Ҡурай

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ҡурай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3743</id>
    <revision>
      <id>1299484</id>
      <parentid>1290250</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T04:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29439" sha1="m3u29aeidob6vfpnelioeol82vh0ej9" xml:space="preserve">{{Музыкальный инструмент
|название                = Ҡурай
|названия                = 
|изображение             = Quraybash.jpg
|описание_фото           = 
|классификация           = [[Тынлы музыка ҡоралдары|Тынлы, ағас]], [[аэрофон|4.аэрофон]]
|диапазон                = Range flute.png
|подпись диапазона       = флейта лиапазоны
|родственные инструменты = Һыбыҙғы [[http://ru.rfwiki.org/wiki/%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%B7%D0%B3%D1%8B]], Камыль [[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D1%8C]], Цуур-Tsuur [[https://en.wikipedia.org/wiki/Tsuur]], Шоор [[https://www.tuva.asia/journal/issue_21/6941-yusha.html]]
|музыканты             = [[Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы|Азат Айытҡолов]], [[Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы|Ишмулла Дилмөхәмәтов]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғата Сөләймәнов]], [[Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы|Ғәйфулла Сарбаев]], [[Ҡаһым Түрә]], [[Юлдашев Роберт Нәжип улы|Роберт Юлдашев]], [[Иҫәнбаев Йомабай Мотиғулла улы|Йомабай Иҫәнбаев]]
|производители           = 
|статьи                  = 
|звук                    =
|викисклад               = Bashkir national musical instrument quray
|ширина_фото=684x684пкс}}
'''Ҡурай''' — башҡорт һәм татар  милли музыкаль уйын ҡоралы, шул иҫәптән себер татарҙарында ла, һирәгерәк бараба татарҙарында ла осрай.

Ҡурай төрҙәре: ҡыйыҡ-ҡурай (ғәйнә ҡурай), сор-ҡурай — һыҙғыртма ҡурай, һыбыҙғы — бәләкәй арҡыры ҡурай.

== Ҡурай эшләү тәртибе ==
Иң боронғо ысул буйынса, ҡурайҙы үләндән яһайҙар.&lt;ref&gt;[[Башҡорт энциклопедияһы]]. [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7620-uraj ҠУРАЙ (Pleurospermum)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512142359/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7620-uraj |date=2016-05-12 }} мәҡәләһе&lt;/ref&gt; Сатыр сәскәле, эсе-тышы шыма, бүлкәттәре булмаған тәбиғи үҫемлек [[Урал]] тауҙарында ғына үҫә. Һабаҡты 8-10 тотам оҙонлоғонда үлсәп киҫеп алалар. Нәҙек осононан башлап бармаҡ уйымдары тишәләр. Бөтәһе 5 уйым эшләнә: беренсеһе ос яҡтан 5 иле аралыҡта, артабан ҡалған өсәүһе алдағыларынан 3 иле аралыҡта уйыла. Бишенсе уйым дуртенсеһенән 4 иле аралыҡта һырт яҡта уйыла.

Башҡорт ҡурайының тасуирламаһы сит ил белешмә баҫмаларында ла урын тапҡан. Мәҫәлән, 1913 йылда Нью-Йоркта немец телендә ''Real-Lexikon der Musikinstrumente, zugleich ein Polyglossar fuèr das gesamte instrumentengebiet'' тигән музыка ҡоралдары полиглоссарийы нәшер ителгән булған. Уның 235-се битендә ҡурай тап башҡорт халыҡ уйын ҡоралы тип аталып, нисек эшләнеүе һүрәтләнгән. Үҙ нәүбәтендә баҫма 1896 йылда донъя күргән &quot;Русская музыкальная газета&quot;лағы мәғлүмәткә таянған &lt;ref&gt;[https://archive.org/details/reallexikondermu00sach Sachs Curt. Real-Lexikon der Musikinstrumente, zugleich ein Polyglossar fuèr das gesamte instrumentengebiet. - Нью-Йорк, 1913. - с.235]&lt;/ref&gt;

Элекке заманда ҡурайҙы ҡиммәтле металлдарҙан ҡойоп яһау ысулы ла ҡулланғандар. Көмөш һәм еҙ ҡурайҙар менән уйнау бик дәрәжәле һаналған. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда башҡорт ғәскәрҙәре етәксеһе [[Ҡаһым түрә]] [[Париж]]ға көмөш ҡурай тартып барып кереүе тураһында хәтирәләр бар.

[[XX]] быуат аҙағынан шпон ҡулланып ағас ҡурай эшләү киң үҫеш ала. Был төр ҡурайҙарҙы эшләү ысулын оҫта [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы|Вәкил Шөғәйепов]] уйлап тапҡан һәм ҡулланыуға индергән. Йоҡа шпонды эҫе һыуҙа еүешләйҙәр, унан һуң елем һөртөп, кәрәкле йыуанлыҡтағы ҡалыпҡа төрәләр. Заманса ҡурайҙар 570—810 мм оҙонлоҡта эшләнә һәм төрлө тауыш өндәренә көйләнә. Иң түбән тауышлы оҙон ҡурай кесе октаваның Соль (g) тауышына, иң юғары һәм ҡыҫҡа ҡурай көпшәһе беренсе октаваның До (С) өнөнә көйләнә. Ҡалғандары ярымтауыш буйынса «Соль»-дән алып «До»-ға тиклем араны тултыра: Ля бемоль (Аs), Ля (A), Си бемоль (B), Си (H).

Башҡорт милли көйҙәре пентатоник үлсәмдәге көйҙәр булып тора, һәм ҡурайҙа бөтә нескәлектәре менән биреп була. Диатоник өн теҙмәһе өсөн иһә ҡурайҙарҙы төрлө тоналлектә эшләйҙәр, йәғни ундай көйҙәрҙе башҡарғанда бер нисә ҡурайҙы алмаштырып уйнарға тура килә.
90-сы йылдарҙа ҡурайсы [[Ишморат Илбәков]] бөтә тондарҙы ла үҙе уйлап сығарған алымдар менән бер ҡурай эсенә һыйҙырыуға өлгәшә һәм «ишҡурай» тип атай. Мәгәр ҡурай белгестәре эшләү технологияһы, уйнау ысулы тап уныҡы кеүек булған ҡурайҙарҙы ғына ҡурай тип һанай. Шуға күрә классик ҡурайға нигеҙләнеп Ишморат Илбәков уйлап сығарған хроматик ҡурайҙы ҡурай тип танымау бар. Ул үҙенең уйын ҡоралын «ишҡурай» тип патент ала&lt;ref&gt;[http://ru-patent.info/20/60-64/2061972.html ПРОДОЛЬНАЯ ФЛЕЙТА КУРАЙ — «ИШКУРАЙ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217081905/https://ru-patent.info/20/60-64/2061972.html |date=2019-12-17 }}&lt;/ref&gt;

== Ҡурай тартыу ==
Уйнағанда ҡурайҙың баш яғын өҫкө тештәр уртаһына, уң йәки һул яҡҡа терәп, ирендәр менән ҡымтыйҙар. Ауыҙҙың ярылары һәм аңҡау тауыш бәүелткесе итеп ҡулланыла. Ҡурайҙа оҫта уйнаусылар күкрәктән сыҡҡан тын менән көпшәгә өрөп моң сығара. Ауыҙ эсендәге тын менән ҡурай уйнау, өйрәнә башлаған осорҙа ғына хата һаналмай.
Ҡурай моңо нигеҙендә төп өндән кварта аралығында ике мажор пентоника бәйләнеше ята. Ҡурай тауышы киңлеге өс октаваға яҡын, яңғырашы нәфис һәм эпик яҡтан күтәренке, тембры йомшаҡ.
Ҡурайҙа бейеү көйҙәре, марштар, тәбиғәт тауыштарын тасуирлаған көйҙәр, хатта донъя күләмендәге классик әҫәрҙәр ҙә уйнала. Шулай уҡ йыр оҙатыусы ҡорал булараҡ та ҡулланыла.
Ҡурай моңон яҙмаларҙа тыңлау менән ысын уйнауҙы тыңлау араһында бик ҙур айырма бар. Шул сәбәпле, ҡурайҙың илаһи моңон мотлаҡ «тере» килеш тыңларға кәрәк.

== Ҡурай тарихы ==
[[Файл:Курайсы - башкир-игрок на курае. С. Рыбаков.png|thumb|Ҡурайсы — ҡурайҙа уйнаусы башҡорт. Сергей Рыбаков рәсеме.&lt;ref&gt;''Рыбаков С. Г.'' Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта. — СПб, 1897. — С. 218.&lt;/ref&gt;]]
Ҡурай моңон ишетеп, был моңды һәм ҡурайҙы халыҡҡа еткергән егет тураһында башҡорт халыҡ әкиәте бәйән итә. Әкиәт буйынса, яуыз хан башҡорт егетен кеше баҫмаған ҡарурман араһына алып барып ташларға ҡуша. Яңғыҙлыҡтан интеккән егет бер заман бик моңло көй ишетеп ҡала. Егет көй килгән урынды эҙләп бейек тау башына менә һәм һабағы һынған ҡурай үләненән ел өргәндә көй сыҡҡанын шәйләп ала. Егет ҡурай үләнен өҙөп ала һәм ауыҙына ҡуйып өрөп ҡарай. Көй тағы ла көслөрәк сыға. Шулай итеп, егет ҡурай тартырға, үҙе яңы көйҙәр сығарырға өйрәнә. Ҡурай моңо егеткә ҡарурмандан тыуған яҡтарына ҡайтып керергә ярҙам итә. Шул замандан башлап, ҡурай моңо башҡорт халҡының ҡыуанысын йәки ҡайғыһын уртаҡлашыусы илаһи көскә эйә.
Ҡурай тураhында риүәйәттән белеүебеҙсә, был үҫемлектең ҡыуарған, йәки ҡояшта ҡураған көпшәhендә ел өрөүҙән барлыҡҡа килгән моңға яҡын наҙлы тауышын оҡшатып, беренсе башлап ишеткән егет ҡырҡып ала. Тәү башлап ҡолаҡҡа яғымлы был тәбиғи ауаз ата-әсәhен, тыуған ерен hағыныу хистәренән тулышҡан күңелде бушатыу хеҙмәтен үтәй. Ул моң күңелдә ярала, тын менән буш көпшәләге hауаның көсөн яңғыратып, тирә-йүнгә тарала. Беренсе ҡарашҡа был илаhи моң яралыу шул тиклем ябай тойола — тәбиғи үлән көпшәhен ҡырҡып ал да уйна! Ләкин бөйөклөк — ябайлыҡтың үҙендә, тиҙәр. Ҡурай — күңелдәге моңдо көсәйтеп, тышҡа сығарыуҙа ярҙамсы ҡорал ғынамы ни? Ҡурай тауышы — эске моңдоң тышҡы ауазы, эҙемтәhе бит. Юҡ, әлбиттә! Былай бүлеп ҡарау — илаhи моңдоң бөтөнлөгөн бүлгеләүгә тиң булыр ине, уларҙы бер-береhенән былай айырыу мөмкин түгел. Ошо күҙлектән аңлатҡанда, тар мәғәнәлә ҡояшта ҡурап кипкән үләнде атар өсөн генә түгел был һүҙ. Киңерәк мәғәнәhендә, уйнаусының күңелендә яралған моңон (сәбәп) уның тыны аша көпшә эсендә көсәйтеп яңғыратыусы, моң ҡеүәтен тыңлаусыға еткереүсе, шуның менән уны илһамландырыусы, рухын күтәреүсе (һөҙөмтә), йәғни моңдо көйләү өсөн яратылған иң боронғо hәм тәүге уйын ҡоралы булған өсөн ул ҡурайыбыҙҙың исеме! Ә ул моңдо ҡурай аша тыуҙыра алыу hәләте тик иң боронғо халыҡтарҙан hаналыр башҡортҡа ғына хас, тәбиғи үләндән моң ҡоралын яhауҙы Аллаhы Тәғәлә тик уға тәғәйен иткән. Тимәк, уның ябайлығы боронғолоғонда! Боронғолоғона, тәбиғилегенә күрә, ошо моң бер күңелдән икенсеһенә тотҡарлыҡhыҙ үтеп инә ала. Моң һәм гармония (үҙ-ара ярашлы, килешле бәйләнеш) һүҙҙәре лә тамырҙаш булып сыға! Ҡурай моңоноң бөгөн бөтөн Ер шары халыҡтары күңеленә хуш килеүе өҫтә һаналған барса миҫалдарыбыҙға дәлил.
Туған телебеҙҙә «ҡур» тамырлы hүҙҙәрҙең бик күп hаҡланыуы — ошоға миҫал: Башҡорт теленең hүҙлегендә «ҡур» hүҙе түбәндәгесә аңлатыла:
1) Ҡымыҙ, бал, ҡатыҡ, ҡамыр әсеткеhе, ҡурбаш; 2) Башланғыс, нигеҙ булған мал-мөлкәт; мая // Ҡур аҡса.Ҡур мал.
Был осраҡта «ҡур» — «башлап ебәреүсе», «тоҡом башлаусы», «нигеҙ hалыусы», «барлыҡҡа килтереүсе», «күбәйеүгә, таралыуға сәбәп булдырыусы» тигән мәғәнәлә ҡулланыла. Тимәк, кемдеңдер-нимәнеңдер тәүбулмышына хас булған тик тороу, ойоғанлыҡ, һиллек хәленән сығарып, ҡыбырлатыу, йәшәтеү, тереклек итеүгә килтереү. Ҡур һүҙе туранан-тура [[Көньяҡ Урал]]да йәшәгән боронғо арийҙарҙың дини ҡараштарына тап килгән йога тәғлимәтендәге сәбәп-эҙемтә бәйләнешенә ишаралай, сөнки уның ҡапма-ҡаршы мәғәнәләге икенсе төшөнсәнең атамаһы булыуы ла билдәле: ҡур — ниндәйҙер эш-хәлдән ҡалған эҙемтә; шауҡым. // Ҡыйыш уҡ атҡан менән тура китмәҫ, күңелдән яман hүҙҙең ҡуры китмәҫ (Аҡмулла).
[[File:Уральский реброплодник, из которого изготавливают башкирский курай.jpg|thumb|Башҡорт милли уйын ҡоралы ҡурай ошо үҫемлектән яһала]]

== Ҡурайҙың бөгөнгөһө ==
[[XX]] быуатта ҡурай менән ҡыҙыҡһыныу бер ни тиклем һүнеп, унда уйнарға өйрәнеү бик ныҡ кәмей. Һуңғараҡ ҡурайға ҡараш яҡшы яҡҡа үҙгәрә. Бик күп ҡурайсылар төркөмө ойошторола. Йыл һайын республика күләмендә ҙур күләмле ҡурайсылар бәйгеһе үткәрелә. Был бәйге күренекле башҡорт ҡурайсыһы [[Йомабай Иҫәнбаев]] исемен йөрөтә. Ҡурайсылар берләшмәһе төҙөлгән, уның беренсе президенты [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]], [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты, билдәле ҡурайсы [[Азат Айытҡолов]].

== Ҡурайға ҡағылышлы саралар ==
* Башҡорт ҡурайы донъялағы иң бейек бина — [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]нең иң ҙур ҡалаларының береһе булған [[Дубай]]ҙа урынлашҡан 828 метр бейеклегендәге [[Үтә бейек йорттар|бейек йорт]] [[Бурдж-Хәлифә]]лә яңғыраны&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/1156444-bashkirskiy-kuray-prozvuchal-na-samom-vysokom-zdanii-v-mire-burdzh-khalife Башкирский курай прозвучал на самом высоком здании в мире Бурдж-Халифе]&lt;/ref&gt;{{V|13|05|2018}}.
* «Ҡурай байрамы» [[Рәсәй]] төбәктәре буйлап үҙенең сәйәхәтен дауам итә. Март айында Башҡортостандың ижади коллективы [[Пермь крайы]]нда, [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]], [[Төмән өлкәһе|Төмән]] һәм [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] өлкәләрендә сығыш яһайҠурай байрамы Рәсәй төбәктәре буйлап үҙенең сәйәхәтен дауам итә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 16 март]{{V|21|03|2017}}&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/972081/ Ҡурай байрамы Рәсәй төбәктәре буйлап үҙенең сәйәхәтен дауам итә. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 16 март]{{V|21|03|2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2017 йылдың ғинуарында [[Санкт-Петербург]]та III Раштыуа халыҡ-ара орган фестивалендә башҡорт ҡурайы яңғырай. Изге Станислав исемендәге Рим-Католик ғибәҙәтханаһының орган залында уҙған «Раштыуала икәүләп» концертында органсылар Динә Ихина менән Денис Маханьковҡа башҡорт музыканты һәм дирижер Ринат Камалов ҡушылып, орган менән дуэтта ҡурайҙа уйнай&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/942973/ Санкт-Петербургта Раштыуа фестивалендә башҡорт ҡурайы яңғырай. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 12 ғинуар]{{V|12|01|2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2016 йылдың апрелендә Ҡазанда Башҡорт ҡурайы байрамы үтә. Уны Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы ойоштора&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/837377-v-kazani-prokhodit-prazdnik-bashkirskogo-kuraya/ В Казани проходит Праздник башкирского курая. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 9 апрель]{{V|9|04|2016}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.
* 1993 йылдың 13 июнендә [[Баймаҡ районы]] [[Моҡас ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Моҡас ауыл Советы]] территорияһындағы Туғажман тауында [[Ҡурай]]ға һәйкәл ҡуйыла, идея авторы — күренекле башҡорт ҡурайсыһы [[Ғата Сөләймәнов]], уның хыялын тормошҡа ашырыусы һәм ойоштороусыһы — [[Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы|М. Байрамғолов]], иретеп йәбештереүсе — Басир Сафуанов. Ҡурай сәскәһендә 19 таж — Баймаҡ еренең 19 бөйөк ҡурайсыһы иҫтәлегенә&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/1114 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191217095843/http://libmap.bashnl.ru/node/1114 |date=2019-12-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡурай ваҡытлы матбуғатта ==
* Үтәбәй Ә. «Юлай Ғәйнетдинов: Баҡыр алтындың варианты була алмай.» [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналы]], 2014&lt;ref&gt;[http://agidel-rb.ru/nomera/2014/112/yulaj-jnetdinov3.html. Баҡыр алтындың варианты була алмай. «Ағиҙел» журналы, 2014]{{V|28|02|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Күренекле ҡурайсылар ==
# [[Салауат Юлаев]]
# [[Ҡаһым түрә]]
# [[Байыҡ сәсән]]
# [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]]
# [[Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы|Cәйфулла Дилмөхәмәтов]]
# [[Йомабай Иҫәнбаев]]
# [[Әҙеһәм Исҡужин]]
# [[Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы|Мөхәмәт Ҡәҙерғолов]]
# [[Ғата Сөләймәнов]]
# [[Абдулла Хәлфетдинов]]
# [[Бүләкәнов Рәхмәтулла Ғөбәйт улы|Рәхмәтулла Бүләканов]]
# [[Яппар Шафиҡов]]
# [[Хәмит Әхмәтов]]
# [[Азат Айытҡолов]]
# [[Түләбаев Мөхәмәт Усман улы|Мөхәмәт Түләбаев]]
# [[Әнүәр Шафиҡов]]
# [[Кәрим Дияров]]
# [[Роберт Юлдашев]]
# [[Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы|Юлай Ғәйнетдинов]]
# [[Вәкил Шөғәйепов]]
# [[Рәхимов Ришат Рәшит улы|Ришат Рәхимов]]
# [[Ишморат Илбәков]]
# [[Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы|Рәмил Ғәйзуллин]]
# [[Хәлилов Зыя Ишбулды улы|Зыя Хәлилов]]
# [[Кейекбирҙин Нурғәле Мирғәле улы|Нурғәли Кейекбирҙин]]
# [[Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы|Рәйес Низаметдинов]]
# [[Азат Биксурин]]
# [[Рәсүл Ҡарабулатов]]
# [[Рәмзин Әбсәләмов]]
# [[Шәрипов Рөстәм Фазылйән улы|Рөстәм Шәрипов]]
# [[Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы]]
# [[Рушан Биктимиров Салауат улы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Әхмәтйәнова Нелли Васильевна|Ахметжанова Н. В.]]'' Башкирская инструментальная музыка. Наследие. — Уфа, 1996. — 105 с.
* ''[[Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы|Бадретдинов С. М.]]'' Башкирский курай. // Ватандаш. — 2000. — № 1. — С.130—135.
* ''Беляев В. М.'' Реконструкция башкирского курая //Проблемы музыкального фольклора народов СССР. — М., 1973. — С. 351—355.
* {{книга|автор=Благодатов Г. И.|часть=Курай|заглавие=Музыкальная энциклопедия|ответственный=под ред. Ю. В. Келдыша|место=М.|издательство=Советская энциклопедия, Советский композитор|год=1976|том=3|ref=Благодатов}}
* ''[[Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы|Гайнетдинов Ю. И.]]'' Башкирское чудо. // Ватандаш. — 2009. — № 5. — C. 164—176.{{ref-ba}}
* ''Зелинский Р. Ф.'' Башкирский курай // Народные музыкальные инструменты и инструментальная музыка. Т. II //М.: Советский композитор. — 1988. — С. 127—136.
* ''Ильясов Т. Т.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/bashkirskiy-natsionalnyy-muzykalnyy-instrument-kuray-k-istorii-proishozhdeniya Башкирский национальный музыкальный инструмент курай: к истории происхождения.] //Вестник Челябинского государственного университета. — 2009. — №. 28.
* ''Ильясов Т. Т.'' Курай: традиционный музыкальный инструмент в системе культуры башкир: диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.07. — Ижевск, 2011.
* ''Камаев Ф. Х.'' Напевы курая: Фольклорный сборник. — Уфа: Башкнигоиздат, 1991. — 56 с.
* ''[[Ҡобағошов Айрат Миңлеәхмәт улы|Кубагушев А. М.]]'' Курай : К 100- летию Г. З. Сулейманова : Учебное пособие. — Уфа: УГАИ им. З. Исмагилова, 2012. — 144 с. — ISBN 978-5-9613-0207-3.
* {{статья
 |автор         = Кубагушев А. М.
 |заглавие      = Региональные традиции искусства игры на курае
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=2075
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2011
 |том           = 
 |номер         = 8
 |страницы      = 156—161
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}
* ''Кубагушев А. М.'' Традиционные башкирские народные инструменты. — Уфа, 1997.
* ''[[Лебединский Лев Николаевич|Лебединский Л. Н.]]'' Башкирские народные песни и наигрыши. — М., 1965.
* ''Рахимов Р. Г.'' Башкирская народная инструментальная культура: этноорганологическое исследование. 2-е изд., доп. — Уфа: изд-во БГПУ, 2010. — 188 с. ISBN 5-87978-297-2
* ''Рахимов Р. Г.'' Курай: Учебное пособие: На баш. языке. — Уфа: Китап, 2011. — 156 с. — ISBN 978-5-295-05401-3.
* ''Рахимов Р. Г.'' Курай: Учебное пособие. — Уфа: Китап, 2012.
* ''[[Рыбаков Сергей Гаврилович|Рыбаков С. Г.]]'' Курай, башкирский музыкальный инструмент. — СПб., 1896.
* ''Рыбаков С. Г.'' Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта. — СПб, 1897.
* ''[[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Сөләймәнов Ғ. З.]]'' Ҡурай. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985.

=== немец телендә ===
*Sachs Curt. Real-Lexikon der Musikinstrumente, zugleich ein Polyglossar fuèr das gesamte instrumentengebiet;  1881-1959 - New York, 1913 - с. 235

== Һылтанмалар ==
{{commonscat|Bashkir national musical instrument quray}}
* {{БЭ2013|87423}}
* {{БРЭ|статья=Курай|id=2124543}}
* [http://encycl.bash-portal.ru/kurai.htm Статья «Курай» в Краткой энциклопедии Башкортостана]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bashedu.ru/bashkortostan/muzyka/kuray_rsh.htm Статья Р.Шакура о Курае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305201727/http://www.bashedu.ru/bashkortostan/muzyka/kuray_rsh.htm |date=2008-03-05 }}
* [http://www.astrasong.ru/c/science/article/370/ Статья «Возрождение башкирского курая»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224073846/http://www.astrasong.ru/c/science/article/370/ |date=2007-02-24 }}
* [http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=521&amp;rubric_id=219&amp;crubric_id=1001629&amp;pub_id=556658 Р.Юлдашев Другая жизнь древнего инструмента]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mp3.yeshlek.ru/index.php?m=Downloads&amp;a=downloads&amp;id=5 Ҡурай моңдары MP3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023005417/http://www.mp3.yeshlek.ru/index.php?m=Downloads&amp;a=downloads&amp;id=5 |date=2007-10-23 }}

{{Башҡорт музыка ҡоралдары}}


[[Категория:Ҡурай]]
[[Категория:Башҡорт музыка ҡоралдары]]
[[Категория:Татар музыка ҡоралдары]]</text>
      <sha1>m3u29aeidob6vfpnelioeol82vh0ej9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4098</id>
    <revision>
      <id>1299455</id>
      <parentid>1287947</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T17:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-35814-32</username>
        <id>48122</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Цимке</comment>
      <origin>1299455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6693" sha1="l8bc1u0yognncu9seyw34qpt64gvdsw" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй
 |Төмән,
{{lang-sty|Цимкетора}}&lt;ref&gt;Миллер Г.Ф. История Сибири. Т.1.М.-Л., 1937, стр.355.&lt;/ref&gt;
 |ҡала
 |статус = 
 |башҡортса исеме = Төмән
 |төп исеме = {{lang-sty|Цимкетора}}&lt;ref&gt;Миллер Г.Ф. История Сибири. Т.1.М.-Л., 1937, стр.355.&lt;/ref&gt;
 |ил =
 |герб = Wapen Tjoemen.png
 |флаг = Flag_of_Tyumen_(Tyumen_oblast)_(2005).png
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
  |lat_deg =57 |lat_min =9 |lat_sec = 
  |lon_deg = 65|lon_min =32 |lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(538300)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |ЯндексКарта              = 
http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&amp;mapX=7297007&amp;mapY=7169986
 |ил картаһы = 
 |регион картаһы = 
 |район картаһы = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө = 
 |регион = 
 |теҙмәләге регион = 
 |район төрө = 
 |район = 
 |теҙмәләге район = 
 |урынлашыу төрө = 
 |урынлашыу = 
 |теҙмәләге урынлашыу = 
 |эске бүленеү = 9 район
 |башлыҡ төрө = Ҡала хакимиәте башлығы
 |башлыҡ = Е.В. Куйвашев
 |нигеҙ һалыныу = 1586
 |беренсе телгә алыу = XIII быуат
 |элекке исемдәре = Сыңғы-Тура
 |статус (башлап) = 
 |майҙан = 466
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
  |халыҡ = 580,&amp;nbsp;400
  |иҫәп алыу йылы = 2007
  |тығыҙлыҡ = 
  |агломерация = 1130000
  |милли состав = 
  |конфессия составы = 
  |этнохороним = 
 |ваҡыт бүлкәте = 
 |DST                     =
 |почта индексы = 
 |почта индекстары = 625000
 |телефон коды = 3452
 |автомобиль коды = 72
 |танымлаусы төрө = 
 |һансал танымлаусы = 80401
 |Commons-тағы категория = Tyumen
 |сайт                    = http://www.tyumen-city.ru/
 |сайт теле              = 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}

'''Төмән''' ({{lang-ru|Тюмень}}; {{lang-sty|Цимкетора}}) — [[Рәсәй]]ҙең [[Көнбайыш Себер]] өлөшөндә урынлашҡан ҡала, [[Төмән өлкәһе]]нең административ үҙәге. Илдең иң эре 50 ҡалаһы исемлегенә ингән: халҡы 583 меңдән артыҡ.

== Тарихы ==
XIII быуатта себер татарҙары Сыңғы-Тура ҡалаһына нигеҙ һала, XVI быуатта ҡала — Алтын Урҙаның Төмән олосының баш ҡалаһы була. Алтын Урҙала Туҡтамыш хан идара иткән осорҙа ҡалаға Төмән исеме бирелә. [[1495]] йылда эске низағ арҡаһында Сыңғы Тура баш ҡала дәрәжәһен юғалта, Мөхәммәт Тайбуға үҙ иреген Каштак — Себер ҡалаһына күсерә. 1585 йылда урыҫ илбаҫары Йырмаҡ Сыңғы Тура — Төмәнде баҫып ала һәм яндыра. 1586 йылда урыҫ нығытмаһына нигеҙ һала.

20 быуатта боронғо Сыңғы Тура урынында «Төмән» тигән стадион төҙөлгән, һөҙөмтәлә мәҙәни ҡатлам юғалған.

== Фән һәм мәғариф ==
Төмән өлкәһендә нефть һәм газ ятҡылыҡтары фәнни ойошмаларының үҫешенә булышлыҡ яһаны. 1990 йылдар башында юғары уҡыу йорттар һәм ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәрҙәре һаны 11,5 мең кеше тәшкил иткән, йәғни эшкә яраҡлы ҡала халҡыныӊ 10 проценты.

Ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары: Криосфера институты һәм Төньяҡтағы ерҙәрен үҙләштерергә тәҡдим проблемалары институты. Ғәмәли фән һәм газ комплексына ихтыяж йүнәлтелгән. Улар араһында &quot;СургутНИПИнефть&quot; (Төмән бүлексәһе), ТюменНИИгипрогаз, Гипротюменнефтегаз, СибНИИНП, Тюменнефтегеофизика (компания &quot;Интегра&quot;), &quot;Нефтегазпроект&quot;, СибНАЦ, Сибнефтеавтоматика (ГМС Төркөмө) лидерҙар булып тора.

Белем биреү учреждениелары:

# Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы (РАНХиГС) филиалы.
# Төмән индустриаль университеты
# Төмән университеты
# Урал дәүләт тимер юлдары университеты Төмән филиалы
# Төмән дәүләт аграр университеты
# Төмән дәүләт медицина университеты

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.tyumen-city.ru/ Сайт администрации Тюмени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131112323/https://www.tyumen-city.ru/ |date=2022-01-31 }}
* [https://museum-72.ru/ Тюменское музейно-просветительское объединение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131102357/https://museum-72.ru/ |date=2022-01-31 }}
* [https://spravbiz.ru/tyumen Справочник Тюмени]
* [https://www.tumen.kp.ru/ Главные новости города]

{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}

[[Категория:Төмән|*]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]]</text>
      <sha1>l8bc1u0yognncu9seyw34qpt64gvdsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡояш системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7262</id>
    <revision>
      <id>1299483</id>
      <parentid>1295188</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T04:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98056" sha1="6vuwe89qyzkaqlj6xybhfgaebn4mc25" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡояш системаһы''' — үҙәгендә Ҡояш, һәм уның тирәләй әйләнеп йөрөгән бөтә тәбиғи йыһан есемдәрен берлештергән планеталар системаһы. Ул яҡынса 4,57 млрд йыл элек газ-саң болотон гравитация көсө менән ҡыҫыу юлы формалашҡан.

Был система есемдәре массаһының ҙур өлөшө Ҡояшҡа тура килә; ҡалған өлөшө йәйенке эклиптик яңы дискыла ҡулса орбиталары буйлап хәрәкәт иткән сағыштырмаса яңғыҙ һигеҙ [[планета]]ға тура килә. Системаның дөйөм массаһы — 1,0014 ''M''&lt;sub&gt;☉&lt;/sub&gt;.

Ҡояшҡа яҡын һәм ер төркөмөнә ҡараған эске планеталар — [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]]&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}&lt;/ref&gt; һәм [[Марс]] — нигеҙҙә, силикаттан һәм [[Металдар|металдан]] тора.
Дүрт тышҡы планета ([[Юпитер (планета)|Юпитер]], Сатурн, [[Уран (планета)|Уран]], Нептун) ер төркөмөндәге планеталарҙан ауырыраҡ. Уларҙы газ гиганттары тип атайҙар.
Ҡояш системаһында иң ҙур планеталар — Юпитер менән Сатурн — башлыса [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора; бәләкәйерәк газ гиганттары — Уран менән Нептундың составында, водород һәм гелийҙан тыш, атмосфераларында метан һәм һөрөм газы бар&lt;ref name=&quot;atmo&quot;&gt;{{Cite web|title=The Atmospheres of Uranus and Neptune|last=Lunine|first=Jonathan I.|publisher=Lunar and Planetary Observatory, University of Arizona|year=1993|format=PDF|url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf|accessdate=2008-03-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/610cKG6cV|archivedate=2011-08-17.}}&lt;/ref&gt;. Бындай планеталар айырым «боҙ гиганттары» класына бүленә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://science.compulenta.ru/559921/|title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды|publisher=Компьюлента|accessdate=2011-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/|archivedate=2010-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/ |date=2010-09-05 }}&lt;/ref&gt;.
Һигеҙ планетаның алтыһының һәм дүрт кәрлә планетаның тәбиғи юлдаштары бар. Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун саң һәм башҡа киҫәксәләрҙән торған ҡулсалар менән уратып алынған.

Ҡояш системаһында бәләкәй есемдәр менән тулған ике өлкә бар. Марс менән Юпитер араһында составы буйынса ер төркөмө планеталарына оҡшаған астероидтар билбауы урынлашҡан, сөнки ул да силикаттан һәм металдан тора. Астероидтар билбауының иң эре объекттары — кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] һәм Паллада, Веста һәм Гигей астероидтары. Нептун орбитаһы артында [[Һыу|туңған һыу]], аммиак һәм метандан торған транснептун объекттары урынлашҡан, уларҙың иң ҙурҙары — [[Плутон]], Седна, Хаумеа, Макемаке, Квавар, Орк һәм Эрида. Ҡояш системаһында кесе есемдәрҙең планета квазиюлдашы, трояндар, ер тирәләй әйләнгән астероид, кентавр, дамоклоидтар, шулай уҡ система буйлап күсеп йөрөгәнк [[комета]]лар, метеороиддар һәм [[Космос саңы|йыһан саңы]] кеүек башҡа төрҙәре бар.

Ҡояшлы ел (Ҡояштан сыҡҡан [[плазма]] ағымы) йондоҙ-ара мөхиттә тарҡау дискының ситенә тиклем барып еткән гелиосфера тип аталған ҡыуыҡты барлыҡҡа килтерә. Гипотетик Оорта болото гелиосферанан яҡынса мең тапҡыр алыҫыраҡ араға һуҙылырға мөмкин.

Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы|Ҡош Юлы галактикаһы]] составына инә.

== Структураһы ==
[[Файл:Oort cloud Sedna orbit ru.svg|мини|upright=1.5|Ҡояш системаһы есемдәреорбиталары, масштабта (сәғәт уғы буйынса, өҫкө өлөшөнән башлана)]]
Ҡояш системаһының үҙәк есеме — [[Ҡояш]] — G2V спектраль кластың төп эҙмә-эҙлекле [[Йондоҙҙар|йондоҙо]], һары кәрлә. Системаның бөтә массаһының иң күп өлөшө (яҡынса 99,866 %) Ҡояшта тупланған, ул үҙенең тартыу көсө менән планеталарҙы һәм Ҡояш системаһына ҡараған башҡа есемдәрҙе үҙ янында тотоп тора&lt;ref name=&quot;M Woolfson&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''M. Woolfson.'' The origin and evolution of the solar system &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // Astronomy &amp; Geophysics. — 2000. — Vol. 41. — P. 1.12. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1046 %2Fj.1468-4004.2000.00012.x 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Дүрт эре объект — газ гиганттары — ҡалған массаның 99%-ын тәшкил итә (күпселек өлөшө Юпитер менән Сатурнға — яҡынса 90 % — тура килә).

Ҡояш тирәләй әйләнгән ҙур есемдәрҙең күбеһе ғәмәлдә эклиптика яҫылығы тип аталған бер үк яҫылыҡта хәрәкәт итә. Шул уҡ ваҡытта кометалар һәм Койпер билбауы объекттары был яҫылыҡҡа ҡарата йыш ҡына ярайһы уҡ ҙур мөйөш менән ауыша&lt;ref name=&quot;Harold F. Levison&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (PDF) (2003). &lt;small&gt;Дата обращения 23 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jupiter-Family Comets&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Harold F. Levison, Martin J Duncan.'' [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377 From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;. — [[Elsevier]], 1997. — Vol. 127. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 1&lt;/span&gt;. — P. 13—32. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.1996.5637 10.1006/icar.1996.5637].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Бөтә планеталар һәм башҡа есемдәрҙең күбеһе Ҡояш әйләнеше менән бер йүнәлештә әйләнә (Ҡояштың төньяҡ полюсы яғынан ҡарағанда сәғәт телдәренә ҡаршы). [[Галлей кометаһы]] кеүек иҫкәрмәләр ҙә бар. [[Меркурий]] иң ҙур мөйөш тиҙлегенә эйә — ул Ҡояш тирәләй ни бары 88 ер тәүлегендә тулы әйләнеш яһап өлгөрә. Ә Ҡояштан иң алыҫ урынлашҡан [[Нептун]] ерҙә 165 йыл үткәс кенә Ҡояш тирләләй бер әйләнеш яһай.

Планеталарҙың ҙур ғына өлөшө үҙ күсәре тирәләй Ҡояш тирәләй әйләнгән яҡҡа әйләнә. Иҫкәрмәләр — [[Сулпан|Венера]] менән [[Уран (планета)|Уран]], өҫтәүенә, Уран ғәмәлдә «ҡырын ятҡан килеш» әйләнә (күсәренең ауышлығы яҡынса 90°). Планеталар әйләнешен күҙ алдына килтереү өсөн махсус прибор — теллурий ҡулланыла.

Ҡояш янындағы есемдәрҙең орбиталары Кеплер закондарына таянып тасуирлана. Уларға ярашлы, һәр есем [[эллипс]] буйынса әйләнә, фокустарҙың береһендә Ҡояш тора. Ҡояшҡа яҡыныраҡ торған есемдәрҙең (бәләкәйерәк ''ҙур ярымкүсәрлеләре'') әйләнеү мөйөшө тиҙлеге ҙурыраҡ, шуға күрә әйләнеү осоро ла ҡыҫҡараҡ ([[йыл]]). Эллиптик орбитала есем менән Ҡояш араһы йыл барышында үҙгәреп тора. Орбитаның Ҡояшҡа яҡыныраҡ нөктәһе ''перигелий, ә иң алыҫы —'' ''афелий'' тип атала. Һәр есем үҙенең перигелийында тиҙерәк, ә афелийында әкренерәк хәрәкәт итә. Планеталарҙың орбиталары бер-береһенә яҡын, ләкин күпселек кометалар, астероидтар һәм Койпер билбауы есемдәре ныҡ һуҙылған эллиптик орбита буйлап әйләнә.

Ҡояш системаһындағы планеталарҙың күбеһе уға буйһонған системаларға эйә. Күптәре юлдаштар менән уратып алынған, Юлдаштарҙың ҡайһы береһе үлсәмдәре буйынса хатта Меркурийҙы уҙып китә. Ҙур юлдаштарҙың күбеһе синхронлы әйләнә, улар даими рәүештә тик бер яғы менән планетаға боролған була. Дүрт ҙур планетаның — газ гиганттарының ҡулсалары ла бар.

=== Ҡояш ===
Түбәндәге бөтә параметрҙар Ерҙәге мәғлүмәттәргә ҡарата күрһәтелә, тығыҙлығынан, Ҡояштан һәм юлдаштарҙан алыҫлыҡтан тыш,

[[Астероид]]тар — Ҡояш системаһындағы иң киң таралған кесе есемдәр.

== Составы ==
&lt;imagemap&gt;
 Файл: Solar planets.jpg|мини|Планеты Солнечной системы
  circle 108 0 20 [[Солнце]]
  circle 108 53 5 [[Меркурий]]
  circle 108 85 10 [[Венера]]
  circle 108 115 10 [[Земля]]
  circle 108 145 7 [[Марс]]
  circle 108 262 73 [[Юпитер]]
  circle 108 417 59 [[Сатурн]]
  circle 108 531 26 [[Уран (планета)|Уран]]
  circle 108 599 24 [[Нептун]]
&lt;/imagemap&gt;

* [[Ҡояш]]
** Планета-ара мөхит
* Ҡояш системаһының эске өлкәһе
** Ер төркөмө планеталары
*** 1. [[Меркурий]]
*** 2. [[Сулпан|Венера]]
*** 3. [[Ер]]
**** [[Ай (юлдаш)|Ай]]
*** 4. [[Марс]]
**** Марс юлдаштары ([[Фобос]] һәм [[Деймос]])
** Астероидтар билбауы
*** [[Церера (кәрлә планета)|Церера]]
* Ҡояш системаһының тышҡы өлкәһе
** Планета-гиганттар
*** 5. [[Юпитер]]
**** Юпитер юлдаштары
**** Юпитер ҡулсалары
*** 6. [[Сатурн (планета)|Сатурн]]
**** Сатурн юлдаштары
**** Сатурн ҡулсалары
*** 7. [[Уран (планета)|Уран]]
**** Уран юлдаштарыы
**** Уран ҡулсалары
*** 8. [[Нептун]]
**** Нептун юлдаштары
**** Нептун ҡулсалары
** [[Комета]]
** Кентавр
** Транснептун есемдәре
*** Койпер билбауы
**** [[Плутон]]&lt;ref&gt;До [[24 августа]] [[2006 год]]а Плутон считался девятой [[Планета|планетой]] Солнечной системы, но был лишён этого статуса решением XXVI Генеральной ассамблеи [[Международный астрономический союз|МАС]] в связи с открытием нескольких схожих небесных тел.&lt;/ref&gt;
***** Плутон юлдаштары
**** Хаумеа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|title=IAU names fifth dwarf planet Haumea|publisher=International Astronomical Union|lang=en}}&lt;/ref&gt;
***** Хаумеа юлдаштары
**** Макемаке
***** S/2015 (136472) 1
*** Рассеянный диск
**** Эрида
***** Дисномия
**** Гуңгуң
***** Шяңлю
* Алыҫтағы өлкәләр
** Гелиосфера
** Оорта болото
*** Седна

Һигеҙ планетаның атамаларын һәм хәрәкәт итеү тәртибен хәтерҙә ҡалдырыуҙы еңелләштереү өсөн төрлө мнемоника алымдары ҡулланыла.

=== Ҡояш системаһының эксе өлкәһе ===
[[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|мини| Венераның Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе]]
Ҡояш — Ҡояш системаһы йондоҙо һәм уның төп компоненты. Уның массаһы (332 900 Ер массаһы)&lt;ref name=&quot;Sun Facts&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&amp;Display=Facts&amp;System=Metric Sun: Facts &amp; Figures]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. NASA. &lt;small&gt;Дата обращения 14 ноября 2009.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; эсендә барған термойәҙрә реакциялар дауам итһен өсөн етерлек дәрәжәлә ҙур&lt;ref name=&quot;Jack B. Zirker&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Jack B. Zirker.'' Journey from the Center of the Sun. — Princeton University Press, 2002. — P. 120—127. — ISBN 9780691057811.&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, был реакциялар барышында [[электромагнит нурланыш]]ы рәүешендә йыһан киңлегенә ғәйәт ҙур күләмдә энергия тарала, электромагнит нурланыштың күбеһе 400—700 нанометрлы оҙон тулҡындарға тура килә&lt;ref name=&quot;Visible light&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum?]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. The Straight Dome (2003). &lt;small&gt;Дата обращения 14 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Йондоҙҙар классификацияһы буйынса Ҡояш — G2 класындағы типик һары кәрлә. Был атама яңылыш фекер тыуҙырыуы ихтимал, сөнки беҙҙең галактикала йондоҙҙар менән сағыштырғанда Ҡояш — ярайһы уҡ ҙур һәм үтә сағыу йондоҙ&lt;ref name=&quot;sun&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Ker Than.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Space.com'' (30 January 2006). &lt;small&gt;Дата обращения 14 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Йондоҙҙоң класы уның Герцшпрунг — Рассел диаграммаһындағы урыны менән билдәләнә, был диаграмма йондоҙҙоң яҡтылығы менән уның өҫтөндәге температураның бәйлелеген күрһәтә. Ғәҙәттә эҫерәк йондоҙ сағыуыраҡ яҡтылыҡ бирә. Йондоҙҙарҙың күп өлөшө был диаграмманың төп эҙмә-эҙлелегендә урынлашҡан, ә Ҡояш был эҙмә-эҙлелектең уртаһында тора. Ҡояшҡа ҡарағанда сағыуыраҡ һәм эҫерәк йондоҙҙар сағыштырмаса һирәк осрай, ә тоноғораҡ һәм һалҡын йондоҙҙар йыш күҙәтелә, улар Галактикалағы йондоҙҙарҙың 85 процентын тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Smart&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[[bibcode:2001udns.conf..119S|The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars]]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Perkins Observatory'' (2001). &lt;small&gt;Дата обращения 14 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Ҡояштың төп эҙмә-эҙлектәге урыны уның йәҙрә синтезы өсөн водород запасының бик күп булыуын һәм үҙ эволюцияһының уртаһында тороуын раҫлай. Хәҙерге ваҡытта Ҡояш әкренләп сағыулығын арттыра бара, бөгөнгө көн менән сағыштырғанда иртә үҫеш стадияһында уның сағыулығы бөгөнгөнөң 70 процентын ғына тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;Early Sun&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Nir J. Shaviv.'' [http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[:en:Journal of Geophysical Research|Journal of Geophysical Research]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;. — 2003. — Vol. 108. — P. 1437. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2003JA009997 10.1029/2003JA009997].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Ҡояш — йондоҙ халҡының I типтағы йондоҙо, Ғаләм үҫешенең сағыштырмаса һуңғы баҫҡысында барлыҡҡа килгән һәм шуға ла II типтағы иҫке йондоҙҙар менән сағыштырғанда [[водород]] менән [[гелий]]ҙан ауырыраҡ элементтарының (астрономияла бындай элементтарҙы «металл» тип атау ҡабул ителгән) күп булыуы менән айырылып тора&lt;ref name=&quot;Two Groups&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''T. S. van Albada, Norman Baker.'' On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, 1973. — Vol. 185. — P. 477—498. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F152434 10.1086/152434].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Водород менән гелийҙан ауырыраҡ элементтар беренсе йондоҙҙарҙың йәҙрәләрендә формалаша, шуға күрә Ғаләм был элементтар менән байытылғанға тиклем йондоҙҙарҙың беренсе быуыны үтергә тейеш булған. Иң иҫке йондоҙҙар составында металл бик аҙ, ә йәшерәктәрендә металл күберәк. Фараз ителеүенсә, Ҡояшта планеталар системаһын барлыҡҡа килтереү өсөн металличность кәрәк булған, сөнки планеталар «металдар» аккрецияһы нигеҙендә формалаша&lt;ref name=&quot;Metallicity&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Charles H. Lineweaver.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Icarus'' (June 2001). &lt;small&gt;Дата обращения 7 февраля 2010.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Планета-ара мөхит ====
[[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|слева|мини|300x300пкс|Гелиосфераның ток ҡаламы]]
Яҡтылыҡ менән бер рәттән Ҡояш зарядлы киҫәксәләрҙең (плазманы) өҙлөкһөҙ ағымын тарата, ул ҡояш еле тип атала. Был киҫәксәләр ағымы яҡынса сәғәтенә {{S|1,5 млн км}}&lt;ref name=&quot;Solar Wind&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml Solar Physics: The Solar Wind] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |date=2015-08-13 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Marshall Space Flight Center''. &lt;small&gt;Дата обращения 26 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; тиҙлек менән тарала, һөҙөмтәлә ҡояш яны өлкәһе тула һәм Ҡояш эргәһендә планетар атмосфераның аналогы (гелиосфера) барлыҡҡа килә, ул Ҡояштан һәр хәлдә {{S|100 а. е.}} алыҫлыҡта урынлаша&lt;ref name=&quot;Voyager&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html Voyager Enters Solar System’s Final Frontier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |date=2020-05-16 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. NASA. &lt;small&gt;Дата обращения 14 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Ул планета-ара мөхит булараҡ танылған. Ҡояшта гөлт итеп тоҡаныу һәм массаны коронар ырғытыуҙар кеүек әүҙемлек, космик һауа торошон булдырып, гелиосфераны ҡабарта&lt;ref name=&quot;SunFlip&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Tony Phillips.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ The Sun Does a Flip]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt;. ''Science@NASA'' (15 February 2001). &lt;small&gt;Дата обращения 26 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20110618104803/http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ Архивировано] 18 июня 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Гелиосфера сиктәрендәге иң ҙур структура — гелиосфера ток ҡатламы; Ҡояштың әйләнеп торған магнит ҡырының планета-ара мөхиткә йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән спираль йөҙө&lt;ref name=&quot;Star Poles&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ A Star with two North Poles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829080500/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |date=2011-08-29 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt;. ''Science@NASA'' (22 April 2003). &lt;small&gt;Дата обращения 26 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20130202092903/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Solar cycle&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Riley, Pete; Linker, J. A.; Mikić, Z.'' [[bibcode:2002JGRA..107.1136R|Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations]] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // Journal of Geophysical Research (Space Physics). — 2002. — Vol. 107. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. A7&lt;/span&gt;. — P. SSH 8-1. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2001JA000299 10.1029/2001JA000299]. &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20080205064113/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R# Архивировано] 24 мая 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] от 14 августа 2009 на [[Архив Интернета#Проекты|Wayback Machine]])&lt;/ref&gt;.

Ерҙең магнит ҡыры ҡояш еленә [[ер атмосфераһы]]н боҙоуға ҡамасаулай. Венера менән Марстың магнит ҡыры юҡ, шуға ла ҡояш еле уларҙың атмосфераһын әкренләп йыһанға осора&lt;ref name=&quot;Erosion by Wind&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Richard Lundin.'' [http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full Erosion by the Solar Wind] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // Science. — 2001. — Vol. 291. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 5510&lt;/span&gt;. — P. 1909. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1059763 10.1126/science.1059763].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Массаны коронар ырғытыуҙар һәм шундайыраҡ күренештәр магнит ҡырын үҙгәртә һәм Ҡояш өҫтөнән матдәләрҙең ғәйәт ҙур күләмен — сәғәтенә яҡынса 10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;−10&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; тонна сығарып ташлай&lt;ref&gt;''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity]. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.&lt;/ref&gt;. Ерҙең магнит ҡыры менән аралашып, был матдә Ер атмосфераһының поляр түңәрәк эргәһендәге өлкәһенә барып эләгә, бындай бәйләнештән магнит полюстары эргәһендә йыш күҙәтелгән [[Һаҙағай|поляр балҡыш]] барлыҡҡа килә.

Йыһан нуры ҡояш системаһынан ситтә барлыҡҡа килә. Гелиосфера һәм, бик аҙ ғына, планетар магнит ҡырҙары Ҡояш системаһын өлөшләтә ситтән килгән йоғонтонан һаҡлай. Йондоҙ-ара мөхиттәге йыһан нурҙарының тығыҙлығы, шулай уҡ Ҡояштың магнит ҡырының көсө лә ваҡыт үтеү менән үҙгәрә, шулай итеп, тайпылыштарҙың дәүмәле аныҡ ҡына билдәле булмаһа ла, ҡояш системаһында йыһан нурланышы кимәле даими түгел&lt;ref name=&quot;Langner et al 2005&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''U. W. Langner; M. S. Potgieter.'' [[bibcode:2005AdSpR..35.2084L|Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays]] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[:en:Advances in Space Research|Advances in Space Research]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;. — [[Elsevier]], 2005. — Vol. 35. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 12&lt;/span&gt;. — P. 2084—2090. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1016 %2Fj.asr.2004.12.005 10.1016/j.asr.2004.12.005].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Планета-ара мөхит дискыға оҡшаған кәмендә ике [[Космос саңы|йыһан саңы]] өлкәһенең формалашыу урыны булып тора. Беренсенән, зодиакаль саң болото ҡояш системаһының эске өлөшөндә урынлашҡан һәм зодиакаль яҡтылыҡтың барлыҡҡа килеү сәбәбе булып тора. Моғайын, планеталар менән үҙ-ара йоғонтоһо тәьҫирендә астероидтар билбауы сиктәрендә тыуған бәрелештәрҙән барлыҡҡа килгәндер&lt;ref name=&quot;Zodiacal Cloud&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt; (1998). &lt;small&gt;Дата обращения 26 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html# Архивировано] 29 сентября 2006 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Икенсе өлкә яҡынса 10 а 40 а араһында урынлашҡан һәм, моғайын, койпер билбауы сиктәрендә есемдәр араһында булған ошондай бәрелештәрҙән һуң барлыҡҡа килгәндер&lt;ref name=&quot;Shortlist stars&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/ ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''ESA Science and Technology'' (2003). &lt;small&gt;Дата обращения 26 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20130502033116/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dust beyond Jupiter&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''M. Landgraf; J.-C. Liou; H. A. Zook; E. Grün.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/ Origins of Solar System Dust beyond Jupiter] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, May 2002. — Vol. 123. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 5&lt;/span&gt;. — P. 2857—2861. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F339704 10.1086/339704].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ҡояш системаһының эске өлкәһе ===
Эске өлөшкә ер төркөмөндәге планеталар һәм астероидтар инә. Эске өлкәнең, нигеҙҙә, силикаттар һәм металдан торған есемдәре сағыштырмаса Ҡояшҡа яҡын. Улар системаның бик бәләкәй генә өлөшө — уның радиусы Юпитер менән Сатурн орбиталары араһынан кәмерәк.

==== Ер төркөмө планеталары ====
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Ер төркөмөндәге планеталар. Һулдан уңға: [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]] һәм [[Марс]] (дәүиәл масштабта бирелә, планета-ара алыҫлыҡ — юҡ)]]
Ҡояшҡа иң яҡын булған һәм ер төркөмө планеталары тип аталған дүрт, планета күбеһенсә ауыр элементтарҙан тора, уларҙың юлдаштары ла (0-2) әҙ, ҡулсалары ла юҡ. Улар планетаның мантияһын һәм [[Ер ҡабығы|ҡабығын]] формалаштырған силикаттар кеүек ауыр иреүсән минералдар, [[тимер]] һәм никелдән тора һәм планетаның йәҙрәһен формалаштыра. Был өс планетаның — Венера, Ер һәм Марстың — атмосфераһы бар; бөтәһендә лә удар кратерҙар һәм рельефтың риф соҡорҙары һәм [[вулкан]]дар кеүек тектоник деталдәре бар&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html Солнечная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |date=2011-09-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sunsys.narod.ru/mars.htm Марс]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://space.rin.ru/articles/html/117.html Поверхность Марса]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://space.rin.ru/articles/html/54.html Поверхность Венеры]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://galspace.spb.ru/index9.html Венера — кривое зеркало Земли]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.&lt;/ref&gt;.

===== Меркурий =====
[[Ҡояш]]ҡа иң яҡын планета. Меркурий [[астероид]]тар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда, [[Плутон (планета)|Плутонды]] планеталар статусынан мәхрүм иткәс, Меркурий иң бәләкәй [[планета]] булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары [[Ер (планета)|Ер]] йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429 С етә. Был Ҡояш системаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С градусҡа төшә. Сағыштырмаса ҙур тимер йәҙрәһе булған Меркурийҙың ҡабығының йоҡа булыуына әлегә бер ниндәй аңлатма ла юҡ.

===== Сулпан =====
[[Ҡояш]]ҡа яҡынлығы буйынса икенсе планета. Сулпан, [[Меркурий]] кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм [[Ай (күк есеме)|Айҙан]] ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны ''Шәреҡ йондоҙо'', йәки ''Сулпан йондоҙо'' тип атайҙар. Сулпан [[Ер (планета)|Ергә]] оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла.

Сулпан ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла.

Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған.

Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө [[вулкан]] эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла.

Сулпанда атмосфера булыуын [[1761]] йылдың [[6 июнь|6 июнендә]] [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] аса

===== Ер =====
Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|Ер]] планетаһы — иң ҙур һәм иң тығыҙ планета. Ерҙә [[плиталар тектоникаһы]] күҙәтелә. Ғаләмдә Ерҙән башҡа планетала йәки икенсе бер галактикала тереклектең булыу-булмауы тураһындағы мәсьәлә әләгә асыҡ булып ҡала&lt;ref name=&quot;life&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf Is There Life Elsewhere in the Universe?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703022040/http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf |date=2010-07-03 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. Jill C. Tarter and Christopher F. Chyba, University of California, Berkeley. &lt;small&gt; 25 декабря 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|ер]] уникаль (иң тәүге сиратта [[гидросфера]]һы булған өсөн). [[Ер (планета)|Ер]] атмосфераһы башҡа планеталар атмосфераһынан ҡырҡа айырыла — уның составында ирекле [[кислород]] бар&lt;ref name=&quot;Earths Atmosphere&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Anne E. Egger, M.A./M.S.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107 Earth’s Atmosphere: Composition and Structure]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''VisionLearning.com''. &lt;small&gt;Дата обращения 16 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://www.webcitation.org/617EywI3z Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.[[Ер (планета)|Ерҙең]] тәбиғи юлдашы берәү — [[Ай (юлдаш)|Ай]], ҡояш системаһындағы ер төркөмө планеталарының берҙән-бер ҙур юлдашы ул.

===== Астероидтар төркөмө =====
Марс Ер менән Сулпандан бәләкәйерәк (Ерҙең 0,107 массаһы). Уның , башлыса, углекислый газдан торған атмосфераһы бар, өҫкө баҫымы 6,1 мбар (Ерҙекенән 0,6 %)&lt;ref name=&quot;Mars Atmosphere&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''David C. Gatling, Conway Leovy.'' &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;Mars Atmosphere: History and Surface Interactions&lt;/span&gt; &amp;#x2F;&amp;#x2F; Encyclopedia of the Solar System &amp;#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 301—314.&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Был планета өҫтөндә вулкандар бар, иң ҙурыһы — Олимп, уның бейеклеге 21,2 км&lt;ref&gt;''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&amp;ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса]&lt;/ref&gt;, өҫтәүенә Олимп күләме буйынса ерҙәге бөтә вулкандарҙан да ҙурыраҡ. Вулкандар менән бер рәттән риф соҡорҙары ла (Маринер үҙәне) элекке геологик әүҙемлекте иҫбат итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңғы 2 миллион йыл буйы&lt;ref name=&quot;David Noever&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''David Noever.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/ Modern Martian Marvels: Volcanoes?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes |date=2011-06-28 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Astrobiology Magazine'' (2004). &lt;small&gt;Дата обращения 16 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; дауам итә был әүҙемлек. Марс өҫтөндәге ҡыҙыл төҫ уның тупрағында тимер оксидының&lt;ref name=&quot;Kids Eye&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&amp;Display=Kids Mars: A Kid’s Eye View] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020111930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&amp;Display=Kids |date=2014-10-20 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. NASA. &lt;small&gt;Дата обращения 16 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; күп булыуын раҫлай. Планета тирәләй ике юлдаш — [[Фобос]] менән [[Деймос]] әйләнә. Фаразланыуынса, улар — баҫып алынған астероидтар&lt;ref name=&quot;Satellites of Mars&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/ A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''The Astronomical Journal'' (2004). &lt;small&gt;Дата обращения 16 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://www.webcitation.org/617GKlAKQ Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Бөгөн, Марс — Ҡояш системаһында ентекле өйрәнелгән планета (Ерҙән һуң).

==== Астероидтар билбауы ====
[[Файл:InnerSolarSystem ru.png|мини|300x300пкс|Астероид билбауы (аҡ төҫтә) һәм троян астероидтары (йәшел төҫтә)]]
Астероидтар билбауы Марс менән Юпитер араһындағы орбитаны биләй, һәм Ҡояштан 2,3 һәм {{S|3,3 а. е.}}{{S|3,3 а. е.}} алыҫлығында. Марс менән Юпитер араһында планета (мәҫәлән, гипотетик Фаэтон планетаһы) урынлашыуы тураһындағы гипотеза аҙаҡ килеп раҫланмай. Фоэтон Ҡояш системаһы формалашыуының иртә этаптарында емерелә, уның ярсыҡтары астероидтар билбауын ойошторған астероидтарға әйләнә. Заманса ҡарашҡа ярашлы, астероидтар — Ҡояш системаһын формалаштырыуҙың ҡалдыҡтары (планетозималей), Юпитерҙың гравитация көстәре уларға ҙур есем булып берләшергә ҡамасаулай&lt;ref name=&quot;Petit&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J.'' [http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |date=2007-02-21 }} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;. — [[Elsevier]], 2001. — Vol. 153. — P. 338—347. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.2001.6702 10.1006/icar.2001.6702].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Астероидтарҙың ҙурлығы бер нисә метрҙан алып йөҙҙәрсә километрҙарға тиклем етеүе ихтимал. Бөтә астероидтар ҙа Ҡояш системаһындағы кесе есемдәр тип классификациялана, ләкин ҡайһы бер есемдәр, мәҫәлән, Веста менән Гигей, кәрлә планета, тип аталыуы ихтимал, тик үларҙа гидростатик тигеҙлектең&lt;ref name=&quot;Planet Definition&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ IAU Planet Definition Committee]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt;. International Astronomical Union (2006). &lt;small&gt;Дата обращения 30 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/# Архивировано] 3 июня 2009 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; һаҡланыуын раҫларға ғына кәрәк.

Билбауҙа диаметры бер километрҙан артҡан унар мең, бәлки, миллионлаған есем барҙыр. Шуға ҡарамаҫтан, астероидтар билбауының дөйөм массаһы Ер массаһының меңдән бер өлөшөнән артыҡ түгел. Диаметрҙары 100 мкм-нан 10 метрға тиклем булған күк есемдәре метеороидтар тип атала. Уларҙан да бәләкәйерәктәре [[Космос саңы|йыһан саңы]] тип йөрөтөлә.

===== Церера =====
Астероидтар орбита характеристикаһы нигеҙендә төркөмдәргә һәм ғаиләләргә берләштерелә. Астероидтарҙың юлдаштары — башҡа астероидтар тирәләй орбита буйынса әйләнгән астероидтар. Астероидтар билбауында шулай уҡ төп астероидтар билбауы кометалары ла урынлашҡан, бәлки, тап шул кометалар ерҙәге һыу сығанағы булғандыр&lt;ref name=&quot;Earths Water&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Phil Berardelli.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816083413/http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |date=2011-08-16 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''SpaceDaily'' (2006). &lt;small&gt;Дата обращения 1 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Эске Ҡояш системаһында Меркурийҙан Марсҡа тиклем урынлашҡан астероидтар төркөмө бар. Күптәренең орбитаһы эске планеталар орбитаһын киҫеп үтә&lt;ref name=&quot;MorbidelliAstIII&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel.'' [http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf Origin and Evolution of Near-Earth Objects] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // Asteroids III / W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel. — University of Arizona Press, 2002. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. January&lt;/span&gt;. — P. 409—422.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

===== Туғыҙынсы планета =====
Церера {{S|(2,77 а. е.)}} — кәрлә планета һәм астероидтар билбауында иң ҙур есем. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек. Асҡандан һуң Церераны планета булараҡ классификациялайҙар, әммә артабан күҙәтеүҙәр Церера янында байтаҡ астероидтар әйләнеүен күреһәтә, шуға 1850-се йылдарҙа уны астероид тип билдәләйҙәр&lt;ref name=&quot;History of Asteroids&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc History and Discovery of Asteroids]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (DOC). NASA. &lt;small&gt;Дата обращения 1 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 2006 йылда ул ҡабат кәрлә планета тип таныла.

Ҡояш системаһының эске өлкәһендә газ гиганттары һәм юлдаштар, шулай уҡ Койпер билбауының транснептун есемдәре, Тарҡау диск һәм Оорта болото урынлашҡан. Күп кометаларҙың орбитаһы ҡыҫҡа осорло, астероид-кентавр ҙа шулай уҡ был өлкәлә үтә. Ҡояштар бик алыҫ булғанға күрә был өлкәнең ҡаты есемдәрендә [[Һыу|һыу боҙо,]] аммиак һәм метан бар. Тышҡы өлкәлә Тюхепланетаһы һәм, бәлки, ниндәй ҙә булһа башҡа «Планета X», шулай уҡ Немезида Ҡояшының йондоҙ-юлдаштары булыуы фаразлана.

==== Планета-гиганттар ====
[[Файл:Gas planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Планета-гиганттар. Һулдан уңға: [[Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун]] (ҙурлыҡтары масштабҡа ярашлы,ә планета-ара алыҫлыҡта — масштаб күҙәтелмәй)]]
Дүрт планета-гигант газ гиганттары тип атала, бөтәһе бергә Ҡояш тирәләй орбиталарында әйләнгән есемдәр массаһының 99 процентын тәшкил итә. Юпитер менән Сатурн, башлыса, водород һәм гелийҙан тора; Уран менән Нептун составында был матдәләрҙән тыш бик күп миҡдарҙа боҙ ҙа бар. Шуның өсөн ҡайһы бер астрономдар, уларҙы айырым категорияға бүлеп, «боҙ гиганттары» тип атай. Дүрт планета-гиганттың да ҡулсалары бар, әммә Ерҙән тик Сатурндың ғына ҡулсалар системаһы күренә.

===== Юпитер =====
Юпитерҙың массаһы Ер массаһынан 318 тапҡырға артығыраҡ, һәм башҡа планеталарҙең берлектәге ауырлығынан 2,5 тапҡыр ауырыраҡ. Ул, башлыса, [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора. Юпитер эсендәге юғары температура уның атмосферанда болоттар һыҙаты һәм Оло ҡыҙыл тап кеүек бик күп яртылаш даими өйөрмә структураларын тыуҙыра.

Юпитерҙың 79 юлдашы бар. Иң ҙурҙары дүртәү — [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]], Каллисто, Ио һәм Европа — улар вулкандар әүҙемлеге һәм эске йылыныу менән ер төркөмө планеталарына оҡшаш. Ганимед, Ҡояш системаһындағы иң ҙур юлдаш, ул хатта Меркурийҙан да ҙурыраҡ.

===== Сатурн =====
Сатурн, үҙенең ҡулсалар системаһы менән киң билдәле, атмосфераһы һәм магнитосфераһы структуралары менән бер ни тиклем Юпитерға оҡшаш. Сатурн — ҡояш системаһында әллә ни тығыҙ булмаған планета (уның тығыҙлығы уртаса һыу тығыҙлығынан кәмерәк).

Сатурндың 82 раҫланған юлдашы бар&lt;ref&gt;[https://nplus1.ru/news/2019/10/08/more-moons Сатурн обошёл Юпитер по количеству спутников]&lt;/ref&gt;; шуларҙың икеһе — [[Титан (юлдаш)|Титан]] менән [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]] — геологик әүҙемлек күрһәтә. Был әүҙемлек, ерҙекенә оҡшаш түгел, сөнки ул күбеһенсә боҙ әүҙемлегенә бәйле&lt;ref name=&quot;Cryovolcanism&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''J. S. Kargel.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 Cryovolcanism on the icy satellites]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''U.S. Geological Survey'' (1994). &lt;small&gt;Дата обращения 22 ноября 2009.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Титан, Меркурий күләмен уҙып, — ҡояш системаһындағы берҙән-бер атмосфераһы булған юлдаш.

===== Уран =====
Уран массаһы буйынса Ерҙекенән 14 тапҡырға ҙурыраҡ, әммә планета-гиганттар араһында иң еңеле. «Ҡырын ятҡан» килеш хәрәкәт итеүе уны башҡа планеталарҙан айырып тора. Уран ауышлыҡ°&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|издание={{Нп3|Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.||Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy}}|том=90|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|год=2007}}&lt;/ref&gt;. Уран тәгәрәп барған шарға оҡшаш булыуы менән дә башҡаларҙан айырыла. Башҡа газ планеталарынан айырмалы рәүештә Урандың йәҙрәһе һалҡын, һәм ул йыһанға бик аҙ йылылыҡ сығара&lt;ref name=&quot;Hawksett&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[[bibcode:2005AsNow..19h..65H|10 Mysteries of the Solar System]]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''Astronomy Now'' (2005). &lt;small&gt;Дата обращения 22 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Урандың 27 юлдашы булыуы билдәле; иң эреләре — Титания, Оберон, Умбриэль, Ариэль һәм Миранда.

===== Нептун =====
[[Нептун]], Урандан бер аҙ бәләкәй булһа ла, унан ауырыраҡ (17 Ер массаһы) һәм шуға күрә тығыҙыраҡ. Уның эске нурланышы бар, ләкин был нурланыш Юпитер менән Сатурндағы кеүек күп түгел&lt;ref name=&quot;Podolak&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[[bibcode:1990GeoRL..17.1737P|Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune]]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. NASA Ames Research Center (1990). &lt;small&gt;Дата обращения 22 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20190607143323/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P Архивировано] 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Нептундың билдәле 14 юлдашы бар. Иң ҙуры — Тритон, геологик йәһәттән әүҙем, шыйыҡ азоттан торған гейзерҙары бар&lt;ref name=&quot;Geysers on Triton&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Duxbury, N. S., Brown, R. H.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full The Plausibility of Boiling Geysers on Triton]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt;. ''Beacon eSpace'' (1995). &lt;small&gt;Дата обращения 22 ноября 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full# Архивировано] 26 апреля 2009 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Тритон — кире йүнәлештә хәрәкәт иткән берҙән-бер ҙур юлдаш. Нептунды шулай уҡ ''Нептун троялары'' тип аталған [[астероид]]тар оҙатып йөрөй, улар уның менән 1:1 резонанс бәйләнешендә.

2016 йылдың 20 ғинуарында Калифорния технология институты астрономдары Майкл Браун һәм Константин Батыгин Ҡояш системаһының ситендә, Плутон орбитаһынан ситтә, туғыҙынсы планетаның булыу ихтималлығы тураһында иғлан итә. Планета Ерҙән яҡынса ун тапҡырға ауырыраҡ, [[Нептун]]ға ҡарағанда Ҡояштан яҡынса 20 тапҡырға алыҫыраҡ (90 миллиард километр), һәм Ҡояш тирәләй 10 000 — 20 000 йылда әйләнеп сыға&lt;ref&gt;https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet&lt;/ref&gt;. Майкл Браун фекеренсә, был планетаның булыу ихтималлығы&quot;бәлки, 90 %&quot;ҡа етәлер&lt;ref&gt;{{Cite news|title=New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|first=Joel|last=Achenbach|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|date=2016-01-20|accessdate=2016-01-20|language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Әлегә ғалимдар был гипотетик планетаны «Туғыҙынсы планета»&lt;ref&gt;[http://www.dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html Обнаружена новая планета Солнечной системы]&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Planet Nine}}) тип кенә атай.

==== Кометалар ====
[[Файл:Comet c1995o1.jpg|мини|285x285пкс|Хейла&amp;amp;nbsp;— Боппа кометаһы]]
Кометалар — ҡояш системаһындағы кесе есемдәр, ғәҙәттә, ҙурлыҡтары бер нисә километрға етә, башлыса осоусы матдәләрҙән (боҙҙарҙан) тора . Орбиталары ҙур эксцентриситетҡа эйә, ҡағиҙә булараҡ, перигелийҙары эске планеталар орбиталары сиктәрендә һәм афелийҙары Плутондан бик алыҫ урынлаша. Комета, Ҡояш системаһының эске өлкәһенә ингәс, Ҡояшҡа яҡынлай, уның боҙҙан торған йөҙө иреп парға әйләнә һәм ионлаша башлай, шулай итеп кометаға газдан һәм саңдан торған оҙон болот ҡалдыра, был күренеште ерҙән ябай күҙ менән күреп була.

==== Кентаврҙар ====
Кентаврҙар — боҙҙан торған һәм кометаға оҡшаған есемдәр, ярымкүсәрҙәре Юпитерҙыҡыны ҡарағанда {{S|(5,5 а. е.)}} ҙурыраҡ, әммә Нептундыҡынан {{S|(30 а. е.)}} бәләкәйерәк. Билдәле булған иң ҙур кентавр, Харикло, диаметры яҡынса 250 км тәшкил итә&lt;ref name=&quot;spitzer&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (2007). &lt;small&gt;Дата обращения 5 декабря 2009.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Беренсе булып табылған кентавр, Хирон, комета тип таныла (95P), сөнки Ҡояшҡа яҡыная бара, унда, кометалағы кеүек, кома (комета) барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Chiron biography&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Patrick Vanouplines.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm Chiron biography]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка)&lt;/span&gt;. ''Vrije Universitiet Brussel'' (1995). &lt;small&gt;Дата обращения 5 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

===== Койпер билбауы =====
[[Файл:Outersolarsystem objectpositions labels comp-ru.png|слева|мини|300x300пкс|Койпер билбауының билдәле есемдәре (йәшел), дүрт тышҡы планетаға ҡарата күрһәтелгән. Масштабы — астрономик берәмектәрҙә. Һүрәттең аҫҡы өлөшөндәге ҡара участка — [[Ҡош Юлы]] фонында ерҙән күҙәтеү өсөн урынлашҡан өлкә, ундағы йондоҙҙарҙың сағыулығы тоноҡ есемдәрҙе күреү мөмкинлеген бирмәй]]
Койпер билбауы — Ҡояш системаһы барлыҡҡа килгән осорҙан ҡалған реликттар өлкәһе, астероидтар билбауы кеүек үк, ярсыҡтарҙан хасил булған ҙур билбау, әммә, башлыса, боҙҙан тора&lt;ref name=&quot;Physical&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''Stephen C. Tegler.'' &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;Kuiper Belt Objects: Physical Studies&lt;/span&gt; &amp;#x2F;&amp;#x2F; Encyclopedia of the Solar System &amp;#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 605—620.&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Ҡояштан 30 һәм {{S|55 а. е.}} алыҫлыҡта. Ҡояш системаһындағы кесе есемдәрҙән тора, әммә Койпер билбауының, Квавар, Варна һәм Орк кеүек иң ҙур есемдәренең күбеһе параметрҙарын асыҡлағандан һуң, кәрлә планета тип танылыуы ихтимал. Иҫәпләүҙәр буйынса, Койпер билбауындағы 100 000-дән ашыу есемдең диаметры 50 километрҙан ашыу, ләкин билбауҙың дөйөм массаһы Ер массаһының ундан бер йәки хатта йөҙҙән бер өлөшөн тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Delsanti&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Audrey Delsanti and David Jewitt.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf The Solar System Beyond The Planets]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (PDF). ''Institute for Astronomy, University of Hawaii'' (2006). &lt;small&gt;Дата обращения 7 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 3 ноября 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Билбауҙың күп кенә есемдәренең юлдаштары бар&lt;ref name=&quot;Satellites KBO&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, P. L. Wizinowich.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0510029 Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (2006). &lt;small&gt;Дата обращения 7 декабря 2009.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, күпселек есемдәрҙең орбитаһы эклиптика яҫылығынан ситтә урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Trojan&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Chiang et al.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/ Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, 2003. — Vol. 126. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 1&lt;/span&gt;. — P. 430—443. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F375207 10.1086/375207].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

====== Плутон ======
Плутон — кәрлә планета, Койпер билбауындағы иң эре есем булараҡ билдәле. 1930 йылда табылғандан һуң түғыҙынсы планета тип таныла; 2006 йылда планеталар өсөн формаль билдәләмә ҡабул ителгәндән һуң, уның атамаһы үҙгәрә.

