ФАТХ лидеры Мәхмүд Аббас хөкүмәтте таратыуын иғлан итә, автономия территорияһында ғәҙәттән тыш хәл режимы индерә һәм тулы власты ҡулына ала. Газа секторында (2007) башланған ҡан ҡойғос граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә Хамас Газа секторында ғына үҙ позицияларын һаҡлап ҡалған, ә Иордан йылғаһының Көнбайыш ярында М. Аббас яҡлылар власы һаҡланған<ref name="rus.newsru.ua">[http://rus.newsru.ua/world/15jun2007/gospodstvo.html#2 Боевики «Хамас» добились господства в секторе Газа, 15 июня 2007 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316045923/http://rus.newsru.ua/world/15jun2007/gospodstvo.html#2 |date=2009-03-16 }}</ref>. Мәхмүд Аббас Көнбайыш ярҙа яңы хөкүмәт төҙөй һәм Хамас боевиктарын «террористар» тип атай. Шулай итеп Фәләстин милли хакимиәте дошманлашҡан ике ойошмаға: Хамас (Газа секторы)<ref name="rus.newsru.ua"/> һәм ФАТХ (Иордан йылғаһының Көнбайыш яры) айырыла. [[2008]] йылдың 23 ноябрендә «Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Үҙәк советы» — конституцион һәм демократик булмаған орган — М. Аббасты яңы срокка Фәләстин милли хакимиәте рәйесе (Фәләстин Дәүләте президенты) итеп һайлай. [[2007]]—[[2008]] йй. хәҙер инде Эхуд Ольмерт етәкселегендәге Израиль хөкүмәте, М. Аббас менән әүҙем һөйләшеүҙәр алып барыу барышында, Фәләстин милли хакимиәтенә «ысынында Израилде 1967 йыл сиктәренә ҡайтарырға тейешле» яңы ташламалар, шул иҫәптән «Иордан йылғаһы буйлап һуҙылған һәм Үлек диңгеҙгә сығарған Иордания менән оҙон сик» һәм территориялар менән алмашыныу тәҡдим итә. [[2009]]—[[2011]] йылда билдәле булыуынса, уртаҡ сиктәрҙе билдәләү планы буйынса, Фәләстин милли хакимиәтенә «Иордан йылғаһының Көнбайыш яры территорияһы һәм Газа секторына килеп тоташҡан Израиль еренең бер өлөшө ингән 93 процентын тәҡдим иткән. Бынан тыш, фәләстинлеләргә Газа секторы һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш яры араһында тотҡарлыҡһыҙ күсеп йөрөү мөмкинлеге рөхсәт итеү тәҡдим иткән. Алмашына Израиль Фәләстин автономияһының тулы демилитаризацияһын талап иткән». Фәләстин милли хакимиәте был тәҡдимдәрҙе ҡабул итмәгән<ref name="newsru091217">{{cite web|url=http://txt.newsru.co.il/press/17dec2009/obmen_102.html|title=«[[Га-Арец|Гаарец]]»: Ольмерт предлагал Аббасу «обмен территориями»|date=17 декабря 2009 г.|publisher=[[NEWSru.com|newsru.co.il]]|accessdate=2012-12-01}}</ref><ref name="lenta.ru111024">{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/10/24/breakdown/|title=Кондолизза Райс рассказала о срыве палестино-израильского соглашения|date= 24.10.2011|publisher=lenta.ru|accessdate=2012-12-01}}</ref>, ә ХАМАС Газа секторынан Израиль территорияһына көслө ут асыу менән яуап биргәнлектән<ref name="Ханин111007"/>, Израиль «Ҡойолған ҡурғаш» операцияһын үткәрә. Именлек өлкәһендә ситуация киҫкенләшеүе 2009 йылда үткән Кнессетҡа 18-се саҡырылыш һайлауҙарына йоғонто яһай, Биньямин Нетаньяху Израилдең яңы премьер-министры итеп һайлана. [[2009 йыл]]дың 14 июнендә Бар Илан университетында һөйләгән телмәрендә Б. Нетаньяху «Израиль конфликтты ике дәүләт нигеҙендә хәл итергә тейеш тигән фекеремде яңынан раҫлайым», тиеүенә, [[2009 йыл]]дың 25 ноябрендә Израиль хөкүмәте үҙ территорияһында төҙөлөштәрҙе 10 айға туҡтатып тороуҙы бер яҡлы иғлан итеүенә ҡарамаҫтан, Фәлистин милли хакимиәте етәкселеге, Фәлистин Дәүләтен таныу (йәки Фәлистин милли хакимиәтенең статусын күтәреү — ҡарағыҙ «Халыҡ-ара танылыу») маҡсатында бер яҡлы аҙым яһап, үҙ яғынан бер ташлама ла эшләмәй, ике яҡтың туранан-тура һөйләшеүҙәрен дауам итеүҙән баш тарта. Израиль Сит ил эштәре министрлығы шулай уҡ, террорға ҡаршы көрәшер урынға, Фәләстин милли хакимиәте етәкселеге террористарҙы данлай һәм халыҡ-ара аренала Израилгә ҡаршы пропаганда алып бара, тигән һығымта яһай<ref name="mfa110301">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Palestinian_Authority_political_offensiveMarch_2011.htm|title=Палестинское руководство: курс на конфронтацию|date=1 Марта 2011|publisher=МИД Израиля|lang=ru|accessdate=2012-12-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDNq7u8?url=http://www.mfa.gov.il/MFARUS/PalestinianStatehood/Palestinian_Authority_political_offensiveMarch_2011.htm|archivedate=2012-12-04}}</ref>. 2011 йылда Фәләстин йәмәғәт фекерен өйрәнеү институты уҙғарған Һорауламаларға ярашлы, Иордан йылғаһының Көнбайыш яры халҡының 60 % «һөйләшеүҙәр алып барғансы, БМО-ға бер яҡлы мөрәжәғәт итеү хәйерлерәк», тип һанай, һәм халыҡтың 35 % ҡапма-ҡаршы фекер йөрөтә<ref name="Ханин110917"/>. Израиль етәкселеге һәм тағы ҡайһы бер сығанаҡтар, был хакимиәт үҙе шул ктлешеүҙәр ярҙамында барлыҡҡа килгәнлектән һәм яңы дәүләттәр барлыҡҡа килеүен фәҡәт «ике халыҡтың рәсми вәкилдәре тыныслыҡ килешеүҙәрендә хәл итә ала» тигән фекерҙә торғанлыҡтан, Фәлистин милли хакимиәте етәкселегенең бындай ҡарарын «Осло Килешеүҙәрен» туранан-тура боҙоу, тип һанай, һәм быны, ФАТХ ХАМАС-ҡа ҡарағанда күпкә отолғанлыҡтан, М. Аббастың эске сәйәсәттә үҙенең икеле хәлен яҡшыртырға маташыуы, тип аңлата <ref name="Ханин111007">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/?p=13407|title=Израиль и перспективы ликвидации «ХАМАСстана» в секторе Газа|author=Ханин В. (Зеэв)|date=24 октября, 2011|publisher=[[iimes.ru]]|accessdate=2012-12-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDQM4bR?url=http://www.iimes.ru/?p=13407|archivedate=2012-12-04}}</ref><ref name="mfa110301"/><ref name="mfa110301"/><ref name="Ханин110917">{{cite web|url=http://gazeta.rjews.net/hanin62.shtml|title=Обращение ПНА в ООН: возможные издержки и перспективы|author=Ханин В. (Зеэв)|date=17.09.2011|publisher=[[iimes.ru]]|accessdate=2012-12-01}}</ref><ref name="Zman110525"/><ref name="Zman110525"/><ref name="mk.ru121113">{{cite web|url=http://www.mk.ru/politics/article/2012/11/13/773633-demarsh-abbasa.html|title=Демарш Аббаса|date=13 ноября 2012|publisher=mk.ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDS39uV?url=http://www.mk.ru/politics/article/2012/11/13/773633-demarsh-abbasa.html|archivedate=2012-12-04}}</ref><ref name="expert.ru121130">{{cite web|url=http://expert.ru/2012/11/30/abbasova-pobeda/?ny|title=Аббасова победа|author=Геворг Мирзаян|date=30 ноя 2012|publisher=expert.ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDWZAd0?url=http://expert.ru/2012/11/30/abbasova-pobeda/?ny|archivedate=2012-12-04}}</ref><ref name="rus.ruvr.ru121130">{{cite web|url=http://rus.ruvr.ru/2012_11_30/Povishenie-statusa-Palestini-v-OON-ne-reshaet-starih-problem/|title=Повышение статуса Палестины в ООН не решает старых проблем|author=Сергей Дузь|date=30.11.2012|publisher=rus.ruvr.ru|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDYgJFB?url=http://rus.ruvr.ru/2012_11_30/Povishenie-statusa-Palestini-v-OON-ne-reshaet-starih-problem/|archivedate=2012-12-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204040902/http://rus.ruvr.ru/2012_11_30/Povishenie-statusa-Palestini-v-OON-ne-reshaet-starih-problem/ |date=2012-12-04 }}</ref>. == Халыҡ-ара хоҡуҡи таныу == {{main|Международно-правовой статус Государства Палестина}} [[Файл:Признание независимости Государства Палестина.png|thumb|350px|Фәләстин Дәүләте бойондороҡһоҙлоғон таныу: {{Legend |#008000|уның бойондороҡһоҙлоғон таныған һәм уның менән дипломатик мөнәсәбәттә торған дәүләттәр}} {{Legend |#00FF00|уның менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырмай ғына бойондороҡһоҙлоғон таныусы дәүләттәр}} {{Legend |#C0C0C0|не признают его независимость}}]] Фәләстин Дәүләте 137 БМО дәүләте тарафынан рәсми рәүештә танылған һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһына инә, әммә, БМО Именлек Советынды даими ағза булыусы өс ил (АҠШ, Бөйөк Британия һәм [[Франция]]), шулай уҡ Евросоюз илдәренең күпселеге, [[Япония]] һәм башҡа ҡайһы бер илдәр танымағанлыҡтан, БМО-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле тигән статусҡа эйә түгел. [[1988 йыл]]дың 15 декабрендә БМО Генераль Ассамблеяһы үҙенең 43/176 һәм 43/177-се резолюцияларында, «[[1988 йыл]]дың 9 декабренән бирле дауам иткән Фәләстин интифадаһын иҫәпкә алып» һәм фәләстинде ике дәүләткә бүлеү тураһындағы [[1947 йыл]]ғы 181-се (II) һәм БМО Именлек Советының 1967 йылғы 242-се Резолюцияларын, Фәләстинде азат итеү ойошмаһы башҡарма комитетының [[1988 йыл]]дың 13 декабрендә Фәләстин Милли Советының Фәләстин Дәүләтен иғлан итеү мәсьәләһе буйынса яһаған белдереүенә иғтибар итеп, БМО-ла илселек күҙәтеүсеһе статусына эйә Фәләстинде азат итеү ойошмаһын, «БМО системаһында Фәләстинде азат итеү ойошмаһынының күҙәтеүсе һәм ғәмәл башҡарыу статусына зыян килтермәйсә» «Фәләстин» делегацияһы тип атарға тигән ҡарар ҡабул иткән <ref>[http://www.un.org/ru/ga/43/docs/43res.shtml Декабрьские резолюции 1988 года] Генеральной Ассамблеи ООН.</ref><ref>[http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/536/18/IMG/NR053618.pdf Резолюции A/RES/43/176 и A/RES/43/177 от 15 декабря 1988 года // Вопрос о Палестине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728152018/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/536/18/IMG/NR053618.pdf |date=2011-07-28 }}</ref>. Фәләстин дәүләте булараҡ БМО-ла тулы хоҡуҡлы ағза булыр өсөн ул үҙенең халыҡ-ара-хоҡуҡи танылыу процедураһын үтергә — 128 тауыш алырға (БМО ағзаһы булған 192 дәүләт араһынан) тейеш, ә Генераль ассамблея ҡарары БМО Именлек Советы тәҡдиме буйныса ҡабул ителә<ref>{{Cite web |url=http://www.zman.com/news/2011/04/13/99293-print.html |title=Второй «туз» вряд ли обеспечит выигрыш |accessdate=2011-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110829062859/http://www.zman.com/news/2011/04/13/99293-print.html |archivedate=2011-08-29 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829062859/http://www.zman.com/news/2011/04/13/99293-print.html |date=2011-08-29 }}</ref>. Бындай процедура Именлек Советының махсус декларация ҡабул итеүен күҙ уңында тота, шунан һуң Генераль Ассамблея ҡарамағына тапшырыла, һәм унда тауыштарҙың ябай күпселеге менән йә ҡабул ителә йә кире ҡағыла. [[2002 йыл]]дың мартында БМО Именлек Советы, элгәрге резолюцияһына, атап әйткәндә, [[1967 йыл]]ғы 242-се һәм 1973 йылғы 338-се Резолюцияларына таянып, үҙенең яңы 1397-се (2002) резолюцияһы аша, БМО Фәләстин төбәгендә ике, үҙ-ара татыу һәм сиктәрен танып йәшәгән Израиль һәм Фәләстин, дәүләттәрен төҙөүҙе теләгәнен белдерә<ref>[https://web.archive.org/web/20091112120221/http://www.un.org/russian/documen/scresol/res2002/res1397.htm Резолюция 1397 (2002)], принятая Советом Безопасности ООН на 4489-м заседании, [[12 марта]] [[2002 год]]а.</ref>. Шуны билдәләр кәрәк, был резолюцияның проектын АҠШ делегацияһы тәҡдим итә, ә Израилдең БМО-лағы даими вәкиле Иегуда Ланкри выразил удовлетворение в связи с принятием Советом «резолюция [[терроризм]]ды киҫкен кире ҡаға һәм ике яҡтың да утҡа тотоуҙы туҡтатыу кәрәклеген күрһәтә» ти, ҡәнәғәтләнеү тойғоһо менән<ref>[http://www.temadnya.ru/archive/13mar2002/index.html По инициативе США Палестину назвали государством, 13 марта 2002 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508155817/http://www.temadnya.ru/archive/13mar2002/index.html |date=2009-05-08 }} [[temadnya.ru]]</ref><ref>[http://www.newsru.com/world/13Mar2002/un.html СБ ООН признал Палестину государством]. News.Ru. [[13 марта]] [[2002 год]]а.</ref>. [[1996 йыл]]ғы Йәйге [[Олимпия уйындары]]нан башлап Халыҡ-ара Олимпия комитеты халыҡ-ара олимпия хәрәкәтендә Фәләстин милли хакимиәтен сағылдырған айырым Фәләстин олимпия комитетын таныған. Халыҡ-ара футбол федерацияһы (ФИФА) [[1998 йыл]]дан Фәләстин милли футбол командаһын таный. [[2008 йыл]]дың 26 октябрендә Фәләстин футбол командаһы Иордан йылғаһының Көнбайыш ярында, үҙ ерендә, 1:1 иҫәбе менән беренсе матчын уйнай (футбол буйынса Иордания йыйылма командаһы менән). [[2010 йыл]]дың сентябрендә, БМО Генераль Ассамблеяһындағы саммитта сығыш яһап, АҠШ президенты Барак Обама, әгәр ҙә ғәрәп-израиль конфликтын сисеп булһа, «бойондороҡһоҙ Фәләстин дәүләте БМО составына инәсәк» тип әйтә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=394679 Обама: через год Палестина может войти в ООН, 23.09.2010]</ref>. Фәләстин милли хакимиәте етәкселегенең 2011 йылдың сентябрендә Фәләстин Дәүләтен таныу буйынса БМО-ға мөрәжәғәт итеү ниәте менән бәйле, тиҫтәләгән израиль юристары ''«таныу бөгөнгө көнгә тиклем Фәләстинде азат итеү ойошмаһы һәм Израиль араһында ҡабул ителгән Осло Килешеүенә, шулай уҡ БМО, АҠШ, ЕС, Рәсәй, Норвегия, Иордания һәм Мысырҙың ҡарарҙарына, БМО Имнелек Советының 242-се (1967) һәм 338-се (1973) Резолюцияларына тулыһынса ҡапма-ҡаршы» икәнен раҫлап, БМО Генераль секретарының быны кире ҡағыуын үтенә''<ref name="Zman110525">{{Zman.com|102210|Израильские юристы призывают своих коллег поддержать обращение к генсеку ООН|25.05.2011|}}</ref><ref name="cursorinfo110525">[http://cursorinfo.co.il/mobile/article.php?id=158598 Израильские юристы попросили генсека ООН о помощи, 25.05.11]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 2011 йылдың 23 сентябрендә Фәләстин милли хакимиәте лидеры Мәхмүд Аббас БМО генсекретары ООН Пан Ги Мунға Фәләстин Дәүләтенең рәсми рәүештә БМО-ға тулы хоҡуҡлы ағза булараҡ инеү заявкаһын тапшыра<ref>[http://www.newsru.com/world/23sep2011/palest.html Аббас передал генсекретарю ООН заявку на вступление Палестины]</ref>. БМО Именлек Советы был ҡарарҙың хупламай, һәм 2012 йылдың сентябрендә Фәләстин милли хакимиәте етәкселеге БМО Генераль Ассамблеяһынан Фәләстин милли хакимиәтен «күҙәтеүсе дәүләт» тип иғлан итеүен үтенә<ref name="obozrevatel111108">{{cite web|url=http://obozrevatel.com/abroad/v-sovbeze-oon-ne-smogli-opredelitsya-so-statusom-palestinyi.htm|title=СОВБЕЗ ООН НЕ ОПРЕДЕЛИЛСЯ СО СТАТУСОМ ПАЛЕСТИНЫ|date=8 ноября 2011|publisher=obozrevatel.com|accessdate=2012-11-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CaAwCnxg?url=http://obozrevatel.com/abroad/v-sovbeze-oon-ne-smogli-opredelitsya-so-statusom-palestinyi.htm|archivedate=2012-12-01}}</ref><ref name="newsru120908">{{cite news|url=http://www.newsru.com/world/08sep2012/pales.html|title=Палестинские власти обратятся в ООН для получения особого статуса|date=8 сентября 2012 г.|publisher=newsru.com|accessdate=2012-11-30}}</ref><ref name="Коммерсантъ121129">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2078093|title=Палестина наращивает государственность|date=№ 226 (5011), 29.11.2012|publisher=Газета "Коммерсантъ"|accessdate=2012-11-30}}</ref>. 2011 йылдың 31 октябрендә Фәләстин Дәүләте ЮНЕСКО-ға ҡабул ителә<ref>[http://www.vesti.ru/videos?vid=373783&cid=7 Палестину приняли в ЮНЕСКО. Вести. Ru]</ref>. 2011 йылдың 15 декабрендә Фәләстин Дәүләте бойондороҡһоҙлоғон Көнбайыш Европа илдәренән ғәмәлдә беренсе булып шундай сәйәси аҙым яһаған Исландия таный<ref>[http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=www.interfax.ru%2Fpolitics%2Fnews.asp%3Fid%3D222104&lang=ru Исландия официально признала независимость Палестины (35): Яндекс. Новости<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2012 йылдың 29 ноябрендә БМО Генераль Ассамблеяһы Резолюцияһы һайлауҙағы тауыштары һөҙөмтәһе буйынса («риза» — 138 тауыш, 9 — «ҡаршы», 41 ил тотанаҡлыҡ күрһәткән) «''Фәләстингә, БМО ағзаһы булмаһа ла, яулап алған хоҡуҡтарына, өҫтөнлөктәренә һәм Фәләстинде азат итеү ойошмаһының БМО-ла, ҡабул ителгән резолюцияларға һәм тәжрибәгә ярашлы, фәләстин халҡының вәкиле булараҡ БМО-ла күҙәтеүсе ил статусын бирә''»<ref name="ru.euronews.com/2012/11/29" /><ref name="autogenerated20130111-1" /><ref name="un121129" />. Израилдең әйҙәүсе сәйәси партиялар етәкселәре М. Аббастың БМО-ла сығышын тәнҡитләне: * «асыу килтергес һәм тарихты үҙгәртеп күрһәтеүсе» (оппозиция лидеры Шели Яхимович), * «тулыһынса яла яғыу, фәләстинлеләр башында Әбү Мазен торғанда, ул халҡына бер прогресс та алып килмәй, ә үҙенең шәхси мәнфәғәттәрен ҡәнәғәтләндереү өсөн генә файҙаланасаҡ. Әбү Мазен фәләстинлеләргә, тыныс тормошто яйға һалыу урынына, артыҡ ҡыйынлыҡтар ғына тыуҙырасаҡ» (Сит ил эштәрне министры Авигдор Либерман). Израиль премьер-министры канцелярияһы белдереүенсә: «''Һүҙ мәғәнәһеҙ аҙым тураһында бара, ул бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр килтермәйәсәк''»<ref name="newsru121130">{{cite web|url=http://txt.newsru.co.il/israel/30nov2012/un_il_106.html|title=Реакция лидеров Израиля на решение ООН о признании арабской Палестины|date=30 ноября 2012 г.|publisher=newsru.co.il|accessdate=2012-12-02}}</ref>. Алдараҡ Израиль премьер-министр Б. Нетаньяху былай тине<ref name="cursorinfo121129">{{cite web|url=http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/|title=Нетаниягу огласил условия создания палестинского государства|date=29 ноября 2012|publisher=cursorinfo.co.il|accessdate=2012-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfDfTE5h?url=http://cursorinfo.co.il/news/novosti/2012/11/29/netaniyagu-oglasil-usloviya-sozdaniya-palestinskogo-gosudarstva/|archivedate=2012-12-04}}</ref> <blockquote>Фәләстинлеләр Израилдең йәһүд дәүләте булараҡ йәшәү хоҡуғын танымайса тороп, Израиль конфликтты тамамлау гарантияһын алмайынса тороп, беҙҙең илебеҙҙең тулы именлеген тәьмин итмәйенсә тороп, Фәләстин дәүләте төҙөлмәйәсәк.</blockquote> Күп кенә эксперттар, БМО ГА-ның был ҡарары Фәләстин милли хакимиәтенең ысын дәүләткә әйләнеүенә ярҙам итмәйәсәк, ти<ref name="rus.ruvr.ru121130"/>. Фәләстин милли хакимиәте етәкселеген был турала 2011 йылдың сентябрендә үҙҙәренә дәүләт — тулы хоҡуҡлы БМО ағзаһы статусын алырға ярҙам итеү маҡсатында йәлеп иткән эксперттар, докладын әҙерләгәндә киҫәткәйне: «''БМО-ға мөрәжәғәт итеп, бойондороҡһоҙлоҡто бер яҡлы иғлан итеү фәләстилеләргә зыян ғына килтерәсәк''»<ref name="Ханин110917"/><ref>Отчет авторҙары «үҙенең антисионизм һәм фәләстинлеләр яҡлы әүҙем эшмәкәрлеге менән билдәле» Оксфорд университеты профессоры Гай Гудвин</ref>һәм башҡа белгестәр<ref name="svoboda110927">{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/24341630.html|title=Владимир Кара-Мурза - о приёме Палестины в ООН|date=27.09.2011|publisher=[[Радио «Свобода»]]|accessdate=2012-12-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CwU0nhgu?url=http://www.svoboda.org/content/article/24341630.html|archivedate=2012-12-16}}</ref>. Халыҡ-ара киң танылыу алыуына ҡарамаҫтан, фәләстин паспорты эйәләренә үҙ территорияларына визаһыҙ инеүҙе ни бары 36 ил генә рөхсәт итте. Сағыштырыу өсөн: АҠШ, [[Германия]], Люксембург һәм Дания халҡы визаһыҙ 172 дәүләткә инә ала. [[Бельгия]], [[Италия]] һәм [[Голландия]] паспортына эйә граждандар 171 илгә бара ала. [[Израиль]]тяндар 144 илгә килә ала<ref>{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/travel/world/051013_121336_29997.html|title=С палестинским паспортом не попутешествуешь|accessdate=2013-10-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131007114617/http://mignews.co.il/news/travel/world/051013_121336_29997.html |date=2013-10-07 }}</ref>. == Сиктәре һәм халҡы == [[Файл:UN Partition Plan Palestine.png|right|thumb|210px|БМО-ның Фәләстинде бүлеү буйынса 1947 йылғы планы]] [[Файл:Palestina poselenia evreev.png|thumb|210px|Фәләстиндәге йәһүд тораҡтары (2006)]] БМО Генераль Ассамблеяһының Фәләстин британ мандат территорияһын бүлеү буйынса [[1947 йыл]]дың 29 ноябрендә ҡабул ителгән 181-се резолюцияһына ярашлы, уның территорияһында ике бойондороҡһоҙ — йәһүд (Израиль дәүләте) һәм ғәрәп дәүләте, шулай уҡ БМО контроле аҫтында торасаҡ Ҙур Иерусалим территорияһы барлыҡҡа килергә тейеш булған. Һәр дәүләт мөйөштәр менән сиктәш өс дәүләттән торорға тейеш булған. Ғәрәптәр БМО планын һәм йәһүд дәүләтенең үҙ-үҙен дәүләт тип иғлан итеү фактын ҡабул итеүҙән баш тартҡан. [[1948 йыл]]дың 15 майында алты ғәрәп иле: [[Ливан]], [[Сүриә]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], Трансиордания, [[Ираҡ]] һәм Мысыр буласаҡ йәһүд дәүләте өсөн бүленгән территорияға, төньяҡтан, көнсығыштан һәм көньяҡтан баҫып инә. 1948 йылғы ғәрәп-израиль һуғышы һөҙөмтәһендә ғәрәп дәүләте өсөн бүленгән территорияның яртыһы тиерлек, шулай уҡ Көнбайыш Иерусалим Израиль дәүләте контроленә күсә. Мандаттың Көнсығыш Иерусалимды ла үҙ эсенә алған башҡа территориялары башта Иордания һәм Мысыр контроле аҫтында булһа, алты көнлөк һуғыш һөҙөмтәһендә был ерҙәр Израиль контроле аҫтында ҡалған. [[1980]]-се йылдар башына тиклем (Мысырҙан башҡа) ғәрәп дәүләттәре Израиль дәүләте йәшәү хоҡуғын кире ҡаҡҡан һәм фәләстин ғәрәптәренең Израиль территорияһына дәғүәһен хуплаған. 1980-се йылдар аҙағында «Фәләстинде азат итеү ойошмаһы» (ООП) 1967 йылдың 4 июне ғәрәп-израиль сиктәрен де-факто таный. Был таныу [[1993 йыл]]да Израиль һәм ООП араһында Осло килешеүенә һәм Фәләстин милли хакимиәте (ПНА) булдырылыуына килтергән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, [[2006 йыл]]дың ғинуарында Фәләстин милли хакимиәте ПНА парламент һайлауҙарында еңеү яулаған күп кенә илдәрҙә террористик тип танылған «Хамас» хәрәкәте һаманға тиклем Израилдең булыу хоҡуғын кире ҡаға. Һуңғы йылдарҙа ХАМАС вәкилдәре, Израиль 1967 йылғы сиктәрендә ҡалған хәлдә, Израиль (террористик эшмәкәрлек һәм енәйәттәре өсөн яза атҡарған) бөтә фәләстин әсирҙәрен иреккә сығарған һәм ҡасаҡтарға үҙ ерҙәренә ҡайтып йәшәү иркен биргән осраҡта, оҙайлы килешеп йәшәү мөмкинлеге бар тигән хәбәрҙәр тарала. Ҡайһы бер ФАТХ вәкилдәре лә ошо фекерҙә. Атап әйткәндә, Фәләстин дәүләтенең Рәсәйҙә эштәрендә ваҡытлыса ышаныслыһы булған Фаед Мостафа ([[2006 йыл]]ғы Фәләстин милли хакимиәтенә парламент һайлауҙарында отолған, ләкин Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын контролдә тотҡан ФАТХ партияһы вәкиле) раҫлауынса<ref name="Мустафа2008">См. его интервью «Интерфаксу»: [http://www.interfax.ru/txt.asp?sec=1483&id=9113 Временный поверенный Палестины в РФ: Основная помощь, которую мы ждём от международного сообщества, — давление на Израиль, 15 апреля 2008 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307081226/http://www.interfax.ru/txt.asp?sec=1483&id=9113 |date=2009-03-07 }}</ref>: <blockquote>Был Фәләстин һәм халыҡ-ара берләшмәләрҙең Иерусалимдың статусына ҡағылған позицияһы менән тап килә: Көнсығыш Иерусалим Фәләстиндең баш ҡалаһы, Көнбайышы — Израилдең баш ҡалаһы була. Был ҡасаҡтарҙың әйләнеп ҡайтыуына ла ҡағыла. БМО Генассамблеяһының 1947 йылдың декабрендә ҡабул ителгән 194-се резолюцияһы бар, беҙ уның менән ризабыҙ. Израиль уны үтәһен генә — һәм мәсьәлә хәл ителер. Ҡыҫҡа ғына әйткәндә, былар Израиль ихтыяры менән бәйле — әгәр Израиль оккупацияһын туҡтатһа, был төп проблеманы хәл итһә, бөтә мәсьәләләр ҙә хәл ителәсәк, тип уйлайым.</blockquote> Билдәләп үтер кәрәк, нтервьюла хаталар күҙәтелә — был күрһәтелгән резолюция буйынса Иерусалим Фәләстин һәм Израиль контроленә түгел, ә БМО ҡарамағына күсә, (интервью тесынан күренеүенсә, Фаед бының менән ризалашмай). Тағы ла Фаедтың раҫлауҙары менән законлы һайланған (Израилде бөтөнләй танымағандар) ХАМАС-тар ҙа, израиль хөкүмәте вәкилдәре лә килешмәй. Шуның менән бергә, Фәләстин милли хакимиәтенең Төп законында баш ҡала сифатында бер өлөшкә лә бүленмәгән Иерусалим күрһәтелгән<ref name="law"/>. 2009 йылдың июнендә Рәсәй президенты [[Дмитрий Медведев]], Ҡаһирәлә Ғәрәп илдәре Лигаһының тулы вәкилдәре менән осрашҡанда былай тип сығыш яһаны: «Был көйләнеүҙең һөҙөмтәһе булып, донъяла һәм төбәктең бөтә илдәре, әлбиттә, Израиль менән татыу хеҙмәттәшлек иткән баш ҡалаһы Көнсығыш Иерусалим булған бойондороҡһоҙ, үҙаллы һәм йәшәүгә һәләтле Фәләстин дәүләте торасаҡ.»<ref>[http://news.kremlin.ru/transcripts/4804 Выступление на встрече с постоянными представителями стран — членов Лиги арабских государств. 23 июня 2009 года.]</ref> Шулай уҡ Фәләстин милли хакимиәте етәкселәре үҙҙәренең маҡсаты тип «йәһүдтәр йәшәмәгән» дәүләт төҙөү кәрәклеген йыш ҡына ҡабатлайҙар, һәм, Өсөнсө рейх Юденфрай сәйәсәте менән тарихи параллель барлыҡҡа килтереп, сирҡаныу тойғоһо тыуҙыра<ref>{{Cite web |url=http://www.zman.com/news/2010/08/01/80419.html |title=Абу-Мазен: «Никаких евреев на территории палестинского государства»; 01.08.2010 |accessdate=2011-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130164716/http://www.zman.com/news/2010/08/01/80419.html |archivedate=2012-01-30 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130164716/http://www.zman.com/news/2010/08/01/80419.html |date=2012-01-30 }}</ref><ref>[http://txt.newsru.co.il/mideast/27dec2011/judenrein_a203.html Представитель ООП в США: «Наше государство будет свободно от евреев», 27 декабря 2011 г.]</ref><ref name="jewishpress130730">{{cite web|url=http://www.jewishpress.com/news/breaking-news/abbas-palestinian-state-will-be-judenrein/2013/07/30/|title=Abbas: Palestinian State Will Be ‘Judenrein’|author=Yori Yanover|date=July 30th, 2013|publisher=jewishpress.com|lang=en|accessdate=2013-08-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JeHd4I1Y?url=http://www.jewishpress.com/news/breaking-news/abbas-palestinian-state-will-be-judenrein/2013/07/30/|archivedate=2013-09-15}}</ref><ref name="jpost130808">{{cite web|url=http://www.jpost.com/Opinion/Columnists/Another-Tack-Judenfrei-is-fine-and-dandy-322521|title=Another Tack: Judenfrei is fine and dandy|author=SARAH HONIG|date=08/08/2013|publisher=jpost.com|lang=en|accessdate=28/08/2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JeHe4l07?url=http://www.jpost.com/Opinion/Columnists/Another-Tack-Judenfrei-is-fine-and-dandy-322521|archivedate=2013-09-15}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Фәләстин милли хакимиәте * Фәләстин халыҡ-ара хоҡуҡи статусы * Фәләстин Дәүләтенең Гимны == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} {{Викиновости|[[:n:Категория:Государство Палестина|Государство Палестина]]|* [[n:Более 50 стран стали соавторами резолюции за предоставление Палестине статуса государства-наблюдателя при ООН|Более 50 стран стали соавторами резолюции за предоставление Палестине статуса государства-наблюдателя при ООН]] * [[n:Палестина признана государством-наблюдателем|Палестина признана государством-наблюдателем]] }} * [http://www.un.org/ru/peace/palestine/ Вопрос о Палестине и Организация Объединённых Наций] Официальный сайт ООН * [https://web.archive.org/web/20100615012246/http://www.palestine.ru/Russian/index_ru.html Посольство Государства Палестины в г. Москве] * [http://www.mfa.gov.il/mfa/foreignpolicy/peace/guide/pages/why%20was%20-independent%20palestine-%20never%20created%20in%201.aspx Why Was 'Independent Palestine' Never Created in 1948? — Zvi Elpeleg, 1 Apr 1989], [[МИД Израиля]] * {{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/mfarus/palestinianstatehood/|title=Государство Палестина? (сборник статей)|publisher=[[МИД Израиля]]|lang=ru|accessdate=2012-03-24|archiveurl=https://archive.is/20121219133829/http://www.mfa.gov.il/mfarus/palestinianstatehood/|archivedate=2012-12-19}} * {{cite web|url=http://www.govtrack.us/congress/bills/109/hr4681/text|title=H.R. 4681 (109th): Palestinian Anti-Terrorism Act of 2006|date=109th Congress, 2005–2006. Text as of May 25, 2006|publisher=govtrack.us|quote=AN ACT To promote the development of democratic institutions in areas under the administrative control of the Palestinian Authority, and for other purposes.|lang=en|accessdate=2013-01-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DQt3iYRt?url=http://www.govtrack.us/congress/bills/109/hr4681/text|archivedate=2013-01-05}} * {{cite web|url=http://ldolphin.org/palstate.html|title=What's Wrong With A Palestinian State|author=Bret Stephens|date=2001|publisher=[[The Wall Street Journal]] editorial|lang=en|accessdate=2011-12-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Aq8lZJ1?url=http://ldolphin.org/palstate.html|archivedate=2012-02-03}} * [http://www.jcpa.org/art/becker1.htm International Recognition of a Unilaterally Declared Palestinian State: Legal and Policy Dilemmas, Tal Becker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115062634/https://www.jcpa.org/art/becker1.htm |date=2022-01-15 }} * [https://web.archive.org/web/20120305225501/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=1&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=442&PID=0&IID=5522&TTL=The_Fallacy_of_the_%221967_Borders%22_-_No_Such_Borders_Ever_Existed The Fallacy of the «1967 Borders» — No Such Borders Ever Existed, Alan Baker] [[Jerusalem Center for Public Affairs]] Vol. 10, No. 17, 21 December 2010 * {{cite web|url=http://cursorinfo.co.il/news/pressa/2012/12/02/maariv--palestinci-vedut-voynu-na-unichtozhenie-izrailya/|title=Палестинцы ведут войну на уничтожение Израиля 02 декабря|author=Амнон Лорд|date=02.12.2012|publisher=«Маарив»|accessdate=2012-12-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CfEse3wA?url=http://cursorinfo.co.il/news/pressa/2012/12/02/maariv--palestinci-vedut-voynu-na-unichtozhenie-izrailya/|archivedate=2012-12-04}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204013247/http://www.cursorinfo.co.il/news/pressa/2012/12/02/maariv--palestinci-vedut-voynu-na-unichtozhenie-izrailya/ |date=2012-12-04 }} * {{cite web |url = http://focusonjerusalem.com/whatromecalledthepromisedland.html |title = The Name Rome Gave the Land of Israel |author = Elliott A Green |publisher = focusonjerusalem.com |lang = en |accessdate = 2013-01-17 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6DnNA7rvl?url=http://focusonjerusalem.com/whatromecalledthepromisedland.html |archivedate = 2013-01-19 }} * {{cite web|url=http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57556382/is-palestine-now-a-state/|title=Is Palestine now a state?|author=Pamela Falk|date=November 30, 2012|publisher=[[CBS]] News|lang=en|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EhudDOPf?url=http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57556382/is-palestine-now-a-state/|archivedate=2013-02-26}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207062059/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57556382/is-palestine-now-a-state/ |date=2013-02-07 }} {{Азия}} {{Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы}} {{Ғәрәп илдәре лигаһы}} {{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}} [[Категория:Фәләстин Дәүләте| ]] [[Категория:Өләшләтә танылыу алған дәүләттәр|Фәләстин]] 6zincrlja4n77pgpr8vd5jh6lkxsgbw 0 158946 1299362 1291987 2026-06-19T00:06:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299362 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Цуканова Мария Никитична''' ([[14 сентябрь]] [[1923 йыл]] — [[15 август]] <ref>[http://obd-memorial.ru/Image2/filterimage?path=TV/005/3060-0000002-0018/00000049.jpg&id=77719374&id=77719374&id1=0a36b3bd7b54814532fb672abe7bef75 Информация из донесения о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209093038/http://obd-memorial.ru/Image2/filterimage?path=TV/005/3060-0000002-0018/00000049.jpg&id=77719374&id=77719374&id1=0a36b3bd7b54814532fb672abe7bef75 |date=2015-12-09 }}.</ref> [[1945 йыл]]) — совет-япон һуғышында һәләк булған яугир, ҡыҙылармеец, Тымыҡ океан флоты диңгеҙ пехотаһы санитаркаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). == Биографияһы == Мария Никитична Цуканова 1924 йылдың 14 сентябрендә Смоленск ҡасабаһында <ref>Ныне несуществующий населённый пункт в [[Крутинский район|Крутинском районе]] Омской области</ref>, ауыл уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. [[Урыҫтар|Урыҫ]]. Үҙ атаһын белмәй, ул ҡыҙы тыуғанға тиклем бер нисә ай элек вафат була. Ҡыҙҙы әсәһе менән үгәй атаһы Николай Васильевич тәрбиәләй. Бала сағы һәм үҫмер йылдары [[Красноярск крайы]]нда үтә, Таштып ҡасабаһында тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. Шунда уҡ телефонистка булып эшләй, 1941 йылдың декабренән Ростовтан эвакуацияланған госпиталдә санитарка була. Үгәй атаһы менән ағаһы фронтҡа китә, бер аҙҙан ағайы һәләк була. Ггоспиталдә икенсе урынға күсерәләр, ә уларҙың ғаиләһе [[Иркутск]] ҡалаһына күсә, 1942 йылдың февраленән июнгә тиклем Иркутск авиация заводының 33-сө цехында ботаусы, ҡабул итеүсе һәм 4-се разрядлы контролер булып эшләй. Производствонан айырылмайынса санинструкторҙар курсын тамамлай һәм «флот егерме бишенселәре» отрядының составында (1942 йылдың майында СССР ГКО -ның хәрби диңгеҙ флотына 25000 ирекмән-ҡыҙҙарҙы саҡырыу тураһында указы) 1942 йылдың 13 июнендә флот сафтарына саҡырыла һәм Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итеү өсөн йүнәлтелә. Яр оборонаһы Шкотов секторының 51-се артиллерия дивизионында телефонистка һәм алыҫлыҡты үлсәүсе булып хеҙмәт итә. 1944 йылда кесе медицина белгестәре мәктәбен тамамлағандан һуң Мария Тымыҡ океан диңгеҙ пехотаһы 355-се айырым батальонының 3-сө ротаһында санитарка булып тәғәйенләнә. == Батырлығы == 1945 йылдың 14 авгусындағы Совет-япон һуғышында ваҡытында Мария диңгеҙ пехотаһының 355-се батальон составында Корея порты Сэйсинға (хәҙер Чхонджин) десантты төшөрөүҙә ҡатнаша. Һуғыш барышында яралыларға ярҙам күрһәтә, һуғыш яланынан 52 яралы десантсыны сығара. Ике тапҡыр яралана, ләкин һуғыш яланын ҡалдырыуҙан баш тарта. Ҡулына автомат алып, япондарға ата. Унан һуң 15 август кисендә ротаһына сигенергә тура килә, Мария Цуканова ҡалған һалдаттар төркөмө менән сигенеүҙе ҡаплай. Яралы булып, автомат уты менән 90-дан ашыу японды юҡ итә<ref>[http://news.glavnoe.io/news/5494-za-chto-iapontsy-zverski-pytali-mariiu-tsukanovu.html За что японцы зверски пытали Марию Цуканову - news.glavnoe.io] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210623204756/https://news.glavnoe.io/news/5494-za-chto-iapontsy-zverski-pytali-mariiu-tsukanovu.html |date=2021-06-23 }}</ref> Аңын юғалтҡан килеш, япондарға әсиргә эләгә һәм улар уны йыртҡыстарса язалай (бысаҡ менән телгеләйҙәр, күҙҙәрен соҡоп алалар). Шунан һуң япон офицеры тәүҙә ҡулын сабып өҙә, ә һуңынан башын<ref>{{Китап|автор=Судакова Г.|год=1969|тираж=|isbn=|серия=|страниц=463|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Политиздат]]|часть=Матрос Мария Цуканова|место=М.|издание=Вып. 2|ответственный=ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. {{nobr|Е. Кононенко}}|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза|ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/11/i80_99.htm|ref=}}</ref> <ref>{{Warheroes|id=1670}} </ref> <ref>[http://forum.patriotcenter.ru/index.php?topic=4015.0 Цуканова Мария Никитична Герой Советского Союза]</ref>Чхонджин ҡалаһында совет яугирҙарының туғандар ҡәберлегендә ерләнә<ref>[http://www.pobeda1945.su/upld/photoes/division/a46a856e7326e21d0ef7dafc29c781f8 Памятник на братской могиле советских воинов в г. Чхонджин, КНДР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305115928/http://www.pobeda1945.su/upld/photoes/division/a46a856e7326e21d0ef7dafc29c781f8 |date=2016-03-05 }}.</ref><ref>[http://www.pobeda1945.su/upld/photoes/division/d98683bc4e72c94184437df6cc8af5f5 Доска с именем Марии Цукановой на месте захоронения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305120111/http://www.pobeda1945.su/upld/photoes/division/d98683bc4e72c94184437df6cc8af5f5 |date=2016-03-05 }}.</ref> 1945 йылдың 14 сентябрендәге СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «''япон империалистарына ҡаршы көрәш фронтында командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн''» Цуканова Мария Никитичнға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә (үлгәндән һуң). Бөтә Советтар Союзы Геройҙары-ҡатын-ҡыҙҙарҙан Совет-япон һуғышы барышында был юғары награданы алған берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була. == Хәтер == Ғәскәри частың исемлектәренә мәңгелеккә индерелә<ref>Приказ МО СССР № 369 от 12 декабря 1959 года «О зачислении Героя Советского Союза матроса Цукановой М. Н. навечно в списки школы санитарных инструкторов 1477 военно-морского госпиталя».</ref>. 1972 йылдың 26 декабрендәге РСФСР Юғары Советы Президиумының Указы менән Приморье крайы Хәсән районындағы Түбәнге Янчихе ауылы Цуканово тип үҙгәртелә, ә шул уҡ райондағы Янчихе йылғаһы РСФСР Министрҙар Советының 1972 йылдың 29 декабрендәге 753-сө ҡарары менән Цукановка тип атала. [[Омск]], [[Иркутск]], [[Барнаул]], [[Красноярск]], [[Абакан]], Фокино, Хакасия Республикаһының Таштып ауылы, [[Япон диңгеҙе]]ндә бухта, [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Корея]]ла сусаҡ, Балыҡ хужалығы министрлығының карабы, Хакасия Автономиялы округының Орджоникидзевский ҡасабаһындағы урта мәктәп, Иркутск ҡалаһындағы 34-се урта мәктәп уның исемен йөрөтә<ref>[http://irkutskmemorial.ru/sites/default/files/imagecache/fotos_prew_200/images/memorial-0302.jpg Доска на здании средней школы № 34 г. Иркутск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123025/http://irkutskmemorial.ru/sites/default/files/imagecache/fotos_prew_200/images/memorial-0302.jpg |date=2016-03-04 }}.</ref>. [[Приморье крайы|Приморье крайында һәйкәлдәр]]: [[Владивосток|Владивостокта]]<ref>[https://web.archive.org/web/20131103055129/http://ini-fb.dvgu.ru/maintext/menu/vist/Viktoriya/Cukanova.jpg Памятник Марии Цукановой во Владивостоке].</ref>, хәрби-диңгеҙ госпитале территорияһында (авторы О. И. Сушкова, архитекторы В. А.Авшаров)һәм Фокинола <ref>[http://cbs.fokino25.ru/Img/kr/hron/2010/78.gif Памятник Марии Цукановой в г. Фокино] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103063149/http://cbs.fokino25.ru/Img/kr/hron/2010/78.gif |date=2013-11-03 }}.