Плутондың иң ҙур юлдашы буйынса ла әлегә асыҡлыҡ юҡ — Харон артабан да Плутондың юлдашы тип аталырмы, әллә кәрлә планета тип танылырмы. Плутон системаһының массалар үҙәге — Харон уларҙың өҫтөнән ситтә урынлашҡан, уларҙың икеләтә планета системаһы тип танылыуы ихтимал. Дүрт бәләкәй юлдаш — Никта, Гидра, Кербер һәм Стикс — Плутон менән Харон тирәләй әйләнә.

Шулай уҡ Меркурий менән Ҡояш араһындағы өлкә астероид-вулканоидтарҙың булыу-булмауын асыҡлау өсөн өйрәнелә. Унда ҙур Вулкан планетаһының булыуы кире ҡағылыуға ҡарамаҫтан&lt;ref name=&quot;Vulcanoids&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Durda D. D.; Stern S. A.; Colwell W. B.; Parker J. W.; Levison H. F.; Hassler D. M.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&amp;unc=ml A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (2004). &lt;small&gt;Дата обращения 23 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 18 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, был турала фараздар һаман да бар.
[[Файл:Solar system scale-2.jpg|без|мини|780x780пкс|Планеталар һәм Ҡояш үлсәмдәренең яҡынса нисбәте. Планета-ара арауыҡ яҡынса масштабта бирелгән. Ҡояш — һулда.]]

=== Сик буйы өлкәләре ===
Беҙҙең Ҡояш системаһының ҙур өлөшө һаман да тикшерелеп бөтмәгән. Иҫәпләүҙәр буйынса, Ҡояштың гравитация ҡыры яҡынса ике яҡтылыҡ йылы алыҫлығында {{S|(125 000 а. е.)}} уратып алған йондоҙҙарҙың көсөнән өҫтөнөрәк. Сағыштырыу өсөн, Оорта болото радиусының түбәнге баһалары уны {{S|50 000 а. е.}} {{S|50 000 а. е.}}-нан&lt;ref name=&quot;T. Encrenaz&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P1343&quot;&gt;''T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka.'' The Solar System: Third edition. — Springer, 2004. — P. 1.&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; алыҫҡа урынлаштырмай. Седна кеүек есемдәр асылыуға ҡарамаҫтан, Койпер билбауы менән Оорта болото араһындағы өлкә лә, Оорта болото үҙе лә, уның артында нимә булыуы ла тикшерелмәгән. Сик буйы өлкәһендә (Оорта болотоноң тышҡы сиге артында) Ҡояштың йондоҙ-юлдашы Немезиданың урынлашыуы тураһында раҫланмаған гиплотеза бар.

== Планеталар һәм кәрлә планеталарҙың төп параметрҙарының сағыштырма таблицаһы ==
Әлеге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән фараздар буйынса, Ҡояш системаһы яҡынса 4,6 миллиард йыл элек гигант йондоҙ-ара газ-саң болотоноң ҙур булмаған өлөшөн гравитация ҡыҫыуы һөҙөмтәһендә формалаша башланған. Болот, күрәһең, бер нисә яҡтылыҡ йылы үлсәмендә булып, бер нисә йондоҙҙо барлыҡҡа килтергәндер&lt;ref name=&quot;Arizona&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''University of Arizona''. &lt;small&gt;Дата обращения 27 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |[[Планета]] (кәрлә планета)
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Диаметр,

относи&amp;#xAD;тельно
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Масса,

относи&amp;#xAD;тельно
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Орбиталь&amp;#xAD;ный радиусы, а.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwBIs&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;е.
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Әйләнеү осоро, ерҙәге йыл иҫәбе
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |[[Тәүлек|Сутки]],

относи&amp;#xAD;тельно
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Тығыҙлыҡ, {{S|кг/м³}}
 ! style=&quot;width:12.5%&quot; |Юлдаштар
 |- style=&quot;height: 0.75em&quot;
 !
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 ! data-sort-type=&quot;number&quot; |
 |-
 |[[Меркурий]]
 |0,382
 |0,055
 |0,38
 |0,241
 |58,6
 |5427
 |0
 |-
 |[[Сулпан|Венера]]
 |0,949
 |0,815
 |0,72
 |0,615
 |243
 |5243
 |0
 |-
 |[[Ер|Земля]]
 |1,0
 |1,0
 |1,0
 |1,0
 |1,0
 |5515
 |[[Ай (юлдаш)|1]]
 |-
 |[[Марс]]
 |0,53
 |0,107
 |1,52
 |1,88
 |1,03
 |3933
 |2
 |- style=&quot;background:#CCCCFF&quot;
 |[[Церера (кәрлә планета)|Церера]]
 |0,074
 |0,00015
 |2,76
 |4,6
 |0,378
 |2161
 |0
 |-
 |[[Юпитер]]
 |11,2
 |318
 |5,20
 |11,86
 |0,414
 |1326
 |79
 |-
 |[[Сатурн (планета)|Сатурн]]
 |9,41
 |95
 |9,54
 |29,46
 |0,426
 |687
 |62
 |-
 |[[Уран (планета)|Уран]]
 |3,98
 |14,6
 |19,22
 |84,01
 |0,718
 |1270
 |27
 |-
 |[[Нептун]]
 |3,81
 |17,2
 |30,06
 |164,79
 |0,671
 |1638
 |14
 |- style=&quot;background:#CCCCFF&quot;
 |[[Плутон]]
 |0,186
 |0,0022
 |39,2
 |248,09
 |6,387
 |1860
 |5
 |- style=&quot;background:#CCCCFF&quot;
 |Хаумеа
 | data-sort-value=&quot;0,11&quot; |~0,11 
 |0,00066
 |43
 |281,1
 |0,163
 | data-sort-value=&quot;2600&quot; |~2600
 |2
 |- style=&quot;background:#CCCCFF&quot;
 |Макемаке
 |0,116
 |~0,0005 
 |45,4
 |306,28
 |0,324
 | data-sort-value=&quot;1700&quot; |~1700 
 |1
 |- style=&quot;background:#CCCCFF&quot;
 |Эрида
 |0,182
 |0,0028
 |67,8
 |558,04
 |1,1
 |2520
 |1
 |}
[[Файл:Planets line.svg|без|мини|780x780пкс|
Расстояния планет от Солнца:
&lt;small&gt;
1) [[Меркурий]]
2) [[Сулпан|Венера]]
3) [[Ер|Земля]]
4) [[Марс]]
— Пояс астероидов —
5) [[Юпитер]]
6) [[Сатурн (планета)|Сатурн]]
7) [[Уран (планета)|Уран]]
8) [[Нептун]]
— Пояс Койпера
&lt;/small&gt;
]]

== Формалашыуы һәм эволюцияһы ==
[[Файл:Solar evolution ru.png|без|мини|780x780пкс|Ҡояштың йәшәү циклы. Масштабы һәм төҫтәре шартлы. Временная шкала в миллиардах лет (приблизительно)]]
Ҡыҫыу һөҙөмтәһендә газ-саң болото бәләкәсәйә, һәм, импульс мәлен һаҡлау законына ярашлы, болоттоң әйләнеү тиҙлеге арта. Массаның ҙурыраҡ өлөшө йыйылған үҙәк, уны уратып алған дискынан торған һайын нығыраҡ ҡайнарлана бара&lt;ref name=&quot;Arizona&quot;/&gt;. Болоттоң ҡыҫыу тиҙлеге әйләнгәнгә күрә, параллель һәм перпендикуляр күсәр әйләнештәре бер-береһенән айырыла, был болоттоң йәйенке формаға инеүенә һәм диаметры яҡынса {{S|200 а. е.}} {{S|200 а. е.}}, үҙәгендә ҡайнар һәм тығыҙ булған протойондоҙло протопланета дискыһының&lt;ref name=&quot;Protostar&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Jane S. Greaves.'' [http://www.sciencemag.org/content/307/5706/68.full Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // Science. — 2005. — Vol. 307. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Iss. 5706&lt;/span&gt;. — P. 68—71. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1101979 10.1126/science.1101979].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; формалашыуына килтерә. Ҡояш эволюцияның ошо стадияһында Ҡояш T Үгеҙ тибындағы йондоҙ кеүек була. T Үгеҙ тибындағы йондоҙҙарҙы өйрәнеү шуны раҫлай: йыш ҡына уларҙың массалары 0,001—0,1 Ҡояш массаһына тиң һәм улар протопланета дискылары менән уратып алынған, өҫтәүенә туранан-тура йондоҙҙа бик ҙур процентлы томан массаһы тупланған&lt;ref name=&quot;Kitamara&quot;&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;''M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida'' (2003). «[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm]» (PDF). Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) ''The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I'' '''289''', Astronomical Society of the Pacific Conference Series. &lt;small&gt;Проверено 2009-12-27&lt;/small&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=proceeding&amp;rft.btitle=The+Proceedings+of+the+IAU+8th+Asian-Pacific+Regional+Meeting%2C+Volume+I&amp;rft.atitle=Investigation+of+the+Physical+Properties+of+Protoplanetary+Disks+around+T+Tauri+Stars+by+a+High-resolution+Imaging+Survey+at+lambda+%3D+2+mm&amp;rft.au=M.+Momose%2C+Y.+Kitamura%2C+S.+Yokogawa%2C+R.+Kawabe%2C+M.+Tamura%2C+S.+Ida&amp;rft.date=2003&amp;rft.pub=Astronomical+Society+of+the+Pacific+Conference+Series&amp;rft.series=289&amp;rft_id=http%3A%2F%2Farticles.adsabs.harvard.edu%2Fcgi-bin%2Fnph-iarticle_query%3F2003ASPC..289...85M%26data_type%3DPDF_HIGH%26whole_paper%3DYES%26type%3DPRINTER%26filetype%3D.pdf&quot;&gt; &lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Планеталар ошо дискының аккрецияһы юлы менән формалашҡан&lt;ref name=&quot;Planet Formation&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Boss, A. P.'' Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, 2005. — Vol. 621. — P. L137. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F429160 10.1086/429160].&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

50 миллион йыл дауамында протойондоҙ үҙәгендәге [[водород]]тың баҫымы һәм тығыҙлығы термойәҙрә реакцияһын башлау өсөн ярайһы уҡ юғары кимәлгә етә&lt;ref name=&quot;Yi2001&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes.'' [[bibcode:2001ApJS..136..417Y|Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The &lt;math&gt;Y^{2}&lt;/math&gt; Isochrones for Solar Mixture]] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]&lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-size:95%; position: relative; top: .4em;&quot;&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;, 2001. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Vol. 136&lt;/span&gt;. — P. 417. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F321795 10.1086/321795].&lt;/span&gt; [[ArXiv.org|arXiv]]:[[arxiv:astro-ph/0104292|astro-ph/0104292]]&lt;/ref&gt;. Йылылыҡ энергияһы ярҙамында гравитацияның ҡыҫыу көсөнә ҡаршы торорлоҡ гидростатик тигеҙлеккә өлгәшкәс кенә температура, реакция тиҙлеге, баҫым һәм тығыҙлығы арта. Ҡояш төп эҙмә-эҙлелектең тулы ҡанлы йондоҙона әүерелә.

Билдәле булыуынса, Ҡояш Герцшпрунг— Рассел диаграммаһының төп эҙмә-эҙлегенән ситтә үҫешә башлаған осраҡта ғына Ҡояш системаһы тарҡалыуға дусар ителәсәк. Ҡояш водород яғыулығы запастарын яндырғанға күрә, йәҙрәне һаҡлаусы энергияның бөтөүе ихтимал, ул сағында Ҡояш тағы ла нығыраҡ ҡыҫылырға мәжбүр буласаҡ. Ерҙең эсендә артҡан баҫым йәҙрәне нығыраҡ йылытасаҡ, ә был яғыулыҡтың бөтөүен тиҙләтеүгә килтерә. Һөҙөмтәлә һәм 1,1 млрд йыл һайын Ҡояш сағыуыраҡ янасаҡ&lt;ref name=&quot;Fiery future&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Jeff Hecht.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[https://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html Science: Fiery future for planet Earth]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''NewScientist'' (1994). &lt;small&gt;Дата обращения 27 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, киләһе 3,5 миллиард йылда уның яҡтылығы тағы ла 40 процентҡа артасаҡ&lt;ref name=&quot;sun_future&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=418|страницы=457—468|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S|язык=en|автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E.|год=1993|тип=journal|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}&lt;/ref&gt;.

Яҡынса 7 млрд йылдан һуң&lt;ref name=&quot;Richard Pogge&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Pogge, Richard W.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html The Once and Future Sun]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; (lecture notes) (1997). &lt;small&gt;Дата обращения 27 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Ҡояш йәҙрәһендәге [[водород]] тулыһынса [[гелий]]ға әйләнә, был төп эҙмә-эҙлелек фазаһын йомғаҡлай; Ҡояш субгигантҡа әйләнә. Тағы ла 600 млн йылдан, хәҙерге үлсәмдәре менән сағыштырғанда, Ҡояш ҡыҙыл гигант стадияһына күсә&lt;ref name=&quot;Schroder_2008&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''K.-P. Schröder, Robert Cannon Smith.'' [http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html Distant future of the Sun and Earth revisited] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt; // [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]. — [[Oxford University Press]], 2008. — Vol. 386. — P. 155—163. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1111 %2Fj.1365-2966.2008.13022.x 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x]. — &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;[[Bibcode]]: [[bibcode:2008MNRAS.386..155S|2008MNRAS.386..155S]]&lt;/span&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Ҡояш, ҡырҡа артып, яҡындағы Меркурий менән Сулпан планеталарын йота. Бәлки, Ҡояштың тышҡы ҡыртыштары Ерҙе йотмаҫ&lt;ref name=&quot;sun_future&quot;/&gt;, әммә унда тереклек йәшәй алмай, сөнки йәшәү зонаһы Ҡояш системаһының тышҡы сигенә күсә.

Ахыр сиктә, термик тотороҡһоҙлоҡтоң үҫеше һөҙөмтәһендә&lt;ref name=&quot;Schroder_2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;astrogalaxy&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;, планетар томанлыҡ барлыҡҡа килтереп, Ҡояштың тышҡы ҡатламдары уны уратып алған арауыҡҡа һибелә, үҙәгендә ҙур булмаған йондоҙ йәҙрәһе — аҡ кәрлә генә ҡала&lt;ref name=&quot;Richard Pogge&quot;/&gt;.

=== Ҡояш системаһының тотороҡлолоғо ===
Ҡояш системаһының әлеге ваҡытта тотороҡло булыу-булмауы билдәһеҙ. Әгәр ул тотороҡһоҙ булһа, юғарыла атап үтелгән ваҡытта системаның тарҡалыуы ихтималлығы бар&lt;ref&gt;''Э. Д. Кузнецов.'' [http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm Структура, динамика и устойчивость Солнечной системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120005127/http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm |date=2012-11-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡара ==
Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы]] — диаметры яҡынса 30 мең тирәһе парсек (йәки 100 мең яҡтылыҡ йылы) һәм 200 миллиард тирәһе йондоҙҙан торған&lt;ref name=&quot;fn9&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''English, J.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[https://www.ucalgary.ca/ras/CGPSpress/Map1 Exposing the Stuff Between the Stars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112120941/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |date=2012-01-12 }}&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. Hubble News Desk (2000). &lt;small&gt;Дата обращения 28 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20200512151743/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html Архивировано] 24 января 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; спираль [[галактика]]ның бер өлөшө.

== Галактик орбита ==
[[Файл:Milky Way Spiral Arm Russian.svg|справа|мини|300x300пкс|[[Ҡош Юлы]]ның структураһы. Ҡояш системаһының урыны ҙур һағы нөктә менән билдәләнгән.]]
Ҡояш галактик үҙәк тирәләй түңәрәккә оҡшаш орбита буйлап яҡынса {{S|254 км/с}} тиҙлектә әйләнә (асыҡлыҡ 2009 йылда индерелгән) һәм яҡынса 230 млн йыл эсендә тулы әйләнеш яһай&lt;ref name=&quot;Cosmic Year&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Stacy Leong.'' &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;[http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml Period of the Sun’s Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)]&lt;/span&gt; &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;. ''The Physics Factbook'' (2002). &lt;small&gt;Дата обращения 28 декабря 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Был ваҡыт арауығы ''галактик йыл'' тип атала.

Даремский университетының Иҫәп-хисап космологияһы институты ғалимдары иҫәпләүенсә, 2 млрд йылдан һуң Ҙур Магеллан болотоноң Ҡош Юлы менән бәрелешеүе мөмкин, һөҙөмтәлә Ҡояш системаһы беҙҙең Галактиканан галактика-ара арауыҡҡа этеп сығарылыуы ихтимал.{{Колонки|3}}
* [[Движение Солнца и планет по небесной сфере]]
* [[Спутники в Солнечной системе]]
* [[Астрономические символы]]
* [[Правило Тициуса — Боде]]
* [[Список планетоподобных объектов]]
* [[Список объектов Солнечной системы по размеру]]
* [[Фаэтон (планета)]]
* [[История исследования Солнечной системы]]
* [[Шведская Солнечная система]]
{{Конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1.
* Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0.
* Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7.
* Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6.
* Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5.
* Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с.
* Баренбаум А. А. Галактика, Солнечная система, Земля. Соподчиненные процессы и эволюция //М.: ГЕОС. — 2002.

== Һылтанмалар ==
* [http://space.jpl.nasa.gov Симулятор Солнечной системы от НАСА]
* {{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|title=Solar System|publisher=NASA|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921080518/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/ |date=2013-09-21 }}
* {{Cite web|url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html|title=Our Solar System: Facts, Formation and Discovery|lang=en}}
* [http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Иллюстрация планет Солнечной системы и Солнца, в масштабе]
* {{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|title=Солнечная система}}
* {{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202484|title=Современные знания о строении и составе Солнечной системы}}
* {{Cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&amp;Display=Overview|publisher=NASA’s Solar System Exploration|title=Our Solar System: Overview}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&amp;Display=Overview |date=2007-07-01 }}
* [http://www.unmonument.ru/mon047.html Памятник Солнечной системе в Москве]
* [http://www.solarsystemscope.com/ Наглядная модель Солнечной системы]
* [http://joshworth.com/dev/pixelspace/pixelspace_solarsystem.html Интерактивная карта Солнечной системы (1 пиксель = диаметр Луны = 3474,8 км)]
{{Ҡояш системаһы}}

{{commonscat|Solar System|Солнечная система}}

[[Категория:Планетология]]
[[Категория:Ҡояш системаһы]]
[[Категория:Космос]]
[[Категория:Астрономия]]
[[Категория:Планета|*]]</text>
      <sha1>6vuwe89qyzkaqlj6xybhfgaebn4mc25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡадирова Нәзифә Жәүәт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7422</id>
    <revision>
      <id>1299470</id>
      <parentid>1287018</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T23:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11553" sha1="t2rkmdu7o2z08r2crpebjf6shmd6lat" xml:space="preserve">{{Театральный деятель
 | Имя              = Нәзифә Ҡадырова
 | Изображение      = 
 | Описание изображения = 
 | Дата рождения    = 13.04.1954
 | Место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Учалы районы}}, [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылы
 | 
 | Дата смерти      = 
 | Профессия        = йырсы
 | Певческий голос:  
 | Гражданство      = {{Флагификация|СССР}}&amp;nbsp;→&lt;br&gt;{{Флагификация|Российская Федерация}}
 | Годы активности  = 
 | Театр            = [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]
 | Награды          = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|2014}}{{!!}}{{Заслуженный артист Российской Федерации|2005}}{{!!}}{{БАССР халыҡ артисы|1987}} {{!!}}{{Салауат Юлаев исемендәге премияһы|1994}}
{{!}}-
{{!!}}Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы{{!!}}
{{!}}-
{{!!}} Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2022)
{{!}}}
 | imdb_id          = 
}}
{{фамилиялаш|Ҡадиров}}
'''Нәзифә Ҡадирова''' ([[13 апрель]] [[1954 йыл]]) — эстрада йырсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1987), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (1996) атҡаҙанған артисы. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1994). Башҡортостан Республикаһының [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2014), [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2022).

== Биографияһы ==
Нәзифә Жәүәт ҡыҙы Ҡадирова (ҡыҙ фамилияһы Әмирова) 1954 йылдың 13 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) [[Учалы районы]] [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылында тыуған.

Мәктәптә уҡығанда уҡ йырлай башлай. 1971 йылда [[Өфө сәнғәт училищеһы]]н тамамлағас, уны [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның эстрада төркөмөнә эшкә алалар.

Нәзифә Ҡадированың ире — билдәле спортсы, боҙҙа мотоциклда уҙышыу буйынса күп тапҡырҙар донъя чемпионы [[Ҡадиров Ғабдрахман Фәйзрахман улы|Ғабдрахман Ҡадиров]] 1993 йылда вафат булды.

== Сәхнә эшмәкәрлеге ==
Башҡорт сәхнәһендә беренсе аҙымынан уҡ үҙ тамашасыһын таба. [[Бәхти Ғайсин]], [[Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы|Ридик Фәсхетдинов]], [[Азат Айытҡолов]]тар менән эшләй. Репертуарында лирик һәм эстрада, башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары.

Нәзифә Ҡадироваға [[Рим Хәсәнов]]тың «Мандолина» йырынан һүң киң танылыу килә. Был йыр менән ул 1979 йылда «Ғүмергә йыр менән» ([[рус теле|русса]] «С песней по жизни») Бөтә Союз телевизион конкурсында сығыш яһай. Йәш йырсы тыңлаусыларҙы үҙенең моңло һәм бай тембрлы тауышы, сағыу гүзәл ҡиәфәте менән арбай.

Алдағы йылда ул «Совет йырҙарын башҡарыусыларҙың Бөтә Союз конкурсы» «[[Сочи]]-80»-дә тағы ла уңыш яулай, бәйге дипломына лайыҡ була.

Артабан ил буйынса популярлыҡ ҡаҙана барған йырсы [[Советтар Союзы]]ның танылған сәхнә оҫталары Людмила Гурченко, Иосиф Кобзон, [[Леонтьев Валерий Яковлевич|Валерий Леонтьев]], Лев Лещенко, Мөслим Мағамаев, Роза Рымбаева, Ренат Ибраһимов, Надежда Чепрага, Леонид Серебрянников, Ксения Георгиади һәм башҡалар менән бергә илдең баш ҡалаһындағы «Рәсәй» кино-концерт залында, [[Мәскәү]] филармонияһының [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] исемендәге концерт залында сығыш яһай. Үҙ репертуарына билдәле композиторҙар Владимир Шаинский, Ян Френкель, Микаэл Таривердиев, Сергей Саульский, Давид Тухманов, Евгений Мартыновтың киң таралған йырҙарын индерә.

1982 йылда «Мелодия» фирмаһы Нәзифә Ҡадырова башҡарыуында йырҙар тупланған диск сығара.

Нәзифә Ҡадирова [[Польша]], [[Монголия]], [[Германия]], [[Дания]], [[Һиндостан]], [[Шри-Ланка]], [[Италия]], [[Швеция]], [[Австрия]] һәм башҡа сит илдәр тамашасыһының алҡыштарына лайыҡ була. Ә [[Төркиә]]лә 1993 йылда үткән фестивалдә «Алтын банан» премияһын яулай.

Юғары башҡарыу оҫталығы өсөн Нәзифә Ҡадироваға 1987 йылда «Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы» тигән юғары исем бирелә, 1994 йылда ул [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]]на лайыҡ була.

Нәзифә Ҡадирова билдәле композитор [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|Салауат Низаметдинов]]тың рус телендә ижад иткән «Половинки» («Яртылар») мюзиклында йырлай, 2001 йылда шул авторҙың «Звезда любви» («Мөхәббәт йондоҙо») рок-операһында (шулай уҡ рус телендә) төп партияны башҡара.

2005 йылда йырсыға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә. Ул шулай уҡ [[Татарстан Республикаһы]]ның да атҡаҙанған артисы (1996).

2014 йылда сәхнә оҫтаһы Башҡортостан Республикаһының [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] менән бүләкләнде&lt;ref&gt;[http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/12877-hemten-kr-hrmte.html Хеҙмәтенә күрә — хөрмәте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025944/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/12877-hemten-kr-hrmte.html |date=2019-07-05 }}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың 29 июнендә «Өфө ҡалаһының почётлы гражданы» маҡтаулы исеменә лайыҡ булды&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-06-29/nazifa-kadyrova-stala-pochetnym-grazhdaninom-ufy-2858219 Солистка башкирской эстрады Назифа Кадырова стала Почетным гражданином Уфы]{{ref-ru}}{{V|29|06|2022}}&lt;/ref&gt;.

== Дискографияһы ==

=== Альбомдары ===
* [[Нәзифә Ҡадырова (альбом)|Нәзифә Ҡадырова]] (1982)

=== Мини-альбомдары ===
* Нәзифә Ҡадирова йырлай (1980)
* Мин - умырзая ([[Роза Сәхәүетдинова]] йырҙары) (1988)

=== Ҡатнашлығы ===
* Йөрәк моңдары (Рим Хәсәнов йырҙары) (1980)
* [[Ун етелә кеүекмен (Роберт Ғәзизов йырҙары) (йыйынтыҡ)|Ун етелә кеүекмен (Роберт Ғәзизов йырҙары)]] (1982)
* Алмағасым аҡ сәскәле (Роберт Ғәзизов йырҙары) (1989)

== Фильмографияһы ==
* Таныш түгел таныштар (1998)

== Йырсы хаҡында ваҡытлы матбуғат ==
* Харис Шарипов. Ул әле лә сәфәрҙә. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзите]], 2015 йыл, 15 август&lt;ref&gt;[http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/19115-ul-le-l-sfr.html «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 15 август]{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1982)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1987)
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1996)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2005)
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2014)
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2022)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.bashculture.ru/archives/125 История и культура Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210426145218/https://www.bashculture.ru/archives/125 |date=2021-04-26 }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|87228}}{{V|29|06|2022}}  
* [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/12877-hemten-kr-hrmte.html «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 25 апрель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025944/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/12877-hemten-kr-hrmte.html |date=2019-07-05 }}

[[Категория:Башҡорт йырсылары]]
[[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт филармонияһы]]
[[Категория:Башҡортостан йырсылары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының халыҡ артистары]]
[[Категория:Татарстандың атҡаҙанған артистары]]</text>
      <sha1>t2rkmdu7o2z08r2crpebjf6shmd6lat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Нөгөш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11265</id>
    <revision>
      <id>1299491</id>
      <parentid>1283920</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T07:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11016" sha1="h9s01j61kvtxno96s1nepl6q01wfncc" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Нөгөш (мәғәнәләр)}}
{{ТП-Рәсәй|Үрге Нөгөш
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Үрге Нөгөш
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 12 | lat_sec = 48
  |lon_deg = 56 | lon_min = 57 | lon_sec = 31
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Бөрйән районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 56
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453586
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34755 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80219813002
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}
[[Файл:Нөгөш йылғаһы.jpg|thumb|Нөгөш йылғаһы]]
[[Файл:Үрге Нөгөш ауылындағы мәсет.jpg|мини|Үрге Нөгөш ауылындағы мәсет]]
'''Үрге Нөгөш''' ({{lang-ru|Верхний Нугуш}}; шулай уҡ '''Ямаш''') — [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453586, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80219813002.

Нөгөш йылғаһының урта ағымында, уның уң ярында урынлашҡан. 1812 йылда Мәҡсүт ауылы халҡы нигеҙ һалған.

1816 йылда 146 кеше йәшәгән 15 хужалыҡ теркәлгән. 1850 йылда 27 хужалыҡта 373 кеше йәшәгән&lt;ref&gt; Таймасов, С. У. Т14 Бурзяне в XVIII — первой половине XIX века / С. У. Таймасов. — Уфа: Китап, 2019. — 160 с. ISBN 978-5-295-07145-4, с.103&lt;/ref&gt;

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Верхний Нугуш }}
; Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — [[башҡорттар]] (100 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||56||26||30||46,4||53,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]]): 52 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ғәлиәкбәр]]): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Белорет (ҡала)|Белорет]]): 193 км

== Урамдары ==
* Нөгөш урамы ({{lang-ru|Нугуш (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/018/000026.html Улицы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
'''Һылтанма буйынса уҡығыҙ''' [https://burzyanmuseum.jimdofree.com/история-района/история-деревень-бурзянского-района/үрге-нөгөш/ Үрге Нөгөш ауылы тарихынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230318045211/https://burzyanmuseum.jimdofree.com/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0/%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5-%D0%BD%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D1%88/ |date=2023-03-18 }}

== Тирә-яҡ мөхит ==

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Ғәлиев Сабир Ғәле улы]] ([[15 май]] [[1931 йыл]] — [[30 ноябрь]] [[2004 йыл]]) — сайырсы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] ([[1986 йыл]]) кавалеры

* [[Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы]] ([[27 сентябрь]] [[1960 йыл]] — ???) — Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе

* [[Яубаҫаров Ғәни Сөләймән улы]] ([[1894 йыл]] — [[1961 йыл]]) — РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.

* Яманаев Исмәғил Ғөбәйҙулла улы&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Яманаев Исмагил Губайдуллович|страница =588}}&lt;/ref&gt;, ([[:b:Исмәғил Ғөбәйҙулла улы Яманаев. &quot;Үкенерлек түгел үткәндәр&quot; китабы|«Үкенерлек түгел үткәндәр» китабы]] викидәреслектә)

* '''Аҫылғужин Уйылдан Мөхәмәҙиә улы''' — дин әһеле. 1894 йылдың 25 декабрендә [[Орск өйәҙе]] [[Ырымбур губернаһы]] (хәҙер Башҡортостан Республикаһы [[Бөрйән районы]]) Үрге Нөгөш ауылында тыуған. 1984 йылдың 27 июнендә вафат була&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Асылгужин Уилдан Мухамадиевич|страница =70}}&lt;/ref&gt;. ([[:b:Исмәғил Ғөбәйҙулла улы Яманаев. &quot;Үкенерлек түгел үткәндәр&quot; китабы#Халыҡ табиптары онотолмай|«Үкенерлек түгел үткәндәр» китабы]], [[:b:Сәләмәт йәшәү рәүеше#Һаулыҡ — тән, йән, рух сәләмәтлегенән|Сәләмәт йәшәү рәүеше]] викидәреслектә)

* '''Толомғужин Зөфәр Ғәле улы''' 1942 йылдың 1 сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Үрге Нөгөш ауылында тыуған. Яҙыусы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре&lt;ref&gt;{{Бурзянская энциклопедия|Тулумгужин Зуфар Галиевич|=518}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://burzyancbs.ru/2021/05/18/tulumguzhin-zufar-galievich-pisatel/ Тулумгужин Зуфар Галиевич, писатель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407112502/https://burzyancbs.ru/2021/05/18/tulumguzhin-zufar-galievich-pisatel/ |date=2023-04-07 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Бөрйәндең боронғо ауылдары хаҡында&lt;ref&gt;[https://vatandash.ru/articles/common_material/2021-09-16/b-ry-nde-boron-o-auyldary-ha-ynda-2504078 Бөрйәндең боронғо ауылдары хаҡында]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Үрге Нөгөш мәктәбе]]

== Сығанаҡтар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Бөрйән районы ауылдары}}

[[Категория:Бөрйән районы ауылдары]]</text>
      <sha1>h9s01j61kvtxno96s1nepl6q01wfncc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙыл Байраҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12072</id>
    <revision>
      <id>1299489</id>
      <parentid>1289419</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T06:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4754" sha1="rjnb5je2kk37uy3qlex51s0j1eqa0ss" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡыҙыл Байраҡ''' ({{lang-ru|Кызыл-Байрак}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 62 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80230840003.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||161||80||81||49,7||50,3
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||215||89||126||41,4||58,6
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||167||71||96||42,5||57,5
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||133||55||78||41,4||58,6
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||99||41||58||41,4||58,6
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||68||30||38||44,1||55,9
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||62||33||29||53,2||46,8
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Йәркәй]]): 13 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ишҡар]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 120 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Шәйҙуллин Марат Ғәвис улы]] (1931—16.04.2007), хужалыҡ эшмәкәре. 1969 йылдан «Башвостокнефтеразведка» тресының Ҡалтасы быраулау контораһы (артабан идаралығы) директоры, 1970—1995 йылдарҙа идаралыҡ начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1979), [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1981). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17120-sh-j-ullin-marat-vis-uly {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112221126/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17120-sh-j-ullin-marat-vis-uly |date=2021-01-12 }} Башҡорт энциклопедияһы — [Шәйҙуллин Марат Ғәвис улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112221126/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17120-sh-j-ullin-marat-vis-uly |date=2021-01-12 }}{{V|11|01|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|11|01|2021}}   
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}{{V|11|01|2021}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Илеш районы ауылдары}}

[[Категория:Илеш районы ауылдары]]</text>
      <sha1>rjnb5je2kk37uy3qlex51s0j1eqa0ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡанаҡай (Ишембай районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12149</id>
    <revision>
      <id>1299473</id>
      <parentid>1239687</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T00:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14528" sha1="mv107g3mkx9rjfe68b5yrm84yu8qb9w" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Ҡанаҡай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Ҡанаҡай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 53 | lat_min = 33 | lat_sec = 36
  |lon_deg = 56 | lon_min = 12 | lon_sec = 5
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Ишембай районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл Советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = Ишәй ауыл Советы (Ишембай районы)
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 776
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453235
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34794 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80231835008 
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Ҡанаҡай''' ({{lang-ru|Канакаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 776 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. [[Ишәй ауыл советы (Ишембай районы)|Ишәй ауыл советы]] составына инё.
Почта индексы — 453235, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80231835008.

== Атамаһы ==
Ауылдың атамаһы улус старшинаһы Ҡанаҡай Кинйәғолов исеме буйынса. 1811 йылда тәүге күскенсенең улы Алсынбай Ҡанаҡаев йәшәгән була әле.

== Тарихы ==
Ҡанаҡай 1757 йылдан билдәле, шулай уҡ Шипай исеме аҫтында теркәлгән. Нуғай юлының Тәлтим-Юрматы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ҡанаҡай, [[Әхмәр (Ишембай районы)|Әхмәр]] ауылы кеүек,  Илсектимер түбәһе составына ингән. Һуңыраҡ [[Өфө губернаһы|Өфө губернаһының]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] составына инә.
1795 йылда 14 йортта 65 кеше, 1865 йылда 60 йортта 373 кеше йәшәгән. XIX быуатта 27 ихатала 309 кеше йәшәй.
Тәүге күскенселәр малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, тәгәрмәстәр, туғын, сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған.

[[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында Ҡанаҡайға, фараз ителеүенсә, XIX быуат башында нигеҙ һалынған Йәлембәт ауылы ҡушыла.
1906 йылда мәсет, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
2008 йылға тиклем ауыл бөтөрөлгән [[Әхмәр ауыл Советы]] составына инә&lt;ref name=&quot;RBzak_izm&quot;&gt;[http://www.gsrb.ru/MainLeftMenu/ZakonoTvorch/Zakoni/49-2008.php Закон Республики Башкортостан «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населенных пунктов» (Принят Государственным Собранием — Курултаем Республики Башкортостан 18 ноября 2008 года)]&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге осор ==
Ҡанаҡай [[Ишәй ауыл Советы (Ишембай районы)|Ишәй ауыл Советы]]на ҡарай ҡарай. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар&lt;ref&gt;{{БЭ|85161}}&lt;/ref&gt;.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||778||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||768||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||988||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||761||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||774||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||776||365||411||47,0||53,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
Халҡы ауыл барлыҡҡа килгәндән алып күпселек [[башҡорттар]], юрматы ырыуы&lt;ref&gt;[http://www.agidel.ru/?param1=6774&amp;tab=5 Альфия КУЛЬМУХАМЕТОВА. О чём расскажет шежере?//«Республика Башкортостан», 2007, № 156] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531125043/http://www.agidel.ru/?param1=6774&amp;tab=5 |date=2014-05-31 }}&lt;/ref&gt;.

== Урамдары ==
Урам исеме&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/026/000000.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ҡанаҡай ауылы]&lt;/ref&gt;:
{{Колонки|2}}
* Гагарин урамы ({{lang-ru|улица Гагарина}})
* Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}})
* Ферма урамы ({{lang-ru|улица Фермы}})
* Йәшел урамы ({{lang-ru|улица Зеленая}})
* Хәсәнов урамы ({{lang-ru|улица Хасанова}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}})
* Яҡуп Ҡолмой урамы ({{lang-ru|улица Якуба Кулмуя}})
* Янбаева урамы ({{lang-ru|улица Янбаевой}})
{{Колонки|конец}}

== Географик урыны ==
[[Һәләүек]] йылғаһы буйында урынлашҡан.

Алыҫлығы:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (ҡала)|Ишембай]]): 30 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Әхмәр (Ишембай районы)|Әхмәр]]): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ ]]): 25 км

== Тарихи урындары ==
[[Ҡанаҡай II торағы]]- тимер дәүере ҡомартҡыһы. [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]]ндағы [[Ҡанаҡай (Ишембай районы)|Ҡанаҡай]] ауылынан 1,5 км төньяҡтараҡ, [[Һәләүек]] йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан боронғо тораҡ. 1950 йылдар башында Көньяҡ Урал археология экспедицияһы ғалимдары тарафынан асылған.

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Биғолов Минеғол Солтан улы]] (20.10.1928—6.01.1973), ташсы, «Башнефтезаводстрой» тресының элекке комплекслы төҙөүселәр бригадаһы етәксеһе. [[СССР]]-ҙың етенсе саҡырылыш, [[Башҡорт АССР-ы]]ның алтынсы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты, КПСС-тың XXII съезы делегаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958).
* [[Яҡуп Ҡолмой]] (7.09.1918—11.10.1994), [[башҡорттар|башҡорт]] [[СССР|совет]] шағиры, журналист. 1940 йылдан — КПСС, 1944 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙниәт хеҙмәткәре (1978) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988).
* [[Абайҙуллин Ишморат Ғәйфулла улы]] ({{lang-ru|Абайдуллин Ишмурат Гайфуллович}};  [[21 май]] [[1955 йыл]] — [[2001 йыл]]) — [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] халыҡ депутаты (1991—1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе  саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1995—1999) &lt;ref&gt;[https://baza.vgdru.com/1/10/ Абайдуллин Ишмурат Гайфуллович]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Милләте - [[башҡорттар|башҡорт]].
* [[Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы]] ([[16 октябрь]] [[1953 йыл]]) — [[башҡорт]] журналисы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (2006) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты. Бөтә донъя башҡорттары (III, IV) Ҡоролтайы (Конгресы) делегаты, башҡарма комитеты кәңәшмәһе ағзаһы һәм башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары.
* [[Хәсәнов Миңләхмәт Гәрәй улы]] (1923—1989), хужалыҡ эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ишембай районы]] «Коммунизм» колхозының элекке рәйесе. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь революцияһы]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Ишембай районы [[Ҡанаҡай (Ишембай районы)|Ҡанаҡай]] ауылынан.  


== Һылтанмалар ==
* [http://www.gsrb.ru/MainLeftMenu/ZakonoTvorch/Zakoni/49-2008.php Закон Республики Башкортостан «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населенных пунктов» (Принят Государственным Собранием — Курултаем Республики Башкортостан 18 ноября 2008 года)]
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* {{БЭ|85161}}
* [https://vk.com/public187940888 вконтакте сайтында Канакай - Шипай]
* [http://www.agidel.ru/?param1=6774&amp;tab=5 Альфия КУЛЬМУХАМЕТОВА. О чём расскажет шежере?//«Республика Башкортостан», 2007, № 156] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531125043/http://www.agidel.ru/?param1=6774&amp;tab=5 |date=2014-05-31 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Ишембай районы ауылдары}}

[[Категория:Ишембай районы ауылдары]]</text>
      <sha1>mv107g3mkx9rjfe68b5yrm84yu8qb9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герхожан-Су</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44224</id>
    <revision>
      <id>1299495</id>
      <parentid>1167155</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lesless</username>
        <id>14063</id>
      </contributor>
      <origin>1299495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3939" sha1="k8g0yac93bn12o755ux1bf6m5s3wywt" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Герхожан-Су 
  |Оригинальное название 	= 
 |Изображение             = Герхожансу 20220707 085352.jpg
  |Подпись                = 
 |Карта                   = 
  |Подпись карты          = 
 |Длина                   = 12 
 |Площадь бассейна        = 76,3 
 |Бассейн                 = [[Каспий диңгеҙе]]  
 |Бассейн рек             = Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары 
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 
  |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Устье                   = Баксан 
  |Местоположение устья   = уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк 
  |Высота устья           = 
  |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = {{Флагификация|Рәсәй}} 
  |Регион                 = Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы 
   |Район                 = 
 |Категория на Викискладе = 
}}

'''Герхожан-Су''' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы&lt;ref name='РФГМ'&gt;{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}&lt;/ref&gt; биләмәләрендә аға. Йылға  Баксан йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

== Һыу реестры мәғлүмәттәре ==
[[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Көнбайыш Каспий һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Баксан (йылға)|Баксан]],  [[Черек]]  йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары&lt;ref name='Рәсәй МСР'/&gt;.

[[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса&lt;ref name='Рәсәй МСР'&gt;{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=173293|title=РФ һыу реестры: Герхожан-Су}}&lt;/ref&gt;:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004574
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200457
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }}

{{тикшерелмәгән йылға}}

[[Категория:Ҡабарҙы-Балҡар йылғалары]]


{{hydro-stub}}</text>
      <sha1>k8g0yac93bn12o755ux1bf6m5s3wywt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һенри Форд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59750</id>
    <revision>
      <id>1299497</id>
      <parentid>1287625</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21545" sha1="sdta9ynfunmo6pavrk0dp6w8g97hxib" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Генри Форд
 |оригинал имени       = {{lang-en|Henry Ford}}
 |изображение          = Henry_ford_1919.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |описание             = Генри Форд  1919 йылда
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = Уйлап табыусы, сәнәғәтсе
 |дата рождения        = 30.07.1863
 |место рождения       =  [[Детройт]] янында, [[Мичиган]], {{ТУ|АҠШ|АҠШ-та}}
 |гражданство          = {{флаг|АҠШ}} АҠШ
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 07.04.1947
 |место смерти         = Дирборн, [[Мичиган]], {{ВБУ|АҠШ|АҠШ-та}}
 |отец                 = [[Уильям Форд]]
 |мать                 = Мари Форд
 |супруг               = 
 |супруга              = Клара Джейн Форд
 |дети                 = Эдсел Брайант Форд
 |награды и премии     = {{{!}}
{{!}}{{Орден германского орла}}
{{!}}}
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
 |разное               = &lt;br /&gt;[[Ford]] Motor Company компанияһына нигеҙ һалған
}}
[[Файл:Henry Ford at Edison's home in Ft. Myers Florida 1914 detail LC-LC-USZ62-131044.png|thumb|300px|Генри Форд — 1914 год]]

'''Һе́нри Форд''' ({{lang-en|Henry Ford}}; [[30 июль]] [[1863 йыл]] — [[7 апрель]] [[1947 йыл]]) — [[АҠШ|Америка]] сәнәғәтсеһе, донъяның күп төбәктәрендә автомобилдәр етештереүсе заводтар хужаһы, уйлап табыусы, АҠШ-тың 161 патенты авторы. Уның шиғары — «һәр кемгә автомобиль»; автомобилдәр эшләү эпохаһы башында Форд заводы иң арзан машиналар эшләгән. «Ford Motor Company» бөгөн дә бар.

Һенри Форд беренсе булып автомобиль етештереүҙе сәнәғәт '''конвейерына''' ҡуйып эшләй башлаусы булараҡ билдәле. Конвейер уға тиклем дә, мәҫәлән, XIX быуатта Чикагола мал һуйыу урындарында, ҡулланылған булған. Ул беренсе булып техник яҡтан ҡатмарлы, файҙаланыу осоронда туҡтауһыҙ техник хеҙмәтләндереүгә мохтаж булған продукцияны — автомобилде конвейерға ҡуя. Фордтың &quot;Минең тормошом, минең ҡаҙаныштарым, &quot; тигән китабы хеҙмәтте фәнни ойоштороу буйынса классик әҫәр булып тора. 1924 йылда был китабы СССР-ҙа нәшер ителә. Ул фордизм тигән ҡатмарлы политэкономик күренештең яҙма сығанағына әүерелә

== Биографияһы ==
Ирландиянан күсеп килеп, Детройттың ситендә йәшәгән ғаиләлә тыуған. 16 йәшендә өйөнән ҡасып китеп, Детройтта эшкә урынлашҡан. 1891—1899 йылдарҙа «Эдисондың Электрик компанияһында» (Edison Illuminating Company) инженер-механик, һуңғараҡ баш инженер булып эшләгән 1893 йылда эштән буш ваҡытында үҙенең тәүге автомобилен конструкциялаған. 1899—1902 йылдарҙа &quot;Детройт автомобиль компанияһы&quot;нда милектәш булған, әммә төп хужалар менән низағлашып, уларҙан айырылып сыға ла, 1903 йылда Форд Мотор Компани төҙөгән, ул башта Ford A маркалы автомобилдәр сығарған.

«Форд мотор компани»ға был өлкәлә монополия тоторға маташҡан синдикаттар аяҡ сала башлай. 1879 йылда Дж. Б. Селден төп принциптары ғына һүрәтләнгән, әле эшләнмәгән автомобилдең проектын патентлап ҡуя. Селден тәүге тапҡыр патент хоҡуҡтары боҙолоуҙа ғәйепләп судҡа биреп, отоуы була, автомобиль етештереүсе компанияларҙың байтағы тейешле лицензиялар алырға тотона һәм&quot; законлы фабриканттар ассоциацияһы&quot; төҙөй. «Форд мотор компани»ға ҡаршы Селден тарафынан бирелгән шикәйәтте ҡарау 1903—1911 йылдарҙа бара. «Законлы фабриканттар» Форд автомобилдәре алыусыларға ла суд менән янайҙар хатта. Әммә Форд бирешмәй, финанс яғы «законлы фабриканттарҙан» ҡайтыш булһа ла, һатып алыусыларына яҡлау һәм ярҙам тәьмин итәсәген белдерә. Форд процесты оттора, әммә эште ҡайтанан ҡарап, суд автомобиль сығарыусыларҙың береһенең дә Селдендың хоҡуҡтарын боҙмауын таный, сөнки улар бүтән двигатель була. Монополия берлеге шунда уҡ тарҡала, ә Һенри ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлаусы даны ала&lt;ref&gt;[http://historystudies.org/2012/07/shpotov-b-m-genri-ford/ Шпотов Б. М. Генри Форд стр.58]&lt;/ref&gt;.

Иң ҙур уңышты фирмаға 1908 йылда «Ford T» моделен сығарыу килтерә. 1910 йылда Форд «Һайленд парк» заводын аса, ул иң һуңғы техник ҡаҙаныштарға нигеҙләнгән, яҡты һәм елләтелеп торған предприятие була. 1913 йылдың апрелендә йыйыу конвейерын файҙаланыу буйынса тәүге тәжрибә үткәрелә башлай. Беренсе йыйыу берәмеге генератор була. Генератор йыйыуҙа һыналған принцип бөтә двигателде йыйыуҙа ҡулланыла. Бер эшсе двигателде 9 сәғәт 54 минутта йыя. Йыйыу 84 эшсе эшләй торған 84 операцияға бүленгәс, йыйыу ваҡыты 40 минуттан артығыраҡҡа ҡыҫҡара. Автомобиль бер урында эшләнгән ваҡытта шасси йыйыуға 12 сәғәт 28 минут эш ваҡыты киткән. Хәрәкәт итеүсе платформа ҡуйыла һәм шассиның өлөштәре сылбырға эленгән ырғаҡтар йәки ҙур булмаған моторлы арбалар менән килтерелә. Шасси йыйыу ваҡыты ике тапҡырға кәмей.

Бер йылдан (1914 йылда) йыйыу линияһын бил бейеклегенә күтәрә. Бынан һуң ике конвейер ҡуйыла — береһе оҙон, икенсеһе ҡыҫҡа буйлылар өсөн. Эксперимент бөтөн процестарҙа ла ҡулланыла башлай.&lt;ref&gt;Добротворский И. Л. Деньги и власть или 17 историй успеха. Психологические портреты. Мәскәү 2004&lt;/ref&gt; ның Т моделен сығарыу тиҙлеге бер нисә айҙан 12 сәғәттән 2 сәғәткә һәм хатта әҙерәккә ҡала.

[[Файл:Ford fertigung 1923.jpg|left|thumb|200px|Детройттағы Форд заводында йыйыу конвейеры, 1923 йыл.]]

Ҡәтғи контроль булдырыу өсөн Форд мәғдән сығарыуҙан, ҡорос ҡайнатыуҙан алып автомобилде тулыһынса йыйғанға тиклем тулы циклды үҙ ҡулына ала. 1914 йылда АҠШ-та иң ҙур минималь эш хаҡы — көнөнә 5 доллар түләй, эшселәргә компанияның табышынан өлөш сығара башлай, эшселәр өсөн өлгөлө ҡасаба төҙөй, әммә 1941 йылға тиклем үҙенең заводтарында профсоюз төҙөргә рөхсәт бирмәй. 1914 йылда корпорация заводтары тәүлек әйләнәһенә, 8-әр сәғәтлек өс смена менән эшләй башлай, был тағы бер нисә мең кешене эш менән тәьмин иергә мөмкинлек бирә. 5 долларлыҡ «Юғары эш хаҡы» һәр кемгә бирелмәй: хеҙмәткәр эш хаҡын аҡыл менән, ғаиләһен ҡарарға тотонорға тейеш, әгәр аҡсаһын эсеп бөтһә, уны эштән ҡыуғандар. Был ҡағиҙәләр [[Бөйөк депрессия|Бөйөк Деперссия]] осорона тиклем дауам итә&lt;ref&gt;[http://archive.svoboda.org/programs/BM/1999/top10/bm.t1.asp Генри Форд и первый автомобиль для миллионов. ][http://archive.svoboda.org/programs/BM/1999/top10/bm.t1.asp Радио Свобода]&lt;/ref&gt;.

Беренсе донъя һуғышы барғанда Форд бер төркөм пацифистар менән Европаға килә һәм мөмкин тиклем тиҙерәк һуғышты туҡтатырға өндәп йөрөй. Европа гәзиттәре уны бик ныҡ мыҫҡыллап яҙғандан һуң ул АҠШ-ҡа ҡайтып китә&lt;ref&gt;[http://mos360.ru/content/milliarder/5512/ Великий и ужасный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140504062232/http://www.mos360.ru/content/milliarder/5512/ |date=2014-05-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1790/ Наталья Клевалина Генри Форд, король всея Америки, Журнал «Вокруг Света» № 2 за 2005]&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың яҙында Форд һуғышҡа мөнәсәбәтен үҙгәртә. Заводтары хәрби заказдар үтәй башлай. Автомобилдәрҙән тыш противогаз, каска, «Либерти» авиамоторҙары өсөн цилиндр, ә һуғыш аҙағында — еңел танкылар һәм хатта һыу аҫты кәмәләре сығаралар. Форд хәрби заказдарҙан килгән табышты дәүләткә ҡайтарырға вәғәҙә итә. Үтәгәнме-юҡмы, америка халҡы быны бик хуплай&lt;ref&gt;[http://historystudies.org/2012/07/shpotov-b-m-genri-ford/ Шпотов Б. М. Генри Форд стр. 67-68]&lt;/ref&gt;.

1925 йылда Форд үҙ авиакомпанияһын төҙөй, ул Ford Airways тип атала. 1925 йылда авиалайнерҙар сығарыуға тотона. Уның предприятиеһенең беренсе продукцияһы өс моторлы Ford 3-AT Air Pullman самолёты була. Иң уңышлы модель Ford Trimotor (Форд Тримотор) ҡушаматы Tin Goose (ингл. Ҡалай ҡаҙ) тотош металдан эшләнгән пассажир самолёты, 1927—1933 йылдарҙа Генри Форд компанияһы етештергән Ford Airplane Company.өс моторлы моноплан. Барлығы 199 дана эшләнелә. Ford Trimotor 1989 йылға тиклем файҙаланыла&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/enc/cw1/trimotor4.html 4-AT Tri-Motor в Авиационной энциклопедии]&lt;/ref&gt;.

1928 йылда автомобиль сәнәғәтендәге ҡаҙаныштары һәм индустриаль лидерлығы өсөн Форд [http://en.wikipedia.org/wiki/Elliott_Cresson_Medal Бенджамин Франклин институтының Эллиотт Крессон медале ] менән бүләкләнә

1930 йылдарға тиклем компанияның етәксеһе була, профсоздар һәм компаньондар менән килешмәүсәнлек килеп сыҡҡас эшен улы Эдселға тапшыра, әммә улы үлгәс, 1943 йылда йәнә фирма менән идара итеүсе була. 1945 йылда Һенри Форд компанияһы менән идараны тулыһынса ейәне Һенри Форд II-гә ҡалдыра. 1947 йылдың [[7 апрель|7 апрелендә]] 83 йәшендә вафат булып ҡала.

== Антисемитизм һәм нацистарға теләктәшлек ==
1918 йылда Форд «Дирборн индепендент» ({{lang-en|The Dearborn Independent}}) гәзитен һатып ала, 1920 йылдың 22 майына тиклем ул&lt;ref&gt;[http://jhist.org/shoa/hadassa22.htm ЛИЧНАЯ ВОЙНА ГЕНРИ ФОРДА ПРОТИВ ЕВРЕЕВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111121841/http://jhist.org/shoa/hadassa22.htm |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt; антисемит мәҡәләләр һәм «Протоколы сионских мудрецов» тигән яҙманы баҫтыра. &quot;Халыҡ-ара йәһүдлек &quot; тигән был яҙмалар нацист пропагандаһында ҡулланыла&lt;ref name=&quot;yazib&quot;&gt;[http://www.yazib.org/yz010009.html Американские учителя Гитлера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201092251/http://yazib.org/yz010009.html |date=2010-12-01 }}&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың көҙөндә [[Рәсәй|Рәсәй Федерацияһында]] «Халыҡ-ара йәһүдлек» китабы Экстремистик материалдарҙың федераль исемлегенә индерелә.

1921 йылдың 16 ғинуарында 119 күренекле америкалы ,Фордты антисемитизмда ғәйепләп&lt;ref name=&quot;basin&quot;&gt;{{статья|автор=Басин Я. З.|заглавие=Еврейский вопрос и эмиграционная политика Германии и США в 1933-38 гг.|ссылка=http://berkovich-zametki.com/2009/Zametki/Nomer16/Basin1.php|издание=Заметки по еврейской истории|тип=Журнал|год=октябрь 2009|выпуск=16 (119)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hadassa&quot;&gt;[http://jhist.org/shoa/hadassa22.htm Личная война Генри Форда против евреев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111121841/http://jhist.org/shoa/hadassa22.htm |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt; асыҡ хат баҫтыра

1927 йылда Форд америка прессаһына үҙ хаталарын танып хат ебәрә.
{{начало цитаты}} Намыҫлы кеше булараҡ, йәһүдтәргә мөнәсәбәтле бар насар ҡылыҡтарым өсөн ғәфү үтенәм, тип яҙа ул АҠШ-та һәм сит илдәрҙә баҫылған памфлеттарҙы йыйып алдыртасағын әйтә.{{конец цитаты|источник=}}

Һенри Форд НСДАП-ҡа етди ярҙам күрһәткән. Һитлер «Минең көрәшем» китабында американдарҙан бары тик Форд тураһында һоҡланып яҙа&lt;ref name=&quot;yazib&quot;/&gt;.

== СССР менән хеҙмәттәшлек ==
Сериялы беренсе совет тракторҙары — «Фордзон-Путиловец» (1923 й.) — Путилов заводында сығарыуға ҡулайлаштырылған һәм СССР-ҙа Фордтың «Фордзон» маркалы (Fordson) тракторы файҙаланылған; «Форд моторс» белгестәре ярҙамында [[Горький автомобиль заводы]] (1929—1932 йй.), Мәскәү АМО заводын реконструкциялау былар беренсе биш йыллыҡта СССР Хөкүмәте һәм Фордтың фирмаһы килешеүе буйынса башҡарылған эштәр.

== Ғаилә ==
[[Файл:12c Henry Ford USA stamp.jpg|мини|150px|right|Генри Форд на почтовой марке США 1968 года]]
'''Ата-әсәһе'''
* Атаһы— Уильям Форд (1826—1905)
* Әсәһе — Мари Литогот (O’Hern) Ford (~1839—1876)

'''Ир туғандары'''
* Джон Форд (~1865—1927)
* Вильям Форд (1871—1917)
* Роберт Форд (1873—1934)

'''Ҡыҙ туғандары'''
* Маргарет Форд (1867—1868)
* Джейн Форд (~1868—1945)

'''Ҡатыны һәм балалары'''
* Ҡатыны — Клара Джейн Форд (ҡыҙ сағында Брайант), (1866—1950).
* Берҙән-бер улы — Эдсел Брайант Форд, Ford Motor Company президенты 1919—1943.

'''Тоҡомдары'''
* Бизнесмендың ейәне лә Һенри Форд. Олатаһынан айырыр өсөн Һенри Форд II тип йөрөтәләр.
* Әле «Форд Мотор Компани» компанияһының директорҙар советы рәйесе — ейәненең ейәне  — Кесе Уильям Клей Форд (William Clay «Bill» Ford Jr.) (1957 г.р.)

== Ҡыҙыҡлы факттар ==

* Уның заводының ҡапҡаларында: «Онотма, Аллаһ кешене өҫтәмә ағзаларһыҙ яралтҡан», — тип яҙылған булған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Фордизм
* Хеҙмәтте фәнни ойоштороу
* Альфред Форд

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Беляев Н. З.'' Генри Форд — 1935 год. — 264 с. (Жизнь замечательных людей)
* Слоун А. Автомобильные войны
* Роберт Лейсиның 1986 йылда донъя күргән «Форд: Кеше һәм машина» тигән китабы Фордҡа, уның ғаиләһенә һәм компанияһына бағышланған биографик әҫәр. Уның буйынса 1987 йылда Клифф Робертсон һәм Майкл Айронсайд төп ролдәрҙә уйнаған фильм төшөрөлә.
* Шпотов Б. М. Генри Форд. Жизнь и бизнес., М, ООО «КДУ», 2005, ISBN 5-98227-016-4
* Шпотов Б. М. Генри Форд. — Вопросы истории. — 1995. — № 4. — С. 57-77.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.gutenberg.org/etext/7213 Henry Ford. ][http://www.gutenberg.org/etext/7213 My Life and Work]
* [http://n-t.ru/ri/fr/mz.htm Генри Форд. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116034603/http://n-t.ru/ri/fr/mz.htm |date=2013-01-16 }}[http://n-t.ru/ri/fr/mz.htm Моя жизнь, мои достижения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116034603/http://n-t.ru/ri/fr/mz.htm |date=2013-01-16 }} — перевод с сокращениями.
* [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=1790 Статья о Генри Форде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311150222/http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=1790 |date=2008-03-11 }}
* [http://www.dinfor.ru/?p=istoriya21&amp;amp;news=1025 Генри Форд. ][http://www.dinfor.ru/?p=istoriya21&amp;amp;news=1025 Впечатления Свена Гедина]
* [http://smalltalks.ru/zoloto-i-vlast/147-ford-1.html Генри Форд. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619141946/http://smalltalks.ru/zoloto-i-vlast/147-ford-1.html |date=2013-06-19 }}[http://smalltalks.ru/zoloto-i-vlast/147-ford-1.html Американская легенда.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619141946/http://smalltalks.ru/zoloto-i-vlast/147-ford-1.html |date=2013-06-19 }}

[[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]]
[[Категория:АҠШ инженерҙары]]
[[Категория:Автомобиль конструкторҙары]]
[[Категория:Үҙ аллы өйрәнгәндәр]]
[[Категория:Машина төҙөүселәр]]
[[Категория:Шәхестәр:Антисемитизм]]</text>
      <sha1>sdta9ynfunmo6pavrk0dp6w8g97hxib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ясный ҡала округы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66867</id>
    <revision>
      <id>1299449</id>
      <parentid>1288378</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4960" sha1="80czvqkmnspb7krtckyrkuug1o7s4ns" xml:space="preserve">{{Административная единица
 |Цвет1                            = {{цвет|Россия}}
 |Русское название                 = Ясный районы
 |Оригинальное название            = 
 |Герб                             = Yasn.gif
 |Флаг                             = Flag of Yasnensky rayon (Orenburg oblast).png
 |Описание флага                   = Флагы
 |Страна                           = {{RUS}}
 |Гимн                             = 
 |Статус                           = 
 |Входит в                         = [[Ырымбур өлкәһе]]
 |Включает                         = 7
 |Столица                          = [[Ясный]] ҡалаһы
 |Крупный город                    = 
 |Крупные города                   = 
 |Дата                             = 1979 йыл
 |Глава                            = Клименко Александр&amp;nbsp;Иванович
   |Название главы                 = 
 |Глава2                           = 
   |Название главы2                = 
 |ВВП                              = 
   |Год ВВП                        = 
   |Место по ВВП                   = 
   |ВВП на душу населения          = 
   |Место по ВВП на душу населения = 
 |Язык                             = 
 |Языки                            = 
 |Население                        = 25000&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года]&lt;/ref&gt; кеше
   |Год переписи                   = 2010
   |Процент от населения           = 
   |Место по населению             = 
   |Плотность                      = 
   |Место по плотности             = 
   |Национальный состав            = 
   |Конфессиональный состав        = 
 |Площадь                          = 3500
   |Процент от площади             = 
   |Место по площади               = 
 |Максимальная высота              = 
 |Средняя высота                   = 
 |Минимальная высота               = 
 |Широта                           = 
 |Долгота                          = 
 |Карта                            = 
  |Размер карты                    = 
 |Карта административной единицы   = 
 |Часовой пояс                     = {{s|{{MSK+2}}}}
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефонный код                   = 35368
 |Почтовые индексы                 = 
 |Интернет-домен                   = 
 |Код автомобильных номеров        = 56
 |Сайт                             = http://amoyr.ucoz.ru/
 |Категория в Commons              = 
 |Примечания                       = 
}}

'''Я́сный ҡала округы''' — [[Ырымбур өлкәһе]] ҡала округы.

Округ 2016 йылда ойошторола. Ҡала округында «Ясный» хәрби полигон-[[космодром]] урынлашҡан. «[[Днепр (РН)|Днепр]]» программа буйынса ракеталарҙы осоралар.

Шулай уҡ районда ябыҡ ҡала (ЗАТО) Комаровский һәм хәрби аэродром  Ясный» урынлашҡандар.
== Ҡоролош ==
# Ясный ҡ.
# Акжар ауыл советы
# Веселовский ауыл советы
# Еленовский ауыл советы
# Комаровский ауыл советы
# Кумак ауыл советы
# Новосельский ауыл советы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/areas/area-53259.html Район өлкә сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725173649/http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/Info/areas/area-53259.html |date=2014-07-25 }}
* [http://www.orenobl.ru/raion/yasnensky.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421221531/http://orenobl.ru/raion/yasnensky.php |date=2014-04-21 }}
* [http://amoyr.ru/ хәкимиәт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518010737/http://amoyr.ru/ |date=2013-05-18 }}
{{Ырымбур өлкәһе}}
[[Категория:Ырымбур өлкәһе ҡала округтары]]</text>
      <sha1>80czvqkmnspb7krtckyrkuug1o7s4ns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70466</id>
    <revision>
      <id>1299480</id>
      <parentid>1211847</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T03:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6899" sha1="pi13zpj99lz462u6i3p1svt7uui3udd" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Имя              = Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы
 |Изображение      = Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы.jpg
 |Описание изображения = 
 |Полное имя       = 
 |Дата рождения    = 1.2.1950
 |Место рождения   =  Башҡортостандың Күмертау районы&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге {{ТУ|Көйөргәҙе районы}}.&lt;/ref&gt;  [[Таймаҫ]] ауылы 
 |Дата смерти      = 5.09.2021
 |Место смерти     = {{ВБУ|Өфө}}
 |Страна           = {{Флагификация|Россия}}&lt;br&gt;
 |Профессии        = композитор 
 |Певческий голос  = 
 |Жанры            = 
 |Сотрудничество   = Өфө дәүләт сәнғәт институты
 |Награды          = Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995)

 |Викисклад        = 
}}

'''Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы''' ([[1 февраль]] [[1950 йыл]] — [[5 сентябрь]] [[2021 йыл]]) — композитор, фольклорсы. 1986 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусы, шул иҫәптән 1996—2012 йылдарҙа башҡорт музыкаһы факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — традицион музыка башҡарыу кафедраһы мөдире. 1989 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Профессор (2013). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2009) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1995) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

== Биографияһы ==
Айрат Миңләхмәт улы Ҡобағошов 1950 йылдың 1 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Күмертау районы&lt;ref name=&quot;Х&quot; /&gt; Таймаҫ ауылында тыуған.

1981 йылда Өфө сәнғәт институтын З. Ғ. Исмәғилев класы буйынса тамамлағандан һуң БАССР—ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетытының музыкаль мөхәррире. 1985 йылдан Өфө сәнғәт институтының фольклор кабинеты мөдире, 1986 йылдан — уҡытыусы, 1996 йылдан башлап башҡорт музыка факультеты деканы һәм традицион музыка башҡарыу кафедраһы мөдире. Профессор (2012).

Композитор ауырыуҙан 2021 йылдың 5 сентябрендә [[Өфө ҡалаһы]]нда вафат булды, тыуған ауылында  ерләнде&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/bash/1640201/ Өфөлә билдәле композитор һәм педагог Айрат Ҡобағошов арабыҙҙан китте. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 6 сентябрь 2021 йыл]{{V|6|09|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Эшмәкәрлеге ==
Уның музыкаһы романтизм һәм милли колорит һыҙаттарын берләштерә, башлыса оҙон көй стилистикаһына нигеҙләнеп ижад ителгән. Әҫәрҙәре араһында «Шоңҡар» операһы (1985, Ғ. Сәләмдең ш. уҡ исемле поэмаһына үҙе яҙған либреттоһы), «Ғилмияза» симфоник поэмаһы (1985), Р. Назаров шиғырҙарына «Тауҙар тураһында уйланыу» хор поэмаһы (1986); камера-инструменталь әҫәрҙәр, башҡорт шағирҙары шиғырҙарына 150—нән ашыу вокаль әҫәр. Башҡорт халыҡ музыкаһы ҡоралдары оркестры өсөн 20—нән ашыу әҫәр, драма спектаклдәренә, к/ф музыкаһы, уҡытыу-методик дәреслектәр һәм программалар авторы; балалар өсөн фольклор—музыкаһы йыйынтыҡтарҙың автор—төҙөүсеһе. 250—нән ашыу башҡорт халыҡ йырын һәм көйөн нотаға һала, 200—ҙән ашыуын эшкәртә. Башҡорт халыҡ музыка ҡоралдарын (думбыра, дөңгөр, ҡыл ҡумыҙ һ.б.) тергеҙеү инициаторы. Сәнғәт училищеһында башҡорт халыҡ музыкаһы ҡоралдары оркестрын (1992), Сәнғәт академияһында башҡорт музыкаһы факультетын ойоштороусы (1996). Уның уҡыусылары араһынан Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары Ришат Рәхимов, [[Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы|Айбулат Рәхмәтуллин]], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Н. М. Кейекбирҙин һәм башҡа күптәр республикала киң билдәлелек яуланы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 45 һәм 50 йыллығына (1990, 1995), Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыуға (2004) арналған Республика музыкаһы әҫәрҙәр конкурстары лауреаты.
* Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙаҙған сәнғәт эшмәкәре. 

== Хеҙмәттәре ==
* Традиционные башкирские народные инструменты. Уфа, 1997; Курай: учеб. пособие. Уфа, 2012.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Галина Г. Айрат Ҡобағошов //Һоҡланһын бар донъя. — Өфө, 1999.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|87392}}{{V|6|09|2021}}  
* http://www.uchbash.ru/attachments/074_№2{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, %202010%20г..pdf
* [http://www.bashinform.ru/news/242284/ Композитор Айрат Кубагушев отметит 60-летний юбилей]

[[Категория:Башҡортостан композиторҙары]]</text>
      <sha1>pi13zpj99lz462u6i3p1svt7uui3udd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>19 июнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71365</id>
    <revision>
      <id>1299456</id>
      <parentid>1243880</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T18:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1299456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22916" sha1="9x5sbnb8ugjnjx8rtw1l5qnucywvnom" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''19 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 170-се ([[кәбисә йыл]]ында 171-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 195 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* Атайҙар көнө.
* [[Бала|Балалар]] [[футбол]]ы көнө.
* Мотоциклистар көнө.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|США}}: [[Сәғәт]] көнө.
* {{Флагификация|Алжир}}: Революция көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Кувейт}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Һыу]] хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Авиация көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1910]]: [[АҠШ]]-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штатындағы]] [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] ҡалаһында тәүге тапҡыр «Атайҙар көнө» билдәләнә.
* [[1910]]: АҠШ хөкүмәте илдең барлыҡ пассажир караптарына радиоҡорамалдар ҡуйырға күрһәтмә бирә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: [[РСФСР]] Халыҡ Комиссарҙары Советы ''Наҙанлыҡты  бөтөрөү буйынса Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһын'' ойоштора.
* [[1970]]: Хәҙерге «Транснефть-Урал» йәмғиәтенең Черкассы нефть үткәргес идаралығы эшләй башлай.
* [[2010]]: Мәскәү метрополитенының Люблин—Дмитров йүнәлешендә «Достоевский» һәм «Марьина Роща» станциялары асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Денисов Евгений Тимофеевич]] (1930), [[Фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның химик кинетика кафедраһын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1969—1971 йылдарҙа ошо кафедра мөдире. [[Химия]] фәндәре докторы (1966), профессор (1970). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). Сығышы менән [[Калуга]] ҡалаһынан.
* [[Ҡоҙаяров Ринат Ғабдулхаҡ ул]]ы (1940), ғалим-инженер-механик. 1970 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2006). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1983). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Алматы]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы]] (1945), хеҙмәт ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының (пенсионерҙарының) йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Пустова Нина Ивановна]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1968—2005 йылдарҙа хәҙерге «[[Газпром Нефтехим Салауат]]» предприятиеһы лаборанты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған химигы. 
* [[Казакова Оксана Борисовна]] (1970), ғалим-[[Химия|химик]]. 1992 йылдан хәҙерге [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институты]] хеҙмәткәре, 2000 йылдан өлкән, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 2011 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Президиумының баш ғилми секретары вазифаһын башҡарыусы. Химия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдичар Сергей Владимирович]] (1916—1981), [[Тау эше|таусы]], 1954 йылдан [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] руда идаралығының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]], 1972—1979 йылдарҙа — директоры. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры.
* [[Рахманов Әсғәт Лотфулла улы]] (1926—16.02.1995), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1987 йылдарҙа [[Илеш районы]] В. В. Куйбышев исемендәге колхоз рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1980) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1976) атҡаҙанған агрономы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), Октябрь Революцияһы (1976), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Абдулла (Илеш районы)|Абдулла]] ауылынан. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] [[Рахманов Тәлғәт Лотфулла улы|Тәлғәт Рахмановтың]] ҡустыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ракитин Игорь Георгиевич]] (1936), инженер‐механик, рационализатор. 1960 йылдан Силәбе электрометаллургия комбинатының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1986 йылдан — комбинаттың баш инженер урынбаҫары, 1991—2001 йылдарҙа әйҙәүсе инженер. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан.
* [[Шакиров Павел Шакирьянович]] (1951), [[Журналистика|журналист]]. 1976 йылдан хәҙерге [[Мари Республикаһы]]ның «Марий Эл» гәзите тәржемәсеһе, 1980 йылдан — яуаплы секретарь урынбаҫары, 1994 йылдан — яуаплы секретарь, 1999 йылдан тәржемә бүлеге мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016), [[Марий Эл]]дең атҡаҙанған журналисы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]]нан.
* [[Лапушкина Татьяна Михайловна]] (1956), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2006—2019 йылдарҙа Ҡалтасы район хакимиәтенең баш бухгалтеры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Мөхәмәҙиева Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы]] (ижади псевдонимы [[Хәлисә Рәйхан]]; 1956), журналист, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[яҙыусы]]. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы, 2018 йылдан — Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (1999).
* [[Хөснөтдинова Рәйхана Фәйзрахман ҡыҙы]] (1956), [[Педагогика|педагог]], 1973—2022 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы хәҙерге 4-се лицейының география уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Буторина Любовь Владимировна]] (1976), опера йырсыһы. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы|Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театрының опера труппаһы]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кәримова Миңзифа Идрис ҡыҙы]] (1942—11.12.2012), [[Педагогика|педагог]]. 1961 йылдан (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]], 1983—1995 йылдарҙа [[Ырымбур өлкәһе]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1990). Сығышы менән ошо райондың хәҙер бөткән Утарбай ауылынан.
* [[Кәримова Ләлә Имаметдин ҡыҙы]] (1947—1.07.1999), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1982—1999 йылдарҙа Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең [[Өфө]]ләге мәҙәниәт йортонда бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ғәҙелша (Баймаҡ районы)|Ғәҙелша]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиева Тәслимә Мөхтәсәр ҡыҙы]] (1957), [[китап]]ханасы. [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]]нең [[иҡтисад]] һәм маркетинг бүлеге начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]].  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} ||
* [[Ибатуллин Рафаил Әхәт улы]] (1953), санитария табибы. Роспотребнадзорҙың [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығының [[Күмертау]] ҡалаһы, [[Мәләүез районы|Мәләүез]], [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе]] һәм [[Федоровка районы|Федоровка]] райондары буйынса территориаль бүлек начальнигы, идаралыҡтың коллегия ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Йәмил Буранғолов]] (1958), [[журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2003). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1995).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Садиҡов Рәфис Нәзәт улы]] (1963), [[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Аташ]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы; 1988—1990 йылдарҙа [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе; 1991 йылдан [[Иҫке Солтанбәк]] мәктәбе, 2005 йылдан — Мәктәп-ара уҡыу комбинаты директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2011), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2016) һәм мәғариф отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Иләкшиҙе]] ауылынан.
* [[Ғафаров Алмас Айрат улы]] (1968), [[йыр]]сы, [[ҡурай]]сы, һәүәҫкәр композитор. 1991 йылдан [[Ант (төркөм)|«Ант» төркөмө]] етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2022), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1998). Педагог һәм дәүләт хеҙмәткәре [[Сәбилә Сөләймәнова]]ның улы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Вил Солтан улы]] (1929—19.05.1995), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1964—1978 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1962), профессор (1989). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы]] (1934), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1977), профессор (1979). [[РСФСР]]-ҙың (1985) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ильчанинов Виктор Петрович]] (1939—25.01.2012), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1992). 1988—2004 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның кафедра мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһынан.
* [[Готман Наталья Залмановна]] (1954), ғалим-инженер-төҙөүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Сиражетдинов Иршат Фәрит улы]] (1954—15.12.2012), режиссёр. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Туңғатар]] ауылынан.
* [[Исхаҡов Эдуард Роберт улы]] (1964), ғалим-психофизиолог. 1995 йылдан [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2006 йылдарҙа кафедра начальнигы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2006). Полиция полковнигы. (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең [[Энгельс (ҡала)|Энгельс]] ҡалаһынан.
* [[Ғафаров Азамат Фидан улы]] (1974), театр актёры һәм йырсы. 1996 йылдан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1910]]: Пол Флори, [[АҠШ]]-тың [[Физик химия|физик-химигы]], [[химия]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (1974). 
* [[1910]]: Ғәбделбарый Әхтәмов, [[СССР]]-ҙың [[балет]] артисы, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған артисы (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: Ив Робер, [[Франция]] актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.
* [[1930]]: Джина Роулендс, [[АҠШ]] актрисаһы, ике «[[Алтын глобус]]» һәм дүрт «Эмми» премияһы лауреаты.
* [[1935]]: Михаил Туманишвили, СССР һәм [[Рәсәй]] актёры, кинорежиссёр.
* [[1945]]: [[Аун Сан Су Чжи]], [[Мьянма]] [[сәйәси эшмәкәр]]е, Нобель премияһы лауреаты (1991).
* [[1945]]: Радован Караджич, [[дәүләт]] эшмәкәре. [[Серб Республикаһы]]ның беренсе президенты (1992—1996). 
* [[1945]]: Наталья Селезнёва, СССР һәм Рәсәйҙең [[театр]] һәм кино актёры, Рәсәйҙең халыҡ артисы (1996).
* [[1950]]: Энн Уилсон, АҠШ [[йыр]]сыһы, «Heart» хард-рок төркөмө етәксеһе.
* [[1950]]: Илдус Әхмәтйәнов, СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2013) һәм [[Татарстан]]дың халыҡ (1996) артисы.
* [[1955]]: Владимир Мышкин, СССР [[хоккей]]сыһы, ҡапҡасы, [[олимпия]] һәм алты тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы; Рәсәйҙең хоккей тренеры.
* [[1957]]: [[Анна Линд]], [[Швеция]] [[сәйәсмән]]е.
* [[1958]]: [[Сергей Макаров]], хоккейсы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1979).
* [[1975]]: Оксана Чусовитина, СССР, [[Үзбәкстан]] һәм [[Германия]] [[Гимнастика|гимнасткаһы]], олимпия чемпионы (1992).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Е19]]
[[Категория:19 июнь]]</text>
      <sha1>9x5sbnb8ugjnjx8rtw1l5qnucywvnom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20 июнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71366</id>
    <revision>
      <id>1299457</id>
      <parentid>1244008</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T19:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1299457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26209" sha1="mzi5qwre1tev2cicw83c0afigjwm4ks" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''20 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 171-се ([[кәбисә йыл]]ында 172-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 194 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Ҡасаҡтар көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Wi-Fi]] көнө.
** [[Сәй]] һатып алыу көнө.
** [[Зоопарк]]тарҙағы [[фил]]дәрҙе һаҡлау көнө.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|Аргентина}}: Флаг көнө.
* {{Флагификация|Сенегал}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Суверенитет көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар
* {{Ер}} [[Ер]]: Мотоциклистар көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Хәрби-Диңгеҙ флотының мина-торпедо хеҙмәте белгестәре көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: Газ хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө. 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1793]]: [[АҠШ]]-та мамыҡ таҙартыу машинаһына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына.
* [[1840]]: АҠШ уйлап сығарыусыһы [[Сэмюэл Морзе]] [[телеграф]]ҡа патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1881]]: [[Түбәнге Новгород]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы тәүге [[телефон |телефон линияһы]] эшләй башлай.
* [[1895]]: [[Балтик диңгеҙе|Балтик]] һәм [[Төньяҡ диңгеҙ|Төньяҡ]] диңгеҙҙәрен тоташтырыусы һәм оҙонлоғо 98 километр, һыу өҫтөндәге киңлеге 102 метр, тәрәнлеге 11,3 метр булған Киль каналы асыла.
* [[1933]]: [[СССР]]-ҙың Генераль прокуратураһы ойошторола.
* [[1937]]: [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Советтарҙың X Бөтә Башҡортостан съезы]] [[БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы|Башҡорт АССР-ының икенсе Конституцияһын]] ҡабул итә.
* [[2003]]: [[Викимедиа фонды]] ойошторола. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мироненко Иван Иванович]] (1915—30.10.1989), [[Архитектура|архитектор]], [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1940 йылдан [[СССР]] Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1962 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]]ның Төҙөлөш һәм архитектура эштәре идаралығы начальнигы; 1966—1968 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Архитекторҙар союзы идараһы рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1974). [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1941) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1942) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Рәсәй империяһы]] Дон ғәскәре өлкәһенең Долотиновка утарынан. 
* [[Солтанов Альберт Хан улы]] (1950), [[Фән|ғалим]]-электр элемтәһе инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 1981 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан телекоммуникация системалары кафедраһы мөдире, 2004 йылдан — Инфокоммуникация технологиялары институты директоры. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2016). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Боҙаяҙ]] ауылынан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бабенко Василий Яковлевич]] (1960), ғалим-[[тарих]]сы, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп эшмәкәре. 1999 йылдан хәҙерге М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү гуманитар университетының Өфө филиалы директоры һәм ректоры. Тарих фәндәре кандидаты (1985), доцент (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (2000), [[Украина]]ның III дәрәжә «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры (2001). 
* [[Саттаров Рәшит Фәнис улы]] (1960), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1999—2003 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Һалым һәм йыйымдар министрлығының хәҙерге Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе; 2008—2010 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, 2010—2012 йылдарҙа [[Өфө районы]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Степановка (Ауырғазы районы)|Степановка]] ауылынан.
* [[Сәлимов Мәхмүт Бакир улы]] (1960), хәрби хеҙмәткәр, яҙыусы, йәмәғәтсе. Отставкалағы подполковник. Осетин-ингуш низағында, чечен һуғышында ҡатнашыусы. [[Дондағы Ростов|Ростов]] ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе. 2014 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Виноградов Илья Васильевич]] (1906—15.02.1978), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант (1968). [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Түбәнге Әүжән]] ауылынан.
* [[Суковатов Николай Иванович]] (1921—24.05.1992), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия подполковнигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғисмәтуллина Фирҙәүес Хәлил ҡыҙы]] (1936), [[Педагогика|педагог]], [[Көйөргәҙе районы]] [[Мораптал]] урта мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Мәғәсүмов Миҙхәт Мортаза улы]] (1941), педагог. [[Әбйәлил районы]] [[Байым мәктәбе (Әбйәлил районы)|Байым урта мәктәбенең]] элекке уҡытыусыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған уҡытыусыһы, Н. К. Крупская исемендәге премия лауреаты. 
* [[Селезнёв Юрий Акимович]] (1946), баянсы, дирижёр, педагог. 1969 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2008 йылдан оркестр менән дирижёрлыҡ итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1993—2012 йылдарҙа [[Урта махсус музыка колледжы]] һәм [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, 1970—1993 йылдарҙа — хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы, концертмейстеры. Профессор (2009). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). «Pianello Val Tidone» халыҡ-ара конкурсы лауреаты (Пианелло Валь Тидон ҡалаһы, [[Италия]]; 2006). Сығышы менән [[Брянск]] ҡалаһынан.
* [[Ғиззәтуллин Хәлфин Фәтих улы]] (1951), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ҡалтасы районының «Рассвет» колхозы һәм «Восход» кооперативының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
* [[Тамара Ғәниева]] (1951), [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2019). [[Журналистика|Журналист-публицист]], [[тәржемә]]се. 1986 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[әҙәбиәт|Әҙәби премиялар]] лауреаты.
* [[Хәнәфина Гөлнур Шәйхетдин ҡыҙы]] (1961), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2002 йылдан Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан Республикаһы буйынса бүлексәһенең идарасы урынбаҫары. Пенсия фонды отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Асҡаров Рәхмәт Ғөбәйт улы]] (1927—4.02.1999), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1943 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡырҙас]] фермаһы, шул иҫәптән 1972—1987 йылдарҙа «Ҡырҙас» мал һимертеү совхозы малсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Йәрмөхәмәтов Мөхәмәтша Мөхәмәтдин улы]] (1927—22.03.2003), хеҙмәт алдынғыһы. 1952 йылдан хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Степан Разин исемендәге колхоз бригадиры; 1958—1985 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозының иҫәпсеһе, келәт мөдире, һөт-тауар фермаһы бригадиры, бригадир ярҙамсыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫәнгилде|Үрге Иҫәнгилде]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зайдман Александр Яковлевич]] (1932), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Электричество|электрик]]. 1955 йылдан [[Өфө]]ләге «Кабель» махсус конструкторлыҡ бюроһының, 1988 йылдан — «Солитон» ғилми-тикшеренеү институтының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1996 йылдан — институттың генераль директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, [[СССР]]-ҙың почётлы радисы. Сығышы менән [[Румыния]]ның Хацег ҡалаһынан. 
* [[Заманов Нәжип Сафи улы]] (1937—22.01.1992), механизатор. 1960—1992 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Һәүәнәк» совхозы тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1972). Сығышы менән шул уҡ райондың [[Билал]] ауылынан.
* [[Әбдрәзәков Эльверт Рөстәмхан улы]] (1947), хеҙмәт ветераны. 1970 йылдан [[Бәләбәй]] [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|«Автонормаль» заводының]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән генераль директорҙың беренсе урынбаҫары; 2000—2008 йылдарҙа — Бәләбәй спирт-араҡы заводы директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Шланлыкүл]] ауылынан.
* [[Казаков Юрий Васильевич]] (1952), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны. 1993 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Советтар Союзы Геройы]] [[Кузнецов Николай Иванович|Н. И. Кузнецов]] исемендәге 105-се гимназияһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1994), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1996).
* [[Кәримов Азат Әхмәтхан улы]] (1952—26.12.2017), табип, йәмәғәтсе. 1975 йылдан [[Учалы районы|Учалы район]] үҙәк дауаханаһы табибы, 1979 йылдан — туберкулездан дауалау диспансерының баш табибы, 1985—1994 һәм 1999—2006 йылдарҙа район үҙәк дауаханаһының баш табибы. 1994—1999 йылдарҙа Мотлаҡ медицина страховкаһы республика фондының Учалы филиалы директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
* [[Халиҡова Антонида Ивановна]] (1957), [[Кинотеатр|кинотехник]], йәмәғәтсе.  2006 йылдан Баймаҡ районы «Ирәндек» [[кинотеатр]]ы директоры. 1980—2000 йылдарҙа район кино селтәрҙәренең профсоюз комитеты рәйесе. Рәсәйҙең почётлы кинематографисы (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Хисмәт]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Якутов Иван Степанович]] (1868—7.11.1907), [[Рәсәй империяһы]]ндағы социал-демократик хәрәкәттә ҡатнашыусы, [[Өфө]] тимер юлсыларының [[Марксизм|марксистик]] түңәрәге етәксеһе. Ҡалала эшсе депутаттарҙың тәүге Советын ойоштороусы һәм уның рәйесе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Асҡын районы]]ның [[Королев (Асҡын районы)|Королев]] ауылынан.
* [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы]] (1948), [[Шиғриәт|шағир]], [[яҙыусы]], [[Драма (жанр)|драматург]]. 1981 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 2014—2016 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡаһарманов Әсғәт Кирам улы]] (1948), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1975 йылдан [[Силәбе трактор заводы]] спортклубының [[саңғы спорты]] буйынса тренеры, 1981—1987 йылдарҙа «Пермьстрой» төҙөлөш тресының физкультура буйынса уҡытыусы-тренеры. Саңғыла уҙышыу буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1972) һәм чемпионы (1973), [[РСФСР]] халыҡтары (1977) һәм СССР профсоюздары (1977) спартакиадалары еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Рысҡужа]] ауылынан.
* [[Насибуллина Минзиә Биктимир ҡыҙы]] (1948—5.04.2021), [[бейеү]]се, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1989).
* [[Хәбиров Әнғәм Әғләм улы]] (1948), [[нефть|нефтсе]]. 1969 йылдан «Өфөнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, скважиналар ремонтлау мастеры, диспетчеры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Иҫке Байыш]] ауылынан.
* [[Кәримов Азат Әхмәтхан улы]] (1958—26.12.2017), фтизиатр-табип, йәмәғәтсе. 1985—1994 һәм 1999—2006 йылдарҙа Учалы ҡала үҙәк дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау отличнигы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ғәлләмов Әбүзәр Карам улы]] (1939—6.03.2006), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1974—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1976). РСФСР-ҙың (1982) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1978) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004). [[Почёт ордены]] кавалеры (1998). 
* [[Фәттәхова Фәйхүнә Фәмүтдин ҡыҙы]] (1944), мәғариф ветераны. [[Благовар районы]] [[Шырлыҡ (Благовар районы)|Шырлыҡ]] мәктәбенең элекке директоры. Башҡорт АССР-ының  атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлимова Ғәлиә Ғәли ҡыҙы]] (1949), нәшерсе, 1992–2011 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]]нең баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Булат Рафиҡов]] һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия|Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премиялар]] лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Себенле]] ауылынан. 
* [[Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы]] (1949), ғалим-педагог, философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1995), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002).
* [[Ниғмәтуллин Радик Әсхәт улы]] (1959—5.10.2012), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Салҡаҡ]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* 1615: Сальватор Роза, [[Италия]] рәссамы, гравёр, [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[музыка]]нт.
* [[1915]]: Теренс Янг, [[Англия]] кинорежиссёры, сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1940]]: Владимир Коренев, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1998).
* [[1943]]: [[Александра Навроцки]], [[АҠШ]]-тың ғалим-геофизигы, геохимик.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:20 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2003]]: [[Домашников Борис Фёдорович]], СССР-ҙың халыҡ рәссамы, [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1977).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Е20]]
[[Категория:20 июнь]]</text>
      <sha1>mzi5qwre1tev2cicw83c0afigjwm4ks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғимаев Сергей Наил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73236</id>
    <revision>
      <id>1299461</id>
      <parentid>1229278</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7158" sha1="g7qttteuha2hguyyl3zkwdx0a70d1ng" xml:space="preserve">{{Спортсмен
| имя             = Сергей Ғимаев  
| Оригинал имени  = 
| изображение     = Sergei Nailyevich Gimaev.jpg
| ширина          = 250 px
| описание изображения= 
| полное имя      = Ғимаев Сергей Наил улы
| прозвища        = 
| гражданство  = {{Флагификация|СССР}} &lt;br /&gt;{{Флагификация|Россия}}
| клуб = [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]&lt;br&gt;СКА (Куйбышев) (1974-76)&lt;br /&gt;[[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] (1976-1985)&lt;br /&gt;[[СКА (хоккей клубы)|СКА Ленинград]] (1985-86)
| дата рождения = 1.1.1955
| место рождения = [[Белорус ССР-ы]], {{ТУ|Брест өлкәһе}}, Пружаны ҡалаһы
| дата смерти          = 18.3.2017
| место смерти         = [[Тула өлкәһе]], {{ВБУ|Тула}} ҡалаһы
| тренеры = 
&lt;br /&gt;  
&lt;br /&gt; 
| рост = 
| вес = 
| медали = {{Орден Почёта|2003}}
}}
'''Ғимаев Сергей Наил улы''' ([[1 ғинуар]] [[1955 йыл]], [[БССР]]‑ҙың Брест өлкәһе Пружаны ҡалаһы — [[18 март]] [[2017]], [[Рәсәй]], [[Тула]]) — [[СССР|совет]] хоккейсыһы һәм тренеры, комментатор.

== Биографияһы ==
Ғимаев Сергей Наил улы — шайбалы хоккей буйынса атҡаҙанғаң спорт мастеры, күп тапҡырҙар СССР чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, спорт комментаторы. [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» СДЮСШ]] тәрбиәләнеүсеһе. [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы]], ЦСКА (1976—1985) һәм [[СКА (хоккей клубы)|СКА Ленинград]] (1985-86) командаларында уйнай. Күп тапҡыр СССР чемпионы (1978—1985), СССР Кубогын яулаусы (1977, 1979), Европа Кубогы (1979, 1980, 1983), «Известия» («Хәбәрҙәр») гәзит приздарына халыҡ‑ара турнирҙар еңеүсеһе (1982) һәм күп тапҡыр Европа чемпиондары Кубогын яулаусы (1976, 1978—1985). Спорт комментатор телеканалда Рәсәй-2. Почёт ордены менән бүләкләнгән (2003). Улы: Ғимаев Сергей Сергеевич — хоккейсы.

Сергей Ғимаев 2017 йылдың 18 мартында Тула ҡалаһында ветерандар матчы барғанда кинәт вафат булды&lt;ref&gt;[https://ria.ru/sport/20170318/1490334362.html Заслуженный тренер России по хоккею Гимаев умер во время матча ветеранов. Сетевое издание «РИА Новости». Официальный сайт, 2017, 18 марта]{{ref-ru}}{{V|18|03|2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Умер Сергей Гимаев|url=http://www.khl.ru/news/2017/03/18/343058.html|accessdate=2017-03-18}}&lt;/ref&gt;
.

== Карьера ==

=== Хоккейсы булғанда ===
* {{Флаг|Башкирская АССР}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
* 1974—1976 {{СССР}} СКА (Куйбышев)
* 1976—1985 {{СССР}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]]
* 1985—1986 {{СССР}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА Ленинград]]

=== Тренер булғанда ===

== Спорт ҡаҙаныштары ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] СССР чемпионаты (1978—1985)
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] СССР Кубогын яулаусы (1977, 1979)
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] Европа чемпиондары Кубогын яулаусы (1976, 1978—1985)
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] Европа Кубогы (1979, 1980, 1983)
* [[Файл:Gold medal icon.svg]] «Известия» («Хәбәрҙәр») гәзит приздарына халыҡ‑ара турнирҙар еңеүсеһе (1982)

== Награда һәм премиялары ==
* Почёт ордены (2003).
== Хәтер ==
* 2017 йылдың 30 май көнөндә Сергей Ғимаевтың исеме [[Туймазы]]лағы [[Туймазы-Арена|боҙло комплексҡа]] бирелә.
* 2017 йылдың 15 сентябрендә КХЛ директорҙары кәңәшмәһендә Сергей Ғимаевтың исеме Иң яҡшы уйнаған ветеран хоккейсыға биреләсәк бүләккә тапшырыла&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2017/09/15/358972.html Сергей Ғимаев исемендә бүләк һәм КХЛ директорҙар кәңәшмәһенең башҡа һөҙөмтәләре]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.hcsalavat.ru/school/known-players/honored-master-of-sports/sergey-nailevich-gimaev/ Салауат Юлаев рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708164821/http://hcsalavat.ru/school/known-players/honored-master-of-sports/sergey-nailevich-gimaev/ |date=2014-07-08 }}
* [http://www.eurohockey.net/players/show_player.cgi?serial=37948 Статистика на сайте www.eurohockey.net]
* [http://tatmsk.tatarstan.ru/rus/gimaev.htm Сергей Гимаев. Хоккей — игра для настоящих мужчин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322093518/http://tatmsk.tatarstan.ru/rus/gimaev.htm |date=2017-03-22 }}
* [http://hclegends.ru/roster.php?tournament=1&amp;team=0&amp;player=28 Профиль на сайте ХК «Легенды хоккея СССР»] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130416220343/http://hclegends.ru/roster.php?tournament=1&amp;team=0&amp;player=28 |date=2013-04-16 }}
* [http://www.hokkeist.info/?p=1647 Биография на сайте Хоккеист. Инфо]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140525182126/http://www.hokkeist.info/?p=1647 |date=2014-05-25 }}

[[Категория:Алфавит буйынса хоккейсылар]]
[[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары]]
[[Категория:Рәсәй хоккей тренерҙары]]
[[Категория:СССР хоккейсылары]]
[[Категория:СССР хоккей һаҡсылары]]
[[Категория:Хоккей һаҡсылары]]
[[Категория:Йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан вафат булыусылар]]</text>
      <sha1>g7qttteuha2hguyyl3zkwdx0a70d1ng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғафуров Марсель Абдрахман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82337</id>
    <revision>
      <id>1299460</id>
      <parentid>1237242</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15621" sha1="dd4wk3jeen60qzu4iq0ye0tjo5uhigb" xml:space="preserve">{{Персона
|имя              = Ғәфүров Марсель Абдрахман улы
|оригинал имени   = 
|портрет          = &lt;!-- Бында рәсем исеме булырға тейеш. &quot;Example.jpg&quot; - дөрөҫ. &quot;[[Рәсем:Example.jpg]]&quot; - дөрөҫ түгел. Хәҙерге ваҡытта йәшәүсе кешеләр өсөн тик ирекле рөхсәтнамәле рәсемдәр генә ҡабул ителә --&gt;
|размер           = &lt;!-- рәсем дәүмәле px форматында --&gt;
|описание         = 
|имя при рождении = 
|род деятельности = 
|дата рождения    = 10.05.1933
|место рождения   = [[БАССР]], {{ТУ|Күгәрсен районы}}, [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылы
|гражданство      = {{USSR}}&lt;br&gt; {{RUS}}
|дата смерти      = 16.06.2013
|место смерти     = {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
|отец             = 
|мать             = 
|супруг           = 
|супруга          = 
|дети             = 
|награды и премии = {{Заслуженный работник культуры РСФСР|1982}}
[[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976)
|сайт             = &lt;!-- Рәсми сайт. Фанаттар сайттарын ҡуймағыҙ --&gt;
|разное           =
}}
{{фамилиялаш|Ғафуров}}
'''Ғәфүров Марсель Абдрахман улы''' ([[10 май]] [[1933 йыл]] — [[16 июнь]] [[2013 йыл]]) — [[Башҡортостан]]дың [[рус теле]]ндә ижад иткән билдәле яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Степан Злобин]], [[Мәжит Ғафури]] һәм [[Рафиҡов Булат Заһри улы|Булат Рафиҡов]] исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.

== Тормош юлы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге ==
Марсель Абдрахман улы Ғәфүров 1933 йылдың 10 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]]) [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылында тыуған. 1948 йылда, һигеҙ синыфтан һуң, [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] педагогия училищеһына уҡырға керә һәм был махсус урта уҡыу йортон 1951 йылда тамамлай. Яҡшы билдәләре һәм өлгөлө тәртибе өсөн эшләп тормай уҡыуын артабан вузда дауам итергә хоҡуҡ алғанлыҡтан, ошо йылда уҡ [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]на (1957 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]) уҡырға инә һәм уның рус теле һәм әҙәбиәте факультетын 1955 йылда отличие менән бөтөрөп сыға. Шул уҡ йылда Совет Армияһына алына һәм автомеханик булып хәрби хеҙмәт үтә. 1958 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң, республика матбуғатында эш башлай. [[рус теле]]ндә сыҡҡан «[[Ленинец]]» йәштәр гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире, яуаплы сәркәтип һәм мөхәррир урынбаҫары, ә 1967 йылдан — баҫманың мөхәррире була. СССР Журналистар союзы ағзаһы. Был яуаплы эште үтәгән осорҙа {{comment|ВЛКСМ|Всесоюзный ленинский коммунистический союз молодёжи}}-дың XVI съезында (1970) [[Башҡортостан]] комсомол ойошмаһынан делегат булып ҡатнаша. 1972—1983 йылдарҙа «[[Советская Башкирия]]» республика гәзитенең мөхәррир урынбаҫары вазифаһын уңышлы башҡара. Аҙаҡтан [[Башҡортостан]] Яҙыусылар союзы идараһында яуаплы хеҙмәткәр булып эшләй.

Республика әҙәбиәтен һәм журналистикаһын үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө һәм шәхси ижади ҡаҙаныштары өсөн Марсель Ғәфүров [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) һәм РСФСР-ҙың (1982) «атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булған, уға бер нисә әҙәбиәт премиялары бирелгән.

2013 йылдың 16 июнендә [[Өфө]]лә вафат була, ҡаланың «Көньяҡ» зыяратында ерләнгән.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Марсель Ғәфүровтың әҙәби ижадҡа ылығыуы уның [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] педучилищеһында уҡыған осорға тура килә. Педагогия институтында ул шиғыр яҙыу менән әүҙем шөғөлләнә, уларҙың ҡайһы берҙәре уҙған ХХ быуаттың 50—се йылдары башында тәүҙә республика ваҡытлы матбуғатында — «Советская Башкирия» һәм «[[Ленинец]]» гәзиттәрендә гәзитендә, «Литературная Башкирия» альманахында, йәш һәм башлап яҙыусыларҙың «Молодые силы» йыйынтығында баҫыла, һуңыраҡ [[Мәскәү]]ҙә — «Литературная газета» һәм «Комсомольская правда» гәзиттәрендә донъя күрә. Хәрби хеҙмәттә булған йылдарында (1955—1958) йәш шағирҙың ижад емештәре [[СССР]] Оборона министрлығы һәм Совет Армияһы һәм Хәрби Диңгеҙ флотының Баш сәйәси идаралығы (русса Главное политическое управление Советской Армии и Военно—Морского флота) органы булған «Красная звезда» гәзите һәм «Советский воин» журналы биттәрендә күп миллионлыҡ уҡыусыға тәҡдим ителә. Өлгөрөп еткән әҙиптең «Ранний снег» исемле беренсе шиғри йыйынтығы 1960 йылда [[Башҡортостан китап нәшриәте]] тарафынан нәшер ителә. Артабанғы ижад дәүерендә ул тиҫтәләгән шиғыр китаптары сығара.

Шиғриәт менән бер рәттән Марсель Ғәфүров проза һәм тәржемә өлкәһендә лә әүҙем эшләй. Үҙен башлыса журналистикаға арнап, күп йылдар республика гәзиттәрендә ҙур тырышлыҡ менән хеҙмәт итеү нәтижәһендә ул һәләтле һәм оҫта очерктар яҙыусы булып танылды. Ижадсы очерктарының төп геройҙары — республика халыҡ хужалығының күп төрлө тармаҡтарында фиҙакәр эшләүсе хеҙмәт алдынғылары. Журналист сәнәғәт һәи иҡтисадтағы, ауыл хужалығындағы, фән һәм техника, әҙәбиәт, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәләрендәге ҡаҙаныштар һәм мөһим ваҡиғалар тураһында үҙ ваҡытында уҡыусыларға матур телле һәм бай йөкмәткеле очерктары аша еткереп барҙы. Уларҙың ҡайһы берҙәре республика әҙиптәренең иң яҡшы публицистик әҫәрҙәре һәм очерктары тупланған «…И никаких легенд» (1964) һәм «Звёзды дневного неба» (1979) тигән йыйынтыҡтарға индерелде. Авторҙың «Бухара—Урал» магистраль газ үткәргесен төҙөү барышы хаҡындағы көнүҙәк репортаждары һәм очерктары, [[Англия]], [[Бельгия]], [[Люксембург]], [[Югославия]], [[Венгрия]] һәм башҡа ҡайһы бер сит илдәр тураһындағы юл яҙмаларын уҡыусылар бигерәк тә ҡыҙыҡһынып уҡыны. Марсель Ғәфүровтың ул ваҡыттағы [[Германия|Германия Демократик Республикаһына]] барып ҡайтыу һөҙөмтәһендә яҙған «Сближение» очерктар йыйынтығы Башҡортостан халҡының заманындағы [[Германия|ГДР]]-ҙың [[Галле (Саксония-Анхальт)|Галле округы]] хеҙмәтсәндәре менән интернациональ дуҫлығын һәм күп яҡлы хеҙмәттәшлеген һүрәтләне. 1979 йылда [[Мәскәү]]ҙә нәшер ителгән был китап тиҙ арала элекке [[Советтар Союзы]]ның төрлө ҡитғаларына таралып бөттө.

Республиканың иң оҫта ҙәм танылған тәржемәселәренең береһе булараҡ Марсель Ғәфүров был өлкәлә лә һиҙелерлек хеҙмәт емештәре ҡалдырҙы.

== Китаптары ==
'''рус телендә''':
* Ранний снег: стихи. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1960. — 96 с.
* …И никаких легенд / В соавтор. с Д. Гальпериным: Очерки. — М.: Молодая гвардия, 1969. — 144 с.
* На улице ясных улыбок: Рассказ для детей. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1969. — 14 с.
* Сближение: Очерки. — М.,1979. — 122 с.
* Звезды дневного неба: Очерки. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1979. — 208 с.
* Времен живая связь: Очерки. — Уфа, Башкирское книжное издательство, 1984. — 152 с.
* История с детективом и просто история: Этюды о писателях, эссе, рассказы. — Уфа: Китап, 2003. — 192 с.
* Территория памяти: Боевая фантастика. — Уфа: Китап, 2008. 
* Что было, то было: — Уфа: Китап, 2013.
 
== Маҡтаулы исемдәре һм башҡа бүләктәре ==
* [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982)
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976)
* [[Степан Злобин]] исемендәге әҙәби премия (2005)
* [[Рафиҡов Булат Заһри улы|Булат Рафиҡов]] исемендәге әҙәби премия (2005)
* [[Мәжит Ғафури]] исемендәге әҙәби премия

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.bashinform.ru/news/164915-marsel-gafurov-poet-redaktor-i-perevodchik/ Александр Зиновьев. «Марсель Гафуров: поэт, редактор и переводчик»]{{ref-ru}}

== Сығанаҡтар ==
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/4274-afurov-marsel-abdrakhman-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғафуров Марсель Абдрахман улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|04|05|2020}}   
* [http://libmap.bashnl.ru/node/680 Литературная карта Республики Башкортостан. Литературная премия имени Булата Рафикова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305140856/http://libmap.bashnl.ru/node/680 |date=2016-03-05 }}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан тәржемәселәре]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Ленинец» гәзите журналистары]]
[[Категория:Башҡортостандың рус телендә ижад итеүсе яҙыусылары]]
[[Категория:С. П. Злобин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Булат Рафиҡов исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]</text>
      <sha1>dd4wk3jeen60qzu4iq0ye0tjo5uhigb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡшылыҡ импульсы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87345</id>
    <revision>
      <id>1299451</id>
      <parentid>1287606</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7952" sha1="pa6002x6b39g1byk5wu6j1z450cmd9x" xml:space="preserve">{{Карточка премии
 | название = «Яҡшылыҡ импульсы» премияһы
 | image = {{lang-ru|Премия «Импульс добра»}} 
 | bgcolor = #BDB76B
 | оригинальное название = 
 | страна = [[Рәсәй Федерацияһы]]
 | награда за = Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә һәм ҡуҙғатыуға өлөш индергән өсөн
 | учредитель = «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]» социаль программалар фонды
 | основание = 2011
 | последний обладатель = 
 | сайт = [http://www.impulsdobra.ru impulsdobra.ru] 
}}
'''«Яҡшылыҡ импульсы» премияһы''' ({{lang-ru|Премия «Импульс добра»}}) — йыл һайын бирелә торған һәм «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]» социаль программалар фонды менән ойошторолған премия. Премия Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә һәм ҡуҙғатыуға өлөш индергән өсөн социаль эшҡыуарҙарға, журналистарға һәм киң мәғлүмәт сараларына, юғары уҡыу йорттарына, йәмәғәт ойошмаларына һәм тағы ла дәүләт структураһы етәкселәренә бирелә.

== Тарих ==
«Яҡшылыҡ импульсы» премияһы 2011 йылда иң яҡшы тыуған ил социаль эшҡыуарҙарын бүләкләү һәм Рәсәй Федерацияһы территорияһында социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү мәсьәләләренә дәүләттең иғтибарын йәлеп итеү маҡсатында ойошторола&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://i.rbc.ru/anons/item/ezhegodnaya_premiya_impuls_dobra_import РБК Инновации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518111245/http://i.rbc.ru/anons/item/ezhegodnaya_premiya_impuls_dobra_import |date=2015-05-18 }}&lt;/ref&gt;. 2012 йылда премия менән тәүге бүләкләү тантанаһы уҙғарыла.

2014 йылда премияға Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премьер-министры [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]], Дәүләт Думаһы спикеры Сергей Нарышкин һәм Федерация Советы рәйесе [[Матвиенко Валентина Ивановна|Валентина Матвиенко]] булышлыҡ күрһәтә&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=XDl9DdULoXU Сюжет на КМ TV]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://tass.ru/novosti-partnerov/1191791 ИТАР-ТАСС]&lt;/ref&gt;. Дөйөм премиаль фондтың суммаһы 2 миллион 400 мең һум тәшкил иткән.

2015 йылдан алып премия ете номинацияла тапшырыла&lt;ref name=autogenerated1/&gt;.

Премияның йәмәғәт советына «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]» социаль программалар фондын ойоштороусыһы Вәғит Алекперов, Волоколам митрополит Иларион (Алфеев), эстрада йырсыһы Лев Лещенко, Арктиканы өйрәнеүсеһе Артур Чилингаров һәм башҡалар инә.

Өс йыл эсендә Рәсәй Федерацияһының күпселек субъектарынан тиҫтәләгән кеше премияға лайыҡ була.

== Премия лауреаттары ==

=== 2012 йыл ===
2012 йылда премияға барлығы 194 кеше номинант итеп күрһәтелә, уларҙың ун өсө бүләкләнеүселәр араһында була. Бүләкләнеүселәр араһында бөтә Рәсәйҙән килгән мәшәҡәтле үҫмерҙәргә реабилитация курстарын үткәреүсе «Фермерҙар мәктәбе» лә була. «Фермерҙар мәктәбе» тағы ла инвалид-балалар, талиптар араһында профессияналь йүнәлеш буйынса курстар ойоштора. Шул уҡ йылда Коломна ҡалаһының пастила фабрика музейы ла «Яҡшылыҡ импульсы» премияһы лауреаты була, был предприятиела мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр эшкә йәлеп ителә&lt;ref name=autogenerated5&gt;[http://www.eg-online.ru/article/227850/ Импульсы добра минуют местные власти (статья в журнале «Экономика и жизнь»)]&lt;/ref&gt;. Рәсәй Федерацияһында инвалидтар өсөн туризмды үҫтереүсе «Либерти» команияһы ла премияға лайыҡ була.

=== 2013 йыл ===
2013 йылда «Социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса иң яҡшы корпоратив программа өсөн» тигән номинацияла «Северсталь» авиакомпанияһы Череповец ҡалаһы хакимиәте менән берлектә ойошторолған «АГР» проекты еңеүсе тип табыла. «АГР» проекты төбәктә урта һәм кесе бизнесты, шул иҫәптән социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә йүнәлтелгән&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://pioportal.ru/impul-s-dobra-severstali/ Социальные проекты индустриального масштаба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212445/http://pioportal.ru/impul-s-dobra-severstali/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2014 йыл ===
2014 йылда «Социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге иң яҡшы йәштәр проекты» номинацияһында Мәскәү ҡалаһынан Антон Кучумов һәм Максим Попов лауреат булалар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://gnkk.ru/articles/impuls-dobra.html Статья в краевой государственной газете «Наш Красноярский край»]
* [http://pravdasevera.ru/society/-p7w58x8d  Социальный предприниматели Архангельска претендуют на премию «Импульс добра»]
* [http://ugranow.ru/2013/05/17/югра-удостоена-премии-импульс-добра/ Югра удостоена премии «Импульс добра»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310221759/http://ugranow.ru/2013/05/17/%d1%8e%d0%b3%d1%80%d0%b0-%d1%83%d0%b4%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d0%b5%d0%bd%d0%b0-%d0%bf%d1%80%d0%b5%d0%bc%d0%b8%d0%b8-%d0%b8%d0%bc%d0%bf%d1%83%d0%bb%d1%8c%d1%81-%d0%b4%d0%be%d0%b1%d1%80%d0%b0/ |date=2016-03-10 }}
* [http://tlt-grajdanin.ru/glavnye-novosti-rossii/v-moskve-vruchili-impuls-dobra-premiyu-za-socialnyj-biznes/ В Москве вручили «Импульс добра»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305045526/http://tlt-grajdanin.ru/glavnye-novosti-rossii/v-moskve-vruchili-impuls-dobra-premiyu-za-socialnyj-biznes/ |date=2016-03-05 }}

[[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]]
[[Категория:Иҡтисад буйынса Рәсәй премиялары]]</text>
      <sha1>pa6002x6b39g1byk5wu6j1z450cmd9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡара упҡын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97155</id>
    <revision>
      <id>1299476</id>
      <parentid>1291064</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T00:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62664" sha1="okhqvyfea3lrck8kh3eijvqmfllsy3t" xml:space="preserve">{{Orphan|date=ғинуар 2016}}
[[Файл:M87 jet.jpg|thumb|250px|«Хаббл» телескопы аша алынған һүрәт: әүҙем M87 галактикаһы. Галактика ядроһында ҡара упҡын бар тип фараз ителә. Һүрәттә 5 мең яҡтылыҡ йылы оҙонлоғондағы релятивистик ағым күренә.]]'''Ҡара упҡын''' — арауыҡ-ваҡыттағы өлкә, [[Гравитация|гравитацион тартыу көсө]] шул тиклем ҙур, унан хатта [[яҡтылыҡ тиҙлеге]] менән хәрәкәт иткән объекттар ҙа, шул иҫәптән [[яҡтылыҡ]]&lt;nowiki/&gt;тың үҙенең [[квант]]&lt;nowiki/&gt;тары ла, ысҡынып китә алмай. Был өлкәнең сиктәре — ваҡиғалар горизонты тип, ә үлсәме гравитация радиусы тип атала. Ҡара упҡындың сфераһы симметриялы булған иң ябай осраҡта ул Шварцшильд радиусына тиң. 

Теоретик яҡтан, бындай арауыҡ-ваҡыт өлкәләре булыу ихтималлығы Эйнштейн тигеҙләмәләренең аныҡ сиселештәренән килеп сыға, уларҙың беренсеһе&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|title = Владимир Сурдин. Чёрная дыра|accessdate = 2012-05-19|publisher = Энциклопедия Кругосвет|archiveurl = http://www.webcitation.org/68e5tYMNf|archivedate = 2012-06-24}}&lt;/ref&gt; 1915 йылда Карл Шварцшильд тарафынан сығарыла. Ҡара упҡын тигән терминды кем тапҡаны билдәле түгел&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Michael Quinion.''&amp;#32;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, ләкин уны Джон Арчибальд Уилер тарата, тәүләп «Беҙҙең Ғаләм: билдәле һәм билдәһеҙ яҡтары» тигән 1967 йылғы популяр лекцияла ҡуллана. Әүәле бындай астрофизик объекттарҙы «коллапсланған йондоҙҙар» или «коллапсарҙар» (ингл. &lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;''collapsed stars ''тигәндән&lt;/span&gt;), шулай уҡ «ҡатҡан йондоҙҙар» (ингл. ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;rozen stars&lt;/span&gt;'') тип тә йөрөтәләр.&lt;ref name=&quot;Чёрные дыры: Мембранный подход—1988——9.&quot;&gt;Чёрные дыры: Мембранный подход, 1988, с. 9.&lt;/ref&gt;

Ҡара упҡындар бармы-юҡмы, тигән һорауға яуап гравитация теорияһының ни тиклем дөрөҫ булыуына бәйләнгән. Хәҙерге физикала эксперименталь рәүештә иң һәйбәт иҫбатланған стандарт гравитация теорияһы булып [[дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы]] (ДСТ) тора, ул ҡара упҡындар яһалыу ихтималлығын ышанырлыҡ итеп фаразлай ҙа инде. Шунлыҡтан күҙәтелеүсе бирелмәләр бөтәһенән элек дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы эсендә анализлана, аңлатыла, хәйер, был теория ҡара упҡындарға иң яҡын торған йондоҙ массаларына тап килгән арауыҡ-ваҡыт шарттары өсөн эксперименталь раҫланмаған (ләкин үтә ҙур ҡара упҡындар өсөн раҫланған).&lt;ref name=&quot;estlichd&quot;&gt;et.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с пом&lt;/ref&gt; Шунлыҡтан ҡара упҡындар барлығы тураһындағы раҫлауҙарҙы, шул иҫәптән был мәҡәләлә лә, уларҙы дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының ҡара упҡыны тип һанарға нигеҙ биреүсе һыҙаттарға эйә булған тығыҙ һәм бик ҙур күләмле астрономик объекттар барлығын раҫлау тип ҡабул итергә кәрәк.&lt;ref name=&quot;estlichd&quot;&gt;et.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с пом&lt;/ref&gt;

Бынан тыш, үрҙә бирелгән билдәләмәгә теүәл тап килеп бөтмәгән, ә бары тик үҙенсәлектәре буйынса ҡара упҡынға бер аҙ оҡшаш булған объекттарҙы, мәҫәлән, коллапстың һуңғы стадияһындағы коллапсланыусы йондоҙҙарҙы ла ҡара упҡын тип йөрөтәләр. Хәҙерге астрофизикала был айырмаға ҙур әһәмиәт бирелмәй,&lt;ref name=&quot;Popov&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Сергей Попов.'' [л: M87 jet.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с помощью те Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики]&amp;#32;// ''Троицкий Вариант''&amp;#32;: газета. — 27 октября 2009. — В. 21 (40N). — С. 6—7.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; сөнки «коллапсланған тиерлек» («туңған») йондоҙ менән «ысын» («мәңгелек») ҡара упҡындың күҙәтелеүсе билдәләре бер төрлө. Бының сәбәбе шунда: коллапсар әйләнәһендәге физик ҡырҙар менән «мәңгелек» ҡара упҡын әйләнәһендәге физик ҡырҙар араһындағы айырма гравитация радиусының яҡтылыҡ тиҙлегенә бүлендеге тәртибендә кәмей бара.&lt;ref name=&quot;Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3—1977—§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»? — С. 78—81.—&quot;&gt;Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3, 1977, § 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»? — С. 78—81.&lt;/ref&gt;

Ҡара упҡын барлыҡҡа килеүҙең 4 сценарийы бар, икеһе ысынға яҡын: етерлек ҙур массалы йондоҙҙоң гравитацион коллапсы (ҡыҫылыуы); галактиканың үҙәк өлөшөнөң йәки протогалактик газдың коллапсы; һәм икеһе фараз ителә: ҡара упҡындарҙың Ҙур Шартлау булғас та яһалғанлығы (беренсел ҡара упҡындар); юғары энергияларҙың ядро реакцияларында барлыҡҡа килеү.

== Ҡара упҡындар тураһындағы фаразламалар тарихы ==

=== Мичеллдың «ҡара йондоҙо» (1784—1796) ===
Гравитацион тартыу көсө бик ҙур булған [хатта был тартыу көсөн еңерлек тиҙлек (икенсе космик тиҙлек) яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң йә унан юғарыраҡ] ҙур массалы есем концепцияһы тәү башлап 1784 йылда Джон Мичеллдың Королева йәмғиәтенә яҙған хатында әйтелә. Был хатта хисаплап күрһәтелеүенсә, радиусы 500 Ҡояштыҡына һәм тығыҙлығы Ҡояштыҡына тиң есемдең өҫтөндәге икенсе космик тиҙлек яҡтылыҡ тиҙлегенә тиң була&lt;ref&gt;Alan Ellis.&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, яҡтылыҡ был есемдән ысҡынып китә алмай һәм был есем күҙгә күренмәҫ була&lt;ref name=&quot;Levin&quot;&gt;
{{статья
 |автор         = А. Левин
 |заглавие      = История чёрных дыр 
 |издание       = Популярная механика 
 |ссылка        = http://elementy.ru/lib/164648
 |издательство  = ООО «Фэшн Пресс»
 |год           = 2005 
 |страницы      = 52-62
 |номер         = 11
}}&lt;/ref&gt;. Мичелл фаразлауынса, космоста күҙәтеп булмай торған бындай объекттарҙың бик күп булыуы ихтимал. 1796 йылда [[Пьер-Симон Лаплас|Лаплас]] был идея тураһында фекер алышыуҙы «Exposition du Systeme du Monde» тигән хеҙмәтенә индерә, ләкин артабанғы баҫмаларҙа ул төшөрөп ҡалдырыла. Шуға ҡарамаҫтан, нәҡ Лаплас арҡаһында был фекер билдәле була&lt;ref name=&quot;Levin&quot; /&gt;.

=== Мичеллдан Шварцшильдҡаса (1796—1915) ===
XIX быуат буйына ҙур массалы булыуы арҡаһында күренмәй торған есемдәр идеяһы ғалимдарҙы ҡыҙыҡһындырмай. Сөнки классик физикала яҡтылыҡ тиҙлеге фундаменталь әһәмиәткә эйә түгел. Ләкин XIX б. аҙағы — XX б. башында шул асыҡлана: [[Джеймс Максвелл|Дж.]] [[Джеймс Максвелл|Максвелл]] тарафынан төҙөлгән электродинамика закондары, бер яҡтан, бөтә инерциаль хисаплау системаларында үтәлә, икенсе яҡтан, Галилей үҙгәртеүҙәренә ҡарата инвариантлы булып тора. Был бер инерциаль хисаплау системаһынан икенсеһенә күсеү тураһында физикала барлыҡҡа килгән күҙаллауҙарҙың төҙәтмәләр индереүгә мохтаж булыуын аңлата. 

Электродинамиканы артабан үҫтереү барышында Г. Лоренц тарафынан арауыҡ-ваҡыт координаталарын үҙгәртеүҙең яңы системаһы (бөгөн улар Лоренц үҙгәртеүҙәре тип йөрөтөлә) тәҡдим ителә, уларға ҡарата Максвелл тигеҙләмәләре инвариантлы булып ҡала. Лоренц идеяларын үҫтереп, А. [[Пуанкаре]] был үҙгәртеүҙәргә ҡарата башҡа физика закондарының да инвариантлы булыуын фаразлай. 

1905 йылда [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] Лоренц менән Пуанкаре концепцияларын үҙенең [[махсус сағыштырмалыҡ теорияһында]] (МСТ) ҡуллана, унда инерциаль хисаплау системаларының үҙгәреү законының роле Галилей үҙгәреүҙәренән Лоренц үҙгәреүҙәренә күсерелә. Классик (Галилейса инвариантлы) механика Лоренцса инвариантлы релятивистик яңы механикаға алмаштырыла. Һуңғыһында яҡтылыҡ тиҙлеге физик есем эйә була ала торған сикке тиҙлек итеп алына, был иһә теоретик физикала ҡара упҡындарҙың әһәмиәтен тамырҙан үҙгәртә. 

Ләкин Ньютондың тартылыш теорияһы (иң башта ҡара упҡындар теорияһы шуға нигеҙләнә) Лоренцса инвариантлы булмай. Шунлыҡтан ул яҡтылыҡтыҡына яҡын йә яҡтылыҡ тиҙлеге менән хәрәкәт итеүсе есемдәргә ҡарата ҡулланыла алмай. Был етешһеҙлектән азат булған релятивистик тартылыш теорияһы нигеҙҙә Эйнштейн тарафынан барлыҡҡа килтерелә (ул уны 1915 йылға эшләп бөтә) һәм дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы (ДСТ) тигән атама ала&lt;ref name=&quot;Levin&quot; /&gt;. Хәҙерге астрофизик ҡара упҡындар теорияһы нәҡ шуға ниҙеләнә&lt;ref name=&quot;Popov&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Сергей Попов.'' [л: M87 jet.jpg|thumb|250px|Изображение, полученное с помощью те Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики]&amp;#32;// ''Троицкий Вариант''&amp;#32;: газета. — 27 октября 2009. — В. 21 (40N). — С. 6—7.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

ДСТ үҙенең һыҙаттары буйынса геометрик теория булып тора. Уға ярашлы, гравитация ҡыры — арауыҡ-ваҡыт кәкрәйеүе сағылышы (шулай итеп, ул псевдоримандыҡы булып тора, ә махсус сағыштырмалыҡ теорияһындағыса псевдоевклидтыҡы түгел). Арауыҡ-ваҡыт кәкрелегенең унда булған массалар таралыуы һәм хәрәкәте менән бәйләнеше теорияның төп тигеҙләмәләре — Эйнштейн тигеҙләмәләре менән бирелә. 

== Ҡара упҡындар өсөн Эйнштейн тигеҙләмәләренең сиселештәре ==
Ҡара упҡындар локаль һәм ярайһы уҡ йыйнаҡ нәмә булғанлыҡтан, уларҙың теорияһын эшләгәндә ғәҙәттә [[космологик даими дәүмәл]]&lt;nowiki/&gt;де һанға һуҡмайҙар сөнки уның эффекттары бындай күләмдәр өсөн үтә бәләкәй. Ул сағында ДСТ сиктәрендә ҡара упҡындар өсөн стационар сиселештәр өс параметр менән генә һүрәтләнә: [[масса]] (&lt;span class=&quot;math-template&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''M''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;math-template&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;), импульс мәле (&lt;span class=&quot;math-template&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''L''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;math-template&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;) һәм [[Электрический заряд|электр заряды]] (&lt;span class=&quot;math-template&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Q''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;math-template&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;), улар иһә коллапс ваҡытында ҡара упҡында булған йәки уға һуңынан төшкән есемдәр һәм яҡтылыҡ сығанаҡтары билдәләренән хасил була (әгәр тәбиғәттә магнитлы монополиялар булһа, ҡара упҡындарҙың шулай уҡ магнит зарядына ла (G) эйә булыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;hairs&quot;&gt;И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986, § 6.1. «Черные дыры не имеют волос», с. 112.&lt;/ref&gt;, ләкин әлегә ундай киҫәксәләр тап ителмәгән). Бөтә ҡара упҡындар ҙа тыштан бер ниндәй ҙә тәьҫир булмағанда стационарға әйләнергә ынтыла, был күп физик-теоретиктар тарафынан иҫбатланды, айырыуса Нобель премияһы лауреаты Субраманьян Чандрасекарҙың өлөшө ҙур&lt;ref name=&quot;Chandrasekhar&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Субраманьян Чандрасекар.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;[ощью телескопа «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]»: [[ Математическая теория черных дыр. В 2-х томах]]&lt;nowiki&gt; = &lt;/nowiki&gt;Mathematical theory of black holes&lt;nowiki&gt; / &lt;/nowiki&gt;Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова. — М.: Мир, 1986.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Етмәһә, тышҡы тәьҫиргә дусар булмаған ҡара упҡындың үрҙә әйтелгән өсәүҙән башҡа билдәләре булыуы мөмкин түгел, тип иҫәпләнелә. Уилерҙың образлы әйтеүенсә: «Ҡара упҡындың сәсе булмай»&lt;ref name=&quot;hairs&quot;&gt;И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986, § 6.1. «Черные дыры не имеют волос», с. 112.&lt;/ref&gt;.

Тәғәйен һүрәтләнешле ҡара упҡындар өсөн Эйнштейн тигеҙләмәләре сиселештәре:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto&quot;
| ҠУ һүрәтләнеше
| Әйләнмәй
| Әйләнә
|-
| Зарядһыҙ
|[[:ru:Чёрная дыра#Решение Шварцшильда|Шварцшильд]] &lt;br /&gt;
сиселеше 
|[[:ru:Чёрная дыра#Решение Керра|Керр]]&lt;br /&gt;
сиселеше
|-
| Зарядлы
|[[:ru:Чёрная дыра#Решение Рейснера - Нордстрёма|Рейснер — Нордстрём]]&lt;br /&gt;
сиселеше
|[[:ru:Чёрная дыра#Решение Керра - Ньюмена|Керр — Ньюмен]]&lt;br /&gt;
сиселеше
|}
* Шварцшильд сиселеше (1916 йыл, Карл Шварцшильд) — әйләнмәүсе һәм электр зарядһыҙ симметрик сфералы ҡара упҡын өсөн статик сиселеш.
* Рейснер — Нордстрём сиселеше (1916 йыл, Ганс Рейснер һәм 1918 йыл, Гуннар Нордстрём) — зарядлы, ләкин әйләнмәүсе симметрик сфералы ҡара упҡын өсөн статик сиселеш.
* Керр сиселеше (1963 йыл, Рой Керр) — әйләнеүсе, ләкин зарядһыҙ ҡара упҡын өсөн үҙәккә симметриялы стационар сиселеш.
* Керр — Ньюмен сиселеше (1965 йыл, Э. Т. Ньюмен, Э. Кауч, К. Чиннапаред, Э. Экстон, Э. Пракаш һәм Р. Торренс)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Newman E. ''&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; — хәҙерге көнгә иң тулы сиселеш: стационар һәм үҙәккә симметриялы, өс параметрға ла бәйле.
Әйләнеүсе ҡара упҡын өсөн сиселеш бик ҡатмарлы. Ул Керр тарафынан 1963 йылда ҡыҫҡаса һүрәтләнә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Kerr, R. ''&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, бер йылдан ғына деталдәре Керр һәм Шильд тарафынан конференция хеҙмәттәрендә баҫыла. 

Астрофизика өсөн Керр сиселеше иң әһәмиәтлеһе тип иҫәпләнә, сөнки зарядлы ҡара упҡындар, космос мөхитенән ҡапма-ҡаршы зарядлы иондарҙы һәм туҙанды йотоп, зарядын тиҙ арала юғалтырға тейеш була. 

=== «Сәсһеҙлек» тураһындағы теоремалар ===
Ҡара упҡындың «сәсһеҙлеге» тураһындағы теоремалар ([[Инглиз теле|ингл]].  ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;No hair theorem&lt;/span&gt;'') шуны һөйләй: стационар ҡара упҡындың массанан, импульс мәленән һәм зарядынан башҡа тышҡы билдәләре юҡ, һәм материя тураһындағы ентекле мәғлүмәт коллапс ваҡытында юғалтыла. Бындай теоремаларҙы иҫбатлауға ҙур өлөш индергәндәр: Брэндон Картер, Вернер Израэль, Роджер Пенроуз, Петр Крушель, Маркус Хойслер. 

=== Шварцшильд сиселеше ===

==== Төп үҙенсәлектәр ====

Биркгоф теоремаһына ярашлы, теләһә ҡайһы симметрик сфералы бүленешле материяның унан ситтәге гравитация ҡыры Шварцшильд сиселеше менән бирелә. Шунлыҡтан әкрен әйләнеүсе ҡара упҡындар, Ҡояш һәм Ер эргәһендәге арауыҡ-ваҡыт кеүек үк, тәү яҡынлашыуҙа ошо сиселеш менән һүрәтләнә.

Шварцшильд моделендәге ҡара упҡындарға хас ике иң мөһим һыҙат — ваҡиғалар горизонтының (ул бөтә ҡара упҡындарҙа ла була) һәм ҡалған Ғаләмдән ошо горизонт менән айырылған сингулярлыҡтың (яңғыҙланыу) булыуы&lt;ref name=&quot;Levin&quot; /&gt;.

Шварцшильд сиселеше әйләнмәүсе, зарядһыҙ, бер киҫәксәһен дә бүлеп сығармаусы айырым торған ҡара упҡынды бик дөрөҫ һүрәтләй (был гравитацион ҡыр тигеҙләмәләренең (Эйнштейн тигеҙләмәләренең) [[вакуум]]&lt;nowiki/&gt;да сферик симметриялы сиселеше). Уның ваҡиғалар горизонты — радиусы уның майҙанынан &lt;math&gt;S=4\pi r^2,&lt;/math&gt; формулаһы буйынса сығарылған сфера, был радиус гравитацион радиус йәки Шварцшильд радиусы тип атала.

Шварцшильд сиселешенең бөтә һүрәтләнештәре бер параметр — масса тарафынан билдәләнә. Мәҫәлән, массаһы&lt;math&gt;M&lt;/math&gt; булған ҡара упҡындың гравитацион радиусы ошолай була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''В. И. Елисеев.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве&lt;nowiki&gt; // &lt;/nowiki&gt;Хаббл&quot;: активная галак Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного. — М.: НИАТ, 1990.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
: &lt;math&gt;r_s = {2\,GM \over c^2},&lt;/math&gt;
бында &lt;span class=&quot;math-template&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''G''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;math-template&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt; — гравитацияның даими дәүмәле, &lt;span class=&quot;math-template&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''c''&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;math-template&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt; — яҡтылыҡ тиҙлеге. Массаһы [[Ер]] массаһына тигеҙ булған ҡара упҡындың Шварцшильд радиусы 9 мм самаһы булыр ине (йәғни Ерҙе ошондай дәүмәлгә ҡалдырып ҡыҫһаң, ул ҡара упҡынға әйләнер ине). [[Ҡояш]] өсөн Шварцшильд радиусы яҡынса 3 км тәшкил итә.

Радиустары менән Шварцшильд радиусына яҡын торған, ләкин ҡара упҡын булып етмәгән объекттар нейтронлы йондоҙҙар тип йөрөтөлә. 

Ҡара упҡындың массаһын «ваҡиғалар горизонтына бикләнгән күләмгә» бүлеп, ҡара упҡындың «уртаса тығыҙлығы» тигән төшөнсәне индерергә мөмкин&lt;ref group=&quot;Комм&quot;&gt;Это условное понятие, не имеющее действительного смысла такого объёма, а просто по соглашению равное &lt;math&gt;\frac43\pi r_s^3.&lt;/math&gt;&lt;/ref&gt;:
: &lt;math&gt;\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.&lt;/math&gt;
Ҡара упҡындың массаһы артҡан һайын уртаса тығыҙлыҡ кәмей. Мәҫәлән, Ҡояштыҡына тиң массалы ҡара упҡын ядро тығыҙлығынан ҙурыраҡ тығыҙлыҡҡа эйә булһа, 10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; Ҡояш массаһына тиң үтә ҙур массалы ҡара упҡын (квазарҙарҙа ошондай ҡара упҡындар барҙыр, тип фараз ителә) 20 кг/м³ самаһы тығыҙлыҡлы була, йәғни һыуҙың тығыҙлығынан да кәмерәк. Шулай итеп, ниндәй ҙә булһа матдәне ҡыҫыу юлы менән генә түгел, экстенсив юл, йәғни бик ҙур күләмдә материал туплау, менән дә ҡара упҡын барлыҡҡа килтереп була. 

Ғәмәлдәге ҡара упҡындарҙы анығыраҡ һүрәтләр өсөн импульс мәле булыуын хисапҡа алырға кәрәк. Астрофизик массалы ҡара упҡындар өсөн мөһим булған Старобинский менән Зельдович нурланышы һәм Хокинг нурланышы квант төҙәтмәләренә эйәрә.&lt;ref name=&quot;NovFrolOld&quot;&gt;И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986, ГЛАВА 9.&lt;/ref&gt;

=== Рейснер — Нордстрём сиселеше ===
Был — Эйнштейн тигеҙләмәләренең симметрик сфералы, зарядлы, ләкин әйләнмәүсе ҡара упҡындар өсөн статик сиселеше (ваҡыт координатаһына бәйһеҙ).

Был сиселеш, горизонт аръяғына дауам иткән осраҡта, Шварцшильдтыҡы кеүек үк, ғәжәп арауыҡ-ваҡыт геометрияһын хасил итә, унда ҡара упҡындар аша сикһеҙ һандағы «ғаләмдәр» тоташа, һәм ҡара упҡынға инеп, уларға эләгергә мөмкин&lt;ref name=&quot;Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности—1981—[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Черные дыры с электрическим зарядом].—&quot;&gt;Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности, 1981, [ самого [[свет]]а. Граница этой области называется [[горизонт со Глава 10.]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandrasekhar&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Субраманьян Чандрасекар.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;[ощью телескопа «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]»: [[ Математическая теория черных дыр. В 2-х томах]]&lt;nowiki&gt; = &lt;/nowiki&gt;Mathematical theory of black holes&lt;nowiki&gt; / &lt;/nowiki&gt;Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова. — М.: Мир, 1986.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Керр сиселеше ===
[[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Керрҙың ҡара упҡыны тирәһендәге эргосфера]]
Керрҙың ҡара упҡынына шәп һыҙаттар хас. Ваҡиғалар горизонты тирәләй эргосфера тигән өлкә бар, уның эсендә есемдәр алыҫлаштырылған күҙәтеүселәр өсөн тынлыҡта ҡала алмай. Улар ҡара упҡын тирәләй уның әйләнеше йүнәлешендә әйләнә генә ала&lt;ref&gt;Жан-Пьер Люмине.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kaufman11&quot;&gt;Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности, 1981, [иеся со [[скорость света|скоростью света]], в том числе [[Фотон|Глава 11.]]&lt;/ref&gt;. Был эффект «инерциаль хисаплау системаһының ылыҡтырылыуы» ([[Инглиз теле|ингл]]. ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt; frame-dragging&lt;/span&gt;'') тип атала һәм әйләнеүсе теләһә ҡайһы ҙур массалы есем тирәләй, мәҫәлән, Ер йәки Ҡояш тирәһендә лә, ләкин күпкә кәм дәрәжәлә, күҙәтелә. Әммә эргосфераның үҙенән ысҡынып китергә мөмкин, был өлкә йотоусы түгел. Эргосфераның ҙурлығы әйләнеү мөйөшө мәленә бәйле. 

Ҡара упҡындың параметрҙары ирекле булмай. ҠУ мөйөш мәленең иң ҙуры: &lt;math&gt;J_{max} = M^2&lt;/math&gt;, был да Керр — Ньюмендың сикләүенең айырым осрағы, был юлы нуль зарядлы ҡара упҡын өсөн (&lt;math&gt;Q = 0&lt;/math&gt;). а &lt;math&gt;J=J_{max}&lt;/math&gt; сикке осрағында метрика Керрҙың сикке сиселеше тип атала.

Был сиселеш арауыҡ-ваҡыттың, ул горизонт артына дауам ителгән хәлдә, ғәжәп геометрияһын хасил итә&lt;ref name=&quot;Kaufman11&quot;&gt;Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности, 1981, [иеся со [[скорость света|скоростью света]], в том числе [[Фотон|Глава 11.]]&lt;/ref&gt;. Ләкин тәғәйен конфигурацияның квант ҡырҙары һәм башҡа эффекттар менән бәйләнеш ваҡытында боҙолоуы ихтимал булған тотороҡлолоғон анализларға кәрәк була. Керр арауыҡ-ваҡыты өсөн анализды Субраманьян Чандрасекар һәм башҡа физиктар үткәрә. Керр ҡара упҡыны — дөрөҫөрәге, уның тышҡы ҡаты — тотороҡло икәнлеге асыҡлана.

=== Керр — Ньюмен сиселеше ===
Керр — Ньюмендың өс параметрлы тупланмаһы — тышҡы ҡырҙар тарафынан боҙолмаған ҡара упҡындың хәл-торошона тап килгән иң дөйөм сиселеш (билдәле физик ҡырҙар өсөн «сәсһеҙлек» тураһындағы теоремаларға ярашлы). 

Анализда Керр — Ньюмен метрикаһын ҡара упҡында сикһеҙ күп һанлы «бойондороҡһоҙ» арауыҡтарҙы тоташтырырлыҡ горизонт аша дауам иттерергә була. Улар араһында башҡа ғаләмдәр ҙә булыуы ихтимал. Ошо юл менән хасил ителгән арауыҡтарҙа йомоҡ ваҡыт кеүек кәкре һыҙыҡтар бар: йәғни сәйәхәтсе үҙ үткәненә барып эләгергә, йәғни үҙе менән осрашырға ихтимал тип күҙалларға мөмкин. Әйләнеүсе ҡара упҡындың ваҡиғалар горизонты тирәләй шулай уҡ Керр сиселешендәге эргосфераға оҡшаш эргосфера бар; унда торған стационар күҙәтеүсе ыңғай мөйөш тиҙлеге менән (ҡара упҡын әйләнгән яҡҡа) әйләнергә тейеш&lt;ref name=&quot;Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3—1977—Дополнение 33.2. ГЕОМЕТРИЯ КЕРРА — НЬЮМАНА И ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ПОЛЕ, c. 88.—&quot;&gt;Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3, 1977, Дополнение 33.2. ГЕОМЕТРИЯ КЕРРА — НЬЮМАНА И ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ПОЛЕ, c. 88.&lt;/ref&gt;.

== Термодинамика һәм ҡара упҡындарҙың быуланыуы ==
Ҡара упҡынды тик йотоусы объект тип һанаған ҡарашҡа 1974 йылда Старобинский һәм Зельдович — әйләнеүсе ҡара упҡындар өсөн, һуңғараҡ, 1975 йылда, С. Хокинг төҙәтеүҙәр индерә. Ҡара упҡындар эргәһендәге квант ҡырҙарын өйрәнгәндә, Хокинг шундай фараз-һығымтаға килә: ҡара упҡын мотлаҡ тышҡы арауыҡҡа киҫәксәләр бүлеп сығара һәм шунлыҡтан массаһын юғалта&lt;ref name=&quot;Hawking1974&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFharv&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;Hawking, S. &lt;/cite&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Был эффект Хокинг нурланыуы (быуланыуы) тип атала. Ябайлаштырып әйткәндә, гравитацион ҡыр вакуумды полюстарға бүлә, һөҙөмтәлә виртуаль генә түгел, реаль киҫәксә-антикиҫәксә парҙары барлыҡҡа килергә мөмкин. Ваҡиғалар горизонтынан аҫтараҡ булған киҫәксәләрҙең береһе ҡара упҡындың эсенә төшә, горизонттан өҫкәрәк күтәрелгәне, ҡара упҡындың энергияһын (йәғни массаһының бер өлөшөн) алып, осоп китә. 

Фараз ителеүенсә, нурланыу составы ҡара упҡындың күләменә бәйле: ауыр ҡара упҡындарҙа — нигеҙҙә массаһыҙ фотондар һәм еңел [[:ru:Нейтрино|нейтринолар]], ә еңел ҡара упҡындарҙыҡында ауыр киҫәксәләр ҙә була. 

Ҡара упҡын ни тиклем бәләкәй булһа, быуланыу тиҙлеге шул тиклем ҙурыраҡ була&lt;ref name=&quot;einstein-online&quot;/&gt;. 

Быуланыу иҫәбенә бөтә ҡара упҡындар ҙа массаһын юғалта һәм шунлыҡтан уларҙың ғүмере сикле булып сыға. 

Быуланыу тиҙлеге йылдам арта бара һәм уның аҙағы шартлау менән тамамлана. Мәҫәлән, 1000 тонна массалы ҡара упҡын яҡынса 84 секунд эсендә быуланып осоп бөтә, бының барышында уртаса ҡеүәтле 10 миллион атом бомбаһы шартлауына тиң энергия бүленеп сыға. 

Шул уҡ ваҡытта температураһы Ғаләмдең реликт нурланыуы температураһынан (2,7 К) түбән булған ҙур ҡара упҡындар Ғаләм үҫешенең әлеге баҫҡысында үҫә генә ала, сөнки улар бүлеп сығарған нурланыу йотолғанға ҡарағанда кәмерәк энергияға эйә. 

Гравитацияның квант теорияһынан башҡа нурланыуҙың һуңғы этабын һүрәтләү мөмкин түгел, был этапта ҡара упҡындар микроскопик (квант) дәүмәлдә була&lt;ref name=&quot;einstein-online&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en
 |title       = Evaporating black holes?
 |work        = Einstein online
 |publisher   = Max Planck Institute for Gravitational Physics
 |year        = 2010
 |accessdate  = 2010-12-12
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/68e5unXyl
 |archivedate = 2012-06-24
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326013417/http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh?set_language=en |date=2012-03-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Астрофизик ҡара упҡынға ҡолау ==
Гравитация көстәре йоғонтоһо аҫтында ирекле ҡолаусы есем ауырлыҡ юғалтыу хәлендә була һәм күбәйеүсе көс йоғонтоһон ғына кисерә, был көс ҡара упҡынға төшөп барған есемде радиаль йүнәлештә һүҙа, тангенциаль йүнәлештә ҡыҫа. Был көстәрҙең дәүмәле үҫә һәм &lt;math&gt;~r\to 0&lt;/math&gt; булғанда (бында r — упҡындың уртаһына тиклемге алыҫлыҡ) сикһеҙлеккә ынтыла.

Үҙ ваҡытының ниндәйҙер бер мәлендә есем ваҡиғалар горизонтын киҫеп үтә. Есем менән бергә ҡолаған күҙәтеүсе күҙлегенән был мәлдең айырым билдәһе юҡ, ләкин кире боролоу мөмкинлеге лә юҡҡа сыҡҡан була. Есем ауыҙға эләгә (уның есем торған нөктәләге радиусы &lt;math&gt;~r&lt;/math&gt; була ла инде), был ауыҙ шул тиклем тиҙ тарая, уның тулыһынса ябылыу мәленә (был сингулярлыҡ була) хатта яҡтылыҡ тиҙлеге менән хәрәкәт иткән хәлдә лә унан кире ысҡынып булмай.

Ләкин алыҫтан күҙәтеүсенең ҡолап барған есемгә йоғонто яһай алмай башлау мәле бар. Был есем артынан ебәрелгән яҡтылыҡ нуры уны йә бер ҡасан да ҡыуып етә алмай, йә горизонт артында ҡыуып етә. Бынан тыш, есем менән ваҡиғалар горизонты араһындағы алыҫлыҡ, йәнә йәлпәкләнгән (алыҫтан күҙәтеүсе ҡарашына) есемдең «ҡалынлығы» тиҙ арала Планк оҙонлоғона етер һәм (математик ҡараштан) артабан да бәләкәйләнер. Ғәмәлдәге физик күҙәтеүсе (Планк яңылышлығы менән үлсәүсе) өсөн был ғәмәл ҡара упҡындың массаһы уға ҡолаған есемдең массаһына артыу, тимәк, ваҡиғалар горизонты радиусы үҫеү булып күренер, һәм ҡолаусы есем ваҡиғалар горизонты «эсенә» билдәле бер ваҡыт арауығында төшкәндәй булыр.&lt;ref name=&quot;И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр—1986—§ 9.1. Роль квантовых эффектов в физике черных дыр, с. 192—&quot;&gt;[[:ru:Чёрная дыра#CITEREF.D0.98. .D0.94. .D0.9D.D0.BE.D0.B2.D0.B8.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C .D0.92. .D0.9F. .D0.A4.D1.80.D0.BE.D0.BB.D0.BE.D0.B2. .D0.A4.D0.B8.D0.B7.D0.B8.D0.BA.D0.B0 .D1.87.D0.B5.D1.80.D0.BD.D1.8B.D1.85 .D0.B4.D1.8B.D1.801986|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр, 1986]], § 9.1. Роль квантовых эффектов в физике черных дыр, с. 192&lt;/ref&gt; Алыҫтан күҙәтеүсе өсөн гравитацион коллапс процесы ла ошолай булып күренер. Башта матдә үҙәккә ынтылыр, ваҡиғалар горизонты эргәһендә ул ҡапыл әкренәйер, нурланыуы радиодиапазонға китер, һөҙөмтәлә алыҫтан күҙәтеүсе йондоҙҙоң һүнгәнен күрер&lt;ref name=&quot;Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3—1977—§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»?—&quot;&gt;Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3, 1977, § 33.1.&lt;/ref&gt;.

== Ҡылдар теорияһына нигеҙләнгән модель ==
Ҡылдар теорияһы ҡылдарҙан һәм теорияла һүрәтләнгән башҡа объекттарҙан — браналарҙан — бик тығыҙ һәм бәләкәй структуралар төҙөү мөмкинлеген аса. Ҡара упҡын да ҡылдарҙан һәм браналарҙан төрлө ысулдар менән эшләнә ала, иң ғәжәбе — был микрохәл-тороштар һаны, 1970-се йылдарҙа Хокинг һәм уның коллегаһы Бекенштейн күҙаллағанса, ҡара упҡын энтропияһына теүәл тап килә. Был — ҡылдар теорияһының 1990-сы йылдарҙа алынған иң билдәле һөҙөмтәләренең береһе.

1996 йылда ҡыл теоретиктары Эндрю Строминджер менән Кумрун Вафа «Бекенштейн һәм Хокинг энтропияһының микроскопик тәбиғәте» тигән хеҙмәтен баҫтыра. Унда Строминджер менән Вафа микроскопик компоненттарҙан Рейснер — Нордстрёмдың экстремаль зарядлы упҡындары тип аталған ҡара упҡындарҙы ҡороу, шулай уҡ был компоненттарҙың энтропияға индергән өлөшөн иҫәпләп сығарыу өсөн ҡылдар теорияһын файҙалана&lt;ref name=&quot;bh1&quot;&gt;''R. ''&lt;/ref&gt;. Хеҙмәттең һөҙөмтәһе уға тиклем егерме йыдан ашыу элек Бекенштейн менән Хокинг әйткәнгә тулыһынса тап килә.

Ҡара упҡындың ғәмәлдә барлыҡҡа килеү процестарына Строминджер менән Вафа конструктив ҡарашты ҡаршы ҡуя&lt;ref name=&quot;Gross&quot;&gt;Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625064021/http://elementy.ru/lib/430177 |date=2014-06-25 }} Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).&lt;/ref&gt;. Бының асылы — уларҙың ҡара упҡындар барлыҡҡа килеүгә ҡарашты үҙгәртеүендә, ҡара упҡындарҙы икенсе суперҡыл революцияһы ваҡытында асылған браналарҙың билдәле йыйылмаларын бер механизмға туплау юлы менән ҡорорға мөмкин икәнлеген күрһәтеүҙәрендә.