</ref> (авторы Л. А. Бартенев), Иркутскта<ref>[http://irkutskmemorial.ru/sites/default/files/imagecache/fotos_prew_600/images/irkutskmemorial-2044.jpg Мемориальная доска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130219/http://irkutskmemorial.ru/sites/default/files/imagecache/fotos_prew_600/images/irkutskmemorial-2044.jpg |date=2016-03-04 }} на здании литейного цеха [[Иркутский авиационный завод|Иркутского авиационного завода]].</ref>, Фокинола<ref>[http://cbs.fokino25.ru/Img/kr/hron/2010/77.gif Мемориальная доска на улице Марии Цукановой в г. Фокино] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103063105/http://cbs.fokino25.ru/Img/kr/hron/2010/77.gif |date=2013-11-03 }}.</ref> һәм [[Владивосток]]та мемориаль таҡтаташ ҡуйылған 1988 йылда уның тураһында совет-корея «С весны до лета» тигән нәфис фильм төшөрөлә. Советтар Союзында фильм «Утомленное солнце» тип атала<ref>[http://www.ytro-rossii.ru/2010/07/16/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82-%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%91%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B/ Газета «Утро России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510010219/http://www.ytro-rossii.ru/2010/07/16/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82-%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%91%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B/ |date=2018-05-10 }}.</ref>. == Сәнғәттәге образы == * Маша Цуканова — «Утомленное солнце» фильмының төп героиняһы (икенсе исеме — «С весны до лета»; СССР һәм [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Төньяҡ Корея]] менән берлектә, 1988), Маша ролен актриса Елена Дробышева башҡара. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Завалий, Евдокия Николаевна * Михайлова, Екатерина Илларионовна * Гантимурова, Альбина Александровна == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|часть=Цуканова, Мария Никитична|заглавие=Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь|ответственный=Пред. ред. коллегии [[Шкадов, Иван Николаевич|И. Н. Шкадов]]|ссылка=|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1988|том=2 /Любов — Ящук/|страниц=863|страницы=704|isbn=5-203-00536-2|тираж=100000|ref=}} * «М. Н. Цуканова Герой Советского Союза» / Отв. за вып. И. Быков. — Владивосток: Политуправление ТОФ, типография изд. «Боевая вахта», 1959 * ''Королёв В. Т.'' Герои Великого океана: очерки и документальные рассказы. — Владивосток: Дальневост. кн. изд., 1967 * {{Китап|автор=Судакова Г.|год=1969|тираж=|isbn=|серия=|страниц=463|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Политиздат]]|часть=Матрос Мария Цуканова|место=М.|издание=Вып. 2|ответственный=ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. {{nobr|Е. Кононенко}}|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза|ссылка часть=http://www.a-z.ru/women_cd2/12/11/i80_99.htm|ref=}} * ''Сатрапинский Ф. В.'' Военные медики — Герои Советского Союза. — Л.: Воен.-мед. музей МО СССР, 1975 * ''Кузнецов И. И.'' Золотые звёзды иркутян. — Иркутск: Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1982 * Навечно в строю. / Сост и ред. В. Г. Коршунов, Н. В. Логинов. — М.: Воениздат, 1961 * ''М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Кузьмин.'' Медики — Герои Советского Союза. — М.: Медицина, 1970 * ''А. П. Григорьев.'' Подвиг патриотки. // «Здоровье», № 8, 1985, стр. 6-7 * Г. М. Шлевко. Ради жизни на Земле. Книга о Героях Советского Союза, тех, кто родился, жил и живёт в г. Омске и Омской области. Омск, 1972. стр.428-432 == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=1670}} * [http://forum.patriotcenter.ru/index.php?topic=4015.0 Цуканова Мария Никитична Герой Советского Союза] * [http://www.amic.ru/images/gallery3/?image=/images/gallery3/640.cukanova2.jpg Семья Цукановых]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://tvzvezda.ru/news/qhistory/content/201709181204-q3i7.htm Об истории подвига Марии Цукановой и её трагической гибели — телеканал «Звезда»] * [https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fadmomsk.ru%2Fc%2Fdocument_library%2Fget_file%3Fp_l_id%3D284682%26folderId%3D382266%26name%3DDLFE-19298.pdf Энциклопедия Омска. Том 3. Омск в лицах. Книга 2. Администрация города Омска. Омск. 2011. Ст. 576—577] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:Совет-япон һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1945 йылда вафат булғандар]] [[Категория:15 августа вафат булғандар]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 сентябрҙә тыуғандар]] 0z1l4shwrmja6w45o4lyc06owjis9qx 0 158967 1299443 1059818 2026-06-19T11:46:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299443 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яковенко Лидия Ивановна''' ([[6 ғинуар]] [[1941 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). == Биографияһы == Лидия Ивановна Яковенко 1941 йылдың 6 ғинуарында Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Добрушский районының Демьянки ауылында тыуған. Ауыл мәктәбен тамамлағандан һуң урындағы «Ураҡ һәм сүкеш» колхозына эшкә инә, унда баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй. 1960 йылда [[Краснодар крайы]]ның Брюховецкая станицаһына күсеп килә, Надежда Крупская исемендәге колхозда һауынсы булып эшләй һәм тиҙҙән районда алдынғы малсылар иҫәбенә инә. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса Яковенко Лидия Ленин ордены менән бүләкләнә, ә туғыҙынсы биш йыллыҡта [[Октябрь Революцияһы ордены]] менән бүләкләнә. 1975 йылдың майында Брюховецкий ауыл хужалығы техникумы һәм Крупская исемендәге колхоз базаһында «Брюховецкий» совхоз-техникумы ойошторола, унда Л. И. Яковенко һауынсы булып эшләүен дауам итә. Унынсы биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса ул Брюховецкий районының иң яҡшы һауынсыһы була, СССР халыҡ хужалығы күргәҙмәһе эшендә ҡатнаша һәм ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнә СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 13 мартындағы Указы менән дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу буйынса унынсы биш йыллыҡтың дәүләт заданиеларын үтәүҙә һәм етештереүсәнлекте арттырыуҙа ҡаҙаныштары өсөн Яковенко Лидия Ивановнаға [[Ленин ордены]] һәм [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — Халыҡ депутаттарының Брюховецкий район советы депутаты итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Брюховецкая станицаһында йәшәй<ref>[http://adm-bruhoveckaya.ru/about/info/news/3697/ Ветеранов поздравили с праздником и вручили поздравительные открытки и цветы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200325082702/http://adm-bruhoveckaya.ru/about/info/news/3697/ |date=2020-03-25 }}</ref> 1996 йылда «Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Герои Социалистического Труда Краснодарского края == Библиография == * Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, [[Краснодар]], 2003. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=26880 Яковенко Лидия Ивановна] * [http://bru-museum.ru/muzej-detyam/eto-interesno/255-bryukhovetskaya-ot-istokov-do-nyneshnikh-dnej-2 Брюховецкая: от истоков до нынешних дней] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200325082653/http://bru-museum.ru/muzej-detyam/eto-interesno/255-bryukhovetskaya-ot-istokov-do-nyneshnikh-dnej-2 |date=2020-03-25 }} * [http://brupress.ru/2018/05/10/prazdnichnyj-ogonek-dlya-veteranov-ezhegodno-provodyat-administratsiya-i-sovet-veteranov-bryuhovetskogo-poseleniya/ Праздничный «огонек» для ветеранов] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1941 йылда тыуғандар]] [[Категория:6 ғинуарҙа тыуғандар]] g7t6nfl3o37pg3w7cfqx2srv091bfcg 0 159070 1299345 1246979 2026-06-18T17:24:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299345 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фурцева Екатерина Алексеевна''' (24 ноябрь ([[7 декабрь]]) [[1910 йыл]] — [[24 октябрь]] [[1974 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] дәүләт һәм партия эшмәкәре. КПСС-тың Мәскәү ҡала комитетының беренсе секретары (1954—1957). КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы (1957—1961). КПСС Үҙәк Комитеты секретары (1956—1960). СССР мәҙәниәт министры (1960—1974). Рәсми булмаған сығанаҡтарҙа, төрлө әҫәрҙәрҙә һәм бик йыш киң матбуғат сараларында Екатерина Фурцеваны '''Екатерина III''' тип атайҙар<ref>[https://weekend.rambler.ru/people/41456010-furtseva-tayna-smerti-glavnoy-po-kulture-sssr/%7CМинистра Екатерину Фурцеву называли не иначе как «Екатериной III».]</ref>. == Биографияһы == Фурцева Екатерина Алексеевна [[1910 йыл]]дың 24 ноябрендә ([[7 декабрь]]) Тверь губернаһының Үрге Волочек ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Атаһы, Алексей Гаврилович Фурцев, [[Беренсе донъя һуғышы]]нда Петроград фронтында һәләк була. Әсәһе, Матрена Николаевна, ҡыҙын яңғыҙы тәрбиәләй, ул туҡыу фабрикаһында эшләй һәм, наҙан булыуына ҡарамаҫтан, ҡала советы депутаты була. [[1924 йыл]]да Катя ВЛКСМ сафына инә. [[1928 йыл]]да ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, [[1928]]—[[1930 йыл]]дарҙа әсәһе һымаҡ, Үрге Волочок иләү-туҡыу фабрикаһында эшләй. Партияла карьера баҫҡысы буйлап тиҙ үҫә: ҡыйыу, әүҙем, спорт яратҡан һәм яуаплы ҡыҙҙы өлкән дуҫтары тиҙ күреп ала һәм 1930 йылда ауыл хужалығын күтәреү өсөн [[Курск өлкәһе]]нең ВЛКСМ-дың Кореневский [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|район]] комитетына секретарь итеп ебәрәләр. [[1930 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]сафына ҡабул ителгән. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң уны ВЛКСМ-дың [[Феодосия]] ҡала комитеты секретары вазифаһына һайлайҙар, унда ул [[1933 йыл]]ға тиклем эшләй. Екатерина Фурцева Феодосия ҡалаһы комсомолдың өлкә бюроһы ағзаһы булып тора һәм ҡырым орготдел мөдире вазифаһын биләй. Бында ул үҙе кеүек үк йөҙөү менән мауыҡҡан СССР-ҙың буласаҡ йыһан конструкторы Сергей Королев менән таныша. ВКП(б) Өлкә Комитеты тиҙҙән уны Ленинград Аэрофлот курсына тәҡдим итә. Өс йыл уҡығандан һуң, ул ире менән бергә Һарытауға ебәрелә, унда Һарытау авиация техникумында комсомол буйынса политотдел начальнигы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. [[1933]]—[[1938 йыл]]дарҙа (1936—1941 йылдар тигән фараз да бар) — артабан ВЛКСМ Үҙәк комитетында студент йәштәр бүлеге инструкторы булып эшләү өсөн уҡырға ебәрелгән М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү нескә химик технологиялар институты студенты. Уҡыуын тамамлап, инженер-химик дипломын ала. Фурцеваға партия карьераһы өсөн өлгөргәнлек аттестаты булыуы ла етә, әммә институтта уҡыу ла артыҡ булмай: уҡыу осоронда ул әүҙем коммунист була (институттың партойошма секретары итеп һайлана, аспирантураға уҡырға инә) һәм яҡшы характеристикаға лайыҡ була. Бер үк ваҡытта [[1933 йыл]]—[[1935 йыл]] һәм [[1937]]—[[1938 йыл]]дарҙа — институттың ВЛКСМ комитеты секретары, [[1935 йыл]]—[[1937 йыл]]дарҙа — ВЛКСМ Үҙәк Комитеты аппараты хеҙмәткәре. Был [[1941 йыл]]да Мәскәү оборонаһын тәьмин итеү буйынса сараларҙа ҡатнаша. Һуғыш башланғас, заводтарҙы, музейҙарҙы, институттарҙы һәм башҡа мөһим объекттарҙы эвакуациялауҙа ҡатнаша. [[1941 йыл|1941]]—[[1942 йыл]]дарҙа — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]][[Һамар|-ның]] [[Һамар өлкәһе|Куйбышев өлкәһе]] [[Һамар|Куйбышев]] ҡала комитеты секретары. [[1942 йыл]]да Мәскәүгә ҡайта, Фрунзе район комитетында кадрҙар буйынса секретарь вазифаһын биләй, Богуславскийҙың уң ҡулы була һәм тиҙҙән уны Мәскәү ВКП(б)-һының Фрунзе район комитетының беренсе секретары вазифһанды алмаштыра. [[1948 йыл]]да Фурцева ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай. ВКП(б)-ның Мәскәү ҡала комитетының беренсе секретары, Георгий Поповтың ышанысын яулай, ул уны артабан үҫтерегә тәҡдим итә. Ул Поповты алмаштырған [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущев]] менән дә дуҫтарса мөнәсәбәттә була. [[1949 йыл]]дың [[21 ғинуар]]ында, Лениндың вафат булыуына 25-йыл тулғанда, Николай Шверник менән Никита Хрущев Фурцеваны [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]ға күрһәтә. Ул юлбашсыға оҡшап ҡала һәм уның комплиментына лайыҡ була. Бер йылдан һуң Фурцева Попов етәкселеге осоронда партия эшендәге етешһеҙлектәр тураһындағы доклад менән сығыш яһай. Сарала Хрущев та ҡатнаша. Шунан һуң Екатерина ВКП(б) Мәскәү ҡала комитетының икенсе секретары, ғәмәлдә Никита Сергеевичтың урынбаҫары булып китә. Шул саҡта уҡ уның бурысына мәҙәниәт, идеология, фән һәм административ органдар эштәре менән идара итеү инә. [[1950 йыл]]дан Фурцева [[СССР Юғары Советы]] депутаты була. КПСС-тың XIX съезында ([[1952 йыл|1952]]) КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. Сталиндың хакимлығы һуңында аҙағында «Ленинград эше» иң ҡыҙған ваҡытта партия сафтарында таҙартыу үткәрә, ленинградтарҙы шәхсән асыҡлай һәм уларҙы төрлө вазифаларҙан ситләштереүҙә ҡатнаша. "Табиптар эше"ндә йәштәрҙе йәмәғәт тормошона йәлеп итеү менән шөғөлләнә: митингылар, демонстрациялар үткәрә, уҡыу йорттарында партияны күҙаллауҙарҙы коммунистар идеологияны нығытыу йүнәлешенә ҡуя. [[1953 йыл]]да Сталин вафат булғас, Хрущев КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретарыурынын биләй һәм шунда үҙенә оҡшамаған кешеләрҙән ҡотолоп, мөһим вазифаларға ышансылы кешеләрен ҡуя башлай. Был [[1954 йыл]]—[[1957 йыл]]дарҙа Фурцева [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]]-тың [[Мәскәү]] ҡала комитетының беренсе секретары булып китә. Был осорҙа ул дәүләт әһәмиәтендәге төрлө объекттар, аныҡлап әйткәндә "хрущевка"лар төҙөү менән шөғөлләнә. ХХ съезда ([[1956 йыл|1956]]) Фурцева беренсе тапҡыр КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана. Һуңынан XX ([[1956 йыл|1956]]), XXII ([[1961 йыл|1961]]), XXIII ([[1966 йыл|1966]]) һәм XXIV ([[1971 йыл|1971]]) съездарҙа ҡабаттан һайлана. [[1956 йыл]]дың [[25 февраль|25 февралендә]] КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана, ә [[1956 йыл|195]][[27 февраль|6 йылдың 27 февраленән]] [[1960 йыл]]дың [[4 май]]ына тиклем КПСС Үҙәк Комитеты Секретары була. Сталиндың шәхес культы ҡаралған XX съезда Хрущевты беренселәрҙән булып яҡлап сығыш яһай. [[1957 йыл]]да КПСС Үҙәк Комитеты Президиумының ете ағзаһы, шул иҫәптән [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]], [[Каганович Лазарь Моисеевич|Каганович]], [[Маленков Георгий Максимилианович|Маленков]], Булганин һәм [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], һуңғараҡ «партияға ҡаршы төркөм» тип иғлан ителеүселәр Хрущевты КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары вазифаһынан төшөрөргә тырыша. Был мәсьәләне [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]] менән [[Маленков Георгий Максимилианович|Маленков]] 1957 йылдың 18-21 июнендә, КПСС Үҙәк Комитеты Президиумының сираттағы ултырышында күтәрә. Уларҙы Президиум ағзаларының күпселеге, шулай уҡ КПСС Үҙәк Комитеты Президиумына кандидат — «уларға ҡушылған Шепилов» та хуплай (шуныһы иғтибарға лайыҡ, Шепилов Фурцева менән дуҫтарса мөнәсәбәттә була). Хрущевты сығыш Микоян, [[Суслов Михаил Андреевич|Суслов]] һәм Кириченко, шулай уҡ Президиум ағзалығына кандидаттар [[Брежнев Леонид Ильич|Брежнев]], [[Жуков Георгий Константинович|Жуков]], Мөхөтдинов, Шверник һәм Фурцева<ref>[http://www.kulichki.com/moshkow/PLATONOWO/russ3.txt Олег Платонов. История русского народа в XX веке. Том 2 (гл. 1—56)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130053711/http://www.kulichki.com/moshkow/PLATONOWO/russ3.txt |date=2009-01-30 }}</ref> яҡлай. Жуков президиумы ултырышында ҡатнашмай. Фурцева, Хрущевтың төшөнкөлөккә бирелеүен күреп, Фурцева тиҙ генә нимәлер эшләргә кәрәклеген аңлай һәм, сығырға кәрәк, тигән һылтау менән залдан сығып, үҙ кабинетынан тиһ генә Жуковҡа шылтырата. [[1957 йыл]]дың [[29 июнь|29 июнендә]] КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы итеп һайлана. Артабан Фурцева «партияға ҡаршы төркөм» менән көрәшә. 1957 йылдың октябрендә Жуковты КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалығынан сығарыуҙа ҡатнаша<ref>{{Cite web|url=http://stuki-druki.com/authors/Furceva-Ekaterina.php|title=Екатерина Фурцева - биография, информация, личная жизнь, фото, видео|publisher=stuki-druki.com|lang=ru|accessdate=2019-04-30}}</ref>. Жуков был хаҡта белеп ҡалғас, Хрущевҡа шылтыратып, оборона министры вазифаһына кемде тәғәйенләүҙәрен һорай. «Малиновскийҙы». — «Ярай, ул тиклем насар түгел, ә мин Фурцевалыр тип уйлағайным»<ref>{{Публикация|книга}}</ref>. [[1958 йыл]]да [[Пастернак Борис Леонидович|Пастернак]]ты ағыулаусыларҙың береһе була. [[1959 йыл]]да Фурцева йәбергә эләгә. Быға КПСС Үҙәк Комитеты Президиумының Козлов, [[Суслов Михаил Андреевич|Суслов]], Микоян, [[Брежнев Леонид Ильич|Брежнев]] кеүек йоғонтоло ағзалары араһындағы интрига сәбәпсе була. Екатерина Алексеевнаны Кириленко, КГБ рәйесе Серов һәм яңы сит ил эштәре министры [[Громыко Андрей Андреевич|Громыко]] менән аҫтартып эш алып барыуҙа ғәйепләйҙәр. Быға Фурцеваның ағаһы ҡулға алыныуы ла йоғонто яһай, әммә РСФСР прокуратураһының мөһим эштәр буйынса тәфтишсеһе А. Романов бөтә ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Екатерина Алексеевнаны шулай уҡ коррупцияла ғәйепләргә тырышалар, әммә һөҙөмтәһеҙ. [[1960 йыл]]дың 4 майында ул КПСС Үҙәк Комитеты секретары вазифаһынан алына һәм [[Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы|СССР-ҙәң мәҙәниәт министры]] итеп тәғәйенләнә. Был уның карьераһына һәм эмоциональ торошона ныҡ тәьҫир итә. [[1961 йыл]]дың [[31 октябрь|31 октябрендә]] Фурцеваны президиум ағзаһы итеп һайлау түгел, хатта кандидат итеп тә һайламайҙар. Ул һуңғы ултырыштан сығып китә һәм КПСС Уставын боҙа. Ә өйөнә ҡайтҡас, ваннала венаһын ҡырҡа. Ике версия бар: береһе буйынса, ул венаһын ныҡ ҡырҡып өлгөрмәй, икенсеһе буйынса, уны ваҡытында дауаханаға алып барып, ҡотҡарып ҡалалар. Һауыҡҡандан һуң Фурцеваны һәм һәм шулай уҡ съезд ултырышына килмәгән уның икенсе ире Фирюбинды Хрущев саҡыртып алып, Президиум алдында әрләй. Суслов Фурцеваны барлыҡ вазифаларҙан бушатып, ял итергә ебәрергә тәҡдим итә, әммә был ваҡытҡа Хрущев һыуынып өлгөрә. Фурцева үҙе президиумды, суицид булманы, ә съездан ашым ныҡ ауыртҡанға киттем, тип ышандырырға тырыша. Йәнәһе, шунда уҡ табип саҡырта, улар уны дауаханаға алып китәләр һәм ҡулын шунда зыянлайҙар. белдереүенсә, суицидҡа ынтылыш булманы түгел, ә уның менән көслө баш ауыртыу сәбәптәре буйынса съезы киткәндән һуң, тип табиптар саҡырталар, дауаханаға һалыу госпитализировать булды, һәм шунда уҡ уның ҡулынан зыян күрҙе. Яңы вазифала Фурцева ябай министр эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, шулай булһала уны өлөшлөтә йәберләүҙәр туҡталмай, быға авангардистар күргәҙмәһе лә булышлыҡ итә. [[1964 йыл]]да пленумда Хрущёвты КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары вазифаһынан төшөрөүҙе хуплай. [[1966 йыл]]—[[1974 йыл]]дарҙа — [[СССР Юғары Советы]] депутаты. Бынан һуң Фурцеваны йәберләү Хрущевтан Брежневҡа күсә, шулай ҙа Хрущёвҡа ҡаршы заговор ҡорған Брежнев уға Президиумда урын вәғәҙә итә. [[1974 йыл]]да Фурцева занялась шәхси дача төҙөй башлай. Хәбәр Брежневҡа барып етә һәм ул төҙөлөштөң кем иҫәбенә башҡарылыуын асыҡларға ҡуша. Фурцеваға ҡаршы булыусылар төҙөгән комиссия СССР-ҙың мәҙәниәт минитсрының Ҙур театрҙы ремонтлауға тәғәйенләнгән материалдарҙы ҡулланыуын, әммә улар уның үҙ аҡсаһына һатып алыныуын асыҡлай. Низағтан һуң Фурцева дачанан баш тарта, уға 25 мең һум аҡса ҡайтарып бирәләр. Уларҙы ул һаҡлыҡ кенәгәһенә һала һәм ҡыҙына васыт итә. === Үлеме === Фурцеваның сирләүе тураһында беренсе мәғлүмәттәр уның үҙ-үҙенә ҡул һалырға тырышыуынан һуң барлыҡҡа килә. Уны баш һәм йөрәк ауыртыуы ыҙалата. Һуңғы йылдарҙа Екатерина Алексеевна депрессияла була: ире уға хыянат итә, юғары етәкселеге баһаламай, уның тирәләй даими интригалар ҡорола, ғауға барлыҡҡа килә. 1973 йылда ул Юғары Советҡа һайланмай һәм быны бик ауыр кисерә. Быға тиклем ике йыл элек әсәһе Фурцева Матрена Николаевна вафат була. Уның үлеме министрҙың сәләмәтлеген ныҡ ҡаҡшата. Екатерина Алексеевна ҡарамаҫтан, даими физик активлығына сәләмәт йәшәү рәүешен алып барыуына ҡарамаҫтан, йыш ҡына эсә башлай. Вафаты алдынан Фурцева Брежневтан үҙенең эштән бушатылыуы тураһында ишетә һәм шул уҡ көндө дача коменданты унан бүлмә асҡысы биреүен һәм бинаны бушатыуын талап итә<ref>{{Китап|заглавие=Екатерина Алексеевна Фурцева (1910 – 1974). Фавориты правителей России}}</ref>. Фурцева менән Зыкина бергә мунсаға йөрөргә ярата. Фажиғәле кис алдынан да улар мунса инә, һуңынан Зыкина Горькийға сәфәренә әҙерләнергә ҡайтып китә, ә Фурцева [[Кесе театр]]ҙың юбилейы уңайынан ойошторолған банкетҡа бара. Төндә министр Зыкинаға шытратып, юлда һаҡ булыуын үтенә, уның тауышында һағыш һәм моңһоулыҡ сағыла. Икенсе көндө йырсы иртән юлға сыға, ә көндөҙ уға әхирәтенең вафаты тураһында хәбәр итәләр. [[Файл:Могила_министра_культуры_Екатерины_Фурцевой.JPG|справа|мини|200x200пкс|Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Фурцеваның ҡәбере]] Фурцева [[1974 йыл]]да [[24 октябрь|24]] [[25 октябрь|октябрҙән]] [[25 октябрь|25]]-нә ҡараған төндә ҡапыл вафат була. Беренсе булып уны һөйәркәһенән ҡайтҡан ире таба. Ул ҡатынын иҫһеҙ күреп, шунда уҡ тиҙ ярҙам саҡыра. Таң алдынан Фирюбин Фурцеваның ҡыҙы Светланаға шылтыратып: «Әсәйең башҡаса юҡ!», — тип хәбәр итә. Ҡыҙ фатирға килгәс, табиптар уға, тип әсәйеңде хатта дауаханаға алып барып өлгөрһәк тә, был бер нәмәне лә үҙгәртмәҫ ине, ти<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2010/12/06/549811-tayna-smerti-ekaterinyi-furtsevoy.html|title=Тайна смерти Екатерины Фурцевой|publisher=[[Московский комсомолец]]|lang=ru|accessdate=2019-04-30}}</ref>. Медицина һығымтаһы төҙөп начальнигы 4 баш идаралығы СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 4-се Баш идаралығы начальнигы, академик Е. И. Чазов ҡултама ҡуйған медицина һығымтаһында, үлем сәбәбе йөрәк эшмәкәрлегенең киҫкен етешһеҙлеге билдәләнә. Мәскәүҙә шунда уҡ Фурцеваның үҙ-үҙенә ҡул һалыуы тураһында хәбәрҙәр тарала. Шулай уҡ министрҙы үлемгә тиклем еткереүҙәре, йәиһә партия етәкселеге бойороғо буйынса именлек хеҙмәттәре агенттары үлтереүе версияһы ла була. СССР КГБ-һының элекке рәйесе В. А. Крючков [[2001 йыл]]да хәбәрсенең, ысынлап та Фурцеваның үлеме мәжбүри булмағынмы, тигән һорауына: «… Уны белгән барлыҡ иптәштәре, уның үҙ фатиры ваннаһында үҙ-үҙенә ҡул һалыуын раҫлай», — тип яуаплай<ref>«[[Вечерняя Москва]]/>», 2001, 23 мая.</ref>. [[1974 йыл]]дың [[29 октябрь|29 октябрендә]] Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә (ҡәбер ташын скульптор — [[Кербель Лев Ефимович|Л.]] [[Кербель Лев Ефимович|Е. Кербель]]эшләй, архитекторы — М. О. Барщ<ref>[http://bse.sci-lib.com/article099025.html БСЭ].</ref>). === Ғаиләһе === [[Файл:Furtseva-Firubin.jpg|мини|250x250пкс|Фурцева икенсе ире Николай Фирюбин менән]] * Тәүге ире ([[1935 йыл]] — [[1944 йыл]]дар) — лётчик Пётр Иванович Битков. 1930 йылдарҙа Феодосияла танышалар. Фурцева хатта ваҡытлыса партия эшмәкәрлеген ташлап, һөйгәне артынан Ленинградҡа осоусылар курсына бара. 1941 йылда фронтҡа китә, 1942 йылда ҡайтҡас, яңы, тоғро ҡатын ҡабыуын белдереп, Фурцеваны бәләкәй ҡыҙы менән ташлап китә. Айырылышҡандан һуң ғаиләһе менән дуҫтарса мөнәсәбәт һаҡлай. 1974 йылдың 29 октябрендә Фурцеваны ерләүҙә ҡатнаша, ҡыҙы Светланаға бары тик уның әсәһен генә яратыуын белдерә. Элекке ҡатыны вафат булғас, ике аҙнанан инфаркттан үлеп китә. * Ҡыҙы — Светлана ([[1942]]—[[2005]]). Һуғыш йылдарында тыуа. Хәҙерге ваҡытта Светлананы Фурцева һөйәренән тапҡан, шуға күрә, мәғлүмәтте йәшереп тоторға һөйләшеп, Битков уны ташлап киткән, тигән һүҙҙәр йөрөй. Ҡыҙҙы өләсәһе — Матрёна Николаевна тәрбиәләй. Икенсе иренең әсәһе менән уртаҡ тел таба алмай. 1959—1968 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы Ф. Р. Козловтың улы Олег Козловта кейәүҙә. Ике партия эшмәкәренең балаларының туйында Хрущёв һәм Брежнев ҡатнаша. Козлов менән айырылышҡас, АПН хеҙмәткәре Игорь Кочновҡа кейәүгә сыға<ref>{{Cite web|url=http://www.mega-stars.ru/other/furceva_svetlana_petrovna.php|title=Биография Фурцевой Светланы Петровны|publisher=www.mega-stars.ru|accessdate=2019-04-30}}</ref>. ** Ейәнсәре — Марина ([[1963 йыл|1963]]). *** бүләсәре — Екатерина. * Икенсе ире ([[1956 йыл|1956]] — [[1974 йыл]]дар) — дипломат Н.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Фирюбин. == Мәскәү ҡала комитетының беренсе секретары һәм СССР-ҙың мәҙәниәт министры вазифаһындағы эшмәкәрлеге == [[1954 йыл]]—[[1960 йыл]]дарҙа уның контроле ҡарамағында була: * 1954 — Тверь урамында Юрий Долгорукийға һәйкәл ҡуйыу, * 1954—[[1956]] — «Лужники» спорт комплексы төҙөлөшө, * 1954—[[1957]] — «Детский мир»ҙы проектлау һәм төҙөлөшө, * 1954—[[1959]] — ВСХВ (ВДНХ) комплексы реконструкцияһы, * 1956—[[1958]] — «хрущевкалар» төҙөлөшө * [[1957]] — VI Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивален үткәреү . Фурцеваның тырышлығы һәм инициативаһы буйынса беренсе тапҡыр түбәндәге саралар үткәрелә: * [[1958 йыл]] — П. И. Чайковский исемендәге халыҡ-ара конкурс, * [[1959 йыл]] — Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале, * [[1969 йыл]] — Балет артистарының халыҡ-ара конкурсы. Беренсе жюри рәйесе — [[Уланова Галина Сергеевна|Галина Уланова]]. Фурцева инициативаһы менән төҙөлгән объекттар: * [[5 июнь]] [[1954 йыл]] — Эстрада театры, * [[1958 йыл]] — «Мәскәү» китап магазины, * [[25 май]] [[1960 йыл]] — «Юғары сценарий курстары» яңы уҡыу йорто, * [[1962 йыл]] — ҡаланың балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайы, * [[1964 йыл]] — Таганка Театры, * [[1965 йыл]] — Наталия Сац етәкселегендәге Балалар музыка театрҙары, * [[1967 йыл]] — [[СССР-ҙың халыҡ рәссамы]] П. Д. Кориндың Мемориаль музей-фатиры, * 1967 — балет училищеһының яңы бинаһы, * [[1968 йыл]] — Д. Кориндың йорто-оҫтаханаһында художество музейы, * [[1971 йыл]] — Вернадский проспектындағы Цирк, * 1971 — «Рәсәй» Дәүләт концерт залы, * [[1973 йыл]] — [[Мәскәү Художество театры|МХАТ]]-тың яңы бинаһы<ref>{{Китап|заглавие=С путеводителем по Москве|место=Москва|издательство=Московский рабочий|год=1980}}</ref>,<ref>[https://web.archive.org/web/20071028092640/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=817&n=36 Тупик монументальной пропаганды].</ref>. Яңы бинаға эйә булалар: * Оперетта театры, * Моссовет исемендәге театр, * «Современник». == Наградалары == * Дүрт [[Ленин ордены]], * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]], * Миҙалдар<ref name="aaa">Некролог, журнал «Огонёк», ноябрь 1974 г., № 45</ref><ref name="bbb">Советский энциклопедический словарь, изд. третье, М., «Советская энциклопедия», 1985</ref> == Хәтер == * [[2004 йыл]] — Мәскәүҙә Тверь урамындағы 9сы йортта мемориаль таҡтаташ асыла. ** [[2006 йыл]]дың [[7 декабрь|7 декабрендә]] 4-се Мәскәү ҡала китапханаһына Екатерина Фурцева исеме бирелә. Фурцеваның вариҫтары китапханаға уның документтары, фотографиялары һәм шәхси әйберҙәре тапшырыла. Китапхананы рус-француз рәссамы Надя Леже эшләгән Фурцеваның мозаикалы портреты биҙәй. === Документаль һәм художестволы фильмдар === * «Женщина на Мавзолее» ([[2004 йыл|2004]]) (режиссеры — Долматовская Галина)<ref>[http://www.rg.ru/2004/10/25/furtseva.html Екатерина Фурцева вышла в кино — Российская газета].</ref>. * «Екатерина Фурцева. Женская долян» ([[2005 йыл|2005]], [[«Россия-1»|Рәсәй]]). * «Утесов. Песня длиною в жизнь». Нәфис сериал (2006). Фурцева ролендә — Шашкова Элеонора. * «Кремлёвские похороны. Екатерина Фурцева». Документаль фильмдар циклы «Кремлевские похороны», [[НТВ]]. * «И примкнувший к ним Шепилов». Нәфис фильм (2009).Е. А. Фурцева ролендә — Ирина Чериченко. * «Екатерина Третья». Әҙәби-документаль фильмы (2010). Төп ролдә — Евгения Дмитриева. * «Фурцева». Нәфис сериал (2011). Төп ролде — Татьяна Арнтгольц (йәш сағы) һәм Ирина Розанова (оло йәштә). * «Глаз божий». Әҙәби-документаль фильм (2012). Ролдә — Татьяна Яковенко. * «Женщины, мечтавшие о власти. Екатерина Фурцева». Документаль фильм. * «Как уходили кумиры. Екатерина Фурцева». Документаль фильм. * «Людмила». Л. Зыкина тураһында биографик сериал (2013). Фурцева ролендә — Дарья Михайлова. * «Палач». Нәфис сериал (2014). Фурцева ролендә — Людмила Степченкова. * «Паук». Детектив сериал(2015). Фурцева ролендә — Ирина Фролова. * «Людмила Гурченко». Биографик сериалы (2015). Фурцева ролендә — Юлия Чебакова. * «Рожденная звездой». Нәфис сериал (2015). Фурцева ролендә — Тамара Акулова. * «Эти глаза напротив». Нәфис сериал (2015). Фурцева ролендә — Лариса Домаскина. * «Таинственная страсть». Нәфис сериал (2016). Фурцева ролендә — Людмила Степченкова. * «В созвездии стрельца». Нәфис сериал (2015). Фурцева ролендә — Ольга Тумайкина * «Магомаев». Нәфис сериал (2019). Фурцева ролендә —Алена Ивченко. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Н. А. Микоян, Ф. Н. Медведев. Неизвестная Фурцева: Взлёт и падение советской королевы. — М.: Эксмо, Алгоритм. 2011. — 272 с. — ISBN 978-5-699-46175-2. * Н. А. Микоян, Ф. Н. Медведев. Екатерина Фурцева: Любимый министр. — М.: Алгоритм, 2012. 272 с. — ISBN 978-5-91419-473-1. * {{Китап|автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]]|заглавие=Фурцева|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=2011|страницы=|страниц=432|серия=[[Жизнь замечательных людей]]|isbn=978-5-235-03403-7|тираж=5000}} * Т. А. Мирская. Мальвина в поисках свободы. Хроника частной жизни Екатерины Фурцевой. — М.: Октопус, 2006. — 256 с. == Һылтанмалар == * [http://www.vokrug.tv/article/show/Furtseva_Podrobnosti_realnoi_biografii_32727/ Подробности реальной биографии Фурцевой на сайте ВокругТВ] * [https://web.archive.org/web/20110728174934/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=431&rubric_id=210&crubric_id=100444&pub_id=396596 Виталий Вульф. Министр всея культуры] * [http://bse.sci-lib.com/article117958.html Статья в БСЭ] * [http://novodevichye.com/furtseva/ Могила Е. Фурцевой] * [https://web.archive.org/web/20020224190700/http://hronos.km.ru/biograf/furceva.html Биография Екатерины Фурцевой на Хроносе] * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/294/ Женщина на мавзолее — статья в журнале «Вокруг света»] [[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:24 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:7 декабрҙә тыуғандар]] 49fos7n6d4mzqg0asy5wq6wyqwq33qm 0 160798 1299405 1290550 2026-06-19T04:22:26Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Перед_музеем_А._Мубарякова._Ассы._1997.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No license since 11 June 2026. 1299405 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Арыҫлан Мөбәрәков музейы''' ({{lang-ru|Музей Арслана Мубарякова}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]ның [[Асы (Белорет районы)|Асы]] ауылында СССР-ҙың халыҡ (1955), РСФСР-ҙың (1944) һәм БАССР-ҙың (1940) атҡаҙанған артисы [[Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы|Арыҫлан Мөбәрәковҡа]] бағышлап ойошторолған музей<ref>[http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/13366-mubaryakova-a-muzej МУБАРЯКОВА А. МУЗЕЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612154942/http://rus.bashenc.ru/index.php/component/content/article/2-statya/13366-mubaryakova-a-muzej |date=2020-06-12 }}</ref>. Мәшһүр шәхестең исемен мәңгеләштереү маҡсатында актерҙың тыуған ауылында музейынан йыраҡ түгел уның бюсы ла ҡуйылған. == Тарихы == Хөкүмәт ҡарарына ярашлы, музей 1994 йылдың 14 декабрендә [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]] филиалы булараҡ асылған." {{Цитата|Музейҙы ойоштороуҙа республиканың Мәҙәниәт министрлығы һәм Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры хеҙмәткәрҙәре, актерҙың ҡыҙы, СССР-ҙың халыҡ артисы Гөлли Мөбәрәкова, оҙаҡ йылдар уҡытыусы, мәктәп директоры булып эшләгән Мөҙәрис Түләбаев, ауыл хакимиәте белгестәре, уҡытыусылар фиҙакәрлек күрһәтә.|Фәнис Янышев, «Тауҙар ҙа уны һағына»<ref>[http://bash.bashgazet.ru/people/26563-tauar-a-uny-ayna.html Фәнис Янышев. «Тауҙар ҙа уны һағына» — «Башҡортостан», 2 июнь, 2017 // Шәхестәр]</ref>.}} [[Файл:Salavat.jpg|thumb|400 px|Протазанов Яков Александрович төшөргән «Салаут Юлаев» фильмында Салауат ролендә Арыҫлан Мөбәрәков]] 2006 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы]]ның филиалы. Музей фондында 300 берәмек тирәһе әйбер һаҡлана, улар араһында бөйөк артистың шәхси әйберҙәре, наградалары, фотографиялары, [[Дауыт Юлтый]]ҙың «Ҡарағол», [[Уильям Шекспир]]ҙың «Отелло» спектаклдәрендә кейеп уйнаған сәхнә кейемдәре. Бында шулай Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыуы тураһында документтар һәм фотоматериалдар һаҡлана<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/8753-m-b-r-kov-a-muzejy МӨБӘРӘКОВ А. МУЗЕЙЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612154947/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/8753-m-b-r-kov-a-muzejy |date=2020-06-12 }}</ref> . === Экспозиция залдары === Экспозициялар 3 залда урынлаштырылған. * Беренсе зал — Асы ауылының тарихына һәм шунда тыуып үҫкән халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәковтың бала сағына арналған, шунда урынлашҡан [[Асы (шифахана)|Асы шифаханаһы]] тарихын сағылдырған материалдар тупланған. Әйткәндәй, шифаханала ял итеүселәр музейҙа йыш була, атаҡлы актерҙың биографияһы менән яҡындан таныша ала. * Икенсе залы — Арыҫлан Мөбәрәковтың театраль эшмәкәрлеге тураһында. Бында актерҙың төрлө ролдәрҙәге фотоһүрәттәре, ХХ быуаттың 20-се йылдарындағы театр афишалары, күп һанлы документтары, фотоматериалдары, этнография әйберҙәре, Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһынан (1955) материалдар, сәхнә костюмдары, наградалары, шәхси әйберҙәре. * Өсөнсө залда халыҡ артисының ғаиләһенә һәм туғандарына бағышланған материалдар ҡуйылған. Билдәле булыуынса, был ғаилә ағзалары шулай уҡ бик билдәле шәхестәр — ҡатыны [[башҡорт]] [[СССР]] театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы Янбулатова һәм уларҙың ҡыҙҙары [[СССР]]-ҙың (1990) һәм РСФСР-ҙың (1981) халыҡ, [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған (1969) артисы Гөлли Арыҫлан ҡыҙы Мөбәрәкова. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар]] * [[Асы (Белорет районы)|Асы]] * [[Асы (шифахана)|Асы шифаханаһы]] * [[Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы|Арыҫлан Мөбәрәковҡа]] * [[Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы|Рәғиҙә Янбулатова]] * [[Мөбәрәкова Гөлли Арыҫлан ҡыҙы|Гөлли Мөбәрәкова]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://literatmuzey.ru/?page_id=331 Музей Арслана Мубарякова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608192545/http://literatmuzey.ru/?page_id=331 |date=2020-06-08 }} * [https://www.culture.ru/institutes/12129/muzei-arslana-mubaryakova Музей Арслана Мубарякова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612154941/https://www.culture.ru/institutes/12129/muzei-arslana-mubaryakova |date=2020-06-12 }} * [https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/709/ Музей Арслана Мубарякова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612154949/https://culture.bashkortostan.ru/about/suborg/709/ |date=2020-06-12 }}, [[Категория:Башҡортостан музейҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]] [[Категория:Белорет районы]] [[Категория:Белорет районының иҫтәлекле урындары]] 5vzp2rgm8zxm42xm8drjjd7te4izroe 0 160818 1299371 1276816 2026-06-19T01:47:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299371 wikitext text/x-wiki {{Язык|имя=Чулым теле|вымер=|ISO2=tut|ISO1=|ГОСТ 7.75-97=|письмо=кириллица (эшләү өҫтөндә)|классификация=''[[Алтай телдәре]]'' (бәхәсле) : [[Төрки телдәре| Төрки тармаҡ]] :: [[Хакас төркөмө]] :: [[Төньяҡ алтай төркөмө]]|категория=[[Евразия телдәре]]|статус=юғалыу аҫтында ( түбәнге чулым теле)|самоназвание=Чулым<ref>{{книга|заглавие=Письменные языки мира. Языки Российской Федерации|место=М.|издательство=Academia|год=2003|том=2|isbn=5-87444-191-3}}</ref>, Ӧс (июс) тили, татар тили<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=N3AaMUaCmFw&feature=player_embedded Invention of Ös writing (Middle Chulym){{ref-en}}]</ref><ref>[http://www.azatliq.org/content/article/24622606.html Чулымский говор в проекте Endangered Languages Project]{{ref-tt}}</ref>|рейтинг=|число носителей=44<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006173252/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls |date=2021-10-06 }}</ref>|регулирующая организация=|официальный язык=|регионы=[[Красноярск крайы]], [[Томск өлкәһе]]|страны={{RUS}}|ISO3=clw}}'''Чулым теле''' (үҙатамаһы — ''чулым тили, тила ӧс, татар тили'') — [[чулымдар]] теле. Себер төрки телдәре, хакас төркөмөнә ҡараған [[Төрки телдәр|төрки тармаҡ]] алтай телдәр ғаиләһе инә. [[Шор теле|Шор]] теленә һәм ҡайһы бер хакас диалекттарына яҡын. Чулым теле үҙәк [[Себер|Себерҙә]] таралған, төньяҡ [[Алтай тауҙары|алтай тауҙары,]] Чулым йылға бассейны эргәһенән. Шулай уҡ бөтә һөйләшеүселәр [[Урыҫ теле|рус]] телен белә. Чулым теле үлгән телдәр һәм [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКОның]] юҡҡа сығарыусы Ҡыҙыл китабына индерелгән. Бәлки, 25 йыл дауамында ул тулыһынса юҡҡа сығасаҡ. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 355 чулымдарҙан 44 кеше генә чулым телендә һөйләшә. == Яҙыу == XXI быуат башында чулым теле яҙылмаған телдәр рәтенә инә. Бер ваҡытта ла телдә уҡытыу башҡарылмаған. 