2004 йылда Огайо университетынан һинд физигы Самир Матурҙың командаһы ҡыллы ҡара упҡындың эске төҙөлөшө мәсьәләһе менән шөғөлләнә башлай. Улар шуны иҫбатлай: һәр ваҡыт тиерлек айырым ҡылдар массаһы урынына бер бик оҙон ҡыл барлыҡҡа килә, уның киҫәктәре квант флуктуациялары иҫәбенә гел ваҡиғалар горизонты сиктәренән сығып һәм өҙөлөп китеп торасаҡ, шуның менән ҡара упҡындың быуланыуын тәьмин итәсәк. Бындай йомғаҡ эсендә сингулярлыҡтар хасил булмай. Ә уның ҙурлығы классик горизонттыҡына тиң була. Санта-Барбаралағы Калифорния университетынан Гэри Горовиц менән Перспектив тикшеренеүҙәр институтынан Хуан Малдасена эшләгән моделдә сингулярлыҡ бар, ләкин уға мәғлүмәт инмәй, сөнки квант телепортацияһы иҫәбенә ҡара упҡындан сыға һәм Хокинг нурланыуы һүрәтләнешен үҙгәртә. Бындай моделдәрҙең бөтәһе лә алдан күҙаллау рәүешендә була{{-1|&lt;ref&gt;{{статья|автор=Роман Георгиев.|заглавие=Теория струн и чёрные дыры|ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/|издание=Компьютерра-Онлайн|год=01 февраля 2005 года}} — [https://web.archive.org/web/20121130045012/http://www.computerra.ru/xterra/37506/ Архивировано] из первоисточника 28-11-2012.&lt;/ref&gt;}}.

== Аҡ упҡындар ==
Аҡ упҡын ҡара упҡынға ваҡыт буйынса ҡапма-ҡаршы тора — ҡара упҡындан сығып булмаһа, аҡ упҡынға инеп булмай. Шварцшильдтың киңәйтелгән арауыҡ-ваҡытында IV өлкә аҡ упҡын булып тора — I һәм III өлкәләрҙән уға инеп булмай, ә унан был өлкәләргә инергә мөмкин. Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы һәм башҡа гравитация теориялары ваҡыт буйынса ҡайтыусан булғанлыҡтан, гравитацион коллапс сиселешен ваҡытта кирегә борорға һәм ябылмай торған объект алырға була. Был объект ваҡиғалар горизонты аҫтында күҙгә күренмәҫ сингулярлыҡтан ярала ла горизонтты юҡ итеп таралып осоп китә. Шул аҡ упҡын була ла инде.

Бөгөнгө кәнгә аҡ упҡын тип һаналырлыҡ объекттар табылғаны юҡ. Ҙур Шартлауҙан һуң уҡ барлыҡҡа килгән реликт объекттарҙан башҡа уларҙың теоретик яралыу механизмдары ла билдәле түгел. Аҡ упҡындар, ҡара упҡындарҙан айырмалы, дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы буйынса ихтимал булһалар ҙа, бары тик гипотезаларҙа ғына йәшәгән объект тип һанала.

== Ғаләмдә ҡара упҡындар ==
Теоретик йәһәттән ҡара упҡындар фараз ителгәндән бирле уларҙың барлығы-юҡлығы тураһындағы һорау асыҡ ҡала килде, сөнки бындай объекттарҙың Ғаләмдә барлыҡҡа килеү механизмы билдәле түгел. Математика күҙлегенән шул билдәле: дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһында кәм тигәндә гравитация тулҡындарының коллапсы йотоусы объекттарҙы, шул иҫәптән ҡара упҡындарҙы барлыҡҡа килтерә ала. Быны 2000-се йылдарҙа Деметриос Кристодулу иҫбатланы (2001 йылғы Шао премияһы).

Физика күҙлегенән билдәле булыуынса, арауыҡ-ваҡыттың ниндәйҙер бер өлкәһе ҡара упҡындың шундай уҡ өлкәһе эйә булған үҙенсәлектәргә эйә булыуы механизмдары билдәле.

=== Йондоҙ массаларының ҡара упҡындары ===
[[Файл:Black_hole_lensing_web.gif|alt=Шварцшильдовская чёрная дыра|frame|Ҡара упҡындың гравитацияон линзаланыуы моделе, ул үтеп барышлай галактика күренешен кәкрәйтә. (Тулы үлсәмле анимацияны күрер өсөн сиртегеҙ.)]]
[[Файл:NGC_300_X-1_(artist’s_impression).jpg|right|thumb|240x240px|NGC 300 X-1 ҡара упҡыны — рәсссам һүрәтләүендә. Иллюстрация ESO.]]
Йондоҙ массаларының ҡара упҡындары йондоҙ ғүмеренең ахырында, термоядро яғыулығы тулыһынса янып бөтөп, реакция тамамланыу мәлендә яһала. Был ваҡытта теоретик йәһәттән йондоҙ һыуынырға тейеш, был иһә эске баҫым кәмеүгә һәм гравитация көсө аҫтында йондоҙҙоң ҡыҫылыуына килтерә. Ҡыҫылыу ниндәйҙер этапта туҡтап ҡалырға мөмкин, ләкин бик етеҙ гравитация коллапсына ла китергә мөмкин.

Йондоҙ эволюцияһының ҡара упҡынға әйләнеү менән тамамланыуы әллә ни яҡшы өйрәнелмәгән, сөнки матдәнең ғәйәт юғары тығыҙлыҡ шарттарындағы тәртибен һәм хәлен эксперименталь юл менән өйрәнеп булмай.

== Ҡара упҡындарҙы табыу ==
Әлеге көнгә ҡара упҡынды башҡа төр объекттан айырыу ысулы булып уның массаһын һәм ҙурлығын үлсәп, радиусын гравитацион радиус менән түбәндәге формула буйынса сағыштырыу тора:

&lt;center class=&quot;&quot;&gt;
&lt;math&gt;\ R_g = {2GM \over c^2}&lt;/math&gt;,
&lt;/center&gt;бында &lt;math&gt;\ G&lt;/math&gt; — гравитацион даими дәүмәл, &lt;math&gt;\ M&lt;/math&gt; — объекттың массаһы, &lt;math&gt;\ c&lt;/math&gt; — яҡтылыҡ тиҙлеге&lt;ref name=&quot;Wald—1984——124—125.&quot;&gt;[[:ru:Чёрная дыра#CITEREFWald1984|Wald, 1984]], с. 124—125.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
=== Комментарийҙар ===
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;&quot;&gt;
&lt;references group=&quot;Комм&quot;&gt;&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;

=== Сығанаҡтар ===
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;&quot;&gt;
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;

== Әҙәбиәт ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.A7._.D0.9C.D0.B8.D0.B7.D0.BD.D0.B5.D1.80.2C_.D0.9A._.D0.A2.D0.BE.D1.80.D0.BD.2C_.D0.94.D0.B6._.D0.A3.D0.B8.D0.BB.D0.B5.D1.80._.D0.93.D1.80.D0.B0.D0.B2.D0.B8.D1.82.D0.B0.D1.86.D0.B8.D1.8F.2C_.D0.A2._31977&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Гравитация. — Мир, 1977. — Т. 3. — 512 с.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.98._.D0.94._.D0.9D.D0.BE.D0.B2.D0.B8.D0.BA.D0.BE.D0.B2.2C_.D0.92._.D0.9F._.D0.A4.D1.80.D0.BE.D0.BB.D0.BE.D0.B2._.D0.A4.D0.B8.D0.B7.D0.B8.D0.BA.D0.B0_.D1.87.D0.B5.D1.80.D0.BD.D1.8B.D1.85_.D0.B4.D1.8B.D1.801986&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''И. Д. Новиков, В. П. Фролов.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Физика черных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.A7.D1.91.D1.80.D0.BD.D1.8B.D0.B5_.D0.B4.D1.8B.D1.80.D1.8B:_.D0.9C.D0.B5.D0.BC.D0.B1.D1.80.D0.B0.D0.BD.D0.BD.D1.8B.D0.B9_.D0.BF.D0.BE.D0.B4.D1.85.D0.BE.D0.B41988&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Чёрные дыры: Мембранный подход&lt;nowiki&gt; = &lt;/nowiki&gt;Black Holes: The membrane paradigm&lt;nowiki&gt; / &lt;/nowiki&gt;Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — Пер. с англ. — М.: Мир, 1988. — 428 с. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.A7.D1.91.D1.80.D0.BD.D1.8B.D0.B5_.D0.B4.D1.8B.D1.80.D1.8B:_.D0.9C.D0.B5.D0.BC.D0.B1.D1.80.D0.B0.D0.BD.D0.BD.D1.8B.D0.B9_.D0.BF.D0.BE.D0.B4.D1.85.D0.BE.D0.B41988&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;— [[:ru:Special:BookSources/5030010513|ISBN 5030010513]].&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFWald1984&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Robert M. Wald.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFWald1984&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC General Relativity]. — University of Chicago Press, 1984. — [[:ru:Special:BookSources/9780226870335|ISBN 978-0-226-87033-5]].&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''А. М. Черепащук.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Чёрные дыры во Вселенной. — Век 2, 2005. — 64 с. — (Наука сегодня). — 2500 экз. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;— [[:ru:Special:BookSources/5850991492|ISBN 5-85099-149-2]].&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.9A._.D0.A2.D0.BE.D1.80.D0.BD._.D0.A7.D0.B5.D1.80.D0.BD.D1.8B.D0.B5_.D0.B4.D1.8B.D1.80.D1.8B_.D0.B8_.D1.81.D0.BA.D0.BB.D0.B0.D0.B4.D0.BA.D0.B8_.D0.B2.D1.80.D0.B5.D0.BC.D0.B5.D0.BD.D0.B82009&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''К. Торн.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Черные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М.: Государственное издательство физико-математической литературы, 2009.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''И. Д. Новиков, В. П. Фролов.'' [http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf Чёрные дыры во Вселенной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |date=2007-03-31 }} // Успехи физических наук. — 2001. — Т. 131, № 3. — С. 307—324.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREF.D0.A3.D0.B8.D0.BB.D1.8C.D1.8F.D0.BC_.D0.94.D0.B6._.D0.9A.D0.B0.D1.83.D1.84.D0.BC.D0.B0.D0.BD._.D0.9A.D0.BE.D1.81.D0.BC.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B8.D0.B5_.D1.80.D1.83.D0.B1.D0.B5.D0.B6.D0.B8_.D1.82.D0.B5.D0.BE.D1.80.D0.B8.D0.B8_.D0.BE.D1.82.D0.BD.D0.BE.D1.81.D0.B8.D1.82.D0.B5.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D0.BE.D1.81.D1.82.D0.B81981&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Уильям Дж. Кауфман.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html Космические рубежи теории относительности]. — М.: Мир, 1981. — 352 с.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Ю. И. Коптев и С. А. Никитин.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Космос: Сборник. Научно — популярная литература. — М.: Дет. лит, 1976. — 223 с.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Д. А. Киржниц, В. П. Фролов.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Прошлое и будущее Вселенной. — М.: Наука, 1986. — 61 с.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Л. Бриллюен.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Наука и теория информации. — М.: ГИФМЛ, 1960.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''С. Х. Карпенков.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Концепции современного естествознания. — М.: Высш. школа, 2003.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFSusskind2008&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Leonard Susskind.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFSusskind2008&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics. — Back Bay Books, 2008. — VIII + 472 p.&lt;/span&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://postnauka.ru/video/1924 Чёрные дыры] // Лекция Э. Ахмедова в проекте ПостНаука (08.06.2012)
* [http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY Чёрные дыры — что это.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY |date=2014-07-24 }} [http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY Описание. Фото.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY |date=2014-07-24 }}
* [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] — статья в Физической энциклопедии
* У. Дж. Кауфман. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности (главы из книги)]
* [http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html Scientific.ru — «Сколько ангелов может танцевать на булавочной головке?» — Термодинамика чёрных дыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114143218/http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html |date=2012-01-14 }}
* [http://habrahabr.ru/blogs/popular_science/56427/ habrahabr.ru — Падаем в чёрную дыру]
* Эмиль Ахмедов. [http://postnauka.ru/video/1924 «Черные дыры»], из цикла лекций в проекте «ПостНаука» (видео)
* [http://elementy.ru/lib/25531/25536 Чёрные дыры и структура пространства-времени Хуан Малдасена (Juan Maldacena), Институт высших исследований, Школа естественных наук, Принстон, Нью-Джерси, США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170311080833/http://elementy.ru/lib/25531/25536 |date=2017-03-11 }}
* [http://lhc.1-day.ru/ Большой адронный коллайдер (БАК) и чёрные дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529191455/http://lhc.1-day.ru/ |date=2012-05-29 }}
* [http://www.dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 Программа для визуализации полетов вокруг чёрной дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016065226/http://dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 |date=2010-10-16 }}
* [http://www.inkafilm.ru/view/?film_id=661 Научно-познавательный фильм о возникновении «Чёрных дыр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306110854/http://inkafilm.ru/view?film_id=661 |date=2016-03-06 }} (видео)
* [http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&amp;cid=1000 Анатолий Черепащук. «Новые формы материи во Вселенной. Оптические исследования рентгеновских двойных звездных систем, ч. 2»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715220011/http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&amp;cid=1000 |date=2014-07-15 }}, цикл лекций «ACADEMIA» (видео)
* [http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular Южно-европейская Обсерватория — Исследование чёрной дыры в центре Млечного Пути] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118211123/http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular |date=2013-01-18 }} (видео)
* [http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ Сверхмассивные чёрные дыры — док.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201143704/http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ |date=2010-12-01 }} [http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ фильм BBC Horizon, посвящённый сверхмассивным чёрным дырам, находящимся в центре галактик] (недоступная ссылка с 21-05-2013 (939 дней) — [//web.archive.org/web/*/http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ ''история''], [//web.archive.org/web/20071008/http://zorba-budda.ru/zen/files/bbc-smblackholes/ ''копия'']) (видео)
* [http://ria.ru/science/20110617/389470172.html Астрономы впервые увидели, как чёрная дыра разорвала звезду] ''РИА Новости'', 17 июня 2011
* [http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal Чёрные дыры — корона чёрных дыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903055743/http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal |date=2014-09-03 }}
* [http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html Реликтовые черные дыры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822084719/http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html |date=2013-08-22 }}

{{Һайланған мәҡәлә|Астрономия}}
[[Категория:Астрофизика]]</text>
      <sha1>okhqvyfea3lrck8kh3eijvqmfllsy3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яман шеш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100108</id>
    <revision>
      <id>1299446</id>
      <parentid>1284438</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38442" sha1="fncgc1uhskget6cyhuvcch5kum8yiaj" xml:space="preserve">{{Болезнь
| Name           = Яман шеш
| Image          = BreastCancer.jpg
| Caption        = Яман шеш менән зарарланған ҡырҡып улынған [[ҡатын-ҡыҙ түше]]
| DiseasesDB     = 28843
| ICD10          = 
| ICD9           = 
| ICDO           = 
| OMIM           = 
| MedlinePlus    = 001289
| eMedicineSubj  = 
| eMedicineTopic = 
| MeshID         = D009369
}}


'''Яман шеш '''йәки''' рак''' — ([[яман булмаған шеш]] үҙенсәлектәренән айырмалы) [[организм]] йәшәйеше өсөн үтә хәүефле үҙенсәлектәргә эйә булған шеш, ошо сәбәпле уны «яман» тип атағандар. Яман шеш яман күҙәнәктәрҙән тора. Яңы барлыҡҡа килгән яман шеш ауырыуына күҙәнәктәрҙең туҡтауһыҙ бүленеүе, уларҙың эргә туҡымаларға үтеп инеүе, алыҫ ағзаларға метастазланыуы хас. Ауырыу пролиферация боҙолоуы һәм [[Генетика|генетик]] боҙоҡтар һөҙөмтәһендә күҙәнәктәрҙең тәғәйен бурыстарын үтәүҙән тайпылыуы менән бәйле.

Дарыуҙар һәм яман шеште дауалау алымдарын эшләү әле лә аҙағынаса хәл ителмәгән мөһим фәнни бурыс булып ҡала.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Яман шештәр нормаль күҙәнәктәрҙең, апоптоз һәләтен юғалтып, туҡтауһыҙ бүленә башлап, яманға әүерелеүе (малигнизацияһы) арҡаһында яһала. Күҙәнәктәрҙең яманға әүерелеүенә бер йәки бер нисә мутация сәбәпсе була. Әгәр организмдың иммун системаһы бындай әүерелеүҙе танымай ҡалһа, шеш үҫә башлай һәм ваҡыт үтеү менән метастазлана. Метастаздар теләһә ҡайһы ағзала йә туҡымала яһалырға мөмкин. Иң йыш осраҡтар һөйәктәргә, бауырға, мейегә һәм үпкәгә ҡағыла.

Күҙәнәктәрҙең контролһеҙ бүленеүе арҡаһында яман булмаған шештәр ҙә барлыҡҡа килеүе ихтимал. Яман булмаған шештәр метастазланмауы менән айырыла, шуның өсөн ғүмергә әллә ни хәүефле түгел. Әммә яман булмаған шештәр йыш ҡына яманға әйләнә (шештең ''тәбиғәте үҙгәреү'').

Туҡыма өлгөһөнә патоморфолог тарафынан гистологик тикшереү үткәрелгәндән һуң яман шешкә раҫ диагноз ҡуйыла. Диагноз ҡуйылғандан һуң [[хирургик дауалау]], химиотерапия һәм нур терапияһы тәғәйенләнә. Медицина фәне камиллашҡан һайын һәр шеш төрөнә тәғәйен дауа төрө махсусыраҡ була бара.

Дауаламаған осраҡта яман шеш ғәҙәттә үлемгә еткерә. Шештәрҙең күбеһе дауалана, әлбиттә, дауалау һөҙөмтәһе шеш төрөнә, уның урынлашыуына һәм стадияһына бәйле.

Яман шеш төрлө йәштәге кешеләрҙе ауырыта, ләкин өлкән йәштәгеләрҙә күпкә йышыраҡ була. Ул алға киткән илдәрҙә үлемдең төп сәбәптәре иҫәбенә инә. Күпселек шештәрҙең яһалыуы тирә-яҡ мөхит факторҙары, мәҫәлән, [[Этанол|алкоголь]], тәмәке төтөнө, ионлаштырыусы нурланыш, ультрафиолет нурланыш, ҡайһы бер [[вирустар]] менән бәйле.

Nature журналында нәшер ителгән күптән түгелге тикшеренеүҙә рак үҫешенә генетик бирешеүсәнлеккә ҡарағанда тышҡы мөхит шарттары нығыраҡ йоғонто яһауы иҫбатланған. Тикшеренеүселәр күҙәнәктәрҙең яман шешкә (йыуан эсәк, үпкә, бәүел ҡыуығы, ҡалҡан биҙе һ.б.) килтерә торған 30 төп мутация төрөнә баһа бирә. Шуларҙың 10 — 30 процентының ғына нәҫелдән бирешеүсәнлек кеүек эске факторҙарға бәйле булыуы асыҡлана, мутацияларҙың 70 — 90 проценты иһә зарарлы мөхит факторҙарына бәйле була.&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature16166.html Wu S. et al.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.euroonco.ru/science-news/bolshinstvo-sluchaev-raka-svyazany-s-obrazom-zhizni Большинство случаев рака «связаны с образом жизни»] (рус.)&amp;#x20;(21.12.2015).&amp;#x20;&lt;/ref&gt; Был тикшеренеү мәғлүмәттәре онкологик ауырыуҙарҙы иҫкәртеү стратегияһын эшләү өсөн мөһим.

Яман шештәрҙең беренсел шеш барлыҡҡа килгән ағзаға, яманға әүерелгән күҙәнәктәрҙең тибына, шулай уҡ пациентта күҙәтелгән клиник билдәләргә ҡарап классификацияланыусы бик күп төрҙәре бар. [[Медицина]]ның яман шештәрҙе өйрәнеү һәм дауалау менән шөғөлләнгән өлкәһе [[онкология]] тип атала.

== Тарихы ==
Яман шеш осраҡтары борон замандарҙан башлап төрлө яҙма сығанаҡтарҙа һүрәтләнә килгән. Иң әүәлгеләргә б.э.т. 1600 йылдар тирәһенә ҡараған боронғо мысыр папирустары инә. Уларҙа һөт биҙе яман шеше осраҡтары һүрәтләнгән, дауалау сараһы итеп раклы туҡыманы көйҙөрөү тәғәйенләнгән. Бынан тыш, мысырҙарҙың тән тиреһендәге яман шештәрҙе мышаяҡлы майҙар менән яндырғаны билдәле. Рамаянала ла шуға оҡшаш тасуирлауҙар бар: дауалау шеште ҡырҡып алыуҙан һәм мышаяҡлы май һөртөүҙән торған&lt;ref name=&quot;Bozzone&quot;&gt;''Donna M. Bozzone.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

«Рак» тигән атама [[Гиппократ]] (б.э.т. 460—377 йылдар) индергән «карцинома» ({{lang-el|καρκίνος}} — краб, ҡыҫала; {{lang-el2|ωμα}}, {{lang-el2|ὄγκωμα}} — шеш тигәндән) терминынан алынған, ул перифокаль елһенеүле яман шеште аңлатҡан. Гиппократ шеште карцинома тип атаған, сөнки ул төрлө яҡҡа таралған үҫентеләре арҡаһында крабты хәтерләтә. Ул шулай уҡ ''онкос'' ({{lang-el2|ὄγκος}}) тигән терминды ла тәҡдим иткән. Гиппократ һөт биҙе, ашҡаҙан, тире, аналыҡ муйынсаһы һәм йотҡолоҡ өҫтө яман шештәрен тасуирлаған. Дауалау сараһы итеп ул мөмкин булған урындарҙа шешкә хирургик ысул ҡулланырға һәм ҡырҡҡандан һуң ҡалған йәрәхәттәргә үҫемлек ағыуҙары йә мышаяҡ ҡушылған майҙар һөртөргә тәҡдим иткән. Эстәге шештәргә ҡарата Гиппократ бер ниндәй ҙә дауа ҡулланмаҫҡа ҡуша, сөнки ҡатмарлы операция пациентты шешкә ҡарағанда ла тиҙерәк үлтерер тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Bozzone&quot;/&gt;.

Рим табибы Авл Корнелий Цельс б.э.т. I быуатта иртә стадияла шеште ҡырҡып алырға, ә һуңғы стадияларҙа теймәҫкә тәҡдим итә. Ул {{lang-el2|καρκίνος}} тигән грек һүҙен латинсаға (cancer — краб) тәржемә итә. [[Клавдий Гален|Гален]]&quot;{{lang-el2|ὄγκος}}&quot; һүҙен бөтә шештәр өсөн ҡуллана, ул хәҙерге онкология һүҙенең тамырын тәшкил итә&lt;ref&gt;Ralph W. Moss, Ph. D. [http://www.cancerdecisions.com/speeches/galen1989.html Galen on Cancer — How Ancient Physicians Viewed Malignant Disease] 1989&lt;/ref&gt;.

Яман шештәр күп тапҡырҙар тасуирланһа ла, уның барлыҡҡа килеү һәм бөтә тәнгә таралыу механизмы тураһында XIX быуат уртаһына тиклем бер нәмә лә билдәле булмай. Был процестарҙы аңлау өсөн немец табибы Рудольф Вирховтың хеҙмәттәре ҙур әһәмиәткә эйә була. Ул, сәләмәт туҡымалар кеүек үк, шештәрҙең дә күҙәнәктәрҙән торғанлығын һәм шештең тән буйлап таралыуы ошо күҙәнәктәрҙең күсеп йөрөүенә бәйле икәнлеген күрһәтә&lt;ref name=&quot;Bozzone&quot;/&gt;.

== Үҙенсәлектәре ==
* Емерткес көскә эйә булған һәм эргәләге нормаль туҡымаларҙы ҡыҫыуға һәм зыянлауға килтергән контролһеҙ йылдам үҫеш.
* Эргә туҡымаларға үтеп инеү («инвазиялар», «инфильтрациялар», «пенетрациялар») һәм уларҙа метастаздар барлыҡҡа килтереү.
* Беренсел шештән алыҫта ятҡан туҡымаларҙа, ағзаларҙа, лимфа һәм ҡан тамырҙары буйынса күсеп йә имплантацияланып, метастаздар хасил итеү.
* Шештең уға ҡаршы көрәшә торған иммунитетын һәм дөйөм иммунитетты көсһөҙләндергән, ауырыуҙың ағыуланыуына («интоксикация»), ябығыуына («астения»), депрессияға төшөүенә һәм тотош хәлһеҙләнеүенә («кахексия») килтерә торған токсиндар арҡаһында тотош организмға йоғонто яһау һәләте.
* Т-ҡатил күҙәнәктәрҙең махсус алдау механизмы ярҙамында организмдың иммунологик контролдә тотолоуына ҡамасаулауы.
* Шеш күҙәнәктәрендә мутацияларҙың ярайһы уҡ күп булып, шеш ҙурайған һайын уларҙың да һаны арта барыуы; был боҙолоуҙарҙың ҡайһылары канцерогенездың үҙенә кәрәк, ҡайһылары иммунитетҡа тотолмау йәки метастазланыу һәләтенә эйә булыу өсөн кәрәк, ә ҡайһы берҙәре осраҡлы рәүештә хасил була.
* Яман булмаған шеш күҙәнәктәре менән сағыштырғанда яман шеш күҙәнәктәренең өлгөрөп етмәгәнлеге. Өлгөргәнлек кимәле ни тиклем түбән булһа, шеш шул тиклем тиҙерәк үҫә һәм иртәрәк метастазлана, уның ҡарауы нур һәм химия терапияһына ла нығыраҡ бирешә.
* Туҡыма йә күҙәнәктең нормаль түгеллеге («атипизм»).
* Күҙәнәк атипизмының туҡыма атипизмынан йышыраҡ осрауы.
* Шештә ҡан тамырҙарының йылдам үҫеүе («ангиогенез») арҡаһында шештең ҡан тамырҙары менән сырмалыуы («васкуляризация») һәм йыш ҡына шеш туҡымаларына ҡан һауыуы.

== Симптомдары ==
[[Файл:Symptoms_of_cancer_metastasis-ru.svg|right|thumb|301x301px|Метастаздарҙың симптомдары шештең ҡайҙы урынлашыуына бәйле]]
Симптомдар, шештең ҡайҙалығына ҡарап, төрлө булырға мөмкин. Һыҙланыу ғәҙәттә һуңғы стадияларҙа барлыҡҡа килә. Башланғыс стадияларҙа шеш бер ниндәй уңайһыҙлыҡ та килтермәй. Ҡайһы бер йыш осрай торған симптомдар түбәндәгеләрҙән тора:
* урындағы симптомдар:
** ҡабарынҡыланып йә төйөнләнеп тороу (йыш ҡына иң тәүге симптом);
** ҡанһырау;
** елһенеү;
** һары ауырыуы;
* метастаздарҙың симптомдары:
** лимфа биҙҙәренең ҙурайыуы;
** йүткереү, ҡан сығыуы ихтимал;
** бауыр ҙурайыу;
** һөйәктәр ауыртыу, һөйәк һыныу;
** неврологик симптомдар;
* дөйөм симптомдар:
** кахексия (ауырлыҡ кәмеүе, аппетит юғалыу, ябығыу);
** иммунопатологик хәл-торош;
** гипергидроз, йәғни ныҡ тирләү;
** [[анемия]];
* психологик симптомдар.
Психологик хәлдең үҙгәреүенә бер нисә фактор сәбәп булыуы бар:
* организмдың ауыртыуҙы баҫа торған дарыуҙарға реакцияһы;
* «үлемдән ҡурҡыу» тәртибе (пациент ауырыуы тураһында белгән осраҡта);
* мейегә метастазланыу;
* гормональ хәлдең ҡапыл үҙгәреүе.

== Яман шештең төрҙәре ==
Яман шештәр уларҙы барлыҡҡа килтергән күҙәнәктәр тибына ҡарап айырыла. Яман шештең төрҙәре:
* карцинома — эпителий күҙәнәктәренән (мәҫәлән, ирҙәрҙең енес биҙе, үпкә, һөт биҙҙәре, тура эсәк рагы);
* меланома — меланоциттарҙан;
* саркома — тоташтырғыс туҡыманан, һөйәктән һәм мускулдан (мезенхима);
* лейкоз — електәге олон күҙәнәктәренән;
* лимфома — лимфа туҡымаһынан;
* тератома — яралғы күҙәнәктәрҙән;
* глиома — глия күҙәнәктәренән;
* хориокарцинома балаятҡы туҡымаһынан яһала.

=== Балаларҙағы яман шештәр ===
Айырыуса балалар менән үҫмерҙәргә хас булған шештәр бар. 5 йәшкә тиклем балаларҙың яман шеш менән ауырыу ихтималлығы юғары була. Шештәр араһында лейкоздар (бигерәк тә киҫкен лимфобласт лейкозы), үҙәк нервы системаһы һәм нейробластома йыш осрай. Улар артынса нефробластома (Вильмс шеше), лимфомалар, рабдомиосаркома, ретинобластома, остеосаркома һәм Юинг саркомаһы килә&lt;ref name=&quot;CACancerJClin2005-Jemal&quot;&gt;''Jemal A., Murray T., Ward E., Samuels A., Tiwari R. C., Ghafoor A., Feuer E. J., Thun M. J.'' [http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/55/1/10 Cancer statistics, 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226024130/http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/55/1/10 |date=2008-12-26 }} // CA Cancer J Clin. — 2005. — Т. 55, № 1.&lt;/ref&gt;.

== Эпидемиология ==
Халыҡ-ара ракты өйрәнеү агентлығы 2000 йылға түбәндәге мәғлүмәттәрҙе биргән: 2000 йыл эсендә донъяла 10 миллион кеше яман шеш менән ауырыған, 8 миллион кеше яман шештән вафат булған. Беренсе урында үпкә рагы тора: 2000 йылда 1,238 миллион кеше ауырып киткән, 1,102 миллион кеше мәрхүм булған.

Икенсе урынды һөт биҙе яман шеше биләй: ауырыусылар һаны — 1,050 миллион кеше. Үлем осраҡтары структураһында ул 5-се урынды биләй, 2000 йылда яман шештең был төрөнән 372 мең ҡатын-ҡыҙ мәрхүм булған. Өсөнсө урында йыуан эсәк яман шеше: 2000 йылда 943 мең кеше ауырыған, ә үлем һаны буйынса (491 мең) йыуан эсәк яман шеше 4-се урында тора. Ашҡаҙан рагы дүртенсе урынды биләй, ә үлем осраҡтары һаны буйынса ул 2-се урынды алған. 2000 йылда ашҡаҙан яман шеше менән ауырып китеүселәр һаны — 875 мең, вафат булғандар һаны 646 мең кеше тәшкил иткән.

Ауырып китеүселәр һаны буйынса 5-се урында бауыр рагы тора, 2000 йылда ундайҙар һаны 563 мең булған. Үлеүселәр һаны буйынса ул 3-сө урында тора (2000 йылда 547 мең кеше мәрхүм булған).

Ауырып китеү осраҡтары һаны буйынса артабанғы урындарҙа түбәндәге төрҙәр: ирҙәр енес биҙе яман шеше (542 мең кеше), аналыҡ муйынсаһы яман шеше (470 мең), ҡыҙыл үңәс яман шеше (411 мең), бәүел ҡыуығы яман шеше (365 мең), Ходжкиндыҡы булмаған лимфома (286 мең), ауыҙ ҡыуышлығы яман шеше (266 мең), лейкоздар (256 мең), ашҡаҙан аҫты биҙе яман шеше (215 мең), түллек яман шеше (192 мең ҡатын-ҡыҙ), бөйөр яман шеше (188 мең кеше).

Үлем осраҡтары һаны буйынса 6 урында — ҡыҙыл үңәс яман шеше (2000 йылда донъяла 336 мең кеше үлгән), артабанғылар: аналыҡ муйынсаһы яман шеше (233 мең ҡатын-ҡыҙ), ашҡаҙан аҫты биҙе (212 мең кеше), ирҙәрҙең енес биҙе (204 мең ир-ат), лейкоздар (194 мең кеше), ХБЛ (160 мең кеше), бәүел ҡыуығы яман шеше (132 мең кеше), ауыҙ ҡыуышлығы яман шеше (127 мең кеше), түллек яман шеше (114 мең ҡатын-ҡыҙ) һәм бөйөр яман шеше (90 мең кеше).

АҠШ-та һәм башҡа алға киткән илдәрҙә яман шеш үлем осраҡтарының 25 процентының сәбәбе булып тора.

=== Рәсәйҙә яман шеш ауырыуы ===
«Росмедтехнологияларҙың П. А. Герцен исемендәге Мәскәү онкология институты ғилми-тикшеренеү институты» федераль дәүләт учреждениеһы мәғлүмәттәре буйынса, [[Рәсәй]]ҙә 2012 йылда яман шеш асыҡланыу осраҡтары 525 931 булған (2011 йылғынан 0,7 процентҡа күберәк), ә онкология учреждениеларына иҫәпкә 480 028 пациент ҡуйылған. 2012 йыл аҙағына онкология учреждениеларында иҫәптә тороусылар һаны бөтәһе 2 995 566 кеше (ил халҡының 2,1 проценты) булған; уларҙың 51,1 проценты иҫәптә 5 йыл һәм унан оҙағыраҡ торған&lt;ref&gt;''Широкорад В. И., Махсон А. Н., Ядыков О. А. '' [http://issuu.com/abvpress/docs/_____4_2013_web_30476f741b38a6 Состояние онкоурологической помощи в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006081414/http://issuu.com/abvpress/docs/_____4_2013_web_30476f741b38a6 |date=2014-10-06 }} // Онкоурология. — 2013. — № 4. — С. 10—13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.roou.ru/about/goals/ РООУ: Цели, идеи, ценности, история создания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501195624/http://roou.ru/about/goals/ |date=2016-05-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәртеү ==
Иҫкәртеү сараларының маҡсаты — яман шеш барлыҡҡа килеүен кәметеү, сирленең хәлен еңеләйтеү. Ундай саралар араһында түбәндәгеләр бар: канцерогендар менән бәйләнешкә юл ҡуймау, уларҙың [[метаболизм]]ын төҙәтеү, диетаны һәм йәшәү рәүешен үҙгәртеү, тейешле аҙыҡ-түлек һәм дарыуҙарҙы ҡулланыу (химик профилактика), нурланыш дозаларын кәметеү, профилактик тикшереүҙәр үткәреү.

Үпкә яман шешенә йоғонто яһаусы факторҙарҙың береһе — тартыу. Дөрөҫ туҡланмау, тирә-яҡ мөхит йоғонтоһо менән бергә тәмәке тартыу яман шеш барлыҡҡа килеү ихтималлығын арттыра. 2004 йыл тикшеренеүҙәренә ярашлы, күпселек көнбайыш илдәрендә тартыу яман шеш менән бәйле үлемдәрҙең өстән бер өлөшөндә үлем сәбәпсеһе булған.&lt;ref name=&quot;Sasco&quot;&gt;''Sasco AJ, Secretan MB, Straif K.'' Tobacco smoking and cancer: a brief review of recent epidemiological evidence // Lung cancer (Amsterdam, Netherlands). — август 2004.&lt;/ref&gt; Тартыусыларҙа рак менән ауырыу ихтималлығы бер ниисә тапҡырға юғарыраҡ. Үпкә яман шешенән башҡа тартыу башҡа төр яман шештәр (ауыҙ ҡыуышлығы, ҡыҙыл үңәс, тауыш епселдәре), шулай уҡ башҡа ауырыуҙар, мәҫәлән, эмфизема, ихтималлығын да арттыра.&lt;ref name=&quot;secondhand smoking&quot;&gt;[http://www.surgeongeneral.gov/library/secondhandsmoke/ The Health Consequences of Involuntary Exposure to Tobacco Smoke: A Report of the Surgeon General]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (англ.&lt;/ref&gt;

Башҡа хәүефле сәбәптәр: иҫерткес эсемлектәр (ауыҙ ҡыуышлығы, ҡыҙыл үңәс, һөт биҙҙәре һ.б. яман шештәр), аҙ хәрәкәтләнеү (йыуан эсәк һәм һөт биҙҙәре яман шеше), артыҡ ауырлыҡ (йыуан эсәк, һөт биҙҙәре, эндометрий яман шеше), нурланыш алыу.

Һөт биҙе рагын диагностикалау өсөн һәр ҡатын-ҡыҙ үҙ түшен үҙе аҙна һайын иғтибарлап ҡарарға һәм ҡулы менән баҫҡылап, төйөр-маҙар яһалмағанмылығын тикшереп торорға тейеш, шулай уҡ маммография (иң яҡшыһы — был ике ысулды ла ҡулланыу) үткәрелә. Һуңғы тикшеренеүҙәр шуны күрһәтә: түште үҙең тикшереү ысулы диагнозлауҙа әллә ни һөҙөмтәле түгел, сөнки улай итеп шеште 0,5 мм ҙурлыҡҡа еткәндә генә абайлау мөмкин, ә был рактың II—III стадияларына тап килә, бындай осраҡтарҙа иһә дауалауҙың да һөҙөмтәһе шәптән булмай.

Алынған өлгөнө иммуномагнит байытыу һәм ҡанда берәм-һәрәм йөрөгән яман шеш күҙәнәктәрен табыу технологияһы тикшереүҙең яңы ысулдары иҫәбенә инә (Veridex CellSearch). Һөт биҙе, енес биҙе, тура һәм йыуан эсәктәге 3-4 стадия яман шештәрҙе диагностикалау өсөн ҡулланыла.

Яман шеш диагнозын раҫлау өсөн биопсия — туҡыма киҫәген анализға алыу ысулы файҙаланыла.

Яман шештең ҡайһы бер төрҙәре насар дауалана һәм йыш ҡына үлемгә килтерә. Ләкин күп осраҡтарҙа һауығыу ихтимал. Уңышлы дауаланыу өсөн диагноздың иртә ҡуйылыуы мөһим. Шуның өсөн һаулыҡ торошон һәр саҡ күҙәтергә, профессиональ табиптарҙан тикшерелеп торорға кәрәк. Дауалауҙың хәҙерге заман ысулдарын инҡар итеп, халыҡ медицинаһына мөрәжәғәт итеү ваҡытты әрәмгә ебәреүгә генә килтерә.&lt;ref&gt;[http://netoncology.ru/patient/traditional_medicine/1409/ Стоит ли прибегать к нетрадиционной медицине жителю России?]&lt;/ref&gt;
* ''Шеште алып ташлау''. Шеш күҙәнәктәре унан ситтә лә булыуы мөкмин, шуның өсөн шеште запас менән ҡырҡып алалар. Мәҫәлән, һөт биҙе рагы булғанда һөт биҙҙәрен тотош, шулай уҡ ҡултыҡ аҫтындағы һәм умрау һөйәге аҫтындағы лимфа төйөндәрен алып ташлайҙар. Ҡырҡып алынған ағзанан йә уның өлөшөнән тыш яман шеш күҙәнәктәре ҡалһа, уларҙан метастаздар барлыҡҡа килә. Улай ғына ла түгел, төп шеште алып ташлағандан һуң метастаздар үҫеше шәбәйә. Шуға ҡарамаҫтан, операция иртә стадияла эшләнһә, күп кенә осраҡтарҙа һауыҡтыра. Операция ҡәҙимге һалҡын инструменттар менән дә, яңылары (радиойышлыҡлы бысаҡ, ультратауышлы йәки лазерлы скальпель һ.б.) менән дә эшләнә. Мәҫәлән, тамаҡ рагын тура ларингоскопия ваҡытында лазер менән ҡырҡыу (1-2 стадия) пациентҡа тауышын һаҡларға һәм трахеостоманан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Лазер нуры, ябай скальпель менән сағыштырғанда, операция ваҡытында ҡан юғалтыуҙы кәметә, яралағы шеш күҙәнәктәрен үлтерә, операциянан һуң йәрәхәттең тиҙерәк уңалыуын тәьмин итә.
* ''Химиотерапия''. Тиҙ бүленә торған күҙәнәктәргә тәьҫир итә торған дарыуҙар ҡулланыла. Улар [[ДНК]] дупликацияһын баҫа, күҙәнәк ҡабығының икегә бүленеүенә ҡамасаулай һ.б. Ләкин, шеш күҙәнәктәренән тыш, организмда сәләмәт күҙәнәктәр, мәҫәлән, ашҡаҙан эпителийы күҙәнәктәре лә йылдам бүленә. Химиотерапия уларҙы ла зарарлай. Шунлыҡтан химиотерапия кәрәкһеҙ эҙемтәләргә лә килтерә. Химиотерапия туҡтатылғандан һуң сәләмәт күҙәнәктәр аяҡҡа баҫа. 1990-сы йылдар аҙағында һатыуға нәҡ шеш күҙәнәктәренең аҡһымына һөжүм итә торған яңы дарыуҙар сыҡты, улар сәләмәт күҙәнәктәргә зыян килтермәй тиерлек. Хәҙерге ваҡытта был дарыуҙар яман шештең ҡайһы бер төрҙәрен дауалау өсөн генә ҡулланыла.
* ''Радиотерапия''. Нурланыш яман шеш күҙәнәктәрен уларҙың генетик материалына зыян килтереп үлтерә, шул уҡ ваҡытта сәләмәт күҙәнәктәр зыянды әҙерәк күрә. Нурландырыу өсөн рентген нурланышын һәм гамма-нурланышты (ҡыҫҡа тулҡынлы фотондарҙы, улар теләһә ҡайһы тәрәнлеккә үтеп инә), нейтрондарҙы (зарядтары юҡ, шуға күрә теләһә ҡайһы тәрәнлеккә үтә, тәьҫире фотон нурланышына ҡарағанда лә көслөрәк, ярым эксперименталь ҡулланылышта), электрондарҙы (зарядлы киҫәксәләр, заманса медицина тиҙләткестәрен ҡулланғанда 7 сантиметрға тиклем тәрәнлеккә үтә; тире һәм тире аҫтындағы күҙәнәктәр яман шешен дауалау өсөн) һәм ауыр зарядлы киҫәксәләрҙе (протондар, альфа-киҫәксәләр, углерод йәҙрәләре һ.б., нигеҙҙә ярым эксперимент рәүешендә) файҙаланалар.
* ''Криотерапия''.
* ''Фотодинамик терапия, ''яман шеш күҙәнәктәрен билдәле оҙонлоҡтағы тулҡын менән тарҡата торған препараттар (фотогем, радахлорин, фотосенс, аласенс, фотолон һ.б.) ҡулланып дауалау.
* ''Гормональ терапия''. Ҡайһы бер шештәрҙең күҙәнәктәре гормондар йоғонтона бирешә. Мәҫәлән, ирҙәрҙең енес биҙе яман шешен дауалау өсөн эстроген ҡатын-ҡыҙ гормоны ҡулланыла, ә һөт биҙе рагына ҡаршы — эстрогендың тәьҫирен баҫа торған дарыу, лимфома ваҡытында глюкокортикоидтар бирелә. Гормональ терапия паллиатив дауа булып тора, йәғни ул шеште бөтөрмәй, әммә ғүмерҙе оҙайта, һыҙланыуҙы баҫа төшә. Ул башҡа ысулдар менән бергә ҡулланыла. Уңышлы паллиатив дауа булараҡ, ул ҡайһы бер шештәр осрағында ғүмерҙе 3-5 йылға оҙайта.
* ''Иммунотерапия''. Иммун системаһы шеште юҡ итергә тырыша, ләкин ҡайһы берҙә быны эшләй алмай. Иммунотерапия иммун системаһына шеш менән көрәшергә ярҙам итә. Ҡайһы берҙә был маҡсатта интерферон ҡулланыла. Шулай уҡ Вильям Коли вакцинаһы һәм уның варианты булып торған пицибанил яман шештең ҡайһы бер төрҙәрен дауалағанда файҙаланыла&lt;ref name=&quot;pmid15515424&quot;&gt;YOSHIKI RYOMA, YOICHIRO MORIYA, MASATO OKAMOTO, ISAO KANAYA, MOTOO SAITO and MITSUNOBU SATO et al.&amp;#x20;(2004).&amp;#x20;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;&amp;#x20;(2006)&amp;#x20;«The Toxins of William B. Coley and the Treatment of Bone and Soft-Tissue Sarcomas».&lt;/ref&gt;.
* ''Ҡатнаш дауалау''. Һөҙөмтәлелекте яҡшыртыу өсөн ике һәм унан да күберәк ысулды бергә ҡулланалар.
* Терминаль ауырыуҙарҙың хәлен еңеләйтеү өсөн наркотиктар (һыҙланыуҙарҙан) һәм психиатрик дарыуҙар (депрессияға һәм үлемдән ҡурҡыуға ҡаршы) тәғәйенләнә.

=== Эксперименталь дауалау төрҙәре ===
Хәҙерге ваҡытта түбәндәге йүнәлештәрҙә тикшеренеүҙәр алып барыла:
* Яман шеш күҙәнәктәренә ҡаршы вакцинация.
* Генетик яҡтан яман шештәргә бирешеүсән кешеләргә ген терапияһы.
* Ангиостатик дарыуҙар — шеш күҙәнәктәрендә капиллярҙар яһалыуҙы тотҡарлай торған дарыуҙар (шеш күҙәнәктәре ҡан килмәүҙән һәләк була).
* Шештең дарыуҙар үтеп инә алмаған үҙәк өлөшөн юҡ итеү өсөн анаэроб бактериялар ҡулланыу (шештең ситтәренә химиотерапия һәйбәт тәьҫир итә).
* Күҙәнәктәрҙе биохимик ысул менән баҫылдырыу.

== Башҡа төрҙәрҙәге яман шештәр ==
Яман шештәр, күрәһең, күп күҙәнәкле организмдар хасил булыу эволюцияһы барышында яралғандыр. 550 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән гидраларҙың инә заттарында булған онкогендар һәм шештәр тасуирланған.&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/06/25/cancerhydra/ Lenta.ru: Наука и техника: Наука: Ученые нашли раковые опухоли у древнейших беспозвоночных]&lt;/ref&gt;

Хайуандарҙың башҡа төрҙәрендә бер йәнлектән икенсеһенә шеш күҙәнәктәре менән күсә торған трансмиссив рак төрҙәре бар. Улар араһында Штиккер шеше&lt;ref&gt;&lt;cite style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;Murgia C, Pritchard JK, Kim SY, Fassati A, Weiss RA&amp;#x20;(August 2006).&amp;#x20;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; һәм тасман шайтанының йөҙөндә була торған шеш билдәле.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* [http://obi.img.ras.ru/Humbio/har/00000839.htm Материалы по онкологии от РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212042825/http://obi.img.ras.ru/Humbio/har/00000839.htm |date=2007-02-12 }}{{ref-ru}}
* [http://www.rncrr.ru/ Российский научный центр рентгенорадиологии]{{ref-ru}}
* [http://www.ronc.ru/ Российский онкологический научный центр имени Н. Н. Блохина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403014351/https://ronc.ru/ |date=2022-04-03 }}{{ref-ru}}
* [http://www.pror.ru/ Противораковое общество России]{{ref-ru}}
* [http://www-dep.iarc.fr/globocan/GLOBOCAN2002_September_2005.ZIP  Международная база данных, созданная организацией International Agency for Research on Cancer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320102803/http://www-dep.iarc.fr/globocan/GLOBOCAN2002_September_2005.ZIP |date=2007-03-20 }} {{недоступная ссылка|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://www-dep.iarc.fr/globocan/GLOBOCAN2002_September_2005.ZIP|id=20080627}}{{ref-fr}}
* [http://www.proctosite.ru/tnm_stage.htm Как определяется стадия рака толстой кишки по системе TNM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314214917/http://www.proctosite.ru/tnm_stage.htm |date=2016-03-14 }}{{ref-ru}}
* [http://oncofact.info/statistika/ Статистика онкологических заболеваний] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170324084533/http://oncofact.info/statistika/ |date=2017-03-24 }}{{ref-ru}}

[[Категория:Алфавит буйынса ауырыуҙар]]
[[Категория:Онкология]]</text>
      <sha1>fncgc1uhskget6cyhuvcch5kum8yiaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Братислава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103468</id>
    <revision>
      <id>1299454</id>
      <parentid>1299206</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EUPBR</username>
        <id>48111</id>
      </contributor>
      <origin>1299454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25812" sha1="bt0aq4uib0p9i1anddwosa7uk0i8ewq" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Братислава
 |оригинальное название   = {{lang-sk|Bratislava}}
 |страна                  = Словакия
 |изображение             = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 | photo1a = Hlavné Namestie (35096533142).jpg{{!}}
 | photo2a = Slovakia bratislava ruzinov nivy.jpg{{!}}
 | photo2b = Slovakia_bratislava.jpg{{!}}
 | photo3a = Blue Church, Bratislava 02.jpg{{!}}
 | photo3b = 20230501.Ansicht von Bratislava.-108 (cropped).jpg{{!}}
 | photo3c = Primate's Palace by Christopher Walker (cropped).jpg{{!}}
 | photo4a = Sky Park Bratislava from Bratislava Castle.jpg{{!}}
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 270
   | text =
}}
 |герб                    = Coat of Arms of Bratislava.svg
 |флаг                    = Flag of Bratislava.svg{{!}}bordered
 |описание герба        = Братислава гербы
 |ширина герба            =    
 |ширина флага            = 
 |lat_deg= 48|lat_min= 8|lat_sec=41
 |lon_deg= 17|lon_min= 6|lon_sec=46
 |CoordAddon              = type:city(447000)_region:SK
 |CoordScale              = 
 |карта страны            = 
 |размер карты страны     = 
 |размер карты региона    = 0
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Край
 |регион                  = Братислава крайы
 |регион в таблице        = Братислава крайы
 |вид района              =
 |район                   =
 |район в таблице         =
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      =
 |вид главы               = 
 |глава                   =
 |дата основания          =
 |первое упоминание       = 907
 |прежние имена           = Пожонь, Пресбург, Прешпорок
 |статус с                =
 |площадь                 = 368
 |вид высоты              = Диңгеҙ кимәленән бейеклеге
 |высота центра НП        = 140
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = {{рост}} 462 603
 |год переписи            = 2012
 |плотность               = 1171
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = словактар (91,4%), [[венгрҙар]] (3,8%), чехтар (1,9%), немецтар (0,3%), поляктар, украиндар
 |конфессиональный состав = [[католиктар]] 56,7%, [[атеистар]] 29,3%, [[лютерандар]] 6 %, башҡалар 4,7 %
 |этнохороним             = братисла́вец, братисла́вка, братисла́вцы
 |часовой пояс            = +1
 |DST                     = бар
 |телефонный код          = +421 02
 |почтовый индекс         =
 |почтовые индексы        = 8XX XX
 |автомобильный код       = BA,BL
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://www.bratislava.sk/
 |язык сайта              = sk
 |язык сайта 2            = en
 |язык сайта 3            = de
 |язык сайта 4            = 
 |язык сайта 5            = 
}}
'''Братислава''' ({{lang-sk|Bratislava}}) 1919 йылға тиклем '''Пурешок''' йәки '''Проек''' (''Prešporok, Prešporek''), '''Прессбург''' ({{lang-de|Pressburg}}), '''Пож''' ({{lang-hu|Pozsony}}), урта быуаттарҙа '''Истрополис''' ({{lang-lat|Posonium}}, {{lang-lat|Istropolis}}) — Үҙәк Европалағы ҡала, [[Словакия]]ның, 1541—1684 йылдарҙа — [[Венгрия]]ның баш ҡалаһы. Ҡала халҡы яҡынса 460 мең кеше тәшкил итә, [[Ҡала агломерацияһы|агломерацияла]] — яҡынса 700 мең кеше&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772|title=Districts|publisher=Statistical Office of the Slovak Republic|lang=en|accessdate=2011-04-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/61AlW1TG5|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811043230/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772 |date=2011-08-11 }}&lt;/ref&gt;. Ҡаланың майҙаны — 368 квадрат километр.

Братислава менән [[Вена]] [[Европа]]лағы бер-береһенә иң яҡын урынлашҡан [[баш ҡала]]лар (аралары 55 километр һәм бер-береһенә ниндәй транспорт менән булһа ла иң оҙағы бер сәғәттә барып етергә була). Братислава донъяла ике икенсе дәүләт — [[Австрия]] һәм [[Венгрия]] менән сиктәш берҙән-бер баш ҡала. Братиславаның Купчинская урамы күрше Австрияның Китзея ауылының Альте-Нордзюд-Ландесштрассе урамына, ә Вена юлы Австрияның Вольта коммунаһы аша үткән Прессбург-штрассеға күсә. [[1936 йыл]]ға тиклем Братиславанан Венаға ҡала трамвайы йөрөгән.
[[Файл:Bratislava_SPOT_1027.jpg|right|thumb|Братиславаның спутниктан төшөрөлгән күренеше]]

== Географияһы һәм климаты ==
Братислава Кесе Карпат тауҙары итәгендә, [[Дунай]]ҙың ике һәм Мораваның һул ярында урынлашҡан. Дунай аръяғында Петржалка ҡалаһының аҙ өлөшө ҡала. Ҡала [[Австрия]] ([[2007 йыл|2007 йылдың]] 21 декабренә тиклем Петржалка-Берг һәм Яров-Китзея сик буйы үткәүеле була) һәм [[Венгрия]] ([[2007 йыл|2007 йылдың]] 21 декабренә тиклем Русовце-Райка сик буйы үткәүеле) менән сиктәш.

Климаты — континенталь, уртаса йыллыҡ температура +10,5 °C, йыллыҡ уртаса яуым-төшөм — 565 мм. Ғинуарҙың уртаса температураһы — яҡынса −0,4 °C, ә июлдеке — 21,3 °C. Ҡышын һыуыҡ һәм епшек ҡарлы. Йәйгеһен йылы, йыш ҡына көслө елле.

{{Климат города
|Ширина = auto
|Город_род=Братислава (норма 1981—2010)
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/11816.htm Көн һәм климат]
| Янв_ср=-0.4          | Янв_ср_осад=39
| Фев_ср=1.2           | Фев_ср_осад=37
| Мар_ср=5.5           | Мар_ср_осад=38
| Апр_ср=11.0          | Апр_ср_осад=34
| Май_ср=16.0          | Май_ср_осад=55
| Июн_ср=19.1          | Июн_ср_осад=57
| Июл_ср=21.3          | Июл_ср_осад=53
| Авг_ср=20.7          | Авг_ср_осад=59
| Сен_ср=15.9          | Сен_ср_осад=55
| Окт_ср=10.4          | Окт_ср_осад=38
| Ноя_ср=4.9           | Ноя_ср_осад=54
| Дек_ср=0.7           | Дек_ср_осад=46
| Год_ср=10.5          | Год_ср_осад=565
| Янв_ср_мин=-3.4     | Янв_ср_макс=2.7
| Фев_ср_мин=-2.3     | Фев_ср_макс=5.1
| Мар_ср_мин=1.3      | Мар_ср_макс=10.3
| Апр_ср_мин=5.4      | Апр_ср_макс=16.7
| Май_ср_мин=10.2     | Май_ср_макс=21.8
| Июн_ср_мин=13.4     | Июн_ср_макс=24.9
| Июл_ср_мин=15.4     | Июл_ср_макс=27.5
| Авг_ср_мин=15.0     | Авг_ср_макс=27.0
| Сен_ср_мин=11.0     | Сен_ср_макс=21.7
| Окт_ср_мин=6.1      | Окт_ср_макс=15.6
| Ноя_ср_мин=1.8      | Ноя_ср_макс=8.2
| Дек_ср_мин=-1.9     | Дек_ср_макс=3.3
| Год_ср_мин=6.0      | Год_ср_макс=15.4
| Янв_а_макс=19.8      | Янв_а_мин=-24.6
| Фев_а_макс=19.1      | Фев_а_мин=-20.0
| Мар_а_макс=25.0      | Мар_а_мин=-15.1
| Апр_а_макс=30.3      | Апр_а_мин=-4.4
| Май_а_макс=33.4      | Май_а_мин=-2.0
| Июн_а_макс=36.3      | Июн_а_мин=3.0
| Июл_а_макс=38.2      | Июл_а_мин=7.0
| Авг_а_макс=39.3      | Авг_а_мин=5.0
| Сен_а_макс=34.0      | Сен_а_мин=-2.0
| Окт_а_макс=30.0      | Окт_а_мин=-8.0
| Ноя_а_макс=21.3      | Ноя_а_мин=-12.0
| Дек_а_макс=17.9      | Дек_а_мин=-20.0
| Год_а_макс=39.3      | Год_а_мин=-24.6
|}}

== Халҡы ==
2001 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, словактар халыҡтың — 91,4, [[венгрҙар]] — 3,8, чехтар — 1,9, [[немецтар]] — 0,3, башҡалар 2,6 % тәшкил итә.

[[Католицизм|Католиктар]] — 56,7, [[Атеизм|атеистар]] — 29,3, лютерандар — 6, ҡалғандар 4,7 %.

== Административ бүленеш ==
Административ бүленеш — 5 район (okres), 17 ''ҡала өлөшө'' (Mestská časť).
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;clear: left; margin-bottom: 10px;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Братислава өлөштәре
| rowspan=&quot;19&quot; | [[Файл:Bratislava boroughs color map.svg|centre|500px|Братислава административ бүленеше]]
|-
! Район
! Ҡала өлөшө
|-
|Братислава I
| Старе-Место
|-
| rowspan=&quot;3&quot; valign=&quot;top&quot; | Братислава II
| Ружинов
|-
|Вракуня
|-
|Подунайске Бискупице
|-
| rowspan=&quot;3&quot; valign=&quot;top&quot; | Братислава III
| Нове-Место
|-
|Рача
|-
|Вайноры
|-
| rowspan=&quot;6&quot; valign=&quot;top&quot; | Братислава IV
| Карелова Вес
|-
|Дубравка
|-
|Ламач
|-
|Девин
|-
|Девинска Нова Вес
|-
|Загорска Быстрица
|-
| rowspan=&quot;4&quot; valign=&quot;top&quot; | Братислава V
| Петржалка
|-
|Яровце
|-
|Русовце
|-
|Чуново
|}

== Тарих ==
[[Файл:Bratislava_Squared.JPG|right|thumb|Иҫке ҡала]]
* Беренсе даими йәшәүселәр [[неолит]] (һыҙат-таҫма керамика мәҙәниәте) дәүеренә ҡарай.
* беҙҙең эраға тиклем 400 — б. э. т. 50-се йыл — Буребиста етәкселегендә 50-се йылдар тирәһендә дактар тарафынан емерелгән кельт биләмәһе.
* б. э. т. 50-се йылдар тирәһе — Братислава территорияһына герман ҡәбиләләре инә.
* б. э. т. 50-се йылдар тирәһе — Братислава территорияһында рим легиондары күренә башлай.
* 70-се йылдар тирәһе — Герулата рим биләмәһе.
* Беҙҙең эраның V быуаты — [[Рим империяһы]] сиге (лимес) Дунай буйлап үтә, рим һәм герман биләмәләре күп. Братислава Дунай оборона һыҙатының Рим императоры [[Тиберий]]ҙың хәрби етәксеһе Пизон бойороғо буйынса терәк пункты булып тора, тип иҫәпләнә. Әммә хәҙерге Братислава районында римлеләрҙең булыуын аныҡ раҫлаусы мәғлүмәт юҡ.
* 375 йыл — римлеләр территорияны ҡалдырып китә.
* V быуат — [[славяндар]] килә.
* 560 йыл — [[аварҙар]] килә.
* 623—658 йылдар — Само кенәзлеге.
* VIII быуат һуңы — 833 йыл — Нитран кенәзлеге.
* 833—907 йылдар — [[Бөйөк Моравия]] өлөшө.
* 907 йыл — венгрҙарҙың Бавария армияһын еңеүе менән тамамланған Прессбург эргәһендәге алыш хроникларында (Brezalauspurc) беренсе тапҡыр Братислава тураһында иҫкә алына.
* 907—[[1918 йыл]]дар (ҙур булмаған тәнәфестәр менән) — [[Венгрия]] өлөшө.
* 1541—1684 йылдар — (Буданы төрөктәр баҫып алғандан һуң) — [[Габсбургтар]]ҙың Австрия монархияһына буйһонған Венгрияның ваҡытлыса баш ҡалаһы.
* [[1805 йыл|1805 йылдың]] 26 декабре — Австрия Аустерлиц бәрелешендә тар-мар ителгәндән һәм Өсөнсө коалиция һуғышында (Пресбург солохо) тулыһынса еңелгәндән һуң [[Франция]] менән Австрия араһында Пресбургта тыныслыҡ килешеүе төҙөү.
* [[1919 йыл|1919]]—[[1939 йыл]]дар — [[Чехословакия]] өлөшө; ''Prešporek/Pressburg/Pozsony урынына рәсми атамаһын Братислава тип үҙгәртә''.
* 1939—[[1945 йыл]] Беренсе Словак республикаһы баш ҡалаһы, уның хәҙерге Братислава V районы [[Өсөнсө рейх|Германия]] тарафынан аннексиялана.
* 1945 йылдың 4 апрелендә Братислава-Брновск операцияһы барышында 2-се Украина фронты ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә.
* 1945—1992 йылдар — Чехословакия өлөшө.
* 1969—1992 йылдар — Чехословакияның Словак социалистик республикаһы баш ҡалаһы (1990 йылдан — Словак республикаһы).
* 1993 йылдан — бойондороҡһоҙ [[Словакия]] баш ҡалаһы.

== Транспорт ==
[[Файл:Bratislava_Airport_new_terminal_BTS.jpg|right|thumb|Братислава аэропорты]]

1848 йылдан ҡала уртаһында Братислава-Главная тимер юл вокзалы эшләй. Братислава-Петржалка вокзалы бар. Ҡаланан алты йүнәлештә тимер юлы сыға. Братиславаның Штефаника исемендәге Иванка аэропорты ҡаланан бер нисә саҡырымда урынлашҡан һәм 1951 йылдан алып эшләй. Аэропорт хужаһы — «OneTwo» консорциумы уны [[Вена]]лағы Швехат аэропорты менән бер комплексҡа берләштереп, Братислава—Швехат—Вена тиҙ йөрөшлө тимер юлы һалырға ниәтләй. Дунай буйлап суднолар йөрөүен тәьмин итеү өсөн вокзалы булған йылға порты бар. Ҡаланың автомобиль юлы селтәренә 5 күпер, 3 йүнәлештәге юл инә. Ҡалала Млинские Нивы автовокзалы һәм автостанциялар бар.

[[Файл:Škoda-30T.JPG|thumb|right|Братислава трамвайы]]

Братиславала 1868 йылда беренсе ҡала йәмәғәт транспорты омнибус була. Братислава трамвайы 1895 йылда йөрөй башлай һәм тәп транспорт булып тора, бөгөн 8 тармағы бар. Братислава троллейбусы беренсе тапҡыр 1909 йылда ебәрелә, әммә тиҙҙән ябыла һәм ни бары 1941 йылда ғына ҡабаттан асылып, бөгөн 14 маршрут буйынса хәрәкәт итә. Шулай уҡ ҡалала көндөҙ — 60, төнөн 20 автобус йөрөй. Бында шуны ла билдәләп китергә кәрәк — автобус ҡаланың Дунай аръяғына — Петржалкаға йөрөүсе берҙән-бер транспорт төрө. Ҡала транспорты менән Dopravný podnik Bratislava компанияһы идара итә. 1985 йылда Братислава метрополитены төҙөлә башлай һәм тиҙҙән эш туҡтатыла. 2002 йылдан киләсәктә метрополитенға әүереләсәк тиҙ йөрөшлө трамвай линияһы эшләү планлаштырылған.

== Фән һәм мәҙәниәт ==
[[Файл:Bratyslawa Teatr Narodowy.jpg|thumb|Словак милли театры ]]
* Халыҡ-ара Братислава кинофестивале ([[:en:International Film Festival Bratislava|инг.]])

=== Мәғариф ===
* [[Коменский университеты]]
* Словак медицина университеты
* Братиславалағы Иҡтисад университеты
* Братиславалағы словак техник университеты

=== Музейҙар ===
* Словакияның милли галереяһы

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Bratislava,_Hrad,_Slovensko.jpg|right|thumb|Братислава ҡалаһы]]
[[Файл:Prezidentsky_palac.jpg|right|thumb|Грассалковичтар һарайы — президент резиденцияһы]]
[[Файл:Primate's_Palace_Bratislava.jpg|right|thumb|Приматорский һарайы — мэрия]]
[[Файл:Slovak_Radio_Pyramid1.jpg|right|thumb| Словакия радиоһы офисы]]
[[Файл:Bratislava,_Staré_Mesto,_Slavín,_pohled_na_vysílač_Kamzík.jpg|right|thumb|247x247px|Камзик телебашняһы]]
* Братислава ҡалаһы
* Братиславай зоопаркы
* Град Девин
* Грассалковитар һарайы
* [[Истрополитан академияһы]]
* Хатама Софера мавзолейы
* Михальск ҡапҡалары
* Аполлон күпере
* Словакияның милли театры
* Яңы күпер (Братислава)
* Балыҡсылар ҡапҡаһы
* Изге Мартин соборы (Братислава)
* Иҫке ратуша (Братислава)
* Иҫке күпер (Братислава)
* Францисканск сиркәүе (Братислава)
* Изге Елизавета сиркәүе (Братислава) йәки ''«Зәңгәр сиркәү»'' ([[1907]]—[[1913]]) [[модерн]] стилендә, [[Венгрия|венгр]] архитекторы Эдён Лехнерҙың билдәле ҡоролмаларының береһе.
* Изге Николай сиркәүе (Братислава, Старе Место) ([[1661]]) [[барокко]] стилендә, элек — католик, хәҙер автокефаль Чех ерҙәре һәм Словакияның православие сиркәүе
* Изге Иаков часовняһы (Братислава) — Оссуарий һәм Братиславаның урта быуаттағы иң боронғо дини бинаның ҡалдыҡтары
* Изге рух сиркәүе (Братислава)
* Кларистар сиркәүе

== Спорт ==
Ҡалала «Слован» спорт йәмғиәте бар. Футбол клубы экстралигала сығыш яһай . Ә хоккей клубы — Европала иң уңышлыһы. 2012 йылда «Слован» ХК-һы КХЛ-ға инде.

== Туғандаш ҡалалар ==
{{кол}}
* {{Флаг|Египет}} [[Александрия]] ({{lang-ar|الإسكندريه}}), [[Мысыр]]
* {{Флаг|Германия}} [[Бремен]] ({{lang-de|Bremen}}), [[Германия]]
* {{Флаг|Австрия}} [[Вена]] ({{lang-de|Wien}}), [[Австрия]]
* {{Флаг|Армения}} [[Ереван]] ({{lang-hy|Երևան}}), [[Әрмәнстан]]
* {{Флаг|Украина}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Флаг|США}} [[Кливленд (Огайо)|Кливленд]] ({{lang-en|Cleveland}}), [[Огайо]], [[АҠШ]]
* {{Флаг|Польша}} [[Краков]] ({{lang-pl|Kraków}}), [[Польша]]
* {{Флаг|Словения}} [[Любляна]] ({{lang-sl|Ljubljana}}), [[Словения]]
* {{Флаг|Россия}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]]
* {{Флаг|Италия}} [[Перуджия]] ({{lang-it|Perugia}}), [[Италия]]
* {{Флаг|Чехия}} [[Прага]] ({{lang-cs|Praha}}), [[Чехия]]
* {{Флаг|Нидерланды}} [[Роттердам]] ({{lang-nl|Rotterdam}}), [[Нидерланд]]
* {{Флаг|Германия}} [[Ульм]] ({{lang-de|Ulm}}), [[Германия]]
* {{Флаг|Финляндия}} [[Турку]] ({{lang-fi|Turku}}, {{lang-sv|Åbo}}), [[Финляндия]]
* {{Флаг|Россия}} [[Һарытау]], [[Рәсәй]]
{{конец кол}}

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
Братислава һәм рус-словак дуҫлығы хөрмәтенә [[1996 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә урам, метро станцияһы һәм мәктәпкә исем бирелә. Был ваҡиға ике таҡтаташта мәңгеләштерелә, уның беренсеһе ошо урамдағы йортҡа ҡуйылһа, икенсеһе [[Мәскәү метрополитены|метрополитен]] вестибюленә ҡуйыла.

Братислава урамы шулай уҡ [[Рязань|Рязандә]] лә бар, ул хатта Мәскәүҙәге «аҙашынан» алдараҡ, ХХ быуат уртаһында барлыҡҡа килә.
Күренештәр ярым емерек совет хәрби ҡалаһы Миловице ([[Чехия]]) территорияһында төшөрөлһә лә, Братислава билдәле америка фильмы «Евротур»ҙа ла иҫкә алына. Геройҙарҙың береһе ҡунаҡханала официантҡа ун [[цент (тимер аҡса)|цент]] биргәс, официант үҙенең етәксеһенә килеп, эштән китәсәге һәм ошо аҡсаға үҙ ҡунаҡханаһын асасағы тураһында белдерә.

== Братислава киң мәҙәниәттә ==

=== Фильмдар ===
* '''«Евротур»''' — 2004 йылда сыҡҡан америка мажаралы комедияһы. Фильмдың Братислава тип күрһәтелгән өлөшө [[Чехия]]ның Миловице ҡалаһында төшөрөлә. Был ҡалала 1968—1991 йылдарҙа совет Үҙәк Ғәскәр төркөмө урынлаша. Хәҙер ул ярым емерек. Фильмда күрһәтелгән ғәмәлдәге Братислава менән уртаҡ бер нәмәһе лә юҡ — фильм төшөрөүселәр бары тик коммунизм ҡолағандан һуң емереклектә булған көнсығыш Европа ҡалаһын ғына күрһәтергә теләгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://maps.google.com/maps?ll=48.141403,17.128029&amp;spn=0.086517,0.124626&amp;t=k&amp;hl=en Спутниковая фотография Братиславы (март 2002, Google Maps)]
* [http://journeying.ru/dostoprimechatelnosti-bratislavi-chto-posmotret-i-kuda-schodit-v-bratislave.html Достопримечательности Братиславы]
* [http://www.bratislava.sk/ru Официальный веб-сайт города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050430211707/http://www.bratislava.sk/ru/ |date=2005-04-30 }}
* [http://www.petrzalka.sk Официальный сайт Братиславы-Петржалки]
* [http://photohunt.org.ua/Bratislava.html Фотографии и достопримечательности Братиславы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120116161358/http://photohunt.org.ua/Bratislava.html |date=2012-01-16 }}
* [http://www.bratislavaguide.com Братислава]

{{Европа баш ҡалалары}}
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Европа баш ҡалалары]]
[[Категория:Дунай буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Братислава]]
[[Категория:Словакия ҡалалары]]</text>
      <sha1>bt0aq4uib0p9i1anddwosa7uk0i8ewq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Япония</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111234</id>
    <revision>
      <id>1299447</id>
      <parentid>1287351</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37933" sha1="mt0ebtmtl5rohu9v79ka84ypfimq5um" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә статусын үҙгәртергә}}
{{Дәүләт
 |Башҡортса исеме        = Япония
 |Оригиналь исеме   = 日本
 |Эйәлек килеш       = Япония
 |Герб урынына            = Император мисәте
 |Девиз                   = 
 |Флаг                    = Flag of Japan.svg
 |Герб                    = Japanese Imperial Seal.svg
 |Гимн исеме          = Кими га йо
 |Аудио                   = Kimi ga Yo instrumental.ogg
 |Идара итеү төрө         = парламентлы монархия
 |Дәүләт дине = юҡ
  |lat_dir =N |lat_deg    =37 |lat_min = 25 |lat_sec = 0
  |lon_dir =E |lon_deg    =138 |lon_min =57 |lon_sec = 0
  |region                 = JP
  |CoordScale             = 6000000
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел                    = [[Япон теле|япон]]&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Закона об официальном языке нет&lt;/ref&gt;.
 |Нигеҙләнгән                = [[11 февраль]] б.э.т. 660 йыл (рәсми)&lt;ref&gt;{{книга|автор = Юити Сато (佐藤裕一)| заглавие = Введение в древнюю историю Японии (日本古代史入門) | ссылка = https://books.google.ru/books?id=6ATMttr_CkoC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=日本古代史入門&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=vxlsVb61LcSasgHs6oCAAw&amp;ved=0CBMQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=日本古代史入門&amp;f=false|страница = 167}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;III—IV быуат (ҡайһы бер тикшереүҙәр буйынса)&lt;ref&gt;{{книга|автор = Мещеряков А. Н., Грачёв М. В.| заглавие = История древней Японии | издательство  = СПб.: Гиперион|год = 2002|страница = 81, 84}}&lt;/ref&gt;
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = 
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = 
 |Баш ҡала                 = {{Флагификация|Токио}}
 |Эре ҡалалар       = [[Токио]], [[Йокохама]], [[Осака]], [[Нагоя]], [[Саппоро]], Кобе, Фукуока, [[Киото]], Кавасаки, Сайтама 
 |Етәкселәрҙең вазифалары = Император&lt;br&gt;Премьер-министр
 |Етәкселәр            = [[Нарухито]]&lt;br&gt;[[Sanae Takaichi]]
 |Территория буйынса урыны     = 61
 |Территория              = 377 944&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2008|url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c01cont.htm|title=Statistical Handbook of Japan. Land and Climate|lang=en|publisher=Японское бюро статистики|accessdate=2010-01-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/616oXymRf|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;
 |% һыу өҫтө            = 0,8
 |Этнохороним             = япон, япондар
  |Халҡы буйынса урыны     = 10
  |Халыҡ              = {{рост}}{{formatnum:126958000}}&lt;ref name=&quot;Naselenie&quot;&gt;[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Official Japan Statistics Bureau]: [http://www.e-stat.go.jp/SG1/estat/OtherListE.do?bid=000001007603&amp;cycode=1 Population Estimates]&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = [[2015]]
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 336,3
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 25
 |ЭТП (ҺАМП)               = 4,395 трлн&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&amp;ey=2010&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=158&amp;s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=55&amp;pr.y=16|title=Japan|publisher=Международный валютный фонд|accessdate=2011-02-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/616oZV40Y|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = [[2011]]
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 4
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 34,611&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 24
 |ЭТП (номинал)             = 5,390 трлн&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = [[2010]]
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 3
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 42 325&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 17
 |КПҮИ = {{рост}} 0,890&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-report-en-1.pdf|title=Human Development Report 2014|publisher=Программа развития ООН|accessdate=2015-10-27|lang=en |description=Доклад о человеческом развитии (2014) на сайте Программы развития ООН}}&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = [[2013]]
 |КПҮИ буйынса урыны           = 17
 |КПҮИ-ны кимәле            = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;бик юғары&lt;/span&gt;
 |Иҫкәрмәләр              = 
}}

{{нихонго|'''Япо́ния'''|日本|Ниһон, Ниппон|һүҙмә-һүҙ «Ҡояш ҡалҡҡан урын»&lt;ref name=&quot;Daijisen&quot;&gt;{{Cite web |url=http://dictionary.goo.ne.jp/jn/167817/meaning/m0u/ |title=にほん【日本】 |work=デジタル大辞泉 |publisher=Шогакукан |lang=ja |accessdate=2016-11-27}}&lt;/ref&gt;}}, рәсми атамаһы {{нихонго|{{audio|help=no|Ja-nippon_nihonkoku.ogg|«Ниһон коку», «Ниппон коку»}}|日本国}} — Көнсығыш [[Азия]]лағы утрауҙарҙа урынлашҡан дәүләт. [[Япон диңгеҙе]]нән көнсығышта [[Тымыҡ океан]]да урынлашҡан, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ Корея]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] менән сиктәш. Төньяҡта [[Охот диңгеҙе]], ә көньяҡта [[Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе]]нән алып [[Тайвань (утрау)|Тайвангә]] тиклем территорияны биләй.

'''Япония''' 6852 утрауҙан торған Япония архипелагында урынлашҡан&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Согласно официальной японской позиции, южные Курильские острова, де-факто находящиеся в составе России, являются частью территории Японии.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://fpcj.jp/old/e/mres/publication/ff/pdf_07/01_land.pdf Facts and Figures of Japan 2007 01: Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090731072744/http://fpcj.jp/old/e/mres/publication/ff/pdf_07/01_land.pdf |date=2009-07-31 }}. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Иң эре дүрт утрау,[[Хонсю]], [[Хоккайдо]], [[Кюсю]] һәм [[Сикоку]], ил майҙанының 97 процентын тәшкил итә. Күпселек япон утрауҙары [[тау]]лы, [[вулкан]]лы. Японияның иң юғары нөктәһе — [[Фудзияма]] (3776 м) вулканы. Халыҡ һаны (126 миллион кеше) буйынса ул донъяла унынсы урынды биләй. '''Япония'''ның баш ҡалаһы [[Токио]] яҡын тирәләге префектуралары менән бергә — ''Оло Токио'', донъялағы иң ҙур ҡала агломерацияһы(30 миллиондан ашыу кеше).

Япония дәүләте ҡеүәтле иҡтисадҡа эйә&lt;ref name=&quot;ciawfbjapan&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html World Factbook; Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151220044055/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |date=2015-12-20 }}. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Был ил номиналь ЭТП (Электрон сауҙа майҙансығы) буйынса донъяла өсөнсө һәм һатып алыу һәләте паритетынан хисапланған ЭТП буйынса донъяла дүртенсе урынды биләй. Япония — экспорт күләме буйынса донъяла дүртенсе, импорт буйынса — алтынсы урында. Ул донъяла берҙән-бер империя статуслы дәүләт.

Япония — тормош кимәле бик юғары булған, алға киткән ил (кеше потенциалы үҫеше индексы буйынса ун етенсе урында тора). Унда кешенең уртаса ғүмер оҙонлоғо [[2009 йыл]]да 82,12 йыл тәшкил итә&lt;ref name=&quot;cia-life-expectancy&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html The World Factbook: Rank order — Life expectancy at birth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229134543/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html |date=2018-12-29 }} (англ.). [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] (2010). Проверено 23 января 2010.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;) Япония — сабыйҙар үлеме күрһәткесе иң түбән кимәлдә булған илдәрҙең береһе&lt;ref name=&quot;cia-infant-mortality&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html The World Factbook: Rank order — Infant mortality rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |date=2018-02-07 }} (англ.). [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] (2010). Проверено 23 января 2010.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Япония «Оло етәү» һәм [[Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлеге|АТЭС]] ағзаһы булып тора, [[БМО]] Именлек Советының даими булмаған ағзаһы булып һайланып килә. Япония рәсми рәүештә һуғыш иғлан итеү хоҡуғынан баш тартһа ла, уның заманса ҡоралланған, төрлө һаҡланыу һәм тыныслыҡ урынлаштырыу операцияларында ҡатнашырлыҡ ҙур армияһы бар.

Япония — донъяла йәҙрә ҡоралы һөжүменә дусар булған берҙән-бер ил.

== Исеме ==
Урыҫ һүҙе «Япония» — экзоним, урыҫ теленә был һүҙ немец теленән ([[Немец теле|унда.]] ''&lt;span lang=&quot;de&quot;&gt;Japan&lt;/span&gt;'') ингән, хәйер, вокализм буйынса күберәк французса ''Japon'' һүҙенә тура килә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Фасмер, М.'' &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

[[Мэйдзи реставрацияһы|Мэйдзи]] осорондағы Реставрациялауҙан [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] аҙағына тиклем Японияның тулы исеме Дай Ниппон Тейкоку ([[Япон теле|яп.]] &lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;大日本帝國&lt;/span&gt;), тип атала һәм Бөйөк Япон империяһы тигәнде аңлата. Илдең хәҙерге рәсми исеме — &lt;span&gt;«Ниһон коко» йәки «Тип коко»&lt;/span&gt; ([[Япон теле|яп.]] &lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;日本国&lt;/span&gt;). Япондар үҙҙәре илдәрен «Ниппон» &lt;span class=&quot;metadata audiolinkinfo&quot;&gt;&lt;small&gt;(инф.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;metadata audiolinkinfo&quot;&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt; йәки «Ниһон» тип атайҙар &lt;span class=&quot;metadata audiolinkinfo&quot;&gt;&lt;small&gt;(инф.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;metadata audiolinkinfo&quot;&gt;&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;, ил исеменең ике варианты ла кандизи 日本 ярҙамында яҙылған. Беренсе өлөшө рәсми рәүештә, мәҫәлән, [[Япон иенаһы|иена]], почта маркаһы һәм күп кенә спорт сараларының исемен яҙыуҙа ҡулланыла. «Ниһон» ғәҙәттә көнкүрештә ҡулланыла. Япондар үҙҙәрен — ниһонджин (яп. 日本人), ә телдәрен ''ниһонго'' ([[Япон теле|яп.]] &lt;span lang=&quot;ja&quot; style=&quot;font-size: 110%; font-style: normal;&quot;&gt;日本語&lt;/span&gt;) тип атай.

«Нихон» «Ҡояш сыға торған урын» тигәнде аңлата, һәм йыш ҡына уны «Ҡояш сығышындағы ил» тип тәржемә итәләр&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Piggott, Joan R.'' The emergence of Japanese kingship. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Файл:Jomon_vessel_3000-2000BC.jpg|мини|Дзёмондың урта осоро керамикаһы өлгөһө]]
[[Файл:К_душам.jpg|мини|Император Нинтокуның ҡәбер ҡурғаны]]
[[Файл:Satsuma-samurai-during-boshin-war-period.jpg|мини|Сацума провинцияһы самурайҙары Босиндағы һуғыш ваҡытында]]
Япония архипелагында кеше йәшәй башлау билдәләре б.э.т. 40 мең йыллыҡта япон палеолитында (б.э.т. 12 мең йыллыҡҡа тиклем)&lt;ref group=&quot;прим&quot;&gt;Различные источники дают различные периоды, подробнее см.&lt;/ref&gt; табыла. Японияның тәүге кешеләре һунар һәм емеш-еләк менән көн күргән, таштан яһалған тәүге эш ҡоралдарын ҡулланған. Был осорҙа әле керамиканан яһалған әйберҙәр булмаған, шуға күрә был осор керамикаға тиклемге мәҙәни осор&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Кузнецов Ю. Д., Навлицкая Г. Б., Сырицын И. М.'' История Японии: Учеб. для студ. вузов, обучающихся по спец. «История». — М.: Высш. шк., 1988. — С. 8. — 432 с. — 30 000 экз. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; тип атала. Б.э.т. 12 000 йылдан джомон осоро башлана, был Көнбайыш илдәре тарихындағы археологик осорҙарға бүленештең [[мезолит]] һәм [[неолит]] осорона тура килә. Үҙенсәлеге булып Япон архипелагында йәшәгән кешеләрҙең керамиканан эшләнгән әйберҙәр ҡуллана башлауы тора.

Б.э.т. 500 йылдарҙа башланған яёй осоронда Япония архипелагында һыу менән һуғарып, дөгө сәсә башлайҙар, унда балсыҡтан көршәк эшләү ҡуласаһы, көрөҫ (туҡыу станогы) барлыҡҡа килә, кешеләр металдан (баҡыр, бронза һәм тимер) әйберҙәр эшләү һәм нығытылған ҡаласыҡтар төҙөй башлай {{Sfn|Елисеефф, Елисеефф|2008|c=35—37}}. Был яңылыҡтарҙы Японияға [[Ҡытай]] һәм Корея иммигранттары алып килгән.

Беренсе тапҡыр япондар ҡытайҙарҙың Ханьшу тарихи хроникаларында телгә алына. Ҡытайҙар Ва ере тип йөрөткән Япон архипелагы [[Ҡытай]]ҙағы «Өс батшалыҡтың тарихында» ентекләп тасуирлана{{Sfn|Елисеефф, Елисеефф|2008|c=37}}. Был тарихта яҙылғанса, хакимә Химико ҡулы аҫтындағы Яматай кенәзлеге өсөнсө быуатта иң көслө кенәзлек булған.

250 йылда яёй осоро Кофун осоро менән алышына. Уның барышында ҡурғандар мәҙәниәте тыуа, ә Ямато районында шул исемдәге япон дәүләте барлыҡҡа килә.

Кофун 538 йылда Асука осорона күсә. Уның үҙенсәлектәре — Японияға Кореянан күскән Пекче дәүләте кешеләре [[буддизм]]{{Sfn|Елисеефф, Елисеефф|2008|c=43}} алып килә һәм ҡытай өлгөһөндә үҙәкләштерелгән дәүләт төҙөлә, тәүге закондар йыйынтығы «ритсурьо» яҙыла һәм ҡитғалағы фәлсәфәүи һәм мәҙәни идеялар өлгөһөндә япон мәҙәниәте сәскә ата.

Һигеҙенсе быуатта Нара осоронда үҙәкләштерелгән көслө япон дәүләте барлыҡҡа килә, ул хәҙерге Нара территорияһындағы император баш ҡалаһы Хейджо-кьола урынлашҡан була. Был осор үҙенсәлектәре булып япон йәмғиәтенең ҡытайлаштырылыуы һәм тәүге тарихи хроникаларҙың барлыҡҡа килеүе, мәҙәниәттең көслө үҫеше тора. 712 йылда — Коджики, ә 720 йылда Нихон шоки яҙылып бөтә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Totman, Conrad.'' &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

784 йылда Император Камму баш ҡаланы Наранан Нагаока-кёға күсерә, әммә 794 йылда ул Хейан-кё (хәҙерге Киото){{Sfn|Елисеефф, Елисеефф|2008|c=56}} ҡалаһына күсерелә. Ошо ваҡиға менән Хейан осоро башланып китә. Был осорҙа япон милли мәҙәниәте барлыҡҡа килә һәм ныҡ үҫешә. Ижекле әлифбаның (кана) барлыҡҡа килеүе, ҡытай теленән азат булып, япондарға үҙ япон телендә яҙырға мөмкинлек бирә. Кана менән яҙылған «Кокинвакасю» шиғри антологияһы шиғриәт ҡағиҙәләрен урынлаштырған империя антологияһына әйләнә. [[XIX быуат]]ҡа тиклем япон танкалары «Кокинвакашу» өлгөләренә таянып ижад ителә. Был осорҙа яҙылған «Генджи тураһындағы повесть» һәм «Баш осондағы яҙыуҙар» тигән проза әҫәрҙәре Японияла һәм башҡа илдәрҙә япон әҙәбиәтенең иң юғары ҡаҙанышы тип таныла.

Япон феодализмы юғары ҡатлам яугирҙәренең «самурайҙар ведомствоһы»{{Sfn|Елисеефф, Елисеефф|2008|c=67}} барлыҡҡа килеү менән бәйле. 1185 йылда үҙе менән ярышташ Тайра ырыуын еңгән Минамото-но Ёритомо 1192 йылда сёгун итеп тәғәйенләнә. Ошо мәлдән Камакура осоро башлана. Ул үлгәндән һуң ғәмәлдәге власть Минамото-но Йоритомоның улының регенты булған Ходжо ырыуы ҡулына күсә. Камакура шогунаты 1274 һәм 1281 йылдарҙа монголдарҙың һөжүмен, бакуфуларҙың позицияһын нығытып, уңышлы кире ҡаға. Монголдарҙы еңгәндән һуң, япон яугирҙәре үҙ-ара һуғыша, һөҙөмтәлә Камакура режимы юҡҡа сыға. 1318 йылда тәхеткә император Го-Дайго ултыра һәм 1333 йылда [[Баш командующий|башкомандующий]] бакуфу Ашикага Такауджи ярҙамында үҙ ҡулына власты ала. 1336 йылда императорҙың улы менән хакимлыҡты бүлешә алмайынса, Ашикага Такауджи Киотола император итеп Кёмийоны тәхеткә ултырта һәм 1338 йылда күрһәткән хеҙмәттәре өсөн унан сёгун титулы ала. Шулай итеп, Японияла ике император була, һәм улар 1392 йылға тиклем бер-береһе менән власть өсөн бер туҡтауһыҙ һуғыша. Асикага сёгунаты эре феодал-даймёларҙы контролдә тота алмай, шунлыҡтан 1467 йылда граждандар һуғышы башлана. Был ваҡиғанан болалы Сэнгоку осорон башланып китә{{Sfn|Елисеефф, Елисеефф|2008|c=75—82}}.
[[Файл:Голландские_купцы.jpg|слева|мини|Япондар күҙаллауында Голландия сауҙагәрҙәре]]
[[Файл:Европеизция_Японии.jpg|слева|мини|Европалы япондар. XIX быуат аҙағы]]
1543 йылда Япония ярҙарына [[Португалия]]нан диңгеҙселәр, һуңыраҡ иезуит миссионерҙары һәм [[Голландия]] сауҙагәрҙәре килә. Был Япония менән Көнбайыш илдәре араһында сауҙа һәм мәҙәни аралашыуға нигеҙ һала.

Европа технологиялары һәм утлы ҡорал ярҙамында Ода Нобунаг башҡа даймёларҙы еңә һәм илде берләштерә башлай, тик 1582 йылда мәрхүм була. Уның вариҫы Тоётоми Хидейоши 1590 йылда илде тулыһынса берләштерә. Хидейоши ике тапҡыр Кореяны баҫып ала, тик бер нисә тапҡыр Корея һәм [[Ҡытай]] ғәскәрҙәренән еңелә. Ул 1598 йылда мәрхүм була. Шунан һуң ғына уның ғәскәрҙәре Кореянан сыға&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Turnbull, Stephen.'' &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Хидейоши үлгәндән һуң, Токугава Иеясу, Тойотоми Хидейоши ваҡытында үҙенең регент булыуынан файҙаланып, сәйәси һәм хәрби йоғонтоһон көсәйтә. Секигахара янындағы һуғышта ул үҙенең бик күп дошмандарын еңә һәм 1603 йылда шогун итеп тәғәйенләнә. Токугава Иэясу Токугава шогунатын нигеҙләй һәм баш ҡаланы Эдоға (хәҙерге Токио) күсерә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Marcia Yonemoto.'' &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. 1639 йылда шогунат изоляцияланыу сәйәсәтен башлай, был ике ярым быуатҡа һуҙыла. Һуңынан был осорҙо Эдо осоро тип йөрөтәләр. Илдең изоляцияланыуына ҡарамаҫтан, [[Европа]] фәнни нигеҙҙәрен өйрәнеү — рангакку — [[Голландия]] сауҙа факторияһы аша Нагасаки гаванендәге өйөп яһалған Дэдзима утрауында дауам итә.

Был осорҙа милли-мәҙәни кокугаку, йәғни япондарҙың үҙҙәренең Японияны өйрәнеү хәрәкәте башлана&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Hooker, Richard'' [http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM Japan Glossary; Kokugaku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060828004748/http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM |date=2006-08-28 }} (англ.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1854 йыл]]да Яонияға Ҡара караптарҙа Америка коммодоры Мэттью Перри килә, шул арҡала Япония изоляция сәйәсәтен туҡтата{{Sfn|Елисеефф, Елисеефф|2008|c=102}}. Ошо ваҡиғаларҙан һуң Япония модернлашыу осорона инә.

Илдең изоляцияла булыу сәйәсәтен [[1853]] йылдың 12 авгусында Японияға [[Рәсәй империяһы]]нан яңы технологиялар һәм бүләктәр килтергән адмирал Путятиндың экспедицияһы ла өҙә. [[1855 йыл]]дың 7 февралендә Япония менән [[Рәсәй]] араһында сауҙа һәм дуҫлыҡ тураһында килешеү төҙөлә. Шимода трактаты буйынса Шимода, Хакодате, Нагасаки порттарында һатыу итеү хоҡуғы бирелеп, [[Рәсәй]] консулы тәғәйенләнә, ике ил араһында йоғонто яһау өлкәләре һәм сиктәре билдәләнә.

Бакумацу осоронда Япония көнбайыш илдәр менән үҙе өсөн уңайһыҙ булған бер нисә килешеү төҙөй, был илде иҡтисади һәм сәйәси көрсөккә төшөрә. [[1868 йыл]]да Босин граждандар һуғышы башлана, шуның һөҙөмтәһендә шогунат бөтөрөлә, император етәкселегендә Мейджи реставрацияһы үҙәкләштерелгән хөкүмәт барлыҡҡа килтерә. Көнбайыш илдәренең сәйәси, суд һәм хәрби системалары өлгөһөндә Япония министрҙар советы, Йәшерен совет төҙөп, Мейджи конституцияһын ҡабул итергә әҙерләнә һәм парламентты йыя. Мейджи реставрацияһы Японияны донъяның индустриаль державаһына әйләндерә. [[1894]]—[[1895 йыл]]дарҙағы япон-ҡытай һуғышы һәм [[1904]]—[[1905 йыл]]дарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нан һуң [[Япон диңгеҙе|Япон]] һәм Һары диңгеҙҙәрҙә өҫтөнлөк яулаған Япония Кореяны, Тайванде һәм Карафутоны үҙ иленә ҡуша.

[[ХХ быуат]]тың башында, ҡыҫҡа ваҡытлы демократик Тайшо осоронан һуң, Япония милитаризм һәм экспансионизм рухы менән һуғарылған дәүләткә әйләнә һәм Антанта яғында [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]]нда ҡатнаша, үҙенең сәйәси һәм территориаль йоғонтоһон көсәйтә. [[1931 йыл]]да экспансия сәйәсәтен көсәйтеп, Манджурияны баҫып ала һәм Манджоу-Го етәкселек иткән марионетка дәүләтен барлыҡҡа килтерә. [[1933 йыл]]да Милләттәр Лигаһында Японияның эштәрен тәнҡитләгән Литтон докладынан һуң, Япония демонстратив рәүештә Лиганы ташлап сыға{{Sfn|Елисеефф, Елисеефф|2008|c=108}}. [[1936 йыл]]да Япония нацист [[Германия]]һы менән берлектә Коминтернға ҡаршы пакт төҙөй, ә [[1941 йыл]]да &quot;Рим-Берлин үҙәге&quot;нә ҡушыла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Kelley L. Ross.'' &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Япония Монголия Халыҡ Республикаһының һәм Манджоу-Гоның территориаль бөтөнлөгөн ихтирам итәсәге тураһында [[СССР]] менән Нейтралитет пактына ҡул ҡуя.
[[Файл:Nagasakibomb.jpg|мини|Нагасакиға атом бомбаһы ташлау]]
[[1937 йыл]]да Япония, Ҡытайҙың башҡа өлөштәренә лә баҫып инеп, [[1937]]—[[1945 йыл]]дарҙа икенсе япон-ҡытай һуғышын башлап ебәрә. Шунан һуң [[АҠШ]] Японияға нефть эмбаргоһы һала&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Roland H. Worth, Jr.'' No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. [[1941 йыл]]дың [[7 декабрь|7 декабрендә]] Япония, Пёрл-Харборға һөжүм итеп, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] менән [[Бөйөк Британия]]ға һуғыш иғлан итә. Был [[АҠШ]]-тың [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе бөтә донъя һуғышында]] ҡатнашыуына килтерә. Япон империяһы [[Гонконг]], [[Филиппин]] һәм [[Малакка ярымутрауы|Малакканы]] яулап ала, ләкин [[1942 йыл]]да [[Мәрйен диңгеҙе]]ндәге һуғышта тармар ителеүе уның диңгеҙҙәге өҫтөнлөгөн юҡҡа сығара{{Sfn|Елисеефф, Елисеефф|2008|c=109}}. [[1945 йыл]]дың 6 һәм [[9 август|9 авгусында]] [[АҠШ]] авиацияһы Хирошима менән Нагасакиға атом бомбалары ташлай һәм [[СССР]]-ҙың Японияға ҡаршы хәрби ғәмәлдәренә ҡушыла. Шунлыҡтан [[1945 йыл]]дың [[2 сентябрь|2 сентябрендә]] Япония бер һүҙһеҙ Капитуляция актына ҡул ҡуя&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.oldgazette.ru/izvestie/04091945/text4.html Подписание акта о капитуляции Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119001155/http://www.oldgazette.ru/izvestie/04091945/text4.html |date=2012-01-19 }}, Известия (2 сентября 1945). Проверено 21 января 2010.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1947 йыл]]да Япония яңы пацифистик конституция ҡабул итә, унда либераль демократияға баҫым яһала. Союздаш ғәскәрҙәрҙең Японияны оккупациялауы [[Сан-Франциско]] тыныслыҡ шартнамәһен ҡабул итеүгә килтерә. Был шартнәмә үҙ көсөнә [[1952 йыл]]да инә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Joseph Coleman.'' [http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070306f3.html '52 coup plot bid to rearm Japan: CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606160441/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070306f3.html |date=2011-06-06 }} (англ.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, ә [[1956 йыл]]да Япония [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға инә. Һуңыраҡ Япония рекордлы иҡтисади үҫешкә өлгәшә. Был үҫеш дүрт тиҫтә йыл дауам итә һәм, уртаса алғанда, йыл һайын 10 процент тәшкил итә.

Оҙайлы үҫеш һикһәненсе йылдарҙың аҙағында инвесторҙарҙың япон иҡтисадына иғтибарын ныҡ арттыра, ә был иһә баҙар фондында һәм күсемһеҙ милек баҙарында иҡтисади бушҡыуыҡты барлыҡҡа килтерә. [[1991 йыл]]да иҡтисад үҫеше кризис менән алмашына, ил кризистан бары [[2000 йыл]]да ғына сыға ала&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5178822.stm Japan scraps zero interest rates] (англ.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Дәүләт-сәйәси ҡоролошо ==
[[Файл:Emperor Akihito and empress Michiko of japan.jpg|thumb|Император Акихито һәм уның ҡатыны Мичико]]
Япония — [[конституцион монархия|конституцион парламентлы монархия]]. Илдең [[1947 йыл]]дың [[3 май]]ында үҙ көсөнә ингән Конституцияһына ярашлы, Япония императоры — «дәүләт һәм халыҡ берҙәмлеге символы», барлыҡ дәүләт тәғәйенләүҙәрен һәм ҡарар ҡабул итеүҙәрҙе ул илдең былар өсөн яуаплы министрҙар кабинеты тәҡдиме менән башҡара. Дипломатик осрашыуҙарҙа император дәүләт башлығы ролен үтәй. [[1989 йыл]]дан Японияның императоры — ''Акихито''&lt;ref&gt;{{cite news |first=Андрей |last=Кузнецов |title=Юбилей японского «символа нации» |url=http://www.rian.ru/analytics/20091112/193156848.html |publisher=[[РИА Новости]] |date=12 ноября 2009 |accessdate=2010-01-21}}&lt;/ref&gt;, уның вариҫы принц ''Нарухито''.

=== Закондар сығарыу власы ===
Илдең юғары дәүләт власы һәм берҙән-бер закондар сығарыу органы — Япония парламенты. Ул ике палатанан тора: вәкилдәр палатаһы һәм кәңәшселәр палатаһы. Вәкилдәр палатаһында 4 йылға һайланған 480 депутат булһа, кәңәшселәр палатаһының 242 депутаты 6 йылға һайлана. Кәңәшселәр палатаһы өс йыл һайын яртылаш яңыртыла. Конституцияға ярашлы, парламент закондар сығарыу буйынса тулы власҡа эйә, ә финанстар менән тик үҙе эш итергә хоҡуҡлы. Японияла 20 йәштән өлкән барлыҡ граждандар өсөн дөйөм һайлау хоҡуғы индерелгән&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{БСЭ3|статья=Япония}}&lt;/ref&gt;. Парламенттың ике палатаһына ла һайлауҙар йәшерен тауыш биреү юлы менән үткәрелә.

Японияла ике төп партия бар. [[2009 йыл]]да Японияның социал-либераль Демократик партияһы парламентта күпселек урындарҙы
алды&lt;ref&gt;{{cite news |first=Ксения |last=Нака |title=Демократическая партия Японии получила большинство мест в парламенте |url=http://www.rian.ru/world/20090830/182992220.html |publisher=[[РИА Новости]] |date=30 августа 2009 |accessdate=2010-01-21}}&lt;/ref&gt; һәм быға тиклем 54 йыл дауамында дәүләт менән идара иткән консерватив Либераль-демократик партияны алмаштырҙы. [[2012 йыл]]да иһә ваҡытынан алда үткәрелгән парламент һайлауҙары һөҙөмтәһендә Либераль-демократик партия тағын да парламентта күпселек урындарҙы алыуға өлгәште.

=== Башҡарма власть ===
Юғары башҡарма власть органы булған Хөкүмәткә Японияның Премьер-министры етәкселек итә. Был вазифаға парламент тәҡдиме менән уның бер ағзаһын император тәғәйенләй. Премьер-министр, министрҙар кабинеты башлығы булараҡ, хөкүмәт төҙөй&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt;. [[2012 йыл]]дың 26 декабренән был вазифаны [[Синдзо Абэ]] биләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|3}}

== Комментарийҙар ==
{{примечания|2|group=&quot;прим&quot;}}

{{Навигационный блок
 | state     = collapsed
 | заголовок = Япония
|Азия илдәре
| G20
}}
{{вс}}
{{Һайланған мәҡәлә|География}}

[[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]]
[[Категория:Конституциялы монархиялар]]
[[Категория:Утрауҙағы дәүләттәр]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Япония]]</text>
      <sha1>mt0ebtmtl5rohu9v79ka84ypfimq5um</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һуғыш сәнғәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111632</id>
    <revision>
      <id>1299498</id>
      <parentid>1281808</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T10:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23298" sha1="r3ir6ames6hl6fui2aqiamfzb4632er" xml:space="preserve">[[Файл:Bamboo_book_-_unfolded_-_UCR.jpg|250px|thumb|&quot;Һуғыш сәнғәте&quot;нең Риверсайдтағы ([[АҠШ]]) Калифорния университеты коллекцияһында һаҡланған күсермәһе]]

'''«Һуғыш сәнғәте»''' ({{Китайский|孫子兵法|孙子兵法|Sūn Zǐ bīng fǎ|Сунь-Цзы}}, һүҙмә-һүҙ [[урыҫ теле|урыҫсаға]] тәржемәһе — «Законы войны (военные методы) почтенного (учителя) Суня»; [[башҡорт теле|башҡортса]] — «Мөхтәрәм (остаз) Сунь-Цзының һуғыш ҡанундары (хәрби алымдары)»; башҡа исемдәре: ''Трактат Учителя Суня — Остаз Сунь трактаты''; ''Сунь-Цзы о военном искусстве — Сунь-Цзы хәрби маһирлыҡ хаҡында'') — хәрби стратегияға һәм [[сәйәсәт]]кә арналған киң билдәле [[Боронғо Ҡытай]] трактаты. Авторы — беҙҙең эраға тиклем (б. э. т.) VI быуатта йәшәгән [[ҡытай]] стратегы һәм аҡыл эйәһе [[Сунь Цзы]]. Трактат 13 бүлектән (главанан, [[ҡытай теле|ҡытайса]] пянь) тора. &quot;Хәрби фәлсәфә мәктәбе&quot;нең төп уҡыу әсбабы, ҡануни &quot;хәрби Ете китап&quot;та (каноническое Семикнижие — «У цзин ци шу») иң мөһиме тип иҫәпләнә.

Был трактатты ғәскәр башлыҡтары (полководецтар) — [[Япония]]нан ''Такэда Сингэн''&lt;ref&gt;Griffith, pp. 172—173 ISBN 0-19-501476-6&lt;/ref&gt;, [[Вьетнам]]дан ''Во Нгуен Зиап''&lt;ref&gt;[http://sonshi.com/duiker.html William Duiker interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526224919/https://www.sonshi.com/william-duiker-interview.html |date=2020-05-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111011212135/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0PBZ/is_3_83/ai_109268913/?tag=untagged Learning from Sun Tzu, ''Military Review'', May-June 2003]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Колотов В. Н. Стратагемность мышления вьетнамского полководца Во Нгуен Зяпа как ключевой элемент исторической победы при Дьенбьенфу // Восток-Запад: историко-культурный альманах: 2013—2014 / под ред. акад. В. С. Мясникова ; Ин-т всеобщей истории РАН; Ин-т научной информации по общественным наукам РАН. — М.: Наука — Вост. лит., 2014. — С. 80-103.&lt;/ref&gt; үҙҙәренең хәрби эшмәкәрлегендә әүҙем файҙаланған. Сунь трактаты шулай уҡ АҠШ армияһында&lt;ref&gt;{{cite book | last = Army | first = U. S. | year = no date (1985?) | title = Military History and Professional Development | publisher = Combat Studies Institute | location = U. S. Army Command and General Staff College, Fort Leavenworth, Kansas | id = 85-CSI-21 85}} ''The Art of War'' is mentioned for each unit’s acquisition on page 18, «Military History Libraries for Duty Personnel»&lt;/ref&gt;, шул иҫәптән хәрби-диңгеҙ көстәрендә уҡытыла&lt;ref&gt;[http://www.marines.mil/news/messages/Pages/2005/MARINE%20CORPS%20PROFESSIONAL%20READING%20PROGRAM.aspx MARINE CORPS PROFESSIONAL READING PROGRAM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002035318/http://www.marines.mil/news/messages/Pages/2005/MARINE%20CORPS%20PROFESSIONAL%20READING%20PROGRAM.aspx |date=2012-10-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Inscribed bamboo-slips of Art of War.jpg|thumb|«Һуғыш сәнғәте» яҙылған&lt;br /&gt;йоҡа һәм тар бамбук таҡталар&lt;br /&gt;(б. э. т. II быуат)]]
Трактат авторы тип ғәҙәттә легендар хәрби етәксе һәм стратег Сунь Цзы (б. э. т VI—V быуаттар) һанала. Шунлыҡтан оҙаҡ ваҡыттар ул б. э. т. VI быуат аҙағы — V быуат башына ҡаратылып йөрөтөлдө. Уның [[Хань (династия)|Хань династияһы]] дәүеренең башы менән билдәләнгән ҡәберлектә [[1972 йыл]]да табылған яңы киңәйтелгән варианты әсбаптың барлыҡҡа килеү ваҡытын б. э. т. V быуаттың икенсе яртыһы (б. э. т. 453—403 йылдар) тип аныҡларға нигеҙ бирә. Әммә һуңғы 30 йылдан артығыраҡ арауыҡта ҡытай һәм көнбайыш ғалимдары үткәргән тикшеренеүҙәр трактаттың тәғәйен тарихи шәхес — ғәскәр башлығы Сунь Бинь тарафынан ижад ителеүенә ныҡлы ишара яһай. Был күренекле стратег һәм хәрби теоретик ''Көрәшеүсе батшалыҡтар осоронда'', б. э. т. IV быуатта (б. э. т. 380—325 йылдарҙа) ''Ци батшалығында'' ғүмер иткән.
&lt;ref&gt;''The Art of War, Sun Zi’s Military Methods'', Translated by Victor H. Meir, Columbia University Press, 2007 ISBN 978-0-231-13383-8, ''Introduction'' стр. 14&lt;/ref&gt;

Хәҙерге заман ҡануни текст (һуңғы редакцияһындағы төп автор тексы) беҙҙең эраның II—III быуаттары араһында формалашҡан. Уның II—XI быуаттарҙың ун авторының йыйылма аңлатмалары (комментарийҙары) менән &quot;хәрби Ете китап&quot;ты дәүләт имтихандары системаһына индереү менән бәйле XI быуатта донъя күргән рәсми баҫмаһы төп нигеҙ итеп һанала.

== Концепциялар ==
Трактаттың дөйөм идеологияһы үҙендә иҡтисади системаның тотороҡлоғон (социаль гомеостазисын) һаҡлаусы [[конфуцианлыҡ]] нигеҙҙәрен [[Ҡытай фәлсәфәһе]]нең Дао диалектикаһы, «Инь-ян» фәлсәфә мәктәбенең космик циклдары, легизм политологияһы һәм моизмдың идаралыҡ прагматизмы менән берләштерә. Бер яҡтан, һуғышты (бин) «[[дәүләт]]тең бөйөк эше», «тормош һәм үлем ерлеге, йәшәү һәм юҡҡа сығыу юлы (дао)» тип, икенсе яҡтан — «алдау юлы» тип ҡараған был синтез 5 принципта дөйөмләштерелгән:
* «юлдар» (халыҡ менән өҫтәгеләрҙең берлеге),
* «күк йөҙөнөң» (ваҡытҡа тура килеү),
* «ерҙең» (урынға тура килеү),
* «полководецтың» (дөрөҫ етәкселек итеү, атап әйткәндә, ышаныслылыҡ — синь һәм гуманлылыҡ — жэнь),
* «закондың» (ойошҡанлыҡ һәм тәртип).
''Был принциптар 7 «иҫәпләү» аша тормошҡа ашырылырға тейеш:''
* хаҡимда ''дао'' булыуы,
* полководецта һәләт булыуы,
* күк йөҙө һәм ерҙең үҙенсәлектәрен аңлау,
* ҡанун һәм бойороҡтарҙың үтәлеүсәнлеге,
* ғәскәр көсө,
* командир һәм [[һалдат]]тарҙың уҡығанлығы,
* награда һәм язаларҙың асыҡлығы.

Ошо ''тоғролоҡ һәм алдау'', ''көс һәм көсһөҙлөк'', ''һуғышсанлыҡ һәм тыныслыҡ һөйөү'' [[диалектика]]һы артабан традицион ҡытай [[мәҙәниәт]]енең, стратагем оҫталығының төп ысулына әйләнә.

Сунь Цзы [[һуғыш]]ты [[дипломатия]]нан башлап мобилизацияға һәм [[шпионаж]]ға тиклем органик бер бөтөн итеп ҡарай. Һуғыштың маҡсаты хаҡында бер ваҡытта оноторға ярамай — халыҡ, ҡәҙимгесә йәшәп, хакимға лояль ҡалырға тейеш.

Идеаль еңеү — башҡа дәүләттәрҙе, һуғыш хәрәкәттәре башламай, дипломатик ысулдар менән бойһондороу. Шуның өсөн әүҙем дипломатия алып барып, дошмандың башҡалар менән булған союзын тарҡатыу һәм уның стратегияһын юҡҡа сығарыу зарур.

Хәрби хәрәкәттәрҙең ҡиммәтле булыуын, дәүләткә зыян, ә халыҡҡа ҙур бәхетһеҙлек алып килеүен Сунь Цзы даими айырып күрһәтә. Шуға ла һуғыш тиҙ, нәтижәле (эффектив) һәм мобиль барырға тейеш. Һуғышты оҙаҡҡа һуҙыу — халыҡҡа ҡарата ''кешелекһеҙ'' (гуманһыҙ) була, ти ул.

Сунь Цзы концепцияһының нигеҙендә ''еңел еңеү мөмкинлеген тыуҙырыу өсөн «дошман менән идара итеү» кәрәклеге'' хаҡындағы төп фекер ята: дошмандың әҙерлекле көстәре менән туранан-тура бәрелештән ҡотолоп, уны ҡыҙыҡтырып (әүрәтеп, ылыҡтырып йәки хәйлә менән) боҫҡонға (засада, ловушка) индереү (алып инеү). Көстәрҙе тигеҙһеҙ бүлеү йәки уларҙы стратегик туплау (концентрация) мотлаҡ.

Хәрби хал-ваҡиғалар барған урын һәм дошмандың хәрәкәттәре хаҡында мәғлүмәт туплау һә бер үку ваҡытта үҙ хәрәкәттәреңде йәшереү. Шпиондар эшмәкәрлегенә һәр төрлө түләү армияны тотоуға ҡарағанда осһоҙораҡҡа төшә, шуға ла шпионажға һәм аҡса, бүләк биреп, һыйлап һатып алыуға аҡса йәлләргә ярамай.

Ғәскәрҙәрҙә хәрби дисциплина һәм рух күтәренкелеге кәрәклеген Сунь Цзы күп тапҡыр билдәләй (''ци''). Рухты күтәреүгә булышлыҡ иткән ситуация һәм шарттар тыуҙырырға, ә армия ихтыярын юғалттырҙарын булдырмаҫҡа тырышырға кәрәк.

== Төп фекер ==
Сунь Цзы һуғышты ҡотолғоһоҙ бәлә-ҡаза, афәт һәм бәхетһеҙлек тип атай һәм унан ни тиклем мөмкин, шунса һаҡланырға кәрәк тип иҫәпләй. Уның әйтеүенсә, ''«һуғыш — ул ут-янғын кеүек, ҡоралын һалмағандар үҙ ҡоралынан үк үлә»''&lt;ref name=&quot;black book&quot;&gt;Nicolas Werth, Karel Bartošek, Jean-Louis Panné, Jean-Louis Margolin, Andrzej Paczkowski, Stéphane Courtois, ''(Чёрная книга коммунизма) The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression'', Harvard University Press, 1999, hardcover, 858 pages, ISBN 0-674-07608-7, page 467.&lt;/ref&gt;. Иҡтисад юғалтыуҙарын булдырмау өсөн һуғышты тиҙ алып барырға кәрәк: ''«Бер оҙайлы һуғыш та илгә табыш килтермәй: 100 алышта 100 еңеү — был көлкө генә. Дошмандарын тар-мар итеп танылған һәр кем был еңеүгә һуғыш ҡурҡынысы сыҡҡансы уҡ ирешкән»''. Трактатта билдәләнеүенсә, ҡанлы һуйыш һәм вәхшилекте булдырмаҫҡа кәрәк, сөнки улар ҡаршылыҡ тыуҙырып, дошманға һуғышты үҙ файҙаһына борорға мөмкинлек биреүе
бар&lt;ref name=ReferenceD&gt;Nicolas Werth, Karel Bartošek, Jean-Louis Panné, Jean-Louis Margolin, Andrzej Paczkowski, Stéphane Courtois, ''(Чёрная книга коммунизма) The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression'', Harvard University Press. «For the victor, the best policy is to capture the state intact; it should be destroyed only if no other options are available».&lt;/ref&gt;.

Сунь Цзы позиция һайлауҙы айырып күрһәтә. Армия өсөн теге йәки был позицияны һайлау тураһындағы ҡарарҙың ике объектив нигеҙе булырға тейеш — физик хәл-шарттар һәм башҡа оппозицион ҡаршы тороусы уйынсыларҙың уларға шәхсән (субъектив) инаныуы. Аҡыл эйәһе билдәләүенсә, стратегия — махсус әҙерләнгән һорауҙар исемлеге буйынса эшләүгә ҡайтып ҡалған планлаштырыу түгел, ә үҙгәреп торған шарттарға ярашлы һәм тиҙ яуап (реакция). Планлаштырыу контролдә булған шарттарҙа эшләһә лә, улар үҙгәреп торғанда оппоненттарҙың пландары бер-береһе менән ҡаршылыҡҡа килә һәм көтөлмәгән ситуациялар тыуҙыра, ти ул.

== Бүлектәр ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; width:80;&quot;
! Бүлек
! Исеме&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://militera.lib.ru/science/sun-tszy/01.html|title=Содержание «Военная Литература» Военная мысль|lang=ru|accessdate=2012-03-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/682YdJ0p0|archivedate=2012-05-30}}&lt;/ref&gt;
! Исеме&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lib.ru/POECHIN/suntzur.txt|title=Суньцзы. Искусство войны|lang=ru|accessdate=2012-03-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/682YeJ4dx|archivedate=2012-05-30}}&lt;/ref&gt;
|-
| I
| Алдан иҫәпләүҙәр
|Башланғыс иҫәпләүҙәр
|-
| II
| Һуғыш алып барыу
|Һуғыш алып барыу
|-
| III
| Стратегик һөжүм
|Һөжүмде планлаштырыу
|-
| IV
| Хәрби тәртип
|Хәрби урын
|-
| V
| Көс
|Стратегик көс
|-
| VI
| Тулылыҡ һәм бушлыҡ
|Бушлыҡ һәм тулылыҡ
|-
| VII
| Һуғыштағы көрәш
|Хәрби көрәш
|-
| VIII
| Туғыҙ үҙгәреш
|Туғыҙ үҙгәреш
|-
| IX
| Һуғыш хәрәкәттәре
|Армияны күсереү
|-
| X
| Ер төрҙәре
|Ер төрҙәре
|-
| XI
| Туғыҙ урын
|Туғыҙ урын
|-
| XII
| Утлы һөжүм
|Утлы атакалар
|-
| XIII
| Шымсылар ҡулланыу
|Шымсылар ҡулланыу
|-
|}

== Китап бүлектәренең ҡыҫҡаса тасуирламаһы ==

[[Файл:Bamboo book - binding - UCR.jpg|thumb|«Һуғыш сәнғәте» классик бамбук китапта (Император ''Цяньлун'' хакимлек иткән дәүер)]]
# '''Алдан иҫәпләүҙәр''' хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһен билдәләгән биш төп факторҙы (''юл'', ''йыл миҙгеле'', ''урындағы ер'', ''етәкселек'' һәм ''идара итеү'') һәм ете элементы үҙ эсенә ала. Уларҙың барыһын да иҫәпкә алыу еңеүгә мөмкинлеген бермә-бер арттыра. Китап тексында билдәләнеүенсә, һуғыш — дәүләт өсөн бик мөһим мәсьәлә, һәм ул тейешле тикшереүҙәрһеҙ башланырға тейеш түгел.
# '''Һуғыш алып барыу''' тиҙ булырға тейеш. Оҙайлы һуғыштың дәүләт өсөн файҙалы (табышлы) булғаны билдәле түгел.
# '''Стратегик һөжүм''' — һөжүмде ойоштороуҙың дөйөм һәм төп ҡағиҙәләре ҡарала. Дошман ғәскәрен алышһыҙ еңеү зарурлығы билдәләнә. Иң тәүҙә дошмандың ниәттәрен тулыһынса асыҡларға, уны союздаштарһыҙ ҡалдырырға һәм шунан ғына әһәмиәте буйынса артабан килгән — уның ғәскәрен тар-мар итеүҙе тормошҡа ашырырға. Иң насары — оҙайлы ҡамау йәки ҡәлғә һәм нығытмаларҙы штурмлау. Уларҙың тәүгеһе һуғыштың хәтһеҙ һуҙылыуына килтерһә, икенсеһе — уңышҡа бер ниндәй ҙә гарантия бирмәгән ҙур юғалтыуҙарға алып бара. Был бүлектә шулай уҡ көстәр нисбәтенең өҫтөнлөклө һәм киреһенсә булғандағы стратегия ҡарала, үҙеңдең һәм дошмандың көстәрен төплө белеү кәрәклеге һәм әһәмиәте айырып билдәләнә. Һуғыш алып барыу ҡанундарын белмәгән хакимдың ниндәй полководец һәм ғәскәр башлығына таянырға һәм уның өҫтөнән бойороп тормаҫҡа тейешлеге аңлатыла.
# '''Хәрби урын''' — ғәскәр башлығы биләнгән урындан хәүефһеҙлерәк ергә күсерлек хәлгә еткәнсе нәҡ ошо элеккеһен һаҡлау мөһим. Был етәксегә стратегик урындарҙы дошманға бирмәй, үҙенә алырға мөмкинлек тыуҙыра.
# '''Стратегик көс''' — ирешеләсәк файҙанан сығып, тактиканы дөрөҫ ҡулланыу маһирлығы.
# '''Тулылыҡ һәм бушлыҡ''' — барлыҡ тактиканың нигеҙендә ''тулылыҡ һәм бушлыҡ хаҡында тәғлимәт'' ята: үҙеңдең һәм дошмандың көслө һәм көсһөҙ яҡтарын даими тикшереп тороу.
# '''Һуғыштағы көрәш''' — унда стратегик һәм тактик сәнғәт (оҫталыҡ), ойоштороу һәм идара итеү маһирлығы, һуғыштың психологик факторҙарын белеү һәм уларҙы дөрөҫ файҙаланыу, полководецтың шәхси сифаттары төп ҡорал булып хеҙсәт итә. Был көрәштең маҡсаты бары берәү — уңыш һәм еңеү.
# '''Туғыҙ үҙгәреш''' — был бүлектә дошман биләмәләре буйынса хәрәкәт иткәндә армия дусар булған төрлө хәл-шарттар (ситуациялар) һүрәтләнә һәм уларҙың һәр береһенән нисегерәк сығыу юлдары күрһәтелә.
# '''Һуғыш хәрәкәттәре''' — төрлө хәрби хәл-шарттарҙа ғәскәрҙәрҙең урынлашыу тәртибе һәм дошманды күҙәтеү ысулдары.
# '''Урындағы ер формалары''' — унынсы бүлек урындағы ер формаларына бағышланған. Бында хәрби операцияларҙың стратегияһы һәм тактикаһының конкрет урынға нисегерәк бәйле булыуы асыҡлана.
# '''Туғыҙ урын''' — туғыҙ дөйөм ситуация. Был бүлектә үҙ территорияңда һуғыш алып барыу шарттары тасуирләнә.
# '''Утлы һөжүм''' — ун икенсе бүлек &quot;утлы һөжүм&quot;гә йәғни утҡа тотоу сараларын был һүҙ бәйләнеш тулы мәғәнәлә аңлатҡанса ҡулланыуға арналған.
# '''Шпиондар (шымсылар) ҡулланыу''' — разведка ысулдары. «Һуғышта шпиондар (шымсылар) мотлаҡ ҡулланыла, һәм улар аша дошман хаҡында беләләр».
 

== Традицион ҡараш ==

== Башҡа телдәргә тәржемәләре ==
Трактаттың [[урыҫ теле|урыҫсаға]], [[инглиз теле|инглизсәгә]], [[әрмән теле|әрмәнсәгә]], [[немец теле|немецсаға]], [[француз теле|французсаға]], [[япон теле|японсаға]], [[вьетнам теле|вьетнамсаға]], [[Чехия|чех]] һәм башҡа телдәргә заманса тәржемәләре бар.

«Сунь-цзы» һәм «У-цзы» трактаттарын [[урыҫ теле]]нә [[XX быуат]]тың 40-сы йылдарында [[СССР|совет]] шәрҡиәтсеһе академик ''Николай Иосифович Конрад'' (1891—1970) тәржемә итә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{викицитатник|Искусство войны}}
{{commonscat-inline|Sunzi}}
* Сунь-цзы. [http://militera.lib.ru/science/sun-tszy/index.html Искусство войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130519093718/http://militera.lib.ru/science/sun-tszy/index.html |date=2013-05-19 }}
* [http://chugreev.ru/st-sun-czi.html Трактат «'''Искусство войны Сунь-цзы'''» и комментарии к нему]

[[Категория:Ҡытай]]
[[Категория:Ҡытай фәлсәфәһе]]
[[Категория:Ҡытай әҙәбиәте]]
[[Категория:Хәрби әҙәбиәт]]
[[Категория:Боронғо китаптар]]</text>
      <sha1>r3ir6ames6hl6fui2aqiamfzb4632er</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Британия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119317</id>
    <revision>
      <id>1299453</id>
      <parentid>1202318</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5970" sha1="10moqcoruckvaxkvfwd5t5xpydln77h" xml:space="preserve">{{Остров
 |Название              = Яңы Британия
  |Национальное название= en/New Britain
 |Карта                 = NewBritainTopography.png
 |Страна                = Папуа — Яңы Гвинея
  |Регион               = Айлендс
   |Район               = Көнсығыш Яңы Британия/Көнбайыш Яңы Британия
 |Архипелаг             = Бисмарк архипелагы
 |Акватория             = Тымыҡ океан
 |Координаты              = 5/48/46/S/150/26/48/E
  |CoordScale           = 
 |Площадь               = 35144,6
 |Наивысшая точка       = 2438
 |Население             = 500000
  |Год переписи         = 2011
 |Изображение           = NewBritainOMC.png
  |Подпись изображения  = Яңы Британия провинцияһының урынлашыуы
}}

'''Яңы Британия''' ({{lang-en|New Britain}}, элеккесә {{lang-de|Neupommern}}) — [[Папуа — Яңы Гвинея]] составындағы утрау. Бисмарк архипелагының иң ҙур утрауы булып тора, 1885 йылға ҡәҙәр ул Яңы Британия архипелагы тип атала.

== Географияһы ==
[[Файл:Newbritain lrg.jpg|thumb|left|250px|Яңы Британияға йыһандан күренеш]]
Утрауҙың майҙаны 35 144,6 км² тәшкил итә&lt;ref&gt;United Nations Environment Program, &quot;[http://islands.unep.ch/IHD.htm#858 Islands by land area: New Britain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150522182842/http://islands.unep.ch/IHD.htm#858 |date=2015-05-22 }}, &quot; ''islands.unep.ch'' (1988).&lt;/ref&gt;, бында яҡынса 500 мең кеше (2011) йәшәй. Уның оҙонлоғо 600 км, ә максималь киңлеге — 80 км. 1966 йылдан Яңы Британия ике административ берәмеккә — Көнсығыш Яңы Британия һәм Көнбайыш Яңы Британия провинцияларына бүленә. Көнсығыш провинцияһы майҙаны буйынса көнбайыштыҡынан бәләкәйерәк, әммә уны халыҡ иҫәбе һәм әһәмиәтлелеге буйынса үтә.

Көнбайыш Яңы Британия провинцияһының административ үҙәге Кимбе ҡалаһында урынлашҡан. Көнсығыш Яңы Британия провинцияһының административ үҙәге 1994 йылда Тавурвур вулканы атылғанға тиклем Рабаул ҡалаһы була, уның халҡының күпселеге Кокопо ҡалаһына күсенә, һуңыраҡ Кокопо провинцияның үҙәге булып китә.

Утрау буйлап тарлауыҡтар менән йырғыланған тау массивы һуҙылған, Синевит вулканы (2438 м) уның иң бейек нөктәһе булып тора. Утрауҙың төп өлөшө тропик урмандар менән ҡапланған.

Дампир боғаҙы Яңы Британияны Умбои утрауынан, Изге Георгий боғаҙы — Яңы Ирландия утрауынан айыра.

== Тарихы ==
Яңы Британия тик [[1700 йыл]]да британия диңгеҙеһе Уильям Дампир тарафынан асыла. [[1885 йыл]]дан 1899 йылға ҡәҙәр утрау Германия Яңы Гвинея Компанияһы биләмәһе була һәм Яңы Померания ({{lang-de|Neupommern}}) тип атала. [[1899 йыл]]дан 1914 йылға тиклем утрау [[Германия]] Яңы Гвинеяһы колонияһының бер өлөшө булып тора. Был дәүерҙә утрауҙа мамыҡ үҫтереү үҫешә. 1914 йылда Яңы Британияны [[Австралия]] ғәскәрҙәре баҫып ала һәм [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамланғас Австралия утрау менән идара итеүгә [[Милләттәр Лигаһы]]нан мандат ала.

[[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда [[1942 йыл]]да утрау Рабаул өсөн алышты еңгән [[Япония империяһы]] ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. [[АҠШ|Америкалылар]] утрауҙың төньяҡ-көнбайыш өлөшөн һәм көньяҡ-көнбайышта Меркус моронон яулап алалар. Шуға ҡарамаҫтан Рабаул ҡалаһын һуғыш тамамланғанға ҡәҙәр яулап ала алмайҙар, һәм тик Япония дөйөм капитуляция тураһындағы акт ҡабул иткәндән һуң ғына утрау америкалыларға бирелә.

== Халҡы ==
Папуастар Яңы Британияның иң боронғо этник төркөмө булып тора. Артабан утрауға [[Меланезия]] кешеләре килеп урынлаша. Толаи халҡы иң ҙур этник төркөмө булып тора. Утрауҙа шулай уҡ байнинг, киленге, сулка һәм лакалаи халыҡтары йәшәй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{commonscat-inline|New Britain|Яңы Британия}}

[[Категория:Тымыҡ океан утрауҙары]]
[[Категория:Австралия һәм Океания утрауҙары]]
[[Категория:Бисмарк архипелагы]]</text>
      <sha1>10moqcoruckvaxkvfwd5t5xpydln77h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәрәп яҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122771</id>
    <revision>
      <id>1299467</id>
      <parentid>1285273</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T22:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102314" sha1="ewlln7t2elokoyvp4yf5gx8e5gmiaz6" xml:space="preserve">{{Революция
| Название = Ғәрәп яҙы
| Изображение =
| Подпись = '''По часовой стрелке сверху слева:''' протестующие собираются на [[Площадь Тахрир|площади Тахрир]] в [[Каир]]е (в Египте); демонстранты маршируют по центральной улице [[Тунис (город)|Туниса]] (в Тунисе); политические диссиденты в [[Сана|Сане]] (в Йемене) требуют отставки президента; тысячи демонстрантов на [[Жемчужная площадь|Жемчужной площади]] в [[Манама|Манаме]] (в Бахрейне); сотни тысяч в [[Дамаск]]е (в Сирии); демонстранты в [[Аль-Байда|Аль-Байде]] (в Ливии).
| Место = ғәрәп донъяһы &lt;small&gt;(''см.&amp;nbsp;[[#Сводка протестов по странам|список стран]]'')
| Дата = 2010 йылдың 18 декабренән
| Причины = структура-демографик факторҙар,&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Коротаев А.В.]], Зинькина Ю. В. |ссылка=http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=271&amp;Itemid=1|заглавие=Египетская революция 2011 г.: структурно-демографический анализ|издание=Полис. Экстратекст.|год=2011|выпуск=1}}; [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=345&amp;Itemid=1 Ортокузенный брак и нестабильность на Ближнем Востоке. Йеменцы не были арабами до ислама. ''Наука 2.0'' 31 Августа 2013].&lt;/ref&gt; авторитар режимдар, фәҡирлек, коррупция, кеше хоҡуҡтарын боҙоу, инфляция, клептократия, эшһеҙлек
| Цель = иҡтисади һәм сәйәси үҙгәрештәрҙән алып власты тулыһынса алмаштырыуға тиклем
| Итог =
| Организатор =
| Кем_организована =
| Движущая_сила =
| Число_манифестантов =
| Кто_подавлял = Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка илдәренең хөкүмәттәре 
| Погибшие = 400 000-дән 650 000-гәсә (халыҡ-ара баһа)
| Ранены =
| Арестованы =
}}
'''Ғәрәп яҙы''' ([[Ғәрәп теле|ғәр.]]الربيع العربي) — ғәрәп донъяһында 2011 йыл башында булып үткән ихтилалдар һәм сыуалыштар тулҡыны. Тәүге билдәләре 2010 йылда уҡ күренә&lt;ref&gt;Волнения в Западной Сахаре произошедшие в октябре 2010 называют частью арабской весны&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештәр — [[Тунис]]та&lt;ref name=&quot;tropicpost&quot;&gt;{{Cite news|title=Middle East In Revolt|url=http://www.tropicpost.com/middle-east-in-revolt/|date=11 February 2011|accessdate=11 February 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Мысыр]]ҙа&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/0211/Egypt-s-revolution-redefines-what-s-possible-in-the-Arab-world|agency=Christian Science Monitor|date=11 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Egypt's revolution redefines what's possible in the Arab world|first=Scott|last=Peterson}}&lt;/ref&gt; һәм [[Йемен]]дә&lt;ref&gt;{{Cite news|work=The New York Times|url=http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html|date=28 January 2011|title=Thousands in Yemen Protest Against the Government|first1=Nada|last1=Bakri|first2=J. David|last2=Goodman|postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}}}&lt;/ref&gt;; граждандар һуғышы — [[Ливия]]ла&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8344034/Libya-civil-war-breaks-out-as-Gaddafi-mounts-rearguard-fight.html|agency=The Telegraph|date=23 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya: civil war breaks out as Gaddafi mounts rearguard fight|first=Richard|last=Spencer|location=London|work=The Daily Telegraph}}&lt;/ref&gt; (режим ҡолай) һәм [[Сүриә]]лә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,753517,00.html|agency=Der Spiegel|date=28 March 2011|accessdate=12 June 2011|title='It Will Not Stop': Syrian Uprising Continues Despite Crackdown}}&lt;/ref&gt; (дауам итә); граждандар ихтилалы — [[Бахрейн]]да&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thestar.com/news/world/article/939631--death-turns-harmless-man-into-bahrain-uprising-s-martyr|agency=The Toronto Star|date=16 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Death turns ‘harmless man’ into Bahrain uprising’s martyr|first=Jesse|last=McLean|work=The Star}}&lt;/ref&gt;; күмәк кеше ҡатнашлығындағы болалар — [[Алжир]]ҙа&lt;ref&gt;{{cite news|agency=CBC News|title=Algeria protest draws thousands|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/02/12/algeria.html|date=12 February 2011|accessdate=12 June 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Ираҡ]]та&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/24/AR2011022403117.html|agency=The Washington Post|date=25 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Stephanie|last=McCrummen|title=13 killed in Iraq's 'Day of Rage' protests}}&lt;/ref&gt;, [[Иордания]]ла&lt;ref&gt;{{cite news|date=28 January 2011|accessdate=12 June 2011|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/2011128125157509196.html|agency=Al Jazeera English|title=Thousands protest in Jordan}}&lt;/ref&gt;, [[Марокко]]ла&lt;ref name=&quot;afrol1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.afrol.com/articles/37175|title=Morocco King on holiday as people consider revolt|publisher=Afrol.com|year=2011|accessdate=1 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975R6x88|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt; һәм Оманда&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://gulfnews.com/news/gulf/oman/one-dead-dozen-injured-as-oman-protest-turns-ugly-1.768789|agency=Gulf News|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|first=Sunil|last=Vaidya|title=One dead, dozen injured as Oman protest turns ugly}}&lt;/ref&gt;; ваҡ-төйәк болалар [[Күвейт]]тә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476|agency=Middle East Online|date=20 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Kuwaiti stateless protest for third day}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222233321/http://www.middle-east-online.com/english/?id=44476 |date=22 February 2011 }}&lt;/ref&gt;, [[Ливан]]да&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227|title=Lebanon: Protests against Sectarian Political System|agency=Reuters|date=27 February 2011|accessdate=8 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124030156/http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 |date=24 November 2011 }}&lt;/ref&gt;, [[Мавритания]]ла, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=29 January 2011}}&lt;/ref&gt;, [[Судан]]да&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/160998.html|title=Sudan opposition leader arrested|publisher=Press TV|location=IR|date=19 January 2011|accessdate=29 January 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975S07BS|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;, [[Джибути]]ҙа&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 Somalilandpress: People in Djibouti protest against President Gelleh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028222114/http://somalilandpress.com/people-in-djibouti-protest-againts-president-gelleh-19925 |date=2020-10-28 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; һәм [[Көнбайыш Сахара]]ла&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.afrol.com/articles/37450|agency=Afrol|date=27 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=New clashes in occupied Western Sahara}}&lt;/ref&gt; була. 2011 йылдың майында [[Израиль]] сигендәге бәрелештәрҙе лә Ғәрәп яҙы рухландыра&lt;ref&gt;{{cite news|agency=FOX News|url=http://www.foxnews.com/world/2011/06/06/israeli-troops-gird-for-more-syria-border-violence/|date=6 June 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria Blocks New Border Protest as Death Toll Rises to 23|publisher=Fox News}}&lt;/ref&gt;.

Сыуалыштар ваҡытында ризаһыҙлыҡ күрһәтеүҙең дөйөм ысулдары файҙаланыла: забастовкалар, демонстрациялар, митингылар; уларҙы ойоштороу, аралашыу һәм мәғлүмәт таратыу өсөн социаль медиа ҡулланыла&lt;ref name=&quot;cascading&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.miller-mccune.com/politics/the-cascading-effects-of-the-arab-spring-28575/|title=The Arab Uprising's Cascading Effects|publisher=Miller-mccune.com|date=23 February 2011|accessdate=27 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975Sah3g|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;. Демонстрацияларҙың күбеһенә ҡарата властар көс ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522|agency=Reuters|title=Many wounded as Moroccan police beat protestors|date=23 May 2011|accessdate=12 June 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110041056/http://uk.reuters.com/article/2011/05/22/uk-morocco-protests-idUKTRE74L2YU20110522 |date=10 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0531/1224298143757.html|agency=The Irish Times|date=31 May 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria's crackdown|archiveurl=https://archive.is/WYB6|archivedate=8 September 2012|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2011/03/16/501364/main20043683.shtml|agency=CBS News|date=16 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Bahrain troops lay siege to protesters' camp}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәт яҡлы ополчениены һәм контр-демонстранттарҙы ҡаршы ҡуя&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/0/10315/World/0/Syria-clampdown-on-protests-mirrors-Egypts-as-thug.aspx|agency=Ahram Online|date=19 April 2011|accessdate=12 June 2011|title=Syria clampdown on protests mirrors Egypt's as thugs join attcks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/world/yemeni-government-supporters-attack-protesters-injuring-hundreds/2011/03/16/AB56R9g_story.html|agency=The Washington Post|date=17 March 2011|accessdate=12 June 2011|title=Yemeni government supporters attack protesters, injuring hundreds|first=Hakim|last=Almasmari}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/02/24/libya-protests-gaddafi-fo_n_827568.html|agency=The Huffington Post|date=24 February 2011|accessdate=12 June 2011|title=Libya Protests: Gaddafi Militia Opens Fire On Demonstrators}}&lt;/ref&gt;. Демонстранттар «Халыҡ режимдың ҡолауын теләй»&lt;ref name=&quot;наука2.0&quot;&gt;[http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ ПОЛИТ.РУ: Истоки и смысл арабской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126005515/http://polit.ru/article/2011/06/07/korotayev/ |date=2018-11-26 }} (стенограма)/[http://nauka2-0.rpod.ru/231234.html Теория социального взрыва — Наука 2.0] (аудиоверсия) — [//ru.wikipedia.org/wiki/Коротаев,_Андрей_Витальевич Андрей Коротаев]&lt;/ref&gt; ({{Lang-ar|الشعب يريد إسقاط النظام}}‎)&lt;ref name=&quot;slogan&quot;&gt;{{cite web|author=Uriel Abulof|url=http://www.huffingtonpost.com/uriel-abulof/what-is-the-arab-third-es_b_832628.html|title=What Is the Arab Third Estate?|publisher=The Huffington Post|date=10 March 2011|accessdate=1 May 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975TaZRS|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt; тигән төп лозунг аҫтында эш итә.

== Күҙәтеү ==
Тотош Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка буйлап үткән протестар һәм демонстрациялар «ғәрәп яҙы»&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12339521|title=Egypt protests: an Arab spring as old order crumbles|publisher=BBC|date=2 February 2011|accessdate=9 March 2011|first=Roger|last=Hardy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.gosanangelo.com/news/2011/mar/08/arab-145spring-a-chance-for-us-to-rewrite-former/|title=Arab 'spring' a chance for U.S. to rewrite relationships|publisher=[[San Angelo Standard-Times]]|date=8 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Kate|last=Smith}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711113021/http://www.gosanangelo.com/news/2011/mar/08/arab-145spring-a-chance-for-us-to-rewrite-former/ |date=11 July 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/moisi62/English|title=An Arab Spring?|publisher=Project Syndicate|date=26 January 2011|accessdate=9 March 2011|first=Dominique|last=Moisi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thenation.com/article/158991/arab-spring|title=http://www.thenation.com/article/158991/arab-spring|publisher=[[The Nation]]|date=3 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Rashid|last=Khalidi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/mar/06/arab-spring-european-reply-labour|title=The Arab spring requires a defiantly European reply|work=The Guardian|location=UK|date=6 March 2011|accessdate=9 March 2011|first=Jackie|last=Ashley}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/03/arab_spring|title=Arab Spring – Who lost Egypt?|work=The Economist|date=1 March 2011|accessdate=9 March 2011}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ «ғәрәп яҙы һәм ҡышы»&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miller|first=Aaron|title=What Is Israel’s Next Move In The New Middle East?|url=http://www.momentmag.com/moment/issues/2011/06/IsraelsNextMove.html|work=Moment Magazine|publisher=Moment Magazine|accessdate=5/6/2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975Vv1VO|archivedate=2012-07-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506055639/http://www.momentmag.com/moment/issues/2011/06/IsraelsNextMove.html |date=2011-05-06 }}&lt;/ref&gt;, «ғәрәп уяныуы»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/2011/02/2011222121213770475.html}}{{cite news|url=http://www.americanthinker.com/2011/05/arab_awakening.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502195246/http://www.americanthinker.com/2011/05/arab_awakening.html |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt;, «панғәрәп инҡилабы», «ғәрәп ихтилалдары»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thenation.com/blog/158670/arab-uprisings-what-february-20-protests-tell-us-about-morocco}}&lt;/ref&gt; тигән атамалар алды, әммә протестарҙа ҡатнашыусылар араһында [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] түгелдәр ҙә була. Протестар 2010 йылдың октябрендә Көнбайыш Сахарала башлана, әммә ғәмәлдә [[Тунис]]та 2010 йылдың 18 декабрендә Мөхәммәт Буазизиҙың полиция коррупцияһына һәм ҡаты мөғәмәләгә ҡаршы протест рәүешендә үҙ-үҙен яндырыуынан башлана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/01/22/world/africa/22sidi.html?pagewanted=1&amp;_r=1&amp;src=twrhp|title=Slap to a Man's Pride Set Off Tumult in Tunisia|work=The New York Times|date=22 January 2011|accessdate=1 February 2011|first=Kareem|last=Fahim}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Noueihed|first=Lin|url=http://uk.reuters.com/article/2011/01/19/uk-tunisia-protests-bouazizi-idUKTRE70I7TV20110119|title=Peddler's martyrdom launched Tunisia's revolution|agency=Reuters|place=UK|date=19 January 2011|accessdate=1 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209104243/http://uk.reuters.com/article/2011/01/19/uk-tunisia-protests-bouazizi-idUKTRE70I7TV20110119 |date=9 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Тунистан һуң тәртипһеҙлектәр [[Алжир]], [[Иордания]], [[Мысыр]] һәм [[Йемен]]де&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/01/27/AR2011012702081.html|title=Inspired by Tunisia and Egypt, Yemenis join in anti-government protests|work=The Washington Post|date=27 January 2011|accessdate=1 February 2011|first=Sudarsan|last=Raghavan}}&lt;/ref&gt; солғай, шунан бүтән илдәргә лә тарала. Иң ойошҡан демонстрациялар йыш ҡына йома намаҙынан һуң башлана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://arabnews.com/middleeast/article250370.ece|title=Yemenis square off in rival 'Day of Rage' protests|publisher=Arab News|date=3 February 2011|accessdate=6 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707154845/http://arabnews.com/middleeast/article250370.ece |date=7 July 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Police in south Yemen disperse 'day of rage' protests|publisher=Google|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gXNO9M4Mutdc9jI1glhjbs3lX5eg|accessdate=13 February 2011|newspaper=Hosted news|agency=Agence Presse-France|date=11 February 2011|location=Aden, Yemen|archiveurl=http://web.archive.org/web/20111223070701/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gXNO9M4Mutdc9jI1glhjbs3lX5eg|archivedate=23 December 2011|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=White|first=Gregory|title=Bahrain Now Bracing For Its Own Day Of Rage After Giving Every Family $2,660 Fails|url=http://www.businessinsider.com/bahrain-day-of-rage-2011-2|accessdate=13 February 2011|newspaper=Business Insider|date=13 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың майына инҡилаптар дүрт дәүләттең башлыҡтарын ҡолата. Тунистағы инҡилаптан һуң Тунис президенты Зинәләбиддин бин Али 2011 йылдың 14 ғинуарында Сәғүд Ғәрәбстанына ҡаса. Мысырҙа президент Хөсни Мөбәрәк халыҡтың 18 көнлөк акцияларынан һуң 2011 йылдың 11 февралендә, 30 йыллыҡ президентлығын тамам итеп, отставкаға китә. Ливия лидеры Муаммар Ҡаддафи 2011 йылдың 23 авгусында ҡолатыла һәм 2011 йылдың 20 октябрендә тыуған ҡалаһы Сиртта үлтерелә. Йемен президенты Али Абдулла Сәлих 2012 йылдың 27 февралендә власты сираттан тыш һайлауҙа һайланған яңы президентҡа тапшыра.

Төбәктәрҙәге тәртипһеҙлектәр осоронда ҡайһы бер лидерҙар етәкселек итеү мөҙҙәттәре тамамланғас отставкаға китәсәктәрен белдерә. Судан президенты Омар әл-Бәшир 2015 йылда кандидатураһын ҡуймаясағын әйтә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&amp;item_no=417637&amp;version=1&amp;template_id=37&amp;parent_id=17|title=Party: Bashir is not standing for re-election|agency=Gulf Times|date=22 February 2011|accessdate=22 February 2011}}&lt;/ref&gt;, Ираҡ премьер-министры Нури әл-Малик та (мөҙҙәте 2014 йылда бөтә) шуны уҡ белдерә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://english.ruvr.ru/2011/02/05/43000042.html|title=Iraq PM plans no re-election|agency=Voice of Russia|date=5 February 2011|accessdate=27 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111044547/http://english.ruvr.ru/2011/02/05/43000042.html |date=11 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.alsumaria.tv/en/Iraq-News/1-60907-.html|title=Iraq angered protesters call for Maliki resignation|agency=Alsumaria|date=26 February 2011|accessdate=27 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071202/http://www.alsumaria.tv/en/Iraq-News/1-60907-.html |date=25 September 2011 }}&lt;/ref&gt;. Иорданиялаға протестар король Абдулланың ике хөкүмәтте таратыуына сәбәп була&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-01/30/c_13712927.htm|title=Jordanians stage anti-gov't sit-in in Amman|publisher=Xinhua|date=30 January 2011|accessdate=13 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aljazeera2&quot;&gt;{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/10/20111017113326931126.html|agency=Al Jazeera English|date=17 October 2011|accessdate=17 October 2011|title=Jordan's king 'appoints new prime minister'}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.reuters.com/article/2011/02/01/jordan-government-idUSLDE7101C620110201|title=Jordan king appoints new PM, government quits|agency=Reuters|date=1 February 2011|accessdate=2 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204083047/http://www.reuters.com/article/2011/02/01/jordan-government-idUSLDE7101C620110201 |date=4 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Йемен президенты Али Абдулла Сәлих 23 апрелдә 30 көндән отставкаға китәсәге тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/04/24/world/middleeast/24yemen.html?src=tptw|title=President of Yemen Offers to Resign for Immunity|work=The New York Times|date=23 April 2011|accessdate=24 April 2011|first=Robert F.|last=Worth}}&lt;/ref&gt;;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704677404576285473691028908.html?mod=googlenews_wsj|agency=The Wall Street Journal|date=26 April 2011|accessdate=27 April 2011|title=Yemen Protesters Accept Deal|first=Hakim|last=Almasmari}}&lt;/ref&gt; ләкин кире уйлай, ә инҡилап дауам иттерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2011-05-01/yemen-accord-signing-has-been-postponed-gulf-official-says-2-.html|date=2 May 2011|accessdate=5 May 2011|title=Yemen Accord Signing Has Been Postponed, Gulf Official Says|first=Donna|last=Abu-Nasr|agency=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;.