2000-се йылдарҙа уны тергеҙеү хәрәкәте башлана, 2008 йылда беренсе рус-чулым һүҙлеге баҫтырыуға әҙер була<ref>[http://krasnoyarsk.rfn.ru/region/rnews.html?id=8349&rid=339&iid=967 Чулымцы возрождают родной язык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020091303/http://krasnoyarsk.rfn.ru/region/rnews.html?id=8349&rid=339&iid=967 |date=2013-10-20 }}</ref>. ''Чулым алфавиты '' {| class="standard" cellpadding="5" style="font-size: 1.5em; line-height: 2.5em; text-align: center;" | style="«width:3em;»" |А а | style="«width:3em;»" |Ӓ ӓ | style="«width:3em;»" |Б б | style="«width:3em;»" |В в | style="«width:3em;»" |Г г | style="«width:3em;»" |Ғ ғ | style="«width:3em;»" |Д д | style="«width:3em;»" |Е е | style="«width:3em;»" |Ё ё | style="«width:3em;»" |Ж ж |- | style="«width:3em;»" |Җ җ | style="«width:3em;»" |З з | style="«width:3em;»" |И и | style="«width:3em;»" |Й й | style="«width:3em;»" |К к | style="«width:3em;»" |Қ қ | style="«width:3em;»" |Л л | style="«width:3em;»" |М м | style="«width:3em;»" |Н н | style="«width:3em;»" |Ң ң |- | style="«width:3em;»" |О о | style="«width:3em;»" |Ӧ ӧ | style="«width:3em;»" |П п | style="«width:3em;»" |Р р | style="«width:3em;»" |С с | style="«width:3em;»" |Т т | style="«width:3em;»" |У у | style="«width:3em;»" |Ӱ ӱ | style="«width:3em;»" |Ф ф | style="«width:3em;»" |Х х |- | style="«width:3em;»" |Ц ц | style="«width:3em;»" |Ч ч | style="«width:3em;»" |Ш ш | style="«width:3em;»" |Щ щ | style="«width:3em;»" |Ъ ъ | style="«width:3em;»" |Ы ы | style="«width:3em;»" |Ь ь | style="«width:3em;»" |Э э | style="«width:3em;»" |Ю ю | style="«width:3em;»" |Я я |} == шулай уҡ == * Нижнечулымский һөйләше * Среднечулымский һөйләше * [[Сыбыр теле|Сибирскотатарский теле]] * Ҡатнаш төрки теле == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070317203505/http://lingsib.unesco.ru/ru/languages/chulym.shtml.htm Төрки телдәр чулымский] * [https://web.archive.org/web/20120408140503/http://www.severcom.ru/nations/item39.html Чулымец на сайте федерация советы тураһында мәғлүмәт] * [http://www.narodru.ru/peoples1299.html Мәғлүмәт narodru.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020012903/http://www.narodru.ru/peoples1299.html |date=2013-10-20 }} * [http://krasnoyarsk.rfn.ru/region/rnews.html?id=8349&rid=339&iid=967 Туған телдәрҙе тергеҙеү чулымец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020091303/http://krasnoyarsk.rfn.ru/region/rnews.html?id=8349&rid=339&iid=967 |date=2013-10-20 }} * [https://web.archive.org/web/20160305010959/http://www.tv2.tomsk.ru/video/chulymtsy-malochislennyi-narod-sibiri Чулымец — аҙ һанлы себер халыҡтары] // ТВ-2. — 2014. — 23 апрель [[Категория:Рәсәй телдәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] rfilxnv6yfgbcimyrz8bvxh0qgri17l 0 161182 1299378 1279769 2026-06-19T03:49:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299378 wikitext text/x-wiki {{Ук}} == Иртә тарихы == Төбәк территорияһында [[энеолит]] керамикаһы (б. э. т. VI меңйыллыҡ) табылыуы был ерҙә йәшәгән халыҡтың [[Урта Азия]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]] менән тығыҙ бәйләнешен күрһәтә. [[Бронза быуаты]]нда (б. э. т. III меңйыллыҡ) төбәк биләмәләренә көнбайыштан Афанасьев мәҙәниәтлеарий малсылыҡ ҡәбиләләре үтеп инә. Улар ата-бабаларын ҡурғандарға (Тарим мумиялары, Черчен кешеһе) ерләнгән. Уларҙың вариҫтары антик авторҙарға тохарҙар, ә ҡытайҙарға — юэчжи булараҡ билдәле булған. Улар [[Ҡашғар]], Турфан һәм Хотан ҡалаларын төҙөгән. Тохарҙарҙан көнсығышҡа табан (Ганьсу) үсүндәр йәшәгән. == Һун империяһы (б. э. т. 209—155 й.) == Б. э. т. II быуатта Модэ етәкселегендә көнсығыштан килгән һунну армиялары тохарҙарҙы өлөшләтә яулап алған, өлөшләтә көнсығыш армия менән Урта Азияға ҡыҫырыҡлап сығарған. Бер нисә тиҫтә йыл үтеүгә һундарҙың һөжүме кире ҡағылған, ә тохарҙар ҡытайҙарға [[Бөйөк Ебәк юлы|Бөйөк ебәк юлын]] асыуҙа ярҙам күрһәткән. Б. э. т. I быуатҡа тохарҙар [[буддизм]]ды<ref>[http://www.berzinarchives.com/web/ru/archives/study/islam/historical_interaction/overviews/history_east_turkestan_buddhism.html Исторический очерк о буддизме и исламе в Восточном Туркестане].</ref> ҡабул итә. Тохар теле Көнсығыш Төркөстандың оазистарында VIII быуатҡа тиклем һаҡланған. == Ҡытай составына беренсе инеүҙәре == [[Файл:Hanbanchaochushixiyukoko.gif|справа|мини|Бань Чаоның көнбайыш крайын яулау]] I быуат аҙағында Бань Чао хәҙерге шеңжан биләмәләрен баҫып ала һәм үҙенең [[Хань (династия)|Хань]] ҡытай империяһына ҡуша. Империяла төбәк менән идара итеү өсөн административ структуралар булдырыла, һәм улар, Хань империяһы һәләк булғандан һуң да, уның вариҫы булып ҡалған дәүләттәрҙә лә, эшләүен дауам иткән. == Сяньби империяһы (93-224) == 93 йылда Их-Баян эргәһендәге алышта ханьлылар, сяньби, динлин һәм чешистар коалицияһы һуннуларҙы ҡыйрата, бынан һуң Сяньбиҙар һун ерҙәрен биләй, ә һундарҙың күпмелер өлөшө сяньби составына үтеп инә. II быуат уртаһында юлбашсы Таньшихуай сяньби-монголдарҙы берләштерә, ә 155 йылда һуннуларға шундай һөжүм яһай, һунну этносы дүрт тармаҡҡа тарҡала. Шеңжандағы элекке һунну ерҙәре сяньби контроле аҫтына күсә. III быуат уртаһында сяньби державаһы тарҡала. == Жужань ҡағанаты (330—555) == 234 йылда Сяньби империяһы бер нисә өлөшкә бүлгеләнгән, әммә Нирун-монголдар (Жужань ҡағанаты, Нирун ҡағанаты) Сяньби империяһының бөтә территорияһын тиерлек биләгән, ә сяньби телле Тобаслылар ҡытай йылғаһы [[Янцзы|Янцзыға]] тиклемге ерҙәрҙе баҫып алған. Нирундың көнбайыш сиктәре Балхаш күленә тиклем һуҙылған була һәм эфталиттар Нирун ҡағанатының вассалы булып китә.<ref>Grousset (1970), стр. 67.</ref> == Төрки ҡағанаты (552—745) == Төрки ҡағанат Бөйөк Даланың Европанан алып Ҡытайға тиклем иҫ киткес киң территорияларына тиклем үҙенең власын таратҡан. Тап ошо осорҙа Шеңжандың төркиләшеү процесы башлана. 603 йылда Төрки ҡағанат көнбайыш һәм көнсығыш өлөшкә (Көнсығыш-төрки ҡағанат) тарҡалған, һәм был төбәктең — Көнсығыш Төркөстан тигән тарихи исеме оҙаҡ йылдарға алдан билдәләнгән. Әммә төрки ҡәбиләләренең һөжүме урындағы мәҙәни традицияларҙың үҫешен тотҡарлай алмай. VI быуатта Турфандың тирә-яғында Мең Будда Мәмерйә Ҡорамдары төҙөлә башлай<ref>[http://www.svali.ru/catalog~194~51573~index.htm Турфан, Синьцзян-Уйгурский автономный район — климат, описание].</ref> == Тан империяһы составында == [[Файл:Emperor_Taizong's_campaign_against_Xiyu_states.svg|справа|мини|Көнбайыш крайҙы Тан империяһының яулап алыуы]] VII быуат уртаһында Шеңжан биләмәһе ҡытай [[Тан династияһы|Тан империяһы]] составына ингән, һәм VIII быуат уртаһына, Ань Лушань фетнәһе үҙәк Ҡытайға алыҫ гарнизондарҙан ғәскәр саҡырыу кәрәклегенә килтергәнгә тиклем, уның контроле аҫтында ҡалған. == Ҡытайҙарҙан монголдарға тиклем == 745 йылда Уйғыр ҡағанаты барлыҡҡа килгән, уның үҙәге хәҙерге [[Монголия]] биләмәләрендә урынлашҡан булған. IX быуат уртаһына ул көсһөҙләнә башлай. 840 йылда ҡағанатты йәнәсәй ҡырғыҙҙары тар-мар иткән. Уйғырҙар көньяҡҡа, көньяҡ-көнбайышҡа һәм көнбайышҡа ҡасып киткән. Көньяҡ-көнбайышҡа күсеүселәр хәҙерге ҡытай провинцияһы Ганьсу территорияһында Уйғыр Кянсуй (Ганьчжоу) дәүләте булдыра. Көнбайышҡа күсеп китеүселәр, тарихтан билдәле булыуынса, 500 йыл самаһы йәшәгән уйғыр будда дәүләтен (Уйғыр дәүләте Идикут) төҙөгән. Был илдең баш ҡалалары Koчо (Турфан) һәм Бешбалыҡ булған. Бынан тыш, урындағы ултыраҡ уйғырҙар яҡынса ошо уҡ ваҡытта башҡа төрки халыҡтары менән берлектә баш ҡалаһы [[Ҡашғар|Ҡашғарҙа]] урынлашҡан бик ҙур Ҡараханиҙар дәүләтен булдырған. Шулай итеп, I меңйыллыҡ аҙағында Тарим бассейнында һәм Жунгарияла раҫланып, төрки телле ҡәбилә союздарының береһе, [[Уйғырҙар|уйғырҙар,]] төбәктең төп халҡына әйләнә. XII быуат башында төньяҡ Ҡытай территорияһында урынлашҡан Ляо кидань империяһы ҡолатылғандан һуң, кидандарҙың бер өлөшө, ҡараханиҙарҙы тар-мар итеп, көнбайышҡа китә, һәм уларҙың биләмәләрендә Көнбайыш Ляо дәүләтен барлыҡҡа килтерә. == Монголдар осоро == [[Файл:Yarkand-tumbas-reyes-d06.jpg|справа|мини|250x250пкс|<small>Яркенд ханлығы хакимдары кәшәнәһе (1514—1679)</small>]] [[Монгол империяһы]] составына ингән Уйғырстан (Идикуттар Уйғыр дәүләте —үҙ теләге менән, ә Ҡараханиҙар Уйғыр дәүләте — хәрби интервенция юлы менән), ә [[:ru:XIII век|XIII]] [[XIII быуат|быуаттан,]] империяны Сыңғыҙхан вариҫтары үҙ-ара бүлешкәндән һуң, тулыһынса тиерлек икенсе улы улусына — Сығатайға эләгә. Тап шуға күрә иҫке уйғыр телен сығатай теле тип атайҙар. Илдең көнсығыш өлөшө генә — Турфан һәм Кумул [[Үгеҙәй]]— Сыңғыҙхандың Бөйөк хан тип иғлан ителгән өсөнсө улының улусына ингән. [[Файл:Могулистан.png|мини|350x350пкс|Могулистан]] [[Файл:Mongolia_XVI.png|мини|XIV-XVII быуаттарҙа монгол дәүләттәре : Монгол ҡағанаты, Ойрат ханлығы һәм Могулистан]] [[XIV быуат]] урталарында Сығатай улусынан Уйғырстан территорияһын ҡаплаған Моголдар дәүләте (Моголистан) бүленеп сыҡҡан. «Могол» һүҙе «монгол» һүҙенең этник вариҫы түгел, ә уның династия вариҫы була тиер кәрәк. Йәғни Моголистандың төп халҡы төрки телле халыҡ, дөрөҫөрәге, уйғырҙар булған, әммә уларҙың хакимдары үҙҙәрен монгол хандары нәҫеленән тип һанаған. Моголистандың баш ҡалаһы тип элекке Идикут Уйғыр дәүләтенең баш ҡалаһы булған Бешбалыҡ иғлан ителә. [[XIV быуат]] ойраттар көньяҡҡа күсә һәм 1399 йылда Ойрат ханлығын булдыра. Ваҡытлыса Шенжандың төньяҡ өлөшөн юғалтһалар ҙа, уйғырҙар илдең көнсығышын, һуңғараҡ исламлашҡан Турфан һәм Кумулды, үҙҙәренә ҡайтара алғандар. «Әхмәттең өлкән улы — Мансур, атаһы үлгәндән һуң, Турфанда, Ҡарашәһәрҙә һә Кучала Уйғырстан хаким булып танылған». [[XVI быуат]]та Уйғырстан яңы исемгә: Мәмләкәт- һәм Могулистан (Моголистан дәүләте) эйә була. Яркенд был дәүләттең баш ҡалаһы тип иғлан ителә. [[XVI быуат|XVI]]—[[:ru:XVII век|XVII]] [[XVII быуат|быуаттарҙа]] илдең сәйәси тормошо башлыса ислам дине руханиҙары — хожалар эшмәкәрлеге аша билдәләнеүе Уйғыр дәүләте үҙенсәлеге булып тора. Хожаларҙың ике ислам сектаһы — «аҡтауҙар» һәм «ҡаратауҙар» ике быуат дауамында Уйғырстанда йоғонтоло булыу көнсөл көрәш алып барған. XVII быуат аҙағында власҡа аҡтауҙар лидеры — Аппаҡ Хожа килә. Әммә оҙаҡҡа һуҙылған низағтар Уйғырстандың бөтә территорияһы жунғарҙар йоғонтоһо аҫтында ҡалырлыҡ уңайлы нигеҙ бирә. Уйғырстандан төньяҡта етерлек көскә эйә Жунғар ханлығы, көньяҡта — Жунғарҙарға буйһонған Моголия Уйғыр дәүләте булған. == Цинь дәүере == [[Файл:Battle_of_Tonguzluq.jpg|мини|300x300пкс|Цин хәрби етәксеһе Жао Хуэй Яркендҡа ([[1758 йыл|1758]]) уңышһыҙ һөжүм яһарға тырыша]] [[Файл:The_Lifting_of_the_Siege_of_the_Black_River_(Khara-Usu).jpg|мини|300x300пкс|Хара-Усеҙа уйғырҙар ҡамауға алған Жао Хуэй командалығындағы цин ғәскәре ҡамауҙы йырып сыға ([[1759 йыл|1759]]) ]] [[Файл:Battle_of_Qos-Qulaq.jpg|мини|300x300пкс|Минь Жуй Йыһан хожаны тар-мар итә ([[1759 йыл|1759]])]] XVII быуатта Мин ҡытай империяһын [[Цин империяһы]]н барлыҡҡа килтереүсе маньжурҙар баҫып ала. XVII быуат аҙағында Көнсығыш Азия далаларында гегемония өсөн маньжурҙар һәм жунһарҙар араһында һуғыштар башлана. XVIII быуат уртаһында [[Жунғар ханлығы]] тулыһынса тар-мар ителә, ә уның территорияһын Цин империяһы баҫып ала<ref>[http://tarikh.kz/kazahskoe-hanstvo-feodalnaya-razdroblennost/gibel-dzhungarskogo-gosudarstva/ Гибель Джунгарского государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170404152902/http://tarikh.kz/kazahskoe-hanstvo-feodalnaya-razdroblennost/gibel-dzhungarskogo-gosudarstva/ |date=2017-04-04 }}. История Казахстана</ref><ref>[http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=741 Гибель Джунгарского ханства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909095457/http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=741 |date=2017-09-09 }}. Казах.ру</ref>. Шеңжандың көньяҡ өлөшөнөң яҙмышы үҙ-ара низағтарҙы баҫҡынсылар оҫта файҙаланыуы арҡаһында алдан хәл ителгән була. Ойрат (жунғар) халҡы юҡ ителеп йә ҡасып бөткәнлектән, бөтә Шеңжан территорияһында ҡаршылыҡ күрһәтеү көстәре менән билдәле уйғыр дин әһеле — аҡтауҙар сектаһы лидеры — Аппаҡ Хожа вариҫтары — туғандар Борханеддин менән Хожа Йыһан етәкселек иткән. Әммә көрәш башланған осорҙан бирле уларға Яхъя Хожа етәкселегендә ҡаратауҙар ҡаршы торған. Ағалы-энеле Борханеддин һәм Хожа Йыһан үҙҙәренең сәйәси дошмандарын юҡ итә, ләкин Уйғырстан халҡын тышҡы ҡурҡыныстан һаҡлап ҡалыр өсөн берләштерә алмай. Борханеддин һәм Хожа Йыһан Шенжанды маньчжур ғәскәре баҫып алғанда уҡ, тыуған ерҙәре ойраттарға буйһонғанын белһәләр ҙә, ойраттарға хәлдәренән килгәнсе ярҙам иткән. Улар маньчжур оккупацияһы — ойрат йоғонтоһона ҡарағанда күп тапҡыр ҡурҡынысыраҡ һәм хәүефлерәк икәнен аңлағандар. [[1758 йыл]]да Хожа Йыһан Батур хан исеме аҫтында үҙен Уйғырстан хакимы тип иғлан итә. Ҡайһы бер ҡалаларҙа артабан ҡытайҙар яғына күскән уйғыр милләтле сәйәси дошмандары булһа ла, дөйөм алғанда, ул хәл менән идара итә алған. Уйғырстандың көньяғына яҡынлашҡан маньчжур ғәскәрҙәр «Куча, Шаяр һәм Сайрам ҡалаларын баҫып ала. Аксу һәм Уч-Турфанда Чжао Хойға ошо ҡалаларҙы биргән урындағы бәктәр Борханеддин һәм Хожа Йыһанға ҡаршы сыға…» [[1759 йыл|1759 гйылдың]] август аҙағына Яркенд, Ҡашғар ҡалалары бирелә. Шулай итеп, Борханеддин һәм Хожа Йыһандың Уйғырстан бойондороҡһоҙлоғон яҡлап ҡалыу ынтылыштары уңышһыҙ тамамлана. Тарҡалыштың төп сәбәбе уйғыр лидерҙары араһында берҙәмлек булмауҙа. Маньчжур феодалдары Жунғарҙы һәм Көнсығыш Төркөстанды яулап алыуы һөҙөмтәһендә ике өлкә лә Цин империяһының колонияһына әүерелә һәм [[1760 йыл]]да яһалма рәүештә айырым хәрби-административ берәмек— [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Шеңжан]] империя наместниклығы итеп атала (''Яңы сик'', йәки Я''ңы территория''). Наместниклыҡ барлыҡҡа килгән 1760 йылда уҡ Ҡашғарҙа ҙур ихтилал тоҡана. Биш йылдан көньяҡта, Уч-Турфан халҡы, бер нисә ай дауамында ҡораллы көрәш алып барған. Ихтилал етәксеһе Рәхмәтулла була. Уйғыр халҡының сығыштарын баҫтырып, маньчжур-ҡытай оккупацион властары уйғыр халҡының бер өлөшөн көньяҡтан төньяҡҡа көсләп күсерә. Был акция ике маҡсатты эҙәрлекләй. Беренсенән, был әүҙем көрәшселәрҙе һөргөнгә оҙатыу булған. Икенсенән, миллиондан ашыу ойраттарҙы юҡ итеп, маньчжур-ҡытай властары уйғырҙар хеҙмәтен ҡулланып, төньяҡ Уйғырстанда урынлашҡан оккупацион армияһын хеҙмәтләндереү юлын эҙләгән. Нәҡ шул ваҡытта күсереп килтерелгән уйғырҙарҙы маньчжур һүҙе «таранчи», йәғни «һабансы» тип атағандар. Уйғырҙарҙың бойондороҡһоҙлоҡ өсөн сығыштары даими булып тора. XVIII—XX быуаттарҙа 400 самаһы була. Шуныһы ҡыҙыҡ: азатлыҡ көрәшен «аҡтауҙар» ҙа, «ҡаратауҙар» сектаһы вәкилдәре лә етәкләй. Ҙур, «хожалар ихтилалы» тип аталған ихтилалдар XIX быуатта [[1814 йыл]]да Тилл-ҡарый, [[1816 йыл]]да Зияутдин, [[1818 йыл]]да Йыһангир хожа етәкселегендә тоҡана, һәм ул [[1826 йыл|1826]]—[[1828 йыл|1828 йылдарҙа]] икенсе тапҡыр (Йыһангир хожа ихтилалы) ҡаршылыҡ күрһәтеү көстәре ойоштороуға өлгәшә. Уйғырстандың көньяғында мөһим стратегик пункттарҙы, Ҡашғарҙы, Яркендты, Хотанды, Янғиғисарҙы, яулап, Йыһангир хожа килергә тырыша, Аксу, Ҡарашар, Кучар, Уч-Турфанға һөжүм итергә тырыша, әммә һөҙөмтәһеҙ. Хәл иткес алышта еңелеп, Йыһангир хожа ҡулға алына, [[Пекин]]да язаға тарттырыла. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, "Вэй Юань мәғлүмәте буйынса, уйғыр баш күтәреүселәрен маньчжур карателдәре аяуһыҙ ҡанһыҙлыҡ менән язалаған. Ул «Күпме дошман үлтерелде, 4 меңен тере тоттоҡ». Әммә Йыһангир хожа ихтилалы әһәмиәте бик тәьҫирле. Ч. Вәлиханов яҙыуынса, «Йыһангир ихтилалынан һуң азия халҡы алдында еңелмәҫ кеүек тойолған ҡытайҙарҙың көсһөҙ икәне күренде. Ҡашғар илһөйәрҙәренең Ватандарына азатлыҡ һәм үҙаллылыҡ яулау хаҡында яңы һәм көслө өмөтө уянды, рухы нығынды». Ике йылдан, [[1830 йыл]]да, Йыһангир хожаның ҡустыһы — Йософ хожа, яңы хәрәкәт ойоштороп, Коканд территорияһынан Уйғырстанға юллана. Ул Ҡашғарҙы һәм Янғиғисарҙы азат итә. Әммә артабан Йософ хожа Кокандҡа ҡайтырға мәжбүр була. 17 йыл үткәс, [[1847 йыл]]да билдәле уйғыр эшмәкәре Вәлихан Тура шулай уҡ Ҡашғарҙы һәм Янғиғисарҙы азат итә, әммә һөжүмйәйелдерә алмай. [[1851 йыл|1851 йылдың]] июлендә Рәсәй һәм Цинь империялары Кулжа килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, был ике илдең мөнәсәбәттәре һиҙелерлек яҡшырҙы, әммә уйғыр халҡы яҙмышында сағылманы. Һаман да иҙелеү дауам иткәнлектән, уйғыр хожалары [[1855 йыл]]да тағы ла Ҡашғарҙы алырға маташа. Һәм бындай ынтылыштар 1856—1857 йй. ла дауам итә. [[1864 йыл|1864 йылдың]] йәйендә Уйғырстандың үҙәгендә урынлашҡан Кучар халҡы күтәрелә. Илдең көньяғында, Ҡашғар, Яркенд, Хотанда, сыуалыштар булды. Ихтилал төньяҡҡа күсә, Илий крайына күсә, шулай итеп бөтә ил тиерлек ваҡиғалар солғанышында ҡала. Әммә, үҙ-ара ыҙғыш, берҙәм маҡсатты аңламау уңыштарҙы юҡҡа сығара. Ихтилалдың башланғыс осоронда, 1864 йылда, хәрәкәт лидеры тип Кучар хакимы— «ҡаратаулы» Рәшиддин таныла. Хан хожа титулын алғас, ул кисекмәҫтән ихтилал базаһы киңәйтеү сараһын күрә, һәм ниәтен тормошҡа ла ашыра. Әммә [[1866 йыл]]да «аҡтаулы» Бозроҡ хожа эмиграциянан Ҡашғарға ҡайтҡас, низағ яңыра. Шул уҡ ваҡытта 1866 йылда Алаһан үҙен Илий крайы [[солтан]]ы тип иғлан итә. Һөҙөмтәлә Уйғырстан ваҡ биләмәләргә бүленгән. Биш дәүләт булдырыла: Кучар ханлығы, Ҡашғар ханлығы, Хотан ислам дәүләте, Өрөмсө солтанаты, Илий солтанаты. Уйғыр сәйәси эшмәкәрҙәре илде берләштереү кәрәклеген аңлай, әммә шәхси амбициялары арҡаһында үҙ-ара килешә алмай. Кучарҙағы ихтилал етәксеһен — Рәшиддин хожаны (Хан хожа) ҡашғар эшмәкәрҙәре танымай, ә Ҡашғар хакимы — Бозроҡ хожа Уйғырстандың башҡа өлөштәре лидерҙары араһында абруй менән файҙаланмаған. Элегерәк Кокандтан килгән Ҡашғарҙың хәрби түрәләренең береһе Яҡуп бәк милләтте берләштереүсе ролен үҙ өҫтөнә ала. Армияны көсәйтеү буйынса саралар үткәреп, уның ярҙамында ҡайһы бер ыҡҡа килмәгән хожаларҙы алып ташлап сумел устранить, илде берләштерә алған. Уйғырстан биләмәләрендәге бөтә дәүләт ойошмалары образования Яҡуп бәк дәүләте составына ингән. Был дәүләт 1865 йылда иғлан ителә һәм Йеттишар (ете ҡала дәүләте) тип атала. Ул ғәмәлдә булғанда, Уйғырстан 13 йыл осорҙа бойондороҡһоҙ дәүләт була. [[1870 йыл]]да Яҡуп бәк Йеттишар дәүләтенә Өрөмсө солтанатын да ҡуша алған. Илий (Таранчи) солтанатын [[1871 йыл]]да Рәсәй империяһы ғәскәрҙәре баҫып ала. Уйғырҙар һәм урыҫтарҙың хәрби бәрелештәре 1870 йылда башлана. «Хәрби хәрәкәттәр асыуға ҡызай ырыуы ҡаҙаҡтарының 1870 йыл аҙағында Кулжаға күсеүе сәбәп була. Кызайлыларҙың улус идарасыһы прапорщик Тазабектың 1871 йылдың апрелендә Кулжаға ҡасып китеүе һәм Илий солтанатының тәғәйенлән ваҡытта уны бирергә теләмәүе генерал мәжбүр Колпаковскийға сик буйы отрядтарын көсәйтеүгә һәм айырым отряд ебәрергә мәжбүр итә». Шенжандың Илий Крайын баҫып алғандан һуң, рәсәй ғәскәрҙәре унда ун йыл дауамында торған. Шул уҡ ваҡытта Йеттишар дәүләте бойондороҡһоҙлоғон таныуға өлгәшергә тырыша, ләкин тырышлыҡ һөҙөмтәһеҙ була. Яҡуп бәктең сәйәсәте Уйғыр дәүләтенең өс ҡеүәтле күршеләре: Рәсәй, Британия һәм Цинь араһында лавированиеға нигеҙләнә. Әммә Рәсәй ҙә, Британия ла Йеттишар.дәүләтенең бойондороҡһоҙлоғон танымай. Шул арала Цин империяһы, хатта Яҡуп бәктең автономия ойоштороу тәҡдимен дә кире ҡағып, масштаблы хәрби хәрәкәттәрбашлай. [[1877 йыл]]да Яҡуп бәк ағыуланып үлтерелә, ә Уйғырстанды [[Цин империяһы]] ғәскәрҙәре ҡабат оккупациялай. Тыныс халыҡ араһында күпләп ҡулға алыуҙар һәм язалауҙар үткәрелә. Ҡытай ғәскәрҙәре командующийы генерал Цзо Цзунтан уйғыр халҡының йәлләде булараҡ тарихҡа инеп ҡала. Ливадий килешеүебуйынса [[1879 йыл]]да Рәсәй империяһы Илий крайын Цинь империяһына ҡайтарып бирергә тейеш була, 1881—1883 йылдарҙа рәсәй ғәскәрҙәре Шенжандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөнән сығарыла. [[1884 йыл]]да цинь хакимиәте Уйғырстанды яңынан [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Шеңжан]] тип атай, [[Өрөмсө]] ҡалаһы уның административ үҙәгенә әүерелә. == Шеңжан XX быуатта == 1911—1912 йылғы Ҡытай революцияһынан һуң, уйғырҙар Ҡарғалыкҡта, Яркендта, Хотанда баш күтәрә. [[1912 йыл|1912]]—[[1913 йыл|1913 йылдарҙа]] Кумулда етди сығыштар булып үтә. Ихтилалды Тимер Хальпа етәкләй. Әммә тиҙ арала улар бөтөрөлә, ә Тимер Хальпа һәм Мөхитдин (Кумул ҡалаһы баш күтәреүселәренә ҡушылырға ниәт иткән Турфан ҡалаһы ихтилалсылары лидеры) үлтерелә. [[Беренсе донъя һуғышы]] Шеңжанға ҡағылмаған кеүек булһа ла, иньцзян яҡтан урап, уның эҙемтәләре төбәккә ҙур йөк булып ята. 1916 йылда Шеңжанға Урта азия ихтилалы баҫтырылғандан һуң рәсәй Төркөстанынан ҡасаҡтар ағыла. Аҡтар хәрәкәте еңелгәндән һуң Шеңжанға күп һанлы аҡ гвардееецтар ҡасып килә. Ике һуғыш аралығы осоронда Шеңжанға [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ҙур йоғонто яһай. Был күпмелер дәрәжәлә Шеңжандың тышҡы сауҙаһы Рәсәйгә йүнәлтелеүе менән бәйле. Пекин властары ҡала властарының ризалығы менән 1920 йылда уҡ Шеңжан властары пекиндың ризалығы менән һөйләшеүҙәр Кулжаға совет сауҙа-дипломатик миссияһын саҡыра, улар барышында 1920 йылдың 27 майында ике яҡлы Илий килешеүе төҙөлә, һәм уның ҡарары буйынса Кулжала [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|СУАР]] менән Совет Рәсәйе араһында сауҙа мәсьәләләрен көйләүсе агентлыҡ булдырыла. {{Sfn|''Шматов В.Г.'' Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул|2016|c=28—30|name="shm2016diss"}} Был килешеүҙә сауҙа итеү өсөн Хоргос аша үткән берҙән-бер файҙаланыласаҡ һәм Илий округы территорияһында рус подданыйҙарының экстерриториаллек хоҡуғын юҡҡа сығарған. 1920 йылдар башында совет властары Шеңжандағы аҡ гвардиясылар үҙәген бөтөрә, һәм был эштә ҡытай властары байтаҡ ярҙам күрһәтә. Төбәктә төйәк тапҡан аҡтар лидерҙары ([[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]], Б. В. Анненков һәм Н. А. Денисов) юҡ ителә. Рәсәй армияһы һалдаттарының байтаҡ өлөшө амнистия буйынса ҡайтарылды. Шеңжан менән СССР араһында бик ҙур каруан сауҙаһы урын ала. 1920-се йылдарҙа Шеңжандан СССР-ға тире, йөн, йәнлек тиреһе, ебәк сеймалы, мамыҡ, сәй, тәмәке, аттар, мал-тыуар, кипкән емеш килтерелә, СССР-ҙан Шеңжанға шәкәр, шырпы, нефть продукттары, кизе-мамыҡ туҡымалар, еп, тимер һәм суйын әйберҙәр, һауыт-һаба һ. б. сығарыла. 1926 йылға инде ике яҡлы тауар әйләнеше 1913 йыл кимәленә етә, 1929 йылға 63,2 %-ҡа артыҡ була. 1930-сы йылдарҙа Шеңжан ғәмәлдә СССР-ҙан дотация алыу юлына күскән. 1933 йылдың авгусында үҙәк [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] Үҙәк Комитеты Политбюроһы ултырышында Шеңжан иҡтисадын үҫтереү буйынса саралар тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шеңжан йылына 4 % менән һәм уны тауарҙар— алтын, ҡурғаш, ҡиммәтле тире, йөн һ. б. тапшырыу юлы менән түләү маҡсатында 5 млн алтын һумлыҡ заём ала. 1935 йылдың 17 июлендә төҙөлгән [[Өрөмсө]] совет-шеңжан килешеүенә ярашлы, СССР-ҙан төбәккә транспорт саралары ҡайтарыла. Башҡа килешеү (1935 йылдың 16 июле) юл төҙөлөшөн 2 400 316 алтын һум суммаһында финанслауҙы күҙ уңында тота. 1935 йылда ғына совет белгестәре Шеңжанда бер нисә: Өрөмсө— Хорос, Өрөмсө-Зәйсән, Өрөмсө — Бахты, Өрөмсө — Хами юлдары төҙөлә. 1930-сы йылдарҙа СССР-ҙың Шеңжанға ярҙамы комплекслы алып барыла. 1935 йылғы килешеү буйынса төбәккә ауыл хужалығын тергеҙеү өсөн кәрәкле машиналар, инвентарь, орлоҡ, тоҡомло мал килтерелә. Шулай уҡ лабораториялар, зоотехния пункттары йыһазландырыла, совет белгестәре командировкаға килә. 1930-сы йылдарҙа совет белгестәре төбәктең төрлө ҡалаларында сәнәғәт объекттар төҙөй. Тарихсы В. Г. Шматов фекере буйынса, асылда СССР 1930-сы йылдарҙа Шеңжандың тышҡы сауҙаһын монополләштергән була. Совет-шеңжан сауҙа әйләнеше тиҙ үҫкән. 1929 йылда ул 13,8 млн һум тәшкил итһә, 1936 йылда — 26,3 млн һум тәшкил иткән<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 63. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Хатта урындағы валюта курсына ла Советтар Союзы ярҙам итә. Урындағы ҡытай властары бер нисә тапҡыр Шеңжанды СССР-ға ҡушыу мәсьәләһен күтәргән<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 69. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Төбәктә СССР-ҙың йоғонтоһо 1930-сы йылдар башындағы уйғыр ихтилалын баҫтырырға ярҙам иткәндән һуң көсәйә. Уйғырҙарҙың ҙур ихтилалы 1931 йылда Уйғырстандың көнсығышында — Кумул.ҡалаһында башлана. Ихтилал етәкселәре Хожа Нияз Хажи һәм Юлбарыҫ Хан була. Был сығыш Уйғырстандың башҡа райондарына ла күсә. Турфанда ихтилалды сауҙагәр Мәҡсүдахун Мөхитов (күренекле уйғыр милли эшмәкәре) һәм уның ике ағай-энеһе етәкләй. Алтай округының төньяғында уйғырҙарға Шәриф хан етәкселегендә [[Ҡаҙаҡтар|ҡаҙаҡтар,]] көньяҡта йәш кенәз Мәхәүән менән ҡарашар [[монголдар]]ы, шулай уҡ дунгандар (хуэйцзу) һәм [[ҡырғыҙҙар]] ҡушыла. Ихтилал ҡыҙыу темпта үҫешкән һәм етерлек уңышлы ла бара. Хакимлыҡ иткән режимға ҡаршы уртаҡ нәфрәт аша берләшкән Уйғырстандың ҡытай булмаған халыҡтары бер-береһенә ярҙам итеп, етерлек берҙәм сығыш яһай. 1933 й. яҙына милли хәрәкәттең төп һәм әйҙәүсе көсө булған уйғыр баш күтәреүселәре һәм башҡа милләт ихтилалсылары (ҡаҙаҡтар, монгол, дунгандар, ҡырғыҙҙар) территорияның яҡынса 90%-н контролдә тота. 1933 йылдың апрелендә хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Шенжан власына полковник Шэн Шицай килә, үҙен генерал (һуңғараҡ генерал-полковник) һәм губернатор итеп иғлан итә. Уйғырстан халыҡтарының милли-азатлыҡ хәрәкәте киҫкенлеген төшөрөр өсөн ул халыҡҡа бер нисә сәйәси һәм иҡтисад иреклеген вәғәҙәләүсе программаһын халыҡҡа сығара. 1933 йылдың йәйендә уйғырҙар лидеры Хожа Нияз Хажи һәм Шэн-Шицай был программа ҡабул итеү тураһында ғәмәлдә килешәләр. Бында уйғыр лидерҙарына асыҡтан-асыҡ баҫым яһаусы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]]<nowiki/>ның роле ҙур булған. Шуға ла ҡарамаҫтан,, һәм ул шулай тамамлана ихтилалға ҡушыла кем ҡаршы тора алмай. Атап әйткәндә, алдан тәҡдим ителгән сценарий менән Уйғырстандың көньяғы лидерҙары (Хотан һәм [[Ҡашғар]]) ризалашмай. 1933 йылдың йәйендә Сабит Дамулла һәм Мөхәммәт Әмин Буғра бойондороҡһоҙ Көнсығыш Төркөстан Ислам республикаһы (башта дәүләтте Уйғырстан Ислам Республикаһы тип атау фаразлана, әммә Уйғырстада йәшәгән ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, үзбәктәр һәм татарҙар милли төркөмдәрен иҫәпкә алып, дәүләт исемен үҙгәртергә булалар) тураһында иғлан итә. 1933 йылдың 12 ноябрендә Ҡашғарҙа халыҡҡа рәсми рәүештә Программа, Декларация, республика [[Конституция|Конституцияһы]] еткерелә. Ситтән тороп ил Президенты итеп Хожа Нияз Хажи, ә премьер-министр итеп — Сабит Дамулла (был аҙым уйғыр лидерҙарының берҙәмлеген, тимәк, бөтә Уйғырстан территорияһының берҙәмлеген күрһәтергә тейеш булған). иғлан ителә. Милли ассамблея саҡырыла, Конституция ҡабул ителә, дәүләт символы — флаг (аҡ-зәңгәр фонда аҡ ярым ай менән йондоҙ) һәм милли валюта.барлыҡҡа килә. 1933 йылдың октябрендә Шэн Шицай хәрби һәм иҡтисади мәсьәләләрҙе көйләү өсөн [[Мәскәү|Мәскәүгә]] рәсми визит менән килә. 1934 йылдың декабрь айында ла килә. 1934 йылдың ғинуарында Шэн Шицай Апрес Г. А. менән бәйләнеш урынлаштыра һәм туранан-тура совет хәрби ярҙамына өлгәшә. Японияның көсәйеүен һәм эргәһендә генә мосолман дәүләте барлыҡҡа килеүен теләмәгән Советтар Союзы ҡыҙылармеецтарҙан төҙөлгән Ирекле Алтай армияһын (аҡ гвардиясылар формаһын кейгән ОГПУ-ның 13-сө Алма-Ата полкы, шулай уҡ ОГПУ-ның 10-сы Ташкент полкы) Шэн Шицайға ярҙамға ебәрә. Шеңжан губернаторы ҡушыуы буйынса, аҡ гвардия полковнигы барон Павел Папенгут, Шэн Шицай армияһының һуғышҡа иң яраҡлы подразделениеһы булған, бер кавалерия һәм ике пехота полкы ойоштора. Әҙәм ышанмаҫлыҡ хәл — кисәге дошмандар бер сафта һуғыша. ОГПУ агенттары Көнсығыш Төркөстан территорияһында иркенләп эшләй. Һуңыраҡ Шеңжан өсөн НКИД халыҡ комиссары урынбаҫары дәүләт именлеге генералы Владимир Деканозов «яуаплы» булған курировал. Ирекле Алтай армияһының артиллерияһы һәм авиацияһы, шулай уҡ, [[пулемёт]]ы<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 47. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref> булған. Шул уҡ ваҡытта Ма Чжуин етәкселегендәге дунгандар Ҡашғарҙы баҫып ала һәм бер көн эсендә 2 меңгә яҡын кешене ҡырып һала, һуңғараҡ мең ярым әсир ҡытай һалдаты атып үлтерелә. Өрөмсөнө баҫып алырға тырышҡанда, совет авиацияһы бомбаға тотҡанлыҡтан, Ма Чжуин ғәскәре тарала. 1935 йылда фетнә баҫтырыла. Көнсығыш Төркөстан республикаһы бөтөрөлә. Премьер-министр Сабит Дамулла һәм ҡайһы бер министрҙары ҡулға алынып, [[Өрөмсө|Өрөмсөгә]] оҙатыла һәм шунда үлтерелә. Мөхәммәт Имин Буғра һәм Мәхмүт Мөхити кеүек ҡайһы бер лидерҙар Һиндостанға күскән. Һуңыраҡ Хожа Нияз отрядтары Ҡашғарҙы баҫып ала, әммә ислам республикаһын тергеҙеү тураһында һүҙ бармай. Ирекле Алтай армияһы Союзға әйләнеп ҡайта, ҡалған бер өлөшө инструктор сифатында тороп ҡала. Хожа Нияз губернаторы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Һуңғараҡ ул да репрессиялана. 1937 йылда яңы уйғыр ихтилалы башлана. Ҡашғарҙы аазат итеп, баш күтәреүселәр Өрөмсө яғына юллана. Корла, Ҡарашар. ҡалалары районында хәл иткес алыш була. Берләшкән ҡытай-совет ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе ҡыйрата. Артабан бөтә Уйғырстанда киң масштаблы репрессиялар уҙғарыла. Әммә урындағы халыҡ көрәште туҡтатмай. Илий крайында уйғырҙар, ҡаҙаҡтар, монголдар бигерәк тә ҙа ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә. Совет хәрби частары (Нарын һәм Ош ғәскәри төркөмдәре) һәм Шэн Шицай подразделениеларының уртаҡ тырышлығы менән уйғырҙар һәм дунгандар фетнәһе баҫтырыла. Комбриг Николай Норейко докладынан: «5 декабргә береһенән 36-сы дунган дивизияһынан 5 612 кеше үлтерелде һәм әсирлеккә алынды, әсиргә алынғандар араһынан 1 887 кеше юҡ ителгән. 20 орудие, 1 миномет, 7 меңдән ашыу винтовка тартып алынған. 6-сы уйғыр дивизияһынан 8 мең кеше әсирлеккә алынған һәм үлтерелгән, әсирҙәр араһынан 607 кеше юҡ ителде». Һуңыраҡ «юҡ ителеүселәр» һаны тағы арта.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.uighury.com/news/print:page,1,95-iskander-amanzhol-delovaja-nedelja-25.html|title=Архивированная копия|accessdate=2010-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100309162633/http://www.uighury.com/news/print:page,1,95-iskander-amanzhol-delovaja-nedelja-25.html|archivedate=2010-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309162633/http://www.uighury.com/news/print:page,1,95-iskander-amanzhol-delovaja-nedelja-25.html |date=2010-03-09 }}</ref> Шенжан [[Чан Кайши]] ҡытай хөкүмәтенә номиналь ғына буйһонған, үҙ валютаһы булған, һәм иғтибарға шул лайыҡ, СССР Дәүләт банкы тотороҡлолоғон тәьмин иткән. Аҡ гвардиясыларға килгәндә, бер өлөшө яуҙа һәләк булған, ҡайһылары — совет разведкаһы тарафынан өгөтләнеп, Шэн Шицайға хеҙмәткә күсә. (Һуңыраҡ аҡ гвардиясыларҙан торған рус дивизияһы СССР-ҙың тәҡдимдәрен иҫәпкә алмайынса, тарҡатыла, Паппенгут заговор ғәйепләнә һәм атып үлтерелә. Уның менән бергә 40-тан ашыу аҡ офицер язалап үлтерелә. Шэн Шицай Мәскәүгә визит менән килгәнендә, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б.)]] ағзалығына алырға рөхсәт биреүҙәрен үтенгән һораған. 1938 йылда РККА Разведка Идаралығы начальнигы урынбаҫары уға 1859118-се һанлы партия билетын тапшыра.<ref name="autogenerated1"/> Шэн Шицайҙың тоғролоғрн Мәскәү юғары баһалай. Уның ҡорал, боеприпастар, аҙыҡ-түлек килтереү үтенестәре тулыһынса ҡәнәғәтләндерелә. Шэн Шицайға совет ярҙамының ысын сәбәбенең береһе — стратегик тәьмин ителеүҙә. Был осорға Шеңжанда уран, вольфрам, сурьма, олово, никель, танталдың ҙур ятҡылыҡтары табылғанлыҡтан. 1937 йылда башлаған япон-ҡытай һуғышы башлаған Шеңжан территорияһы хәрби йөктәренең күп өлөшө транзит ташылған. Был хәл төбәктә совет ғәскәрҙәренә ихтыяжды көсәйтә. Совет белгестәре етәкселеге аҫтында Шенжан аша Һары-Өзек — [[Өрөмсө]]— Ланьчжоуюлы төҙөлгән. Уны тәьмин итеү өсөн яғыулыҡ менән тәьмин итеү маҡсатында, СССР, Ҡытай һәм Шеңжан провинцияһы араһында Тушанцзы нефть ҡыуыу заводы төҙөү тураһында килешеү төҙөлә, һәм 1939 йылда ул (совет геологтары был районда нефть барлығын тикшергәс кенә) эш башлай<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 105—107. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Завод 1942 йылға тиклем эшләй, һуңынан һүтелә һәм ҡорамалдары СССР-ға ҡайтарыла<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 109. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. 1939 йылдың яҙында «Хамиата» совет-ҡытай авиакомпанияһы (Ҡытай-совет ҡатнаш Шеңжан Авиация Акционер яуаплылығы сикләнгән акционерҙар йәмғиәте) булдырыла, ул [[Алматы|Алма-Ата]] — Ланьчжоу һәм башҡа<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 109—110. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref> рейстарҙы хеҙмәтләндерә. 1941 йылда уны хеҙмәтләндереү йәһәтенән Шенжанда метеорология хеҙмәте булдырыла<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 110—111. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Ҡытай илсеһе үтенесе менән Шенжанда авиасборочный завод төҙөлә<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 111—112. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Был предприятие Өрөмсөнән 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан самолетты йыйыу һәм совет деталдәренән И-16 (йылына 300 берәмеккә тиклем, 1941 йылда был модель етештереүҙән төшөрөлгән)<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 112—113, 116. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Предприятие ҡатнаш була, ә уны өлөшләтә эшләтеү 1940 йылдың 1 октябрендә башлана, уны 1940 йылда өлөшләтә файҙаланғанда<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 114—115. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Заводты һаҡлау өсөн НКВД<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 117. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>батальоны ҡулланылған. [[Икенсе донъя һуғышы]] башланыуға губернаторҙың, ҡытай генерал Шэн Шицайҙың ориентацияһы үҙгәрә. Ҡытай милләтселәре — Гоминьдан партияһы яҡлыларға һырыҡҡас, СССР-ҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Шуның менән бәйле, Советтар Союзы Уйғырстан халыҡтарының милли-азатлыҡ хәрәкәтен хуплай. 1941 йылда ҡаҙаҡтар ихтилалға күтәрелә. Шэн Шицай хөкүмәте көтөүлектәрҙе һәм һыулау урындарын урындағы ултыраҡ крәҫтиәндәргә — дунгандар һәм ҡытайҙарға ғына тапшырыуы ҡаҙаҡтарҙың ҡәнәғәтһеҙлегенә этәргес сәбәп була. Баш күтәреүселәргә артиллерия, танктар һәм авиация ташлана. Ихтилалдың өҫкө ҡатламы хыянатынан һуң, Оспан Ислам улы һәм Кәлибәк Рәхимбәк улы.баш күтәреүселәрҙең ҙур отрядын Шэн Шицай хатаһын төҙәтергә тырышып, Сталинға үкенес хаты ла яҙа, унда Шенжанды СССР составына 18-се республика (Монголия рәсми булмаһа ла 17-се республика тип һанала) итеп алыуҙы тәҡдим итә, ләкин Сталин баш тарта. Шэш Шицайҙы ҡустыһы — РККА академияһын тамамлаған Шэн Шиин алмаштыра. 1942 йылда ул серле шарттарҙа һәләк була. Рәсми фаразға ярашлы, уны урыҫ ҡатыны һуйған, бер аҙҙан уның да быуып үлтерелгән кәүҙәһе табыла. [[Файл:SinkiangROC32.png|справа|мини|Ҡытай Республикаһы Шенжан провинцияһының 1932 йылдағы административ бүленеше (1943 йыл)]] 1942 йыл совет-женжан хеҙмәттәшлегенең тамамланыу сворачивание осоро. Был йылда Шенжан етәкселеге тышҡы сауҙаға дәүләт монополияһын индерә, һәм был совет «Совсиньторг» контораһы ябылыуға килтерә<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 132. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. 1942 йылдың 5 октябрендә Шен Шицай совет хөкүмәтенә рәсми нота ебәрә, 3 ай эсендә Шенжандан совет уҡытыусыларын, кәңәшселәрен, медицина хеҙмәткәрҙәрен, техник белгестәрен кире ҡайтарыуҙы һәм провинция территорияһынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] частарын сығарыуҙы<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 133. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref> талап итә. Элегерәк, 1941 йылда, Өрөмсө районындағы эшмәкәрлеген ҡыҫҡарта. башлай, Унда йыйылған самолёттарҙы 1941 йылда [[Алматы|Алматыға]]<ref name="autogenerated5">Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 131—132. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref> күсерәләр. 1942—1943 йылдарҙа предприятие һүтеп алына, ә ҡорамалдары СССР-ға сығарыла. Совет белгестәренең байтаҡ өлөшө киткәндән һуң, төбәктә АҠШ әүҙемләшә, 1943 йылда а[[Өрөмсө|Өрөмсөлә]] үҙ консуллығын аса<ref>Шматов В. Г. Синьцзян в системе мероприятий Советского Союза по оказанию экономической и военно-технической помощи Китаю в период японской агрессии 1931—1943 гг. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Барнаул, 2016. — С. 134. Режим доступа: http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160915120443/http://www.asu.ru/science/dissert/hist_diss/kand/zasch_2016k/shmatov/documents/14767/ |date=2016-09-15 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Оспан Ислам улы ихтилалын Алтайҙа, Табағатайҙа һәм Илий окруыгында йәшәүсе ҡаҙаҡтар хуплай. Совет консулы Деканозовҡа: «Оспан етәкләгән ҡаҙаҡ төркөмө уңайлы шарттарҙа Алтайҙа яңы ҡаҙаҡ ихтилалын әҙерләүҙә хәл иткес роль уйнай ала» тип яҙа. Һуңыраҡ Сталин Оспан батырҙы «социаль бандит», тип атай, ә шулай ҙа, үҙәк ҡытай власының Шенжанда өҫтөнлөктәр приоритеты алмаштырыуы фонында мәскәү тап ҡаҙаҡтар һәм уйғырҙарға ставка яһай. Ислам Оспан Ислам улы баш күтәреүселәрен монголҡорал менән тәьмин итә — партияларҙың береһен Сухэ-баторҙың улы Дамдин илткән. 1944 йылдың яҙында Оспан батыр, властарҙың Шенжандың көньяғына күсеп улырыу буйынса талаптарын үтәүҙән баш тартып, бер нисә мең ырыуҙашын Монголияға алып китә, Синьцзян күсеп көньяҡ өлөшөн, өҫтәүенә, сигенеүселәрҙе монгол һәм совет авиация һауанан ҡаплай. 1943 йылдың йәйендә Шенжанда советтарға ҡаршы тороу көсәйә. Гоминьданға тоғро хәрби частарҙы күсереү башлана. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға уларҙың, башлыса хань һәм дунгандарҙың, Шенжандағы һаны 100 мең кеше тәшкил итә. 1943 йылда совет разведкаһы булышлығында Көнсығыш Төркөстан азатлығы өсөн көрәшеүсе «Азат Ташкилаты» ойошмаһы булдырыла. 1944 йылдың 8 ноябрендә Кулжа ҡалаһындағы ултырышында йәшерен Хәрби-революцион комитеты ҡораллы ихтилал башлау тураһында иғлан итә. Берияның 1944 йылдың декабре бойороғо менән СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатында НКВД Махсус заданиелар бүлеге барлыҡҡа килә. Уның алдына ҡуйылған төп бурыстарға Шенжан мосолмандары милли-азатлыҡ хәрәкәте менән етәкселек итеү һәм ярҙам күрһәтеү ингән. Шул уҡ ваҡытта урындағы халыҡтан ойошторолған кешеләр төркөмө Медеу районында махсус әҙерлек үтә. Аҙаҡ улар Шеңжанға Синьцзян килгән һәм унда партизан отрядтары ойошторорға тотонған. Уларҙың береһенең командиры тыумышы менән Жаркенттан татар Фәтих Мөслимов булған, һуңынан ул Көнсығыш Төркөстан республикаһы хәрби ведомствоһында яуаплы вазифа биләгән. Бер нисә көн эсендә Илий крайының бөтә мөһим стратегик пункттары гоминьдансыларҙан бушатылған. Ҡытай гарнизондары юҡ ителгән. Өрөмсөнән сыҡҡан ҡытай ғәскәрҙәре таралыша. Бөтә ҡытай булмаған милләт вәкилдәре тығыҙ берләшмәгә тупланып эшләй. [[1944 йыл|1944 йылдың 12 ноябрендә]] Кулжа ҡалаһында тантаналы рәүештә Көнсығыш Төркөстан Республикаһы (ВТР) иғлан ителә. Уның эсенә Шенжандың ун округының өсәүһе — Илий, Тарбағатай, Алтай округтары биләмәләре ингән. Республиканың Президенты итеп милләте буйынса үзбәк маршал Алаһан Тура иғлан ителә. Уның беренсе урынбаҫары уйғыр кенәзе Хәкимбәк Хожа, урынбаҫары — затлы нәҫел ҡаҙаҡ нәҫеле вәкиле — Әбүлхәйер Торе була. 1945 йылдың апрель айында Көнсығыш Төркөстан Милли армияһы ойошторола, уның командующийы итеп совет генерал-майоры Иван Полинов. Уның өсөн яуаплы курировал «Иван Иванович» — НКВД генерал-майоры Владимир Егнаров була. Штаб начальнигы — генерал Варсонофий Можаров (элек Дутов армияһында хеҙмәт иткән), армия командующийы урынбаҫары итеп уйғыр Зинун Тайыпов тәғәйенә. Дивизия командирҙары —ҡаҙаҡ Далелхан Суғурбаев ҡаҙаҡтар (сығышы менән Монголиянан), урыҫ Пётр Александров һәм ҡырғыҙ МИсхаҡбәк Монуев (ҡайһы бер документтарҙа ул Муниев тип яҙылған). Оспан Ислам улы Алтай округы губернаторы итеп тәғәйенләнә, әммә уның менән хөкүмәт араһында шунда уҡ аңлашылмаусанлыҡтар башлана, һәм ул бойороҡтарҙы үтәүҙән баш тарта. === Шеңжандың Ҡытай составына инеүе === Республика бик етди хәрби еңеү яулай һәм Уйғырстандың ҡалған округтарын да азат итергә әҙер булһа ла, уның яҙмышы алдан хәл ителгән була. Эш шунда, был дуҫлыҡ булһа, тотҡондар 1945 йылдың авгусында Ҡытай һәм Советтар Союзы араһындағы дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡушымтаның 3 пункты (В. М. [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]] һәм Ҡытай республикаһы сит ил эштәре министры Ван Шицзе ҡул ҡуйған) Уйғырстанға ҡағылған була. Унда «Шенжандың үҫешенә ҡарата шуны әйтер кәрәк: Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүҙең V статьяһына ярашлы, Совет хөкүмәте Ҡытайҙың эске эштәренә ҡыҫылмаясаҡ» тиелгән. Бындай йәшерен ҡушымта тураһында уйғыр лидерҙары бер нәмә лә белмәгән. Шуның арҡаһында СССР баҫымы аҫтында улар Гоминьдан вәкилдәре менән һөйләшеүҙәр өҫтәле артына ултырырға мәжбүр була. Әйткәндәй, республика президенты Алаһан Тура Советтар Союзы территорияһына сығарылғанлыҡтан, делегацияны билдәле уйғыр эшмәкәрҙәренең береһе Әхмәтжан Ҡасими етәкләгән. Гоминьдан менән Ҡытай Коммунистар партияһы араһында һөйләшеүҙәр менән бер үк ваҡытта Шенжанда ут атыуҙы туҡтатыу тураһында һөйләшеүҙәр ҙә башлана. Бында Чан Кайши хөкүмәте исеменән генерал Чжан Чжичжун, Көнсығыш Төркөстан ВТР хөкүмәте исеменән — сит ил эштәре министры, вице-премьер Әхмәтжан Ҡасими сығыш яһаған. Һөйләшеүҙәр оҙаҡ һәм ауыр барған. 1946 йылдың йәйендә «11 пункт килешеүе» үҙ көсөнә инә. Башында Чжан Чжичжун торған коалицион хөкүмәт төҙөлә, ә уның беренсе урынбаҫары итеп Әхмәтжан Ҡасими ҡуйыла. Бер йыл да йәшәмәй был хөкүмәт, тарҡала. Ҡытай Коммунистар партияһы Гоминьданды тулыһынса еңгәндән һуң, екинда етәкселегендәге делегация 1949 йылдың август уртаһында Көнсығыш Төркөстан Республикаһы ВТР делегацияһы башында Ҡасими Кульджанан, Алма-Ата һәм Иркутск аша сығып, Ҡытай Халыҡ сәйәси консультатив советы ултырышына юллана. Моғайын, бындай маршрут совет етәкселеге вәкилдәре менән осрашыу, Мәскәүҙе Көнсығыш Төркөстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалыу кәрәклегенән ышандырыу ниәте менән эшләнә. Бер нисә көндән бортында Көнсығыш Төркөстан Республикаһы хөкүмәте булған Ил-12 самолётының һәләкәте тураһында иғлан ителә. Әлегә тиклем самолёт ҡолаған урынды аныҡ ҡына әйтә алмайҙар, бер сығанаҡтарҙа Иркутск эргәһендә һәләк булған, икенсеһендә — Чита янында тип күрһәтелә. Конспирологик фараз буйынса, КТР делегацияһы, совет именлек органдары тарафынан ҡулға алынып, үлтерелеүе тураһында һөйләй, ә үлтерелгәндән һуң авиаһәләкәт тип «сәхнәләштерелгән» инсценирована. Һәләк булыусыларҙың мәйеттәре КТР вәкилдәренә бирелә, улар Кулжа ҡала паркында ерләнгән. 12 йыл үткәндән һуң, Далехан Суғурбаевтың кәүҙәһен Алматыға алып ҡайтып яңынан ерләйҙәр.<ref name="autogenerated1"/> Мөхәммәт Имин Буғра һәм Иса Йософ Алптекин [[Төркиә|Төркиәгә]], Мәсүд Сабри Байҡузи [[Иран|Иранға]] күсеп китә. 1949 йылда Өрөмсө Хөкүмәтен яңы власҡа — ҡытай коммунистарына — лояллеген күрһәткән татар большевигы Борхан Шәһиди етәкләгән. ҠКП Үҙәк Комитеты Политбюроһы Шенжанда (Уйғырстан) 250 мең кешенәе торған Ҡытай Халыҡ азатлыҡ армияһы НОАК дислокацияланыуы һәм хань халҡының Шенжанға күпләп күсенеүе ҡарар ҡабул итә. [[1955 йыл|1955 йылдың]] аҙағында рәсми рәүештә Шенжан-Уйғыр автономиялы районы булдырылыуы тураһында иғлан ителә. === Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы СУАР === Ҡытай Халыҡ Республикаһының ҡалған биләмәләрендәге кеүек, 1950 йылда Жеңжан-Уйғыр автономиялы районында СУАР ла «махсус райондар»ға бүлеү индерелгән була, һәм улар 1960-сы йылдар аҙағына «округ» тип аталған. Шулай уҡ 1970 йылда Шеңжанға Тибет автономиялы районы составынан Нгари округы бирелгән була, әммә 1979 йылда ул ҡабат Тибет составына кире ҡайтарыла. Әгәр ҠХР-ҙың башҡа өлөшөндә урбанизация һөҙөмтәһендә округтарҙың күпселеге 1990-сы йылдарҙа "ҡала округы"на әйләндерелһә, Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы СУАР (Тибет менән бер рәттән) Ҡытайҙың һаман да урбанлаштырылмаған ябай округтар булып ҡалған бер өлөшө. Пекин властары милли аҙсылыҡтарға ярҙам саралары тип күп һөйләүҙәренә ҡарамаҫтан, хань булмаған халыҡтың ҠХР власына мөнәсәбәте төрлө булып ҡала. Ҙур һикереү һәм [[Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап|Мәҙәни инҡилап]] йылдарында Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында ҡытайға ҡаршы ҡараштар көсәйгәндән көсәйә барҙы. Мәҫәлән, 1962 йылда сик буйынан СССР-ға 60 мең кеше ҡасып килә<ref name="autogenerated2">Яо Ван. Синьцзян-Уйгурский автономный район и политика КНР в контексте современных вызовов международной безопасности. Диссертация на соискание ученой степени кандидата политических наук. — М., 2015. — С. 125. Режим доступа: http://istina.msu.ru/dissertations/10651593/</ref>. 1969 йылда СУАР территорияһында, Жаланашколь күле районында совет-ҡытай конфликтыбарлыҡҡа килә. Ҡытай властары урындағы халыҡҡа айырата ышанып ҡарамай. Шуға күрә Пекинда ҡытайҙағы уйғыр поощряться башҡа районға күсенгән, ә был ханьдар СУАР. Шуның өсөн ҡытай властары уйғырҙарҙың ҠХР-ҙың башҡа ерҙәренә, ә ханьдарҙың Шеңжанға күсенеүен хуплай. Шеңжанды контролдә тотоу өсөн 1954 йылда булдырылған махсус орган булып Шеңжан производство-төҙөлөш корпусы тора. Хәрбиләштерелгән был ойошма 2010-сы йылдар башына өсләтә буйһондороу аҫтында: Шеңжан властары, ҠХР Оборона министрлығына һәм ҠХР властарына. Корпус дөйөм һаны 2453600 (шул иҫәптән 933000 идарасы) кешенән торған 13 ауыл хужалығы дивизияһына (һөрөү райондары буйынса) бүленгән . Шеңжан биләмәләрен үҙләштереүҙән тыш, Корпус урындағы халыҡ ризаһыҙлығын баҫтырыу өсөн ҡулланыла. Атап әйткәндә, Корпус Барын улусындағы (1990 йыл), Кулжалағы (1997) халыҡ тулҡынланыуын баҫтырҙы<ref>Яо Ван. Синьцзян-Уйгурский автономный район и политика КНР в контексте современных вызовов международной безопасности. Диссертация на соискание ученой степени кандидата политических наук. — М., 2015. — С. 130—131. Режим доступа: http://istina.msu.ru/dissertations/10651593/</ref>. 2000 йылда Корпус халыҡ ополченсыларының йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙа ҡатнашыуы тураһында тигән закон ҡабул ителгән<ref>Яо Ван. Синьцзян-Уйгурский автономный район и политика КНР в контексте современных вызовов международной безопасности. Диссертация на соискание ученой степени кандидата политических наук. — М., 2015. — С. 131. Режим доступа: http://istina.msu.ru/dissertations/10651593/</ref>. [[Файл:Uyghur-elders-sunday-market-Kashgar.jpg|мини|[[Ҡашғар|Кашғар]]<nowiki/>ҙа уйғырҙар, 2005 г.]] [[СССР тарҡалыуы|1991 йылда СССР тарҡалыуы]] һөҙөмтәһендә «Көнбайыш Төркөстан азат» ителгәндән һуң, (бойондороҡһоҙ [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Тажикстан]], [[Төркмәнстан]] һәм [[Үзбәкстан]] барлыҡҡа килеүе), 1993 йылда Көнсығыш Төркөстан ислам хәрәкәте барлыҡҡа килә. Ул 200-ҙән ашыу [[терроризм]] акттары өсөн үҙ өҫтөнә яуаплылыҡ алды; шул сәбәпле 162 кеше һәләк булған һәм 440-тан ашыу кеше яраланған<ref>{{Cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/4686228/|title=Al-Qaida: Dead or captured|publisher=[[MSNBC]]|date=2005-06-22|accessdate=2010-07-31}}</ref>. 2007 йылда өйәҙе Акто өйәҙендә исламистар һәм ҠХР полицияһы араһында алыш була. 2009 йылдың 5-7 июлендә, уйғырҙарҙың күпләп сығыш яһауын полиция баҫтырыуы һөҙөмтәһендә 129 кеше һәләк булды һәм яраланғандар әҙерәк буйынса сараларҙа яҡынса 1600-гә яҡыны (ҡытай властарының рәсми белдереүҙәренә ярашлы) яраланды. Урындағы властар «сыуалыштарға ҡотортоусылар»ға ҡарата юғары яза сараларын ҡулланыуҙы талап итә<ref>[https://web.archive.org/web/20090707025025/http://www.tagesschau.de/ausland/chinauiguren100.html 129 Tote bei Protesten muslimischer Uiguren]{{ref-de}}</ref><ref>[http://www.20min.ch/news/ausland/story/Massive-Gewalt-bei-Demo-in-China---140-Tote-15890025 Massive Gewalt bei Demo in China — 140 Tote]{{ref-de}}</ref><ref>[http://www.focus.de/politik/ausland/uiguren-protest-china-will-aufstaendische-hinrichten_aid_415254.html China will Aufständische hinrichten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120123232329/http://www.focus.de/politik/ausland/uiguren-protest-china-will-aufstaendische-hinrichten_aid_415254.html |date=2012-01-23 }}{{ref-de}}</ref>. Уйғыр эмигранттары мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булыусылар һаны 600-гә еткән<ref>[http://www.elpais.com/articulo/internacional/Gobierno/chino/promete/mano/dura/quienes/protejan/responsables/revuelta/elpepuint/20090709elpepuint_12/Tes El Gobierno chino promete mano dura para quienes protejan a los responsables de la revuelta]{{ref-es}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * http://the_uighurs.tripod.com/Rus/RusHist.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129161630/http://the_uighurs.tripod.com/Rus/RusHist.htm |date=2021-11-29 }} / История уйгуров * Бугра Мухаммад Имин. История Восточного Туркестана-Анкара, 1998 * Тургун Алмас. Уйгуры. Урумчи, 1988 * ''Петров В. И.'' Мятежное «сердце» Азии. Синьцзян: краткая история народных движений и воспоминания. — М.: Крафт+, 2003. — ISBN 5-93675-059-0 * ''Обухов В. Г.'' Потерянное Беловодье. История Русского Синьцзяна. — М.: Центрполиграф, 2012. — ISBN 978-5-227-03445-8 * ''Джамиль Гасанлы.'' Синьцзян в орбите советской политики: Сталин и мусульманское движение в Восточном Туркестане (1931—1949). М., Флинта, 2015, ISBN 978-5-9765-2379-1, 403 с. * Воспоминания сотника В. Н. Ефремова; ''Гольцев В. А.'' Кульджинский эндшпиль полковника Сидоров а. // Крах Белой мечты в Синьцзяне. Санкт-Петербург, 2015, Изд. Алетейя, ISBN 978-5-906792-38-9 * ''Абдуллаев К. Н.'' От Синьцзяня до Хорасана. Из истории среднеазиатской эмиграции ХХ века. Душанбе : Ирфон, 2009. 572 с. ISBN 978-99947-55-55-4 * スターリンと新疆:1931‐1949年 (яп.) [Сталин и Синьцзян: 1931—1949], 2015. ISBN 4784513523, ISBN 9784784513529, 638 с. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Восточный Туркестан}} * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/7489-sintszyan-protiv-kitaya «Синьцзян против Китая.] [http://warspot.ru/7489-sintszyan-protiv-kitaya Мусульманское восстание забирает у империи Цин весь Восточный Туркестан»] * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/7498-kitay-bez-sintszyana-zuby-ne-prikrytye-gubami «Китай без Синьцзяна: „зубы, не прикрытые губами“.] [http://warspot.ru/7498-kitay-bez-sintszyana-zuby-ne-prikrytye-gubami Повстанцы-мусульмане вооружаются револьверами, а империя Цин готовится вернуть „Новую границу“] * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/7885-rossiya-pomogaet-kitayu-vernut-sintszyan „Россия помогает Китаю вернуть Синьцзян.] [http://warspot.ru/7885-rossiya-pomogaet-kitayu-vernut-sintszyan Русский художник рисует портрет Цзо Цзунтана, а русский купец поставляет зерно его войскам“] * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/8132-anglichane-podderzhivayut-yakub-beka-protiv-rossii »«Англичане поддерживают Якуб-бека против России…» Схватка за Синьцзян достигает апогея: у обеих воюющих сторон главные враги оказываются в тылу"] * ''Волынец Алексей'' [http://warspot.ru/8311-ot-sintszyana-do-kryma «От Синьцзяна до Крыма.] [http://warspot.ru/8311-ot-sintszyana-do-kryma Китай возвращает Восточный Туркестан и оказывается на грани войны с Россией»] [[Категория:Көнсығыш Төркөстан тарихы]] dvqk8xrvrbt1yycmlbj8xjbb77yu6hr 0 161188 1299363 1110978 2026-06-19T00:36:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299363 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Бой Пересвета с Челубеем.jpg|thumb|''[[Васнецов Виктор Михайлович|Васнецов В. М.]]'' Пересвет менән Челубей алышы. [[1914]]]] [[Файл:Дмитрий Донской и Пересвет гравюра.JPG|thumb|[[Дмитрий Донской]] һәм үлтерешкән Александр Пересвет һәм Челубей кәүҙәләре]] '''Челубе́й''' (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа '''Чалабай, Челибей, Темир-Мирза''' йәки '''Таврул''') — XV быуатта яҙылған «[[Сказание о Мамаевом побоище|Сказания о Мамаевом побоище]]» тигән әҙәби әҫәр персонажы. == Йөкмәткеһе == «Сказание о Мамаевом побоище» хикәйәтендә һүрәтләнеүенсә, Челубей физик көс менән генә түгел, хәрби оҫталык менән дә айырылып тора. Сюжет йөкмәткеһе буйынса, 1380 йылдың 8 сентябрендә [[Куликово һуғышы]] башланыр алдынан [[Мамай]] төмәне ғәскәрҙәренән төрки баһадир Челубей һәм урыҫтар яғынан инок Александр Пересвет алышырға сыға һәм ике алышсы ла, бер үк ваҡытта бер-береһенә [[Һөңгө]] ҡаҙап, ошо һуғышта, йәнәһе лә, икеһе лә һәләк була. Ләкин был эпизод та, Челубей ҙа, Пересветтың инок булыуы ла, моғайын, уйлап сығарылғандыр<ref name="Никитин">''[[Никитин, Андрей Леонидович|Никитин А. Л.]]'' Основания русской истории. Мифологемы и факты. АГРАФ. Москва. 2001.</ref>. Мәҫәлән, ошо яу тураһында бәйән ителгән «Задонщина» хикәйәтендә Пересвет, яуҙың иң ҡыҙыу мәлендә, яланда ''«поскакивает на своём добром коне, а злачёным доспехом посвельчивает''», йәғни һуғыш кейемдәрен ялтыратып, атта сабып йөрөй, ә шул уҡ ваҡытта «''иные лежат посечены''», йәғни үлеп ятыусылар бар<ref name="Никитин" /><ref>[http://old-ru.ru/05-5.html Задонщина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230082649/http://old-ru.ru/05-5.html |date=2019-12-30 }}</ref>. «Сказания…»-ның төрлө варианттарында [[Бәшнәктәр|бәшнәктең]] исемдәре төрлөсә атала: «Темир-мурза» (Киев митрополиты ''Киприан'' бәйәнендә), «Таврул». «Челубей» исеме «''Киевский синопсис''»-тың 1680 йылғы өсөнсө баҫмаһында килеп сыға<ref>''Іоанн Армашенко''. Синопсис. Киев, 1680, с. 160.</ref>, тап шул баҫманан «Сказания…»-ның лубок традициялары башланып китә. Из чной литературы XVIII—XIX быуаттарҙағы лубок әҙәбиәтенән «Челубей» исеме үҙенән алдағы барлыҡ исемдәрен тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарып, нәфис әҙәбиәткә һәм сәнғәткә лә инеп китә<ref name="Чистякова">''Чистякова Е. В.'' Синопсис. // Вопросы истории. 1974, № 1, с. 215—219</ref>. «Челубей (Чалабай)» — яңғырашы буйынса ла, төҙөлөшө буйынса ла фекер йөрөткәндә, ул [[Төрки телдәр|төрки]] сығышлы. Бәлки ул ысынлап та [[Селәби (термин)|селәби]] булғандыр, йәғни шул титулға эйә бер етәксе. 1393 йылда ''Икенсе Болгар батшалығының'' баш ҡалаһы ''Велико-Тырновоны''яулап алған ''Морат Беренсенең'' улы «Селәби әмир» исемен йөрөткән бит<ref name="Чистякова" />. == Челубей образы мультипликацияла == * [[Лебеди Непрядвы]] ([[1980]]; [[СССР]]), режиссёр - Роман Давыдов. * [[Пересвет и Ослябя]] ([[2010]]; [[Россия]]), режиссёр - Станислав Подивилов. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Селәби (термин) ‎|Селәби]] * [[Селәбиҙәр (Бәрдә)]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/KULIKOVSKAYA_BITVA.html Куликовская битва] * [https://web.archive.org/web/20100405090225/http://vestnikimperii.berserki.ru/2009/08/16/%D1%87%D0%B5%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B9/ Вестник Империи. Челубей] [[Категория:Рәсәй әҙәбиәте]] [[Категория:Бәшнәктәр]] 1e4bzp6otvzwsbdbcdq4nu8ftzw0d1b 0 170925 1299361 1268717 2026-06-19T00:04:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299361 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Марк Ту́ллий Цицеро́н''' ({{lang-la|Marcus Tullius Cicero}}; б.э.т.106 йыл,3 ғинуар, [[Арпино|Арпинум]], [[Рим республикаһы]] — б.э.т.43 йыл,7 декабрь, [[Формия|Формии]], Рим республикаһы) — [[Боронғо Рим]] сәйәсмәне, оратор, философ. Сығышы менән бик затлы ғаиләнән булмаһа ла, ораторлыҡ таланты уға карьера яһарға ярҙам итә: б.э.т. 73 йылда Рим сенатына инә һәм 63 йылда консул булып һайлана. Катилина заговорын асыу һәм тар-мар итеүҙә төп ролде уйнай. Артабан граждандар һуғышы шарттарында ул республика өсөн эҙмә — эҙлекле көрәшә. Боронғо Римдең иң күренекле кешеләренең береһе бер нимә менән сикләнмәгән власҡа ынтылыусы икенсе триумвират ағзалары тарафынан язалана . Цицерон бай әҙәби мираҫ ҡалдыра, уның күп өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем илеп еткән. Боронғо дәүерҙәрҙә үк уның әҫәрҙәре стиль яғынан өлгө, тип таныла, ә хәҙер б.э.т. I быуаттағы Рим тормошо тураһында мөһим сығанаҡ булып тора. Цицерондың хаттарынан Европала эпистоляр жанр башлана; уның телмәрҙәре, бигерәк тә ''катилинариялар'' —был жанрҙың иң күренекле өлгөләре. Цицерон фәлсәфәүи трактаттары аша бөтә боронғо грек философияһын латин телле уҡыусыларға еткерә, һәм улар [[Боронғо Рим]] мәҙәниәтендә бик мөһим роль уйнай. == Биографияһы == === Сығышы === Марк Туллий Цицерон шул уҡ исемде йөрөткән Рим һыбайлыһының өлкән улы була.Һаулығы насар булыуы сәбәпле ул әллә ни ҙур карьера эшләй алмай{{sfn|Цицерон|1966|loc=О законах, II, 3}}. Ә уның ҡатыны Гельвия — «яҡшы ғаиләнән сыҡҡан, тәүфиҡлы ҡатын»{{sfn|Плутарх|1994|loc=Цицерон, 1}} була. Ҡустыһы— [[Квинт Туллий Цицерон|Квинт]], Марк Туллий уның менән һәр саҡ аралашып йәшәй, ике туған ҡустыһы — [[Луций Туллий Цицерон]], б.э.т.79 йылда Цицерон менән бергә Көнсығышта була . Туллийҙар Лацийҙың көньяғындағы Арпино тигән бәләкәй генә ҡала аристократтары (Вольски ерҙәре), ул ҡала кешеләре б.э.т.188 йылдан Рим гражданлығына эйә була. Гай Марий ҙа ул ҡаланан, ул Туллийҙар менән туған тейеш була: Цицерондың олатаһы Гратидияны ала, ә уның ағаһы Марийҙың һеңлеһен ала. Шулай итеп, Гайҙың туғаны [[Марк Марий Гратидиан]]— Цицерондың ике туған ағаһы , Цицерондың ике туған апаһы Гратидияны [[Луций Сергий Катилина]] ала. Ҡасандан башлап Туллийҙар ''Цицерон'' (''Cicero'') когноменын йөрөткәндер, билдәһеҙ. [[Плутарх]] был исем нут борсағы («горох [[Нут (растение)|нут]]») һүҙенән сыҡҡан тип иҫәпләй, карьераһының башында саҡта Цицеронға дуҫтары исемен берәй матурыраҡ һүҙгә алмаштырырға тәҡдим итә; Марк Туллий бынан баш тарта, ул үҙенең когномены ''[[Марк Эмилий Скавр (консул)|Скавр]]'' һәм ''[[Квинт Лутаций Катул|Катул]]''{{sfn|Плутарх|1994|loc=Цицерон, 1}} тигәндән ҡурҡынысыраҡ яңғырай тип иҫәпләй. === Йәш сағы === {{main|Детство и молодость Цицерона}} Буласаҡ ораторға 15 йәш тулғас (б.э.т. 91 й.), ғаилә Римгә күсенә, сөнки аталары малайҙарын уҡымышлы кешеләр итеп күрергә теләй. Суд ораторы булырға әҙерләнгән Марк грек шағирҙары ижады менән танышҡан, грек әҙәбиәтен өйрәнгән, уны [[Марк Антоний Оратор|Марк Антони]] һәм [[Луций Лициний Красс]] кеүек билдәле ораторҙар уҡытҡан, [[Эзоп, Клодий|Клодий Эзоп]] һәм [[Квинт Росций Галл]] күеке актёрҙар уға дәрес биргән, трибун [[Публий Сульпиций (народный трибун)|Публий Сульпиций]]ҙың форумдағы сығыштарын тыңлаған. Ораторға Рим хоҡуғын белергә тейеш була, шуға Цицерон үҙ заманының иң күренекле юристарының береһе [[Квинт Муций Сцевола (консул 95 года до н. э.)|Квинт Муций Сцевола Понтификта]]{{sfn|Грималь|1991|loc=с. 54}} уҡый. Грек телен бик яҡшы белгән Цицерон грек философияһын өйрәнә, ул эпикурсы [[Федр (эпикуреец)|Федр Афинский]], стоик Диодор Крон һәм яңы академия мәктәбе етәксеһе Филон менән таныш була. Филон Марк Туллийҙы диалектикаға — бәхәс һәм аргументация сәнғәтенә өйрәтә. Һуңыраҡ башланып киткән Союзниктар менән һуғыш (б.э.т. 91—88 йй.) ваҡытында (Рим граждандары хоҡуғын талап иткән италиктарға ҡаршы) Цицерон Луций Корнелий Сулла {{sfn|Плутарх|1994|loc=Цицерон, 3}} ғәскәрендә була. Б.э.т. 89 йылда ул Сулланың Нол янындағы еңеүен күрәҙәләгәнде<ref>Цицерон, О дивинации, I, 72.</ref>, консул Гней Помпей Страбондың марс Веттий Скатон{{sfn|Цицерон|1993|loc=Филиппики, XII, 27}} (марстар- Италияның төньяғында йәшәгән ырыу) менән осрашыуын күрә. Бынан һуң Марий менән Сулла партиялары араһындағы дошманлыҡ арҡаһында Цицерон «тыныс һәм уйсан тормош алып бара»{{sfn|Плутарх|1994|loc=Цицерон, 3}}, ул философия, риторика һәм хоҡуҡ ғилемдәрен өйрәнә. Был б.э.т. 82 йылда Сулла яҡлылар еңгәнсе дауам итә; Цицерон һуңғараҡ үҙенең Сулла яҡлы булыуын белдерә{{sfn|Цицерон|1993|loc=В защиту Росция, 137}}. === Оратор карьераһының башы === Цицерондың беҙҙең заманға тиклем һаҡланып ҡалған тәүге, б.э.т. 81 йылда яҙылған телмәре— «Квинкцийҙы яҡлап» («В защиту Квинкция»), маҡсаты— законһыҙ тартып алынған мөлкәтте кире ҡайтарыу булған телмәр ораторға тәүге уңыш алып килә{{sfn|Бобровникова|2006|loc=с. 98-99}}. « Америйҙан Росцийҙы яҡлап» («[[В защиту Росция из Америи (Цицерон)|В защиту Росция]]») тигән телмәре менән оратор тағы ла күберәк уңышҡа ирешә, унда Цицеронға дәүләт эштәре тураһында һөйләргә тура килә, сөнки был дәүләттә " ваҡ яңғылышлыҡтарҙы ғәфү итеүҙе генә түгел, енәйәттәрҙе тикшереүҙе лә оноттолар "{{sfn|Цицерон|1993|loc=В защиту Росция, 3}}. Был ябай булмаған эштә ябай Росций провинцияһы кешеһен туғандары үҙ атаһын үлтереүҙә бер ниндәй нигеҙһеҙ ғәйепләй. Ысынында иһә был — Сулла режимы ваҡытында йәмғиәткә йоғонтоһон юғалтҡан боронғо Рим нәҫеле вәкилдәре менән диктатор юғарыға үрләткән түбән ҡатлам кешеләре араһындағы мөлкәт өсөн низағ була{{sfn|Грималь|1991|loc=с. 85-86}}. Цицерон Америйға барып килә, был енәйәтте урынында барып тикшерә һәм судтан процесҡа әҙерләнеү өсөн 108 көн һорай. Росций эше буйынса процесс ваҡытында уҡ Цицерон үҙенең гректарҙан, билдәле Рим риторы Аполлоний Молондан бик күп нимәгә өйрәнгәнен күрһәтә. Цицерондың телмәре оратор сәнғәтенең бөтә ҡағиҙәләрен дә иҫәпкә ала — судта яҡлаусы булып сығыш яһаусының йәш һәм тәжрибәһеҙ булыуына зарлана, судьяларҙы өгөтләй, ғәйепләнеүсе исеменән һөйләй һәм ғәйепләүселәрҙең дәлилдәрен кире ҡаға {{sfn|Бобровникова|2006|loc=с. 57-59}}. Росцийҙы атаһын үлтереүҙә ғәйепләүсе Гай Эруцийҙың һүҙҙәренең ялған булыуын күрһәтеү өсөн Цицерон гректарҙың ''этопея'' сәнғәтен ҡуллана, йәки енәйәттә ғәйепләнеүсенең бындай енәйткә бара алмаған кеше булараҡ холоҡ-фиғеле тураһында һөйләй: {{начало цитаты}} Секст Росций үҙ атаһын үлтергән. — «Ул ниндәй кеше? Тәүфиҡһыҙ, ҡәбәхәттәр тарафынан ҡотортолған йәш егетме?» — «Ул ҡырҡты уҙған». — «Улай булғас, был енәйәткә уны тотанаҡһыҙлыҡ, ҙур бурыстары һәм тыйып торғоһоҙ ҡомары эткәндер». Тотанаҡһыҙлыҡта ғәйепләүҙе Эруций кире ҡаға, ул Росций бер ҡасан да күңел асҡан ерҙә йөрөмәгән ти. Уның бер ҡасан да бурысы булмаған. Ҡомар тураһында әйткәндә, ғәйепләүсе үҙе әйткәнсә, һәр ваҡыт ауыл хужалығы менән шөғөлләнеп, ауылда йәшәгән кешенең ниндәй ҡомары булһын? Бындай тормош бит ҡомарҙан бик алыҫ тора һәм үҙ бурыстарыңды аңларға өйрәтә. {{конец цитаты|источник=Цицерон. В защиту Секста Росция из Америи, XIV, 39.{{sfn|Цицерон|1993|loc=В защиту Росция, 39}}}} Росций эшенең Рим өсөн мөһимлеге, Цицерондың фекеренсә, шунда — «бик оҙаҡ тынлыҡтан һуң» тәүге тапҡыр «үлтереш эше буйынса суд була,ә бит был ваҡыт араһында күпме иң әшәке һәм ҡот осҡос үлтерештәр булған»{{sfn|Цицерон|1993|loc=В защиту Росция, 11}}. Шулай итеп, яҡлаусы Боронғо Римдәге граждандар һуғышы (б.э.т. 83—82 йй) ваҡытындағы үлтерештәр һәм диктатор режимы менән риза булмағандарға ҡаршы ойошторолған Сулла репрессиялары тураһында кинәйләп әйтә. Ғәйепләнеүсенең атаһын, ул заман өсөн бик бай кешене, алыҫ туғандары Сулланың фавориты Корнелий Хрисогон аша үлгәндән һуң ''проскрипция'' исемлегенә (закондан тыш, вне закона) индереп, уның мөлкәтен юҡ хаҡҡа ғына һатып, үҙ-ара бүлешергә уйлай."Намыҫһыҙ һөмһөҙҙәрҙең", Цицерон уларҙы шулай тип атай, уйҙарын тормошҡа ашырырға уның законлы вариҫы ҡамасаулай, шуға уны атаһын үлтереүҙә ғәйепләргә булалар. Шуға күрә был эштә яҡлаусы ғәйепләнеүсене яҡлау менән генә сикләнмәй (уны барыһы ла күреп тора), ә енәйәтселәрҙең ҡомһоҙлоғон асып һала. Улар Рим граждандарының үлеменән файҙаланып, байый, үҙ енәйәттәрен йәшерер өсөн танышлыҡтарын файҙалана. Цицерон судьяларға ярамһаҡланмай, ә «нисек тә булһа енәйттәр өсөн нығыраҡ яза биреүҙе, нисек тә булһа оятһыҙ кешеләргә ҡурҡмайынса ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе» талап итә: « Әгәр һеҙ был суд эшендә үҙегеҙҙең ҡараштарығыҙҙы белдермәһәгеҙ,ҡомһоҙлоҡ, енәйәтселек һәм әҙәпһеҙлек шуға тиклем барып етәсәк, йәшерен генә түгел, хатта ошонда, форумда, һеҙҙең аяҡ аҫтында, судьялар, эскәмйәләр араһында үлтерештәр башланасаҡ»{{sfn|Цицерон|1993|loc=В защиту Росция, 12}}. Был процеста Цицерон еңеп сыға,һәм оратор халыҡ араһында [[аристократия]]ға ҡарата оппозицияла торғанлыҡтан бик ҙур популярлыҡ яулай. Ләкин Сулланың {{sfn|Плутарх|1994|loc=Цицерон, 3}} үс алыуынан ҡурҡып, Цицерон ике йылға философия менән ораторлыҡ сәнғәтен тәрән өйрәнеү өсөн тигән һылтау менән [[Афина]]ға һәм [[Родос]] утрауына китә. Бында ул яңынан Молонда уҡый, Цицеронға уның тәьҫире бик көслө була — ошо ваҡыттан алып оратор һүҙ оҫталығының «уртаса» стилен файҙалана. Был стиль азиан (Европа маньеризмының сығанағы) һәм уртаса аттика стилен (Европа классицизмы сығанағы) берләштерә{{sfn|Утченко|1972|loc=с. 123}}. Б.э.т. 78 йылда, Сулла үлгәндән һуң, Цицерон Римгә ҡайта. Ул боронғо аристократтар нәҫеленән булған Теренцияға өйләнә (ул 120 мең драхма {{sfn|Плутарх|1994|loc=Цицерон, 8}} бирнә алып килә) һәм судта оратор булараҡ сығыштарын дауам итә. === Сәйәси эшмәкәрлеге башы === Б.э.т.75 йылда Цицерон [[квестор]] итеп һайлана һәм Рим провинцияһы булған [[Сицилия]]ға тәғәйенләнә, унан Римдә икмәк етмәгәндә Римгә ашлыҡ ебәреп тора. Ғәҙел һәм намыҫлы булғаны өсөн Сицилия кешеләре уны бик ныҡ хөрмәт итә<ref>См.: Т.Бобровникова. Цицерон, с. 118—120.</ref>, ләкин Римдә уның уңыштарын күргән кеше булмай. Плутарх ул Римгә ҡайтҡас, үҙен ҙурларҙар тип өмөт итә.Тик [[Италия]]ның көньяғындағы Кампанила осратҡан дуҫы унан һуңғы ваҡытта ҡайҙа булғанын һорағас, үҙенең элекке даны бер тамсы ла артмағанды аңлап, күңел төшөнкөлөгөнә бирелә.<ref>Плутарх. Цицерон, 6.</ref> Квестура Марк Туллийға сенатор булып китергә мөмкинлек бирә (б.э.т.73 й.) {{sfn|Грималь|1991|loc=с. 123}}. Цицерон бер нисә суд процесында ҡатнаша, сенатта уның урыны нығына,ә б.э.т. 70 йылда эдил вазифаһына тәғәйенләнә<ref>C.Утченко. Цицерон и его время, с. 125.</ref>. Б.э.т.70 йылда Цицерон Сицилия [[пропретор]]ына ҡаршы сығыш яһай. Элек Сулла яҡлы булған Гай Веррес өс йыл эсендә Сицилияны талап, бөлдөрә (б.э.т.73—71йй) һәм бик күп кешеләрҙе язалап өлгөрә Бик күп нобилдәр (яңы юғары ҡатлам кешеләре), буласаҡ ике консул, билдәле оратор Квинт Гортензий Гортал һәм Веррестың дуҫы Квинт Цецилий Метелл Критский, суд рәйесе [[претор]]-десигнат Марк Цецилий Метелл Цицеронға ҡаршы сыға<ref name=autogenerated3>Цицерон. Речи. М., 1993. Т. 1. С. 395.</ref>. {{начало цитаты}} Гай Веррес бер нисә тапҡыр шуны һөйләй, … уның артында бик абруйлы кеше тора ти, уға таянып ул провинцияны талай ала, ә аҡсаны ул үҙе өсөн генә йыймай; Сицилияла өс йыл претор булған саҡтағы килемде ул шулай итеп бүлеп ҡуйған: беренсе йылғы килемде үҙ файҙаһына ҡуллана алһа, ул бик риза буласаҡ; икенсе йылдағы килемде ул үҙенең ҡурсалаусылары һәм яҡлаусыларына;өсөнсө , иң күп табыш һәм файҙа килтерәсәк, йылдың килемен ул тотошлайы менән судьялар өсөн һаҡлап ҡуясаҡ. {{конец цитаты|источник=Цицерон. Против Гая Верреса (первая сессия), XIV, 40.<ref>Цицерон. Против Гая Верреса (первая сессия), XIV, 40.</ref>}} Цицерон властың бөтә кимәлендәге [[коррупция]] тураһындағы был ауыр эшкә тотона һәм еңеп сыға. Уның был процесс өсөн яҙылған телмәрҙәре бик ҙур сәйәсәи әһәмиәткә эйә була. Ысынында иһә Цицерон сенат олигархияһына ҡаршы сығыш яһай һәм ҙур еңеү яулай: ораторҙың Веррест ғәйебен асып һалған дәлилдәре кире ҡаҡҡыһыҙ була, билдәле Гортензий ғәйепләнеүсене яҡлауҙан баш тарта. Веррес 40 миллион сестерций күләмендә штраф түләргә тейеш була һәм ситкә ҡыуыла<ref name=autogenerated3 />. Цицерон карьера баҫҡысы буйлап юғарыға үрләй: б.э.т. 66 йылға ул претор (судья) итеп һайлана, үҙен был вазифала оҫта, ғәҙел судья итеп күрһәтә<ref>Плутарх. Цицерон, 9.</ref>. Шул уҡ ваҡытта ул адвокат эшмәкәрлеген дә алып бара, «Гней Помпейҙы полководец итеп тәғәйенләү тураһында» («О назначении Гнея Помпея полководцем») тигән телмәрен тота, унда Гай Манилийҙың Бөйөк Гней Помпейға Понт батшаһы Митридат VI Евпаторға (Ҡырым, Ҡара диңгеҙ буйында) ҡаршы көрәштә сикләнмәгән власть биреүҙе яҡлай.<ref name="kovalev">{{книга|автор=С.И. Ковалев.|часть=Марк Туллий Цицерон|заглавие=Письма Марка Туллия Цицерона|ответственный=И.И. Толстой|место=М.-Л.|издательство=Издательство академии наук СССР|год=1949|том=1|серия=Литературные памятники|страницы=387—402|тираж=5000}}</ref>. Помпей һуғыш алып барғанда сикләнмәгән власҡа әйә була,Көнсығышта Рим эквиттары (аҫыл һөйәк һыбайлылар) һәм сенат мәнфәғәте яҡлана. === Цицерон— консул. Катилина заговоры === {{main|Заговор Катилины}} Б.э.т. 63 йылда Цицерон консул итеп һайланав<ref>См.: Цицерон. Вторая речь о земельном законе народного трибуна Публия Сервилия Рулла, II, 4.</ref>. Икенсе консул итеп [[Гай Антоний Гибрида]]һайлана. Яңы вазифала Цицеронға халыҡ трибуны Публий Сервилий Рулл тәҡдим иткән аграр закон менән шөғөлләнергә тура килә.Цицерон был иң ярлы граждандарға ер бүлеп биреү тураһындағы законопроектҡа ҡаршы сыға. Ул был законопроектҡа ҡаршы өс тапҡыр телмәр тота һәм закон ҡабул ителмәй ҡала<ref name="kovalev" />. [[Файл:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari - 3.jpg|thumb|left|250px|Цицерон Катилинаға ҡаршы телмәр тота]] Б.э.т. 63 йылда консул булып һайланмай ҡалған Луций Сергий Катилина 62 йылдағы һайлауҙарға үҙ кандидатураһын тәҡдим итә. Тағы еңелеүҙән ҡурҡып, ул алдан уҡ власты ҡулға төшөрөү уйы менән заговор әҙерләй, Цицерон уны аса. Үҙенең Катилинаға ҡаршы һөйләгән беренсе телмәре менән Цицерон Луций Сергий Катилинаны Римдан Этрурияға ҡасырға мәжбүр итә. Был телмәр ораторлыҡ сәнғәтенең иң юғары өлгөһө тип иҫәпләнә. Ул етәкләгән Сенат Римда тороп ҡалған заговорҙа ҡатнашыусыларҙы ҡулға алырға һәм судһыҙ язаларға ҡарар сығара (Публий Корнелий Лентул Сура, Гай Корнелий Цетег (заговорщик), Луций Статилий, Публий Габиний Капитон һәм Марк Цепарий). [[Юлий Цезарь]] был ҡарарға ҡаршы сыға, ләкин [[Марк Порций Катон Младший|Катон]] заговорҙа ҡатнашыусыларҙы яҡлашҡан Цезарға ла шик белдерә. Ғәйеплеләр шунда уҡ ҡулға алына һәм төрмәлә уларҙы быуып үлтерәләр<ref>Гай Саллюстий Крисп. О заговоре Катилины, 50 — 55.</ref><ref>Аппиан. Гражданские войны, II, 4 — 6.</ref><ref>Плутарх. Цицерон, 20 — 22.</ref>. Цицерондың даны һәм абруйы арта; уның тәүәкәллегенә һоҡланып, Катон уны «Ватан атаһы» тип атай<ref>Плутарх. Цицерон, 23.</ref>. Шул уҡ ваҡытта Плутарх былай тип яҙа: {{начало цитаты}} Бик күптәр уны яратмай, хатта күрә алмай башлай — ниндәй ҙә булһа насар ҡылығы өсөн түгел, тик үҙен бер туҡтауһыҙ маҡтағаны өсөн. Сенат та, халыҡ та, судьялар ҙа йыйылышҡас, тағы бер тапҡыр уның Катилина тураһындағы иҫке йырын тыңламай таралыша алмай… үҙенең китаптарын һәм хеҙмәттәрен ул маҡтаныу һүҙҙәре менән тултыра, ә уның тәмле һәм һоҡланырлыҡ телмәре тыңлаусылар өсөн яфаға әйләнә. {{конец цитаты|источник=Плутарх. Цицерон, 24.<ref>Плутарх. Цицерон, 24.</ref>.}} === Цицерон Римдән ҡыуыла === Б.э.т. 60 году до н. э. [[Цезарь]], Бөйөк Помпей һәм Марк Лициний Красс власҡа килер өсөн берләшә (''беренсе триумвират''). Цицерондың талантын һәм халыҡ араһындағы абруйын иҫәпкә алып, уны бер нисә тапҡыр үҙ яғына ауҙарырға тырышалар. Бер аҙ уйлағандан һуң Цицерон сенатҡа һәм Республика идеалдарына тоғро ҡалырға ҡарар итә<ref>''Пиналь П.'' Цицерон. — С. 219—220.</ref>. Ләкин ул дошмандары алдында яҡлаусыһыҙ ҡала, бигерәк тә үҙенә ҡаршы судта сығыш яһағаны өсөн уны халыҡ трибуны Публий Клодий Пульхр күрә алмай<ref name=autogenerated7>''Плутарх''. Цицерон. 29.</ref>. Клодий яңы закон тәҡдим итә, уға ярашлы Рим граждандарын судһыҙ язалаған кеше Римдән ҡыуылырға тейеш була. Был закон тәү нәүбәттә Цицеронға ҡаршы йүнәлтелә. Цицерон Помпей һәм башҡа абруйлы кешеләргә мөрәжәғәт итеп ҡарай, тик улар ярҙамға килмәй. [[Гай Юлий Цезарь|Цезарь]] уға дуҫлыҡ тәҡдим итә, ләкин Цицерон бынан да, [[Александрия]]ла илсе, һуңыраҡ —Галлиялағы Цезарь армияһында легат вазифаһынан да баш тарта; Цицерон үҙенә ҡурҡыныс янағанда ҡасып китергә теләмәй<ref>''Цицерон''. Письма к Аттику. II, 18.</ref>. Плутарх Цицерон үҙе Цезарҙан легат вазифаһын һорай, ләкин алғас, Клодийҙың дуҫ булып ҡыланыуын күреп, унан баш тарта тип яҙа<ref name=autogenerated2>''Плутарх''. Цицерон. 30.</ref>. Ҡайһы бер сығанаҡтар, был закон ҡабул ителгәс,Цицерон консул Луций Кальпурний Пизон Цезониндан (б.э.т. 58 й.консул.) һәм Помпей триумвиратынан ярҙам һорай, тик улар ярҙам итеүҙән баш тарта ти<ref name="Pushnova">{{книга|автор=Пушнова, Юлия Борисовна|часть=Цицерон в изгнании|ссылка часть=https://www.e-reading.by/chapter.php/82072/19/Pushnova_-_Kleopatra__Istoriya_lyubvi_i_carstvovaniya.html |заглавие=Клеопатра. История любви и царствования|издательство=Феникс|год=2006|серия=Загадки истории|тираж=5000}}</ref>. Иҫке, бысраҡ кейем кейгән Цицерон Рим урамдарында хатта уны бөтөнләй белмәгән кешеләргә лә бәйләнеп йөрөй<ref name=autogenerated2 /><ref name="аппиан">''Аппиан''. Гражданские войны. II, 15</ref>. Б.э.т. 58 йылда. Цицеронуға Римде ташлап китергә тура килә, уның мөлкәте тартып алына, ә өйҙәре яндырыла.<ref name="аппиан"/><ref>''Плутарх''. Цицерон. 31—33.</ref>. Һөргөндә Цицерон күңел төшөнкөлөгөнә бирелә<ref name="kovalev"/><ref group="комм."> Аттикҡа яҙған хаттарында Цицерон үҙ-үҙен юҡ итергә уйлауы тураһында яҙа, мәҫәлән, {{книга|часть=LVII|заглавие=Письма Марка Туллия Цицерона|ответственный=И. И. Толстой|место={{М.}}—{{Л.}}|издательство=Издательство академии наук СССР|год=1949|том=1|серия=Литературные памятники|страницы=151|тираж=5000}}</ref>. Б.э.т. 57 йылдың сентябрендә Гней Помпей трибун Клодийҙы форумдан ҡыуа һәм Тит Анний Милон ярҙамы менән Цицеронды ҡайтарта. Цицерондың йорттары ҡаҙна иҫәбенә яңынан төҙөлә<ref>''Плутарх''. Цицерон. 33</ref>. Марк Туллий Цицерон бик ҡатмарлы хәлдә ҡала, Римгә уны Помпей ҡайтарта, Милон менән Клодий яҡлылар араһындағы низағтар арҡаһында сенат власын юғалта бара, шул уҡ ваҡытта триумвират көсәйә. Цицеронға һуңғыларының ярҙамын ҡабул итергә һәм уларҙы яҡлап сығыш яһарға, Республиканың мөшкөл хәлен күреп, ҡайғырырға ғына ҡала<ref>''Гаспаров М.'' Цицерон и античная риторика // ''Марк Туллий Цицерон''. Три трактата об ораторском искусстве. — {{М.}}, 1972. — С. 30.</ref>. Әкренләп Цицерон әүҙем сәйәси тормоштан ситләшә, адвокатлыҡ һәм әҙәби эшмәкәрлек менән генә шөғөлләнә башлай<ref>''Бобровникова Т.'' Цицерон. — С. 338—342.</ref>. Б.т.э. 55 йылда ул ."Оратор тураһында" тигән диалог, ә киләһе йылына «Дәүләт тураһында» тигән хеҙмәтен яҙа башлай<ref name="kovalev"/>. === Киликияла. Граждандар һуғышы === Б.э.т. 51 йылда Цицерон Кесе Азиялағы Киликия провинцияһына наместник итеп ебәрелә. Был хәүефле төбәккә уның барғыһы килмәй<ref>Цицерон. К Аттику, V, 11; V, 15.</ref>; шулай ҙа ул яҡшы хеҙмәт итә: каппадокия халҡының фетнәһен ҡорал ҡулланмай ғына баҫтыра, а Амандың юлбаҫарҙарын тар-мар иткән өсөн «Император» титулына эйә була<ref>Т.Бобровникова. Цицерон, с. 378.</ref>. Марк Туллий Цезарь менән Помпей араһындағы дошманлыҡ көсәйгән ваҡытта Римгә ҡайта. Цицерон оҙаҡ ваҡыт уларҙың берһе яғын да алмай<ref>Цицерон. К близким, II, 15, 3.</ref>) һәм уларҙы үҙ-ара килештерергә тырыша. «Еңеүҙән бик күп яуызлыҡ сығыр һәм барыһынан да алда тиран» ти<ref>Цицерон. К Аттику, VII, 4, 4.</ref>. Ул Цезарь менән Помпейҙың икеһенә лә килешергә кәңәш итә, уларға хатта ялынып ҡарай<ref>Плутарх. Цицерон, 37.</ref>. Аптырағас, Цицерон бөөнләй теләге булмаһа ла Помпейҙы һайлай<ref>К Аттику, VIII, 7, 7.