Протестарҙың геосәйәси эҙемтәләре дөйөм иғтибарҙы тарта&lt;ref&gt;{{cite web|author=AFP 27 January 2011|url=http://www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html|title=Unrest across the Arab world|work=Vancouver Sun|location=Canada|date=28 January 1986|accessdate=29 January 2011|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20110131183904/www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html|archivedate=2011-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131183904/http://www.vancouversun.com/news/Unrest+across+Arab+world/4178175/story.html |date=31 January 2011 }}&lt;/ref&gt;, хатта баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре тыныслыҡ буйынса Нобель премияһына күрһәтелеүе ихтимал тип фараз ителә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.news24.com/World/News/Arab-protests-attract-Nobel-interest-20110131|title=Arab protests attract Nobel interest: News24: World: News|publisher=News24|date=31 January 2011|accessdate=8 February 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975WeAnQ|archivedate=2012-07-13}}&lt;/ref&gt;. Йемендән Тәвәкүл Ҡарман Ғәрәп яҙының мәшһүр лидеры булараҡ 2011 йыл өсөн тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы бирелгән өс лауреаттың береһе була. {{Описанное изображение|float=none|width=700|image-width=700|image=Arab_Spring_map.svg|caption={{легенда|#00112b|Хөкүмәт ҡолатылған|inline}} {{легенда|#801000|Ҡораллы конфликт|inline}} {{легенда|#004a80|Граждандарҙың оҙайлы сыуалыштары һәм хөкүмәттә үҙгәрештәр|inline}} {{легенда|#00bff3|Протестар һәм хөкүмәттә үҙгәрештәр|inline}}&lt;br &gt;&lt;/div&gt;{{легенда|#d64400|Күмәк протестар|inline}} {{легенда|#eac27c|Ваҡ-төйәк протестар|inline}} {{легенда|#797979|Ғәрәп донъяһынан тыш протестар|inline}}|annotations={{описание|165|140|[[Алжирҙағы сыуалыштар (2010—2012)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Алжир&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|300|140|[[Ливияла граждандар һуғышы|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ливия&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|405|140|[[Мысырҙа инҡилап (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Египет&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|425|245|[[Судан]]|font-size=14}} {{описание|23|195|[[Мавритания]]|font-size=14}} {{описание|260|70|—[[Туниста инҡилап (2010—2011)|Тунис]]|font-size=14}} {{описание|100|78|[[Марокко]]|font-size=14}} {{описание|7|130|[[Көнбайыш Сахара|Западная&lt;br /&gt;Сахара]]|font-size=14}} {{описание|520|154|[[Сәғүд Ғәрәбстанында сыуалыштар (2011)|Саудовская Аравия]]|font-size=14}} {{описание|480|93|[[Иорданияла сыуалыштар (2011)|Иордания]]|font-size=14}} {{описание|420|72|[[Ливан]]—|font-size=14}} {{описание|390|88|[[Государство Палестина|Палестина]]—|font-size=14}} {{описание|480|52|[[Сүриәлә ихтилал (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Сирия&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|525|70|[[Ираҡта сыуалыштар (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ирак&lt;/span&gt;]]|font-size=14}} {{описание|580|93|—[[Кувейт]]|font-size=14}} {{описание|615|120|—[[Бахрейнда сыуалыштар (2011)|Бахрейн]]|font-size=14}} {{описание|655|160|[[Оманда сыуалыштар (2011)|Оман]]|font-size=14}} {{описание|580|230|[[Йемендә ихтилал (2011)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Йемен&lt;/span&gt;]]|font-size=14}}}}
* Илдәр буйынса протест белдереүҙәр исемлеге
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; margin-bottom: 18px;&quot;
!
Сыуалыштар башы
!
Ил
!
Сыуалыштар ахыры
!
Протест төрҙәре
!
Эҙемтәләре
!
Һәләк булғандарҙың һаны
|-
|
2010 йылдың 17 декабре
|
{{flagicon|Tunisia}} Тунис
|
2011 йылдың 14 ғинуары
|
Мөхәммәт Буазизиҙың үҙ-үҙен яндырыуы;
күмәк демонстрациялар; дөйөм халыҡ протесы; офистарға һәм биләмәләргә һөжүм
|
Хөкүмәтте ҡолатыу;
президент Бен Али ғаиләһе менән илдән ҡаса (2011 йылдың 14 ғинуары)
|
219&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12335692 Tunisia protests against Ben Ali left 200 dead, says UN], BBC, February 1, 2011. {{Ref-en}}(инг.)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=4 dead in Tunisia after renewed violence|url=http://www.ctv.ca/CTVNews/World/20110226/tunisia-protests-110226/|publisher=CTV News|date=27 February 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228184118/http://www.ctv.ca/CTVNews/World/20110226/tunisia-protests-110226/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2010 йылдың 28 декабре
|
{{flagicon|Algeria}} Алжир
|
2011 йылдың 24 феврале
|
Күмәк демонстрациялар
|
Президент 19 йыл дауам иткән ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү тураһында иғлан итә (2011 йылдың 3 феврале)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Algeria to lift emergency powers'|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112315364175524.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975dfsJy|archivedate=2012-07-13|lang=en|publisher=Al-Jazeera|date=2011-02-03|accessdate=2011-02-03}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Al-Jazeera&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2011-02-03).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112315364175524.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 13 июль 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBOQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;3 февраль 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|
8&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/news/2011-01-25/egyptian-policeman-two-people-killed-in-cairo-protest-inspired-by-tunisia.html Obama Poised to Step Up Criticism of Mubarak If Crackdown Is Intensified — Bloomberg]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 13 ғинуары
|
{{Флаг|Ливия|1977}} Ливия
|
2011 йылдың 20 октябре
|
Ливия башлығының 40 йыл идара итеүенә ҡаршы бөтә ил буйлап барған протестар артынан граждандар һуғышы һәм интервенция башлана&lt;ref name=&quot;lenta libyan&quot;&gt;[http://lenta.ru/story/libyaun/ Lenta.ru: В мире: Гражданская война в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110314151837/http://lenta.ru/story/libyaun/ |date=2011-03-14 }}&lt;/ref&gt;
|
Муаммар Ҡаддафиҙы үлтереү; властың Күсмә милли советҡа күсеүе&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/04/10/constitution/ Сторонники Каддафи написали конституцию]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/04/20/election/ Режим Каддафи согласился провести свободные выборы]&lt;/ref&gt;
|
50.000&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Al menos 50,000 personas han muerto en Libia, aseguran los  rebeldes|url=http://mexico.cnn.com/mundo/2011/08/30/al-menos-50000-personas-han-muerto-en-libia-aseguran-los-rebeldes|date=31 August 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 14 ғинуары
|
{{flagicon|Jordan}} Иордания
|

|
Ваҡ-төйәк протестар
|
Король Абдулла II хөкүмәтте тарата (2011 йылдың 1 феврале)
|
2&lt;ref name=&quot;khaberni.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://khaberni.com/more.asp?ThisID=52120&amp;ThisCat=1|title=خبرني :&amp;#124;نبض الشارع : توقيف 21 شخصا على خلفية احداث الداخلية|publisher=Khaberni.com|accessdate=28 October 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975emaDq|archivedate=2012-07-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819104533/http://khaberni.com/more.asp?ThisID=52120&amp;ThisCat=1 |date=2011-08-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jordan protest turns violent|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121821116689870.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975fjUH3|archivedate=2012-07-13|work=Al Jazeera|accessdate=28 October 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
{{Флаг|Мавритания}} [[Мавритания]]
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
Үҙ-үҙен яндырыу
|

|
3&lt;ref&gt;{{Флаг|Mauritania}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
{{Флаг|Sudan}} [[Судан]]
|

|
Ваҡ-төйәк протестар, Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында референдум
|
Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғон таныу
|
1&lt;ref&gt;[http://uk.reuters.com/article/2011/01/31/uk-sudan-protests-idUKTRE70U21620110131 Sudanese student dies after protests-activists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209104317/http://uk.reuters.com/article/2011/01/31/uk-sudan-protests-idUKTRE70U21620110131 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 17 ғинуары
|
{{Флаг|Оман}} Оман
|

|
Протестар, сыуалыштар
|
Солтан вәкәләттәренең бер өлөшөн парламентҡа тапшыра&lt;ref name=&quot;autogenerated20130214-1&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2011/03/110313_rn_oman_parliament.shtml BBC Russian — Лента новостей — Султан Омана передаст после протестов часть полномочий парламенту]&lt;/ref&gt;
|
6&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/20112288422610894.html Protesters defy crackdown in Oman — Middle East — Al Jazeera English]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 18 ғинуары
|
{{flagicon|Yemen}} Йемен
|

|
Хөкүмәттең президент сәйәсәте менән риза түгеллеге&lt;ref name=&quot;09SANAA2279&quot;&gt;Bryan, Angie.&amp;#x20;[http://wikileaks.ch/cable/2009/12/09SANAA2279.html Yemeni tribal leader: for Saleh, Saudi involvement in Sa’ada comes not a moment too soon]&amp;#x20; (инг.), ''[[WikiLeaks]]'' (28 December 2009).&amp;#x20;&lt;small&gt;31 ғинуар 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
күмәк демонстрациялар&lt;ref name=&quot;Irish Times breaking26&quot;&gt;{{Cite news|title=Yemenis in anti-president protest|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2011/0127/breaking26.html|publisher=[[Irish Times]]|date=January 27, 2011|language=en|archiveurl=https://archive.is/zGN6|archivedate=December 4, 2012}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxcxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;, &lt;/span&gt;''[[Irish Times]]'' &lt;span id=&quot;cxcxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(January 27, 2011).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NADA BAKRI&quot;&gt;{{Cite news|title=Thousands in Yemen Protest Against the Government|first=NADA|last=BAKRI|url=http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/middleeast/28yemen.html|publisher=The New York Times|date=27 Jan 2011|language=en}}&lt;/ref&gt;
|
Президент вәкәләттәрҙе ил вице-президентына тапшырыу тураһында указға ҡул ҡуя (2011 йылдың 23 ноябре)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Yemen President Ali Abdullah Saleh 'to quit in 2013'|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12343166|publisher=BBC News|date=2011-02-02|accessdate=2011-02-02|language=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975hkZC7|archivedate=2012-07-13}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;, &lt;/span&gt;''BBC News'' &lt;span id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(2&lt;/span&gt; &lt;span id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;February 2011).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwBSo&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;2 февраль 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|
1500&lt;ref name=&quot;2,000killed&quot;&gt;[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5h-RahixpQufEQj9Qg3oUxpYourDA?docId=8bb4ea3a38954ebd9d1a25afd4c56278 Yemen says more than 2,000 killed in uprising]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 21 ғинуары
|
{{Флаг|Saudi Arabia}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]
|

|
Үҙ-үҙен яндырыу&lt;ref name=&quot;saudi&quot;&gt;{{Cite web|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975jDDc5|archivedate=2012-07-13|lang=en|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; BBC News&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(23 January 2011).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465 Тәүге сығанаҡтан] архивланған 13 июль 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxcite_ref-2.2C000killed_75-0&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;23 ғинуар 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
демонстрациялар&lt;ref name=&quot;Montreal&quot;&gt;{{Cite web|title=Flood sparks rare action|url=http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archiveurl=http://web.archive.org/20110201053307/www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archivedate=2011-02-01|lang=en|publisher=Montreal Gazette|date=29 January 2011|accessdate=29 January 2011}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Montreal Gazette&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(29 January 2011).&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 1 февраль 2011.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxcxmwBVU&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;29 ғинуар 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;
|
[[Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд|Абдулла ибн Әбделғәзиз әс-Сәғүд]], Сәғүд Ғәрәбстанының короле, социаль түләүҙәргә 16 миллиард доллар бүлергә вәғәҙә итә&lt;ref&gt;[http://news.yahoo.com/s/csm/20110223/wl_csm/365206 Saudi Arabia’s King Abdullah promises $36 billion in benefits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228141743/http://news.yahoo.com/s/csm/20110223/wl_csm/365206 |date=2011-02-28 }}&lt;/ref&gt;
|
10&lt;ref name=&quot;saudi_selfimmo65yr&quot;&gt;{{Cite news|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|work=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DPA_Abdul-Ahadwas&quot;&gt;{{Cite news|title=Report: Saudi Facebook activist planning protest shot dead|url=http://www.monstersandcritics.com/news/middleeast/news/article_1623088.php/Report-Saudi-Facebook-activist-planning-protest-shot-dead|work=[[Monsters and Critics]]|date=2 March 2011|accessdate=2 March 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/5wtRzehxX|archivedate=2 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HRW_Dec2011_protests&quot;&gt;{{Cite news|title=Saudi Arabia: Renewed Protests Defy Ban|url=http://www.hrw.org/news/2011/12/30/saudi-arabia-renewed-protests-defy-ban|work=BBC News|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=30 December 2011|accessdate=2012-01-07|archiveurl=http://www.webcitation.org/64VGNirip|archivedate=2012-01-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AJE_Issam_Moh_Abd&quot;&gt;{{Cite news|title=Saudi forces clash with protesters in Qatif|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012113143917567124.html|work=[[Al Jazeera]]|date=13 January 2012|accessdate=2012-01-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/64flMehoW|archivedate=2012-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;presstv_alAbdel_26Jan2012&quot;&gt;{{Cite news|title=Saudi forces kill another protester|url=http://www.presstv.ir/detail/223279.html|work=[[Press TV]]|publisher=[[Human Rights Watch]]|date=27 January 2012|accessdate=2012-01-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/650sx7m9q|archivedate=2012-01-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 25 ғинуары
|
{{flagicon|Egypt}} Мысыр
|
2011 йылдың 11 феврале
|
Күмәк протестар һәм ихтилалдар
|
Хөкүмәт алмашыныу (2011 йылдың 29 ғинуары);
Хөсни Мөбәрәктең президент посынан отставкаға китеүе (2011 йылдың 11 феврале)&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2011/02/11/mubarak1/ Лента.]&lt;/ref&gt;
|
887&lt;ref&gt;{{Cite web|title=846 killed in Egypt uprising|url=http://www.haaretz.com/news/international/government-fact-finding-mission-shows-846-killed-in-egypt-uprising-1.356885|archiveurl=http://web.archive.org/20110423023923/www.haaretz.com/news/international/government-fact-finding-mission-shows-846-killed-in-egypt-uprising-1.356885|archivedate=2011-04-23|date=20 April 2011|accessdate=20 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ndtv.com/article/world/egypt-protests-death-toll-rises-to-41-152899 Egypt protests: Death toll rises to 41]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 26 ғинуары
|
{{Флаг|Syria}} Сүриә
|
дауам итә
|
Үҙ-үҙен яндырыу, күмәк протестар, сыуалыштар
|
Президент 48 йыллыҡ ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү тураһында белдерә
|
100 000&lt;ref name=&quot;oneyearlater&quot;&gt;{{Флаг|Morocco}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 20 феврале
|
{{Флаг|Morocco}} [[Марокко]]
|
2011 йылдың 20 феврале
|
Үҙ-үҙен яндырыу, протестар&lt;ref&gt;[http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703498804576156180408970252.html Region’s Protests Spread to Morocco — WSJ.com]&lt;/ref&gt;
|
Марокко короле Мөхәммәт VI халыҡҡа телмәр менән мөрәжәғәт итә, тамырҙан конституция реформаһы үткәрергә вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2011/03/10/maroc/ Король Марокко пообещал народу конституционную реформу]&lt;/ref&gt;
|
9&lt;ref&gt;[http://eagainst.com/articles/yemen-death-toll-there-at-11-morocco-thousands-march-for-reform/ Yemen: Death Toll There at 11, Morocco: Five pro-democracy protesters dead | Eagainst.com — Autonomy against Barbarism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223051229/http://eagainst.com/articles/yemen-death-toll-there-at-11-morocco-thousands-march-for-reform/ |date=2011-02-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lawyers-law.com/man-beaten-to-death-by-police-at-teachers-protest-in-rabat-morocco-march-26th-2011 Man beaten to death by Police at Teachers Protest in Rabat, Morocco.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713192251/http://lawyers-law.com/man-beaten-to-death-by-police-at-teachers-protest-in-rabat-morocco-march-26th-2011/ |date=2011-07-13 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 1 феврале
|
{{Флаг|Джибути}} [[Джибути]]
|
2011 йылдың 1 феврале
|
Ваҡ-төйәк протестар
|

|
2&lt;ref&gt;[http://harowo.com/2011/02/27/mass-arrests-stopped-further-djibouti-protests/ Mass arrests stopped further Djibouti protests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305000301/http://harowo.com/2011/02/27/mass-arrests-stopped-further-djibouti-protests/ |date=2011-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 13 феврале
|
{{Флаг|Сомали}} [[Сомали]]
|

|
Ваҡ-төйәк протестар
|

|
5&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2011/02/16/world/africa/16briefs-Somalia.html?_r=1 Somalia — Government Forces Fire on Demonstrators, Killing 5 — NYTimes.com]&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 4 феврале (рәсми ҡараштан 14 февралдә)
|
{{Флаг|Бахрейн}} Бахрейн
|

|
Протестар, сыуалыштар
|
Король Хәмәт дәүләттең һәр ғаиләгә 1000 динар (79 500 һум) түләйәсәге тураһында иғлан итә (11 февралдә)
|
86&lt;ref&gt;Check [//ru.wikipedia.org/wiki/Casualties_of_the_2011-2012_Bahraini_uprising Casualties of the 2011—2012 Bahraini uprising] for comprehensive list&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 10 феврале
|
{{Флаг|Ирак}} Ираҡ
|

|
Демонстрациялар
|

|
35&lt;ref name=&quot;wpdayofrage&quot;&gt;{{Флаг|Kuwait}}&lt;/ref&gt;
|-
|
2011 йылдың 18 феврале
|
{{Флаг|Кувейт}} Күвейт
|

|
Ваҡ-төйәк протестар
|
Күвейт властары дәүләт хеҙмәтендәгеләрҙең эш хаҡын, студенттарҙың стипендияларын арттыра, шулай уҡ ерле күвейттәргә гранттар тарата&lt;ref&gt;[http://www.dni.ru/economy/2011/2/16/207535.html Кувейт раздал жителям $4 миллиарда] 16.02.2011&lt;/ref&gt;
|
0
|-
| 2011 йылдың 26 феврале
| [[Файл:Flag_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.svg|24x24пкс]] Көнбайыш Сахара
| Ваҡ-төйәк протестар, сыуалыштар
| 56
|-
| 2011 йылдың 27 феврале
| {{Флаг|Lebanon}} [[Ливан]]
| Ваҡ-төйәк протестар
| 17
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Һәләк булғандар бөтәһе:
| ''''' 150 000-дән ашыу '''''
|}

== Заманса аралашыу сараларын һүндереү ==
Заманса бәйләнеш саралары аша ойоштороу мөмкинлектәренең ни тиклем ҙур булыуын аңлағас, [[Тунис]] властары &quot;[[Йәнле Көндәлек]]&lt;nowiki/&gt;&quot;тә һәм Twitter микроблогинг селтәрендәге хәбәрҙәрҙе юйҙыра.

Мысырҙа эре провайдерҙар (Etisalat Misr, Link Egypt, Telecom Egypt и Vodafone/Raya) Интернетты тулыһынса, мобиль элемтәне өлөшләтә һүндерә&lt;ref&gt;[http://www.bfm.ru/articles/2011/01/28/egipet-ster-sebja-s-internet-karty-mira.html ''Египет стёр себя с интернет-карты мира'', BFM.ru, 28.01.2011.]&lt;/ref&gt;. «Google» компанияһы [[Мысыр]] халҡына Twitter селтәрендә мобиль элемтә аша тауышлы хәбәрҙәр тапшырыу мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110201_egypt_tahrir_protest.shtml ''В крупных городах Египта проходит «протест миллионов»'', Би-Би-Си, 01.02.2011]&lt;/ref&gt;. [[Ливия]] ла 19 февраль төнөнә Интернетты һүндерә.

== Илдәр буйынса ==

=== Тунис ===
Туниста [[2011 йыл|2011 йылдың]] [[14 ғинуар]]ында президент Зинәләбиддин бин Али илдән ҡасҡас, сыуалыштар инҡилапҡа әүерелә.

=== Алжир ===
[[Файл:Emeute_à_Blida_khazrouna.jpg|справа|мини|250x250пкс|Блидала (Алжир) боласыларҙың полиция менән бәрелеше, [[8 ғинуар]] [[2011 йыл]]]]
'''2011 йылдың 3 февралендә '''Алжир президенты Әбделғәзиз Бутефлика яҡын арала сәйәси реформалар башланасағы — 1992 йылда индерелгән ғәҙәттән тыш хәлде бөтөрөү, партияларға радио аша сығыш яһарға рөхсәт итеү, тыныс демонстрациялар үткәрергә рөхсәт биреү (Алжир ҡалаһынан тыш) — тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/02/03/algiers/ Lenta.ru: Ближний Восток: Президент Алжира объявил о начале политических реформ]&lt;/ref&gt;.

=== Иордания ===
[[2011 йыл|2011 йылдың]] [[1 февраль|1 февралендә]] Иордания короле Абдулла II оппозиция талабы буйынса Самир әл-Рифаи хөкүмәтен отставкаға ебәрә&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/politics/news/1201520/korol_iordanii_otpravil_v_otstavku_pravitelstvo Ведомости: Король Иордании отправил в отставку правительство]&lt;/ref&gt;. Король протестарҙы финанстар өҫтәү юлы менән дә һүндерергә тырыша. 2011 йылда ул дәүләт хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡтарын арттырыуға һәм бензин, көндәлек тауарҙар хаҡтарын көйләүгә 0,5 миллиард доллар бүлә (аҡсаның бер өлөшөн АҠШ менән [[Европа берләшмәһе]] бирә)&lt;ref&gt;Крылов А. В. Особенности демократических реформ в Иордании // Вестник МГИМО Университета. — 2013. — № 2 (29). — С. 117—118&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, 2011 йылда Иордания [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нан 1,6 миллиард долларлыҡ ярҙам ала&lt;ref&gt;Крылов А. В. Особенности демократических реформ в Иордании // Вестник МГИМО Университета. — 2013. — № 2 (29). — С. 118&lt;/ref&gt;.

=== Йемен ===
[[Йемен]] парламентында сығыш яһап, президент Али Абдулла Сәлих [[2013 йыл]]да мөҙҙәте тулыу менән власта ҡалырға йә уны улына тапшырырға йыйынмауы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://rus.newsru.ua/world/02feb2011/emen_scared.html NEWSru.ua: Президент Йемена пообещал, что не будет баллотироваться на новый срок, но «День гнева» там всё же пройдёт]&lt;/ref&gt;. Ләкин халыҡ баҫымы аҫтында Сәлих президент һайлауын 2011 йыл аҙағына тиклем үткәрергә һәм отставкаға китергә тәҡдим итә, ләкин оппозиция уның кисекмәҫтән отставкаға сығыуын талап итә. Шул уҡ ваҡытта Йемендә Сәлих яҡлыларҙың да демонстрациялары үтә.

2011 йылдың 23 ноябрендә Сәлих власты вице-президентҡа тапшыра.

=== Мысыр ===
[[Файл:Egyptian_Army_M60_tank_in_Tahrir_Square.jpg|справа|мини|250x250пкс|2011 йылдың [[29 ғинуар]]ында Ҡаһирәлә Таһрир майҙаны эргәһендә танк]]
Кешеләр түбән тормош кимәленә ҡаршы протест белдерә һәм президенттың отставкаға сығыуын талап итә. [[2011 йыл]]дың [[29 ғинуар]]ында президент Хөсни Мөбәрәк хөкүмәтте тарата&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/01/29/mubarak/ Мубарак распустил правительство Египта]&lt;/ref&gt;. [[1 февраль|1 февралдә]] халыҡҡа ашығыс мөрәжәғәтендә [[Мысыр]] президенты 2011 йылдың көҙөнә тәғәйенләнгән киләһе президент һайлауҙа ҡатнашмаясағын белдерә. Шулай уҡ конституцияның президентлыҡҡа кандидатуралар тәҡдим итеү механизмы һәм һайлау процедураһы һүрәтләнгән 76-сы һәм 77-се статьяларын үҙгәртеүҙе яҡлап сыға&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/01/02/2011/536657.shtml РБК: Президент Египта не будет участвовать в следующих выборах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202222951/http://top.rbc.ru/politics/01/02/2011/536657.shtml |date=2011-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

Moody’s халыҡ-ара агентлығы Мысырҙың бурыс йөкләмәләре буйынса рейтингтарын «Ва1» кимәленән «Ва2» кимәленә тиклем түбәнәйтә; шулай уҡ рейтингтар буйынса прогноз да үҙгәрә: «тотороҡло» урынына &quot;кире&quot;гә әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/finance/31jan2011/oil.html NEWSru.com: События в Египте приблизили нефть вплотную к 100 долларам за баррель]&lt;/ref&gt;.

10 февралдә Мөбәрәк президент вәкәләттәренең бер өлөшөн вице-президент Омар Сөләймәнгә тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Defiant Mubarak refuses to resign|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/2011210172519776830.html|publisher=[[Al-Jazeera]]|date=10.02.2011|language=en}}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwBcc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;, &lt;/span&gt;''[[Al-Jazeera]]'' &lt;span id=&quot;cxmwBcc&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;(10.02.2011).&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, был хаҡта халыҡҡа телевидение аша мөрәжәғәттә белдерә, шунан һуң 11 февралдә отставкаға китә. Артабан ул йортона бик аҫтына ултыртыла&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/criminal/2011/03/28/760808.html Экс-президента Египта Мубарака арестовали | Новости.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110914032659/http://podrobnosti.ua/criminal/2011/03/28/760808.html |date=2011-09-14 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 1—4 декабрендә Мөхәммәт Мурсиҙың власты үҙ ҡарамағында ғына тотоуына ҡаршы мысыр халҡының протестары көсәйә. 5 һәм 6 декабрҙә халыҡ, протестар, стачкалар ойоштороп һәм «Молотов коктейле» — яндырғыс матдәле шешәләр — ҡулланып, полиция менән бәрелешә. Дүрт кеше ҡорбан була&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=976634&amp;tid=87353 Жертвами уличных боев в Египте стали уже четыре человека | Вести.]&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 3 июлендә Мысырҙа ил президенты Мөхәммәт Мурсиға ҡаршы оҙайлы протест ғәмәлдәренән һуң Мысырҙың оборона министры Абдул Фәтәх әл-Сиси президенттың ҡолатылыуы&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_eg/20130703/947458166.html Армия Египта уведомила Мурси, что он больше не является президентом]&lt;/ref&gt; һәм конституцияның ғәмәлдә булыуы туҡтатып торолоуы хаҡында иғлан итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Египетская армия сместила Мухаммеда Мурси и приостановила действие Конституции|url=http://russian.rt.com/article/11735|publisher=[[Russia Today]]|date=3 июля 2013|accessdate=2013-07-03}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 25 ғинуары. Мысырҙа 2011 йылдың 25 ғинуарында булған инҡилаптың йыллығын билдәләүгә арналған демонстрациялар барышында унда ҡатнашыусыларҙың полиция менән бәрелештәре ваҡытында 49 кеше һәләк булды, тип хәбәр итә Франс Пресс агентлығы&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/16661141/?frommail=1 Почти 50 человек стали жертвами столкновений в Египте — Новости Политики — Новости Mail.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312135703/https://news.mail.ru/politics/16661141/?frommail=1 |date=2017-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

=== Мавритания ===
[[2011 йыл]]дың [[17 ғинуар]]ында [[Мавритания]] баш ҡалаһы Нуакшотта генерал Мөхәммәт үлд Әбделғәзиз режимы менән ризаһыҙлығын белдереп, бер ир үҙенә-үҙе ут төртә. 43 йәшлек Яҡуп үлд Даһуд иртән автомобилен Мавритания Сенатының бинаһы алдына ҡуя ла машина эсендә ултырған көйө, өҫтөнә яныусан матдә һибеп, ут төртә. Полиция тиҙ килеп етә — ут тиҙ генә һүндерелеп, бите һәм тәне ныҡ бешкән ир дауаханаға илтелә. Һаулығының торошо тураһында мәғлүмәт бирелмәй. Журналистар әйтеүенсә, Даһуд үҙен-үҙе яндырырғандан бер нисә минут элек ниәте тураһында уларға шылтыратып хәбәр иткән. Даһуд журналистарға «илдәге сәйәси хәл менән риза түгеллген һәм идара итеүсе режимға ҡаршы сығыуын» белдергән. Мавританияға 2008 йылдың авгусында хәрби түңкәрелеш ваҡытында илдә власты ҡулына эләктергән һәм 2009 йылдың июлендә Мавритания Ислам Республикаһының президенты итеп һайланған генерал Мөхәммәт үлд Әбделғәзиз идара итә&lt;ref&gt;[http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/mauritanie-mecontent-du-regime-un-homme-s-immole-par-le-feu-a-nouakchott-17-01-2011-1231257.php Mauritanie: mécontent du régime, un homme s’immole par le feu à Nouakchott — Flash actualité — Monde — 17/01/2011 — leParisien.fr] {{Webarchive|url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110224002345/http://www.leparisien.fr/flash-actualite-monde/mauritanie-mecontent-du-regime-un-homme-s-immole-par-le-feu-a-nouakchott-17-01-2011-1231257.php |date=2011-02-24 }}&lt;/ref&gt;.

=== Марокко ===
2011 йылдың 20 февралендә Facebook аша протестарға саҡырыу таратыла.
20 февралдә [[Марокко]] ҡалаларында король власын сикләү, социаль мәсьәләләрҙе хәл итеү талаптары менән тыныс демонстрациялар үтә.

=== Көнбайыш Сахара ===
26 февралдә Дахла ҡалаһында протест акцияһы үтә. Сыуалыштарҙа 2 кеше һәләк була, 100-ләбе яралана.&lt;ref&gt;[http://www.magharebia.com/cocoon/awi/xhtml1/en_GB/features/awi/features/2011/02/28/feature-01 Riots erupt after Western Sahara concert (Magharebia.com)]&lt;/ref&gt;

5 мартта ҡасаҡтар лагерында 200 кеше тыныс протест күрһәтеүҙә ҡатнаша.&lt;ref&gt;[http://www.afrol.com/articles/37529 afrol News — Peaceful Western Sahara anti-government protests]&lt;/ref&gt;

=== Ливан ===
27 февралдә [[Ливан]]дың баш ҡалаһы [[Бәйрүт]]тә күп кешеле демонстрация үтә, конфессионализмды, йәғни дәүләт власын йәмғиәттең дини общиналарға бүленеүенә ҡарап ойоштороуҙы, бөтөрөү талабы ҡуйыла. Марш Facebook социаль селтәре аша ойошторола.&lt;ref&gt;[http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110227/17/17.html?id=2322483 Новости — Радио Свобода © 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309140516/http://www.svobodanews.ru/archive/ru_news_zone/20110227/17/17.html?id=2322483 |date=2011-03-09 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 Lebanese protest against sectarian political system | News by Country | Reuters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124030156/http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFLDE71Q08L20110227 |date=2011-11-24 }}&lt;/ref&gt;

13 мартта тиҫтәләрсә мең кеше Бәйрүттә Ғазаплылар майҙанындағы митингыла ҡатнаша. Митинг «эрбет инҡилабының» алты йыллығы уңайынан ойошторола. Был инҡилап Сүриә ғәскәрҙәрен Ливандан ҡыуып сығара. Манифестанттар радикаль шиғый төркөмө &quot;Хезболла&quot;ның, ҡорал һалып, Ливан армияһына ҡушылыуын талап итә.&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5495035/ Митингующие в Бейруте требуют разоружить «Хизболлу» — Новости Политики.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111104955/http://news.mail.ru/politics/5495035/ |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;

=== Оман ===
Оманда протест күрһәтергә сыҡҡан 200-ләп кеше 2011 йылдың 17 ғинуарында эш хаҡын күтәреү, тормош кимәлен яҡшыртыу талаптарын ҡуя. Сыуалыштар Оманды «сәйәси яҡтан тотороҡло һәм һүлпән ил» тип баһалаған репортёрҙарҙы бик аптырата&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oman protestors call for fight against corruption - Culture &amp; Society|url=http://www.arabianbusiness.com/oman-protestors-call-for-fight-against-corruption--374524.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975kTa0a|archivedate=2012-07-13|publisher=ArabianBusiness.com|accessdate=2011-01-29}}&lt;/ref&gt;. 19, 26 февралдә акциялар үтә. Солтан Ҡабул бин Сәйет хөкүмәткә үҙгәрештәр индерә, 6 кешене урынынан ала. 27 февралдәге акцияларҙа 2 кеше һәләк була. 28 февралдә, властарҙың 6 кешене һәләк итеп, демонстрацияны баҫтырыуына ҡаршы асыулы манифестанттар сыға.
13 мартта Ҡабус бин Сәйет закондар сығарыу советының закондар сығарыу һәм көйләү вәкәләттәренән эйә булыуы, илдең төп законынан үҙгәрештәр индереү өсөн комитет ойоштороу тураһында указ сығара.&lt;br /&gt;

=== Сәғүд Ғәрәбстаны ===
21 ғинуарҙы 65 йәшлек бер ир Джизан провинцияһы Самта ҡалаһында үҙен-үҙе яндырыуы һөҙөмтәһендә һәләк була. Был, моғайын, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда кемдең дә булһа үҙ-үҙен яндырыуҙың беренсе билдәле осрағы булғандыр&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{Cite web|title=Man dies after setting himself on fire in Saudi Arabia|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12260465|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975jDDc5|archivedate=2012-07-13|publisher=BBC News|date=23 January 2011|accessdate=23 January 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;saudi2&quot;&gt;{{Cite web|title=Man dies in possible first self-immolation in Saudi|url=http://sundaytimes.lk/world-news/4231-man-dies-in-possible-first-self-immolation-in-saudi|archiveurl=http://www.webcitation.org/6975qNdOU|archivedate=2012-07-13|author=Mohideen Mifthah|publisher=The Sunday Times, http://sundaytimes.lk/|date=22 January 2011|accessdate=23 January 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125101129/http://sundaytimes.lk/world-news/4231-man-dies-in-possible-first-self-immolation-in-saudi |date=25 January 2011 }}&lt;/ref&gt;.

29 ғинуарҙа [[Джиддә|Джиддәлә]] йөҙҙәрсә демонстрант 11 кешене һәләк иткән ташҡын арҡаһында килеп тыуған ҡала инфраструктураһы проблемаларына ҡаршы сығыш яһай&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web|title=Flood sparks rare action|url=http://www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archiveurl=http://web.archive.org/20110201053307/www.montrealgazette.com/news/Flood+sparks+rare+action/4189873/story.html|archivedate=2011-02-01|publisher=[[The Gazette (Montreal)|Montreal Gazette]]|date=29 January 2011|accessdate=29 January 2011}}&lt;/ref&gt;. Полиция демонстрацияны башланғанынан алып 15 минут тигәндә туҡтата. 30-ҙан 50-гә тиклем кеше ҡулға алына&lt;ref name=&quot;Reuters_Dozens_detained&quot;&gt;{{Cite news|title=Dozens detained in Saudi over flood protests|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/middle-east/140720-dozens-detained-in-saudi-over-flood-protests.html|publisher=[[The Peninsula]] (Qatar)/[[Thomson-Reuters]]|date=2011-01-29|accessdate=2011-01-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/5w9qUZeyR|archivedate=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;.

23 февралдә Сәғүд Ғәрәбстаны короле [[Ғабдулла ибн Ғәбдел Ғәзиз әс-Сәғүд]], өс ай сит илдә дауаланып ҡайтҡандан һуң, йәмғеһе 35 миллиард долларлыҡ финанс льготалары йыйылмаһын ғәмәлгә ашырыу тураһында белдерә. Был йыйылмаға ингән саралар араһында дәүләт хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын 15 процентҡа арттырыу, эшһеҙ йәштәргә һәм сит илдәрҙә белем алған Сәғүд Ғәрәбстаны граждандарына ярҙам күрһәтеү, ғаиләләргә фатир табышыуҙа булышлыҡ итеү инә. Монарх финанс енәйәтендә ғәйепләнгән бер нисә кешене ярлыҡай, әммә сәйәси реформалар тураһында бер ни ҙә әйтелмәй&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/02/23/saudi-king-returns-with-promises-of-social-aid/ Эр-Рияд заливает грядущие протесты дождем финансовых льгот | euronews, мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073948/http://ru.euronews.net/2011/02/23/saudi-king-returns-with-promises-of-social-aid/ |date=2011-02-28 }}&lt;/ref&gt;.

10 мартта Әш-Шәрҡиә провинцияһындағы Кәтип ҡалаһында шиғыйҙарҙың демонстрацияһы үтә, унда 200-ләп кеше ҡатнаша. Халыҡты ҡыуып таратыу өсөн хоҡуҡи тәртип һаҡсылары тауыш гранаталары ҡуллана. Кәм тигәндә дүрт кеше яралана&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/03/11/gunfire-ahead-of-saudi-day-of-protest/ Протесты в Саудовской Аравии | euronews, мир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316153747/http://ru.euronews.net/2011/03/11/gunfire-ahead-of-saudi-day-of-protest/ |date=2011-03-16 }}&lt;/ref&gt;.

=== Судан ===
[[30 ғинуар]]ҙа Хартумда ике университеттан 15 000-ләп студенттың хөкүмәт отставкаһын талап иткән протесы була. Полиция университеттарҙы ҡамай, студенттар төркөмөн туҡмай һәм ҡулға ала&lt;ref&gt;[http://i-r-p.ru/page/stream-event/index-27112.html Институт религии и политики: Полиция Судана разогнала студентов, требующих отставки правительства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117054129/http://i-r-p.ru/page/stream-event/index-27112.html |date=2012-01-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.km.ru/v-sudane-oppozitsionery-cherez-internet-prizyvayut-k-provedeniyu-aktsii-protesta KM.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Студенттарҙың хаҡтар үҫеүенә ҡаршы сығышын яҡтыртҡан ундан ашыу журналист ҡулға алына&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110130/328338612.html РИА Новости: В Судане арестованы журналисты, освещавшие акцию протеста в Хартуме]&lt;/ref&gt;.

Бынан ике аҙна алда, [[2011 йыл]]дың 17 ғинуарында [[Судан]] властары тарафынан президент Омар әл-Бәширҙең яҡын көрәштәше, әле күренекле оппозиционер Хәсән Тураби ҡулға алына&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/01/2011117214831300377.html Al Jazeera: Al-Turabi arrested in Khartoum]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 9—15 ғинуарында Көньяҡ Судандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында референдум үткәрелә, 2011 йылдың июленән [[Көньяҡ Судан]] башҡа дәүләттәр тарафынан таныла һәм 193-сө ағза итеп БМО-ға ҡабул ителә.

=== Джибути ===
[[Джибути]]ҙа [[31 ғинуар]]ҙа 300 кеше баш ҡала Джибутиҙа президент Исмаил Омар Геллеға ҡаршы протест белдерергә сыға.
[[18 февраль|18 февралдә]] Джибутиҙа 63 йәшлек президенттың отставкаға китеүен талап иткән демонстрация үтә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821052.html Демонстранты в Джибути потребовали отставки президента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220055059/http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821052.html |date=2011-02-20 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сомали ===
13 февралдә йөҙҙәрсә йәш кеше [[Сомали]] баш ҡалаһы Могадишола күсмә федераль хөкүмәткә ҡаршы демонстрацияға сыға.&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;[http://allafrica.com/stories/201102150258.html allAfrica.com: Somalia: Anti Al Shabaab-TFG Demostration in Mogadishu]&lt;/ref&gt;

15 февралдә күсмә федераль хөкүмәт яҡлы көстәр уларға ата, 4 кеше һәләк була, 11 манифестант яралана.&lt;ref&gt;[http://allafrica.com/stories/201102170764.html allAfrica.com: Somalia: Govt Seizes Persons Linked to Mogadishu Demonstrators' Deadly]&lt;/ref&gt;

=== Сүриә ===
2011 йылдың [[4 февраль|4 февраленә]] [[Сүриә]]лә әүҙемселәр төркөмө тарафынан Facebook селтәрендә Мысырҙағыға оҡшаш «Асыу белдереү көнө» планлаштырыла&lt;ref&gt;[http://www.newizv.ru/lenta/140259/ Новые Известия: Сирийцы планируют акции протеста, аналогичные египетским, через интернет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Facebook|Syrian.Revolution|The Syrian Revolution 2011 الثورة السورية ضد بشار الاسد}} {{Ref-ar}}(ғәр.)&lt;/ref&gt;.

Ләкин президент Бәшәр Асад уның власына бер ни ҙә янамай, сөнки илдә төп үҫеш мәсьәләләре уңышлы хәл ителә, тип иҫәпләй. [[Сүриә]]лә биш йыл (2007 йылдан 2011 йылдың февраленә тиклем) Facebook, [[YouTube]], Twitter социаль селтәрҙәренә һәм күп кенә яңылыҡтар сайттарына инеү бикле була&lt;ref&gt;[http://www.bfm.ru/news/2011/02/09/v-sirii-razreshili-facebook-youtube-i-twitter.html В Сирии разрешили Facebook, YouTube и Twitter | Деловой портал BFM.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120121355/http://www.bfm.ru/news/2011/02/09/v-sirii-razreshili-facebook-youtube-i-twitter.html |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

20 апрелдә Бәшәр Асад илдә 48 йыл барған ғәҙәттән тыш хәлде туҡтатыу тураһында рәсми раҫлай. Оппозиция фекеренсә, был «саралар һуңлаған»&lt;ref&gt;[http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html Новая Политика — В Сирии отменен режим чрезвычайного положения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714012754/http://www.novopol.ru/-v-sirii-otmenen-rejim-chrezvyichaynogo-polojeniya-text100023.html |date=2011-07-14 }}&lt;/ref&gt;.

22 апрелдә яңылыҡтар сығанаҡтары белдереүенсә, хөкүмәткә ҡаршы демонстрацияларҙы баҫтырғанда 72 кеше һәләк булған&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=447393 Вести.]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың мартынан бирле Сүриәлә һуғыш туҡтамай. 2014 йылда ҡайһы бер ваҡытлы матбуғат сараларында, тыштан ҡыҫылыусылар булмаһа, һуғыш күптән тамамланған булыр ине, тигән раҫлауҙар сыға&lt;ref&gt;[http://nvo.ng.ru/concepts/2013-12-27/1_top10.html 10 главных военных событий 2013 года / Концепции / Независимая газета]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2013_05_30/Kompleksi-S-300-ostudjat-pil-zhelajushhih-vvesti-bespoletnuju-zonu-nad-Siriej-7831/ «п п╬п╪п©п╩п╣п╨я│я▀ п║-300 п╬я│я┌я┐п╢я▐я┌ п©я▀п╩ п╤п╣п╩п╟я▌я┴п╦я┘ п╡п╡п╣я│я┌п╦ п╠п╣я│п©п╬п╩п╣я┌п╫я┐я▌ п╥п╬п╫я┐ п╫п╟п╢ п║п╦я─п╦п╣п╧» — п²п╬п╡п╬я│я┌п╦ — п÷п╬п╩п╦я┌п╦п╨п╟ — п⌠п╬п…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201115512/http://rus.ruvr.ru/2013_05_30/Kompleksi-S-300-ostudjat-pil-zhelajushhih-vvesti-bespoletnuju-zonu-nad-Siriej-7831/ |date=2014-02-01 }}&lt;/ref&gt;.

=== Бахрейн ===
[[Бахрейн]]да үҙгәрештәр талап иткән демонстрациялар 2011 йылдың 14 февралендә башлана. Демонстранттар Манама үҙәгендәге Ынйы майҙанын баҫып ала. Беренсе демонстрацияла уҡ протеста ҡатнашҡан бер кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819477.html В Бахрейне в результате столкновений погиб демонстрант]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 15 февралдә был ҡорбанды ерләгәндә тағы берәү үлтерелә. 16 февралдә меңәрләгән бахрейнлы Ынйы майҙанына йыйыла һәм уға, Ҡаһирәләге кеүек, Таһрир (Азатлыҡ) тигән исем бирә. Майҙанға палаткалар ҡорола&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/02/16/bahrain-protesters-look-to-emulate-egypt-revolt/ Волнения в Бахрейне набирают силу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423223020/http://ru.euronews.net/2011/02/16/bahrain-protesters-look-to-emulate-egypt-revolt/ |date=2011-04-23 }}&lt;/ref&gt;. 17 февралдә полиция майҙандан демонстранттарҙы ҡыуа башлай, кәм тигәндә 6 кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/02/201121714223324820.htm Al Jazeera Transparency]&lt;/ref&gt;. 18 февралдә демонстранттар Таһрирға йәнә йыйылмаҡ була, ләкин полиция уларҙы утҡа тота: 60 кеше яралана. Бахрейн короле вариҫ принцҡа оппозиция менән һөйләшергә ҡуша, ләкин 19 февралдә оппозиция хәлде көйләүҙә принцтың ҡатнашыуына ҡаршы булыуын белдерә. Властар ғәскәргә Ынйы майҙанынан китергә бойора. Демонстранттар тағы килә һәм тағы палаткалар ҡора.

14 мартта Бахрейн хөкүмәте үтенсе буйынса [[Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы]]на ингән илдәрҙең интервенцияһы башлана: король Фәхд күпере аша Бахрейнға 1000 сәғүд һалдаты һәм [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]]-нең 500 полицейскийы килә. 15 мартта Бахрейнда ғәҙәттән тыш хәл индерелә. Шул уҡ көндө сәғүд һалдаты үлтерелә. Демонстранттар менән хоҡуҡ тәртибе һаҡсыларының бәрелештәрендә 3 кеше һәләк була, 200-ләп кеше яралана. 16 мартта ғәскәрҙәр Манаманың төп майҙанына инә һәм демонстранттарҙы ҡыуа. 5 кеше һәләк була, йөҙҙәрсә кеше яралана. 17 мартта оппозицияның 6 етәксеһе ҡулға алына. 8 оппозиция әүҙемсеһе дәүләт түңкәрелешен әҙерләгән өсөн ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителә, 13-ө ошо уҡ статья буйынса 2-нән 15 йылға тиклем мөҙҙәткә ябыла.&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/06/22/bahrain/ Lenta.ru: Ближний Восток: Лидерам восстания в Бахрейне дали пожизненные сроки]&lt;/ref&gt;

=== Күвейт ===
[[Күвейт]]тә протест акциялары 2011 йылдың 18 февралендә башлана. Илдең бер нисә ҡалаһында, илдә йәшәһә лә, гражданлығы булмаған ғәрәптәрҙең демонстрацияһы була.

Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, 2011 йылда Күвейттә ошондай саралар күрелә: үҙенең хеҙмәткәрҙәренә түләүҙәрҙе арттырыу тураһында Kuwait Petroleum Corporation компанияһы иғлан итә. Парламент өйләнмәгән студенттарға стипендияны ике тапҡырға арттырып, $700-ға еткерә, ә ғаиләлеләргә $1200 итә. Сиратта — уҡытыусылар. Парламент бөтә хәрбиҙәргә, полицейскийҙарға һәм янғын һүндереүселәргә эш хаҡын 70-115 процентҡа арттыра. Былар әмирлек бюджетына йылына өҫтәмә $700 миллионға төшөргә тейеш була. Дәүләт хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡын 100 процентҡа арттырыу ҡарала. Иҡтисад мәсьәләләре буйынса вице-премьер Күвейттең бөтә граждандарын электрға, һыуға һәм телефон бәйләнешенә түләүҙән азат итергә тәҡдим итә. Әмирҙең идара итеүенең биш йыллығы уңайынан Amiri grant тураһында иғлан ителә. Был грант бер тапҡыр бирелә торған 1000 күвейт динарынан һәм 14 ай буйы аҙыҡ-түлекте бушлай алыу хоҡуғынан тора. 1000 динарҙы 2011 йылдың февралендә 1 150 000 кувейтлы алырға тейеш була&lt;ref&gt;[http://slon.ru/world/iz_za_arabskih_revolyuciy_kuveyt_postroil_kommuniz-535042.xhtml Из-за арабских революций Кувейт построил коммунизм.]&lt;/ref&gt;.

=== Буркина-Фасо ===
Протест акциялары 22 ғинуарҙа полиция участкаһында бер студент үлтерелгәс башлана. Артабан граждан акциялары бөтә ерҙә барған сыуалыштарға, хәрби фетнәләргә әйләнә, ҡан ҡойола&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/04/28/burkina/ Lenta.ru: В мире: К беспорядкам в Буркина-Фасо присоединилась полиция]&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт социаль саралар үткәрергә мәжбүр була, ил конституцияһына төҙәтеүҙәр индереү буйынса фекер алышыу башлай, әммә был сара оппозиция тарафынан бойкот менән ҡаршы алына.

=== Ираҡ ===
[[Ираҡ]] ҡалаларында 2011 йылдың [[25 февраль|25 февралендә]] үткән Нури әл-Малики хөкүмәтенә ҡаршы сығыштар 23 кешенең һәләк булыуы, йөҙҙәрсә кешенең яраланыуы менән тамамлана.

=== Ливия ===
[[2011 йыл]]дың 15 февралендә Ливияның портлы ҡалаһы Бенғазиҙа протесҡа сығыусыларҙың полиция һәм хөкүмәт яҡлылар менән бәрелештәре була&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2011/04/04/libya-idUSLDE72K0KK20110404/ TIMELINE-Libya’s uprising against Muammar Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411054250/http://www.reuters.com/article/2011/04/04/libya-idUSLDE72K0KK20110404 |date=2011-04-11 }} — агентство [//ru.wikipedia.org/wiki/Reuters Reuters]&lt;/ref&gt;. Урындағы бойондороҡһоҙ интернет киң мәғлүмәт саралары мәғлүмәттәре буйынса, хоҡуҡ яҡлаусыларҙың береһен ҡулға алыу акцияға һылтау булып хеҙмәт иткән. Бер төркөм кеше Бенғази ҡала хакимиәте бинаһы алдына килгән һәм әүҙемсене сығарыуҙы талап иткән, шунан үҙәк майҙанға киткән, унда полиция менән бәрелеш булған. Демонстрацияла 500—600 кеше ҡатнашҡан, ярһыған кешеләр хакимиәт бинаһына һәм полицейскийҙарға таштар ырғытҡан,&lt;ref&gt;как сообщил Reuters один из очевидцев, пожелавший сохранить анонимность [http://uk.reuters.com/article/2011/02/16/uk-libya-rioting-benghazi-idUKTRE71F16J20110216/ &quot;Last night was a bad night, &quot; a Benghazi resident, who did not want to be identified, told Reuters by telephone.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219002903/http://uk.reuters.com/article/2011/02/16/uk-libya-rioting-benghazi-idUKTRE71F16J20110216 |date=2011-02-19 }}&lt;/ref&gt;, хөкүмәткә ҡаршы лозунгылар ҡысҡырған&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 / One witness, who did not want to be named, told the BBC: &quot;A couple of people in the crowd started chanting anti-government slogans and the crowd took that on] — агентство BBC News&lt;/ref&gt;. Ләкин власть башында 1969 йылдан бирле торған Ливия инҡилабы етәксеһе Муаммар Ҡаддафиға ҡаршы һүҙҙәр ишетелмәгән.

Илдең баш ҡалаһы Триполиҙа, Муаммар Ҡаддафиҙы яҡлап, митингылар үтә&lt;ref name=&quot;Оппозиция захватила город в Ливии&quot;&gt;{{cite news|title=Оппозиция захватила город в Ливии|publisher=Радио «Маяк»|url=http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=224366|date=18.02.11|lang=ru}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Радио Маяк&quot;&gt;{{cite news|title=При столкновениях в Ливии погибли 46 человек|publisher=Радио «Маяк»|url=http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=224490|date=19.02.11|lang=ru}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Бының алдынан 213 интеллигенция вәкиле Ҡаддафиҙың отставкаға китеүен, тыныс юл менән власты алмаштырыуҙы, демонстранттарҙы эҙәрләмәүҙе талап иткән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819537.html Ливийская интеллигенция просит Каддафи оставить свой пост] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110218214322/http://www.rosbalt.ru/2011/02/15/819537.html |date=2011-02-18 }}&lt;/ref&gt;.
17 февралдә Үл-Бәйдә ҡалаһында дүрт кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}&lt;/ref&gt;. Унан һуң 14 кешенең, көн аҙағына 19 кешенең үлтерелеүе тураһында хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/incidents/20110217/335412198.html В столкновениях демонстрантов с полицией в Ливии погибли 19 человек | Происшествия | Лента новостей &quot;РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

Парламент эшен туҡтата. Ҙурлығы буйынса Ливияның дүртенсе ҡалаһы булған Әл-Бәйдә баш күтәреүселәр ҡулына күсә, урындағы полиция ла улар яғына сыға. Ҡаланы хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡамай&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/19/02/2011/546198.shtml Ситуация в Ливии выходит из-под контроля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219151855/http://top.rbc.ru/politics/19/02/2011/546198.shtml |date=2011-02-19 }}&lt;/ref&gt;.

[[Би-би-си]] хәбәр итеүенсә, ил властары ҙурлығы буйынса икенсе урындағы Бенғази ҡалаһына ғәскәр кертә. Шаһиттар белдереүенсә, унда бер нисә танк та инә, дүрт танк суд бинаһын һаҡ аҫтына ала. Бенғазиҙың бер нисә биҫтәһендә электр һүнә, аэропорт ябыла. Раҫланмаған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, полицияның бер өлөшө оппозицияға ҡушыла.
Ҡала кварталдарының ҡайһы берҙәрендә ҡыйралыш бара. Хоҡуҡ яҡлаусылар мәғлүмәттәренә ярашлы, акция барған өс көндә Ливияла 84 кеше һәләк була.

2011 йылдың 28 февралендә [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Ливия сигенә яҡын урынлашҡан ғәскәрҙәрен күсерә башлай.&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/28/02/2011/551638.shtml США передислоцируют войска вокруг Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301160738/http://top.rbc.ru/politics/28/02/2011/551638.shtml |date=2011-03-01 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияла Ҡаддафи яҡлылар менән баш күтәреүселәр араһында граждандар һуғышы башлана, конфликтҡа халыҡ-ара көстәр килеп ҡыҫыла.

17-[[19 октябрь|19 октябрҙә]] күсеү милли советының хөкүмәт ғәскәрҙәре Бени-Вәлит менән Сирт ҡалаларын ала. М. Ҡаддафи Сирт эргәһендә боласылар тарафынан тотоп алына һәм үлтерелә.

23 октябрҙә күсеү милли советы Ливияны Ҡаддафи режимынан азат тип иғлан итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/10/111023_libya_declares_liberation.shtml НПС провозгласил Ливию свободной от режима Каддафи]&lt;/ref&gt;.

== Эҙемтәләр ==
{| style=&quot;float: right;&quot; border=&quot;1&quot;
|+Freedom House мәғлүмәттәре буйынса Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка илдәрендә азатлыҡ кимәле үҙгәрештәре. Рейтинг юғарыраҡ булған һайын, илдә азатлыҡ күберәк тип һанала&lt;ref&gt;[http://freedomhouse.org/report/freedom-world/freedom-world-2012 Источник данных]. Для наглядности рейтинги были инвертированы: рейтинг_в_таблице = 10 — рейтинг_в_источнике&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|''''''
|colspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''азатлыҡтар'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Дәүләт'''
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''сәйәси'''
|colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''граждан'''
|-
| ||2010||2012||2010||2012
|-
| Алжир||4||4||5||5
|-
|  Бахрейн||4||4||5||{{төшөү}}4
|-
|  Мысыр||4||4||5||5
|-
|  Иран||4||4||4||4
|-
|  Ираҡ||5||5||4||4
|-
|  Иордания||4||4||5||5
|-
|  Күвейт||6||6||6||{{төшөү}}5
|-
|  Ливан||5||5||7||{{төшөү}}6
|-
|  Ливия||3||3||3||{{үҫеш}}4
|-
|  Марокко||5||5||6||6
|-
|  Оман||4||4||5||5
|-
|  Катар||4||4||5||5
|-
|  Сәғүд Ғәр.||3||3||4||{{төшөү}}3
|-
|  Сүриә||3||3||4||{{төшөү}}3
|-
|  Тунис||3||{{үҫеш}}7||5||{{үҫеш}}6
|-
|  БҒӘ||4||4||5||{{төшөү}}4
|-
|  Йемен||4||4||5||{{төшөү}}4
|-
|
|}


Ғәрәп илдәренең лидерҙары бер-бер артлы үҙҙәрендә реформалар үткәрә башлай (Күвейт, Иордания, Оман, Алжир&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/articles/2011/02/04/fear/ Lenta.ru: Ближний Восток: Фактор страха]&lt;/ref&gt;, Катар&lt;ref&gt;[http://www.nzz.ch/nachrichten/politik/international/golfstaat_katar_shura_schura_rat_wahl_ermoeglichen_1.13183869.html Emir von Katar will 2013 erstmals wählen lassen (Politik, International, NZZ Online)]&lt;/ref&gt;), ҡайһы бер илдәрҙә (Мысыр, Ливия, Тунис) хөкүмәт ҡолатыла йә отставкаға ебәрелә, Сәғүд Ғәрәбстанында һәм Бахрейнда протестар баҫтырыла, Сүриәлә оппозицияның властар менән бәрелешеүҙәре дауам итә, Йемен президенты тейелгеһеҙлегенә алмашҡа власты тапшыра. Мысырҙа, Сүриәлә, Ливияла һәм Йемендә радикаль исламсыларҙың позицияһы көсәйә.{{Мәҡәлә|21|10|2011}}

=== Ғәрәп яҙының иҡтисади хаҡы ===
[[ХВФ]] Ғәрәп яҙының күпмегә төшөүен иҫәпләп сығара, төп илдәрҙең юғалтыуҙары 55 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/10/14/arabspring/ Lenta.ru: В мире: МВФ подсчитал стоимость «арабской весны»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

[[2012 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ындаында [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] генераль секретарының иҡтисад мәсьәләләре буйынса урынбаҫары Мөхәммәт әл-Таваржи хәбәр итеүенсә, «ғәрәп яҙының» тура финанс зыяны ғына ла хәҙерге мәлгә кәм тигәндә 75 миллиард доллар тора&lt;ref&gt;[http://www.zman.com/news/2012/01/01/117372-print.html Экономические убытки от «арабской весны» — 75 миллиардов долларов]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

* 2013 йылдың 10 октябрендә британ банкы HSBC отчёт баҫтыра, унан күренеүенсә, 2014 йыл аҙағына иң күп зыян күргән ете илдә — [[Мысыр]]ҙа, [[Тунис]]та, [[Ливия]]ла, [[Сүриә]]лә, [[Иордания]]ла, [[Ливан]]да һәм [[Бахрейн]]да — [[эске тулайым продукт]] 2011 йылғы ихтилал булмаған осраҡтағы мөмкинлектән 35 процентҡа кәмерәк буласаҡ. Яҡын Көнсығыш иҡтисады «яҙғы» ваҡиғалар арҡаһында 2014 йыл аҙағына тиклем 800 миллиард доллар юғалтасаҡ. Отчёт тура иҡтисади юғалтыуҙарҙы ла, ЭТП үҫешенең әкренәйеүен һәм инвестициялар күләме кәмеүен дә иҫәпкә ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mignews.co.il/news/economics/world/091013_180821_27031.html|title=Арабская весна обойдется Ближнему Востоку в $800 млрд|accessdate=2013-10-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011211550/http://mignews.co.il/news/economics/world/091013_180821_27031.html |date=2013-10-11 }}&lt;/ref&gt;.
Биш йылдан һуң да Ливия менән Сүриә өҙлөкһөҙ барған граждандар һуғышы эсендә яныуын дауам итә, ә Мысырҙа 2013 йылда хәрбиҙәр түңкәрелеш яһап, протест тулҡынында килгән президент Мурсиҙы алып ырғыталар.&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Шульц Э.Э.|заглавие=Технологии бунта: «цветные революции» и «арабская весна»|ссылка=http://c-ps-t.ru/wp-content/uploads/2014/10/texnologii-bunta-cvetnye-revolyucii-i-arabskaya-vesna.pdf|язык=рус|издание=Национальные интересы: приоритеты и безопасность|тип=|год=2014|месяц=|число=|том=|номер=19|страницы=52|issn=}}&lt;/ref&gt; Был ваҡиғалар Мысырҙа «30 июнь инҡилабы» тигән исем ала, ул илдә йыл да киң билдәләнә.&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=В Египте отмечается третья годовщина &quot;революции 30 июня&quot;|ссылка=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3420751|язык=рус|издание=ИТАР-ТАСС|тип=|год=2016|месяц=июнь|число=30|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt; Элекке президент Мурси ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителә.&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Экс-президент Египта Мурси приговорен к пожизненному заключению за шпионаж|ссылка=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3380302|язык=рус|издание=ИТАР-ТАСС|тип=|год=2016|месяц=июнь|число=18|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;

Яҡын Көнсығышта 2011 йылдан алып «ғәрәп яҙы» арҡаһында юғалтылған иҡтисади үҫеш, БМО хисаплауҙары буйынса, 614 миллиард доллар тәшкил иткән.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/news-37945892 ООН оценила потери от «арабской весны» в 614 млрд долларов.]&lt;/ref&gt;

=== Донъя иҡтисадына йоғонтоһо ===
{{Викиновости|Чёрное золото дорожает}}
2011 йылдың 31 ғинуарынан фьючерс контракттары буйынса нефть хаҡтары күтәрелеүе күҙәтелә. Был аналитиктарҙың сыуалыштар бөтә ғәрәп донъяһын солғар тигән хәүефенә нигеҙләнгән була&lt;ref&gt;[http://rian.ru/economy/20110131/328466045.html РИА Новости: Нефть дорожает на новостях из Египта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://finam.info/news/arabskaya-vesna-prodolgitsya/ Арабская весна продолжится. Финам 28.11.2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524222727/http://finam.info/news/arabskaya-vesna-prodolgitsya/ |date=2013-05-24 }}&lt;/ref&gt;. Из-за событий в Египте отменён проход нефтяного каравана через [[Суэцкий канал]]&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/01/31/n_1681502.shtml Fox News: отменен проход нефтяного каравана через Суэцкий канал] // Газета. Ru&lt;/ref&gt;.

Айырыуса Ливиялағы сыуалыштар нефттең хаҡын ныҡ арттыра. 23 февралгә ул баррель өсөн 100 долларға — 2008 йылғы иҡтисади кризистан бирле иң юғары хаҡҡа — етә. Ливия күп кенә экспорт контракттарын үтәй алмауы хаҡында белдерә. Ливия порттарының ҡайһы берҙәре ябыла, нефть тейәү туҡтала. Шулай уҡ Ливияны [[Италия]] менән бәйләгән Greenstream газ үткәргесе лә туҡтап ҡала. Ул ғына ла түгел, Time журналы хәбәр итеүенсә, Ливия хакимы [[Муаммар Ҡаддафи]] тышҡы баҙарҙарға нефть ҡыуҙырған үткәргес торбаларҙы шартлатырға бойора&lt;ref&gt;{{cite news|author=Алекс Григорьев|url=http://www.voanews.com/russian/news/world-news/AG-Lybia-Oil-2011-02-23-116759429.html|title=Ливия: нефть и кризис|publisher=[[Голос Америки]]|date=23 февраля 2011|accessdate=2011-02-24}}&lt;/ref&gt;{{уточнить}}.

2011 йылда ғәрәп яҙы осорона был илдәрҙән миграция артыуы күҙәтелә, Евросоюзға 140 меңләп кеше ҡаса&lt;ref&gt;[http://www.vestifinance.ru/articles/34665 Вести Экономика ― Лидеры ЕС проигнорировали тему миграции&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028181631/http://www.vestifinance.ru/articles/34665 |date=2013-10-28 }}&lt;/ref&gt;.

=== Спорт сараларына йоғонтоһо ===
* Бахрейнда сәйәси тотороҡһоҙлоҡ арҡаһында Формула-1 автоуҙыштары буйынса Бахрейн Гран-прийын ойоштороусылар беренсе этапты үткәреүҙән баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.f1news.ru/news/f1-64315.html Гран При Бахрейна отменён]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.autosport.com/news/report.php/id/89598 Bahrain withdraws opening race]&lt;/ref&gt;.
* Иорданияла Ралли буйынса донъя беренселегенең дүртенсе этабы өҙөлөү хәүефе аҫтында ҡала&lt;ref&gt;[http://www.almrally.ru/novosti-wrc/info/5051/ «Ралли Иордании» будет отменено?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707173825/http://www.almrally.ru/novosti-wrc/info/5051/ |date=2014-07-07 }}&lt;/ref&gt;. Из-за возникших трудностей при транспортировке оборудования, связанных с волнениями в Сирии&lt;ref&gt;[http://versii.com/news/229467/ Ралли Иордании оказалось под угрозой срыва]&lt;/ref&gt;, был отменён первый день этапа, а сам этап сокращён до двухдневного формата&lt;ref&gt;[http://auto.lenta.ru/news/2011/04/13/jordan/ Первый день Ралли Иордании отменён]&lt;/ref&gt;.
* Мысырҙа февраль-мартта үтергә тейешле ACM ICPC финалы күсерелә.&lt;ref&gt;[http://habrahabr.ru/post/112974/ Финал чемпионата мира по программированию ACM ICPC перенесён / Хабрахабр&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== Ғәрәп донъяһынан ситтәге сыуалыштар ===
&lt;!-- {{main|Восстания, возникшие под влиянием арабских конфликтов}} /какие?/--&gt;
2010—2011 йылдарҙа ғәрәп конфликттары йоғонтоһо аҫтында донъяның күп кенә илдәрендә оҡшаш сыуалыштар була.


== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}
[[Категория:Сүриә тарихы]]
[[Категория:Тунис тарихы]]
[[Категория:Ғәрәп яҙы]]
[[Категория:XXI быуат инҡилаптары]]</text>
      <sha1>ewlln7t2elokoyvp4yf5gx8e5gmiaz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәззә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128772</id>
    <revision>
      <id>1299465</id>
      <parentid>1288382</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T21:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18808" sha1="f0g0evx130al9dle975fb63w607e1e1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәззә''' ({{Lang-ar|غزة}}) — [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]] милли хакимиәтенең Ғәззә ([[Урыҫ теле|ур]]. Газа) провинцияһында халыҡ һаны буйынса иң эре ҡала, ғәмәлдә ХАМАС ойошмаһы идараһы аҫтында тора. Халҡы — 410 мең кеше ([[2006 йыл]]ға).

== Тарих ==
'''''Төп мәҡәлә: [[Ғәззә тарихы]]'''''

Бик борон замандарҙа нигеҙләнгән (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3000 йылда), донъяның иң боронғо ҡалаларының береһе&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/palestine/gaza.htm Gaza] globalsecurity.org&lt;/ref&gt;. [[Библия]]ла 22 тапҡыр телгә алына.

[[Ассирия]]ның баҫып алыу һуғыштары барғанда Ғәззә йыш ҡына һөжүмдәргә дусар булып торған. Уның батшаһы Ганнуну шына яҙмалы текстарҙа телгә алына. Икенсе бер батшаһы Циллибел Ассирия батшаһы Синнахериб менән Йәһүҙиә батшаһы Хизкияһ ({{lang-ru|Езекия}}) 
араһында һуғыш барғанда Сүриә батшаларының коалицияһына инмәй һәм шуның өсөн Синнахериб уға Хизкияһтан тартып алған ерҙәренең бер өлөшөн бирә. [[Ассирия]] ҡолағас, Нехао фирғәүен ҡыҫҡа ваҡытҡа Ғәззәне ала (беҙҙең эраға тиклем 608 йыл), ләкин Навуходоносор II тотош [[Сүриә]]не яулай, Ғәззә Яңы Бабил батшалығының һуңғы батшаһы Набонид осоронда ла әле Бабил хакимлығы аҫтында була&lt;ref name=&quot;Викитека ВЭС&quot;&gt;{{ВТ-ВЭС|Газа}}&lt;/ref&gt;. {{comment|[[Вавилон|Бабил]]|Вавилон}} ҡолағас, Ғәззә бер аҙға үҙ аллы булып ҡала һәм хатта [[Мысыр]]ға яу менән китеп барған фарсы батшаһы Камбизға теш күрһәтергә батырсылыҡ итә. Дарий ваҡытында ул эске идаралыҡҡа эйә була. Ошо заманда гректар менән бәйләнештәре көсәйә, шулай ҙа пелештиҙәрҙең үҙенсәлеклелеге һәм башҡа халыҡтарҙан айырылып тороуы байтаҡ ваҡыт эллиндар йоғонтоһона бирешмәй килә. Камбиздың баҫҡынсы һуғыштары барғанда (беҙҙең эраға тиклем 525 йыл) Ғәззәлә [[Семит телдәре|семит]] төркөмөнә ҡараған наббатиҙар күп була&lt;ref&gt;[http://nabataea.net/gaza1.html Gaza] nabataea.net&lt;/ref&gt;.

[[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] беҙҙең эраға тиклем 333 йылдың ноябрендә бында ныҡлы ҡыршылыҡҡа осрай; Ғәззәне ул ике ай самаһы ҡамап тота, диуарҙарын емерә, халҡының байтаҡ өлөшөн ҡыра. Диадохтар осоронда Ғәззә һөжүмдәргә йыш дусар була. 312 йылда ошонда Птоломей тарафынан Димитрий Полиоркет ҡыйратыла. Мысыр хакимлығы аҫтында Ғәззә III быуат аҙағына тиклем була. Шунан уны (203) Антиох III баҫып ала. Селевкиҙәр ваҡытында Ғәззә йылдам эллинлаша һәм Маккавиҙар заманында яңырыу кисергән йәһүҙиҙәрга ҡаршы эллиндарҙың ышаныслы ҡәлғәһенә әүерелә. 104 йылда ул йәһүҙиҙәргә ҡаршы тороуҙа ярҙам һорап Птоломей VIII Латурға мөрәжәғәт итә, әммә ул Ғәззәне ҡотҡарып өлгөрмәй, ҡала йәһүҙи батшаһы Александр Яннай ҡулына эләгә.

Помпей (беҙҙең эраға тиклем 63 йыл) Ғәззәне азат итә, әммә Ирод осоронда ул йәнә Йәһүҙиәнең вассалына әүерелә һәм Ирод вафат булғандан һуң ғына азатлыҡ ала. Беҙҙең эраның башына Ғәззәлә нигеҙҙә гректар йәшәй&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8 Иудейские древности], кн.17, гл.11:4&lt;/ref&gt;. Беҙҙең эраның 66 йылында уны баш күтәргән йәһүҙиҙәр яндыра.

Диоклетиан менән [[Бөйөк Константин I]] реформаларынан һуң Ғәззә Палестина I провинцияһына индерелә. Ғәззә бай һәм әһәмиәтле ҡала була. Христианлыҡ илсе (апостол) Филипп вәғәздәре ярҙамында бында иртә барлыҡҡа килә. Илсе Филимон Ғәззәнең беренсе епискобы була. Әммә дөйөм алғанда Ғәззәлә христианлыҡ бик оҙаҡ ныҡлы тамырланып китә алмай. Константин ярым мәжүси Ғәззәнән христиандар күп йәшәгән Майумды айыра һәм уны Констанция тип атай; әммә Юлиан ваҡытында ул ҡабат Ғәззәгә ҡушыла. Һуңыраҡ Ғәззә фекер һәм әҙәбиәт үҙәгенә әүерелә; риторика, философия һәм христиан шиғриәте сәскә ата. Ғәрәптәр Ғәззәне үҙҙәренә алырға тырыша. Хосров II ваҡытында фарсылар ҡулына эләгә, ә 634 йылда Ғәззә ғәрәптәрҙең хакимлығы аҫтында ҡала.

VII—IX быуаттарҙа ҡала Ғәрәп хәлифәлегенә ҡарай, IX—XI быуаттарҙа Мысыр батшалары хакимлығында була. XI быуат аҙағында [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәр]] тарафынан баҫып алына, әммә улар Мысыр батшаһы [[Сәләх әд-Дин]]дән еңелгәс (1187 йыл), Мысыр составына кире ҡайта.

1516 йылда Ғәззә төрөк ғосмандары тарафынан яулап алына һәм [[1917 йыл]]ға тиклем [[Ғосман империяһы]] составында була. 1799 йылда Мысырға яу менән килгән [[Наполеон I]] тарафынан алына һәм ҡыҫҡа ваҡыт уның ҡулы аҫтында була.

=== Ғәрәп-Израиль ҡаршылығы ===
[[1920]]—[[1947 йыл]]дарҙа Ғәззә Фәләстиндәге Британия мандаты составына инә. [[1929 йыл]]да ғәрәп фетнәләре арҡаһында Ғәззәлә йәшәгән ғивриҙәр уны ташлап китә. Ғәрәптәрҙе тынысландырыу өсөн инглиздәр ғивриҙәргә Ғәззәгә күсеүҙе тыя&lt;ref&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/gaza_settlements.html A Brief History of the Gaza Settlements]&lt;/ref&gt;.

[[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] Генераль Ассамблеяһының [[1947 йыл]] [[29 ноябрь]] ҡарары менән Ғәззә буласаҡ ғәрәп территорияһы составына индерелә. 1948—1949 йылдарҙағы Ғәрәп-Израиль һуғышынан һуң — [[Мысыр|Мысыр Ғәрәп Республикаһы]] тарафынан, ә [[1967 йыл]]ғы Алты көнлөк һуғыштан һуң [[Израиль]] тарафынан оккупациялана.

[[1994 йыл]]дан — Фәләстин автономияһы идаралығы аҫтында.

[[2007 йыл]]да ҡалала власты ХАМАС төркөмө тартып ала. ХАМАС-тың программаһы Израиль дәүләтен юҡ итеп, урынына ислам хакимлығын урынлаштырыуҙы күҙҙә тотҡанға күрә&lt;ref name=&quot;New York Times&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2006/02/27/international/middleeast/27mideast.html?ex=1298696400&amp;en=25164615c0b5f11c&amp;ei=5090&amp;partner=rssuserland&amp;emc=rss Israeli Official Says Hamas Has Made Abbas Irrelevant] // [//ru.wikipedia.org/wiki/New_York_Times New York Times]&lt;/ref&gt;, уның етәкселеге, Фәләстинде азат итеү ойошмаһының Израиль менән төҙөгән килешеүе талабын үтәп, боевиктарын ҡоралһыҙландырыуҙан баш тарта. Ғәззә анархия һәм [[терроризм]] анклавына әүерелә&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=11 января 2006|url=http://newsru.co.il/press/11jan2006/ls_gaza.html|title=La Stampa: «После ухода из сектора Газы эта зона превратилась в центр терроризма»|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=28 апреля 2010|description=интервью израильского генерала [[Амидрор, Яаков|Яакова Амидрора]] итальянской газете [[La Stampa]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/614bWhdoO?url=http://newsru.co.il/press/11jan2006/ls_gaza.html|archivedate=2011-08-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лоренцо Кремонези.|datepublished=30 декабря 2005|url=http://newsru.co.il/press/30dec2005/cormazen.html|title=Corriere Della Sera: «Абу Мазен потерпел провал, в Газе нет ни закона, ни порядка»|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=28 апреля 2010|description=интервью палестинской политической деятельницы [[Ашрауи, Ханан|Ханан Ашрауи]] итальянской газете [[Corriere Della Sera]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/614bY9eBw?url=http://newsru.co.il/press/30dec2005/cormazen.html|archivedate=2011-08-20}}&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә, элек автономияны финанслаған ҡайһы бер дәүләттәр иҡтисади санкциялар ҡуллана, ә Израиль менән Мысыр ҡаланы блокадаға ала&lt;ref name=&quot;mk.ru&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090227125647/http://www.mk.ru/blogs/MK/2007/07/14/abroad/300501/ Генсек ООН призвал Израиль снять блокаду сектора Газа]&lt;/ref&gt;.

Бойкот менән блокада ҡаланың иҡтисады һәм халҡы өсөн ауыр эҙемтәләргә килтерә, әммә Ғәззә секторынан Израиль территорияһына атыуҙар туҡталмай. [[2009 йыл]]дың ғинуарында Израиль атыуҙарға сик ҡуйыу маҡсатында «Ҡойолма ҡурғаш» операцияһын үткәрә. Ҡайһы бер дәүләттәр Израилде көстө самаһыҙ күп ҡулланыуҙа ғәйепләй. Операция һөҙөмтәһендә Израиль яғына атыуҙар кәмей, әммә 1400 фәләстин үлтерелә, меңдәрсә йорт, фабрика һәм йәмәғәт бинаһы емертелә. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Кеше хоҡуҡтары буйынса советының Ричард Голдстоун етәкселегендәге комиссияһы Израиль менән ХАМАС-ты операция барышында хәрби енәйәттәр ҡылыуҙа ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/16sep2009/peres8009.html Президент Израиля: Голдстоун признал законным убийство мирных израильтян] // NEWSru.co.il&lt;/ref&gt;.

Израилдең хәрәкәттәре барышында һәләк булған 1 400-ҙән ашыу кешенең 500-ҙән 700-гә тиклеме ХАМАС вәкилдәре һәм фәләстин полицейҙары, 500-ҙән 900-гә тиклеме тыныс халыҡ, улар араһында йөҙҙәрсә бала була. 5 000-дән ашыу кеше йәрәхәтләнә.

2012 йылдың ноябрендә Израиль менән ХАМАС араһындағы хәрби хәрәкәттәр ҡабат яңыра.