</ref>. Помпей Марк Туллийға консулдар менән Кампанияла ғәскәр тупларға ҡуша, тик консулдар килмәй<ref>К Аттику, VII, 20.</ref>;Помпейҙың Италияны ташлап китергә теләгәнен белгәс, Цицерон Формиялағы виллаһына китә һәм граждандар һуғышында ҡатнашыуҙан баш тарта<ref>Т.Бобровникова. Цицерон, с. 388.</ref>. Цезарь Цицеронға «ярамһаҡланып хаттар» яҙа<ref>К Аттику, VIII, 3, 11.</ref>, б.э.т. 49 йылда уны барып күрә<ref>К Аттику, IX, 18, 2.</ref>. Цезарь армияһы менән Испанияға киткәс, Помпейҙың еңелә барыуын күреп, Цицерон уның яғына сыға.<ref>К Аттику, IX, 12, 4.</ref>Б.э.т. 49 йылдың июнендә Цицерон Эпирҙа Помпей армияһына барып етә. Помпей лагерендә Цицерон барыһын да мыҫҡыл итеп, көлөп йөрөй<ref>Плутарх. Цицерон, 38.</ref><ref>Макробий. Сатурналии, II, 3.</ref>. Фарсал янындағы еңелеүҙән һуң Помпей Мысырға ҡаса. Марк Порций Катон (Кесе) Цицеронға Диррахиялағы флот менән армия башлығы вазифаһын тәҡдим итә. Ләкин ул Брундизийға китә, бында бер йыл йәшәй. Цезарь [[Мысыр]] һәм Азиялағы кампаниянан ҡайтҡас, Цицерон менән осрша һәм улар үҙ-ара аңлашалар<ref>Плутарх. Цицерон, 39.</ref>. Цицерон диктатура менән килешмәй, фәнни хеҙмәттәр яҙыу һәм грек теленән философия буйынса трактаттар тәржемә итеү менән шөғөлләнә. === Марк Антонийға ҡаршы оппозиция === [[Гай Юлий Цезарь|Юлий Цезарь]] б.э.т. 44 йылда үлтерелә, Цицерон өсөн был көтөлмәгән яңылыҡ була<ref>См., например: К близким, VI, 15.</ref>:шулай ҙа ул диктатор булмағас, республика тергеҙелер тип өмөт итә. Ләкин ул яңғылыша<ref>Т.Бобровникова. Цицерон, с. 488—489.</ref>. Брут менә Кассий Италиянан ҡыуыла, Римда Цицеронды күрә алмаған [[Марк Антоний]]ҙың власы көсәйә (судһыҙ язаланған Катилина яҡлы Публий Корнелий Лентул Сураның үгәй улы)<ref>Плутарх. Антоний, 2.</ref>. Цицерон башта [[Греция]]ға китегә уйлай. Ләкин Антонийҙың сенат менән хеҙмәттәшлек итерә уйлағанын белгәс, Римға ҡайта.<ref>Плутарх. Цицерон, 43.</ref> Б.э.т. 44 йылдың 1 сентябрендә үк улар араһында конфликт була. 2 сентябрҙә Цицерон Антонийға ҡаршы телмәр менән сығыш яһай ([[Демосфен]]дың Филипп II Македонскиийҙың көсәйеүенә ҡаршы телмәре тарихына бәйләп, уны ул «Филиппика» тип атай). Антоний Марк Туллийҙы Цезарҙы,Катилина яҡлыларҙы, Клодийҙы үлтереүҙә һәм Цезарь менән Помпей араһында низағ тыуҙырыуҙа ғәйепләй. Бынан һуң Цицерон Кампаниялағы виллаһына китә,икенсе филиппиканы, «Об обязанностях» һәм «О дружбе» тигән трактаттар яҙа<ref name=autogenerated4>С.Утченко. Цицерон и его время, с. 336.</ref>. Икенсе филиппика ноябрь аҙағында тамам була. Антоний Цизальпий Галлияһына китә (Италияның төньяғында По йылғаһы буйында), Цицерон ғәмәлдә республика башлығына әйләнә<ref>Т.Бобровникова. Цицерон, с. 495.</ref>. Ул Децим Юний Брут, ике консул һәм Цезарҙың вариҫы [[Октавиан Август|Октавиан]] менән Антонийға ҡаршы берләшә. 20 декабрҙә Цицерон өсөнсө һәм дүртенсе филиппика менән сығыш яһай, Антонийҙы Катилина һәм [[Спартак]]ҡа тиңләй<ref name=autogenerated4 />. == Цицерондың һәләк булыуы == Еңеү яулаған Цицерон Октавиандың Антоний һәм Марк Эмилий Лепид менән икенсе триумвиратҡа берләшеүен алдан күрә алмай (б.э.т. 43 йыл). Был өсәүҙең ғәскәре Римде ала, һәм Антоний Цицеронды «халыҡ дошмандары» проскрипция исемлегенә индертә<ref>Аппиан. Гражданские войны, IV, 19.</ref><ref name=autogenerated1>Плутарх. Цицерон, 48.</ref>. [[Файл:Svedomsky-Fulvia.jpg|thumb|Фульвия Цицерондың башы менән, рәссам П. А. Сведомский]] Цицерон Грецияға ҡасып ҡотолорға итә, ләкин йәлләттәр уны Формиялағы виллаһынан алыҫ түгел урында б.э. 43 йылдың 7 декабендә барып таба. Цицерон бер ҡаршылыҡһыҙ центуриондың ҡылысы аҫтына башын ҡуя<ref>Аппиан. Гражданские войны, IV, 20.</ref><ref>Плутарх. Цицерон, 46.</ref>. Цицерондың башы менән ҡулын Антонийға алып киләләр һәм уларҙы форумдағы ораторҙар трибунаһына ҡуялар. Антонийҙың ҡатыны Фульвия Цицерондың телен булавка менән тишкесләй. Цицерондың караптар алдына ҡуйылған башы Рим халҡының ҡотон ала, улар үле башты түгел, ә Антонийҙың күңеле һынланышын күрә (Плутарх)<ref name=autogenerated1 />. == Иҫкәрмәләр == ;Комментариҙар {{Примечания|33em|group="комм."}} ;Цитаталар {{Примечания|33em|group="цит."}} ;Сығанаҡтар {{Примечания|30em}} == Әҙәбиәт == * {{h|Бобровникова|2006|''Бобровникова Т. А.'' Цицерон: Интеллигент в дни революции. — М.: Молодая гвардия, 2006. — 532 [12] с. — (Жизнь замечательных людей; 1219). — 5000 экз. ISBN 5-235-02933-X.}} * {{h|Грималь|1991|''[[Грималь, Пьер|Грималь П.]]'' Цицерон / Пер. с фр.: Г. С. Кнабе, Р. Б. Сашина. — М.: Молодая гвардия, 1991. — 544 с. — (Жизнь замечательных людей; 717). — 150000 экз.}} * ''Звиревич В. Т.'' Цицерон — философ и историк философии. — Свердловск: Изд-во Урал.ун-та, 1988. — 208 с. — 1500 экз. * ''Звиревич В. Т.'' Цицерон. СПб.: Наука, 2016. −255 с. ISBN 978-5-02-039595-4 # {{книга |автор=Плутарх |часть= |ссылка часть= |заглавие=Сравнительные жизнеописания |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=СПб. |издательство=Кристалл |год=1994 |том=3 |страницы= |столбцы= |страниц=672 |серия= |isbn=5-306-00240-4 |doi= |тираж= |ref=Плутарх }} * {{h|Утченко|1972|''[[Утченко, Сергей Львович|Утченко С. Л.]]'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1973; 2-е изд. — М., 1986. — 352 с. — 150000 экз.}} * Цицерон: 2000 лет со времени смерти: Сб. ст. / Ред.: Н. Ф. Дератани. — М.: Издательство МГУ, 1959. — 176 с. — 8000 экз. * Цицерон: Сб. ст. / Отв. ред.: Ф. А. Петровский. — М.: Издательство [[АН СССР]], 1958. — 152 с. — 8000 экз. * {{книга |автор=Цицерон |часть=О государстве |ссылка часть= |заглавие=Диалоги |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Наука |год=1966 |том= |страницы=7—88 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |doi= |тираж= |ref=Цицерон }} * {{книга |автор=Марк Туллий Цицерон |часть= |ссылка часть= |заглавие=Речи |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Наука |год=1993 |том=1 |страницы= |столбцы= |страниц=448 |серия= |isbn=5-02-011168-6 |doi= |тираж= |ref=Цицерон }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Древний Рим |Викицитатник = Цицерон |Викитека = Цицерон }} * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/47720/ ''Цицерон''. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»] * [http://ancientrome.ru/antlitr/cicero/index.htm Цицерон в русском переводе на сайте «История Древнего Рима»] * {{lib.ru|http://lib.ru/POEEAST/CICERON/}} * [http://aforizmer.ru/aforizmi/mark-tullii-tsitseron Афоризмы Марка Туллия Цицерона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511155830/http://aforizmer.ru/aforizmi/mark-tullii-tsitseron |date=2021-05-11 }} * ''Цицерон.'' [https://web.archive.org/web/20100727031214/http://sokolwlad.narod.ru/latinum/texsts/cicero00.html Некоторые речи] — тексты на русском и латыни * [http://www.ancientrome.ru/antlitr/plutarch/sgo/cicero.htm Плутарх, Сравнительные жизнеописания — Цицерон] * ''Утченко С. Л.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/ut2/index.htm Цицерон и его время.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214213452/http://www.sno.pro1.ru/lib/ut2/index.htm |date=2021-02-14 }} Москва: Мысль, 1972. * {{iw|Список сочинений Цицерона|Список сочинений Цицерона|en|Writings of Marcus Tullius Cicero}} * [http://family-history.ru/material/var/var_12.html Список сочинений Цицерона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210310035105/http://family-history.ru/material/var/var_12.html |date=2021-03-10 }} [[Категория:Боронғо Рим]] [[Категория:Философтар]] 4rc4w2ad82cq0t7j39f7bb2s57gi9e6 0 172670 1299354 1283787 2026-06-18T21:23:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299354 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хоҙайбирҙе МТС-ы''' ҡасабаһы — [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Йомағужа районы]] [[Йомағужа ауыл Советы (Күгәрсен районы)|Йомағужа ауыл Советы]] составындағы бөтөрөлгән ҡасаба. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]]ның [[Йомағужа ауыл Советы (Күгәрсен районы)|Йомағужа ауыл Советы]] биләмәһендә урынлашҡан була. Хәҙер — [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылының Хоҙайбирҙе урамы. == Географияһы == [[Иртөбәк (Ағиҙел ҡушылдығы)|Иртөбәк]] йылғаһы ярында, ул [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелгә]] ҡойған ерҙә урынлашҡан. == Тарихы == Ҡасаба 1930-сы йылдарҙа асылған машина-трактор станцияһы эргәһендә барлыҡҡа килә<ref>[http://kugarchi.ru/rayon/print:page,1,192-socialno-jekonomicheskaja-zhizn-rajjona.html MySQL Fatal Error]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1960 йыл]]дың 29 сентябрендәге ҡарар менән Йомағужа ауылы һәм Йомағужа ауыл Советының Хоҙайбирҙе МТС-ы ҡасабаһы бер Йомағужа ауылына берләштерелә<ref name="Справка">{{Cite web|url=http://bibliografu.ru/blog/2018/07/07/справка-по-административно-территор/|title=Справка по административно-территориальному делению Мелеузовского района|publisher=Библиографу.ру|accessdate=2021-2-1}}</ref>. == Билдәле кешеләре == - [[Сайранов Садиҡ Уйылдан улы]] (1917—1976), [[Советтар Союзы Геройы]] (1945 йылдың 24 мартында бирелә). 1935 йылдың сентябренән 1938 йылдың сентябренә тиклем «Урал» колхозының Йомағужа ауылы Хоҙайбирҙе МТС-ында тракторсы булып эшләй. - [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] (1899—1947), дәүләт эшмәкәре. 1933 йылдан 1937 йылда ҡулға алынғанға тиклем политбүлек начальнигы, һуңыраҡ [[БАССР]]-ҙың [[Йомағужа районы]] Хоҙайбирҙе МТС-ы директоры<ref>[https://vatandash.ru/?article=1327 Журнал Ватандаш / Соотечественник / Compatriot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210206134412/https://vatandash.ru/?article=1327 |date=2021-02-06 }}</ref>. - Мәсәғүтов Ғүмәр Ибәт улы (1908—1993), 1938—1942 йылдарҙа 1-се Йомағужа урта мәктәбенең беренсе директоры<ref>[https://nsportal.ru/user/913532/page/muzey-shkoly Музей школы | Образовательная социальная сеть]</ref>, марксизм-ленинизм классиктары хеҙмәттәрен урыҫ теленән башҡорт теленә тәржемә итеү буйынса Ленин комиссияһында тәржемәселәрҙең береһе, Хоҙайбирҙе МТС-ы партия комитеты секретары була<ref>http://raylya-yultaeva.clan.su/2020/masjagutov_gumar_ibatovich-pdf.io.pdf</ref>. == Инфраструктураһы == Машина-трактор станцияһы. Уның янында 1935 йылда уҡ, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында тракторсылар курсы үткәрелә<ref>[http://bibliografu.ru/blog/2018/05/24/35-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B5-%D1%85%D1%83%D1%81%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 35 лет на тракторе. Хуснулла Каримов — Библиографу.ру]</ref>,<ref>[https://kugvesti.wordpress.com/2017/05/05/%D1%8F-%D1%85%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BC-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B5%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BB/ «Я хлебом людей кормил …» |]</ref> == Һылтанмалар == * [http://guides.rusarchives.ru/funds/40/mashinno-traktornyh-stanciy-mts 2544. ф., 1 йөҙө, 22 ед. хр., һәр дата: 1938—1958. МТС худайбердинский, Йомағужа р-н] * Исякаев, А. [http://bibliografu.ru/blog/2018/05/24/35-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B5-%D1%85%D1%83%D1%81%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 35 йыл трактор] [Текст] / А. Исякаев // октябрь юлы. — 1971. — 10 апрель. — С. 3. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Күгәрсен районы ауылдары}} [[Категория:Күгәрсен районының бөткән тораҡ пункттары]] almv5zm5suw7d1qat64p7evqpoxxk31 0 175397 1299421 1186662 2026-06-19T05:48:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299421 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы''' (ижади псевдонимы ''Гөл Мирһаҙый'' — ''Гуль Мирхади'' — ''Гөл Мирһади''; [[23 апрель]] [[1971 йыл]]) — [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]]. 2010 йылдан «Балтач таңнары» район гәзите хәбәрсеһе, 2017 йылдан — район мәҙәниәт һарайы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Журналистар һәм 2011 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. == Биографияһы == Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы Шәймөхәмәтова 1971 йылдың 23 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Балтас районы]] [[Түбәнге Ҡарыш]] ауылында тыуған. 1988 йылда күрше [[Үрге Ҡарыш]] ауылындағы урта мәктәпте көмөш миҙал менән тамамлай<ref name="ЦБС">[https://lib-baltach.ru/2017/01/474/ Централизованная библиотечная система муниципального района Балтачевский район Республики Башкортостан. Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна (Гуль Мирхади – Гөл Мирһади)]{{ref-ru}}{{V|23|05|2021}}</ref> һәм шул уҡ йылда [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]на<ref>2000 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]</ref> уҡырға инә. Юғары һөнәри белем алғандан һуң ун йыл дауамында Үрге Ҡарыш урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй<ref name="ЦБС" /> һәм артабан да мәғриф өлкәһендә эшмәкәрлеген дауам итә. «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 2010 йылдан 2010 йылдан «Балтач таңнары» район гәзите хәбәрсеһе. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. 2017 йылдан — район мәҙәниәт һарайы директоры<ref>[https://baltachevo.bashkortostan.ru/about/suborg/1155/ Муниципальный район Балтаческий район Республики Башкортостан. Официальный сайт. Муниципальное автономное учреждение «Районный Дворец культуры». Руководитель: Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523104924/https://baltachevo.bashkortostan.ru/about/suborg/1155/ |date=2021-05-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|05|2021}}</ref><ref>[https://www.picuki.com/media/2206423602778527731 Знаменитые земляки. Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна (Гуль Мирхади – Гөл Мирһади) – писатель, автор популярных песен.]{{ref-ru}}{{V|23|05|2021}}</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == Гөлнара Шәймөхәмәтова, шағир һәм яҙыусы булараҡ, әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә, әҫәрҙәрен «Гөл Мирһади» псевдонимы менән дә уҡыусыға еткерә. Уның шиғри һәм сәсмә ижад өлгөләре Башҡортостан Республикаһының башҡортса сыҡҡан [[«Ағиҙел» журналы|«Ағиҙел»]] һәм [[татар теле]]ндәге «Тулпар» журналдарында, татар телендәге республика гәзиттәре [[«Кызыл таң» гәзите|«Кызыл таң»]] һәм [[Өмөт (гәзит)|«Өмет»]]тә, [[Асҡын районы]] үҙәге [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] ауылында [[башҡорт теле]]ндә сығып килгән «Йәнтөйәк» район-ара ижтимағи-сәйәси гәзитендә, «Балтач таңнары» район гәзитендә, шулай уҡ [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Яр Саллы]] ҡалаһында нәшер ителгән «Мәйдан» журналында баҫылған. Һуңғыһында [[2016 йыл]]да яҙыусының «Килмешәк» повесы, «Бумеранг» һәм «Олы кыз» хикәйәләре урынлаштырыла<ref>[http://maydan.tatar/authors/gol-mirhadi/ «Мәйдан» журналы. Рәсми сайт. Авторлар. Гөл МИРҺАДИ]{{ref-tt}}{{V|23|05|2021}}</ref>. «Килмешәк» повесы беренсегә 2006 йылда уҡ «Тулпар» журналында донъя күрә, 2010 йылда был баҫма «Чүплек» повесын нәшер итә<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/390 Литературная карта Республики Башкортостан: Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна. Сайт Национальной библиотеки имени А.-З.Валиди Республики Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523104322/http://libmap.bashnl.ru/node/390 |date=2021-05-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|05|2021}}</ref>. Ҡәләм оҫтаһының күп кенә шиғырҙарына композиторҙар йыр ижад иткән. Әҙип [[2011 йыл]]дың [[18 март]]ында [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағза итеп ҡабул ителә<ref>[https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D2%BB%D1%8B_%D0%AF%D2%99%D1%8B%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D1%8B_%D0%B0%D2%93%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B#%D0%A8 Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары]</ref>. == Китаптары == * Уйларым-сәйләннәрем: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2019. {{ref-tt}} * Адашкан сер: Хикәйәләр // Повестар. — Өфө: Китап, 2014 {{ref-tt}} * Алмалы үләннәрем: Шиғырҙар // Йырҙар. — Өфө: Китап, 2006. {{ref-tt}} == Ҡаҙаныштары == * «Йыл уҡытыусыһы — 2001» республика конкурсы еңеүсеһе<ref name="ЦБС" />. * 11 бала тәрбиәләүсе Шәймөхәмәтовтар ғаиләһе [[Волга буйы федераль округы]]ның 2018 йылда [[Мордовия Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Саранск]]иҙа уҙғарылған «Успешная семья Приволжья» конкурсының «Доброе сердце» номинацияһында еңеүсе була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://libmap.bashnl.ru/node/390 Литертурная карта Республики Башкортостан: Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна. Сайт Национальной библиотеки имени А.-З.Валиди Республики Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210523104322/http://libmap.bashnl.ru/node/390 |date=2021-05-23 }} * [https://lib-baltach.ru/2017/01/474/ Централизованная библиотечная система муниципального района Балтачевский район Республики Башкортостан. Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна (Гуль Мирхади – Гөл Мирһади)] * [https://www.picuki.com/media/2206423602778527731 Знаменитые земляки. Шаймухаметова Гульнара Зиннатнуровна (Гуль Мирхади – Гөл Мирһади) – писатель, автор популярных песен.] * [http://maydan.tatar/authors/gol-mirhadi/ «Мәйдан» журналы. Рәсми сайт] [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Шағирҙар]] [[Категория:Яҙыусылар]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] spiesmqe00yqnkl8voduk0v3grrtawe 0 181264 1299438 1283824 2026-06-19T09:32:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299438 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Didgeridoo_Entier1.jpg|справа|мини|280x280пкс|Диджерид, тынлы музыка ҡоралы австралия аборигендары]] '''Этник музыка''' (''этник'', ''этномузыка''; ''донъя халыҡтарының музыкаһы'', ''милли музыка''; {{Lang-en|ethnic music, world music}}<ref>[https://www.kultoboz.ru/world-music Музыка народов мира] (kultoboz.ru)</ref>) — традицион халыҡ һәм популяр музыканы берләштергән һәм халыҡ музыкаһы (фолк-музыка) элементтары ҡулланылан хәҙерге заман музыкаһы йүнәлеше<ref>''Шаров К. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/muzyka-postmoderna-i-globalnyy-mir Музыка постмодерна и глобальный мир] // «Ценности и смыслы», 2011</ref>. Билдәле инглиз термины «{{Lang-en2|world music}}» (донъя музыкаһы) аналогы тип һанала<ref>[https://www.eurodance-music.ru/over/2019-etno.html Этническая музыка] // eurodance-music.ru</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=xVmLAQAAQBAJ&pg=PA141&dq=World+music+%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi167uW4YXgAhUGhaYKHcYTCboQ6AEIKTAA#v=onepage&q=World%20music%20%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0&f=false Этническая музыка] // Словарь музыкальных терминов — М.: АСТ, 2009—320 с. — ISBN 978-5-17-057812-2 — С. 141</ref>. Милләт рухында яҙылған һәм унда популярлыҡ яулаған музыкаль фольклор булараҡ танылған милли музыка менән бутарға кәрәкмәй{{Sfn|Соловьёв|1890—1907}}: популяр, рухи, академик музыка, театр һәм традицион йолалар музыкаһы, ҡала музыкаль фольклоры. Был коммерция яҙмаһының Төньяҡ Америка һәм Европа стандарттарына яраҡлаштырылған музыка, шулай уҡ Европаға ҡарамаған музыкаль тауыштар рәте традицияларын, музыка ҡоралдарын, башҡарыу манераһы һәм башҡа традицион халыҡ музыкаһынан (донъяның төрлө мәҙәниәттәренән) һәм классик музыкаһын үҙләштергән хәҙерге заман «көнбайыш» музыкаһы. == Терминологияһы == Инглиз телендәге «{{Lang-en2|world music}}» (донъя музыкаһы) термины Көнбайыш Европаның һәм Төньяҡ Американың мәҙәни йоғонтоһонан тыш барлыҡҡа килгән бөтә музыканы аңлата<ref>''Гончарук А. Ю.'' Социально-педагогические основы теории и истории музыкальной культуры — М.: Перспектива, 2015. — 175 с. — С. 169</ref>. {{Lang-en2|World music}} терминын «урындағы ситтән килгән музыка»<ref>Журнал «fRoots», процитировано в «N’Dour»^{[что это?]} 2004, стр. 1</ref> йәки « урындағы тағы ла кемдеңдер музыкаһы» тип билдәләргә мөмкин<ref>Журнал «Songlines»</ref>. Термин музыкаль индустрияһында бындай күренештәр классификацияһының бүлеге исеме булараҡ 1980-се йылдарҙа таралыу ала. Был категорияға традицион халыҡ музыка; фолк-музыка —этник музыка элементтары менән хәҙерге заман популяр музыкаһы (мәҫәлән, кельт музыкаһы, афро-куба музыкаһы, [[регги]]) инә. Урыҫ телендә ҡабул ителгән «этник музыка» термины компромислы булып тора: «world music» терминын тәржемә итеп булмай. Шуға күрә «ethnic music» термины алына. == Тарихы == === Классик музыка === Көнбайыш цивилизацияһының башҡа цивилизацияларҙың экзотик халыҡ музыкаһы һәм музыка традицияларына мөрәжәғәт итеүен [[барокко]] музыкаһынан башлап ышаныслы күҙәтергә мөмкин. Этник һәм классик музыка киҫелешендә музыкаль әҫәрҙәр бик күп. Шул уҡ ваҡытта [[Үҙәк Европа]] халыҡтарының халыҡ музыкаһы йоғонтоһо аҫтында «Славян бейеүҙәре» һәм [[Төньяҡ Америка]] халыҡ музыкаһы йоғонтоһо аҫтында "9-сы симфония"ны («Яңы донъянан») яҙған композитор [[Антонин Дворжак]]ты<nowiki/>ы ла билдәләргә кәрәк. XX быуаттың классик, ә һуңыраҡ джаз сәхнәһендә музыкаль архаика неофольклоризм формаһында үҙ аллы йүнәлеш булараҡ раҫлана. 1913 йылда [[Игорь Стравинский]] неофольклоризмдың үҙенсәлекле манифесы булған «Изге яҙ» балетында мәжүсилекте данлай. Уның йоғонтоһо Сергей Прокофьевтың, Родион Щедриндың һәм Рәсәйҙә башҡаларҙың әҫәрҙәренә һиҙелерлек йоғонто яһай, ә сит илдәрҙә — Венгрияла Барток һәм Кодай, Чехияла — Мартина, Испанияла де Фалья, Бразилияла Вила-Лобос, Мексикала — Чавес һәм башҡа бик күптәр<ref>{{Cite web|url=http://ethnocolocol.ru/load/poehtikajazmuzneofolklor/6-1-0-549|title=Криволапова В. А. Поэтика язычества в музыкальном неофольклоризме первой половины XX века|accessdate=2013-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801102247/http://ethnocolocol.ru/load/poehtikajazmuzneofolklor/6-1-0-549|archivedate=2013-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801102247/http://ethnocolocol.ru/load/poehtikajazmuzneofolklor/6-1-0-549 |date=2013-08-01 }}</ref>. === XX быуат === Этник музыка (бигерәк тә Көнсығыш музыкаһы) Генри Коуэлл, Джон Кейдж, Лу Харрисон һәм Алан Ховханес кеүек ХХ быуаттың Америка композиторҙарына ҙур йоғонто яһай. 1960 йылдарҙа күп кенә [[рок-музыка]]нттар Көнсығыштың традицион музыка сараларына мөрәжәғәт итә. Мәҫәлән, музыка [[The Beatles]] барлыҡҡа килгән. Мәҫәлән, The Beatles музыкаһында [[һинд]] элементтары барлыҡҡа килә, төркөм ағзаларын билдәле һинд музыканты [[Рави Шанкар]] ситарҙа уйнарға өйрәтә.<ref>{{Cite web|url=http://ethnocolocol.ru/news/2012-12-12-485|title=''«„Индийский Моцарт“ Рави Шанкар умер в Америке»''|accessdate=2013-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801102618/http://ethnocolocol.ru/news/2012-12-12-485|archivedate=2013-08-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801102618/http://ethnocolocol.ru/news/2012-12-12-485 |date=2013-08-01 }}</ref>. Шул уҡ дәүерҙә инглиз телле мәҙәниәттә Ямайканың һәм уның иң билдәле башҡарыусыһы Боб Марлиҙың рухи музыкаһында барлыҡҡа килгән «донъя музыкаһына» ҡараған [[регги]] стиле киң танылыу ала.. 1980-се йылдарҙа Көнбайышта милли тематикаһына ҡыҙыҡһыныу тағы ла көсәйә. Бер яҡтан, көнбайыш музыканттары яңы йоғонтолар эҙләй һәм халыҡ музыкаһын аса, икенсе яҡтан, маркетинг һәм музыка индустрияһы күҙлегенән этник музыка өмөтлө була. Шул саҡта (« Voice оf America» радиостанцияһында — «World of Music», «BBC Radio 1Xtra» радиостанцияһында — «D.N.A: DestiNation Africa», «BBC Radio 3» радиостанцияһында — Andy Kershaw шоу һәм башҡалар); фестивалдәр (WOMAD), этник музыкаһын ҡыҙыҡһынған лейблдар (Питер Гэбриелдың «Real World», 1988, «[[:ru:Piranha Music|Piranha Music]]<nowiki/>», [[:ru:World Music Network|World Music Network]], Дэвид Бирныйҙың «Luaka Bop»). Рәсәйҙә лә World Music-та һәм этника менән шөғөлләнгән Sketis Music, Dom Records, Dolina Bortanga һәм башҡа лейблдар бар, әммә хәҙер ваҡытта ғәмәлдә булғандарҙан тик Sketis Music лейблын билдәләп була. Этника [[рок-музыка]] (Питер Гэбриел һәм Роберт Планттың ҡайһы бер эштәре, «Рада и Терновник», Ят-ха), поп-музыка (мәҫәлән: ''latin pop'', Шакира), [[электрон музыка]] (этно-электроника: «Волга», Theodor Bastard, Токэ-Ча, Deep Forest , Yarga Sound System, «Иван Купала»), State of Bengal) кеүек стилдәр менән киҫешә. Был йәһәттән «Руда Нави» лабораторияһы (Мәскәү) айырымланып тора, уның ижады эксперименталь эмбиентҡа (Trip Ambient) яҡын; проекттың күп кенә тректары төньяҡ һәм индеецтар этноэмбиенты менән бәйле. Голливудтың бер нисә фильмына саундтректар яҙҙырған әрмән дудуксыһы Дживан Гаспарян айырыуса иғтибарға лайыҡ.. Шулай уҡ үҙ халҡының традицион музыкаһын, шул иҫәптән өзләүҙе башҡарыусы Көнбайыш Тыва шаманы Николай Ооржак тураһында иҫкә алыр кәрәк. Рәсәйҙә һуңғы йылдарҙа этник һәм World музыкаһы жанры популярлаша бара. «Рада и Терновник», «Мельница», Инна Желанная, [[Заман (төркөм)|Заман]], Теодор Бастард, ТЛ «Руда Нави», «Ва-Та-Га», Намгар, «Волга» Вороново Крыло, «Ведан Колод», «Волков трио», Сергей Старостин, Булат Гафаров, Виктор Савенко, Иван Смирнов, Степанида Борисова ([[Якутия]]), Ярга тауыш системаһы, [[Нино Катамадзе]], Булат Ғафаров, АСЕ, Годлав, Фуджин-ХАО барабандары кеүек төркөмдәр һәм музыканттар Урыҫ донъя музыка сәхнәһенең сағыу образдары булып тора. === Халыҡ ансамблдәре === Этник мотивтарҙың жанр музыкаһына үтеп инеүе ([[Классик музыка|классик]], [[рок]], [[джаз]]) музыкаль фольклор профессиональ сәхнәлә булыу менән генә сикләнмәй. Беҙҙең көндәргә тиклем бында академик халыҡ коллективтары, хорҙар һәм оркестрҙар, шулай уҡ халыҡ музыкаһын һәм йырҙарын айырым башҡарыусылар мөһим роль уйнай. Славян фольклорын башҡарған иң боронғо коллектив — 1811 йылда ойошторолған Кубань казак хоры. XIX быуаттың икенсе яртыһында «В. В. Андреевтың беренсе Бөйөк Урыҫ Балалайка оркестры» барлыҡҡа килә, ул 1900 йылда [[Париж]]да үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә Рәсәй исеменән [[Елисей һарайы]]нда сығыш яһай. Тауыш яҙҙырыуҙы уйлап табыу арҡаһында быуат башында Мәскәүҙең концерт тормошонда Музыкаль-этнографик комиссия эшмәкәрлеге һиҙелерлек ваҡиғаға әйләнә. Уның менән билдәле Рябинин династияһынан Иван Трофимович Рябининдың Олонец хикәйәселәре һәм [[Федосова Ирина Андреевна|Ирина Андреевна Федосованың]] сығыштары бәйле. ХХ быуат музыканттары араһында иң күренекле урынды Пятницкий хоры (1911 йылда барлыҡҡа килгән) һәм уның билдәле тәрбиәләнеүсеһе [[Зыкина Людмила Георгиевна]] биләй. 1977 йылда Людмила Зыкина «Рәсәй» ансамблен ойоштора. Осипов исемендәге Рәсәй халыҡ ҡоралдары оркестры (1919 йылда нигеҙләнгән)<ref>[http://www.ossipovorchestra.ru/orchestra/history История оркестра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130417110355/http://www.ossipovorchestra.ru/orchestra/history |date=2013-04-17 }} — на сайте НАОНИР им. Н. П. Осипова</ref>) һәм 1945 йылда Петр Алексеев ойошторған Бөтә Союз радиокомитеты рус халыҡ инструменттары оркестры Рәсәй һәм сит илдәрҙәге белгестәр тарафынан киң танылыу ала. Күптән түгел генә булдырылған «Рәсәй казактары» бейеү театры ансамблен айырым билдәләп була, ул инде ике тапҡыр инглиз королеваһы [[Елизавета II]] алдында сығыш яһаны. '''Башҡорт халыҡ фольклор ансамблдәре''' — «Әхирәттәр» башҡорт фольклор ансамбле (Иглин районы, 2010, етәксеһе Фәнүрә Ғөбәйҙуллина)<ref>[https://xn----ftbbrbikrjl.xn--p1ai/tvorcheskie-kollektivy/narodnyj-bashkirskij-folklornyj-kollektiv-ehiretter/Народный башкирский фольклорный коллектив «Эхирэттэр» ]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; — «Йөрәктау» башҡорт фольклор ансамбле (Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 2007, етәксеһе Әлфиә Зөбәйерова)<ref>[https://strbsu.ru/page/bashkirskiy-fol-klornyy-ansambl-yuraktau Башкирский фольклорный ансамбль «Юрактау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108144839/https://strbsu.ru/page/bashkirskiy-fol-klornyy-ansambl-yuraktau |date=2022-01-08 }}</ref>; — «Аҡ тирмә» башҡорт фольклор ансамбле (Мәскәү, етәксеһе Гөлсинә Батыршина)<ref>[https://www.bashinform.ru/news/culture/2020-01-31/bashkirskiy-folklornyy-kollektiv-ak-tirme-iz-moskvy-otmechaet-pervyy-yubiley-2101779 «Ак тирмэ» из Москвы отмечает первый юбилей]</ref>; — «Йәшмәләр» башҡорт фольклор ансамбле (Өфө, 2006, етәксеһе Г. Вәлиева)<ref>[http://xn----ptbaebcnm5arl.xn--p1ai/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%8C-%D0%B9%D1%8D%D1%88%D0%BC/ Народный фольклорный ансамбль «Йэшмэлэр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108144833/http://xn----ptbaebcnm5arl.xn--p1ai/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%8C-%D0%B9%D1%8D%D1%88%D0%BC/ |date=2022-01-08 }}</ref>; — «Алтынай» башҡорт фольклор ансамбле (Межгорье ҡалаһы, 2009, етәксеһе Алсу Тимерова)<ref>[https://ckid.club/page/altinay Алтынай. Деятельность коллектива]</ref> һәм башҡа бик күп фольклор коллективтары. == Музыка ҡоралдары == Этник музыка ҡоралдары: [[ҡурай]], ситар, диджерид, калимба, варган, тар, кеманча, [[саз]], зурна, доол, бубен, кото, перкуссия һәм башҡалар. Этник вокал: [[өзләү]], урыҫ халыҡ йырлауы, йодль, мугам, мейхана һәм башҡалар. * Урыҫ этник музыкаһында (фольклор) традицион музыка ҡоралдары: гусли (көснә), ҡысҡыртҡыс, жалейка,һыбыҙғы, мөгөҙһәм башҡалар<ref>[http://etmus.ru/wp-content/uploads/2014/01/Атлас-музыкальных-инструментов-народов-СССР.pdf Атлас музыкальных инструментов народов СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005115801/http://etmus.ru/wp-content/uploads/2014/01/%D0%90%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2-%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0.pdf |date=2021-10-05 }} / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Язовицкая ; Ленингр. гос. ин-т театра, музыки и кинематографии. — {{М.}}: Музгиз, 1964. — С. 249</ref>. == Башҡорт этник музыкаль төркөмдәре == Башҡортостанда халыҡ ижадына, шул йәһәттән этнотөркөмдәргә, ҙур иғтибар бүленә, аҙаҡҡы йылдарҙа бер нисә этнотөркөм барлыҡҡа килде<ref name="Этнотөркөм">Мәләүез ҡалаһының Мәҙәниәт һарайында төбәк семинары үтте</ref>. 2020 йылда үтәсәк Бөтә донъя халыҡ ижады фестивале — Фольклориадаға әҙерлек сиктәрендә ойошторолған семинарҙа башҡорт халыҡ кейеме, хәрби кейеме, кәсептәре менән рәттән этник музыка үҙенсәлектәре мәсьәләләре ҡаралды. Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, композитор [[Юлай Үҙәнбаев]] этномузыка үҙенсәлеге хаҡында мәғлүмәт бирҙе<ref name="Этнотөркөм"></ref>. 2016 йылда Ҡыйғы районында «Йор үҙән» Республика этно-фестивале үтте<ref name="Этнофестиваль">Республиканский этно-фествиаль «Йор үҙән»</ref>. Фестивалдә «Арман» (Сибай, етәксеһе Баязит Ғәйнуллин), «Саптар» (Өфө, Гүзәл Үмәрғәлина), «Табын» (Ғәфүри районы, Илһам Байбулдин), «Әйле-ҡатай» (Ҡыйғы районы, Владислав Шәрифуллин), «Юлдаш» (Салауат районы, Илфат Йәмәлиев), «Дәрт» (Межгорье, Вилмир Әүбәкеров), «Һарттар» (Дыуан районы, Владислав Шәрифуллин) ҡатнаштылар. Этно-фестиваль сиктәрендә Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш райондарында этник музыкаһын үҫтереү буйынса кәңәшмә үткәрелде, унда 2016—2020 йылдарға программа ҡабул ителде<ref name="Этнофестиваль"></ref>. Танылған этно-төркөмдәр: Роберт Юлдашев һәм «Ҡурайсы» төркөмө<ref>[https://gtrk.tv/novosti-hbrzr/31941-kuraysy-torkomo-russian-world-music-premiyahyna-tamashasylar-tauysh-bireuz-eneu «Ҡурайсы» төркөмө Russian World Music премияһына тамашасылар тауыш биреүҙә еңеү яуланы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108135928/https://gtrk.tv/novosti-hbrzr/31941-kuraysy-torkomo-russian-world-music-premiyahyna-tamashasylar-tauysh-bireuz-eneu |date=2022-01-08 }}</ref>, «Арғы­маҡ»<ref>[https://culture-bash.bashkortostan.ru/presscenter/news/380441 “Арғымаҡ” төркөмө Беренсе каналда сығыш яһаны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108135951/https://culture-bash.bashkortostan.ru/presscenter/news/380441/ |date=2022-01-08 }}</ref>, «Йатаған»<ref>[http://ufakoncert.ru/event/koncert-jetno-gruppy-jatagan-iz-glubiny-vekov Концерт этно-группы «Йатаган» «Из глубины веков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108141123/http://ufakoncert.ru/event/koncert-jetno-gruppy-jatagan-iz-glubiny-vekov/ |date=2022-01-08 }}</ref> этно-рок төркөмдәре, «ZAINETDIN» этнопроекты<ref>[https://ataisal.com/articles/m-ni-t/2017-12-15/eget-bul-as-shu-bul-yn-ike-k-e-ut-bul-yn-59633 ЕГЕТ БУЛҒАС ШУҠ БУЛҺЫН, ИКЕ КҮҘЕ УТ БУЛҺЫН]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Халыҡ йыры]] * Неофольклоризм * Славяндарҙың халыҡ музыкаһы * Фолк-музыка * [[Рок]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Гороховик Е.'' [http://rep.bgam.edu.by/xmlui/bitstream/handle/123456789/186/Gorohovik.pdf Этномузыкология сегодня и завтра: изучение музыкальных культур мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228042952/http://rep.bgam.edu.by/xmlui/bitstream/handle/123456789/186/Gorohovik.pdf |date=2021-02-28 }} // [http://rep.bgam.edu.by/xmlui/handle/123456789/672 Научные труды Белорусской государственной академии музыки. Выпуск 23] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027090901/http://rep.bgam.edu.by/xmlui/handle/123456789/672 |date=2020-10-27 }} — Белорусская государственная академия музыки, 2010 * ''Тимошенко А.'' [http://conservatory.lviv.ua/wp-content/uploads/2017/04/cimp10_2_timoshenko.pdf Этническая музыка и композитор: об исканиях Богдана Луканюка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102123302/http://conservatory.lviv.ua/wp-content/uploads/2017/04/cimp10_2_timoshenko.pdf |date=2022-01-02 }} // [http://conservatory.lviv.ua/kafedry/kafedra-muzychnoji-folklorystyky-ta-pndlme/x-konferentsiya-doslidnykiv-narodnoji-muzyky/ Х Конференція дослідників народної музики червоноруських (Галицько-Володимирських) та суміжних земель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630032942/http://conservatory.lviv.ua/kafedry/kafedra-muzychnoji-folklorystyky-ta-pndlme/x-konferentsiya-doslidnykiv-narodnoji-muzyky/ |date=2020-06-30 }}. Львов, 21—23 апреля 2017 г. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Национальная музыка|[[Соловьёв, Николай Феопемптович|Соловьёв Н. Ф.]]}} * [https://www.endic.ru/fwords/Nacionalnaja-Muzyka-24138.html Национальная музыка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102123310/https://www.endic.ru/fwords/Nacionalnaja-Muzyka-24138.html |date=2022-01-02 }} // ''Чудинов А. Н.'' Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка. 1910 == Һылтанмалар == * [https://muzykalnye-zhanry.slovaronline.com/160-ETNICHESKAYA_MUZYIKA Этническая музыка] // Энциклопедия музыкальных жанров * [https://ethnoboho.ru/etno/bogatye-ritmy-etno-stilya.html Колоритные ритмы этнической музыки разных стран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921175923/https://ethnoboho.ru/etno/bogatye-ritmy-etno-stilya.html |date=2020-09-21 }} (ethnoboho.ru) * [https://chris-rea.ru/vse-o-muzyke/chto-takoe-etnicheskaya-muzyka Что такое этническая музыка] (chris-rea.ru) * [http://melma.ru/reviews/428-chto-takoe-modulnye-kartiny.html Этническая музыка и ее особенности] (/melma.ru) [[Категория:Халыҡ мәҙәниәте]] [[Категория:Этник төркөмдәр музыкаһы]] nzf6mvoob4tn9qrz6enqmbunr7p0gtp 0 185578 1299430 1295110 2026-06-19T08:38:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299430 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Энергодар''' ({{Lang-uk|Енергодар}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье өлкәһе|Запорожье өлкәһендә]] урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны — 54536 кеше (2014). == Тарихы == [[1970 йыл]]да нигеҙләнгән. == Халҡы == <div style=*font-size:88%*> {| class='standard' style='text-align: center;' width=68% | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1897'''<ref name="аа">http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}</ref> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1923'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1926'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1939'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1959'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1970'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1979'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''1989'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2001'''<ref name="аа" /> | align=*center* style=*background:#f0f0f0;*|'''2014'''<ref name="аа" /> |- font-size=*125%* |...||...||...||...||...||...||14043||47100||56242||54536 |} </div>Туған тел буйынса {{Comment|состав|состав}}, 2001: рус теле — 61,7%, украин теле — 37,8%.<ref name="*ReferenceA*">http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_uk.asp |date=2014-07-31 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1970 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Украина ҡалалары]] [[Категория:Запорожье өлкәһе]] ezuvaxni46dydk3ea9xdcv0ks7rjo7m 0 185605 1299344 1234154 2026-06-18T17:18:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299344 wikitext text/x-wiki {{Архитектор}} '''Фрэнк Оуэн Гери''' ({{Lang-en|Frank Owen Gehry}}, ысын исеме '''Оуэн Эфраим Гольдберг''', {{Lang-en|Ephraim Owen Goldberg}}; [[28 февраль]] [[1929 йыл]], [[Торонто]]) — Хәҙерге замандың иң ҙур архитекторҙарының береһе, архитектура деконструктивизмына нигеҙ һалыусы. 1989 йылда [[Притцкер премияһы]] лауреаты. == Биографияһы == Фрэнк Гери [[Польша]]нан иммигранттар ғаиләһендә тыуған. Уның олатаһы төҙөлөш материалдары менән сауҙа иткән, ә атаһы сауҙа һәм уйын автоматтары магазины тотҡан. Йәш Эфраим (Фрэнк) антисемитизм тупрағында туҡмала, һәм был психологик йәрәхәт фамилияһын үҙгәртергә һәм ғаиләһе менән Америкаға күсергә сәбәпсе була. 17 йәшенән Гери [[Лос-Анджелес]]та йәшәй. Тәүҙә Көньяҡ Калифорния университетында (бакалавр, 1954), һуңынан [[Гарвард университеты]]нда (магистр, 1957) уҡыған. Америка ҡушма Штаттарында В. Грюн, Перейра һәм Лакмандың проект фирмаларында, [[Франция]]ла архитектор А. Ремондела эшләй. 1962 йылда Америка ҡушма штаттарына кире ҡайта һәм Лос-Анджелеста үҙенең башҡа архитектор менән бюроһын аса, ә 1967 йылда ул ''Frank O. Gehry and Associates'' тип үҙгәртелә''{{Sfn|Локотко|2012}}''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.salon.com/1999/10/05/gehry/|title=Frank Gehry|author=Karen Templer|website=Salon|date=1999-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402140508/https://www.salon.com/1999/10/05/gehry/|archive-date=2019-04-02|access-date=2021-11-21|deadlink=no}}</ref>. [[2014 йыл]]да компания донъяның алдынғы архитектура фирмаларының береһе була, унда 200-ҙән ашыу архитектор эшләй 1950—1960 йылдарҙа Фрэнк Гери [[Фрэнк Ллойд Райт]] йоғонтоһонда була; архитектор постмодернизм темаһына [[1978 йыл]]да мөрәжәғәт итә. == Архитектура == [[Файл:Guggenheim-bilbao-jan05.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Guggenheim-bilbao-jan05.jpg/330px-Guggenheim-bilbao-jan05.jpg|слева|мини|330x330пкс|[[Бильбаола Гуггенхайм музейы|Билбаола Гуггенхайм музейы]]]] Гериға деконструктивизмдың иң билдәле архитектура өлгөләре ҡарай — Миннеаполиста Фредерик Вейсман музейы (1993), [[Прага]]ла «бейеүсе йорт» (1995), Бильбаола титан ҡалайҙар менән ябылған Гуггенхейм музейы (1997), Лос-Анджелеста Уолт Дисней исемендәге концерт залы (2003). Гериҙың [[Сиэтл]]дағы Музыка музейының (2000) Пол Аллендың заказы буйынса проекты бер аҙ йылы ҡабул ителә)<ref name=Raban>{{cite news | first = Jonathan | last = Raban | url = http://archives.seattletimes.nwsource.com/cgi-bin/texis.cgi/web/vortex/display?slug=raban04&date=20040404&query=Raban | title = Deference to nature keeps Seattle from becoming world-class city] | publisher = ''Seattle Times'' | date = April 4, 2004 | accessdate = 2006-11-24 | archivedate = 2007-03-11 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070311100142/http://archives.seattletimes.nwsource.com/cgi-bin/texis.cgi/web/vortex/display?slug=raban04&date=20040404&query=Raban }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311100142/http://archives.seattletimes.nwsource.com/cgi-bin/texis.cgi/web/vortex/display?slug=raban04&date=20040404&query=Raban |date=2007-03-11 }}</ref><ref name=Barnett>{{cite web | first = Erica C. | last = Barnett | url = http://www.thestranger.com/seattle/Content?oid=18487 | title = EMPty: The Experience Music Project is a flop on all fronts—financial, musical, and intellectual | publisher = ''The Stranger'' | date = June 17, 2004 <!--– June 23, 2004--> | accessdate = 2006-11-24 | archive-date = 2018-12-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181222221302/https://www.thestranger.com/seattle/Content?oid=18487 | deadlink = no }}</ref><ref name=cheek>{{cite news | first = Lawrence W. | last = Cheek | url = http://www.seattlepi.com/ae/286390_architecture26.html | title = On Architecture: Corrugated steel is a nice wrinkle | publisher = ''Seattle Post-Intelligencer'' | date = September 26, 2006 | accessdate = 2006-11-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120120232442/http://www.seattlepi.com/ae/286390_architecture26.html | archivedate = 2012-01-20 }} </ref>: {{Цитата|Америка истеблишментының консерватив даирәләрендә пластик, киңлек аша ялҡын кеүек килеп сыҡҡан архитектурала музыкаллекте тоймайҙар. Сағылыштар полифонияһының тәрән аҡылын ярһытыусы, эстән һәм тыштан (интерьерҙарҙа) формаларҙың өйөрмәле ынтылышы, бәлки [[Скрябин Александр Николаевич|Скрябин]]дың симфоник «Экстаз поэмаһы» менән генә сағыштырмалылыр]{{sfn|Локотко|2012|c=132}}.}} [[2007 йыл]]да Массачусет технологик университеты Гериҙы 315 миллион долларлыҡ корпустың сифатһыҙ проектында ғәйепләп, уға ҡаршы дәғүә менән мөрәжәғәт итә. Университет вәкилдәре һүҙҙәренсә, өс йыл эсендә бинала һыу аға башлаған, ә «ҡыйыҡтан һәм тәҙрә пәрҙәләренән төшкән ҙур боҙ киҫәктәре институт хеҙмәткәрҙәренең ғүмеренә туранан-тура хәүеф тыуҙырыуҙан тыш, йыш ҡына запас сығыу юлдарын бикләгән»<ref>{{Cite web|url=http://realty.newsru.com/article/07nov2007/institute|title=Статья «Американский институт заплатил $315 млн за здание, которое через 3 года покрылось плесенью» на newsru.com от 7 ноября 2007 года|access-date=2007-11-13|archive-date=2007-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20071110142135/http://realty.newsru.com/article/07nov2007/institute|deadlink=no}}</ref>. Гериҙың үҙенең әйтеүенсә, уның ижадында, архитектураны художестволы аңлауҙа, балыҡтың һыҙаты һәм хәрәкәтсәнлеге лейтмотивы бар (уның һүҙҙәренсә, «гэфилтэ фиш» өләсәйҙең традицион йәһүд аш-һыуына ишара). Был лейтмотивты Гериҙың башҡа һуңғы ҡаралтыларында күҙәтергә мөмкин: [[Бильбаола Гуггенхайм музейы|Бильбаолағы Гуггенхайм музейы]] (1991-97), Уокер музейы (Миннеаполис), [[Барселона]]лағы Олимпия ауылында 35 метрлыҡ «йөҙөп йөрөгән балыҡ» (1992) һәм башҡалар. Уның һуңғы эштәре араһында — [[Нью-Йорк]]та яңы Гуггенхайм музейы (2000), [[Иерусалим]]да Толерантлыҡ музейы (2002), Дандиҙа онкология үҙәге ([[Бөйөк Британия]], 2003) проекттары. Гери Израилдең баш ҡалаһы Иерусалимға бер нисә тапҡыр килә, илдең мәҙәни тормошонда ҡатнаша. Ләкин ысынында уның күп кенә проекттары, моғайын, ул деконструктивизм тип атаған проекттарҙың иллюстрацияһы булып тора.(Йәғни тышҡы һәм эске ҡатламдарҙың «тарҡалыуы», деструкцияһы һәм деформацияһы буйынса формаль тәжрибәләр). Геройҙар эстетик яҡтан үҙенсәлекле объекттар төҙөй, архитектураның һүрәттәренең буш бөтөнлөгөн деконструкциялай, әммә ул Европа архитектураһы тарихын яңынан ҡарап сығырға, уның төп принциптарын деконструкциялауға тырышмай. Фрэнк Гери эштәре тулыһынса ирекле һәм геометрик скульптураға әүерелә һәм уның композициялары теләгенә генә ҡағыла, — һәм бында, коллегалары фекеренсә, билдәле бер хәүеф янай. Уның деконструктивизмы — асылы буйынса ''деструктивизм'': тарҡала барған күләмдәр, ҡаты, сатнаған өҫтәр, һынған традицион архитектура элементтарын ҡулланыу. == Бүләктәре == * 1987: Америка әҙәбиәте һәм сәнғәте академияһы ағзаһы * 1988: Милли дизайн академияһына һайлана * 1989: [[Притцкер премияһы]] * 1992: Император премияһы * 1994: Дороти һәм Лилиан Гиш премияһы * 1995: Америка ҡаҙаныштар академияһы бүләге "Алтын тәрилкә"<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://achievement.org/achiever/frank-gehry/|title=Frank O. Gehry|website=Academy of Achievement|access-date=2021-09-30|archive-date=2021-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905051802/https://achievement.org/achiever/frank-gehry/|deadlink=no}}</ref> * 1998: Американың сәнғәт өлкәһендәге милли миҙалы<ref>{{Cite web|url=http://www.nea.gov/honors/medals/medalists_year.html|title=Lifetime Honors: National Medal of Arts|website=web.archive.org|date=2011-08-06|access-date=2021-09-30|archive-date=2011-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806021102/http://www.nea.gov/honors/medals/medalists_year.html|deadlink=unfit}}</ref> * 1998: Канада Король архитектура институтының алтын миҙалы * 1999: AIA алтын миҙалы, Америка архитекторҙар институты * 2000: Дизайн өлкәһендә Купер-Хьюти милли премияһы<ref>{{Cite web|url=http://cooperhewitt.org/NDA/WINNERS/2000/LIFETIMEACHIEVEMENT/index.shtml|title=National Design Awards|website=web.archive.org|date=2010-09-25|access-date=2021-09-30|archive-date=2010-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100925164117/http://cooperhewitt.org/NDA/WINNERS/2000/LIFETIMEACHIEVEMENT/index.shtml|deadlink=unfit}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925164117/http://cooperhewitt.org/NDA/WINNERS/2000/LIFETIMEACHIEVEMENT/index.shtml |date=2010-09-25 }}</ref> * 2002: Канадың кавалер ордены<ref>{{Cite web|url=https://www.gg.ca/en/honours/recipients/146-1875|title=Mr. Frank Gehry|author=Office of the Secretary to the Governor General|website=The Governor General of Canada|access-date=2021-09-30|archive-date=2021-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930100357/https://www.gg.ca/en/honours/recipients/146-1875|deadlink=no}}</ref> * 2004: дәүләт хеҙмәте өсөн Вудро Вильсон премияһы * 2006: Калифорния Дан залының яңы ағзаһы * 2007: Төҙөлөштөң милли музейынан төҙөлөшө технологияларында инновациялар өсөн Генри К.Тернер премияһы<ref>{{Cite web|url=http://turnerconstruction.com/corporate/content.asp?d=6652&p=5743|title=Turner Construction Company|website=web.archive.org|date=2010-11-30|access-date=2021-09-30|archive-date=2010-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130005920/http://turnerconstruction.com/corporate/content.asp?d=6652&p=5743|deadlink=unfit}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130005920/http://turnerconstruction.com/corporate/content.asp?d=6652&p=5743 |date=2010-11-30 }}</ref> * 2009: Бөйөк Карл ордены * 2012: Сирек быуатлыҡ награда, Америка архитекторҙар институты * 2014: Принцесса Астурийская премияһы * 2014: Почетлы Легион милли ордены командоры Франция * 2015: Дж.Пол Гетти фонды миҙалы * 2016: Гарвард сәнғәт миҙалы * 2016: Сәнғәт аша дипломатия өсөн Леонора һәм Вальтер Анненбергов премияһы, илселектәрҙә сәнғәт һәм һаҡлау фонды * 2016: Президент Азатлыҡ миҙалы * 2018: Нейтр миҙалы<ref>{{Cite web|url=https://www.cpp.edu/env/architecture/news-events/public-lectures-pages/2018-neutra-award-for-professional-excellence-frank-gehry.shtml|title=2018 NEUTRA AWARD FOR PROFESSIONAL EXCELLENCE: Frank Gehry, Gehry Partners, LLP|website=www.cpp.edu|access-date=2021-09-30|archive-date=2021-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930195526/https://www.cpp.edu/env/architecture/news-events/public-lectures-pages/2018-neutra-award-for-professional-excellence-frank-gehry.shtml|deadlink=no}}</ref> * 2019: Яңы ағза, Канада Дан аллеяһы * 2020: Сәнғәт өлкәһендә Паэз миҙалы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://vaearts.org/US/archives/15487|title=FRANK GEHRY is one of the two recipient of VAEA’s Paez Medal of Art 2020|website=VAEA|access-date=2021-09-30|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027165713/http://vaearts.org/US/archives/15487|deadlink=no}}</ref> 1974 йылда Фрэнк Америка архитекторҙар институты стипендиаттары коллегияһына һайлана, унда ул бик күп милли, төбәк һәм урындағы наградалар ала. Ул буласаҡ дизайн буйынса Советтың өлкән ғилми хеҙмәткәре булып тора һәм архитектура өлкәһендә Ага Хан премияһының етәксе комитетына инә. == Почётлы доктор дәрәжәләре == * 1987: Калифорния сәнғәт институты * 1987: Ырыу-Айлендский дизайн мәктәбе * 1989: Отис дизайн һәм сәнғәт көллиәте * 1989: Яңы Шотландияның техник университеты * 1993: Оксидентал көллиәте * 1995: Виттер көллиәте<ref>{{Cite web|url=https://www.whittier.edu/alumni/poetnation/honorary|title=Honorary Degrees {{!}} Whittier College|website=www.whittier.edu|access-date=2021-09-30|archive-date=2018-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910152705/https://www.whittier.edu/alumni/poetnation/honorary|deadlink=no}}</ref> * 1996: Көньяҡ Калифорнияның архитектура институты * 1998: [[Торонто университеты|Торонто университет]] * 2000: [[Гарвард университеты]] * 2000: Эдинбург университеты * 2000: Көньяҡ Калифорния университеты * 2000: Йель университеты * 2002: Нью-Йорк ҡалаһы көллиәте * 2004: Чикаго сәнғәт институты мәктәбе * 2013: Көнбайыш резерв райондың Кейс университеты * 2013: Принстон университеты * 2014 Джульярд мәктәбе * 2015: Сидней технология университеты * 2017: [[Оксфорд университеты]] == Цитаталар ==  {{цитата|Кешеләрҙең ни өсөн архитектор яллағанын аңламайым, ә һуңынан уға нимә эшләргә кәрәклеген күрһәтәләр<ref>{{Cite web |url=http://www.papress.com/html/book.details.page.tpl?isbn=9781616890933 |title=Laura Dushkes. The Architect says. Quotes, quips, and words of wisdom |access-date=2014-04-05 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407070443/http://www.papress.com/html/book.details.page.tpl?isbn=9781616890933 |deadlink=no }}</ref>.}} == Ҡыҙыҡлы факттар == * Гери — [[хоккей]] көйәрмәне. 2004 йылда уның проекты буйынса ошо спорт төрө буйынса донъя чемпионаты еңеүсеһе кубогы әҙерләнә. * 2005 йылда «Симпсондар» йәнһүрәтенең «Төрмә ҡомаҡтары» эпизоды эфирға сыҡты. Гери үҙен ошо йәнһүрәтте тауышлы итеү өсөн саҡырылған беренсе архитектор булараҡ таныта. == Галерея == <center><gallery> Файл:Frank Gehry - David Cabin, Idyllwild CA. 1957.jpg|David Cabin беренсе пректы һәм йыйыу, [[Калифорния]], 1957 Файл:Weisman Art Museum.jpg|Вейсман художество музейы Файл:Lightmatter disneyhall5.jpg|[[Концертный зал имени Уолта Диснея|Уолт Дисней]] исемендәге концерт залы Файл:Hannover Gehry-Tower.jpg|Ганноверҙа офис бинаһы Файл:Prag ginger u fred gehry.jpg|Прагала «[[Танцующий дом|Бейеүсе йорт]]<nowiki/>» Файл:Wfm stata center.jpg|Массачусет технология университеты корпусы Файл:NRW, Düsseldorf - Medienhafen, Neue Zollhof 01.jpg|Яңы таможня [[Новая таможня (Дюссельдорф)|(Дюссельдорф)]] Файл:EMPPano11.jpg|Сиэтлда музыка музейы Файл:Edificio IAC InterActiveCorp.JPG|[[Нью-Йорк]]<nowiki/>та штаб-фатир бинаһы Файл:052607-006-Chiat-Day.jpg|Бинокль формаһында бина, [[Венис (Лос-Анджелес)|Венис]], 1991 Файл:Fondation Louis Vuitton roof @ Mare Saint-James @ Bois de Boulogne @ Paris (28303477171).jpg|Луи Виттон фонды бинаһы ҡыйығының бер өлөшө, Булон урманы яғынан күренеш, [[Париж]], 2016 Файл:New World Center - Image01.jpg|New World Center, [[Майами-Бич]], 2011 Файл:Beekman Tower fr BB jeh.jpg|[[Спрус-стрит, 8|Спрус-стрит 8]], [[Нью-Йорк]], бейек йорт, 2011 Файл:Gehry Las Vegas.jpg|Кливленд клиникаһының Лу Руво мейе һаулығы үҙәге, [[Лас-Вегас]], 2010 Файл:Barcelona Gehry Golden Fish 02.jpg|Олимпия порты ҡаршыһында урынлашҡан балыҡ скульптураһы, [[Барселона]], 1992 Файл:Peter B. Lewis Bldg.JPG|Уэзерхе менеджменты мәктәбед, [[Кливленд]], 2002 Файл:Bard College Fisher Center front view.jpg|Ричард Б. Фишерҙың сәнғәт үҙәге, [[Бард-колледж]], Нью-Йорк, 2003 Файл:BP Bridge.jpg|Йәйәүлеләр күпере, [[Миллениум-парк]], [[Чикаго]], 2004 Файл:Herford MARTa 88.jpg|[[MARTa (музей)|MART]] музейы [[Херфорд]], 2005 Файл:Elciego3.jpg|Marqués de Riscal ҡунаҡханаһы, [[Эльсьего]], 2006 Файл:AGO at dusk.jpg|[[Художественная галерея Онтарио|Онтарио]] художество галереяһы, [[Торонто]], 2008 Файл:Gallery AfricanAmerican.jpg|Афроамерика сәнғәте галереяһы, Билоксиҙа Ор-ОхКиф Художество музейы кампусы, 2010 Файл:Dr Chau Chak Wing Building from The Goods Line (27438092220).jpg|Dr Chau Chak Wing Building бинаһы, [[Сидней]], 2014 Файл:Biomuseo panama.jpg|Biomuseo музейы, [[Панама (город)|Панама]], 2014 </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ноллинг * Перекрытие-оболочка == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Библиография == * {{Китап|ref=Локотко|автор=Локотко А. И.|заглавие=Архитектура: авангард, абсурд, фантастика|год=2012|место=Минск|издательство=Беларуская навука|страниц=206|isbn=978-985-08-1477-7}} * {{Китап|автор=Colomina Beatriz, Friedman Mildred, Mitchell William J., Ragheb J. Fiona, [[Коэн, Жан-Луи|Cohen Jean-Louis]].|часть=|ссылка часть=|заглавие=Frank Gehry, Architect|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=New York|издательство=[[Музей Соломона Гуггенхайма|Guggenheim museum publ.]]|год=2001|volume=|pages=|columns=|allpages=390|серия=|isbn=0-8109-6929-7, 978-0-8109-6929-2|тираж=|ref=}} == Һылтанмалар == * {{ЭЕЭ|11352|Гэри Фрэнк}} * [https://www.ted.com/speakers/frank_gehry Фрэнк Гери] на TED * [[imdbname:0962197|Фрэнк Гери]] в базе [[Internet Movie Database|IMDb]] * [https://www.theguardian.com/artanddesign/frank-gehry Новости, статьи и комментарии о Фрэнке Гери] в [[The Guardian]] * [https://www.nytimes.com/topic/person/frank-gehry Новости, статьи и комментарии о Фрэнке Гери] в The New York Times * [https://web.archive.org/web/20130116010046/http://www.thejewishmuseum.org/exhibitions/gehrylamps#selection-415.0-415.32 Выставка ламп Фрэнка Гери "Формы рыб" (2010)] в Еврейском музее (Нью-Йорк) * [http://storiesofhouses.blogspot.com/2006/02/frank-gehrys-house-in-california.html Истории домов: Дом Фрэнка Гери в Калифорнии] * [http://www.china.org.cn/arts/2012-06/01/content_25538531.htm Аукцион для нового сайта Национального художественного музея Китая] * [https://web.archive.org/web/20120624052855/http://www.violetteeditions.com/books/previously_published/Frank_O_Gehry.html Рисунки для издания Виолетта] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Бейек йорт архитекторҙары]] [[Категория:Деконструктивизм]] [[Категория:Вольф премияһы лауреаттары (сәнғәт)]] [[Категория:Архитектор-модернистар]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Япония император премияһы лауреаттары]] [[Категория:Притцкер премияһы лауреаттары]] [[Категория:Канада ордены компаньондары]] [[Категория:Президент Азатлыҡ миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Награждённые медалью Золотого юбилея королевы Елизаветы II]] [[Категория:Королева Елизавета II бриллиант юбилейы миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Гарвард университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Торонтола тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 февралдә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] j848sceu1u873ttkncq4sj0nr31tigs 0 189123 1299356 1221735 2026-06-18T23:12:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299356 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тожихон Хәсәнова''' ({{Lang-uz|Тожихон Хасанова}}) ([[1916 йыл|1916]]-[[2003 йыл|2003]])- [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры|Бобур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк музыкаль-драма театры]] артисы, Ҡырғыҙстандың халыҡ артисы (1940), [[Ҡырғыҙстан|Ҡырғыҙстандың]] [[мәҙәниәт]]ен һәм [[сәнғәт]]ен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. 2-4 саҡырылыш Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана. == Биографияһы == Тожихон Хәсәнова [[1916 йыл|1916 йылдың]] 14 июнендә [[Ош (Ҡырғыҙстан ҡалаһы)|Ош ҡалаһында]] тыуған, милләте буйынса [[Үзбәктәр|үзбәк]]. Йәш, талантлы йырсыны 14 йәшендә [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры]]ның музыкаль драма артисы итеп алалар. Тиҙҙән Тожихон Хәсәнова К. Яшиндың «Ике коммунист», «Дуҫтар», Гүләм Зафарҙың «Хәлимә», У. Гаджибековтың «Аршин малалан», Ж. Турсбековтың «Ажал ордуна» һәм башҡа спектаклдәрҙә ролдәр башҡара башлай. Үҙенең матур һәм юғары тонлы тауышы менән ул тамашасылар араһында ҙур абруй һәм хөрмәт яулай. Йыр репертуарын үзбәк, ҡырғыҙ һәм тажик классиктары әҫәрҙәре менән байыта. Төп геройы Тожихон Хәсәнова башҡарыуында «Адолат» музыкаль драмаһы [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры|Ош үзбәк театры]] сәхнәһендә меңдән ашыу тапҡыр уйнала. «Фәрхәд һәм Ширин», «Ҡорманбәк», «Таһир һәм Зөһрә», «Ләйлә һәм Мәжнүн», «Алпамыша», «Нурхон» ҙур масштаблы спектаклдәрендә Хәсәнова төп ролдәрҙе башҡара, уның башҡарыуында был спектаклдәр [[Ҡырғыҙстан]] театр сәнғәтенең алтын фондына ингән. [[1934 йыл]]да [[Санкт-Петербург|Ленинград]] ҡалаһында театр гастролдәрендә ҡатнаша. Тожихон Хәсәнова [[1939 йыл|1939]] һәм [[1959 йыл|1959 йылдарҙа]] [[Мәскәү]] ҡалаһында Ҡырғыҙстан әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша. Театр фестивалдәрендә һәм классик йырҙар йырсыларының смотр-конкурстарында «Ҡырғыҙстан һандуғасы» тигән юғары исем ала. [[1940 йыл]]да ул Ҡырғыҙстандың халыҡ артисы маҡтаулы исеменә лайыҡ була, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе»]] ордендары, Үзбәкстандың «Шөһрәт» миҙалы (1994 й.) менән бүләкләнә. Өс саҡырылыш Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана. [[2003 йыл|2003 йылдың]] 12 авгусында [[Андижан]] ҡалаһында вафат була. == Театрҙа ролдәре == * Лолахон (Хәмзәнең шул уҡ исемле пьесаһы) * Йәмилә (Хәмзә, « Бай һәм батрак») * Дилбәр («Ике коммунист», К. Яшен) * Гөлсара (К. Яшендың шул уҡ исемле пьесаһы) * Ширин (Хөрши, «Фәрхәд һәм Ширин») * Хәлимә (Зафариҙың шул уҡ исемле пьесаһы) * Адолат (Әкрәмовтың шул уҡ исемле пьесаһы) * Принцесса Турандот (К. Гоцциҙың шул уҡ исемле пьесаһы) * Агафья Тихоновна («Женитьба», Н. Гоголь) * Дунька («Любовь Яровая», К. Тренев) * Зөләйха («Аджал ордуна», Турусбеков) * Гулчехра («Аршин мал алан», У. Гаджибеков) == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Ҡырғыҙ ССР -ының халыҡ артисы (1940 йыл) * Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1942 йыл һәм 01.11.1958) * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордены]] (31.01.1940)<ref>[https://docs.yandex.ru/docs/view?tm=1650129673 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 31 января 1940 года «О награждении передовиков промышленности, сельского хозяйства, работников науки и искусства Киргизской ССР»]</ref> * «Шөһрәт» миҙалы (1994) * Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы * Ҡырғыҙ ССР-ы Мәҙәниәт министрлығының Почет грамотаһы == Әҙәбиәт == # {{Китап|автор=|заглавие=Театральная энциклопедия, Том IV|ответственный=Глав. ред. [[Мокульский, Стефан Стефанович|С.С. Мокульский]], [[Марков, Павел Александрович|П.А. Марков]]|ссылка=https://books.google.kg/books?id=jXnRAAAAMAAJ&q=Ошский+узбекский+музыкальный+театр&dq=Ошский+узбекский+музыкальный+театр&hl=ru|место=Москва|издательство=Гос. науч. изд-во "Сов. энциклопедия"|год=1965|страницы=113, 241|страниц=1152|isbn=|ref=Театральная энциклопедия, Том IV}} # {{Китап|автор=|заглавие=Киргизская Советская Социалистическая Республика: энциклопедия|ответственный=глав. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=zKJpAAAAMAAJ&dq=Ошский+узбекский+театр&focus=searchwithinvolume&q=Ошский+узбекский&hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1982|страницы=432, 443|страниц=488|isbn=|ref=Киргизская Советская Социалистическая Республика: энциклопедия}} # {{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия Ошской области, Раздел "Театральная жизнь"|ответственный=гл. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Академия Наук Киргизской ССР]]|ссылка=https://books.google.kg/books/about/Ошская_область.html?id=H-zUAAAAMAAJ&redir_esc=y|место=Фрунзе (Бишкек)|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1987|страницы=109—111|страниц=445|isbn=|ref=Энциклопедия Ошской области}} ББК 92я2 {{L6e|ru}}. # {{Китап|автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия Узбекистана]]|ответственный=Государственное научное издательство "Ўзбекистон миллий энциклопедияси" [[Академия наук Республики Узбекистан|Академии наук Республики Узбекистан]]|ссылка=http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf|место=Ташкент|издательство=Государственное научное издательство "Ўзбекистон миллий энциклопедияси"|год=2000—2006|страницы=219, буква "Ў"|страниц=|isbn=|ref=Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси}} Архивная копия от 12 июля 2018 на Wayback Machine {{L6e|uz}} # {{Китап|автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия «Кыргызстан»]], 5 том|ответственный=гл. ред. [[:ky:Асанов, Үсөн|Асанов Ү.А.]] Центр Государственного языка и энциклопедии [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Киргизской Республики]]|ссылка=https://books.google.kg/books?id=Sw0McgAACAAJ&dq=Кыргызстан”+улуттук+энциклопедиясы&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj80-2ywNrZAhUSb5oKHfJFA2sQ6AEIKDAA|место=Бишкек|издательство=Центр Государственного языка и энциклопедии|год=2014|страницы=763|страниц=|isbn=978-9967-14-111-7|ref=Национальная Энциклопедия "Кыргызстан", 5 том}} {{L6e|ky}} # {{Китап|автор=|заглавие=Кыргызстан: энциклопедия|ответственный=глав. ред. О. Ибраимов Центр Гос. языка и энциклопедии АН КР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=w5YjAQAAIAAJ&dq=Ошский+узбекский+театр&focus=searchwithinvolume&q=Ошский+узбекский&hl=ru|место=Фрунзе|издательство=Центр Гос. языка и энциклопедии|год=2001|страницы=485, 520|страниц=546|isbn=|ref=Кыргызстан: энциклопедия}} # {{Китап|автор=|заглавие=Искусство советской Киргизии|ответственный=|ссылка=https://books.google.kg/books?id=mUPYAAAAMAAJ&q=ошский+театр|место=Москва; Ленинград|издательство=Государственное издательство "Искусство"|год=1939|страницы=41, 42, 44|страниц=173|isbn=|ref=Искусство советской Киргизии}} Мат-лы к декаде кирг. искусства в Москве. 1939 г. # {{Китап|автор=|заглавие=Киргизский театр: очерк истории|ответственный=Львов Н.И|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=NP_Rz6TBeXEC&dq=ошский+театр&focus=searchwithinvolume&q=узбекский+театр|место=Москва|издательство=Искусство|год=1953|страницы=129|страниц=227|isbn=|ref=Киргизский театр: очерк истории}} # {{Китап|автор=|заглавие=Культурное строительство в Киргизии: ч. 1. 1930-1941 гг.: Народное образование|ответственный=Каниметов А.К. Институт истории АН Кирг.ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=LuUnAQAAMAAJ&dq=ошский+театр&focus=searchwithinvolume&q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Киргизское государственное издательство|год=1957|страницы=18, 47|страниц=|isbn=|ref=Культурное строительство в Киргизии: ч. 1. 1930-1941 гг.: Народное образование}} # {{Китап|автор=|заглавие=Искусство Киргизской ССР|ответственный=Новиченко Е.И, Сальникова О.И.|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=LLjUAAAAMAAJ&dq=ошский+театр&focus=searchwithinvolume&q=ошский+театр|место=Фрунзе|издательство=|год=1958|страницы=40, 70|страниц=142|isbn=|ref=Искусство Киргизской ССР}} # {{Китап|автор=|заглавие="Розияхон Муминова "Декада киргизского искусства и литературы в Москве"|ответственный=Ф.А. Литвинская|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006317629|место=Фрунзе|издательство=Киргизгосиздат|год=1958|страницы=|страниц=|isbn=|ref="Розияхон Муминова "Декада киргизского искусства и литературы в Москве"}} −16 с.: ил.; 20 см. # {{Китап|автор=|заглавие=Таджихон Хасанова: Нар. артистка Киргиз. ССР|ответственный=Ф.А. Литвинская|ссылка=https://archive.li/aOid7|место=Фрунзе|издательство=Киргизгосиздат|год=1958|страницы=|страниц=|isbn=|ref=Таджихон Хасанова: Нар. артистка Киргиз. ССР}} −20 с.: ил.; 20 см. # {{Китап|автор=|заглавие=История киргизского искусства|ответственный=Салиев А.А. Институт философии и права АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&id=sXnsAAAAMAAJ&dq=ошский+театр&focus=searchwithinvolume&q=узбекский+театр|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1971|страницы=76, 108|страниц=407|isbn=|ref=История киргизского искусства}} # {{Китап|автор=|заглавие="Ошский узбекский музыкальный драматический театр"|ответственный=[[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=http://search.rsl.ru/ru/record/01001001622|место=Фрунзе|издательство=Кыргызстан|год=1980|страницы=|страниц=59|isbn=|ref="Ошский узбекский музыкальный драматический театр"}} 21 см, ББК 85.4. {{L6e|uz}}, {{L6e|ru}} и {{L6e|ky}} # {{Китап|автор=|заглавие="Ошский академический театр"|ответственный=[[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=https://archive.li/3SlU8|место=Ош|издательство="Азия Принт"|год=2010|страницы=|страниц=52|isbn=|ref="Ошский академический театр"}} {{L6e|uz}} # {{Китап|автор=|заглавие=[[:ky:"Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн" энциклопедиясы|"Во имя процветания Кыргызстана" Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана]]|ответственный=Под рук. Жураева Б.Ж. ([[:ky:Абдугани Абдугафуров|Абдугафуров А.]], Рахманов Д.Д. и др.)|ссылка=https://archive.li/AU1JS|место=Ош|издательство="Ризван"|год=2017|страницы=27—32, 287-309|страниц=336|isbn=978-9967-18-344-5|ref="Во имя процветания Кыргызстана" Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана}} УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки). {{L6e|uz}}, {{L6e|ru}} и {{L6e|ky}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бабур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк драма театры|Ошский Государственный академический узбекский музыкально-драматический театр имени Бабура]] * [[Рахмонберди Мадазимов|Мадазимов, Рахмонберди]] * Рахмонов, Уринбой Рахмонбердиевич * Рахмонов, Журахон Рахмонбердиевич * Султанов, Балтыходжа Султанович == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20131112053107/http://kino-teatr.ru/teatr/acter/w/sov/370322/bio/print/ Таджихон Хасанова биография] * [http://istoriya-teatra.ru/theatre/item/f00/s10/e0010307/index.shtml Хасанова, Таджихон] * [https://web.archive.org/web/20190327221818/http://russkg.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5987:105----2018-----&catid=27:2010-08-20-08-52-42&Itemid=30 <small>Юбилейные мероприятия в Кыргызстане</small>] * [https://web.archive.org/web/20190329063454/https://ok.ru/oshgorodna/album/52309190181061/836579609029 <small>Таджихан Хасанова, артистка Кирг. ССР выступает в колхозе Пятилетка, Ош.</small>] * [https://newspaperarchive.com/frunze-sovetnik-kyrgyzstan-dec-05-1966-p-4/ <small>Газета «Советтик Кыргызстан» 4 стр. 5.12.1966 год</small>] * [http://www.bizdin.kg/книга/читать-онлайн/кыргыз-жана-кыргызстан-тарыхы-боюнча-тандалма-эмгектер/S._M._Abramzon-Kyrgyz_jana_Kyrgyzstan_taryhy_boiuncha_tandalma_emgekter_11.html <small>Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер</small>] * [http://www.dissercat.com/content/stanovlenie-i-razvitie-muzykalno-dramaticheskogo-iskusstva-kirgizii-v-pervoi-polovine-xx-v <small>Становление и развитие музыкально-драматического искусства Киргизии в первой половине XX в.</small>] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:СССР актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:2003 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1916 йылда тыуғандар]] f77pxnlorivc3h5d0zbay9ofs785ufc 0 190050 1299424 1285257 2026-06-19T07:21:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299424 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ырыҫҡужина Рәзилә Ишбулды ҡыҙы''' ([[24 апрель]] [[1976 йыл]]) — [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 2019 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]ның [[Әҙәбиәт|әҙәби]]-[[Драма (жанр)|драматургия]] бүлеге етәксеһе<ref>[https://teatrnmt.ru/kontakty/ Национальный молодежный театр им. Мустая Карима. Официальный сайт. ГЛАВНАЯ » КОНТАКТЫ: Литературно-драматическая часть. Рыскужина Разиля Ишбулдовна]{{ref-ru}}{{V|30|03|2023}}</ref>. ... йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар, 2017 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар оюзы ағзаһы, 2004 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы, [[Күгәрсен районы]]ның [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2021). Әҙәби псевдонимы Мәликә Мортазина. == Биографияһы == Рәзилә Ишбулды ҡыҙы Ырыҫҡужина 1976 йылдың 24 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Йәнйегет]] ауылында тыуған. Башланғыс белемде Йәнйегет мәктәбендә ала. Унан Сибай интернат-гимназияһына уҡыуын дауам итә. Артабан Сибай педагогия колледжында башланғыс кластар уҡытыусылары бүлегендә уҡый. 1996 йылда уны ҡыҙыл дипломға тамамлай. Әммә һөнәре буйынса башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләмәй. Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының журналистика бүлегенә уҡырға инә. 2001 йылда "Журналист" белгеслеге буйынса диплом ала. БДУ-ла уҡыған сағында Башҡортостан радиоһының «Ижад» берекмәһендә «Умырзая» авторлыҡ тапшырыуын алып бара. 2001 йылдан «Һәнәк» журналының бүлек мөдире була. 2017-2019 йылдарҙа Башҡортостан Милли музей филиалы – Ш.Ә.Хоҙайбирҙин йорт-музейында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 2019 йылдан БР Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрының Әҙәби-драматургия бүлеге етәксеһе. Бала сағынан яҙыша. Уның сатирик, юмористик хикәйәләре (башҡорт, рус, сыуаш телдәрендә), балалар өсөн хикәйәләре, шиғырҙары республикабыҙҙың гәзит -журналдарында баҫыла. Бәләбәйҙә уҙғарылған "Илһам шишмәләре" шиғри фестивалендә ике тапҡыр ҡатнаша. Уның тәүгеһендә, йәғни 2004 йылда “Мин был ерҙе яратам” номинацияһында еңеп сыға. Ә 2013 йылда “Шағир һәм заман” номинацияларында лауреат исемен алды. 2015 йылда авторҙың "Күк йөҙөндәй зәңгәр күҙҙәр" повесы Башҡортостан Башлығы Грантының дәртләндереү призына лайыҡ булды. Шулай уҡ Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин премияһы лауреаты. БР һәм РФ Яҙыусылар берлеге, БР һәм РФ Журналистар берлеге ағзаһы. == Китаптары == * Йәйғор. /Шиғырҙар: Поэтик альманах. Бәләбәй, 2005. 244 б. Башк. * Эй әттәгенәһе!.. Юмористик хикәйәләр, монологтар. Өфө: Китап, 2011. 144 б. Башк. * Минән һеҙгә ни кәрәк?! Юмористик  хикәйәләр. Өфө: ИП Поляковский, 2013. Башк.(үҙнәшер) * Йәштәр тауышы. Голоса молодых. /Проза: Первые произведения молодых авторов прозаиков. Уфа, Китап, 2011. Башк., тат., рус. * Йәйғор. /Шиғырҙар: Поэтик альманах. Бәләбәй, 2015. * Әҙәби нағыш. / Хикәйәләр, юморескалар, шиғырҙар / Төҙ. С. Шарипов, Л. Абдуллина, Д. Шарафетдинов. Өфө: Китап, 2016. 312 б. Башк., тат. * Күк йөҙөндәй зәңгәр күҙҙәр: Повесть, хикәйәләр. Өфө: БР Мәғ.үҫт.институты, 2016. 196 б. Башк. (үҙнәшер) * Илһам баҡсаһы: Шиғырҙар. Өфө: БР Мәғ.үҫт.институты, 2016.. 88 б. Башк. (үҙнәшер) * Сәхнәләрҙән остоң күктәргә!.. Тамара Хоҙайбирҙина тураһында хәтирәләр. Магнитогорск: Дом печати, 2018. 110 б. Башк. * Балҡыш. /Сборник /Сост. Аминев А.М. . Өфө: Китап: 2018. [Эл. изд.]. Башк. * Һүнмәҫ йондоҙҙар. Повесть, Хоҙайбирҙиндар тураһында мәҡәләләр. – Магнитогорск: Дом печати, 2019. Башк. (үҙнәшер) * Уфимский сатирикон. Антология сатиры и юмора. / Уфа, изд-во "Прокопий", 2022. 258с. * Моң. /Әкиәттәр, хикәйәләр, пьеса. Урта мәктәп йәшендәге балалар өсөн. Өфө: Китап, 2022. 112б. == Ваҡытлы матбуғаттағы мәҡәләләре == * https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-10-16/v-r-zil-yry-uzhina-24423 * https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-10-02/tatly-azap-r-zil-yry-uzhina-24372 * https://dairagazite.ru/articles/common_material/2021-06-14/tatly-azap-r-zil-yry-uzhina-2363165{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ejansura.ru/articles/telgen-m-bergen-m/2022-08-21/y-yge-kist-r-zil-yry-uzhina-2914119{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://hakmar.ru/articles/proza/2019-01-04/r-zil-yry-uzhina-k-l-sh-k-tk-nd-120356{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2020-10-16/r-zil-yry-uzhina-l-o-t-e-r-e-ya-shayaryu-bula-tor-an-h-l-241952 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114152/https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2020-10-16/r-zil-yry-uzhina-l-o-t-e-r-e-ya-shayaryu-bula-tor-an-h-l-241952 |date=2023-05-03 }} * https://bashkizi.bashkortostan102.ru/tags/%D0%A0%D3%99%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D3%99+%D0%AB%D1%80%D1%8B%D2%AB%D2%A1%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114152/https://bashkizi.bashkortostan102.ru/tags/%D0%A0%D3%99%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D3%99%20%D0%AB%D1%80%D1%8B%D2%AB%D2%A1%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ |date=2023-05-03 }} * https://bashkizi.ru/articles/be-e-b-ygel-r/2019-04-03/ma-ruy-783309 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114209/https://bashkizi.ru/articles/be-e-b-ygel-r/2019-04-03/ma-ruy-783309 |date=2023-05-03 }} * https://henek.info/news/%2B%2B--/2022-10-18/bulma-andy-yu-anda-2993027{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://belprost.ru/articles/yumor/2019-09-24/9-2019-razilya-ryskuzhina-vot-tak-syurpriz-rasskazy-perevody-s-bashkirskogo-yazyka-127244{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (...) * «Илһам шишмәләре» шиғри фестиваленең «Мин был ерҙе яратам» номинацияһы лауреаты (2004) * «Илһам шишмәләре» шиғри фестиваленең «Шағир һәм заман» номинацияһы лауреаты (2013) * Башҡортостан Республикаһы Президенты грантына конкурс лауреаты - 2015 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * “Яҙмышыбыҙҙы үҙебеҙ теләгәнсә яҙайыҡ...”, "Һаҡмар" гәзите, №3, 20 ғинуар, 2022 йыл * https://hakmar.ru/articles/m-ni-t/2023-01-23/ya-myshyby-y-ebe-tel-g-ns-ya-ayy-3116015?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=60402485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404042452/https://hakmar.ru/articles/m-ni-t/2023-01-23/ya-myshyby-y-ebe-tel-g-ns-ya-ayy-3116015?