== Климаты ==
Ғәззәнең климаты — субтропик урта диңгеҙ климаты, эҫе йәйле, йомшаҡ ҡышлы. Яуым-төшөмдөң уртаса кимәле 300 мм тирәһе тәшкил итә, бөтә яуым-төшөм ноябрҙән мартҡа тиклем яуа. Иң эҫе айҙары — июль һәм август, иң һалҡындары — ғинуар һәм февраль. Ғинуар-февралдә температураның уртаса минимумы — 7&amp;nbsp;°C, ә июль-августа 33&amp;nbsp;°C тәшкил итә.

== Халҡы ==
[[Файл:Gaza_City.JPG|справа|мини|230x230пкс|Ҡала күренеше]]
Фәләстин үҙәк статистика бюроһының [[1997 йыл]]ғы мәғлүмәттәре буйынса, Ғәззә ҡалаһында уның эргәһендәге Әл-Шати ҡасаҡтар лагерының халҡы менән бергә иҫәпләгәндә бөтәһе 353 115 кеше йәшәгән. Ирҙәр — 50,9 %, ҡатын-ҡыҙҙар — 49,1 %. 1998 йылға ҡарата Ғәззә халҡының 51,8 процентын ҡасаҡтар һәм уларҙың балалары тәшкил иткән.&lt;ref&gt;[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t6.aspx Palestinian Population by Locality and Refugee Status] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107152041/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t6.aspx|date=2008-01-07}} [//ru.wikipedia.org/wiki/Palestinian_Central_Bureau_of_Statistics Palestinian Central Bureau of Statistics] (PCBS)&lt;/ref&gt;

'''Халыҡ һаны динамикаһы:'''
* 1914: 42 000 кеше
* 1922: 17 426 кеше
* 1945: 32 250 кеше
* 1982: 100 272 кеше
* 1997: 306 113 кеше
* 2009: 449 221 кеше

== Дин ==
Ғәззә халҡының төп өлөшөн сөнни [[Ислам|мосолмандар]] тәшкил итә.

[[Христианлыҡ|Христиандар]] һаны — 2 мең кеше. Ҡалала православие грек общинаһы бар&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2012_08_03/Sektor-Gaza-kroshechnaja-diaspora-hristian-prebivaet-v-strahe/ Сектор Газа: крошечная диаспора христиан пребывает в страхе… («Asharq Alawsat», Великобритания)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928001510/http://rus.ruvr.ru/2012_08_03/Sektor-Gaza-kroshechnaja-diaspora-hristian-prebivaet-v-strahe/ |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ [[Католицизм|католиктар]] общинаһы бар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130317000545/http://www.invictory.org/news/story-18714-%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8.html Католиков Газы оставили без воскресной мессы]&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Gaza_flag_in.jpg|мини|Ғәззәнең флагы. [[2009 йыл|2009]] йылдың 2 феврале ]]
* Ғәззәнең Оло мәсете 
* Al Mat’haf археология музейы
* Стадион.

== Мәғариф ==
Ҡалала бер нисә университет бар, уларҙа 28 500 студент уҡый. Иң билдәле уҡыу йорто — Әл-Әзһәр университеты.

== Транспорт ==
[[Файл:Gaza_port.jpg|мини|Ғәззә порты]]
Ғәззә — портлы ҡала, Ғәззәлә Ясир Арафат аэропорты бар, ул [[1998]]—[[2001 йыл]]дарҙа эшләй&lt;ref&gt;[http://archive.travel.ru/palestine/transport/avia/airports/ Аэропорты в Палестине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726073907/http://archive.travel.ru/palestine/transport/avia/airports/ |date=2012-07-26 }}&lt;/ref&gt;. Ҡоро ер хәрәкәтен автомобиль юлдары тәьмин итә.

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
* [[Файл:Flag_of_Spain.svg|20x20пкс]] [[Барселона]] ({{Lang-es|Barcelona}}), [[Испания]]
* [[Файл:Flag_of_France.svg|20x20пкс]] [[Дюнкерк]] ({{Lang-fr|Dunkerque}}), [[Франция]]
* {{Флаг Италии|20px}} [[Турин]] ({{Lang-it|Torino}}), [[Италия]]
* [[Файл:Flag_of_Portugal.svg|20x20пкс]] [[Кашкайш]] ({{lang-pt|Cascais}}), [[Португалия]]
* {{Флаг Марокко|20px}} [[Агадир]] ({{Lang-ar|أكادير‎}}), [[Марокко]]
* [[Файл:Flag_of_Israel.svg|20x20пкс]] [[Тель-Авив]] ({{Lang-he|תֵּל אָבִיב-יָפוֹ}}), [[Израиль]]&lt;ref&gt;Туғанлыҡ 2008 йылдың 10 февралендә туңдырыла.&lt;/ref&gt;
* {{Флаг Норвегии|20px}} [[Тромсё]] ({{Lang-no|Tromsø}}), [[Норвегия]]
* [[Файл:Flag_of_Iran.svg|20x20пкс]] [[Тәбриз]] ({{lang-fa|تبریز‎}}‎, {{lang-az|Təbriz}}), [[Иран]]

== Һылтанмалар ==
* [http://inopressa.ru/lastampa/2006/08/29/12:53:40/gaza Гази Хаммад, пресс-секретарь правительства, возглавляемого Исмаилом Ханией («Хамас»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410135744/https://www.inopressa.ru/lastampa/2006/08/29/12:53:40/gaza |date=2018-04-10 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Газа, город в Сирии}}(рус.)

[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>f0g0evx130al9dle975fb63w607e1e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128817</id>
    <revision>
      <id>1299463</id>
      <parentid>1287014</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8210" sha1="2hcx4i9kvnhlps6tgd41k9n4cjutb9t" xml:space="preserve">{{Персона
|имя              = Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы
|изображение          = 
|размер           = 150 px
|описание         = 
|имя при рождении = 
|род деятельности = журналист, шағир, прозаик
|дата рождения    = [[1939]]
|место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы
|гражданство      = {{USSR}} → {{RUS}}
|религия          =
|дата смерти      = 
|место смерти     = 
|отец             =
|мать             =
|дети             =
|награды и премии = [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты
|сайт             =
}}

'''Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы''' (1939, [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылы) — журналист, совет-партия хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, шағир, прозаик. [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]]).

== Биографияһы ==
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы 1939 йылда [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт АССР]]-ның [[Миәкә районы]] [[Әбеш]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[1943 йыл]]да һәләк була&lt;ref name=&quot;libmap.bashnl.ru&quot;&gt;http://libmap.bashnl.ru/node/905 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }}&lt;/ref&gt;.

Түләк [[Сәтәй-Бөрйән]] мәктәбендә 4 класты тамамлағас,[[Әлшәй районы]]ның [[Балғажы]] ауылында, артабан [[Никифар]] ауылы мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Дүрт йыл Совет армияһында хеҙмәт итә. Аҙаҡ «Миәкә» совхозында — элемтәсе, [[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай (1968). Университетта уҡыған саҡта йәмәғәт эштәрендә ихлас ҡатнаша.
[[Ғәрәп теле|Ғәрәп]], [[Фарсы теле|фарсы]] телдәре менән ҡыҙыҡһына. Ғирфановты университетта башҡорт әҙәбиәте кафедраһында ассистент итеп эштә ҡалдыралар (1968—1969), әммә әсәһе үлеп киткәндән һуң, ул тыуған яҡтарына ҡайта&lt;ref name=&quot;bash.bashgazet.ru&quot;&gt;http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }}&lt;/ref&gt;.

1969—1971 йылдарҙа [[Сафар (Миәкә районы)|Сафар]] урта мәктәбендә директор булып эшләй, 1971—1975 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге мөдире. 1975—1980 йылдарҙа — [[Миәкә районы]] «Октябрь» гәзите мөхәррире, Түләк Хәбибрахман улы ижади эшкә сума, республика гәзит-журналдарында шиғыр һәм хикәйәләрен баҫтыра. «Яралы хаттар» исемле тәүге китабы донъя күрә. «Октябрь» гәзитен йөкмәткеле, уҡымлы итеү өсөн бар тырышлығын һала. 1980—1992 йылдарҙа партияның Миәкә район комитетында бүлек мөдире вазифаһында, 1992—1995 йылдарҙа райисполком рәйесе, Ҡаран ауыл Советы башлығы. 1995—1997 йылдарҙа — Ҡаран урта мәктәбе директоры. Яңы мәктәпте төҙөү һәм асыу өсөн бик күп көс һала. Яңы мәктәп 1996 йылдың 10 декабрендә асыла. Яңы мәктәптең беренсе директоры итеп Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;bash.bashgazet.ru&quot;/&gt;?&lt;ref name=&quot;libmap.bashnl.ru&quot;/&gt;.

Ошо йылдарҙа районыбыҙҙан сыҡҡан күренекле шағир [[Мифтахетдин Аҡмулла]]ның тормош юлы, ижады менән ҡыҙыҡһына. Мәғрифәтсенең тыуыуына 150 йыл тулыуға әҙерлек барышында Түләк Ғирфанов ғалимдар [[Рәшит Шәкүр]], [[Әхәт Вилданов]] менән хеҙмәттәшлек итә. [[Туҡһанбай (Миәкә районы)|Туҡһанбай]]ҙа Аҡмулланың йорт-музейын төҙөү ҙә, аҙағыраҡ Аҡмулла премияһын булдырыу ҙа Т. Ғирфановтың ҡатнашлығында үтә&lt;ref name=&quot;bash.bashgazet.ru&quot;/&gt;,&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Тыңғыһыҙ урындарҙа эшләүгә ҡарамаҫтан, ижадтан айырылмай, очерктары, хикәйәләре республика баҫмаларында, «Октябрь» һәм «Аҡмулла төйәге» район гәзиттәрендә донъя күреп тора.

«Яралы хаттар» («Раненые письма»), «Яҡты тандар» («Светлые зори», авторҙар коллективы), рәссам Афған Әхмәровтың тормошо һәм ижады тураһында документаль повесть «Любовь свою оставляю людям», «Формула хлеба» һәм башҡа китаптар авторы&lt;ref name=&quot;libmap.bashnl.ru&quot;/&gt;.

== Наградалары ==
БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почетлы грамотаһы менән бүләкләнгән.
[[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|I Бөтә донъя башҡорт ҡоролтайы]] делегаты (июнь [[1995]]).
[[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн ([[2008]])&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705025452/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,4900-mer-zayaa-tmne.html |date=2019-07-05 }} Ғүмер заяға үтмәне
* [http://libmap.bashnl.ru/node/905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409055043/http://libmap.bashnl.ru/node/905 |date=2016-04-09 }} Гирфанов Туляк Хабибрахманович
* [http://www.bashinform.ru/news/174449-tulyak-girfanov-stal-laureatom-premii-imeni-akmully/] Туляк Гирфанов стал лауреатом премии имени Акмуллы
* [https://ok.ru/group/42664909930645/topic/47954586894485] Гирфанов Туляк Хабибрахманович

== Видеояҙмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=XFzVAoZLI24] Выпуск от 2014-07-20 09:30:03. Поэт, писатель Туляк Гирфанов</text>
      <sha1>2hcx4i9kvnhlps6tgd41k9n4cjutb9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарасурин Азат Динар улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129210</id>
    <revision>
      <id>1299477</id>
      <parentid>1214730</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T01:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6353" sha1="d8zndond74axr42tfms3hki5hvbpbh8" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Ҡарасурин Азат Динар улы''' ([[8 ноябрь]] [[1995 йыл]], Башкортостандың, Шишмә районы, Ҡалмыш ауылы, [[Рәсәй]]) — Рәсәй саңғысыһы һәм биатлонсыһы. 2014 ҡышҡы паралимпия уйындары чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2014)&lt;ref&gt;[http://www.minsport.gov.ru/documents/awards/6051/ 2014 йылдың 11 мартында Рәсәй федерацияһы Спорт министрлығы приказы менән «Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры» тигән почетлы спорт исеме бирелә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202033035/https://minsport.gov.ru/documents/awards/6051/ |date=2021-12-02 }}&lt;/ref&gt;. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)]] кавалеры (2014). 

== Биографияһы ==
&lt;ref name=Bio&gt;{{cite web|url=http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/theasp.asp?pageid=8937&amp;sportid=-567&amp;personid=924248|title=Karachurin Azat. Athlete Bio|publisher=// Website of the [[Международный паралимпийский комитет|International Paralympic Committee]]|accessdate=2016-06-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701021757/http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/theasp.asp?pageid=8937&amp;sportid=-567&amp;personid=924248 |date=2016-07-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AiF1741&gt;{{статья|заглавие=Азаткины фантазии|ссылка=http://www.aif.ru/olymp2014/paralympic/pobeda_dlya_mamy_istoriya_uspeha_paralimpiyca_azata_karachurina|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2014|номер=12 (1741) за 19 марта|страницы=35}} {{v|2|06|2016}}&lt;/ref&gt;. 
2008 йылда Бәләбәй ҡалаһында спорт гимназия-интернатында спорт менән шөғөлләнә башлай (Азатты унда саңғы буйынса йыйылма команданың тренеры Әмир Ғүмәрәв тәҡдиме буйынса уҡырға индерәләр, ул ваҡытта Азат урта мәктәптең 6-сы синыфында уҡып йөрөгән була).&lt;ref name=Bio/&gt;&lt;ref name=AiF1741/&gt;.
 
Гимназия-интернатта 9-cе синыфта уҡығанда, 2011 йылдың мартында саңғы ярышы буйынса Рәсәй чемпионатында бронза призеры була һәм чемпион исеме ала [[персьют буйынса LW 2-9 ир-егеттәр араһында эҙәрлекләү уҙышында (биатлон)    ([[Сыктывкар]])&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://bel-bgi.ucoz.ru/news/paralimpijskij_sportsmen_karachurin_azat/2011-05-03-118 Азат Карасурин паралимпия спортсмены. — 2011 йылдың 3 майында —Башкорт гимназия-интернатының сайты Бәләбәй ҡалаһы]&lt;/ref&gt;, спорт мастеры нормаһын үтәне. Бер ай үткәндән һуң, апрель айында, Донъя чемпионатында биатлон буйынса һәм саңғы ярыштарында ([[Ханты-Мансийск]], 2011 йылда) көмөш миҙал яулай&lt;ref&gt;[http://susanin.udm.ru/news/2011/12/19/374693 Сусанин / Паралимпийсы Удмуртиянан саңғы ярыштары буйынса Донъя кубоғы этапынд «алтын» һәм «көмөш» миҙалдар менән ҡайта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611115944/http://susanin.udm.ru/news/2011/12/19/374693 |date=2016-06-11 }}&lt;/ref&gt;, шуның менән ул Халык-ара класлы Рәсәй спорт мастеры нормотивын үтәй (2012 ноябрендә, 1,5 үткәс бирелгән)&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.
 
Саңғы ярышы һәм биатлон буйынса Донъя кубогының беренсе этабында Мөмкинлектәре сикләнгән спортсылар араһында (Вуокатти (Финляндия), 2012 йылдың 11-18 декабрендә) ике этаптта ла еңеү яулай&lt;ref&gt;[http://arh.mk.ru/news/2012/12/19/789865-arhangelskie-paralimpiytsyi-prinesli-pobedu-sbornoy-rossii.html  Архангель паралимпийсылары Рәсәй йыйылма командаһына еңеү килтерҙе. — МК в Архангельда МК]&lt;/ref&gt;.
 
2014 йылда 2010 XI Ҡышҡы паралимпия уйындарында [[Сочи]]ҙа биатлон буйынса алтын һәм бронза миҙал яулап ала&lt;ref name=Bio/&gt;.
 
Тренерҙары — Әмир һәм Надежда Ғүмәрәвтар, Ирина Громова&lt;ref name=Bio/&gt;.
 
Бәләбәй ҡалаһының МБОУ «Башҡорт гимназия-интернатын» тамамлаусыһы.

== МАҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Дүҫлыҡ ордены (Рәсәй)]] ([[2014 йыл) — ''Физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн, 2014 йылда Сочи ҡалаһында XI ҡышҡы паралимпия уйындарында''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/38207|title=2014 йылының 17 мартында Рәсәй Федерацияһының  президент указы буйынса № 144 «Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары менән бүләкләүе тураһында.»|publisher=// Рәсәй презеденты рәсми сайты.|accessdate=2016-06-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kremlin.ru/supplement/1620|title=Чемпионы и призёры XI ҡышҡы паралимпия уйындарының чемпионы һәм призеры,Рәсәй федерациһының дәүләт наградаларына лайыҡ. |publisher=// Рәсәй президентының рәсми сайты|date=17.03.2014|accessdate=2016-06-02}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}
 
[[Категория:Рәсәй биатлонсылары]]</text>
      <sha1>d8zndond74axr42tfms3hki5hvbpbh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнаш көрәш сәнғәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130681</id>
    <revision>
      <id>1299478</id>
      <parentid>1293228</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43373" sha1="40rnie26ergg6hszwvtj65l7q46i6e0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡатнаш көрәш сәнғәте''' (шулай уҡ ''MMA'' — {{lang-en|mixed martial arts}}) — [[яугирлыҡ сәнғәте]] (йыш ҡына «ҡағиҙәһеҙ һуғыш» тигән дөрөҫ булмаған исем менән дә атайҙар), бергә-бер алышҡа сығыуҙың күп һандағы техник алымдары, мәктәптәре һәм йүнәлештәренән ғибәрәт. ММА — һуғыу техникаһын ҡулланып, тулыһынса контактлы алыш һәм баҫҡан (клинч) килеш тә, шулай уҡ, иҙәндә лә (партерҙа) көрәшеү. «Mixed Martial Arts» терминын 1995 йылда MMA&lt;ref&gt;{{cite news&lt;/ref&gt; -ның тәүге ойошмаларының береһе Вattlecade-ның президенты Рик Блюм тәҡдим итә, артабан был термин яңы инглиз илдәрендә дә тотороҡло ҡулланылыш таба.

ММА тамырҙары беҙҙең эраға тиклемге осорға барып тоташа: боронғо гректар беренсе  Олимпия уйындарында панкратионда ярыша, әммә 1990-сы йылдарға тиклем ММА донъяла киң популярлығы менән маҡтана алмай. «Ultimate Fighting Championship» (ингл. — «Абсолют алышсылар чемпионаты»), «Pride Fighting Championships» (ингл. «Прайд» алышсылар чемпионаты ) кеүек һ. б. ойошмалар барлыҡҡа килеп үҫешкәс кенә ММА-ның популярлығы ҡырҡа күтәрелә, быға профессиональ бокстағы тамашаға кешенең аҙ йөрөүе лә булышлыҡ итә.
Тәүге ярыштарҙа ҡағиҙәләрҙең бик аҙ булыуына, был спортты «ҡанлы үлтереш» тип тәнҡитләүҙәренә ҡарамаҫтан, промоутерҙар спортсыларҙың хәүефһеҙлеген арттырыу һәм яңы тамашасыларҙы йәлеп итеү өсөн өҫтәмә сикләүҙәр индерә&lt;ref name=&quot;complete&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.completemartialarts.com/whoswho/ufc/ufchistory.htm|title=UFC History - Complete Martial Arts.com|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w5rk8ZW3|archivedate=2011-01-29}}&lt;/ref&gt;. Ошо тырышлыҡ арҡаһында, хәҙерге ММА — иң тиҙ үҫешкән заманса спорт төрҙәренең береһе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://allboxing.ru/archives/2010-06-30_10_47.html|title=Дана Уайт о женском ММА|publisher=AllBoxing.ru|date=30 июня 2010|accessdate=2 сентября 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64z9xiziZ|archivedate=2012-01-26}}&lt;/ref&gt;, алыштарҙың түләүле трансляцияларын һатыу күрһәткестәре, [[киң мәғлүмәт саралары]]нда яҡтыртыу, шөғөлләнеүсәләрҙең артыуы һәм ММА менән бәйле тауарҙарҙы һатыуҙың артыуы  ла быны раҫлай.

== Тарихы ==

=== Тамырҙары һәм үҫеше ===
[[Файл:Xwres8.jpg|справа|мини|250x250пкс|Панкратион ҡағиҙәләре буйынса алышта Уффицинан көрәшселәр]]
[[Файл:Xfrese.jpg|мини|Панкратиастар Рим рельефына төшөргәндәр.  2-се йәки 3-сө быуат А. Д.]]
Панкратион - хәҙерге ММА-ны хәтерләткән иң өлкән ҡоралһыҙ көрәш стиле. Боронғо гректар беҙҙең эраға тиклем 648 йылда [[Олимпия уйындары]]на ошо дисциплинаны индерә&lt;ref name=&quot;walter&quot;&gt;{{cite web|last=Walter|first=Donald|publisher=Grapple Arts|date=December 8, 2003|url=http://www.grapplearts.com/Mixed-Martial-Arts-1.htm|title=Mixed Martial Arts: Ultimate Sport, or Ultimately Illegal?|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA0iosz|archivedate=2012-01-26}}&lt;/ref&gt;. Гректарҙың панкратион көрәше аҙаҡ тағы ла ҡатыраҡ булған этруск һәм [[боронғо Рим]] «панкратиум»ына әйләнә. Бындай стилдә һуғышыу стиле [[Колизей]]ҙа күрһәтелә, ә атаҡлы алышсылар статуялары аҙағыраҡ [[Рим]]дә һәм [[Италия]]ның башҡа ҡалаларында ҡуйыла.

[[XIX быуат]] аҙағында ҡайһы бер алыштар йәмәғәт урындарында үткәрелә. Улар төрлө көрәш стилдәрендә, шул иҫәптән джиу-джитсу, [[Грек-рим көрәше|көрәш]] һәм башҡа стилдәрҙә башҡарыла. [[XIX быуат|XIX]] һәм [[XX быуат|XX]] быуаттар араһында&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ejmas.com/jcs/jcsart_JapanTimes_1199.htm|publisher=Journal of Combative Sport|title=Journal of Combative Sport: Jujitsu versus Boxing|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA1EW9C|archivedate=2012-01-26}}&lt;/ref&gt; ҡатнаш стилдәрҙән торған ярыштар (мәҫәлән, боксер көрәшсегә ҡаршы сыға) Европала һәм күп кенә Алыҫ Көнсығыш илдәрендә ярайһы уҡ популяр була. Хатта [[Англия|Англияла]]   Европа һәм Азия тәғлимәттәрен&lt;ref name=&quot;bart&quot;&gt;{{cite web|url=http://ejmas.com/jmanly/articles/2001/jmanlyart_noble_0301.htm|title=An Introduction to E. W. Barton-Wright (1860-1951) and the Eclectic Art of Bartitsu|publisher=Journal of Manly Arts|month=March|year=2001|last=Noble|first=Graham|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA1f5g6|archivedate=2012-01-26}}&lt;/ref&gt; берләштергән һәм «бартитсу» тип аталған көрәш сәнғәте барлыҡҡа килә. Атап әйткәндә, бартитсу («баритсу» исеме аҫтында) инглиз яҙыусыһы [[Артур Конан Дойл]]дең әҫәрендә лә иҫкә алына, ул үҙенең антигеройы — профессор Мориартиның «үлем килтереүсе баритсу көрәше» алымдарына эйә булыуы тураһында яҙа. Рейхенбах шарлауығы ситендә Мориарти ошо өлкәләге белемен инглиз боксы мәктәбе вәкиле Шерлок Холмсҡа ҡаршы ҡул көрәшендә файҙалана, әммә Шерлок Холмс та «баритсу» алымдарына белгән булып сыға.&lt;ref&gt;''Конан-Дойль, Артур.'' Собрание сочинений в 8 томах. Том II. — М.: «Правда», 1966 г. — С. 250&lt;/ref&gt;

[[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң был көрәш ике төп йүнәлештә ҡайтанан тергеҙелә. Беренсеһе — «шутрестлинг» ({{lang-en|shootwrestling}}shootwrestling) исемен алған ысын ярыш; икенсеһе  алдан планлаштырылған хореографик шоуға әүерелә, һөҙөмтәлә һуңғыһы хәҙер күп кенә илдәрҙә, атап әйткәндә, АҠШ, Япония һәм Мексикала популяр булған профессиональ көрәшкә килтерә лә инде.

60-сы йылдар аҙағында [[Брюс Ли]] төрлө көрәш сәнғәте элементтарын берләштереү концепцияһын популярлаштыра. Брюс Ли булдырған философия «Джиткундо» тип атала, көрәшсенең, теләһә ниндәй стилде ҡабул итеп, уға тиҙ арала яраҡлаша алыуы — Ли философияһының төп принциптарының береһе. Брюс Линың тәғлимәте һәм бигерәк тә уның ҡатнашлығындағы фильмдар ММА-ға ғәләмәт ныҡ йоғонто яһай, хатта 2004 йылда UFC президенты Дэйн Уайт Брюс Лины «MMA атаһы» тип атай&lt;ref&gt;Wickert, Marc. 2004. ''Dana White and the future of UFC''. kucklepit.com. See [https://ru.wikiquote.org/wiki/Dana%20White Wikiquotes]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} for the text.&lt;/ref&gt;. Шуны ла әйтергә кәрәк, джиткундонан байтаҡ боронғораҡ заманда уҡ [[Япония|Японияла]]  кадзюкембо һәм карате Годзью-рю кеүек ҡатнаш типтағы ал[[Яугирлыҡ сәнғәте|ыш сәнғәте]] була.

ММА-ның ата-бабаһы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа ла була: ул самбо —  «Көрәштең ирекле стилен үҫтереү тураһында»ғы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sambo.spb.ru/history/633/633_1938_11_16.htm|title=Борьба САМБО - ИСТОРИЯ - Приказ №633  «О развитии борьбы вольного стиля» (16 ноября 1938 года)|accessdate=05-09-2010|description=Текст приказа|archiveurl=https://www.webcitation.org/619DGs2M0|archivedate=2011-08-23}}
&lt;/ref&gt; 633-сө һанлы бойороҡҡа ярашлы 1938 йылда бергә-бер алышының күп төрҙәрен ҡушыу нигеҙендә булдырылған система. Бөгөнгө көндә йәшәп килгән спорт көрәше сәнғәтендә самбо ҡулланылыусы ысулдар арсеналы буйынса ММА-ға иң яҡын торғаны. Шундай асыҡлыҡ индерергә кәрәк, самбо төп ике — спорт һәм хәрби йүнәлештәренә бүленә. Беренсе осраҡта ташлау техникаһын йәғни ауырттырыу ысулдары техникаһын күрһәтеү төп бурыс булһа,  хәрби самбо иһә үҙенең асылы буйынса ММА-ға бик яҡын, сөнки көрәшсенең ҡаршы яҡтың ҡаршы тороу һәләтен нәтижәле рәүештә һәм тиҙ арала юҡҡа сығарыу — тәү сираттағы бурыс. Шуға бәйле [[1991 йыл|1991 йылға]] тиклем самбоның хәрби өлөшө көс структуралары өсөн генә асыҡ була&lt;ref name=&quot;bsambo&quot;&gt;{{cite web|url=http://bsambo.ru/articles/article4149.shtml|title=Боевое самбо|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA28Ys1|archivedate=2012-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050505061805/http://www.bsambo.ru/articles/article4149.shtml |date=2005-05-05 }}&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш СССР ҡораллы көстәрендә  1979 йылдан башлап АРБ буйынса ярыштар үткәрелә, ә уның ҡағиҙәләре ҡатнаш бергә-бер алышының&lt;ref&gt;[http://www.farbros.ru Информация с официального сайта ФАРБ России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171119211025/http://farbros.ru/ |date=2017-11-19 }}&lt;/ref&gt; ҡағиҙәләренә ныҡ оҡшаған. 

=== Хәҙерге заман ММА-һы ===
Хәҙерге заман ҡатнаш хәрби көрәш сәнғәтенең тамырҙары ике ваҡиғаға барып тоташа: Бразилияла үткәрелгән вале-тудоға (португал теленән һүҙмә-һүҙ: &quot;Бөтәһе лә рөхсәт ителә&quot;) һәм Япониялағы  шутрестлинг-ҡа. Вале-тудо [[XX быуат]]тың өсөнсө ун йыллығында Бразилияның джиу-джитсуһы вәкилдәре Карлос Грейси менән Хелио Грейсиның улар менән көрәштә көс һынашырға теләгән кешене ярышҡа саҡырыуынан башланғыс ала. Был «Грейси алышҡа саҡыра» кеүек ҡабул ителә, аҙаҡ Грейсиның вариҫтары ла уларҙың юлын дауам итә.

[[Япония|Японияла]] 1970-се йылдарҙа профессиональ көрәшсе Кандзи «Антонио» Иноки ({{Lang-ja|猪木寛至}}猪木寛至) ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса бер нисә уйын үткәрә&lt;ref name=&quot;Origins of mixed martial arts&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kocosports.com/absolutenm/anmviewer.asp?a=18493&amp;z=9|title=The overlooked origins of mixed martial arts|last=Martin|first=Todd|publisher=Kocosports.com|date=11-06-2007|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA2jUqO|archivedate=2012-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407010354/http://www.kocosports.com/absolutenm/anmviewer.asp?a=18493&amp;z=9 |date=2009-04-07 }}&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, 1976 йылдың 26 июнендә Иноки атаҡлы боксер Мөхәммәт [[Мөхәммәт Али|Али]]&lt;ref name=&quot;inokivsali&quot;&gt;{{cite web|url=http://prowrestling.about.com/od/thebiggestrivalries/p/inokivsali.htm|title=Antonio Inoki vs Muhammad Ali|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA4CgHi|archivedate=2012-01-26}}&lt;/ref&gt; менән осраша. Тәүҙә тулыһынса ҡатнаш көрәш ҡағиҙәләре буйынса алыш үткәреү планлаштырыла, ләкин ярыштан ике көн алда  осрашыуҙың һөҙөмтәһенә һиҙелерлек йоғонто яһаусы сикләү индерелә: Инокиға ул бер аяғы менән иҙәнгә тубыҡланып торғанында ғына аяғы менән тибеү рәхсәт ителә. Һөҙөмтәлә Али алты тапҡыр һуға, ә Иноки алыш барышын иҙәндә үткәрә һәм лоу-кикалар&lt;ref name=&quot;inokiAli&quot;&gt;{{cite web|title=Inoki vs. Ali Footage|url=https://www.youtube.com/watch?v=VrXzH4WOUdc|accessdate=05-09-2010}}&lt;/ref&gt; менән Алины үҙенә яҡын ебәрмәй. Алыш бер яҡтың да еңмәүе менән тамамланһа ла, Алиҙың аяҡтарына яһалған зыян уның боксер карьераһын саҡ хәүеф аҫтына ҡуймай&lt;ref name=&quot;sweetScience&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thesweetscience.com/boxing-article/1716/joke-almost-ended-ali-career|last=Tallent|first=Aaron|title=The Joke That Almost Ended Ali's Career|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA4gP4J|archivedate=2012-01-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215081353/http://www.thesweetscience.com/boxing-article/1716/joke-almost-ended-ali-career/ |date=2012-02-15 }}&lt;/ref&gt;. Был алыштың ҡыҙыҡлы тамаша булмауы һөҙөмтәһендә, ҡағиҙәләре яраҡлаштырылмағанлыҡтан ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса алышты үткәреү мөмкин түгел, тигән фекер тарала, һәм оҙаҡ ваҡыт улар үткәрелмәй&lt;ref name=&quot;semenov&quot;&gt;{{cite web|url=http://samlib.ru/s/semenow_eduard_ewgenxewich/09.shtml|title=Бои Без Правил: Мордобой Или Новый Вид Спорта?|publisher=Журнал «Самиздат»|month=Июль|year=2005|last=Семенов|first=Эдуард|accessdate=05-09-2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA57hqm|archivedate=2012-01-26}}&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Иноки төрлө ваҡытта ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса алыштарҙы ойоштороуҙы дауам итә, хатта улар киң танылыу алмаһа ла. Әммә тап шул ярыштар  1986 йылда  ҡатнаш көрәш сәнғәтенең тәүге ойошмаһын булдырыуға килтерә, ул «Шуто» ({{lang-en|Shooto}}Shooto) исеме аҫтында таныла. Инокиҙың  «Шуто»ға ҡағылышы булмай: ойошмаға уның «рестлер рингы буйынса коллегаһы» Сатору Саяма&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sherdog.com/news/articles/1/A-Blood-Called-Shooto-17377|title=A Blood Called Shooto|date=08-05-2010|accessdate=05-09-2010}}&lt;/ref&gt; нигеҙ һала.

[[Файл:Chuck_Liddell_vs._Rich_Franklin_UFC_115.jpg|слева|мини|200x200пкс|2010 йылда UFC эгидаһы аҫтында ММА ҡағиҙәләре буйынса алыш.]]
Артабан ММА төрлө илдәрҙә төрлөсә үҫешә. АҠШ-та MMA-ның популярлығы [[1993 йыл]]дан күтәрелә башлай. Калифорния бизнесмены Арт Дэйви һәм Бразилияның джиу-джитсу мәктәбе етәксеһе Рорион Грейси Денверҙа һәм Колорадола Ultimate Fighting Championship (UFC) тәүге турнирын ойоштора. Еңеүсе өсөн приз фонды 50 мең доллар булған һәм бокс, сават, сумо, карате һәм көрәш вәкилдәре ингән турнирҙа һигеҙ спортсы ҡатнашырға теләк белдерә. Нисек кенә ғәжәп булмаһын: залға 2800 тамашасы йыйыла, бынан тыш 86 мең&lt;ref&gt;{{cite web&lt;/ref&gt; кеше ярыштың кабель телевидениеһы буйынса түләүле трансляцияһын һатып ала, үҙенә ҡаршы уйнаусыларҙан ауырлыҡта ла, буйҙа ла ҡайтышыраҡ булыуына ҡарамаҫтан, ул ваҡытта бик аҙ билдәле булған ауырттырыу алымдарын оҫта файҙаланған Бразилия спортсыһы Ройс Грейси турнир еңеүсеһе була. Аҙаҡ, Грейси тағы UFC-ның ике турнирында еңә, бының менән ул хәҙерге ваҡытта ММА-ның күп кенә көрәшселәрен әҙерләүҙә төп компонеттарҙың береһе булған джиу-джитсу көрәшен популярлаштыра.

Ҡатнаш көрәш сәнғәтенә булған ҡыҙыҡһыныу [[1997 йыл|1997 йылда]] Японияла ММА-ның ҙур ойошмаһын — Pride Fighting Championships-ты булдырыуға килтерә. Спорттың үҫешә барыуы һөҙөмтәһендә Strikeforce, EliteXC, Fighting Bellator Championships, Bodog, Affliction, WEC, Dream, M-1 Global кеүек башҡа ойошмалар барлыҡҡа килә, әммә ҡаты конкуренция шарттарында уларҙың ҡайһы берҙәре юҡҡа сыға, шул уҡ ваҡытта ҙур булмаған популярлыҡҡа риза булып, көрәшселәр кимәленең әллә ни юғары булмауына күнгәндәре лә була. 

СССР тарҡалыуға бәйле [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәрендә MMA ойошмаһының үҫеше буталсығыраҡ характерҙа бара һәм, нигеҙҙә, 1990-сы йылдар урталарынан айырым турнирҙар йәки, турнир селтәрен булдырмайынса ғына, алыштар үткәрелә башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Бои без правил часть 1 «История и развитие»|url=http://www.aikibudo.in.ua/?p=381|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA75XnM|archivedate=2012-01-26|date=20-04-2010|accessdate=05-09-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310212722/http://www.aikibudo.in.ua/boi-bez-pravil-chast-1-istoriya-i-razvit/ |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Ҡағиҙәләргә буйһондороусы структуралар, медицина күҙәтеүе һәм көрәште үткәреү шарттары булмағанлыҡтан, ярыштар кимәле бағыусыларҙың аҡса һалыу теләгенә генә бәйле була, шуға ла көрәш нормаль булмаған шарттарҙа ла үткәрелә. Рәсәйҙә RINGS япон ойошмаһы эшләй башлағас ҡына хәлдәр байтаҡҡа яҡшыра,  унда Бүре-хан, Андрей Копылов, Михаил Илюхин һәм Николай Зуев&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rings - Russia vs Georgia|url=http://www.sherdog.com/events/Rings-Russia-vs-Georgia-2692|date=16-06-2000|accessdate=05-09-2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rings Russia - Russia vs. Bulgaria|url=http://www.sherdog.com/events/Rings-Russia-Russia-vs-Bulgaria-1354|date=04-06-2001|accessdate=05-09-2010}}&lt;/ref&gt; кеүек көрәшселәр үҙҙәрен яҡшы яҡтан күрһәтә. Төрлө ойошмалар&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Full Contact Fighter August 2001 News Archives|url=http://www.fcfighter.com/news0108.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/614Owecb9|archivedate=2011-08-20|publisher=Fcfighter.com|accessdate=05-09-2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=10th Anniversary World Title Series III|url=http://www.prowrestlinghistory.com/shoot/rings/rings2001.html#081101|archiveurl=https://www.webcitation.org/615fDetXs|archivedate=2011-08-21|publisher=Prowrestlinghistory.com|accessdate=05-09-2010}}&lt;/ref&gt; версиялары буйынса RINGS аҙағыраҡ ММА буйынса күп тапҡырҙар донъя чемпионы булған Федор Емельяненкоға ла юл аса.

Бөгөнгө көндә ММА Рәсәйҙә, мәҫәлән, АҠШ менән сағыштырғанда, әллә ни йәһәт үҫешмәй. АҠШ-та «Station Casinos» казинолар селтәре хужалары ағалы-ҡустылы Фертитталар, 2001 йылда промоушенды һатып алғас һәм компанияның президенты итеп бокстың элекке промоутеры Дэйн Уайт тәғәйенләгәс, UFC алыштарына ҡыҙыҡһыныу бермә-бер арта. Хатта ул мәлдә ММА рәсми рәүештә тыйылған штаттарҙа ла (мәҫәлән, Нью-Йоркта) кешеләр спорт менән күпләп мауыға башлай. Был, иң беренсе сиратта, ҡағиҙәләрҙең алыштарҙы тамашасы өсөн ҡыҙыҡлыраҡ булыуы йүнәлешендә үҙгәртелеүенә, Уайттың спортты (дөрөҫөрәге, UFC ойошмаһының үҙен) популярлаштырыуға йүнәлтелгән агрессив сәйәсәтенә һәм яугирлек техникаһының камиллаша барыуына бәйле була. 2006 йылдың декабрендә UFC-ның популярлығы иң юғары нөктәгә күтәрелә, түләүле телевидениела Чак Лидделлдың Тито Ортисҡа ҡаршы алышы күләме буйынса бокс тарихындағы&lt;ref name=&quot;PPV&quot;&gt;{{Cite web|title=UFC 66 to make MMA history|url=http://blogs.chron.com/fighting/2006/12/ufc_66_to_make_mma_history.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA89PQJ|archivedate=2012-01-26|last=Sievert|first=Steve|publisher=[[Houston Chronicle]]|date=29-12-2006|accessdate=05-09-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006105400/http://blog.chron.com/fighting/2006/12/ufc-66-to-make-mma-history/ |date=2012-10-06 }}&lt;/ref&gt; иң кассалы алыштарҙан ҡалышмаған кимәлдә аҡса йыя. 2007 йылда ағалы-ҡустылы Фертитталар үҙҙәренең төп конкуренты булған япон «Pride»н һатып ала, һөҙөмтәлә UFC ММА&lt;ref&gt;{{Cite web|title=MMA Organizations - MMA Promotions|url=http://www.mmawild.com/mma/|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA9C4x6|archivedate=2012-01-26|publisher=MMAwild|date=2007|accessdate=05-09-2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=MMA Business: Co-Promotion Makes No Sense for UFC|url=http://bleacherreport.com/articles/409305-mma-business-co-promotion-makes-no-sense-for-the-ufc|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zA9g0UH|archivedate=2012-01-26|date=21-06-2010|accessdate=05-09-2010}}&lt;/ref&gt; донъяһында иң ҙур ойошмаға әйләнә. Pride-ның иң яҡшы уйынсылары АҠШ-та спорттың популярлығын тағы ла юғарыраҡ күтәреүгә өлгәшә, түләүле трансляциялар&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UFC Dominates Pay-Per View|url=http://www.watchkalibrun.com/2010/2/17/1314581/ufc-dominates-pay-per-view|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zAAZaco|archivedate=2012-01-26|date=17-02-2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UFC Pay-Per View: Feeding the Monster|url=http://www.sportsbythenumbersmma.com/2009/08/ufc-pay-per-view-numbers-feeding.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zABR0be|archivedate=2012-01-26|date=22-08-2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216040508/http://www.sportsbythenumbersmma.com/2009/08/ufc-pay-per-view-numbers-feeding.html |date=2010-02-16 }}&lt;/ref&gt;.һанының артыуы ла быға дәлил.

Киң мәғлүмәт сараларында тейешенсә яҡтыртылмау һәм халыҡтың күбеһендә ММА тураһында «ҡанлы спорт»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Происхождение боев без правил|url=http://www.kentavr-club.ru/combats/combats13.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zEmgUIH|archivedate=2012-01-26|accessdate=05-09-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070827023911/http://www.kentavr-club.ru/combats/combats13.html |date=2007-08-27 }}&lt;/ref&gt; тигән фекер йәшәү сәбәпле, Рәсәйҙә хәлдәр бөтөнләй икенсе төрлө. Дәүләт был спортҡа финанстар бүлмәй һәм уны үҫтереү программаһы ла юҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вадим Финкельштейн - основатель боев без правил в России|url=http://www.mesilovo.ru/selfdefence/articles/udartech_285.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/64zEoI0Zv|archivedate=2012-01-26|accessdate=05-09-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106192251/http://www.mesilovo.ru/selfdefence/articles/udartech_285.html |date=2013-01-06 }}&lt;/ref&gt;, шуға ла күп булмаған энтузиастар ғына спортты үҫтереүгә тырышлыҡ һала&lt;ref name=&quot;НТВ&quot;&gt;{{Cite web|title=Кровавый спорт|url=http://ip.ntv.ru/news/2150/|archiveurl=https://www.webcitation.org/658nmqAYz|archivedate=2012-02-02|publisher=[[НТВ]]|accessdate=05-09-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100907034323/http://ip.ntv.ru/news/2150 |date=2010-09-07 }}&lt;/ref&gt;.

2012 йылдың 26 сентябрендә Рәсәй Федерацияһының Спорт министрлығы комиссияһы ММА-ны үҙаллы спорт төрө тип рәсми рәүештә таный[&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/sport/news.asp?id=267675 Смешанные единоборства признали видом спорта — Новости — Спорт — Интерфакс&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/09/26/mma/ Lenta.ru: Спорт: Смешанные единоборства в России признали видом спорта&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sport.rbc.ru/other/newsline/26/09/2012/362887.shtml Смешанные единоборства официально признали видом спорта :: Другие виды :: Sport.rbc.ru&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120927234751/http://sport.rbc.ru/other/newsline/26/09/2012/362887.shtml |date=2012-09-27 }}&lt;/ref&gt;.
Башҡа илдәрҙә (мәҫәлән, Англия, Австралия һәм Германияла ) ММА үҫешеүсе спорт булып тора, ә бына Францияла ММА көрәше тыйылған&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.mmauniverse.com/articles/SS112
 | title         = Introduction to European MMA: France
 | archiveurl         = https://www.webcitation.org/64zFB8buR
 | archivedate         = 2012-01-26
 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215112539/http://www.mmauniverse.com/articles/SS112 |date=2009-02-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡағиҙәләр ==
Вале-тудо, шутрестлинг һәм ''1 UFC'' көрәштәренең тәүге алыштарынан, бигерәк тә панкратиондан һуң хәҙерге заманға тиклем ММА ғәйәт ҙур үҙгәрештәр кисерә. Көрәш алымдары техникаһының камиллашыуы, физик әҙерлек процестарының яҡшыра барыуы менән бәйле уғата ирекле ҡағиҙәләрҙе үҙгәртергә кәрәклеге асыҡланды. Көрәшселәрҙең һаулығын һаҡлау зарурилығы һәм айырыуса 1990-сы йылдар башына хас булған «кешеләр араһында әтәстәр һуғышы» стереотибынан арыныу теләге бының өсөн төп сәбәп була. Спортҡа бындай ҡараштың йәшәүе уның үҫешенә ҡамасаулай, промоутерҙар ҡағиҙәләрҙе йомшартырға мәжбүр була. Яңы ҡағиҙәләргә ауырлыҡ категорияларына бүлеү, махсус бирсәткәләр ҡулланыу, рөхсәт ителгән алымдарға өҫтәмә сикләүҙәр ҡуйыу һәм алыштар өсөн ваҡыт сикләүҙәре инә.
=== Ауырлыҡ категориялары ===
Көрәш алымдары техникаһы буйынса мәғлүмәт киң таралыу сәбәпле, ауырлыҡтағы айырма мөһим фактор булып ҡала. Бөгөнгө ММА-ла  туғыҙ ауырлыҡ категорияһы бар (иленә һәм аныҡ ойошмаға бәйле рәүештә көрәшеүселәрҙең ауырлығында бер аҙ айырма булыуы ихтимал):
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 34px;&quot;
!Ауырлыҡ ([[Килограмм|кг]]) 
! Категория исеме 
! Категория: инглиз исемдәре 
! Иҫкәрмә
|-
| баш 120,2 
| Үтә ауыр ауырлыҡ 
| Super heavyweight 
| Был ойошмаларҙа ҡайһы бер ауырлыҡ категориялары юҡ.
|-
| 93 — 120,2 
| Ауыр ауырлыҡ 
| Heavyweight 
|-
| 83,9 — 93 
| Ярымауыр ауырлыҡ 
| Light heavyweight 
|-
| 77,1 — 83,9 
| Уртаса ауырлыҡ 
| Middleweight 
|-
| 70,3 — 77,1 
| Ярымурта ауырлыҡ 
| Welterweight 
|-
| 65,8 — 70,3 
| Еңел ауырлыҡ 
| Lightweight 
|-
| 61,2 — 65,8 
| Ярымеңел ауырлыҡ 
| Featherweight 
| Был ойошмаларҙа ҡайһы бер ауырлыҡ категориялары юҡ.
|-
| 56,7 — 61,2 
| Еңел ауырлыҡ 
| Bantamweight 
| Был ойошмаларҙа ҡайһы бер ауырлыҡ категориялары юҡ.
|-
| 56,7 тиклем 
| Үтә еңел ауырлыҡ 
| Flyweight 
| Был ойошмаларҙа ҡайһы бер ауырлыҡ категориялары юҡ.
|}

=== Һаҡланыу ===
ММА-ла ҡулдарҙы һаҡлау өсөн боксер бирсәткәләре урынына бармаҡтары асыҡ махсус бирсәткәләр (накладкалар) ҡулланыла. ММА өсөн тәғәйенләнгән ярымбирсәткәләр боксер бирсәткәләре менән сағыштырғанда ярайһы уҡ йоҡа: профессионалдар 4-унциялы, ә һәүәҫкәрҙәр — 6-унциялы йоҡалыҡтағы ярымбирсәткәләрҙе ҡуллана. Йоҙроҡтарҙы яраланыуҙан һаҡлау, алыштар ваҡытында тире яраһы алыу сәбәпле көрәште туҡтатыуҙар һанын кәметеү өсөн ошондай һаҡ сараһы булдырыла. Ярымбирсәткәләр көрәшсегә һуғыу техникаһын йышыраҡ ҡулланыу мөмкинлеген дә бирә, ә был үҙ сиратында алыштарҙың ҡыҙыҡлы тамашаға әйләнеүенә булышлыҡ итә.

=== Сикләүҙәр ===
Ҡайһы бер көрәшселәр энергияһын сарыф итеүҙе кәметеү өсөн алыш ваҡытын һуҙырға тырыша, шуға күрә ваҡыт сикләүен индереү бик урынлы. Алышты ваҡытты сикләмәй үткәреү телевидение буйынса тура эфирҙа трансляциялауҙа ла ҡатмарлылыҡтар тыуҙыра. Профессиональ ойошмаларҙың күбеһендә алыштар бишәр минуттан торған өс раундта үтә, ә бына титуль алыштарында раундтар һаны бишкә тиклем етә.
Төрлө илдәрҙә ҡағиҙәләргә ҡарата ҡараш төрлөсә булыуын да билдәләп үтергә кәрәк: мәҫәлән, АҠШ-та штаттарҙың атлетика комиссиялары алыштарҙы ентекле көйләй, һөҙөмтәлә көрәшселәр алымдарҙың ҡайһы берҙәрен ҡуллана алмай, ә бына Европа менән Азияла, нигеҙҙә, ҡағиҙәләр иреклерәк. Мәҫәлән, АҠШ-тың күп кенә штаттарында һәүәҫкәр ММА-ла терһәк менән һуғыу тыйыла. Күп кенә профессиональ ойошмаларҙа, шул иҫәптән UFC-ла, терһәк менән өҫтән аҫҡа һуғыу (инглиз телендә был «12-6» («ун икегә-алты») тип атала) ҡәтғи тыйыла. Шулай уҡ күп кенә ойошмаларҙа партерҙа тубыҡ менән һуғыуға ла сикләү һалынған. Ә бына баш менән һәм умыртҡа һөйәгенә ауырттырып һуғыуҙы ҡулланған урындар ҙа, ҡулланмаған урындар ҙа бар. Түбәндәге көрәш алымдары бар ерҙә лә тыйыла:
* тешләүҙәр
* сатҡа, тамаҡҡа, елкәгә һәм умыртҡа һөйәгенә һуғыуҙар
* күҙгә баҫыу
* бәләкәй быуындарҙы тотоп алып борғослау (мәҫәлән, ҡул бармаҡтарын)
* «балыҡ ҡармаҡтары» ((ингл. fish-hooking) (тирене яралау өсөн бармаҡтар менән һаҡланмаған урындарға: ҡолаҡҡа, ауыҙға һәм танауға һөжүм) 
=== Матчтың тамамланыуы===
* Уйынды ирекле тапшырыу(ингл. Submission): көрәшсе асыҡ усы йәки бармаҡтары менән матаға йәки ҡаршы уйнаусы тәненә ишетелерлек итеп һуҡҡылай.
* Нокаут (ингл. KO): көрәшсе рөхсәт ителгән һуғыу һөҙөмтәһендә аңын юғалта.
* Техник нокаут (ингл. TKO): көрәшселәрҙең береһе алышты дауам итергә һәләтле булмаһа, өсөнсө яҡ алышты туҡтата. Техник нокауттар өс категорияға бүленә:  рефериҙың туҡтатыуы, табиптың туҡтатыуы һәм мөйөштәге секундданттың туҡтатыуы.
* Судтьялар ҡарары (ингл. Decision). Баллдар иҫәбенә бәйле алыштың туҡтатылыуы ихтимал: берҙәм ҡарар менән, ике судьяның ҡарары менән һәм берҙәм рәүештә алыштың бер кемдең дә еңмәүе сәбәпле туҡтатыу. Ике судьяның ҡарары буйынса ярыш бер кемдең дә еңмәүе менән тамамлана.
Алыш шулай уҡ техник ҡарар, дисквалификация, техник бер кемдең дә еңмәүе йәки алыш булманы, тип таныу менән тамамланыуы ихтимал( ингл. no contest). Һуңғы ике вариантта еңеүсе булмай.
===Кейем===
ММА ойошмаһы, ҡағиҙә булараҡ, ярышта ҡатнашыусыларҙа кейемдән тик шорталар ғына булыуын талап итә, шулай итеп ги йәки кимоно кейеү тыйыла. Ҡатын-ҡыҙҙар шорталарҙа һәм спорт бюстгальтерҙарында сығыш яһай.
===Стратегия===
Партерҙа алышыу  —  ММА көрәшенең айырылғыһыҙ өлөшө.
ММА алышының төп ике стратегияһы бар: беренсеһе — һуғыу техникаһы - көрәшсе ҡулдары, терһәктәре, тубыҡтары һәм аяҡтары менән һуғып алышта еңергә тырыша; икенсеһе  — көрәш алымдары: көрәшсе ташлауҙары, ҡармап алыуҙар һәм ауырттырыу/быуыу алымдары.

===Гибрид стилдәр===
Алышты баҫып йәки партерҙа алып бармайынса, көрәшсе ярыш мәлендә үҙенең иң көслө алымдарын ғына ҡулланып көрәшеүе гибрид стилдәр, тип атала. Ундай стилдәргә түбәндәгеләр ҡарай: клинч алышыуы, ул бысраҡ бокс булараҡ та билдәле (ингл. Dirty Boxing) Граунд-энд-паунд (ингл. Ground-and-Pound), туранан-тура әйткәндә, йыҡ та дөмбәҫлә, тигәнде аңлата. Грэпплинг(ингл. Submission grappling). Кирел дә һуғыш (туранан-тура ингл. Sprawl-and-brawl).

===ММА-ла ҡатын-ҡыҙҙар===
Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн асыҡ ойошмалар аҙ булыуына ҡарамаҫтан, ММА-ла ҡатын-ҡыҙҙар бик әүҙем сығыш яһай. Японияла ҡатын-ҡыҙҙарҙың ярыштары ярайһы уҡ популяр, 2000 йылдан унда «Валькирия» һәм «Ынйылар» турнирҙары үткәрелеп тора. АҠШ-та тотош алғанда ММА популяр булыуға ҡарамаҫтан, спорттың был төрө буйынса ҡатын-ҡыҙҙар ярыштарына бағымсыларҙың иғтибары аҙ. Әммә Джина Карано һәм Кристиан Сантос исемле ҡатын-ҡыҙ көрәшселәр пәйҙә булыу менән ҡатын-ҡыҙҙар ярыштары халыҡты күберәк йәлеп итә башланы.
2017 йылдың 5 ноябрендә Йоанну Ейджейчик менән Рози Номаюнас араһындағы алыш та иғтибарға лайыҡ. Был алыш Розиға чемпион титулын килтерҙе. Әлегә тиклем ул ошо титулды йөрөтөүсе. Рәсәй ҡатын-ҡыҙ көрәшселәре араһында Александра Албу, Юлия Березикова һәм Милана Дудиева бар.

===Хәүефһеҙлек===
«Ҡанлы спорт» тип танылыуына ҡарамаҫтан, хәҙерге заман ММА тарыхында 1993 йылдан алып ошо көнгәсә турнир барышында алынған йәрәхәттәрҙән дүрт көрәшсенең үлеме теркәлгән. Джонса Хопкинс университеты ғалимдарының үткәргән тикшеренеүҙәре ММА ярыштарында йәрәхәт алыу кимәле башҡа спорт төрҙәрендәге кимәлгә оҡшаш.

===Шулай уҡ ҡара===
* Ҡатнаш көрәш буйынса ғәмәлдәге донъя чемпиондары
* Армияла ҡул һуғышы
* Һуғышсан самбо
* Бразилия джиу-джитсуһы
* Немец дзю-дзюцуһы
* Ultimate Fighting Championship
* УКАДО
* Кудо
* Вале-тудо
* Кэмпо

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [[GAMMA (Global Association of MMA)]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

==Һылтанмалар==
П:	* Портал «Яугирлек сәнғәте»
commons:	* Викикеләттә Ҡатнаш көрәш сәнғәте
n:	* Викияңылыҡтарҙа Ҡатнаш кәрәш сәнғәте
* Mixfight.ru — российский портал о ММА и К-1
* Sherdog.com — ММА -ға арналған иң эре халыҡ-ара форумдарҙың береһе

[[Категория:Алфавит буйынса яугирлыҡ сәнғәте төрҙәре]]</text>
      <sha1>40rnie26ergg6hszwvtj65l7q46i6e0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыяуыҡ (Егән ҡушылдығы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134948</id>
    <revision>
      <id>1299488</id>
      <parentid>1187350</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T06:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3836" sha1="03p8w13zcu5yzq1k85ggr4ipmaumgjr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡыяуыҡ''' ({{lang-ru|Кияук, Кияукова}}) — Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]]дағы йылға, [[Егән]] йылғаһының һул ҡушылдығы. Йылғалар системаһы: Ҡыяуыҡ → Егән → [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]]→ [[Кама]] → [[Волга]]&lt;ref&gt;[http://www.rusreise.de/index.php?n=N2501.00000004769 KIIQ | N2501 / Кияук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201194226/http://www.rusreise.de/index.php?n=N2501.00000004769 |date=2024-12-01 }}&lt;/ref&gt;. Йылғаның оҙонлоғо 18 км. Һыуы биләгән майҙан 76,3 км²&lt;ref name=&quot;МПР России&quot;&gt;{{Cite web|title=Государственный водный реестр РФ: Кияук|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182566|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CLyrHzv3?url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182566|archivedate=2012-11-22}}&lt;/ref&gt;.

Ҡыяуыҡҡа Уҫы, Ҡарамалы йылғалары ҡоя.

Йылға башы урман биләмәһендә, Әхмәр һәм Барский урмандары араһында. [[Р316 (автомобиль юлы)|Р-316]] автомобиль юлы аша үтә.

[[Ҡыяуыҡ]] һәм [[Йәнырыҫ (Ишембай районы)|Йәнырыҫ]] ауылдары Ҡыяуыҡ йылғаһы буйында ултыра. Йәнырыҫ ауылынан һуң йылғаның урыҫса атамаһы ''Кияукова''&lt;ref&gt;http://bashmap.narod.ru/N40/N-40-077.jpg&lt;/ref&gt;

Ҡыяуыҡ  ауылына яҡын ғына йылғала  быуа быуылған.
== Атаманың килеп сығышы ==
Ҡыя — урыҫса 'косая, наклонная' тигәнде аңлата, -уыҡ — һөҙҙең суффиксы («Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге», 1980, С.100).

== Иҫтәлекле урындары ==
Ҡыяуыҡ йылғаһы буйында Йәнырыҫ ауылы янында мамонт һөлдәһе — тештәре, метр ярым оҙонлоғондағы һуҡҡы тештәре (бивни) һәм башҡа һөйәктәре табыла. Был табылмалар ҡиммәтле экспонаттар булараҡ, [[Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы]]на&lt;ref&gt;[http://www.bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r44/r44_30.html?dost=1&amp;template=46 Достопримечательности — Ишимбайский район — 450 лет в составе России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905022522/http://www.bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r44/r44_30.html?dost=1&amp;template=46 |date=2011-09-05 }}&lt;/ref&gt; тапшырыла.

Урындағы халыҡ әйтеүенсә, [[Екатерина II]]&lt;ref&gt;[http://www.kardeshlek.ru/forum/index.php?showtopic=332 История — Безнен форум]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; заманындағы тәңкәләр ҙә табыла.

== Топографик карта ==

* {{Карта|name=N-40-89}} — верхнее течение
* http://bashmap.narod.ru/N40/N-40-077.jpg,  {{Карта|name=N-40-77}} — среднее и нижнее течение

== Һылтанмалар ==

* {{Водный реестр}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Егән ҡушылдыҡтары]]
[[Категория:Ишембай районы йылғалары]]
[[Категория:Кама бассейны округы йылғалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йылғалар]]</text>
      <sha1>03p8w13zcu5yzq1k85ggr4ipmaumgjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136193</id>
    <revision>
      <id>1299459</id>
      <parentid>1254776</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7491" sha1="3kwmsm8x8c0m7mjh1gnhzbxt1oug7i5" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:AidaGarifullina4.jpg|справа|мини|250x250пкс|Аида Ғарифуллина һәм [[Абдразаҡов Илдар Әмир улы|Илдар Абдразаҡов]], «Женитьба Фигаро», Мария Театры, Санкт-Петербург, 2013 йыл]]
'''Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы''' ([[30 сентябрь]] [[1987 йыл]]) — [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дың атҡаҙанған артисы (2013). 

== Биографияһы ==
Аида Эмиль ҡыҙы Ғарифуллина 1987 йылдың 30 сентябрендә [[Ҡазан]] ҡалаһында тыуған.

[[2012 йыл]]дың йәйендә [[Европа]]ның иң ҙур сәхнәһендә — &quot;Arena di Verona&quot;ла ([[Италия]]), декабрҙә беренсе тапҡыр Мария Театрында ([[Санкт-Петербург]]) «Женитьба Фигаро» спектаклендә сығыш яһай, [[Лондон]]да [[Йәйге Олимпия уйындары 2012|Йәйге Олимпия уйындарында]] [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Йортон асыу тантанаһында ҡатнаша, Евровидениела сығыш яһау өсөн һайлау ярышында ҡатнаша, «Голубой Огонек», «Песня года», «Песенка года», «Новая Волна» кеүек телевизион йыр шоуҙарында ҡатнаша.

Аида Ғарифуллина бөтә донъяға танылған опера йырсылары Алессандро Сафина, Майкл Болтон, [[Андреа Бочелли]], [[Абдразаҡов Илдар Әмир улы|Илдар Абдразаҡов]] менән сығыш яһай, шулай уҡ Рәсәй эстрадаһы йырсылары [[Дима Билан]], Филипп Киркоров, Тимати менән йырлай.

[[2013 йыл]]дың авгусында Ғарифуллина «Арена ди Верона» сәхнәһендә үткән «Опералия-2013» конкурсында ҡатнаша. Аида «Опералия-2013» халыҡ-ара опера йырсылары конкурсының беренсе премияһын яулай&lt;ref&gt;[http://www.business-gazeta.ru/article/86451/ «Пласидо Доминго держал в руках статуэтку и смотрел на меня…»]&lt;/ref&gt;. Конкурста ул Нанетта («Фальстаф»), Снегурочка («Снегурочка»), Сюзанна («Свадьба Фигаро»), Джульетта («Монтекки и Капулетти» Беллини) арияларын башҡара. &quot;Опералия&quot;ла еңгәндән һуң, Пекинда Пласидо Доминго менән бергә йырлай. Валерий Гергиев Аиданы Мария Театрына саҡыра.

Аида Ғарифуллина 2013 йылда Ҡаҙанда үткән Йәйге Универсиада илсеһе була. Әле [[Ҡазан]]да йәшәй. Аида Ғарифуллинаның репертуары татар, рус, инглиз, француз, итальян телдәрендәге әҫәрҙәрҙән тора.

Немец телендә һөйләшә ала&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pcY343PoqtM Opernball Wien — ARD Interview mit der Sängerin Aida Garifullina — Das Erste]&lt;/ref&gt;.

[[2015 йыл]]да Европаның төп Вена балында ҡатнаша&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/watch?v=nZsmP0Bz3LI&lt;/ref&gt;.

== Репертуары ==

* В. А. Моцарт — {{нп3|C — Moll Messe|«C — Moll Messe»|de|Große Messe in c-Moll}}
* Дж. Пуччини — «Богема», Мюзетта
* Дж. Верди — «Бал-маскарад», Оскар
* Дж. Верди — «Риголетто», Джильда
* Дж. Верди — «Фальстаф», Нанетта
* Г. Доницетти — «Дон Паскуале», Норина
* Г. Доницетти — «Любовный напиток», Адина
* В. А. Моцарт — «Волшебная флейта», Памина
* В. А. Моцарт — «Так поступают все», Деспина
* В. А. Моцарт — «Свадьба Фигаро», Сюзанна
* В. А. Моцарт — «Дон Жуан», Церлина
* Дж. Россини — «Итальянка в Алжире», Эльвира
* Ф. Галеви — «Иудейка», принцесса Евдоксия
* С. С. Прокофьев — «Война и мир», Наташа Ростова
* Н. А. Римский-Корсаков — «Золотой петушок», Шәмәхә батшабикәһе
* Н. А. Римский-Корсаков — «Снегурочка», Снегурочка
* П. Этвёш — «Три сестры», Ирина

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Академик вокал» номинацияһында Ф. И. Шаляпин исемендәге «Йылдың иң яҡшы тауышы» фонды премияһы стипендиаты (2001).
* Мөслим Магомаев исемендәге вокалсылар конкурсы лауреаты (2010).
* «Oпералия—2013» халыҡ-ара опера йырсылары конкурсының беренсе премияһы
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисткаһы (2013)
* Татарстан Республикаһы Президентының Рәхмәт грамотаһы (2013)
* «Ҡаҙан ҡалаһындағы 2013 йылғы XXVII Бөтә донъя Йәйге универсиадаһы» иҫтәлекле миҙалы
* Рәсәй Милли музыкаль премия (2015)
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Ғарипова Рәйлә Мөхәмәтхан ҡыҙы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.medici.tv/#!/operalia-2013-teatro-filarmonico-di-verona Operalia-2013 Опера бәйгеһендә Аиданың сығышы, 55 минуттан ҡарарға]
* [http://www.aidagarifullina.com/ Аида Гарифуллина рәсми сәхифәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610001834/http://www.aidagarifullina.com/ |date=2016-06-10 }}
* [http://vk.com/public30902032 Аида Гарифуллина VK рәсми сәхифәһе]
* [https://www.youtube.com/watch?v=qEUJOYptbMY It’s time to say goodby]
* [https://www.youtube.com/watch?v=aTSd1KmlX38&amp;feature=player_embedded#! Аида Гарифуллина Arena di Verona фестивалендә — Je veux vivre]
* [http://www.business-gazeta.ru/article/73070/#cform Валерий Гергиев нашел Сюзан и Джильда в Казани]
* [http://www.youtube.com/watch?v=T8z1wAMAtII&amp;feature=player_embedded Телеканал «Эфир» Аида тураһында]
[[Категория:1987 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Татар АССР-ының атҡаҙанған артистары]]</text>
      <sha1>3kwmsm8x8c0m7mjh1gnhzbxt1oug7i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡандра ауыл Советы (Туймазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139925</id>
    <revision>
      <id>1299474</id>
      <parentid>1187061</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T00:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12168" sha1="9qe2ywbais6kbjnqt9c0kctz2wlbnbj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''[[Ҡандра]] ауыл Советы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]]. 

Административ үҙәге —  [[Ҡандра]] ауылы.

== Тарихы ==
[[Ҡандра]] ауыл Советы —[[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]] муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә&lt;ref name=&quot;RBzakon&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]&lt;/ref&gt;.

2004 йылға тиклем [[Туймазы]] ҡалаһының[[ Ҡандра]] ҡасаба Советы составында ҡала.

2004 һәм 2008 йылдарҙа [[Иҫке Ҡандра]] ауыл Советы составына инә. 

«Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәреүҙәр, [[Башҡортостан Республикаһы]]нда муниципаль берәмектәрҙе ҡайтанан үҙгәртеү һәм сиктәрҙе үҙгәртеү тураһындағы»  Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге  125-з һанлы Законы хәбәр итә:&lt;/ref&gt;
{{начало цитаты}}
76. [[Туймазы районы]]  Иҫке Ҡандра ауыл Советының  331 га майҙаны менән биләмәһе өлөшөн Туймазы районының Ҡандра ҡасаба Советына тапшырып, Туймазы районының, Туймазы районы Иҫке Ҡандра ауыл Советының, Туймазы ҡалаһы Ҡандра ҡасаба Советының сиктәрен тәҡдим ителгән карта схемаһына ярашлы үҙгәртергә. Ҡандра ҡасаба Советын Туймазы районы биләмәһе составына тапшырып, Туймазы ҡалаһының һәм Туймазы районының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.

Туймазы  ҡалаһының Ҡандра эшселәр ҡасабаһын ауыл тораҡ пункты категорияһына индерергә, тораҡ пунктын ауыл тип билдәләргә.&lt;br

«Ҡандра» атамаһын һаҡлап, Ҡандра ҡасаба Советын ауыл Советы категорияһына индерергә.{{конец цитаты}}

[[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[2008 йыл]]дың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/upload/iblock/f6d/50-2008.doc Закон Республики Башкортостан от 19.11.2008 № 49-з «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населённых пунктов»]&lt;/ref&gt; 
{{начало цитаты}}Башҡортостан Республикаһы буйынса административ -территориаль ҡоролошта түбәндәге уҙгәрештәртәрҙе индерергә: 

42) Туймазы районы буйынса:&lt;br&gt;
а) Ҡандра административ үҙәге менән «Ҡандра» атамаһын һаҡлап, [[Ҡандра]] һәм [[Иҫке Ҡандра]] ауыл Советтарын берләштерергә.  Иҫке Ҡандра ауыл Советының [[Йәрмөхәмәт]], [[Ҡандра-Ҡотой]], Первомайский, [[Иҫке Ҡандра]], [[Александровка]], [[Ҡаранйылға]], [[Түбәнге Ҡаранйылға]], [[Нур]] ауылдарын Ҡандра ауыл Советы составына индерергә. Ҡандра ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Иҫке Ҡандра  ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға;&lt;br&gt;{{конец цитаты}}  

== Халҡы ==
{{ Население | Кандринский сельсовет (Туймазинский район) }}

== Ауыл биләмәһе составы ==
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Тораҡ пункты
  | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы
  | Заголовок4 = Халҡы
  | Сортировка4 = һаны
  | Выравнивание4 = right
|%| [[Ҡандра]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Кандры | тс }}
| | [[Первомайский (Туймазы районы)|Первомайский]] | ауыл | {{ Население | Первомайское (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Йәрмөхәмәт]] | ауыл | {{ Население | Ермухаметово | тс }}
| | [[Ҡандра-Ҡотой]] | ауыл | {{ Население | Кандры-Кутуй | тс }}
| | [[Иҫке Ҡандра]] | ауыл | {{ Население | Старые Кандры | тс }}
| | [[Александровка (Туймазы районы)|Александровка]] | ауыл | {{ Население | Александровка (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Нур (Туймазы районы)|Нур]] | ауыл | {{ Население | Нур (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Түбәнге Ҡаранйылға]] | ауыл | {{ Население | Нижняя Каран-Елга | тс }}
| | [[Ҡаранйылға (Туймазы районы)|Ҡаранйылға]] | ауыл | {{ Население | Каран-Елга (Туймазинский район) | тс }}
}}

== Билдәле шәхестәре ==

* [[Буранғолова Рәмилә Мөнәүәр ҡыҙы|Буранғулова Рәмилә Мөнәүәр]] ҡыҙы( 1961 йыл 11 июль) — СССР һәм Рәсәй еңел атлеты, халыҡ-ара класслы Рәсәй спорты мастеры&lt;ref&gt;[http://www.iaaf.org/athletes/biographies/athcode=60112 Ramilya Burangulova — профиль на сайте IAAF]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bu/ramilya-burangulova-1.html Рамиля Бурангулова — олимпийская статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121218180519/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bu/ramilya-burangulova-1.html |date=2012-12-18 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы|Ғәбдрәшитов, Фазулла Ғабдулла]] улы (25 октябрь 1903 — 5 апрель 1975) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире,  [[Советтар Союзы Геройы]] (1944)&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1593 Габдрашитов, Фазулла Габдуллинович. Сайт «Герои страны»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/8510-gabdrashitov-fazulla-gabdullinovich Габдрашитов Фазулла Габдуллинович // Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181101015519/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/8510-gabdrashitov-fazulla-gabdullinovich |date=2018-11-01 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы|Ғәйфуллина  Рәмзия Мөҙәрис ҡ]]ыҙы (12 декабрь 1938) — Башҡортостан Республикаһының  А. Матросов исемендәге колхоз  зоотехнигы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1960)&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=17081 Гайфуллина, Рамзия Мударисовна. Сайт «Герои страны»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tuimazirb.ru/city/pride Ими гордятся туймазинцы. Гайфуллина, Рамзия Мударисовна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170305100936/http://www.tuimazirb.ru/city/pride/ |date=2017-03-05 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Йыһаншин Камил Фәрухша улы|Йыһаншин Камил Фарухша]] улы (15 март, 1950) — яҙыусы, Башҡортостан Республикаһының яҙыусылар союзы ағзаһы (1995), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011)&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/12136-ziganshin-kamil-farukhshinovich Башкирская энциклопедия // Зиганшин, Камиль Фарухшинович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/923 Литературная карта Республики Башкортостан // Зиганшин, Камиль Фарухшинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213090426/http://libmap.bashnl.ru/node/923 |date=2017-02-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==

* '''Ҡандра ҡарағайлығы  '''— республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы. XX быуат башында  ауыл хужалығы эшмәкәрлеге өсөн яраҡһыҙ ерҙәрҙә 11 гектар майҙанда ултыртылған. Байтаҡ өлөшө янғында һәләк була, һуңыраҡ тергеҙелә.&lt;ref&gt;[https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231163/ Кандринские посадки сосны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221110514/https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231163/ |date=2017-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[Кандринские посадки сосны // Межпоселенческая центральная библиотека]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}</text>
      <sha1>9qe2ywbais6kbjnqt9c0kctz2wlbnbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143005</id>
    <revision>
      <id>1299490</id>
      <parentid>865649</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T07:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3856" sha1="7kabnoahwwivolyvdsct1m5cngsa4mm" xml:space="preserve">'''Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы''' (1938 йыл — 23 март 1983 йыл) — башҡорт яҙыусыһы.
== Биографияһы==

Азамат Яхъя улы Ҡаҙаҡбаев 1938 йылда [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Түбә]] ҡасабаһында донъяға килгән. Атаһы шахтала өйөм аҫтында ҡалып һәләк була. Ғаилә Темәс ауылына күсә&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/724 Литературная карта Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Йоматау ауыл хужалығы техникумына уҡырға инә. Артабан «Һәүәнәк» совхозында эшләй, комсомол комитеты секретары итеп һайлана&lt;ref name=&quot;Библиография&quot;&gt;Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.&lt;/ref&gt;. 

Йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнашыусы булараҡ район гәзитенә көнүҙәк темаларға, ауылдың алдынғы кешеләре тураһында мәҡәләләр, очерктар яҙа. Тиҙҙән уны редакцияға хәбәрсе итеп эшкә саҡыралар. 1963 йылдан алып Баймаҡ район гәзитендә радиохәбәрсеһе була. Ғаилә хәле буйынса Ҡырмыҫҡалы районына күсеп, ундағы гәзит редакцияһында эшләргә лә тура килә.  Әҙәби ижад менән ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарында етди шөғөлләнә башлай, эштән буш ваҡытта хикәйәләр, күләмле проза әҫәрҙәре ижад итә. 

Азамат Ҡаҙаҡбаев 1983 йылда фәжиғәле рәүештә һәләк була.  Хикәйәләре республика гәзиттәрендә, «Аманат» журналында донъя күрҙе. «Бүре» хикәйәһе күренекле артист [[Әхтәм Абушахманов]] башҡарыуында радионан яңғыраны. Тәбиғәте менән баҫалҡы, итәғәтле, артыҡ күренеп бармаған яҙыусыға танылыу һуңыраҡ килде, әммә уның әҫәрҙәре башҡорт әҙәбиәтенә яҡты бер бит булып өҫтәлде.

Ике китабы баҫылып сыҡты.