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=60402485 |date=2023-04-04 }} * https://vk.com/club89359635 * https://ye102.ru/articles/2021-10-09/sha-ir-r-zil-yry-uzhina-m-rt-b-le-premiya-laureaty-2536810{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%A1_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%99%D3%99%D0%BD%D0%B9%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B * https://bash.news/ru/ashkadar/bezzen-donuya/79619-bezzen-donya-ezebiet-5865 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114839/https://bash.news/ru/ashkadar/bezzen-donuya/79619-bezzen-donya-ezebiet-5865 |date=2023-05-03 }} * https://baymak02.wordpress.com/2012/05/28/%D1%8F%D2%A1%D1%82%D0%B0%D1%88-%D1%8F%D2%99%D1%8B%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B/ * http://libmap.bashnl.ru/node/1111 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114839/http://libmap.bashnl.ru/node/1111 |date=2023-05-03 }} * http://lit-web.net/author/ryskuzhunarazilya/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241011205950/https://lit-web.net/author/ryskuzhunarazilya/ |date=2024-10-11 }} * https://bash.news/bst/avtograf/83349-avtograf-pisatel-zhurnalist-laureat-premii-im-sh-hudajberdina-razilya-ryskuzhina-34490 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114838/https://bash.news/bst/avtograf/83349-avtograf-pisatel-zhurnalist-laureat-premii-im-sh-hudajberdina-razilya-ryskuzhina-34490 |date=2023-05-03 }} * https://lgz.ru/article/-27-6841-06-06-2022/lotereya/ * https://www.bashinform.ru/news/social/2021-10-22/v-bashkirii-vruchili-rayonnuyu-zhurnalistskuyu-premiyu-imeni-shagita-hudayberdina-za-2021-god-2557695 * http://csdb.ufanet.ru/content/view/6321/66/ * https://resbash.ru/news/obshchee/2014-12-03/v-sibae-proshla-konferentsiya-molodyh-pisateley-zauralya-1633110{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://ufaart.ru/news/k-95-letiyu-balerinyi-i-professora-ugii-tamaryi-xudajberdinoj-vyishla-kniga-vospominanij-o-nej * http://shagit.ru/publ/laureaty/rajonnaja_premija/2 * http://urgaza.ru/persons/282/4982/ * https://elibrary.ru/item.asp?id=35551951 * http://centrtur.belebeycbs.ru/festpoez.php * https://baimaklib.ru/kraevedenie/lit-karta/ * https://blvesti.ru/articles/obshchestvo/2022-05-30/blagovarskiy-poet-vyigral-glavnyy-priz-na-prestizhnom-konkurse-2822215{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1976 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]] [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Журналистар]] [[Категория:«Һәнәк» журналы хеҙмәткәрҙәре]] 58wbvljuqrqsn11u75zrf7uzvoiggiq 0 190395 1299423 1239597 2026-06-19T06:36:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299423 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Шәҙилилек''' ({{Lang-ar|'''الشاذلية'''}} — шәҙилиәт; {{lang-ru|Шазилия}}) йәки '''Шәҙили тәриҡәте''' — [[Суфыйлыҡ|суфый]] [[тәриҡәт]]е. == Тарихы == Тәриҡәткә шәйех [[Әш-Шәҙили|Әбүл-Хәсән әш-Шәҙили]] XIII быуатта нигеҙ һалған. Төп иғтибар [[Нәфес|нәфескә]] ҡаршы көрәшкә һәм үҙ-үҙеңде эске камиллаштырыуға йүнәлтелә. Һәр адепт остазының рөхсәте менән кварталға бер көндән дә кәм булмаған ваҡытын яңғыҙлыҡта үткәреүгә бүлергә тейеш. Яңғыҙланыу таң атҡандан алып ҡояш байығанға тиклем ураҙа тотоп үткәрелә. Шулай уҡ [[Зекер|зекерҙең]] төрлө төрҙәре бар, уларҙа [[Аллаһ]] исеме ҡабатлана, йәки төрлө мотив менән [[шәһәҙәт]] уҡыла<ref>[http://portal-credo.ru/site/?act=press&type=list&press_id=542 Ислам это или не ислам? Заметки с международной суфийской встречи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930023919/http://portal-credo.ru/site/?act=press&type=list&press_id=542 |date=2007-09-30 }}</ref>. Шәҙилиҙәрҙең үҙенсәлеге булып [[тәриҡәт]] уларға мәңгелектән алдан билдәләнгән, рухи иерархия башлығы [[Ҡотоб (суфый)|ҡотоб]] һәр ваҡыт уларҙың тәриҡәте ағзаһы буласаҡ тип инаныу тора<ref>[http://www.upelsinka.com/Russian/religion_sufism_3.htm Суфийские ордены и братства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006193948/http://www.upelsinka.com/Russian/religion_sufism_3.htm |date=2007-10-06 }}</ref>. Тәриҡәт адепттарының береһе — Рене Генон<ref>[https://web.archive.org/web/20131203002757/http://www.ng.ru/history/2006-08-02/6_knight.html Рыцарь Святого Грааля]</ref>. Шәҙилиҙәр, башҡа суфыйҙар кеүек үк, берләшеп [[Зәүиә|зәүиәләрҙә]] йәшәгән. Мәҫәлән, Ғабдул-Ҡадир әл-Фәси үҙе уҡытҡан [[Зәүиә|зәүиәлә]] ерләнгән. == Таралыуы == Тарихи яҡтан шулай килеп сыҡҡан — ул Төньяҡ Африкала һәм Мысырҙа ҙур йоғонтоға эйә булған һәм ислам әҙәбиәтенә күп өлөш индергән == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Суфыйлыҡ]] * [[Ислам]] * [[Ҡотоб (суфый)|Ҡотоб]] * [[Дәрүиш]] *[[Тәриҡәт|Тәриҡәттәр исемлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанма == * {{ИЭС2007|Шазили|890}} * [http://www.sufizm.ru/prophet&murshids/shazili_tariq/ Шазилийский тарикат] — Sufizm.Ru {{Суфыйлыҡ}} {{Тәриҡәттәр}} {{islam-stub}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Тәриҡәттәр]] [[Категория:Ислам терминдары]] nwlxl5apc1iiefeu43yxobpy5ea8i6b 0 190925 1299330 1277434 2026-06-18T11:59:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299330 wikitext text/x-wiki {{Ук}}[[Файл:Ар-Рахма.JPG|мини| [[Әр-Рахма|Әр-Рахма мәсете]] — [[Киев]]та асылған беренсе [[мәсет]]]] '''Украинала ислам''' ({{Lang-uk|Іслам в Україні}}) — [[Украина]] территорияһында [[ислам]] дине. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Украина халҡының (43 мең 993 кеше) 1,70 %-ы (695 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (''[[2020 йыл|2020]]'')<ref>[http://worldpopulationreview.com/countries/muslim-population-by-country/ Muslim Population By Country 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190901181917/http://worldpopulationreview.com/countries/muslim-population-by-country/ |date=2019-09-01 }}{{Ref-en}}</ref>. == Тарих == [[Файл:Cumania_(1200)_eng.png|справа|мини|200x200пкс|[[Дәште Ҡыпсаҡ]] [[XIII быуат]]та]] Хәҙерге ваҡытта [[Украина]] биләгән территорияға [[Ислам|Ислам дине Ғәрәп-Хазар һуғыштары]] осоронда (''642—799'') үтеп кергән. Әлеге һуғыштар тынғас, VIII быуаттың 2-се яртыһынан [[Кавказ]] аша [[Ҡара диңгеҙ]] яр буйҙарына [[Ғәрәптәр|ғәрәптәргә]] тыныс юл менән үтеп инеү мөмкинлеге асыла. Хәҙерге Украинаның көньяҡ-көнсығышында ([[Хазар ҡағанаты|элекке Хазар ҡағанаты]] ''ерҙәре'') археологтар VIII быуаттың 2-се яртыһына ҡараусы, мосолман йолаһы буйынса күмелгән ҡәберлекләрҙе таба. [[Ислам доньяһы]], мосолмандар тураһында беренсе мәғлүмәттәрҙе, [[Киев Русе|Киев Русендә]] йәшәүселәр сауҙа эштәре менән илдәр гиҙгәндә, Итилгә ([[Хазар ҡағанаты]]) сәйәхәттәр һәм хәрби походтар ваҡытында алған. Шулай итеп, Ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең оло йоғонтоһон кисергән ил менән туранан-тура бәйләнеш барлыҡҡа килгән. Киев Русен ислам менәнтаныштырыуға шулай уҡ рустарҙың [[Көнсығыш|Көнсығышҡа]] — {{Тәржемәһеҙ 3|Русьнең Каспий экспедицияләре|Каспийга хәрби походлары|en|Caspian expeditions of the Rus'}} ла ярҙам итә. Рустең яҡынн күршеһе — [[Волга буйы Болғары]] исламды 922 йылда дәүләт дине булараҡ ҡабул итә. Монголдарға тиклемге беренсе осорҙа (VIII—XIII быуаттар) ислам, дөйөм алғанда, төрки ҡәбиләләрҙе һәм халыҡтарҙы, нигеҙҙә, [[Төрки телдәр|төрки телдәрҙең]] ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған төрки телдәрҙә һөйләшеүселәрҙе әкренләп исламлашыуы юлы менән тарала. [[Дәште Ҡыпсаҡ|Ҡыпсаҡ далаһы]] киңлегендә ислам тәғлимәтен таратыуҙа төп ролде Дербент һәм [[Волга буйы Болғары]], шулай уҡ [[Урта Азия|Урта Азиялағы]] [[Хөрәсән]] һәм [[Мәүәрәннәһер]] ҡалалары уйнаған. Икенсе этап хәрби яулап алыу осоро булараҡ билдәләнә. Һүҙ ислам динен тотоусы халыҡтарҙың ултыраҡ тормош рәүешенә күсеүе, шулай уҡ [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһының]] [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара диңгеҙҙең]] төньяғында һәм [[Днестр]] буйында хакимлыҡ итеүе тураһында бара. [[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауы]] хәҙер бойондороҡһоҙ Украина составына ингән ерҙәрҙә Ислам таралыуҙың төп төбәктәренең береһе була. Ҡырымда ислам [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым ханлығының]] дәүләт диненә әүерелә. Ярымутрауҙа һәм тирә-яҡ территорияларҙа [[Сөнниҙәр|сөнни]] исламдың [[Хәнәфи мәҙһәб|хәнәфи]] мәҙһәбе тарала. == [[Хазар ҡағанаты]]нда ислам == [[Файл:Rus_Caspian.png|справа|мини|200x200пкс|[[Киев Русе|Киев Русенең]] Каспий буйы төбәгенә һөжүме. [[XI быуат]] аҙағы — [[XII быуат]] башы]] Хәҙерге Украина территорияһында исламдың беренсе дәлиле VII быуатта барлыҡҡа килгән [[Хазар ҡағанаты]] менән бәйле. Был [[Көнбайыш Төрки ҡағанаты]] тарҡалыу арҡаһында мөмкин булған. Башта яңы дәүләт территорияһы [[Кавказ|Төньяҡ Кавказ]], [[Волга]] һәм [[Дон]] йылғаларының аҫҡы өлөшө менән сикләнгән. Әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң Хазар ҡағанаты үҙ Көнсығыш территорияһын [[Днепр|Днепрға]] һәм [[Арал диңгеҙе|Арал диңгеҙенә]] тиклем киңәйтә. VII быуат аҙағында Хазар ҡағанаты [[Ҡырым]]ды һәм [[Аҙау диңгеҙе|Азов диңгеҙен]] ҡулға төшөрә. Археологик ҡаҙыу эштәре Хазар ҡағанаты осорондағы 48 ҡасабаның хәҙерге Украина территорияһында урынлашыуын күрһәтә. Боронғо кеше торған пункттарҙа күп һанлы мосолман ҡәберҙәре асыҡланған. Уларҙың күбеһе IX быуаттың икенсе яртыһына ҡарай. [[Хазарҙар]] дәүләте күп милләтле һәм күп динле дәүләт була. Халыҡ араһында мәжүси диндәр менән бер рәттән, монотеистик диндәр: [[христианлыҡ]], [[ислам]] һәм [[Йәһүдилек|йәһүд]]<nowiki/>илек тә тарала. Ислам тураһында мәғлүмәтте хазарҙар Волга, Дон һәм Төнъяҡ Донец ярҙарына тауар алып килгән [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] сауҙагәрҙәренән алған. [[X быуат]]та Хазар дәүләте әкренләп зәғифләнә. Славян ҡәбиләләре [[Хазарҙар|хәзәрҙәр]] йоғонтоһонан сығып, үҙ дәүләттәрен — [[Киев Русе]]н төҙөй. 965 йылда Киев кенәзе [[Святослав Игоревич|Святослав]] хәзәрҙәр армияһын тар-мар итә. Хазар батшаһы Хәрәземгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Был ярҙамды алғандан һуң, [[Хазар ҡағанаты]] хакимы һәм халыҡтың күп өлөшө ислам динен ҡабул итә. Тик был әҙәрҙәрҙе һәләкәттән ҡотҡара алмай. Күсмә төрки халыҡтарҙың — [[Ҡыпсаҡтар|ҡыпсаҡтарҙың]] һәм [[Ҡумандар|ҡомандарҙың]] һөжүме Хазар дәүләтен юҡҡа сығара. == Киев Русендә ислам == [[Киев Русе]] [[христианлыҡ]]ты ҡабул иткәндән һуң уҙған бер нисә йөҙ йыл дауамында ислам һәм мосолмандарға ҡарата мөнәсәбәт ярайһы ыңғай була. [[XII быуат]] башында Киевта ҙур мосолман йәмғиәте йәшәп килгән була. Был хаҡта үҙ яҙмаларында Әл-Андалусия ([[Испания]]) сәйәхәтсеһе [[Ғәрнати|Әбү Хәмид әл-Ғәрнати]] хәбәр итә. Киев [[XII быуат]]та [[христианлыҡ]] һәм [[ислам]] татыу йәшәгән ҡала була, өҫтәүенә, мосолмандар һаны һиҙелерлек күп була. Ул ваҡытта Киев Русе башҡалаһында үҙ мосолмандар [[мәсет]]е булған. Киев территорияһында үткәрелгән археологик ҡаҙыу эштәре ҡаланың ислам дәүләттәре менән интенсив сауҙа эҙемтәләре булыуын раҫлай. Рустең иң яҡын ислам күршеһе булып [[Волга буйы Болғары]] торған. Бер нисә йөҙ йыл дауамында ике ил араһындағы мөнәсәбәттәр шаҡтай киҫкен булған: уртаҡ фекергә килеү осорҙары оҙайлы һуғыштар менән алышынып торған. == Алтын Урҙа осоронда ислам == [[Файл:Stary_Krym_Meczet_Chana_Uzbeka.jpg|справа|мини|200x200пкс|[[Ҡырым]]да Үзбәк хан мәсете. 1314 йыл]] 1236 һәм 1241 йылдар араһында монгол ханы [[Батый]] армияһы [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш Европаның]] барлыҡ дәүләттәрен, шулай уҡ [[Киев Русе]]<nowiki/>н дә яулап ала. Монгол яуҙары ваҡытында барлыҡ эре ҡалалар, шул иҫәптән [[Киев]] тар-мар ителә. Ислам динен ҡабул иткән беренсе монгол ханы [[Сыңғыҙхан]] ейәне Бәркә булған. Тап бына шул ваҡытта Жуси олосо [[Алтын Урҙа]] — [[Монгол империяһы|Бөйөк Монгол хандарына]] бәйһеҙ үҙ төрки дәүләткә әүерелә. 1320 йылда [[Үзбәк хан]] дәүләттең төп дине булараҡ ислам динен ҡабул итә. [[XIV быуат]] урталарында хәҙерге Украинаның ҙур өлөшө ислам дине ныҡлап урынлашҡан территория була. Алтын Урҙаның сәскә атыуы осоро 1357 йылда Үзбәк хандың улы Жанибәктең үлеме менән тамамлана. Йөҙ йылдан һуң Украинаның көньяҡ һәм көнсығышындағы ерҙәрҙә Алтын Урҙа харабаларында барлыҡҡа килгән [[Ҡырым ханлығы]] исламды халыҡҡа таратыуҙың төп үҙәге булып ҡала. == Ҡырым ханлығы осоро == [[Файл:Мечеть_Эски-Сарай_(в_долине_Салгира).jpg|справа|мини|200x200пкс|Иҫке Һарай мәсете. Ҡырым]] Ислам 300 йылдан артыҡ тулы бәйһеҙлеген һаҡлап ҡалған [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым ханлығының]] дәүләт диненә әүерелә. Ҡырым ерҙәрендә [[XIII быуат]]тан [[XVI быуат|XVI быуатҡа]] тиклем [[Ҡырым татарҙары]] үҙ диндәре — ислам менән айырым милләт булараҡ формалаша. Шул уҡ ваҡытта [[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауы]] Днепр яр буйҙарында көн итеүсе башҡа халыҡтарға оҙаҡ ваҡыт ислам һәм мосолмандар тураһында мәғлүмәт биреүсе төп канал булып ҡала. 1441 йылдан Ҡырым [[Гәрәйҙәр]] нәҫеленән булған хандар династияһы ҡул аҫтында була. [[Хажи I Гирәй|Хажигәрәй]] улы Миңлегәрәй дәүерендә Ҡырым ханлығы [[Төркиә|Төркиәнең]] вассалына әйләнә (1475). Оҙаҡ ваҡыт Ҡырымда дини тыныслыҡ хөкөм һөрә. Дәүләт территорияһында православие, [[Католицизм|католиклыҡ]], грек, әрмән сиркәүҙәре һәм монастырҙар, [[Йәһүдилек|йәһүд]]<nowiki/>илек һәм ҡараим ир-аты синагогалары ирекле эш иткән. == Хәҙерге заман == [[1917 йыл|1917 йылға]] тиклем Украина осолмандарының дини тормошо эҙмә-эҙлекле рәүештә үҫә, әммә [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет хакимиәте]] килгәс, мосолмандарға дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүҙә кәртәләр ҡуйылған. 1990-йылдар башынан Украина ислам йәмғиәтендә үҙгәрештәр башлана. [[Мосолмандар]] үҙҙәренең дини ихтыяждарын тәьмин итеү тураһында асыҡтан-асыҡ белдереү, мосолман йолаларын үтәү, ата-бабаларының ғәҙәттәрен тотоу мөмкинлеге ала. Украина үҙаллылыҡ яулап алғандан һуң, илдә ислам динен тотоу процессын координацияларға тейешле мосолман йәмғиәттәре өсөн үҙәкләштерелгән структура ойоштороу мөмкин була. [[1992 йыл|1992 йылдың]] [[9 сентябрь|9 сентябрендә]] Украина Министрҙар кабинеты ҡарамағындағы Дин эштәре шураһы тарафынан Украина мосолмандар Диниә назараты (УМДН, {{Lang-uk|Духовне управління мусульман України}}) теркәлгән. УМДН башлығы, Украинаның юғары мөфтөйө — шәйех Әхмәд Тамим<ref>[https://islam.ua/ Духовное управление мусульман Украины]{{Ref-ru}}</ref>. Украина мосолман өммәте күп милләтле. Күпселекте [[Ҡырым татарҙары]], [[татарҙар]], [[әзербайжандар]], [[төрөктәр]], [[үзбәктәр]], тажиктар, [[Төркмәндәр|төрөкмәндәр]], [[Кавказ|Төньяҡ Кавказ]] халыҡтары вәкилдәре, [[ғәрәптәр]], [[Афғанстан|афғандар]], [[пакистан]]дар, [[чечендар]], [[дағстан]]лылар һәм башҡалар тәшкил итә. [[1993 йыл]]да УМДН ҡарамағында Украина Ислам Университетына нигеҙ һалына. Университетты тамамлаған [[имам]]дар хәҙерге ваҡытта [[Украина]], [[Рәсәй Федерацияһы|РФ]], [[Тунис]], [[Германия]], [[Төркиә]], [[Тажикстан]], [[Латвия]], [[Австрия]], [[Австралия]] һәм донъяның башҡа мосолман илдәрендәге йәмғиәттәрендә, үҙәктәрендә һәм берләшмәләрендә эшләй. [[2008 йыл|2008 йылдың]] [[11 сентябрь|11 сентябрендә]] [[Сөнниҙәр|сөнни]] йәмғиәттәрҙе берләштереүсе «Умма» Украина мосолмандары Диниә назараты теркәлеү үткән . [[Мөфтөй|Мөфти]] [[шәйех]] [[Сәет Исмәгыйлов (1978)|Сәйед Исмәғилов]] (Сергей Валерий улы Исмәғилов)<ref>[https://islam.in.ua/ru/novosti-v-strane/v-ukraine-zaregistrirovano-novoe-duhovnoe-upravlenie-musulman-umma В Украине зарегистрировано новое Духовное управление мусульман «Умма»]{{Ref-ru}}</ref>. === Мөнәсәбәттәрҙе өҙөү === * ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: '''Донецк Халыҡ Республикаһы мосолмандарының Диниә назараты''''' 2022 йылдың мартында [[Луганск Халыҡ Республикаһы]] (ЛХР) мосолмандарының дини лидерҙары Украина мосолмандар Диниә назараты составынан сығыуы тураһында иғлан иткән. [[Имам]]дар шулай уҡ Рәсәй мосолмандар Диниә назараты мөфтөйөнә уларҙы үҙ идараларына ҡабул итеүҙе һорап мөрәжәғәт иткән. Луганск Йәмиғ мәсете имамы Эльдар Ғәмбәров: «Мөфти Сәйед Исмәғиловтың Рәсәйҙә хәрби хәрәкәттәр башларға йәки хакимиәтте бәреп төшөрөүгә бәйле саҡырыуы сәбәпле, беҙ Украина Диниә назараты менән барлыҡ мөнәсәбәттәрҙе өҙәбеҙ тип хәл иттек, йәғни беҙ уның саҡырыуҙарын хупламайбыҙ»<ref>[https://tatar-inform.tatar/news/religion/22-03-2022/lnr-imamnary-ukraina-m-selmannary-diniya-n-zar-te-sostavynnan-chygu-turynda-ig-lan-itte-5851881 ЛНР имамнары Украина мөселманнары Диния нәзарәте составыннан чыгу турында игълан итте.] [[Татар-информ]], 22.03.3033</ref>. 2022 йылдың 22 апреле көндө, [[Донецк өлкәһе]] Шахтерск ҡалаһының «Әс-Сәләм» мәсетендә (мәсет 2001 йылдың йәйендә асылған<ref>[http://islam.in.ua/ru/tochka-zreniya/salyam-v-istorii-shahterska «Ас-Салям» в истории Шахтерска.] Ислам в Украине{{Ref-ru}}</ref>; Д. Бедный тыҡрығы, 3)<ref>[https://vk.com/id246565175?z=photo246565175_325653825%2Falbum246565175_0%2Frev Ислам Шахтерск.] [[ВКонтакте]]{{Ref-ru}}</ref> [[Донецк Халыҡ Республикаһы|Донецк Халыҡ Республикаһының]] мосолман йәмғиәте вәкилдәре съезы (ойоштороу — башҡарыу конференцияһы) уздырылган. Әлеге съезда Донецк Халыҡ Республикаһы мосолмандар Диниә назаратын (Донбасс мөхтәсибәте) ойоштороу тураһында иғлан ителгән. == Мәсет == {{Төп мәкалә|Әр-Рахма мәсете (Киев)}} [[Файл:Мечеть_Ар-Рахма,_Київ,_Україна._Ar-Rahma_Mosque,_Kyiv,_Ukraine.JPG|справа|мини|200x200пкс|Мәсеттең намаҙ бүлмәһе]] [[Әр-Рахма|Әр-Рахма мәсете]] ({{Lang-uk|Мечеть Ар-Рахма}}) — [[Украина|Украинаның]] баш ҡалаһы [[Киев]]та асылған беренсе мәсет, [[хәбәшиҙәр]] мәсете. [[2011 йыл|2011 йылдың]] [[2 декабрь|2 декабрендә]] [[йома]] көндө мәсетте асыу тантанаһында 40-тан артыҡ илдең Украиналағы илсеһе, [[Чечен Республикаһы|Чечня]] мөфтөйө Мирзаев ҡатнаша<ref>[https://lenta.ru/news/2011/12/02/mosque/ Киевта беренче мәчет ачылды.] lenta.ru, 2.12.2011{{Ref-ru}}</ref>. Мәсет ҡаланың үҙәгендә, башҡаланың «Татарка» тип аталған тарихи районында урынлашҡан<ref>[http://www.otdihinfo.ru/catalog/1345.html Әр-Рахма мәчете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080531155551/http://www.otdihinfo.ru/catalog/1345.html |date=2008-05-31 }}{{Ref-ru}}</ref><ref>[https://periscope.com.ua/vdohnovenie/mechet-ar-rahma-fotoputeshestvie Әр-Рахма мәчетенә сәяхәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816221935/https://periscope.com.ua/vdohnovenie/mechet-ar-rahma-fotoputeshestvie |date=2016-08-16 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Һылтанмалар == * [https://islam.ua/ Украина мосолмандар Диниә назараты сайты]. * [https://islam.ua/o-dumu/islam-v-ukraine/ Ислам в Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805052602/https://islam.ua/o-dumu/islam-v-ukraine/ |date=2020-08-05 }} 2020 йылдың 5 август көнендә архивланған. == Иҫкәрмәләр == [[Категория:СССР-ҙа ислам]] [[Категория:Украинала дин]] [[Категория:Украинала ислам]] [[Категория:Илдәр буйынса ислам]] 1prd81je5pk5tekw072f676spajkh3t 0 192988 1299364 1251238 2026-06-19T00:40:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299364 wikitext text/x-wiki {{значения|Черемхово (значения){{!}}Черемхово}} {{НП+Россия |Черемхо́в | русское название = Черемхо́во | статус = Город | lat_deg = 53|lat_min = 09|lat_sec = 00 | lon_deg = 103|lon_min = 04|lon_sec = 00 | CoordScale = | регион = Иркутск өлкәһе | регион в таблице = Иркутск өлкәһе | вид района = Ҡала округы | район = Черемхов муниципаль берәмеге | район в таблице = Черемхово{{!}}Черемхо́в муниципаль берәмеге | C в регион = нет | глава = | дата основания = 1743 | первое упоминание = 1772 | прежние имена = Черемховское | статус с = 1917 | площадь = 113,99 <ref>[https://rosstat.gov.ru/dbscripts/munst/munst76/DBInet.cgi Иркутская область. Общая площадь земель муниципального образования]</ref> | высота центра НП = 560 | население = {{ Население | Черемхово (Иркутская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Черемхово (Иркутская область) | г }} | плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Черемхово (Иркутская область) | ч }} / 114 round 2 ) }} | агломерация = [[Иркутская агломерация|Иркутск-Черемхов]] | национальный состав = {{нет АИ 2|русские, татары, буряты|19|03|2023}} | конфессиональный состав = {{нет АИ 2|православие динендәгеләр, сөнни мосолмандар|19|03|2023}} | этнохороним = черемхо́вцы, черемхо́вчанин, черемховча́нка | почтовый индекс = 665400 | сайт = http://admcher.ru }} '''Черемхо́в''' ({{Lang-bua|Шэрэмхэ}}) — ҡала ([[1917 йыл]]дан) [[Иркутск өлкәһе|Рәсәйҙең Иркутск өлкәһе]], Черемхов районының (унда инмәй) административ үҙәге. Уның составындағы берҙән-бер тораҡ пункт булараҡ ҡала округы статусы менән (''Черемхово ҡалаһы'')<ref name="устав">[http://admcher.ru/ustav_goroda.php Устав города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160117183128/http://admcher.ru/ustav_goroda.php |date=2016-01-17 }}</ref> ''Черемховский [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]]''<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802020861 Закон Иркутской области от 16 декабря 2004 года N 104-оз «Об образовании, статусе и границах Свирского муниципального образования и Черемховского муниципального образования Иркутской области»]</ref> [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеген]] барлыҡҡа килтерә. Транссебер магистраленең ике яғында урынлашҡан. Себерҙә күмер сығарыу буйынса ҙур үҙәктәрҙең береһе. Халҡы — {{Население|Черемхово (Иркутская область)|фс}} кеше (2021), өлкәлә ҙурлығы буйынса алтынсы ҡала. == Этимологияһы == Хәҙерге ҡала урынында [[1722 йыл]]да почта станцияһы, һуңыраҡ беренсе ''Черемховск'' ауылына нигеҙ һалына. Атамаһы — '''шэрэмхэ''' — [[бүрәт]] телендә ''таш күмер'' тигән төшөнсәне аңлата. 1917 йылдан ҡала —''Черемхов''{{Sfn|Поспелов|2008|с=483}}. == Тарихы == [[1722 йыл]]да Мәскәү трактындағы почта станцияһы янында Черемхово ауылы булараҡ нигеҙ һалынған. Иркутск (Черемхов) таш күмер бассейны ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тәүге шахта 1896 йылда төҙөлә. Транссебер магистрале төҙөлгәнлектән, эшселәр ҡасабаларында хеҙмәтсәндәр йәшәгән ҙур булмаған шахталар һаны тиҙ арта (1906 йылға 89 шахта булып, уларҙа яҡынса 8000 кеше эшләгән). 1905—1907 йылдарҙағы революциянан һуң, һөргөнгә ебәрелгән поляктар, мәҫәлән, И. В. Коморовский менән И. Собещанский, эшләгән ''Урыҫ-Азия Тау сәнәғәте ширҡәте'' компанияһы урынлашҡан урындарҙың береһе. Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәтенең [[1917 йыл]]дың 3 (16) июнендә ҡабул ителгән Постановлениеһы менән ауыл ҡала тип раҫлана. Рәсәй Хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге «Моноҡалалар исемлеген раҫлау тураһында»ғы 1398-се бойороғо менән Черемхов ҡалаһы муниципаль берәмеге «Рәсәй Федерацияһының социаль-иҡтисади хәленең насарайыуы хәүефе булған Монопрофилле муниципаль берәмектәре» категорияһына индерелгән<ref>[[s:Распоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 № 1398-р|Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»]]</ref>. == Власть органдары == Составында берҙән-бер тораҡ пункты ''Черемхо́в ҡалаһы'' булған ҡала округы статусына эйә Черемхов ҡалаһы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә.<ref name="устав"/><ref>[http://docs.cntd.ru/document/802020861 Закон Иркутской области от 16.12.2004 № 104-ОЗ «Об образовании, статусе и границах Свирского муниципального образования и Черемховского муниципального образования Иркутской области»]</ref> 2005 йылға тиклем Черемхов өлкә буйһоноуындағы ҡалаһына Свирск ҡалаһы буйһонған<ref>[https://web.archive.org/web/20131203014107/http://mosclassific.ru/mClass/okato_view.php?text=25+445 город Черемхово в ОКАТО]</ref>. Ҡаланың урындағы үҙидара органдары структураһында:<ref name="устав"/> * Черемхо́в ҡалаһы Думаһы — муниципаль берәмектең вәкәләтле органы; * Черемхов ҡалаһы мэры — муниципаль берәмек башлығы; * Черемхов ҡала хакимиәте — муниципаль берәмектең башҡарма-күрһәтмә биреүсе органы; * Черемхов ҡалаһының контроль-иҫәп палатаһы — тышҡы муниципаль финанс контроленең контроль-иҫәп органы. Ҡала составына бынан алда төрлө сәнәғәт предприятиелары, карьерҙар, шахталар, киҫелештәр ҡарамағында ойошторолған 9 ҡасаба инә. Ҡала ерҙәренең көньяҡ өлөшөндә Восточный, Касьяновка ҡасабалары урынлашҡан. Төп ҡаланан көньяҡ-көнсығышта Каменный Карьер, Кирзавод, Индустриальный, Штольня ҡасабалары урынлашҡан. Төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Шахтёрский ҡасабаһы урынлашҡан. Ҡаланан төньяҡҡа табан 4-7 км алыҫлыҡта Ершовка һәм Трудовой ҡасабалары бар. == Халҡы == {{ Население | Черемхово (Иркутская область) | Столбцов=11}} {{население| Черемхово (Иркутская область) |график}} {{ Численность городов России }} == Тәбиғәт шарттары == Ҡала территорияһы Иркутск-Черемхов тигеҙлегендә урта Себер яҫы таулығының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Был ер таш күмергә бай ултырма ҡатламдар менән тулған. Төбәк урман-дала подзонаһына (урман массивтары ҡайын һәм ылыҫлы ағастарҙан тора) ҡарай. Тупраҡтары бер аҙ көлһыу, ҡараһыу һоро, ҡомло балсыҡлы. Черемшанка йылғаһы йылға селтәрен барлыҡҡа килтерә. Территоияның климаты киҫкен континенталь, температура амплитудаһы ҙур, яуым-төшөмдөң аҙ булыуы, ҡояш радиацияһының юғары коэффициенты хас. Ҡала биләмәһе «1В» климат зонаһында урынлашҡан һәм 7-8 балл сейсмик районға ҡарай. Ғинуар — иң һыуыҡ ай, уртаса айлыҡ һауа температураһы — 19,8  ° тәшкил итә. Ҡатылығы буйынса декабрь ғинуарҙан бер аҙға ғына ҡалыша. Һауа температураһының нуль аша тотороҡло күсеүе, ғәҙәттә, апрелдең икенсе декадаһы башында була. Һауа торошоноң һыуыҡ булмаған осоро уртаса 105 тәүлек тәшкил итә. Иң юғары һауа температураһы июлдә билдәләнә. Июлдә һауа температураһының иң юғары нөктәһе — плюс 36 °C. Көҙ көнө һауа температураһының нуль аша тотороҡло күсеүе октябрь уртаһына тура килә. Көҙгө һыуыҡтар осоронда (сентябрь—ноябрь) һауа температураһының нығыраҡ түбәнәйеүе күҙәтелә. Октябрҙә-ноябрҙә уртаса айлыҡ һауа температураһының һикереүе 10-11 °C тәшкил итә һәм иң ҙур йыллыҡ температура булып тора. Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге 2,9 м/с тәшкил итә. Йыл дауамында елдең уртаса тиҙлеге айҙан айға бер аҙ үҙгәрә. Был апрель-майға һәм декабргә ҡағылмай. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары 325—425 миллиметр тәшкил итә. Дымлылыҡ кәрәгенән артыҡ (к>2,0). Һауаның сағыштырмаса уртаса дымлылығы 60%-тан ашыу. Томандар һәм сағыштырмаса дымлылыҡ атмосферала бысратыусылар тупланыуына булышлыҡ итә. == Иҡтисады == [[Файл:Cheremkhovo coal industry (WR).tif|мини|Күмер сығарыу]] Черемхов — Иркутск бассейнында асыҡ ысул менән күмер сығарыу үҙәктәренең береһе (күмер киҫелеше, байыҡтырыу фабрикаһы). Таш күмер, тальк, доломит, балсыҡ, магнезит ятҡылыҡтары. ''Заводтар'': ауыр машиналар төҙөү, механика, «Химик». ''Фабрикалар'': мебель, туҡылмаған материалдар. Төҙөлөш материалдары етештереү предприятиелары. ''Аҙыҡ-түлек сәнәғәте'': икмәк комбинаты. ''Еңел сәнәғәәт'': тегеү фабрикаһы. ''Ауыл хужалығы'': районда бойҙай, һоло, арпа, ҡарабойҙай үҫтерелә. Һөт йүнәлешендәге эре мөгөҙлө мал үрсетелә. ''Сауҙа'': бихисап сауҙа-күңел асыу үҙәктәренән һәм өйҙәрҙән, баҙарҙарҙан һәм күмәртәләп-ваҡлап һатыу базаларынан, супермаркеттарҙан ғибәрәт. ''Финанс секторы'': 20-нән ашыу Рәсәй банктары филиалдары. == Мәғарифы == == Һаулыҡ һаҡлау == == Транспорты == == Элемтә == == Киң мәғлүмәт саралары == == Интернет == == Һәйкәлдәр == * Сәйәси репрессия ҡорбандары - кулак мөһөрө тағылып һөрөлгән крәҫтиәндәргә һәйкәл<ref>[https://www.pribaikal.ru/standpoint/article/13133.html ПАМЯТНИК РАСКУЛАЧЕННЫМ КРЕСТЬЯНАМ В ГОРОДЕ ЧЕРЕМХОВО (ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ)]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга | автор = Мельхеев М. Н. | заглавие = Топонимика Бурятии: История, система и происхождение географических названий | ссылка = | ответственный = | издание = | место = [[Улан-Удэ]] | издательство = Бурятское книжное изд-во | год = 1969 | страницы = | страниц = 185 | тираж = | ref = Мельхеев }} * {{книга |автор = [[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]] |заглавие = Географические названия России: Топонимический словарь: Более 4 000 единиц |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = АСТ; Астрель |год = 2008 |страницы = |страниц = 528 |серия = |isbn = 978-5-17-054966-5 |тираж = 1500 |ref=Поспелов}} {{Города Иркутской области}} == Һылтанмалар == * {{cite web |url = http://admcher.ru/ |title = Официальный сайт администрации г. Черемхово |lang = ru |accessdate = 2008-11-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930002214/http://admcher.ru/ |archivedate = 2007-09-30 |deadlink = yes }} * {{cite web |url = http://www.cherem24.ru/ |title = Сайт Черемхово и Черемховского района <big>www.cherem24.ru</big> |lang = ru |accessdate = 2016-08-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160826143605/http://cherem24.ru/ |archivedate = 2016-08-26 |deadlink = yes }} * {{cite web |url = http://www.mojgorod.ru/irkutsk_obl/cheremhovo/index.html |title = Черемхово в энциклопедии «Мой город» |lang = ru |accessdate = 2008-11-04 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080516071332/http://www.mojgorod.ru/irkutsk_obl/cheremhovo/index.html |archivedate = 2008-05-16 |deadlink = yes }} * {{cite web |url = http://shadrinka.ru/ |title = Шадринка (пос. им. Ф. Э. Дзержинского) — Северо-Западная окраина г. Черемхово |lang = ru |accessdate = 2012-02-15 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130616194316/http://shadrinka.ru/ |archivedate = 2013-06-16 |deadlink = yes }} * {{cite web |url = http://omen72.nethouse.ru/ |title = Сайты Черемхово и Свирска |lang = ru |accessdate = 2016-03-09 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160309190601/http://omen72.nethouse.ru/ |archivedate = 2016-03-09 |deadlink = yes }} * [https://www.pribaikal.ru/standpoint/article/13133.html ПАМЯТНИК РАСКУЛАЧЕННЫМ КРЕСТЬЯНАМ В ГОРОДЕ ЧЕРЕМХОВО (ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ)] * [https://www.trud.ru/article/09-11-2005/96271_kamen_v_pamjat_o_raskulachennyx.html КАМЕНЬ В ПАМЯТЬ О РАСКУЛАЧЕННЫХ] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Черемхов| ]] [[Категория:Иркутск өлкәһенең ҡала округтары]] 14c8v2v5s6cnxqw1pq8ecbvxwcsuyl4 0 193204 1299353 1250971 2026-06-18T21:09:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299353 wikitext text/x-wiki '''Хорст Мюллер''' 1970-се йылдар уртаһында сығыш яһаған [[Германия Демократик Республикаһы|Көнсығыш Герман]] сана спортсыһы була. Ул сана спорты буйынса донъя чемпионатында өс миҙал яулай: ике көмөш (яңғыҙ разрядта: [[1977 йыл|1977]], парлы разрядта: [[1975 йыл|1975]]) һәм бронза (яңғыҙ разрядта: [[1974 йыл|1974]]). [[File:Bundesarchiv Bild 183-P0105-0017, Horst Müller, Hans-Jürgen Neumann.jpg|left|thumb|Мюллер/Нойманн 1975 йылда Көнсығыш Германия чемпионатында еңеү яулай]] Мюллер Шулай уҡ 1975 йылда [[Италия]], Оланга ҡалаһында Сана спорты буйынса Европа чемпионатында ир-егеттәр парлы разрядында көмөш миҙал яулай. == Һылтанмалар == *[https://web.archive.org/web/20121123015210/http://www.hickoksports.com/history/worldluge.shtml Hickok sports information on World champions in luge and skeleton.] *[https://web.archive.org/web/20080325014953/http://www.eiskanal.com/eiskanal-kunstbahnrennrodeln-europameisterschaften.html List of European luge champions] [[Категория:Сана спорты буйынса немец спортсылары]] db3sme8xnmcm8aja9kdvjtuho0oma8h 0 200002 1299355 1292080 2026-06-18T21:49:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299355 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Төркөм |название = Хуситтар<br>Ансар Аллаһ |оригинал = {{lang-ar|الحوثيون}}<br>{{lang-ar|أنصار الله}} |логотип = Slogan of the Houthi Movement.svg |ширина_логотипа = 100px |подпись = Эмблемалағы яҙыу: «[[Такбир|Аллаһ бөйөк]], Америкаға үлем, [[Израилгә үлем]], йәһүҙиҙәргә ләғнәт, ислам еңәсәк» |другие названия = |часть = |национальность = [[ғәрәптәр]]-[[йәмәндәр]] |религия = [[ислам]] [[шиизм|шиғый ағымы]] |идеология = [[Зейдиты|зәйдиҙәр]], [[антисионизм]], [[антисемитизм]], [[антиимпериализм]], [[антиамериканизм]], [[антиевропеизм]], [[ғәрәп милләтселеге]] |девиз = |лидеры = [[Хөсәйен әл-Хуси]] (1994—2004) {{Знаки|†}} [[Абдул-Малик әл-Хуси]] (2004 — {{н.в.}}) |штаб-квартира = [[Саада]], [[Йәмән]] |регион = {{Флагификация|Йәмән}} |сформирована = [[1994]] |расформирована = |прежде = |стала = |союзники = * {{Флагификация|Иран}} <small>(по версии Сәғүд Ғәрәәбстаны һәм АҠШ версияһы буйынса, Иран төркөм менән бәйле булыуын кире ҡаға)</small><ref name="crucial">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/15/us-yemen-houthis-iran-insight-idUSKBN0JT17A20141215|publisher=Reuters|title=Iranian support seen crucial for Yemen's Houthis|date=2014-12-15|access-date=2015-02-19|archive-date=2015-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150202145704/http://www.reuters.com/article/2014/12/15/us-yemen-houthis-iran-insight-idUSKBN0JT17A20141215}}</ref> * {{Флагификация|Төньяҡ Корея}} <small>(Көньяҡ Корея версияһы буйынса)</small><ref name="North Korea">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/samuel-ramani/north-koreas-balancing-ac_b_7995688.html|date=2015-08-17|access-date=2015-08-17|title=North Korea's Balancing Act in the Persian Gulf|agency=The Huffington Post|quote="North Korea's military support for Houthi rebels in Yemen is the latest manifestation of its support for anti-American forces."|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150817222418/http://www.huffingtonpost.com/samuel-ramani/north-koreas-balancing-ac_b_7995688.html|archive-date=2015-08-17|df=dmy-all}}</ref> * {{Флагификация|Эритрея}} <small>(ихтималлыҡ, ләкин ил хөкүмөте ҡағылышлы булыуыын кире ҡаға)</small><ref name="alarm">{{cite news|url=http://www.worldbulletin.net/haber/152737/houthi-rise-in-yemen-raises-alarm-in-horn-of-africa|date=2015-01-12|access-date=2015-04-09|title=Houthi rise in Yemen raises alarm in Horn of Africa|publisher=World Bulletin|archive-date=2015-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120231208/http://www.worldbulletin.net/haber/152737/houthi-rise-in-yemen-raises-alarm-in-horn-of-africa}}</ref> * {{Флагификация|КНР}} <small><ref>{{cite web | url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy2627#:~:text=PRC%2DBASED%20SUPPLIERS%20FOR%20HOUTHI,range%20of%20PRC%2Dbased%20companies. | title=Treasury Sanctions Houthi Weapons Smuggling and Procurement Networks | date=2025-02-08 }}</ref><ref name="China">{{cite web |last1=FDD Flash Brief |date=2025-01-02 |title=China Arming Houthi Rebels in Yemen in Exchange For Unimpeded Red Sea Passage |url=https://www.fdd.org/analysis/2025/01/02/china-arming-houthi-rebels-in-yemen-in-exchange-for-unimpeded-red-sea-passage/ |access-date=2025-03-08 |website=FDD}}</ref> * {{Флагификация|Ирак}} <small>(ихтималлыҡ)</small> * {{флаг|Сирия|1980}} [[Сирийская Арабская Республика|Сүриә]] <small>(до 2024 г.)</small><ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-boosting-yemeni-houthis-with-syrian-fighters-local-sources/2233092|title=Iran boosting Yemeni Houthis with Syrian fighters: Local sources|first1=Mohamad|last1=Misto|first2=Ethem|last2=Emre Özcan|website=Anadolu Agency|access-date=2021-05-08|archive-date=2022-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409065116/https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iran-boosting-yemeni-houthis-with-syrian-fighters-local-sources/2233092|url-status=live}}</ref> * {{Флагификация|Хизбулла}}<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/1.617924|title=Source: Hezbollah, Iran helping Hawthi rebels boost control of Yemen's capital|newspaper=Haaretz|date=2014-09-27|access-date=2015-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140036/http://www.haaretz.com/news/middle-east/1.617924|archive-date=2015-04-02|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402140036/http://www.haaretz.com/news/middle-east/1.617924 |date=2015-04-02 }}</ref><ref name="Najran">{{cite news|url=https://asiatimes.com/2015/10/how-saudi-arabias-aggressive-foreign-policy-is-playing-against-itself/|agency=Asia Times|title=How Saudi Arabia's aggressive foreign policy is playing against itself|first=Salman|last=Rafi |date=2015-10-02|access-date=2016-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929083129/https://asiatimes.com/2015/10/how-saudi-arabias-aggressive-foreign-policy-is-playing-against-itself/|archive-date=2020-09-29|url-status=live}}</ref> |противники = '''Илдәәр:'''<br> {{Флаг|Йемен}} [[Совет президентского руководства]]<br> {{Флаг|Саудовская Аравия}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]<br> {{флагификация|Бахрейн}}<br> {{Флагификация|Катар}} (до 2017 г.)<br> {{флагификация|Кувейт}}<br> {{флагификация|Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре}}<br> {{флагификация|Египет}}<ref>{{Cite web |url=https://www.almasdarnews.com/article/%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82-%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82-%D0%B8%D0%B7-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4/ |title=Египет выходит из возглавляемой Саудовской Аравией коалиции |access-date=2016-10-19 |archive-date=2017-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713044931/https://www.almasdarnews.com/article/%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82-%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82-%D0%B8%D0%B7-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4/ |url-status=dead }}</ref><br> {{флагификация|Иордания}}<br> {{флагификация|Марокко}}<br> {{флагификация|Судан}} (до 2019 г.)<br> {{флагификация|Сенегал}}<br> {{флагификация|АҠШ}}<br> {{флагификация|Сомали}}<br> {{флагификация|Израиль}}<br> {{флагификация|Эритрея}} <small>(по данным ООН)</small><br> '''Төркөмдәре:'''<br> [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] [[Аль-Каида]]<br>[[Файл:Flag of the Yemeni Congregation for Reform (al-Islah).svg|22px|border]] [[Ислах|Боевики Ислаха]]<br> {{Флагификация|Ислам дәүләте}} |численность = |конфликты = [[Йәмәндә хуситтар ихтилалы]]<br>[[Наджранда сыуалыш]]<br>[[Йәмәәндә Граждандар һуғышы (2014 йылдан)]] |сайт = |территория={{флаг|Йәмән}} [[Хуситтар контролдә тотҡан территория]]}} [[Файл:Houthi movement (orthographic projection).svg|thumb|]] '''Хуситтар''' ('''Хоуситтар, Хути'''; {{Lang-ar|الحوثيون}} ''-Husʹiyun''), йәки '''«Анса́р Алла́һ»''', шулай уҡ « '''Ансарулла́»''', '''«Ансаруллаһ»''', '''«Ансар Аллаһ»''' ({{Lang-ar|أنصار الله}} шулай уҡ ''Аллаһ'' тип атала) — [[Йәмән]] территорияһындағы [[Зәйдиҙәр|зәйди]] [[Шиғыйҙар|шиғый]] ([[:ru:Джарудиты|джарудиттар]]) хәрбиләштерелгән төркөмө. 2004 йылда улар Йәмән хөкүмәтенә ҡаршы ҡораллы ихтилал башлай, әкренләп илдең көньяҡ райондарының бер өлөшөн контролгә ала. 2011 йылда хуситтар Йәмән революцияһында ҡатнаша, һөҙөмтәлә президент Али Абдалла Салех отставкаға китә. Шул уҡ ваҡытта хәрәкәт баштан уҡ дини-сәйәси характерға эйә, һәм уны колониаль идара итеүҙән һуң ислам донъяһында [[Исламсылыҡ|исламсы]] хәрәкәттәрҙең артыуы һәм үҫеше проблемалары контексында ҡарарға мәжбүр итә<ref name="автоссылка1">{{Мәҡәлә|автор=Жантиев Д. Р.|заглавие=«Хусистское» движение в Йемене: генезис и современное состояние|издание=Вестник Московского университета. Серия 13. Востоковедение|год=2009|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/husistskoe-dvizhenie-v-yemene-genezis-i-sovremennoe-sostoyanie|номер=4|archivedate=2024-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240113092440/https://cyberleninka.ru/article/n/husistskoe-dvizhenie-v-yemene-genezis-i-sovremennoe-sostoyanie}}</ref> . 2015 йылдың башынан, Йәмәндең баш ҡалаһы [[Сана]]ны баҫып алыуҙан һәм Революцион совет ойошторолғандан һуң, Йәмәндә ''де-факто'' идара итеүсе ойошмаға әүерелә. Мөхәммәт Али әл-Хуси Революцион совет рәйесе була. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, АҠШ һәм [[Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы|Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы (ССАГПЗ]]) тарафынан уның Йәмәндәге идара власының легитимлығы танылмай. Хуситтар союздаштары Иран һәм «Хизбулла» партияһынан хәрби һәм финанс ярҙамы ала. 2004 йылдың сентябрендә Йәмән армияһы тарафынан үлтерелгән төркөмгә нигеҙ һалыусы һәм элекке етәксеһе Хөсәйен әл-Хуси хөрмәтенә аталған. Сәғүд Ғәрәбстаны<ref name="Saudi">{{Cite web|subtitle=2014-03-07|access-date=2024-04-01|accessdate=2023-05-27|url-status=live}}</ref>, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре<ref>{{Cite web|subtitle=2014-11-15|accessdate=2014-11-17|url-status=dead}}</ref>, Малайзия<ref>{{Cite web|subtitle=2019-05-31|access-date=2020-03-04|accessdate=2024-03-25|url-status=live}}</ref> һәм Йәмән Президенты етәкселек советы<ref>{{Cite web|access-date=2024-04-01|author=Zeynep Tüfekçi Gülay|accessdate=2023-06-14|url-status=live}}</ref> хуситтарҙы террористик ойошма тип билдәләй. АҠШ хуситтарҙы айырата әһәмиәттәге глобаль террорсылар тип ҡылыҡһырлай<ref name="StateGov">{{Cite web|subtitle=2024-01-30|access-date=2024-04-01|accessdate=2024-03-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|first=Jennifer|subtitle=2024-01-16|access-date=2024-04-01|accessdate=2024-01-18|url-status=live}}</ref>. == Символикаһы == Хуситтарҙың рәсми лозунгыһы — {{Lang+ar|الله أكبر, الموت لأمريكا, الموت لإسرائيل, اللعنة علی اليهود, النصر للإسلام|«[[Такбир|Аллаһ бөйөк]], Америкаға үлем, [[Израилгә үлем]], йәһүҙиҙәргә/йәһүдтәргә ләғнәт, ислам еңәсәк»|Алла̄ху ʾакбар, аль-мавт ли-ʾАмрӣка̄, аль-мавт ли-ʾИсра̄ʾӣль, аль-лаʿнах ʿала̄ ’ль-Яхӯд, ан-нас̣р лиль-ʾИсла̄м}}. Эмблемалағы ислам яҡлы фразалар йәшел төҫ менән, ә [[:ru:Антиамериканизм|америкаға ҡаршы]], антисионист һәм антисемит фразалары — ҡыҙыл менән айырып күрһәтелгән. Маррандағы имам әл-Һаҙи мәктәбендә 2002 йылдың ғинуарында был слоган тәүге тапҡыр асыҡтан-асыҡ әйтелә. Әммә альтернатив версия буйынса, Хөсәйен Бәҙрәддин әл-Хуси тәүге тапҡыр был лозунгты Израиль һалдаттарының 2000 йылда Әл-Аҡса интифадаһы ваҡытында атаһының ҡулында һәләк булған йәш фәләстин гражданын үлтереүсе образына яуап итеп ҡысҡырған<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2011.00476.x|автор=Lucas Winter|заглавие=Conflict in Yemen: Simple People, Complicated Circumstances|год=2011-03|язык=en|издание=Middle East Policy|том=18|выпуск=1|страницы=102–120|doi=10.1111/j.1475-4967.2011.00476.x|archivedate=2024-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240120202446/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2011.00476.x}}</ref> . == Тарихы == Хуситтар [[Зәйдиҙәр|Зәйди фекерләү мәҙһәбенә]] ҡарай. Зәйдиҙәр, ил халҡының яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итеп, башлыса Йәмәндең төньяғында йәшәй. Зәйдиҙәр менән шиғыйҙар араһындағы төп айырма шунда: [[Али ибн Әбү Талип|Ғәли]] нәҫеле генә түгел, фәҡәт тәҡүәле хәлиф теләһә ниндәй мосолман мөьминдәрҙең [[имам]]ы (рухи етәксеһе) була ала, тип иҫәпләй<ref>{{Мәҡәлә|автор=Боков Т. А.|заглавие=Об одной проблеме в изучении хуситского движения (три клише антихуситской пропаганды)|издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. Востоковедение и африканистика|год=2021|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ob-odnoy-probleme-v-izuchenii-husitskogo-dvizheniya-tri-klishe-antihusitskoy-propagandy|номер=1|archivedate=2024-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240112091237/https://cyberleninka.ru/article/n/ob-odnoy-probleme-v-izuchenii-husitskogo-dvizheniya-tri-klishe-antihusitskoy-propagandy}}</ref>. 1990 йылдар башында Зәйдиҙәр хәрәкәте лидерлығына Саада губернаһында формалашҡан Әл-Хуси ғаиләһе ағзалары үрләй. [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт пәйғәмбәр нәҫеленә]] ҡараған был хөрмәтле ғаилә 1962 йылғы революцияға тиклем Саада губернаһында етәксе дини һәм сәйәси вазифалар биләй һәм хатта революциянан һуң да рәсми булмаған йоғонтоһон һаҡлап ҡала. Ғаилә башлығы — [[Сәйет (титул)|сәйет]] Бәдрәддин әл-Хуси — Йәмәндә дин ғилеме һәм мосолман хоҡуғы өлкәһендә иң ҙур зәйит абруйлыларының береһе Саадала Зәйдиҙәр хәрәкәтенең рухи етәксеһе тип таныла. Ул үҙенең төп миссияһын Йәмәндең төньяҡ провинцияларында (тәү сиратта Саада һәм әл-Джәүф губерналарында) сөнниҙәр доктринаһы булған «үәһһәбилек» ағымын таратыу тырышыуҙарына ҡаршылыҡ ойоштороуҙа күрә. Әммә оло йәштә булыу сәбәпле, сәйет Бәдрәддин әл-Хуси туранан-тура хәрәкәтте етәкләүҙе улдарының береһе Хөсәйен Бәдрәддингә тапшыра. 2004 йылда вафат булғанына тиклем, тап шул шәхес «Әш-Шабаб әл-Мөьминин» («Хаҡ динле йәштәр») тип аталған зәйди хәрәкәтенең даими етәксеһе тип иҫәпләнде<ref name="автоссылка1">{{Мәҡәлә|автор=Жантиев Д. Р.|заглавие=«Хусистское» движение в Йемене: генезис и современное состояние|издание=Вестник Московского университета. Серия 13. Востоковедение|год=2009|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/husistskoe-dvizhenie-v-yemene-genezis-i-sovremennoe-sostoyanie|номер=4|archivedate=2024-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240113092440/https://cyberleninka.ru/article/n/husistskoe-dvizhenie-v-yemene-genezis-i-sovremennoe-sostoyanie}}</ref> . 2004 йылда Хөсәйен әл-Хуси, Йәмән хөкүмәтен зәйди халҡын дискриминациялауҙа һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләп, хөкүмәткә ҡаршы башланған ихтилалды етәкләй, һәм Йәмән зәйдиҙәренең [[имам]]ы булып китә. Әл-Хуси үлгәндән һуң, төркөм етәкселеге уның туғаны Абдул-Малик әл-Хусиға күсә. 2009 йылда, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] ярҙамында, хөкүмәт көстәре ихтилалды баҫтыра. 2010 йылдың февралендә хуситтар һәм Йәмән властары араһында һуғышты туҡтатыу буйынса килешеү төҙөлә<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . Йәмән хөкүмәте хуситтарҙы Иран ярҙамына таяныуҙа ғәйепләй. Хуситтар ил халҡының күпселеге тотҡан [[Сөнниҙәр|сөнни ислам]] йоғонтоһонан [[Шиғыйҙар|шиғыйлыҡты]] яҡлайбыҙ, тип белдерә. Бынан тыш, башлыса [[шиғыйҙар]] йәшәгән төньяҡ Саада провинцияһы өсөн ҙурыраҡ автономия биреү хуситтар талаптарының береһе булып тора. Хуситтарға ҡаршылар быны 1962 йылғы революцияға тиклем Йәмәндең төньяғында йәшәп килгән Зәйди имаматын тергеҙергә тырышыу тип иҫәпләй<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . «Ансар Аллаһ» төркөмө хәрәкәттең һуғышсан ҡанаты тип иҫәпләнә. 2014 йылдың ноябрендә [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] төркөмдөң хәрби етәкселәре, «тыныслыҡҡа, ил тотороҡлоғона ҡурҡыныс янауҙа һәм сәйәси процесҡа ҡамасаулауҙа» ғәйепләп, Әбдел-Хәлит әл-Хуси һәм Абдаллаһ Яхъя әл-Хәкимгә санкциялар индерә<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . 2011 йылда президент Али Абдалла Салех режимына ҡаршы протест акциялары башланғандан һуң, хуситтар Йәмәндең төньяғында үҙ йоғонтоһон киңәйтә. Улар хөкүмәт көстәренә ҡаршы ғына түгел, ә «Әл-Ислах» партияһы, [[Хашид]] ҡәбилә конфедерацияһы, «Әл-Каидә» һуғышмандары һәм уға бәйле [[Ансар аш-Шариа|«Ансар әш-Шәриә»]] төркөмө кеүек көстәргә лә ҡаршы ҡораллы көрәш башлай<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . == Власҡа килеүе == 2014 йылдың авгусында хуситтар илдең бер нисә төбәгендә, хөкүмәт тарафынан иғлан ителгән бензинға хаҡтар ҡырҡа артыуына килтергән нефть субсидияларын ҡыҫҡартыуына ҡаршы күмәк демонстрациялар үткәрә. 2014 йылдың сентябрь уртаһына хуситтар баш ҡала [[Сана|Сананың]] бер нисә районын, шул иҫәптән бер нисә хөкүмәт бинаһын, баҫып ала<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . 2014 йылдың 21 сентябрендә хуситтар һәм Йәмән хөкүмәте, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ярҙамында, шарттарының береһе булып Мөхәммәт Басиндва хөкүмәтенең отставкаға китеүе торған килешеүгә ҡул ҡуя. Хуситтар лидеры Абдул-Малик әл-Хуси янауы арҡаһында, Әхмәт Әүәд ибн Мөбәрәк хөкүмәтте етәкләүҙән баш тарта. 2014 йылдың 13 октябрендә кандидатураһын хуситтар раҫлаған Хәлит Мәхфуз Баһаһ премьер-министр итеп тәғәйенләнә<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . Сентябрь айында ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешүенә ҡарамаҫтан, хуситтар 2014 йылдың декабрендә, Архаб, Ходейда ҡалаларының күп өлөшөн, Саналағы «Сафер петролеум» дәүләт нефть компанияһы һәм «Әл-Саура» дәүләт гәзите биналарын үҙ контроле аҫтына алып, ҡораллы көрәште дауам итә<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref> . 2015 йылдың 19 ғинуарында хуситтар премьер-министр Хәлит Мәхфүз Баһаһтың автокортежына һөжүм итә һәм Сана ҡалаһында дәүләт телевидениеһы бинаһын баҫып ала. Бер нисә сәғәт барған һуғыштан һуң атышты туҡтатыу буйынса килешеү төҙөлә, ләкин ул икенсе көндө үк боҙола. 2015 йылдың 20 ғинуарында хуситтар Саналағы разведка бинаһын һәм президент резиденцияһын баҫып ала<ref name="ИТАР">{{Cite web|first=Эльнара|subtitle=2015-01-20|access-date=2015-02-08|accessdate=2015-01-27|url-status=live}}</ref>. 22 ғинуарҙа президент Абд-Раббу Мансур Һади отставкаға китеү тураһында ғариза бирә. «Рәсәй тауышы» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Йәмән Вәкилдәр палатаһы спикеры [[24 ғинуар|24 ғинуарҙа]] президент Абд-Раббу Мансур Һадиҙың отставкаға китеүен ҡарау һәм был турала тауыш биреүҙе ойоштороу өсөн ашығыс йыйылыш үткәрергә саҡыра, әммә ултырыш үткәрелмәй<ref>{{Cite web|access-date=2015-02-12|accessdate=2015-01-22|url-status=live}}</ref>. Йәмән хөкүмәте ағзалары ла ил президентына отставкаға китеү тураһында ғариза бирә<ref>{{Cite web|access-date=2015-02-12|accessdate=2015-01-26|url-status=live}}</ref> . Февралдә хуситтар илдең сәйәси партияларына ультиматум сығара: әгәр өс көн эсендә хөкүмәт булдырылмаһа, баш күтәреүселәр үҙҙәре был мәсьәләне хәл итәсәк. 5 февралдә хуситтарҙың яңы «конституцион декларация» ҡабул итеүе һәм Йәмәндәге күпселек сәйәси көстәрҙең ил менән бер йыл идара итәсәк биш кешенән торасаҡ президент советы төҙөргә ризалығы, уны Көньяҡ Йәмәндең элекке президенты Али Насер Мөхәммәт етәкләйәсәге билдәле була. Һөйләшеүҙәрҙә туғыҙ партия һәм төркөм, шул иҫәптән Социалистик партия һәм көньяҡ сепаратист «Хираҡ» хәрәкәте ҡатнаша. «<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%85" rel="mw:ExtLink" title="Ислах" class="cx-link" data-linkid="236">Әл-Ислах</a>» партияһы килешеүгә ҡушылыу мөмкинлеген ҡарай. Бынан тыш, ҡолатылған президент Хади менән консультациялар дауам итә<ref>{{Cite web|access-date=2015-02-12|accessdate=2015-03-18|url-status=live}}</ref>. Конституция декларацияһына ярашлы, унда бөтә Йәмән провинцияларынан 551 кеше ҡатнашҡан күсеш советы төҙөләсәк, улар [[Президентский совет Йемена|президент советы]] составын һайлаясаҡ. Бынан тыш, хуситтар илдең Вәкилдәр палатаһын тарҡатыу һәм технократтар хөкүмәтен төҙөү тураһында иғлан итә<ref>{{Cite web|access-date=2015-02-12|accessdate=2015-02-07|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2015-02-12|accessdate=2015-02-07|url-status=live}}</ref><ref name="takeover">{{Cite news|url=http://www.columbian.com/news/2015/feb/06/yemen-shiite-rebels-takeover-country/|title=Yemen's Shiite rebels announce takeover of country|date=2015-02-06|accessdate=2015-02-06|first=Ahmed|last=al-Haj|archivedate=2018-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180724154358/http://www.columbian.com/news/2015/feb/06/yemen-shiite-rebels-takeover-country/}}</ref>. Мөхәммәт Ғәли әл-Хуси етәкселегендәге Революцион комитет ваҡытлыса хөкүмәт тип иғлан ителә<ref name="takeover" />. == Баҫып алыуға ҡаршы тороу == == Экс-президент Салехты үлтереү == 2017 йылдың 4 декабрендә «Ансар Аллаһ» ополчениеһы контроле аҫтындағы Эске эштәр министрлығы көстәре Али Абдалла Салехты үлтерә<ref>{{Cite web|access-date=2017-12-06|accessdate=2017-12-07|url-status=live}}</ref>. Шулай уҡ Юғары милли совет (ВНК) партияһының генераль секретары [[Ариф Аль-Зука|Ариф әл-Зука]] ла үлтерелә, элекке президенттың улы Хәлит әсирлеккә эләгә<ref>{{Cite web|access-date=2017-12-06|accessdate=2017-12-05|url-status=live}}</ref> . == Киң мәғлүмәт саралары == Хуситтар «[[:ru:Эль-Масира|Эль-Масира]]» тип аталған телеканал булдырған. Күрһәтеү [[:ru:Нилсат|Нилсат]] спутнигы аша: Йышлығы 11641 SR — 27500 — FEC 5/6 һәм спутника [[:ru:Экспресс АМ44 имени А. С. Попова|А. С. Попов исемендәге Экспресс АМ44]] спутнигы аша: Йышлығы 11150 SR — 4300 — FEC 3/4 алып барыла. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Хуситтарҙың Израиль һәм ХАМАС араһындағы һуғышта ҡатнашыуы * [[Ғәрәп яҙы]] == Иҫкәрмәләр == === Комментарийҙар === {{Комментарийҙар}} === Сығанаҡтар === {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]] Йемен в переходный период. На пути к миру или распаду? — Саарбрюккен, 2014. — {{ISBN|978-3-659-28300-0}}. == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=https://www.counterextremism.com/threat/houthis|title=Houthis|lang=en|website={{iw|Counter Extremism Project}}|access-date=2024-04-01}} * {{Cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/article/who-are-yemens-houthis|title=Who are Yemen's Houthis?|lang=en|website=Wilson Center|access-date=2024-04-01}} * {{Cite web|url=https://ict.org.il/the-threat-to-maritime-security-in-the-red-sea/|title=The Threat to Maritime Security in the Red Sea|lang=en|first=Atiyas-Lvovsky|last=Lorena|website=[[Институт международной политики по борьбе с терроризмом|ICT]]|date=2023-12-04|access-date=2024-04-01}} {{ВС}} [[Категория:Шиғый хәрби ойошмалары]] [[Категория:Йәмән сәйәсәте]] [[Категория:Антиимпериализм]] [[Категория:Хуситтар| ]] [[Категория:Антиамериканизм]] [[Категория:Бер партиялы системалар партиялары]] [[Категория:Антисионист ойошмалар]] [[Категория:Ғәрәп донъяһында антисемитизм]] [[Категория:Ҡаршылыҡ үҙәге]] 2txxu4o2nfyr6gdo07sql35bcokec2e 0 200187 1299427 1298880 2026-06-19T08:19:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299427 wikitext text/x-wiki {{Рәссам}}'''Элон Викланд''' (йыш ҡына '''Илун Викланд''' ({{Lang-sv|Ilon Wikland}} ), тыуған Майре-Илон Пэбо ({{Lang-et|Maire-Ilon Pääbo}}); ([[5 февраль]] [[1930 йыл]] [[Эстония|Тарту]] [[Тарту|ҡалаһында]] тыуған) — [[Эстония|Эстонияла]] тыуған [[Швеция|швед]] рәссамы, иллюстрация һәм анимация жанрҙарында эшләй, [[Астрид Линдгрен|Астрид Линдгрендың]] китаптарының даими иллюстраторы. == Биографияһы == 1930 йылдың 5 февралендә Эстонияның [[Тарту]] ҡалаһында инженер-төҙөүсе Макс Пэбо һәм рәссам ''Вида'' Пэбо-Юсе ғаиләһендә тыуа, ''Паллас'' сәнғәт мәктәбен тамамлай. Атаһы менән айырылышҡандан һуң, әсәһе 1939 йылда [[Италия|Италияға]] уҡырға китә, артабан [[Будапешт]] сәнғәт академияһында оҫталығын камиллаштыра, 1948 йылда [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] күсә, унда унда үҫкән ҡыҙы уның менән йәшәргә килә, ә 1979 йылдан үлеменә тиклем Иби ерендә йәшәй. Элон бала сағын Хаапсалу ҡалаһында үткәрә, [[Таллинн|Таллинда]] мәктәптә уҡый, әммә 1939—1944 йылдарҙа Хаапсалу ҡалаһында 1-се башланғыс мәктәптә уҡый, унда Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң өләсәһе менән йәшәй. [[Икенсе донъя һуғышы|1944]] йылда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армиянан]] ҡасаҡтар ағымы менән [[Швеция|Швецияға]] килә.<ref>[http://www.opleht.ee/Arhiiv/2005/04.02.05/elu/koik.shtml Рождённая рисовать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611111109/http://www.opleht.ee/Arhiiv/2005/04.02.05/elu/koik.shtml |date=2007-06-11 }} {{ref|et}}</ref> Швецияла Илона Виланд һуғышҡа тиклем Эстонияла күсенеп килгән һәм Стокгольмда рәссам булып эшләгән апаһы менән йәшәгән. Илона уның артынан барған һәм сәнғәт мәктәбенә уҡырға кергән. Егерме йәшендә Илона Raben & Sjögren нәшриәтендә Астрид Линдгрен менән танышҡан, уға уның эштәре оҡшаған, был уларҙың оҙон оҙаҡ хеҙмәттәшлегенең башланғысы булған. Илона Вкладтың рәсми рәүештә иллюстрациялаған беренсе китабы Линдгрендың 1954 йылда баҫтырылған "Мио, мой Мио" китабы булған. Виланд шулай уҡ Энд Марий-эл Фальк, Роза Лагерын, Эдит Универсал авторҙарҙың һәм башҡа балалар китаптары өсөн иллюстрациялар тигеҙлектә урынлашҡан.<ref>[http://www.opleht.ee/Arhiiv/2005/04.02.05/elu/koik.shtml Счастливая случайность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611111109/http://www.opleht.ee/Arhiiv/2005/04.02.05/elu/koik.shtml |date=2007-06-11 }}{{ref|et}}</ref> 1951 йылда Элон диңгеҙсегә өйләнгән; парҙың дүрт ҡыҙы була. Уикленд әле Стокгольмда йәшәй. == Бүләктәр == * 2001 — Өсөнсө дәрәжә Аҡ Йондоҙ ордены (Эстония) * 2002 йыл — Иллис Кворум (Швеция) == Икенсе == * 2007 йылда ''«Таммерраамат»'' нәшриәте эстон яҙыусыһы Энно ''Таммер'' тарафынан яҙылған «Илона Викланд донъяһы» (эстонса: ''«Ilon Wiklandi maailm»'' ) китабы баҫылып сыға. * 2009 йылдың 1 июлендә Хаапсалу төбәк музейында Илона Викландҡа арналған тематик үҙәк асыла, [[:et:Iloni Imedemaa|Илонаның мөғжизәләр иле]]. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.ilonwikland.com/en/the-work-of-ilon/ Элон Уиклендтың эштәре] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1930 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 февралдә тыуғандар]] mndf1d24omek4kvtja5zt5tyoksqgmp 0 201130 1299373 1297933 2026-06-19T03:01:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299373 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Принц (Вала Гохар) Шәһрийәр Мостафа Шафиҡ Пәһләүи''' ({{lang-fa|والاگهر شهریار شفیق}}; [[15 март]] Маади, [[Ҡаһирә]] — [[7 декабрь]] [[1979 йыл|1979]], [[Париж]], [[Франция]]) — [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Иран шаһының]] икенсе һеңлеһе шаһбикә [[Әшрәф Пәһләүи]]ҙең һәм мысырлы Әхмәт Шафиҡтың улы. Принц Шафиҡ Шәһрийәр Пәһләүиҙәр ғаиләһендә 1963 йылдан 1979 йылға тиклем Иран империяһының хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт иткән юғары дәрәжәле хәрби офицер була<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s nephew assassinated by 'death squad'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711210717/https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en |date=2022-07-11 }}». Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref>. Ул Ирандан ситтә йәшәп үлтерелгән революцион режимға ҡаршы тәүге кеше. == Иртә тормошо һәм тәрбиәһе == Шәһрийәр Шафиҡ [[1945 йыл]]дың [[15 март]]ында Ҡаһирәлә принцесса [[Әшрәф Пәһләүи]] һәм Әхмәт Шафиҡ ғаиләһендә тыуа<ref>Ulbrich, Jeffrey (10 December 1979). «[https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en Killer of Shah’s Nephew Hunted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224132540/https://news.google.com/newspapers?id=RDZkAAAAIBAJ&sjid=vkYDAAAAIBAJ&pg=4349,1407054&dq=ashraf+pahlavi%27s+son&hl=en |date=2022-02-24 }}». The Virgin Islands Daily News. Paris. AP. Retrieved 5 November 2012.</ref>. Ул Дартмут колледжында уҡый == Ғәиләһе == [[1967 йыл]]да ул 1957—1960 йылдарҙа Иран шаһының премьер-министры булған Манучехр Эҡбалдың ҡыҙы Мәрйәм Эҡбалға өйләнгән<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en People Make News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018221221/https://news.google.com/newspapers?id=vk8mAAAAIBAJ&sjid=V_8FAAAAIBAJ&pg=998,5854304&dq=manouchehr+eghbal&hl=en |date=2020-10-18 }}». The Calgary Herald. 22 October 1964. Retrieved 9 November 2012.</ref> . Ғаиләлә ике ул була: * Ғали йәнәптәре принц Нәҙир Шафиҡ ([[1968 йыл]]дың [[15 март]]ында тыуған) * Ғали йәнәптәре принц Дара Шафиҡ (1970 й. тыуған). == Хәрби карьераһы == [[Файл:Prince_Shahriar_and_fellow_IIN_officers.jpg|мини|Принц Шаһрийәр Шафиҡ (үҙәктә) һәм хәрби-диңгеҙ офицерҙары]] Принц Шәһрийәр һәм уның туғаны принц Ҡәмйәр Пәһләүи, хакимлыҡ итеүсе династияның хәрби карьера һайлаған берҙән-бер вәкилдәре була. Шәһрйәр Шафиҡ Ирандың Империя хәрби көстәрендә хеҙмәт иткән һәм капитан дәрәжәһенә етә алған. Иран шаһы һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре араһындағы ҡораллы конфликт ваҡытында Шафиҡ Иран хәрби-диңгеҙ флоты диңгеҙ пехотаһы подразделениеһын етәкләй, улар 1971 йылдың 30 ноябрендә Тумба һәм Әбү Муса утрауҙарын азат итә. Шулай уҡ ағаһы Мөхәммәт Реза Пәһләүи идара иткән осорҙа Шәхрйәр Ирандың дзюдо һәм каратэ ассоциацияһына етәкселек итә. 1979 йылдың февралендәге [[Иранда Ислам революцияһы|Ислам революцияһынан]] һуң ул династияның берҙән-бер ағзаһы һәм революционерҙарға ҡаршы көрәште дауам итеү өсөн Иранда ҡалған Империя Ҡораллы Көстәренең һирәк офицерҙарының береһе була. Контрреволюцион про-монархия фетнәһе уңышһыҙлыҡҡа тарығас (революциянан һуң бер аҙна үткәс), ул [[Фарсы ҡултығы]]нан [[Күвейт]]ҡа тиклем хөмәйнилеләрҙең эҙәрлекләүенән көслө ут аҫтында бәләкәй кәмәлә ҡасырға мәжбүр була<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Шаһ ғаиләһенең башҡа ағзалары кеүек үк, кенәз Шәһрийәр ҙә ислам революционерҙары тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә . == Үлтереү == Революцияның тәүге көндәренән үк [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйни]] һәм уның яҡлылар шаһҡа һаман да тоғро көстәр тарафынан контртүңкәрелеш яһау ихтималлығынан ҡурҡа. Революцион трибуналдар шаһ режимы менән бәйле 600-ҙән ашыу кешене, шул иҫәптән элекке премьер-министр Әмир Ғәббәс Хөвәйҙе, өс элекке САВАК етәксеһе һәм күп һанлы хәрби һәм юғары САВАК офицерҙарын үлтереүҙе иғлан итә . Ирандан сыға алмаған ҡайһы бер элекке режим эшмәкәрҙәре подпольеға китә, был роялистик заговор ҡурҡынысын тағы ла көсәйткән. Яуап итеп, Аятолла Хәлхәли былай тигән: « ''Үлемгә хөкөм ителгән ҡәһәрле Пәһләүи ғаиләһе һәм уларҙы енәйәттәштәре ил эсендә лә, унан ситтә лә эҙәрлекләнә.Әгәр беҙ уларҙы ҡулға ала алмаһаҡ, үлтерәсәкбеҙ»''. Принц Шәһрийәр ислам режимы өсөн айырыуса хәүеф тыуҙыра. Энергиялы элекке Иран хәрби-диңгеҙ флоты капитаны, ул революциянан һуң Иранда ҡалған берҙән-бер Пәһләүи династияһының ағзаһы була һәм һөргөнгә мәжбүр ителгәнсе бер аҙ революцион хөкүмәткә ҡаршы көрәште дауам итә<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref> . Ирандан эмиграцияға киткәс, тәүҙә АҠШ-ҡа китә<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s nephew assassinated by 'death squad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711210717/https://news.google.com/newspapers?id=9lFCAAAAIBAJ&sjid=A6sMAAAAIBAJ&pg=1894,4059848&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en |date=2022-07-11 }}'». Middlesboro Daily News. Paris. UPI. 8 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Һуңынан ул ғаиләһе менән [[Париж]]да берләшә һәм яңы Иран режимына ҡаршы ҡаршылыҡ ойоштороу буйынса әүҙем аҙымдар яһай<ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Secret police blamed for slaying] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220711210716/https://news.google.com/newspapers?id=dgdGAAAAIBAJ&sjid=dAENAAAAIBAJ&pg=3417,1114356&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en |date=2022-07-11 }}». The Telegraph Daily. Paris. UPI. 9 December 1979. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Принц Шафиҡ «Иран Азад» (Ирекле Иран) төркөмөнә нигеҙ һала, һуңыраҡ уны уның һеңлеһе, принцесса Азаде<ref>Daṿid Menashri. «[https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490 Iran: A Decade of War and Revolution] {{Wayback|url=https://www.amazon.com/Iran-Decade-Revolution-David-Menashri/dp/0841909490}}». Lynne Rienner Pub (1990), p. 142.</ref> етәкләй, ул шулай уҡ Парижда йәшәй. Улар икеһе лә Пәһләүи ғаиләһенең төп вәкилдәре булып сығыш яһай. Бының өсөн Сәдеҡ Хәлхәли етәкселегендәге Ислам Республикаһының Революцион трибуналы уны ситтән тороп үлтерергә хөкөм итә, шунан һуң Шафиҡ [[1979 йыл]]дың [[7 декабрь|7 декабрендә]] Парижда әсәһенең йорто янында Ислам Республикаһы агенты тарафынан үлтерелә, ул Шафиҡтың башына ике тапҡыр ата<ref>A Memorial in Defence of Human Rights. Дата обращения: 1 марта 2012. Архивировано из оригинала 27 сентября 2007 года.</ref><ref>Times, Frank J. Prial; Special to The New York (8 December 1979). «[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251204225044/https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html |date=2025-12-04 }}» — via NYTimes.com.</ref><ref>«[https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en Bakhtiar escapes assassination attempt] {{Wayback|url=https://news.google.com/newspapers?id=HdIdAAAAIBAJ&sjid=BEcEAAAAIBAJ&pg=4832,2531982&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en}}». ''Daily News''. 17 July 1980. Retrieved 4 November 2012.</ref><ref>Lesh, Carolyn (8 December 1979). «[https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en Shah’s kin slain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241126221742/https://news.google.com/newspapers?id=gnpPAAAAIBAJ&sjid=8FEDAAAAIBAJ&pg=3396,854877&dq=assassination+of+shahriar+shafiq&hl=en |date=2024-11-26 }}». ''The Bryan Times''. Paris. UPI. Retrieved 4 November 2012.</ref> . Бер аҙҙан билдәһеҙ кеше полицияға шылтырата һәм принц Шәһрийәрҙең «ислам дине дошманы һәм халыҡ-ара сионизм агенты» булараҡ үлтерелеүе тураһында хәбәр итә. Аҙағында: «Йәшәһен Хөмәйни!» тип өҫтәп ҡуя . «Эттелаат» гәзите, үҙ күҙҙәре менән күргән кешегә һылтанма яһап, былай тип яҙа: «''Йөҙөн ҡаплаған мотоцикл шлемы кейгән егет Шафиҡ янына килеп, яҡын аранан уның муйынына ата. Шафиҡ йығылғас, ҡораллы кеше уның өҫтөнә эйелеп, башына икенсе тапҡырға ата һәм шунда уҡ ҡаса»''<ref>The New York Times (December 8, 1979): «[https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html Nephew of the Shah Is Slain in Paris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251204225044/https://www.nytimes.com/1979/12/08/archives/nephew-of-the-shah-is-slain-in-paris-nephew-of-shah-is-assassinated.html |date=2025-12-04 }}», By Frank J. Prial.</ref><ref>The Washington Post (December 8, 1979): «[https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/ Nephew of Deposed Shah Murdered on Paris Street] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241213143131/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/12/08/nephew-of-deposed-shah-murdered-on-paris-street/ce437a3f-85c7-424f-8e7e-2a09bfc522da/ |date=2024-12-13 }}».</ref>. Франция полицияһы ваҡиға урынында ике 9 мм патрон тапҡан тип хәбәр итә. Шул уҡ ваҡытта Тәһранда йөҙләгән кешене аҫып үлтергәне менән билдәле мулла Сәдеҡ Хәлхәли<ref name="pn">{{Мәҡәлә|автор=Cyrus Kadivar|заглавие=Dialogue of Murder|ссылка=http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html|язык=en|издание=Payvand News|год=[[1 ноября]] [[2003 год]]а|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061756/http://www.payvand.com/news/03/jan/1058.html}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|заглавие=В Иране скончался знаменитый «судья-вешатель»|ссылка=http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/|язык=ru|издание=[[Lenta.Ru]]|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305035417/http://lenta.ru/world/2003/11/28/judge/}}</ref>, Шәһрийәр Шафиҡты үлтереүҙе [[Федаине Ислами|«Федайин Ислами»]] (Ислам Федайин ойошмаһынан үлем отряды боевиктары башҡарған тип белдереүҙе сығара Принц Иран йәшерен хеҙмәттәренең Ирандан ситтә үлтерелгән тәүге ҡорбаны була . Хәлхәли принц Шафиҡтың шаһты власҡа ҡайтарыу өсөн Ислам Республикаһына ҡаршы заговор ҡорғанға үлтерелеүен белдерә Артабан былай тип өҫтәй: « ''Беҙгә бәхет йылмайҙы… Беҙ уның әсәһен эҙәрлекләнек, әммә беҙ уның улын алдыҡ''»<ref name="pn" />. Һуңыраҡ Хәлхәли үҙенең партизандары элекке режимдан килгән шәхестәрҙе эҙләүҙе дауам итәсәк тип әйтә: «''Был иҫкергән системаның бөтә был бысраҡ пешкалары юҡ ителгәнсе дауам итәсәк''». [[2003 йыл]]да француз журналисы Хәлхәлиҙән Ислам Республикаһы дошмандарын заказлы үлтереүҙәге роле хаҡында һорағас, быға ул былай тип яуаплай: «Дөрөҫ эш итмәһәм, Имам Хөмәйни миңә әйтер ине. Ул ҡушҡандарҙы ғына эшләнем» Шаһтың 1980 йылдың [[27 июль|27 июлендә]] һөргөндәге үлеме роялистарҙы өлөшләтә властан мәхрүм итә. Шаһтың урынына уның улы Реза Пәһләүи килә, ул төрлө оппозиция фракциялары менән бәйләнештәр булдырыу сәйәсәтен алып бара, шул уҡ ваҡытта фракциялар араһындағы низағтарҙан ситтә торорға тырыша . == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Голям Али Овейси == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20070927014324/http://www.abfiran.org/english/person-23682.php The Boroumand Foundation] * [http://www.iranian.com/main/blog/darius-kadivar/royal-martyr-prince-shahriar-shafiq-remembered Памяти Принца Шахрияра Шафика] (англ.) * [http://iranpoliticsclub.net/club/viewtopic.php?p=2964&sid=73e4c85076986a5544ac6f899cbb3961 Памяти Принца Шахрияра Шафика] (англ.) * [https://web.archive.org/web/20080524045219/http://www.iinavy.org/tributes.html Мемориальная страница п ринца Шахрияра Шафика на сайте Иранских Имперских ВМС (фото)] * [https://web.archive.org/web/20070516214207/http://www.sarbazan.com/shahriar.htm Принц Шахрияр Шафик] (перс.) [[Категория:Сәйәси маҡсаттан үлтереү ҡорбандары]] [[Категория:Парижда вафат булғандар]] [[Категория:1979 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1945 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 мартта тыуғандар]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] 173mzbiywshlu32kal1euuxr56be140 0 201135 1299422 1298187 2026-06-19T06:06:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299422 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шаһбикә Шәмс Пәһләүи''' ({{lang-fa|شمس پهلو}}), ([[18 октябрь]] [[1917 йыл]], [[Тәһран]] — [[29 февраль]] [[1996 йыл]], [[Санта-Барбара]] (Калифорния) — [[Иран]]дың һуңғы шаһы [[Мөхәммәт Риза Пәхләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүиҙең]] өлкән апаһы. == Биографияһы == Шәмс Пәһләүи 1917 йылдың 28 октябрендә тыуған. Ул шаһ [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәһләүи]]ҙең һәм уның икенсе ҡатыны Тадж өл-Мөлөктөң ҡыҙы. 1934 йылда принцесса Шәмс һәм уның һеңлеһе [[Әшрәф Пәһләүи|Әшрәф]] бөркәнсектән баш тартҡан тәүге Иран ҡатын-ҡыҙҙары була<ref>{{cite web|url = https://nikolaevec.livejournal.com/46041.html|title= 90-летний юбилей Принцессы Ашраф Пехлеви. Станислав Павлов|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. '''Эмиграция''' 1941 йылда совет һәм британ көстәре Иранға баҫып инеп, Реза шаһты тәхеттән төшөргәс, принцесса Шәмс атаһы артынан һөргөнгә, тәүҙә [[Порт-Луи]]ға, [[Маврикий]]ға, һуңынан [[Йоханнесбург]]ҡа, Көньяҡ Африкаға китә, унда атаһына терәк була. [[1948 йыл]]да һөргөнгә сәйәхәте тураһында хәтирәләрен Ирандың иң боронғо гәзите Ettelaat гәзитендә баҫтырып сығара<ref name=":1">{{cite web|url = https://sibmama.ru/ZM-110.htm?ysclid=ltvfoijjke435142179|title= Иранская проинцесса Шамс Пехлеви|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. 1940-сы йылдарҙа Шәмс ислам динен ташлап, католицизмға күсә. Етмәһә, ирен дә, балаларын да үҙенән өлгө алырға күндерә. 1953 йылғы көрсөк ваҡытында тыуған ерен тағы ла ташлап китергә мәжбүр була. Генерал Фазлолла Заһиди етәкселегендәге Иран армияһы коммунистик яҡлы премьер-министр Мөсәдеҡте ҡолатып, шаһҡа тулы власты ҡайтарғандан һуң, Шәмс Иранға ҡайта. Әммә апаһынан айырмалы рәүештә, ул йәмәғәт һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙан ситләшә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән идара итеү менән генә сикләнә, мәрхүм атаһынан ҡалған мөлкәт менән генә эш итә. '''Икенсе эмиграция''' Ислам революцияһынан һуң Ирандан китеп, АҠШ-ҡа китергә мәжбүр була. '''Үлеме''' 1996 йылда Санта-Барбаралағы өйөндә яман шештән вафат була<ref name=":1" />. == Шәхси тормошо == Атаһы баҫымы аҫтында ул Ирандың ул саҡтағы премьер-министры Мәхмүт Джемдың улы Ферейдун Джемға (1914—2008) кейәүгә сыға. Ғаилә бәхетһеҙ була, шаһ вафат булғас та йәштәр айырылыша. Уларҙың балалары булмай. 1945 йылда Шәмс Пәһләүи икенсе тапҡыр Мехрдәт Пахлбодҡа (1917—2018) кейәүгә сыға. Туйҙан һуң, ул ваҡытлыса бөтә дәрәжәләренән һәм титулдарынан мәхрүм ителә һәм яңы ире менән АҠШ-ҡа китә, унда ул 1945 йылдан 1947 йылға тиклем йәшәй. Артабан уның шаһ һарайы менән низағтары хәл ителә, һәм ул ғаиләһе менән Тәһранға ҡайта<ref>{{cite web|url = https://dzen.ru/a/YvEtd7u_DVbt22cZ|title= Потрясающая изумрудная парюра иранской принцессы Шамс "Пламя"|website = |access-date = 2026-05-27|lang = ru}}</ref>. Ғаиләлә ике ул һәм бер ҡыҙ тыуа: * Шәһбәз Пахлбод (28 сентябрь 1946 йыл) — Эмплфорт йәмғиәте ағзаһы. 1969 йылдың 11 ғинуарында Беатрис Бутурлинға (1947 йылғы) өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм өс ҡыҙ була. * Шәһрийәр Жан Пахлбод (21 июль 1949 йыл) — эшҡыуар, «Мунбим Пропертиз» компанияһының элекке директоры. Ике тапҡыр өйләнгән, икенсе никахынан улы һәм ҡыҙы бар. * Шәһерезад Пахлбод (1952 йылдың 12 сентябрендә тыуған) ике тапҡыр кейәүгә сыҡҡан, балалары юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm Генеалогия династии Пехлеви]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409134100/http://www.royalark.net/Persia/pahlavi2.htm |date=2019-04-09 }} (англ.) * [http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm Фотографии принцессы Шамс Пехлеви в молодости]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204122443/http://iranscope.ghandchi.com/Fun/OldTehran/ot.htm |date=2012-02-04 }} (англ.) [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1917 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]] {{Навигационная таблица |имя = Пәһләүи/Династия |заголовок = [[Шахиншах|Иран шаһиншаһтары һәм уларҙың ғаиләһе]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |класс_списков = hlist |заголовок1 = [[Реза Пәһләүи]] |список1 = * 1-се ҡатыны: [[Мәрйәм Савадкухи]] * балалары: [[Хәмдам-өл-Салтане]] * 2-се ҡатыны: [[Тадж өл-Мөлөк]] * балалары: [[Пехлеви, Шамс|'''Шәмс''']] * [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза]] * [[Пехлеви, Ашраф|Әшрәф]] * [[Али Реза Пәһләүи I|Әли Реза]] * 3-сө ҡатыны: [[Туран Әмир Сөләймәни]] * балалары: [[Ғөләм Реза Пәһләүи]] * 4-се ҡатыны: [[Эсмет Дәүләтшаһи]] * балалары: [[Пехлеви, Абдул Реза|Абдул Реза]] * [[Әхмәт Реза]] * [[Мәхмүт Реза]] * [[Пехлеви, Фатиме|Фатима]] * [[Пехлеви, Хамид Реза|Хамит Реза]] |заголовок2 = [[Мөхәммәт Реза Пәһләүи]] |список2 = * 1-се ҡатыны: [[Фәүзиә Фуад]] * балалары: [[Пехлеви, Шахназ|Шаһназ]] * 2-се ҡатыны: [[Сорайя Исфәндиәри-Бәхтиәри]] * 3-сө ҡатыны: [[Фәрәх Диба]] * балалары: [[Реза Кир Пәһләүи|Реза Кир]] * [[Пехлеви, Али Реза|Әли Реза]] * [[Пехлеви, Фарахназ|Фәрәхназ]] * [[Пехлеви, Лейла|Ләйлә]] |заголовок3 = [[Реза Кир Пәһләүи]] |список3 = * ҡатыны: [[Пехлеви, Ясмин|Йәсмин Пәһләүи]] * балалары: [[Пехлеви, Нур|Нур]] * [[Пехлеви, Иман|Иман]] * [[Пехлеви, Фарах (ҡыҙы Реза Кир Пәһләүи)|Фәрәх]] }} {{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}} 35y2om13qner4v5d8h8yyybovdgx58b 3 201271 1299336 1299011 2026-06-18T14:31:02Z MediaWiki message delivery 9284 /* Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 */ яңы бүлек 1299336 wikitext text/x-wiki [[Татарстан Республикаһы]] ҡатнашыусыһы * һаумыһығыҙ! Мәҡәләләрегеҙгә ҡуйылған етешһеҙлектәргә иғтибар итеүегеҙҙе үтенәм. Конкурс ҡағиҙәһе: «мәҡәлә әһәмиәтле булырға тейеш, мәҡәләнең сығанаҡтары күрһәтелергә тейеш» {{u|Баныу}} {{u|Баныу}} апа, мәкәләләренә сығанаҡтар өҫтәп сыҡтым, сығанаҡтары юҡ ине, шуға күрә лә мәрәйзәре лә 1 генә булды.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:49, 1 июнь 2026 (UTC) == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:25, 7 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 14:31, 18 июнь 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> e174ehtbvdiy6yy4iibn4vol4qa790j 3 201284 1299335 1299010 2026-06-18T14:31:02Z MediaWiki message delivery 9284 /* Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 */ яңы бүлек 1299335 wikitext text/x-wiki == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:25, 7 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 14:31, 18 июнь 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> on1mik7k8zh4hekg1h7gj91m3habz31