== Нәшер ителгән әҫәрҙәре ==
* Илек бүләге. Хикәйәләр, Өфө, 1991 
* Етем ялан. Роман. Өфө, 1997&lt;ref name=&quot;Библиография&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.  
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* [http://libmap.bashnl.ru/node/724 Литературная карта Республики Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:1938 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1983 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]</text>
      <sha1>7kabnoahwwivolyvdsct1m5cngsa4mm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143022</id>
    <revision>
      <id>1299479</id>
      <parentid>1287567</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T02:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5896" sha1="a1roe8nf8n2w625gvpidqzeyx0tpbew" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы''' ([[24 октябрь]] [[1966 йыл]]) — яҙыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[«Әсәлек даны» миҙалы (Башҡортостан)|«Әсәлек даны» миҙалы]] менән бүләкләнгән ([[2006]]). [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]]  Һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар Союзы ағзаһы ([[2012]])&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/520022-v-soyuze-pisateley-bashkortostana-popolnenie/В Союзе писателей Башкортостана — пополнение]&lt;/ref&gt;, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы ағзаһы (2012). 

== Биографияһы ==
Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы Ҡаҙаҡбаева 1966 йылдың 24 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]]ның [[Бөрйәнйылға]] ауылында тыуған. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлаған. Балалар баҡсаһында — тәрбиәсе, [[Шишмә районы|Шишмә]] һәм [[Йылайыр районы|Йылайыр райондарында]] уҡытыусы булып эшләй.  Йылайыр районының «Ауыл уттары» гәзитендә — хаттар бүлеге мөдире, баш мөхәррир булып эшләп хаҡлы ялға сыға.

Уның хикәйәләре һәм повестары 1996 йылдан алып район һәм республика матбуғатта баҫылып сыға. Беренсе китабы — «Сиселмәгән сер» — 2004 йылда нәшер ителә.

Әҙип үҙенең әҫәрҙәрендә мәңгелек темаларҙы, мөхәббәт һәм нәфрәт, яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ, йәшәү һәм үлем проблемаларын аса, кешеләр араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәр тураһында һөйләй.
 
Яҙыусы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Зөлфирә Ҡаҙаҡбаева бик йыш осраша үҙенең уҡыусылары менән, уларҙан көс-дарман ала, бөгөнгө заман кешеләренең уй-хистәрен йөрәге аша үткәреп, түкмәй-сәсмәй халҡына кире ҡайтара. Әҙибә менән сираттағы бер осрашыуҙан һуң яҡташы ошондай һүҙҙәр яҙған:
: «Ғаиләһендә биш балаға ғүмер бүләк итеүсе әсәй, һөйгән йәренә ҡәҙерле ҡатын, ҡәйнәһенә егәрле килен, туғандары өсөн өҙөлөп торған һөйөклө зат, уҡыусылары йөрәгенә изгелек сәсеүсе уҡытыусы, ижад ҡомарын сайпылтмай гәлсәр күңелендә һаҡлаусы яҙыусы ул — Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы»&lt;ref&gt;[http://yuldashfm.ru/ru/zolfir-kazakbaevanyn-hyyalga-ilter-hukmak-kitaby] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180216151251/http://yuldashfm.ru/ru/zolfir-kazakbaevanyn-hyyalga-ilter-hukmak-kitaby|date=2018-02-16}} Юлдаш радиоһы&lt;/ref&gt;.

== Төп әҫәрҙәре ==
* Сиселмәгән сер (Неразгаданная тайна).Өфө, 2004;
* Хыялға илтер һуҡмаҡ (Тропа счастья).Өфө, 2011
* Мәрхәмәтле булһын яҙмыш.(Судьба благосклонна).Өфө,2016.
* Икебеҙ өсөн дә яраттым, (Любила за двоих) Өфө, 2022.
* Геройҙар ваҡыты, (Время героев) Өфө,2024.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[«Әсәлек даны» миҙалы (Башҡортостан)|«Әсәлек даны» миҙалы]] (2006).
* &quot;Мөхәббәт һәм тоғролоҡ өсөн&quot; миҙалы
* &quot;Ҡатын-ҡыҙ - милләт әсәһе&quot; миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* [https://infourok.ru/bashort-bite-kgend-bayma-yondoari-krgm-didaktik-ullanma-1295617.html Башҡорт әҙәбиәте күгендә — Баймаҡ йондоҙҙары]
* [http://yuldashfm.ru/ru/zolfir-kazakbaevanyn-hyyalga-ilter-hukmak-kitaby] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180216151251/http://yuldashfm.ru/ru/zolfir-kazakbaevanyn-hyyalga-ilter-hukmak-kitaby |date=2018-02-16 }} Юлдаш радиоһы.
* [http://bashgazet.ru/obshestvo/10441-ebee-gzit-bit-ul.html «Үҙебеҙҙең гәзит бит ул!»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/1083 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250130172956/http://libmap.bashnl.ru/node/1083 |date=2025-01-30 }}
[[Категория:1966 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]</text>
      <sha1>a1roe8nf8n2w625gvpidqzeyx0tpbew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Япония әҙәбиәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143735</id>
    <revision>
      <id>1299448</id>
      <parentid>1279905</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T12:53:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132387" sha1="gvufvxo4b71iyn38fd12hujtzk9uqa5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Япон әҙәбиәте''' (яп. 日本文学 ''бунгак нихон'') — «Кодзики» йылъяҙмаһынан (712 йыл) хәҙерге заман авторҙарына тиклемге хронологик мең ярым йылға тиерлек солғаған әҫәрҙәрҙән торған япон телендәге әҙәбит. Үҙенең иртә үҫеш стадияһында ҡытай әҙәбиәтенең көслө йоғонтоһон кисергән һәм йыш ҡына классик ҡытай телендә яҙылған. Ҡытай теленең йоғонтоһон төрлө кимәлдә тойоп, Эдо дәүеренең аҙағына тиклем, XIX быуатта минимумға төшөп, һәм шунан һуң күп ваҡытта япон әҙәбиәте үҫеше милли әҙәбиәттең хәҙерге ваҡытҡа тиклем дауам иткән европа әҙәбиәте менән диалогына бәйле булып сыға.
{{TOC left}}[[Файл:National Institute of Japanese Literature.jpg|мини|300пкс|{{нихонго|Япон милли әҙәбиәт институты|国文学研究資料館|кокубунгаку кэнкю: сирё:кан}}]]
{{-}}

== Осорҙарға бүлеү ==
Түбәндә илдең социаль һәм сәйәси тормошондағы әһәмиәтле үҙгәрештәренә бәйләнгән япон әҙәбиәтенең периодизацияһы килтерелгән:

* Боронғо япон әҙәбиәте (600—794 йй. тирәһе) — япон яҙмаһы һәм беренсе йылъяҙма сығанаҡтар барлыҡҡа килгән дәүер, үҙ эсенә шулай уҡ Нарский тип аталған осорҙо индергән (710—784)
* Классик әҙәбиәт, йәки Хэйан осоро (794—1185) — Япон дәүләтененең баш ҡалаһы Хэйан-кё ҡалаһында (хәҙер [[Киото]]) булған; шул дәүер әҙәби ижадында ҡатын-ҡыҙҙар ҙур роль уйнаған.
* Урта быуаттар әҙәбиәте (1192—1603) — Японияла хәрби ҡатламдың, сёгундарҙың, өҫтөнлөгө башланған, әҙәби ижадтың ҡайһылыр кимәлдә көсһөҙләнгән осоро
* Иртә яңы дәүер әҙәбиәте, йәки Эдо дәүере (1603—1868) — Токугава сёгунатлығы осоро ижады, япон әҙәбиәтенең иң сәскә атҡан дәүере
* Хәҙерге әҙәбиәт, йәки Токио осоро (1868—1945) — Мэйдзиҙы реставрациялау дәүере һәм элек ябыҡ илгә европа идеяларының үтеп инеүе.
* Һуғыштан һуңғы осор (1945—әлегә саҡлы) — Японияның [[Икенсе донъя һуғышы]]нда еңелгәненән һуң килгән дәүер.

== Тарихы ==

=== Боронғо әҙәбиәт ===

==== Япон яҙмаһының барлыҡҡа килеүе ====
Японияла, [[Ҡытай яҙыуы|ҡытай яҙмаһын]] индергәндән һәм корей ғалимдары ярҙамында ҡытай ғилеме һәм әҙәбиәт менән тәүге танышҡандан һуң, яҙма барлыҡҡа килә. Ҡытай яҙмалары менән танышҡанға тиклем, Японияла бер ниндәй ҙә яҙыу булмаған. Японияла [[Ҡытай теле|ҡытай]] [[Ҡытай теле|телен]] өйрәнә башлау V быуатҡа ҡарай; 405 йылда&lt;ref&gt;Прасол, Александр Федорович. Генезис и развитие японского образования : VIII — начало XX вв. : диссертация доктора исторических наук : 07.00.03. — Владивосток, 2004. — С. 44&lt;/ref&gt; кореялы Ван Ин (япония йылъяҙмаларында — Вани 王仁, шулай уҡ 和邇吉師 , «мәрхәмәтле уҡытыусы Вани») япон нәҫел {{comment|вариҫы|принцы}}на ҡытай теле уҡытыусыһы итеп саҡырылған — шунан һуң Корея һәмҠытайҙан ғалимдар ағымы Японияла ҡытай йоғонтоһон раҫлаған. Кодзики был ваҡиғаны шулай һүрәтләй:

{{начало цитаты}}
һәм шул саҡта император Одзин Кынчхого (Пэкче) батшаға ҡушҡан: «әгәр был яҡта әүлиә йәшәй икән, уны {{comment|хөрмәт итеп|дань}} килтерергә». Ваниҙы һайлағандар. Һәм шул саҡта батша уны Лунь юй ҡулъяҙмалар {{comment|төргәктәре|свитки}} һәм {{comment|Меңһүҙе|Тысячесловие}} менән хөрмәтләп килтергән. Вани Фуми-но-Обито ырыуының юлбашсыһы булып киткән.
{{oq|zh|又，科賜百濟國，若有賢人者，貢上。故受命以貢上人名，和邇吉師。即論語十卷・千字文一卷，并十一卷，付是人即貢進。此和邇吉師者，文首等祖。}}
{{конец цитаты}}

[[Файл:Wani.jpg|слева|мини|289x289пкс|Вани ([[XIX быуат]] картинаһы)]]
VII быуатта Император Тэндзи (662—671) ҡытай боронғолоҡтарын өйрәнеүсе юғары мәктәптәр булдырған; йәш япон егеттәре Ҡытайға илдең телен һәм әҙәбиәтен өйрәнергә йүнәлгән. Европа әҙәбиәтенә грек һәм латин классиктары ниндәй әһәмиәткә эйә булған [[Ҡытай әҙәбиәте]] лә Япония өсөн өлөшләтә шундай булған.

Ҡытайҙан яҙмалар, йәғни иероглифтар, үҙләштереп, япондар уларҙы [[япон теленең үҙенсәлектәренә оҙаҡ ҡулайлаштырған. Башта яҙма — бигерәк тә проза — ҡытайса, юғары, белемле синыфҡа ғына төшөнөрлөк булған. Өндәрҙең һәм ижектәрҙең генә түгел, тулайым һүҙҙәрҙең идеояҙма билдәләрен барлыҡҡа килтереүсе ҡытай иероглифтары шуға тиң япон һүҙҙәрен сағылдырыу өсөн ҡулланыла башлаған; шулай итеп иероглифтың оҡшаш яҙылышы ҡытайса һәм японса төрлөсә уҡылған, йәғни ҡытай тексы япон һүҙҙәре менән уҡылған. Япон әҙәби телен байытҡанда күберәк һандағы яҙма билдәләр талап ителгән — һәм ҡытай иероглифтары тулайым төшөнсә аңлатыу маҡсатында түгел, ә ижек, һүҙ өлөшөн билдәләгән кеүек, үҙенең өн мәғәнәһендә ҡулланыла. Был — фонетик япон әлифбаһына күсеүҙең башы булған: иероглифтар япон һүҙҙәрен яҙыу өсөн ҡулланылған&lt;ref&gt;Черевко, Кирилл Евгеньевич. «Кодзики» («Запись о деяниях древности»), VIII в., и становление японского письменно-литературного языка : диссертация доктора филологических наук : 10.02.22. — Москва, 2004. — С. 35&lt;/ref&gt;. Иң боронғо япон әҙәби ҡомартҡыларында ҡытай һәм япон һүҙҙәрен {{comment|наҙандарса|варварский}} бутауға алып килгән, һәм бынан ҡотолоу маҡсатында иң һәйбәт япон авторҙары таҙа ҡытай телен яҡшыраҡ тип иҫәпләгән. Яйлап IX быуат аҙағында тамам нығынған һәм ҡытай билдәләренең ҡыҫҡартылған формаларын фонетик ҡулланыуҙан торған япон [[силлабик әлифбаһы]] ''манъёкана''&lt;ref&gt;Шарко, Марина Владимировна. Исследование политических процессов Японии : Традиции и современность : диссертация кандидата политических наук : 23.00.02. — Москва, 2004. — С. 14&lt;/ref&gt;, эшләнә башлаған. Ошо үҙ аллы (ҡытай нигеҙендәге) фонетик әлифбаны индереү менән әҙәби маҡсатта япон телен ирекле ҡулланыу мөмкинлеге тыуған, һәм был япон шиғриәте һәм прозаһының шәп һәм бына тигән үҫешенә килтергән.

==== Нар осоро ====
Япон әҙәбиәтенең архаик осоро тап шул ваҡытта башлана, сағыштырмаса бай булмаған микадо (император) резиденцияһы, хакимлыҡ иткән вариҫтың йәшәү урынына ҡарап, микадонан айырым йәшәгән һәр яңы хаким менән, үҙгәргән. Микадоның ошондай күсмә тормошо 710 йылда баш ҡаланы Ямато провинцияһындағы Нара ҡалаһында раҫлау менән тамамланған. Ошо ваҡыттан алып, мәҙәниәттең бөтә тармаҡтары үҫеше арҡаһында, микадо резиденциялары һаман да затлы һәм иң ышаныслы була барған. Фәҡәт Нараның урынлашыуы сәйәси маҡсат өсөн уңайһыҙ булғанға күрә, резиденция Нагаокуға, ә 794 йылда [[Киото]]ға (боронғо исеме — Хэйан-кё, йәғни ''донъя баш ҡалаһы'') күсерелгән. Микадо резиденцияһы Нарала булған ваҡытҡа, VIII быуатҡа, ҡараған әҙәбиәт Нар осоро әҙәбиәте (Япония әҙәбиәте тарихын микадо резиденцияһы урынлашыу менән тап килгән осорҙарға бүлеү ҡабул ителгән) тип йөрөтөлә. Был осорҙоң төп һыҙаттары — ҡытай йоғонтоһо үҫеше, буддизм таралыуы һәм шуға ярашлы, әҙәбиәттең дә, сәнғәттең дә, бигерәк тә архитектураның (будда ҡорамдарын һәм микадо өсөн ҡупшы һарайҙар төҙөү) ҙур үҫеше.

Архаик япон әҙәбиәтенең ҡомартҡылары булып Кодзики һәм Нихон сёкиҙың боронғо йылъяҙмаларына индерелгән йырҙар тора. VI һәм VII быуаттарға ҡарауы ихтимал булған был йырҙар археологик яҡтан ғына ҡыҙыҡһыныу тыуҙыралыр һәм иң һуңғы осор япон шиғриәтенең төп һыҙаттарынан — тәбиғәтте хыялланып күҙәтеү, сәскәләргә, ҡоштарға һөйөп ҡарау әүәҫлегенән һ. б. ситләшкәндер. Улар тәүтормош япондарға һуғышсан, үҙенә ышанған, көр күңелле, яу яланында ҡыйыу, мәжлес йырҙыры йырларға, сәләмләү һәм ҡотлау йырҙары менән оҙатылған тантаналар яратҡан, эскерһеҙ, ябай хистәр менән йәшәгән халыҡ тип ҡылыҡһырлама биреү яғынан ҡыҙыҡлы. Япон архаик шиғриәтенең дөйөм характеры — байрам, мәжлес, һуғыш, һуңғы юлға оҙатыу, шаян, башлыса мөхәббәт, йырҙары, ҡайһы берҙә цинизмға тиклем барып еткән бер ҡатлы хис-тойғолар өҫтөнлөк итеүендә. Күп йырҙар — бигерәк тә хәрби йырҙар — япон монархияһының легендар тарих башына ҡарай тип иҫәпләнә һәм ғәҙәттә авторлыҡ императорҙарға һәм башҡа танылған кешеләргә ҡайтарып ҡалдырыла; күп кенә йырҙарҙы япон монархияһына нигеҙ һалыусы (660. й.) император Дзимму исеме менән бәйләйҙәр; иҫке йырҙарҙың иң яҡшыларының береһе микадо Одзинаның әҫәре тип һанала һәм — йылъяҙмаларҙа яҙылғанса — 282 йылда яҙған (үҙенең һәрәменә һылыуҡай Ками-нага-химэны һайлаған Император Одзин, улы ошо ҡыҙҙы яратҡанын белгәнлектән, уны улына биргән), әммә был шиғырҙың поэтик бәҫе, аллегорик формаһының {{comment|тотанаҡлығы|выдержанность}} һәм нескәлеге уның иң һуңғы осорға — VI быуатҡа ҡарағанын күрһәтә.

Нар осороноң башҡа проза әҫәрҙәрендә: сэммио, йәки микотонори{{нихонго|сэммио, или микотонори|詔}}(яп. теле) — императорҙарҙың тәхеттә ултырған саҡта йәки тәхеттән баш тартҡанда, яңы министрҙар тәғәйенләнгәндә, күренекле кешеләрҙең вафаты айҡанлы, болаларҙы баҫтырыу маҡсатында һ. б. [[япон теле]]ндә ижад ителгән эдикттары; улар норито тантаналы тонында төҙөлгән һәм байтаҡ риторик &lt;nowiki&gt;{{comment|матурлап (күпертеп) һөйләү|прикрасы}}гә бай. Артабан фудоки — япон провинцияларын топографик тасуирлау. Шуларҙан иң билдәлеһе — 733 йылда баҫылған «Идзумо-фудоки», дөйөм алғанда, поэтик легендалар һәм иҫке мифтар индергән ҡоро ысынбарлыҡты һүрәтләүҙән тора. Айырым ғаиләләрҙең фамилия {{comment|йылъяҙма|хроника}}лары йәғни ''удзибумиҙарҙан ''фәҡәт бер ғаиләнең, Такахаси Такахаси ғаиләһенең генә удзибуми Такахаси{{нихонго|Такахаси удзибуми|高橋氏文}}(яп. теле) һаҡланған. Ул сэммио һәм кодзики стилендә яҙылған.

==== Норито ====
Норито — [[Синтоизм|синтоист]] доға һүҙе, ритмик прозала, тантаналы стилдәге оҙон периодтар менән, яҙылған йола табыныуы. Улар стилдең {{comment|нәфислек|художественностью}} ҡарашынан әҙәби ҡыҙыҡһыныуҙы сағылдыра, әммә башлыса, буддизм һәм конфуцианлыҡтың йоғонтоһо башланыр алдынан япондарҙың дини тормошо менән таныштырыусы документаль яғы, йәғни уларҙың илаһи ата-бабаларына микадо табыныуы менән мөһим. Норитоның йөкмәткеһе илаһтарға дан йырлауға, байрам тарихтарын тапшырыуға, аллаларҙың эштәре, ҡорбан килтереүҙәрен һанауға ҡоролған хикәйәләргә һ. б. ҡайтып ҡала. Норито стиленә тантаналы ҡабатлауҙар һәм төрлө риторик биҙәктәр, [[Йәнәшәлек|йәнәшлек,]] [[метафора]], антитеза, поэтик сағыштырыу хас. Норитоны ике, Накатоми һәм Имиби, ғаилә ағзалары церемониаль (тантаналы) башҡара торған булған, сөнки уларға был бурыс быуындан-быуынға мираҫ булып күскән. Төрлө осор Норитоһы 延喜|Энга&lt;sup&gt;яп. теле (901—923) йылдарында &quot;Церемониаль ҡағиҙәләре йыйынтығы&quot;нда, Энгисикиҙа (50 томда, 927 й. баҫылған) тупланған, унда 75 норито иҫәпләнә, шуларҙан — 27 төрлө байрамдарҙың иң мөһим йолалары (мацури) (8-се томда) тексы менән килтерелә. Был ризыҡ биреүсе алиһәләргә, ел аллалары, император ғаиләһе ата-бабаларына бағышланған, уңыш, үләтте булдырмау, яуыз хоҙайҙарҙы ҡыуыу һ. б. тураһындағы доғалар. Был доғаларҙың иң билдәлеһе — Охараи, бик күтәренке һәм шиғри итеп яҙылған бөйөк таҙарыныу тураһындағы доға.

==== Кодзики ====
[[Файл:YamataNoOrochi.jpg|мини|250x250пкс|Сусанооның Ямата-но-Ороти менән алышы (рәссам Тоёхара Тиканобу)]]
Кодзики — боронғо дәүерҙәге хәл-ваҡиғалар тураһында яҙмалар, япон монархияһының ярым тарихи, ярым легендар үткәне тураһында тарихи йылъяҙма. Кодзики сығарған һәм 712 һәм 720 йй. араһында баҫылып сыҡҡан; унда бәйән ителгән ваҡиғалар 628 й. тиклем еткерелгән (батшабикә Суйко хакимлығына тиклем); һуңғы быуат ярым тураһында яҙмалар исемдәрҙе лаконик ҡыҫҡаса һанауҙа сағыла. Кодзики батшабикә Гэммэй ҡушыуы буйынса әҙәм ышанмаҫлыҡ хәтер эйәһе Хиэда-но Арэ ({{lang-ja|稗田 阿礼}}稗田 阿礼, һөйләгәндән чиновник О-но Ясумаро&lt;ref&gt;{{cite book|last=Habersetzer|first=Gabrielle &amp; Roland|title=Encyclopédie technique, historique, biographique et culturelle des arts martiaux de l'Extrême-Orient|publisher=Amphora|year=2004|isbn=2-85180-660-2|page=380}}&lt;/ref&gt; тарафынан төҙөлгән, тик уның ҡатын-ҡыҙмы йәки ир-егетме икәне&lt;ref&gt;В частности, краевед [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AF%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0,_%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BE Кунио Янагита] полагает, что Хиэда был женщиной&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;Nihon Koten Bungaku Daijiten: Kan’yakuban. Tōkyō: Iwanami Shoten. 1986. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/4000800671 ISBN 4-00-080067-1].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kurano, Kenji; Yūkichi Takeda (1958). Nihon Koten Bungaku Taikei 1: Kojiki. Tōkyō: Iwanami Shoten. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/400060001X ISBN 4-00-060001-X].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Yamaguchi, Yoshinori; Kōnoshi Takamitsu (1997). Shinhen Nihon Koten Bungaku Zenshū 1: Kojiki (in Japanese). Shōgakkan. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/4096580015 ISBN 4-09-658001-5].&lt;/ref&gt; генә билдәһеҙ; был, ахыры, ''катарибэ ''тип аталғандарҙың — һарай яны сәсәндәренең, тантаналы осраҡтарҙа боронғо риүәйәттәр ижад итеүселәрҙең, береһе. Кодзики теле — япон менән ҡытай теле ҡатышмаһы. О-но Ясумаро, йә мәғәнәһен һәм төҙөлөшөн һаҡлап, йә уларҙы япон өндәрен һүрәтләү өсөн фонетик яҡтан ҡулланып, ҡытай иероглифтарын файҙаланған (ул саҡта силлабик әлифба булмаған), һәм һөҙөмтәлә Кодзики стиле бик сыбар һәм килбәтһеҙ (ҡытай һәм япон конструкциялары буталған) килеп сыҡҡан. Кодзики йөкмәткеһе — [[Япония тарихы]]ның тәүге быуаттары, микадоның илаһи сығышы тураһындағы синтоистик мифтар. Ҡайһы бер мифтар грек мифтарын хәтерләтә, мәҫәлән, аждаһа Ямату-но оротиҙы үлтереүсе Сусаноо аллаһы тураһындағы миф [[Персей]] һәм [[Андромеда (мифология)|Андромеда]] тураһындағы мифына яҡын. Был риүәйәттәрҙә художестволы фантазия күп (бигерәк тә һыу упҡындары аллаһының батырлығы, Сусаноо, һәм уның вариҫы, «бөйөк ерҙәр һәм һәм 8000 ҡылыс хакимы» тураһында һөйләүсе хикәйәләрҙә); әммә беренсе микадолар һәм уларҙың илаһи ата-бабалары тураһында хикәйәләүҙәр тарихи әһәмиәткә эйә.

==== Нихон сёки ====
[[Файл:Nihon_Shoki_15_April_683.jpg|мини|310x310пкс|683 йылдың 15 апреленә ҡараған көмөш тәңкәләр урынына баҡыр тәңкәләрҙе ҡулланыу тураһындағы «Нихон сёки» өлгөһөндәге яҙма — япон аҡсалары тураһында беренсе тапҡыр иҫкә алыу ([[XI быуат]] баҫмаһы)]]
Нар осороноң Нихон сёки тигән башҡа бер тарихи хеҙмәте — яп. 舎人親王|батша улы Тонэри һәм башҡа ғалимдар тарафынан Кодзики менән бер үк ваҡытта (720 й.) ҡытай телендә яҙылған 30 китаптан торған анналдар күпкә әһәмиәтлерәк. Тәүге ике китапта боронғо мифтар йыйылған; был китаптар, төп[[Синтоизм|синтоист]] риүәйәттәренең варианттарын һәм тәфсирле яҙмаларын биреп, Кодзикиға файҙалы өҫтәмә булып торған. Һуңынан Дзимму дәүерендә япон империяһына нигеҙ һалыу, [[Хонсю|төп утрауға]] япондарҙың күсеп ултырыуы, сит баҫҡынсы-айндарға ҡаршы көрәш, Кореяға бик боронғо походтар һ. б. тураһындағы тарихи мәғлүмәттәргә ҡарағанда ла {{comment|данлыраҡ|более легендарные}} мифтар килә. Хикәйәләү 697 йылға саҡлы еткерелгән. Ҡытай телендәге иң һуңғы йылъяҙмаларҙағы кеүек, Нихон сёки ҡытайлылар өлгөһөнә (Ханьшу һ. б.) эйәргән һәм күп нимәне уларҙан алған. Был үҙләштереүҙәргә һәм япон иҫкелегенең тәүтормош шарттарына мөһабәтлек бирергә тырышыуына ҡарамаҫтан, япон мәҙәниәте башын синтоистик нигеҙҙә өйрәнеү сығанағы булараҡ, Нихон сёки ҙур документаль ҡиммәткә эйә. Әҙәбиәт тарихы өсөн Нихон сёки һәм Кодзикиға ингән фонетик тапшырылышта яҙылған тәүтормош шиғриәте өлгөләре айырыуса ҡиммәтле.

Артабан Нихон сёкиҙың (ҡытай телендә) биш дауамы төҙөлгән: Беренсеһе — 797 йылда яҙылып бөткән «Сёку нихонги», 697 й. алып 791 йылға тиклемге, йәғни бөтә Нар осорон (20 томлы 40 китап) үҙ эсенә алған; был хеҙмәттең әҙәби ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған сере — шул осорҙоң япон прозаһы, төрлө рәсми документтар, микадо эдикттары һ. б. өлгөләре индерелеүендә. Уларҙы артабанғы дауам иткәндәре: , 841 й. баҫылған «Нихон-коки», «Соку-нихон-коки» ({{lang-ja|続日本後紀}}続日本後紀, 869), «Нихон-монток-тэнно-дзицурок» (япон теле 日本文徳天皇実録), император Монтоку тарихы, 850 йылдан 858 йылға (878) саҡлы, һәм «Нихон-сандай-дзицурок» (япон теле 日本三代実録) — өс микадо (император) Сэйва, Ёдзэя, [[Император Коко|Коко]] батшалығының тарихы, 859 йылдан 887 (901) саҡлы. Нихонгиҙың бөтә был алты өлөшө лә (яп.теле) 六国史 — «алты милли тарих» дөйөм атамаһы аҫтында берләшә.

==== Шиғриәт ====
Кодзикиҙан билдәле булған архаик йырҙар менән сағыштырғанда, Нар осоро шиғриәте көслө үҫешкән һәм үҙгәргән; ҡытай әҙәбиәте һәм [[буддизм]] йоғонтоһо аҫтында тәүтормош бошмаҫлығын һәм күңелсәклеген юғалтҡан һәм башлыса элегик: мөхәббәт ғазаптары һәм тынғылыҡ шатлыҡтары, аллаға тоғролоҡ, ата-бабаларға һөйөү, ил хакимдары бөйөклөгөн, йыраҡ йәшәгәндә тыуған илде һағыныу, вафат булғандарҙы иҫкә алып ҡайғырыу — башлыса тәбиғәттең матурлығы, йыл миҙгелдәрендәге сейә һәм слива баҡсалары еҫе үҙгәрештәр тыуҙырған хистәр-тойғолар һ. б. лирика булған. Буддизм йоғонтоһо аҫтында моңһоулыҡ өҫтөнлөк итә, созерцательный мотивтары. Оҙон шиғырҙар юҡ, эпос бөтөнләй юҡ; шиғыр лирик кәйеф бик ҡыҫҡа шиғри әүерелде.
[[Файл:Kakinomoto_no_hitomaro.jpg|мини|295x295пкс|Какиномото-но Хитомаро — Манъёсю йыйынтығына индерелгән күп һанлы тёка һәм танка авторы]]

Нар дәүерендә булдырылған һәм япон шиғриәтендә тамырланған төп форма — танка тип аталғаны — биш шиғырҙан (строфанан?) торған ҡыҫҡа шиғыр, сиратлап һәр береһе бишәр һәм етешәр ижектән тора. Сөнки ижектәр тормайынса Япон теле тулыһынса ҡыҫҡа ижектәрҙән (бер һуҙынҡы йәки тартынҡы менән һуҙынҡынан) торғанлыҡтан, йәғни бөтә ижектәре лә 5 һуҙынҡының береһенә тамамланғанлыҡтан, һәр береһе оҙонлоғо һәм баҫымы буйынса бер төрлө булғанлыҡтан, рифма ла (улар бигерәк бер төрлө тонлы булыр ине), оҙон һәм ҡыҫҡа ижектәр алмашыныуына нигеҙләнгән ритм да була алмай. Япон телендә шиғриәттең прозанан берҙән-бер айырмалылығы — бер һәм ете ижекле юлдарҙың эҙмә-эҙлекле сиратлашыуы; танка принцибы шунан тора. Танка 5 юлдан тора, 1-һе һәм 3-һө биш, 2-һе, 4-һе һәм 5-һе — ете ижектән, йәғни дөйөм алғанда, бөтөн шиғыр 31 ижектән тора. Ҡайһы берҙә 6-сы шиғыр — 5-сенең көсәйтелгән варианты ҡушыла. Форманың ҡыҫҡалығы фантазия иреклеген ҡатмарлаштыра, әммә танка авторҙары нескә кәйефте ҡыҫҡартып билдәләү сәнғәтенә, тәбиғәт образдарын һәм уларға бәйле тәьҫораттарҙы 5, күберәген 6 юлда әйтеп биреү оҫталығына эйә.

Танка стиле һәм был төп форманың башҡа варианттары ''макуракотоба'' һәм ''какэкотоба ''хас булған бик күп ҡатмарлы риторик алымдар менән айырыла. Макуракотоба (яп. теле 枕詞 ''«һүҙ баш осо»''«слово-изголовье») — [[Гомер]]ҙың «ел кеүек осоусы Ахилл» һымаҡ һәм шуға оҡшаған билдәләүсе һүҙҙәр шиғыр башында ҡуйылған. Какэкотоба (яп. теле 掛詞 ''«әйләнеп торроусы һүҙҙәр»''«вертящиеся слова») — беренсеһе үҙенең алдынан килгән һүҙ менән бер төшөнсә, ә артынан килгән һүҙ менән — икенсе мәғәнә аңлатҡан ике мәғәнәле һүҙҙәр. Мәҫәлән, «мацу» (япон. теле) 松) — ҡарағай; «мацу-но-эга» — ҡарағай ботағы, ә «хито-во-мацу» — кемделер көтөү; «хито-во-мацу-но-эга» һәм танкала йыш файҙаланылған какэкотобаны әйтелешен барлыҡҡа килтергән. Бынан тыш, танка байтаҡ ҡабатлауҙар, өндәмәләр һәм һоҡланыуҙар (ҡайһы берҙә бөтә шиғыр — аҙаҡта торған бер һүҙгә ҡоролған һоҡланыу), йәнәш юлдарҙағы параллель һүҙҙәр, аллитерация һ. б. менән тулы. Шиғырҙарҙы тотош фразанан — айырым бер һүҙгә йәки хатта һүҙҙең айырым ижегенә атрибуты булған инештән башлайҙар. Япон шиғриәтендә, ҡайһы саҡта {{comment|күтәренке тойғо|пафос}}ға һәм ниәттең киңлегенә зыян килгән осраҡта ла, форманың виртуозлығы һәм тапҡырлығы, миниатюрлығы, нәфислеге юғары баһалана.

Танканан тыш оҙонораҡ шиғырҙар, әммә биш строфа менән сикләнмәгән, һуңғы юлдары 7 ижектән, шул уҡ 5 һәм 7 ижекле юлдарҙың сиратлашыуынан торған нагаута (оҙон көйлө йырҙар) бар. Улар, ҡағиҙә булараҡ, 31 ижекле һуңғы шиғыр юлдары — шиғырҙың төп фекерен ҡабатлаған ханка менән оҙатыла. Бынан тыш тағы ла алты юлдан торған сэдока (яп. теле 旋頭歌), йәғни алдағыһын төрлөләндереүсе өҫтәлмә ете ижектән торған танка, һуңынан буссокусэкика (яп. теле 仏足石歌 ''«Будда аяғының эҙҙәре шиғыры»''«стих отпечатка ноги Будды») — шулай уҡ алты юллы һ. б., әммә былар барыһы ла төп форма — танканың {{comment|үҙгәртелгән төрҙәре|видоизменение}}.

==== Манъёсю ====
Нар осоро шиғриәте IX быуат башында төҙөлгән «Манъёсю» («япраҡтар мириадаһы йыйынтығы») ҙур антологияһында һаҡланған. Унда фәҡәт 4000-дән ашыу танканан, ә артабан бер аҙ нагаута һәм сэдоканан торған 5000-гә яҡын шиғыр тупланған. Улар үҙ эсенә, VII быуат аҙағынан, 130 йыл осорҙо биләй, һәм бер нисә категорияға: йыл миҙгелдәрен йырлаусы, мөхәббәт һәм балаларының ата-әсәһенә, буйһонғандарҙың хужаларына, ағай-һеңлеләрҙең йәки туғандарҙың бер-береһенә хистәрен белдереүсе шиғырҙар; ҡатнаш — императорҙарҙың һәм шәхси заттарҙың сәйәхәттәре тураһында, табын шиғырҙары; элегиялар, {{comment|кинәйәле|аллегорические}} шиғырҙар һ.б.

Манъёсюҙан ''өҙөк:''
{| style=&quot;background: none; width: 100%; text-align: left; margin-bottom: 10px; border-collapse: collapse;&quot;
| id=&quot;253&quot; |
&lt;poem&gt;На сливовый цвет
Налёг толстый снег.
Я хотел собрать
Показать тебе,
Но в моих руках он растаял весь
На мне нет одежды,
Смоченной росой
При моей прогулке по летней траве.
Но платья моего рукав
Постоянно мокр от слёз&lt;/poem&gt;
|}
Шиғырҙарҙың авторҙары юғары һарай даирәләренә ҡараған; уларҙың күбеһе — ҡатын-ҡыҙ. 561 шиғырҙар авторының исеме аталған; шуларҙың араһынан 70 ҡатын-ҡыҙ. Бигерәк тә ике шағир билдәле: Какиномото-Хитомаро, йыш ҡына микадоны сәйәхәттә оҙатып йөрөгән Сёму һарайындағы (724—754) чиновник һәм Акахито. Оҙон шиғырҙарҙан, нагаута, Урасима Таро — үҙенең дыуамаллығы арҡаһында үлемһеҙҙәр илендә даими йәшәүҙән мәхрүм ҡалған балыҡсы тураһындағы популяр легенда. Был поэтик легенда кеше ҡыҙыҡһыныусанлығының һәләкәткә илткәне тураһында мәңгелек темаға бағышланған.

==== Кайфусо ====
Кайфусо — абруйлы япон вельможалары төҙөгән ҡытай шиғриәте антологияһы (канси), .

=== Классик япон әҙәбиәте (794—1185) ===
Япон әҙәбиәтенең икенсе осоро 794 йылда империяның баш ҡалаһы Наранан Хэйан-кёға («донъя ҡалаһы» хәҙерге [[Киото]]) күсерелгән һәм Хэйан әҙәбиәте тип йөрөтөлгән. Хэйан осоро, 800 йылдан 1186 й.ылға саҡлы дауам итеп, классик осор тип һаналған. [[Ҡытай әҙәбиәте]] һәм [[буддизм]] йоғонтоһо менән бәйле милли әҙәбиәттеңюғары үҫеше күҙәтелгән. Япон халҡының күпселеге наҙан булған; был осор әҙәбиәте — аҡһөйәктәр әҙәбиәте, уның вәкилдәре — һарай юғары даирәһе ағзалары. ''Ҡатын-ҡыҙ ижады өҫтөнлөк алыуы'' дәүерҙең үҙенсәлеге булып тора. Был осорҙоң иң төп әҫәрҙәрен ул саҡта күренекле һәм ярайһы уҡ үҙ аллы ирекле урын биләгән ҡатын-ҡыҙҙар яҙған. Нәфис әҙәбиәт тулыһынса тиерлек ҡатын-ҡыҙҙар ҡулында булған (ир-аттар ҡытай ғилемен өйрәнгән); шуға уның сифаты — [[XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тарҙың порнографик беллетристикаһынанан айырмалы рәүештә нәзәкәтле һәм ғаиләләргә хас инсафлы.

==== Шиғриәт ====
[[Файл:Kokin_Wakashu_-_Reizei-ke_Shiguretei_Bunko.jpg|мини|300x300пкс|Кокинсю]]
Хэйан осоро шиғриәте Дайго микадо ҡушыуы буйынса төҙөлгән һәм 922 йылда баҫылған «Кокинсю» йыйынтығында сағыла. Унда «Манъёсю»ҙағы кеүек рубрикаларға бүленгән 1100 самаһы шиғыр бар; уларҙың күп өлөшө — танка. «Кокинсю» айырым шиғырҙарының йөкмәтке байлығы һәм дәрәжәһе буйынса «Манъёсю»ҙан түбәнерәк тора; унда шиғри турнирҙарҙа бирелгән темаға яҙылған һәм формаһының тышҡы биҙәлеше, тапҡыр һүҙ уйыны менән ҡупшылатып яҙылған бик күп танка. Әммә тап шул йыйынтыҡҡа үҙенең ҙур популярлығы менән «Кокинсю» тейеш:[[XI быуат]]та уны өйрәнеү белемле кешеләрҙең барыһына, бигерәк тә ҡыҙҙар өсөн, мотлаҡ булған. Артабан «Кокинсю» күпселеген «Манъёсю»ға эйәргән.

Классик Хэйан дәүеренең данын шиғриәт түгел, япон теленә ҡытай теленән ингән һүҙҙәр арҡаһында бик нәфис һәм нәзкәтлегә әйләнеп, ҙур һығылмалылыҡҡа һәм байлыҡҡа өлгәшкән проза арттырған.

Шағир һәм «Кокинсю»ҙың нәшриәтсеһе Ки-но Цураюки (946 йылда үлгән) был осорҙоң иң күренекле прозаиктарының береһе булған. Уның «Кокинсю»ға яҙған инеш һүҙе стиль буйынса өлгөлө һанала, унда шиғриәттең килеп сығышы, тышҡы тойғо-хистәрҙең тәрәнлегенә һәм ихласлығына зыян килтереп булһа ла, арттырып ебәреүҙәрҙең артынан ҡыуыуҙың ығы-зығылығы тураһында әйтелгән. Цураюки Нар осоро шиғриәтенә күҙәтеү яһай. Был тәнҡит этюдтарында Цураюкиҙың теле бик образлы, шиғриәтле, йыш ҡына тапҡыр мыҫҡыллы.

Уның башҡа әҫәре — Тоса-никки, юл яҙмалары, Киото ҡалаһында 4 йыл буйы губернаторы урынын биләгәндә, [[Сикоку]] утрауындағы Тосанан сәйәхәт көндәлеге. Көндәлек ҙур юмор менән юлда осраған көнкүреш һәм ваҡ ғәҙәти ваҡиғаларҙы һүрәтләй, автор үҙен Тосаға оҙатҡанда үҙе һәм юлдаштарының эскелеген шаяртып, был сәбәптән яҙылған насар шиғырҙарҙан көлөп, моңһоу эпизодтарҙы (йәш ҡыҙҙың үлеме) бик поэтик рәүештә билдәләп, дауылды һәм пираттар менән ҡот осҡос осрашыуҙарҙы һүрәтләгән.

==== Моногатари ====
[[Файл:Utsubo_Monogatari_1809edition.jpg|мини|250x250пкс|Уцубо-моногатари, 1809 йылғы баҫма]]
Хэйан осороноң төп прозаик әҫәрҙәре булып моногатари тип аталған, йәғни ҡайһы берҙә уйлап сығарылған, әкиәткә оҡшаш, ҡайһы берҙә, тарихи йәки мемуарҙар тибына яҡын хикәйәләр. Ҡайһы берҙә моногатари дөйөм герой менән бәйле айырым ҡыҫҡа хикәйәләр йыйынтығынан ғибәрәт; ҡайһы берҙә был ҙур повестар, хатта романдар. Был әҫәрҙәрҙең иң боронғолары булып икеһе лә [[X быуат]] башына (901 йыл менән 922 йыл араһында) ҡараған Такэтори ҡарт тураһында повесть һәм Исэ-моногатари һанала. Уларҙың тәүгеһе — япон телендә яҙылған, әммә ҡытай сығанаҡтарынан үҙләштерелгән, фантастик әкиәттәр йыйынтығы; мистикаһы будда дине характерында. Иң поэтик әкиәттәрҙең береһе — бөтә ир заты ла, хатта император ҙа уны үҙҙәренә кейәүгә сығырға өгөтләй алмағандан һуң, күккә ашҡан «балҡып торған ҡыҙ тураһында» (Кагуя-химэ). Исэ-моногатари — йәш {{comment|һарай яны кешеһе|придворный}}нең уйлап сығарылған мөхәббәт мажаралары менән бер рәттән герой барып күргән төрлө япон провинциялары тураһында һөйләүсе күп кенә хикәйәләр. Хикәйәләү мөхәббәт темаһына бик күп танкага бай.

[[X быуат|Х]] быуат һәм [[XI быуат]] башынағы шуға оҡшаш башҡа әҫәрҙәрҙән Уцубо-моногатари, Хамамацу-Тюнагон-моногатари һәм Ямато-моногатари иң билдәлеһе. Классик дәүерҙең иң билдәле романы — [[Гэндзи тураһында повесть|Гэндзи-моногатари]] (XI быуат башы); уның авторы — [[Мурасаки Сикибу]], Японияла күп быуаттар дауамында күренекле урын биләп торған һәм императорҙар, дәүләт эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусылар биргән Фудзивара нәҫеленән һарай яны танылған ханым. Мурасаки үҙенең ғилемле булыуы һәм таланты менән дан тотҡан. Уның романы микадо улы Гэндзи һәм яратҡан кәнизәгенең тормошо тураһында, һәм аҡһөйәк япон йәмғиәте тормошо нескәлектәрен бай һәм мул итеп һүрәтләй&lt;ref&gt;Morris, I., The World of the Shining Prince; Court Life in Ancient Japan (Oxford: Oxford University Press, 1964) p. xiv.&lt;/ref&gt;. «Гэндзи-моногатари»ҙың күләме ҙур: роман 54 томдан тора; шәхестәрҙең тик шәжәрә ағастары ғына ла (микадо, принц һәм принцессаларҙың, һарай яны кешеләренең һ. б.) 80 бит биләй. Был күләм хикәйәләүгә {{comment|бөрсөкләп ҡыҫтырылған|вкраплённые}} эпизодлы хикәйәләр менән аңлатыла.
[[Файл:Hyakuninisshu_057.jpg|слева|мини|278x278пкс|[[Мурасаки Сикибу]]]]
Мурасаки, романы кеүек үк билдәлелек яуламаһа ла, шулай уҡ «Мурасаки Сикибу никки» япон. теле 紫式部日記) тигән көндәлек тә яҙған.

Мурасаки-но сикибу менән бер рәттән классик яҙыусы даны менән тағы ла бер ҡатын-ҡыҙ, юғары ҡатлам даирәләренә ҡараған һәм император ҡатынының һарай яны ханымы вазифаһын биләгән Сэй-Сёнагон, файҙаланған. Уның «Баш осонда ултырып яҙылғандарҙан» әҫәре — авторҙың, хикәйәләү, һүрәтләү, фекерләү, көнкүреш һүрәтләүҙәре менән сиратлашҡан, шәхси тормошона нигеҙләнгән мемуарҙары тип аңлайбыҙ. «Баш осонда ултырып яҙылған» әҫәренең стиле «Записки» Японияла бик популяр булған һәм дзуйхицу (ҡылҡәләм артынан эйәреү) тип аталған. Был башҡа нимә килә, шуны системаһыҙ рәүештә: күңелгә ятҡан да, күңелгә ятмаған да предметтарҙы һәм тәьҫораттарҙы, ғөрөф-ғәҙәттәр йәки шәхси кисерештәр тураһында очерктар, тәбиғәт тасуирлауға, тирә-йүн тураһында уйланыуҙарҙы теҙеп яҙыу. «Баш осонда ултырып яҙылған» — дзуйхицуҙың иң яҡшы өлгөһө. Ул, «Гэндзи-моногатари» кеүек үк, күләмле әҫәр (12 томда 6460 бит) ҡарап, шулай уҡ XI быуатҡа ҡарай. Мурасакиҙың көндәлегендәге эпик хикәйәләүе менән сағыштырғанда, был әҫәрҙең йөкмәткеһе бик күп төрлө һәм авторҙың индивидуаль үҙенсәлеге тәьҫирен йөрөтә.

Аталған моногатариҙарҙан башҡа тағы бик күп улар, шуларҙың иң билдәле «Удзи-моногатари» (авторы Минамото-но Такакуни, 1077 йылда үлгән), халыҡ ырымдары һәм риүәйәттәре йыйынтығы, һәм Сагоромо-моногатари һәм Сарасина-Ники (сәйәхәттәрҙе һүрәтләү), икеһен дә ҡатын-ҡыҙ яҙған. Барлыҡ был романдар, повестар һәм әкиәттәр ысынбарлыҡты ижад итеүҙең юғары үҫеше тураһында һөйләй һәм Хэйан осороноң мәҙәниәтен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен өйрәнеү өсөн ҡиммәтле материал бирә.

==== Тарихи йылъяҙмалар ====
Беллетристика менән бер рәттән, моногатари дәрәжәһенә тарихи хеҙмәттәр ҙә инә. Һуңғылары араһында — «Эйга-моногатари» (япон теле 栄花物語) һәм «Окагами» (япон теле 大鏡). «Эйга-моногатари» [[XI быуат]] аҙағына ҡарай, 40 китаптан тора һәм [[Япония тарихы]]ның ике быуатын (1088 й. тиклем) эсенә һыйҙырған. Был киң мәғәнәләге ил тарихы түгел, ә Фудзивара-но Митинаганың (Эйга-тимәк моногатари «дан тураһында хикәйәт») тормош юлын ентекле тасуирлап яҙыуы, атаһы өс император дәүерендә баш министр булып хеҙмәт иткән һәм уның улдары Ёримити һәм Норимити, атаһы власын үҙ ҡулдарына алған. Хикәйәләү уйлап сығарылған моногатари стилендә алып барыла, күп эпизодтар романтик, көләмәстәр һәм танка менән оҙатыла, шулай булыуға ҡарамаҫтан, документаль әһәмиәте лә юғалмаған. «Окагами» (һәр төрлө тарихи хеҙмәт «бөйөк көҙгө» йәки ''кагами'' (яп. теле 鏡) тип атала) 8 томдан тора һәм 14 батшалыҡтың, 851 йылда тәхеткә килгән микадо Монтокунан алып 1036 йылда вафат булған Го-Итидзё императорҙың тарихын күҙ алдына баҫтыра. «Окагами»ҙың авторы — Тамэнари (Фудзивара ғаиләһенән), император Сутокуҙың (1124—1141) һарай идарасыһы, һуңынан ул будда монахы булып киткән. «Окагами»ҙың йөкмәткеһе һәр микадоның биографик датаһын сағыштырмаса ҡоро һанап китеүҙән, көләмәстәрҙән, танкаларҙан һәм мөһим дәүләт эшмәкәрҙәренең тормош юлын уйлап сығарылған романтик ентекле бәйән итеүҙән тора. 
 
Тарихи документ булараҡ, был ике хеҙмәт тағы ла ҡорораҡ булған ҡытай телендәге тарихи йылъяҙмаларына өҫтәлмә булып торған. Ике әҫәрҙең дә үҙенсәлеге — авторҙың буддизмдың ҙур йоғонтоһона бирелгәнлегендә. &quot;Окагами&quot;нан башҡа шулай уҡ түбәндәге тарихи хеҙмәттәр билдәле: Имакагами (яп. теле 今鏡 ''заман көҙгөһө'' ''зеркало современности''), Мицукагами (яп. теле 水鏡 ''һыу көҙгөһө'' ''водное зеркало'') һәм Масукагами (яп. теле 増鏡 ''таҙа көҙгө'' ''чистое зеркало'') — улар барыһы ла бергә сикё яп. теле 四鏡 ''дүрт көҙгө'' ''четыре зеркала'') йәки кагамимоно (яп. теле 鏡物)&lt;ref&gt;Jeffrey P. Mass The Origins of Japan’s Medieval World 1997 Page 441 &quot;The &quot;historical tale, « for example, is typically represented by the „four mirrors“ (shikyō) of history that begin to appear in the late Heian with the Ōkagami and continue into the Muromachi. „Military tales“ begin with accounts of the Hogen and ..»&lt;/ref&gt; тип атала. Был осорға ҡытай телендә яҙылған бер нисә тарихи һәм белешмә әҫәр ҡарай: «Синсэн Сёдзироку» (яп. теле 新撰姓氏録), «Ырыуҙарҙың яңынан төҙөлгән исемлеге», 815 й. баҫылған — 1182 дворян ғаиләләре шәжәрәләре; Энгисики (яп. теле 延喜式) — Энги эраһы уложениеһы (延喜, 901—923), 927 йылда тамамланған, үҙ эсенә синтоист ғибәҙәт йолаларын, доғалар (норито) алған, шулай уҡ административ ҡоролош, чиновник вазифалары һ. б. тасуирланған; Вамё Руйдзюсё — Минамото-но Ситаго төҙөгән ҡытай-япон һүҙлеге (911—983).

=== Урта быуаттар әҙәбиәте (1185—1603) ===

==== Камакур осоро (1186—1332) ====
[[Файл:Azumakagami_03.jpg|мини|272x272пкс|«Адзума кагами» (япон теле 吾妻鏡, Көнсығыш Япония Зерцало) — 1180 йылдан алып 1266 йылға тиклемге осорҙо һүрәтләгән япон урта быуат йылъяҙмаһы]]
Япон әҙәбиәтенең сәскә атҡан хэйан осоро дәүләт ҡоролошо үҙгәреүе арҡаһында нәфис ижадтың бөлгөнлөккә төшөү быуаттары менән алмашынған. Власть микадо, Интеллектуаль яҡтап үҫешкән һарай яеы кешеләрен, нәзәкәтле нәфис әҙәбиәт барлыҡа килтергән ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың ғәмһеҙ йәшәүен хуплаған микадо власы хәрби ҡатлам — сёгундар хакимлығы менән алмашынған. Микадо резиденцияһы хэйан мәҙәни тормошо үҙәге булыуҙан туҡталған. Был хәл япон әҙәбиәтенең Камакур осоро (1186—1332) башланғанға саҡлы, [[XII быуат]] аҙағына, Минамото-но Ёритомо Камакура сёгунлығын раҫлағанға тиклем дауам иткән. Ёритомо  ғаиләһенән һуң Япония яҙмышы менән Ходзё нәҫеле идара иткән. Был ғаилә ағзалары сёгун түгел, ә сёгун ярҙамсылары, сиккэндар, булған. Әммә уларҙың көсө шулай булған, Киотола йәшәгән императорҙар ҙа, Камакурала йәшәүен дауам иткән сёгундар ҙа үҙҙәренең титулдары менән бары тик номиналь ғына файҙаланған һәм ысынбарлыҡ власҡа эйә булмаған.
[[Файл:Yōshū_Chikanobu_Miura_Daisuke_Yoshiaki.jpg|мини|295x295пкс|''Миура ''Дайсукэ Ё''сиакэ (1093—1181) ''Кинугаса'' һарайы янында атта'' һыбай (Тоёхара [[Тоёхара Тиканобу|Тиканобуҙың]] «Гэмпэй Сэйсуйки» буйынса иллюстрацияһы).]]

Сёгунлыҡ дәүеренең характерлы һыҙаттары: уларҙың үҫешенә буддизмдың йоғонтоһо, ғилемлелектең монахтар ҡулында тупланыуы, сёгундар яҡлы монахтар йыш ҡына ҡоралға тотонғанлыҡтан һәм гражданлыҡ низағтарында ҡатнашҡанлыҡтан, әҙәбиәт артыҡ һуғышсан һәм тупаҫ характерҙа булыуында. Был осорҙа яҙыусылары араһында ҡатын-ҡыҙҙар юҡ тиерлек; шиғриәт һәм романдарға иғтибарһыҙлыҡ күрһәтеү хөкөм һөргән. Камакура осоро әҙәби әҫәрҙәре араһында тарихи әҫәрҙәр һәм мемуарҙар өҫтөнлөк итә; уларҙың күп өлөшө осор башына ҡарай; һуңыраҡ илдең әҙәби эшмәкәрлеге кәмей бара. Был төрҙөң тәүге әҫәрҙәренең береһе — «Гэнпэй Дзёсуйки» йәки «Гэмпэй Сэйсуйки» (япон теле 源平盛衰記) [[XII быуат]]тың икенсе яртыһында ике, Гэндзи һәм Хэйкэ, аҡһөйәктәр нәҫеленең күтәрелеү һәм ҡолау тарихы. Был тарихтың 48 китабы 1161 йылдан 1185 йылға тиклемге осорҙо солғаған һәм шекспир хроникалары рухында яҙылған; тарихи хәҡиҡәт уйҙырмалар, риторик шымартыуҙар, фекерләүҙәр, дәүләт эшмәкәрҙәренең уйлап сығарылған телмәрҙәре, һуғыш күренештәрен героик стилдә тасуирлау, доғалар, арбауҙар, танкалар һ. б.менән ҡушылған. «Гэмпэй Сэйсуйки»ҙың Хамуро Токинага (яп. теле 葉室時長), шулай уҡ уға тағы ла ике башҡа әҫәрҙең: «Хогэн-Моногатари» (япон теле 保元物語) (Киотола 1157 й. тәхет өсөн бәхәс арҡаһында килеп сыҡҡан низағтар тураһында хикәйә) һәм «Хэйдзи-моногатари» (япон теле 平治物語) (һәм 1159 й. шул уҡ көрәштең яңынан ҡабатланыуы) авторы тип Хамуро Токинага һаналған. Билдәһеҙ авторҙың Тайра йорто тураһында повесы — «Гэмпэй Сэйсуйки»ға оҡшаған; яңы патриотик, тәҡүәле йәки драматик шымартыуҙар өҫтәлгән шул уҡ ваҡиға ҡабатлана. Был әҫәрҙең үҙенсәлеге, хикәйәләү теле бива-бодзу йырлауына (бива бонздары) яраҡлаштырылыуы уның популярлығын арттырған.

Был осорҙоң башҡа әҫәре — «Ходзёки» (1212 й.), шағир Камо-но Тёмэя мемуарҙары күпкә юғары тора. Ул синтоист ғибәҙәтханаһы {{comment|тәртип һаҡлаусыһы|блюститель}} булған, әммә, үрләтмәгәндәренә әсенгәнлектән, дәрүиш булып китә һәм яңғыҙлыҡта үҙенең шәп стиль өсөн юғары баһаланған мемуарҙарын яҙған. Китаптың исеме, «Ходзёки», авторҙың дәрүишлегенә күрһәтә (ходзё — 100 квадрат фут — Тёмэяның {{comment|бәләкәй өйө|хижина}}нөң майҙаны: ''ки ''— яҙыу). «Ходзёки»ҙа иң ҡыҙыҡлыһы 1177 йылдағы Киото янғыны һәм 1185 й. ер тетрәүе тасуирлау, шулай уҡ авторҙың дәрүишлек һәм буддизм хаҡындағы фекерҙәре һәм уны тәбиғәткә һәм дингә ҡарата азатлығы һәм тәрәнлеге менән ҡыуандырған үҙенең яңғыҙлыҡта үткән ябай тормошон ҡыҙыҡлы тасуирлауы. «Ходзёки»ҙың характер «Ходзек» саф буддаса.

Баш ҡаланың юл һәм башҡа бик күп очерктар көндәлек камакур осор. «Никки Идзаеи» тол ҡатын Әзерләүсе абруйлы ғаиләләрҙең береһе яҙылған, Абуц, будда ант ҡабул итә&lt;ref&gt;Оськина А. С. (НИУ ВШЭ, ИВ РАН, Россия) [http://www.hse.ru/pubs/lib/data/access/ram/ticket/44/14143042782e097db142e0dea47d81178d85e86390/Oskina%20A_Prose%20and%20poetry.pdf Отличительные особенности дневника «Идзаёи никки» монахини Абуцу (1221?-1283)]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Камакура уның сәйәхәт һүрәтләү, сентименталь бик то. «Бэн-но-найси-никки» (япон теле 弁内侍日記, べんのないしにっき), шағирәнең көндәлектәре япон Бэк-но Найся (япон теле 弁内侍) Шиғриәт һәм 1252 йылда ваҡиға тураһында шунда 1216 Камакур араһында осоронда, иртә кеүек, әҫәр танк, ҡалыша, әммә, элеккесә, Төҙөлгән антология (төрлө авторҙарҙың шиғырҙары 100 100), исем аҫтында иссь Хякунин. Улар араһында беренсе (баш танк йыйынтығы VII тиклем [[XIII быуат]]) 1235 йылда тәшкил итә. Садаиэ, ғаилә ағзалары Әзерләүсе.

==== Намбокутё һәм Муромати осорҙары ====
[[Файл:Kitabatake Chikafusa.svg|250px|мини|Китабатакэ Тикафуса]]
Уларҙың беренсеһе — Намбокутё осоро (1336—1392), йәғни «көньяҡ һәм төньяҡ ихаталары», ул саҡта бер үк ваҡытта ике император: береһе,сёгундар {{comment|ҡуйылыусыһы|ставленник}}, [[Киото]]ла, икенсеһе — Ямато провинцияһында хакимлыҡ иткәнгә шулай аталған. Икннсе осор, Муромати осоро (1392—1603), Киото провинцияһындағы ҡала исеме менән аталған, унда 1392 йылда император власынан да юғарыраҡ микадо Император Го-Комацу бер ҡулдарында тупланған Асикага сёгундар ырыуынан яңы династия нығынған. Был ике осор ҙа әҙәбиәттең ҡара быуаттары тип һанала. [[XIV быуат]]тң иң күренекле яҙыусыларының береһе Китабатакэ Тикафуса ({{lang-ja|北畠親房}}, 1293—1354 булған&lt;ref&gt;Paul Varley. (1995). «Kitabatake Chikafusa», ''Great Thinkers of the Eastern World'', p. 335.&lt;/ref&gt;), абруйлы дәүләт кешеһе һәм микадо Император Го-Дайго яҡлы&lt;ref&gt;Iwao, Seiichi ''et al.'' (2002). [https://books.google.com/books?id=NBlDYE38ODYC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=editions:ISBN 2-7068-1632-5&amp;lr=&amp;client=firefox-a#PPA1553,M1 ''Dictionnaire historique du Japon,'' p. 1553.]&lt;/ref&gt;. Уның төп әҫәре — көньяҡ ихата хоҡуҡтарын яҡлап яҙылған {{нихонго|«Аллаға оҡшаған батшаларҙың ысын күсәгилешлеге тарихы»|神皇正統記|Дзинно Сётоки}}, Японияның сәйәси ҡоролошоноң фәлсәфәүи  теорияһын  (6 китап) һәм ярым мифик, автор үҙе ҡанашҡан ваҡиғаларға саҡлы, ярым ысын-ярым ялған Япония тарихын үҙ эсенә индерә. Яҙылышы ҡоро, китаптың әҙәби әһәмиәте көсһөҙ, ләкин уның сәйәси йоғонтоһо ҙур булған; ул микадо власын нығытыуға ярҙам иткән. Тикафусаның икенсе әҫәре — «Гэнгэнсю» (8 китап), иң төп синтоист мифтары яҙылған.

Был осорҙоң күренекле әҫәре — {{нихонго|«Бөйөк донъя хаҡында повесть»|太平記|Тайхэйки}}, 1181 й. Ёритомо нигеҙ һалғандан алып һәм микадо Император Го-Дайго (1319) тәхеткә килгән саҡтағы ваҡиғаларҙан башлап, 1368 й. Император Го-Мураками батшалығының аҙағына саҡлы сёгунат тарихы. Был япон тарихының өҙлөкһөҙ низағтарҙан, {{comment|аҫтыртын бутауҙар|интриги}}ҙан һәм яуызлыҡтарҙан торған иң болғансыҡ ярһыу осорҙарының береһе. Китаптың тәүге атамаһы икенсерәк ине: «Анки-юрайки» («Донъяның сәбәптәре һәм хәүефтәр яҙмаһы») йәки «Кокка-тиранки» («Донъя һәм дәүләттәге тартипһеҙлектәр тураһында яҙма»). Прежде «Тайхэйки» считалось сочинением нескольких жрецов, писавших по поручению микадо Го-Дайго, но есть основания полагать, что автор его — монах Кодзима-хоси (1374 й. үлгән)&lt;ref&gt;[http://www.japantoday.ru/entsiklopediya-yaponii-ot-a-do-ya/tayheyki.html Тайхэйки]&lt;/ref&gt;. Китапҡа бер шәхестең ижады тамғаһы тәьҫире тойола. «Тайхэйки»ҙың характеры беллетристик, стиле риторик, ҡытай һүҙҙәре  ярылып ятҡан һәм ишаралар һәм өҙөмтәләр менән тулы. «Тайхэйки»ға буддизм һәм буддист теологияһы белеменең көслө йоғонтоһо тойола. Хэйан осорона ҡарағанда төҙөлөшө буйынса китаптың теле ябайыраҡ, ҡытай һүҙҙрәе менән байытылған һәм иң яңы әҙәби стилгә нигеҙ булып тора. «Тайхэйки» хәҙерге көндәргә тиклем киң таралған; был милли үткән һәйкәлен  айырым профессиональ уҡыусылар бар хатта.

[[Файл:Yoshida Kenko.jpg|250px|мини|слева|Ёсида Кэнко]]
Был осорҙа Ёсида Кэнко, юғары ҡатлам ғаилә ағзаһы, артабан буддий монахы булып киткән һарай яны кешеһе яҙған; ул 1350 йылда 68 йәшендә үлгән. Уның төр әҫәре — {{нихонго|{{comment|«Эш бошҡанда яҙған ҡараламалар»|«Наброски от скуки»}}|徒然草|Цурэдзурэгуса}}, фекрҙәр һәм тәғлимәт, аҡыллы тормош ҡағиҙәләре һәм, донъяуи йыуаныстарҙы данлау менән бергә, буддизмды, изгелекте һәм  дәрүишлекте маҡтау йыйынтығы. Кэнко киң ирекле фекер йөрөтөүе менән айырылып торған һәм гонаһлы донъя кешеһенең йәм табыуын (тормоштағы кеүек, әҙәбиәттә лә) буддистың тәҡүәле ынтылыштары менән ҡатнаштырған.
 
Был осорҙоң шиғриәте, ғәҙәти танкаларҙан тыш, яңы жанр — но, йәғни, музыка һәм мимик бейеүҙәр менән оҙатылыусы лирик драмалар барлыҡҡа килгән. Уларҙың йөкмәткеһе буддист һәм синтоист риүәйәттәрҙән алынған; төп мотивтары — тәҡүәлелек, ватансылыҡ, хәрби батырлыҡ. Тексты буддийсы монахтар ижад иткән, ә музыканы, бейеүҙәрҙе һәм ҡуйыуҙы — пьесаларҙың авторҙары тип һаналыусы актёрҙар тормошҡа ашырған. Бөтә нолпүарҙың да төҙөлөшө бер төрлө: ҡанбаба сыға, үҙен исемләй һәм сәйәхәткә йүнәлгәнен иғлан итә. Арабан ул ҡайһылыр ғибәҙәтхана эргәһенә, йәки алыш яланына килә һ.б., һәм барлыҡҡа килгән йән уға урындағы легенданы һөйләй һәм уның кем икәнен һөйләй. Пьесалар бик ҡыҫҡа, 6-7 баҫма биттән тора һәм бер сәғәттән дә артыҡ башҡарылмай. Ҡатнашыусылар 5 — 6, ҡайһы берҙә бары 3 кеше, шулай уҡ бер нисә музыкант һәм хор. Тәүге но пьесалары XIV быуатта яҙылған; уларҙың күп өлөшө XV быуатҡа ҡарай.

=== Иртә яңы заман әҙәбиәте (1603—1868) ===
Япон әҙәбиәтендә Муромати осоро нәфис ижад үҫешенең һәм фәндең бөтә өлкәләренең сәскә атыу ваҡыты менән алмашынған — Эдо осоро (1603—1867), Токугава Иэясуның Токугава сёгунатына нигеҙ һалғандан һәм үҙенең резиденцияһын Эдо ҡалаһына (бынан атамаһы ла) күсергәндән алып микадо Мэйдзи власын {{comment|тергеҙгәнгә|реставрация}} һәм Японияның рухи тормошона европа йоғонтоһо башланғанға тиклем. Иэясу даймё үҙ-ара низағын туҡтатҡан, уларҙы (микадоның номиналь власын һаҡлағанда) үҙ власына буйһондорған һәм Япония тормошоноң бөтә йәмғиәт өлкәләрендә үҫештергән ныҡлы феодаль ҡоролошҡа нигеҙ һалған. Эдо осоро әҙәбиәте юғары ҡатламдың монополияһы булыуҙан туҡтауы һәм, матурлыҡты элеккесә нескә аңлау кимәле түбәнәйеүенә ҡарамаҫтан, күмәк халыҡҡа яҡынайыуы менән айырыла; китап баҫтырыу таралыуы менән бергә (ул Японияла VIII быуаттан булған, фәҡәт Токугава сёгунатында ғына — корея өлгөләре буйынса — ҡул менән шрифт йыйыу индерелгән һәм китап баҫыу ныҡ үҫешкән) Японияла тупаҫ порнографик әҙәбиәт таралған. Был ослорҙоң башҡа характерлы һыҙаты — Японияла буддизмдың тарҡалыуы һәм конфуцианлыҡ, уның позитив әхлағы япондарҙың милли рационалистик характеры менән {{comment|ярашҡанлыҡ|гармонично}} берләшкән.

Эдо осороноң иң иртә әҫәрҙәренең береһе — «Тайкоки» ({{lang-ja|太閤記}}, 1625 й.; авторы билдәле түгел), регент тарихы (тайко) Тоётоми Хидэёси, уның тыуыуы һәм тормошо, халыҡ фаразлауынса, легендар характерлы һәм мөғжизәләр менән уратылған була.

==== Кангакуся ====
{{главная|Кангаку}}
Иң танылған XVII быуат япон яҙыусылары ''кангакуся''ға {{sfn|Лим|1999|с=43|quote=Приверженцам китайской культуры кангакуся противостояли вагакуся или кокугакуся|name=&quot;лим&quot;}}, йәғни {{нихонго|кангаку|漢学|ханьское учение}} — ҡытай фәлсәфәһен (конфуцианлыҡ), ҡытай әҙәбиәтен һәм фәнен таратыусыларға ҡараған. Кангакуся башында ғалим Фудзивара Сэйка ({{lang-en|藤原惺窩}}, 1561—1619)&lt;ref&gt;Прасол, Александр Федорович. Генезис и развитие японского образования : VIII — начало XX вв. : диссертация доктора исторических наук : 07.00.03. — Владивосток, 2004. — 535 с.&lt;/ref&gt; торған, ул ҡытай фәлсәфәһе менән Конфуций тәғлимәтенә Чжу-Си комментарийҙары һәм уны «Кана-Сэйри»ҙа — Эдо осоро әҙәбиәтенә һәм идея тормошона ҙур йоғонто яһаусы һәм уны пропагандалаусы әҫәр аша танышҡан.

[[Файл:Youjyoukun.jpg|мини|слева|250пкс|Каибара Эккэндың &quot;Ёдзёкун&quot;ы]]
Ҡытай тәғлимәте тәьҫирендә этика дини идеяларҙы ҡыҫырыҡлап сығарған, изгелек кешенең тәбиғәи ихтыяжы, тәбиғәттең яраҡлашҡан ҡоролошона тап килә, тип һаналған; әхлаҡи камиллыҡтың идеалы тип лояллек, феодаль хужаға фиҙакәр тоғролоҡ, улының атаһына, ҡатынының иренә буйһоноуы, хөкөмдар өсөн (шулай уҡ улдарының атаһы өсөн) үс алыу бурысы, илтифатлылыҡ һәм намыҫ төшөнсәһенә һ. б. ингән {{comment|әҙәплелек|церемонность}} таныла. Хөкөмдар мәнфәғәте өсөн буйһоноусыларҙың үҙҙәрен ҡорбан итеүе иң изге бурыс тип иҫәпләнә; был осор әҙәбиәтендә сёгун йә уның вариҫының ғүмерен һаҡлап ҡалыу һәм уның өсөн үс алыу маҡсатында үҙ иректәре менән үҙҙәрен һәм үҙ балаларын үлтереүсе самурайҙар тураһында әҫәрҙәр менән тулы. Лояллек күрһәтеү йә рәнйетеүсенән үс алыу сараһы булараҡ үҙ-үҙен үлтереүҙең айырым этикаһы (харакири) барлыҡҡа килгән. Ҡатын-ҡыҙ ғаиләлә үҙенең элекке үҙ аллы хәлен юғалтҡан; иренә буйһоноуы һәм түбәнселек менән ихтирам итеүе ҡатын-ҡыҙ яҡшылығының идеалы булған. Дини һәм мистик тойғоноң тулыһынса юҡҡа сығыуы менән бергә был әхлаҡи кодекс кангакуся әҙәбиәт йоғонтоһо аша нығынған һәм япондарҙың милли һыҙатын: үҙ тормошона һалҡын аҡыл менән тулыһынса ерәнеп ҡарауҙы һәм гражданлыҡ бурысының тотанаҡлығын, лояллеген, ҡыйыулығын булдырған.

Фудзивара Сэйка артынан башҡа кангакуся алға сығарыла: Хаяси Радзан (1583—1657), схоластик йә әхлаҡи характеҙағы 170 трактат, мемуарҙар, тарихи очерктар һ. б. авторы; уның улы Хаяси Гахо ({{lang-ja|林 鵞峰}}, 1618—1680), {{нихонго|«Обзор императорских правлений в Японии»|日本王代一覧|Нихон одай итиран}} «Япониялағы император хакимлығына күҙәтеү» хеҙмәте авторы; Каибара Эккэн ({{lang-ja|貝原 益軒}}, 1630—1714 гг.), барыһы ла төшөнөрлөк телдә, артыҡ риторикаһыҙ, фонетик азбука менән яҙған һәм шуның өсөн төрлө синыф уҡыусыларына ла аңлайышлы емешле яҙыусы; уның төп әҫәре — «Ёдзёкун», тәрбиә тураһындағы трактат.

[[Файл:Nihon Odai Ichiran 1834.jpg|200пкс|мини|«Нихон одай итиран» француз телендәге баҫмаһы, Исаак Титсинг тәржемәһе, 1834 йыл]]
Иң танылған кангакуся — Араи Хакусэки (1657—1725 г.){{sfn|Лим|1999|с=46|quote=Хаяси, виднейший представитель кангакуся}}, бик ҡыҙыҡлы {{comment|«Һындырылған сытырҙың яҙмалары»|«Записки сломанного хвороста»}}, «Хандар генеалогияһы» (1701 г. — 1600 йылдан алып 1680 йылға саҡлы япон даймё тарихы, 30 томда), һәм {{comment|«Тарихи уҡыуҙар өсөн ҡушымта»|«Приложение для исторических чтений»}} (1712 й. — 2000 йыл дауамындағы япон тарихына күҙәтеү) автобиографияларын яҙған. {{comment|«Көнбайыштан ишетелгәндәр тураһында яҙмалар»|«Записи об услышанном с Запада»}} китабында Хакусеки үҙенең 1708 йылда христианлыҡты таратырға маташҡаны өсөн ҡулға алынған итальян миссионеры патер [[:it:Giovanni Battista Sidotti|Сидотти&lt;sup&gt;ит.&lt;/sup&gt;]] менән танышлығы тураһында яҙған. Был хикәйә уның, тайпылмаҫ рационалистың, Японияла христианлыҡтың булыуы аҡылһыҙлыҡ тигән ҡараштарын яҙыуы менән ҡыҙыҡлы. Хакусэки тағы ла иҡтисад мәсьәләләре, енәйәти хоҡуҡ, археология һәм география буйынса бик күп әҫәрҙәр, япон һүҙлеген һ. б. яҙған.

Икенсе танылған кангакуся — Муро Кюсё ({{lang-ja|室鳩巣}}, 1658—1734), буддизмды эҙәрләүсе, конфуцианлыҡ рухында тормош фәлсәфәһен һәм әхлағын яҡлаусы. Уның төп әҫәре — «Сюндай Зацува», бер нисә өгөт-нәсихәт.

==== Шиғриәт һәм беллетристика ====
XVII быуатта фәлсәфәүи һәм ғилми әҙәбиәт менән бер рәттән түбәнге синыф белемгә эйә ауыл һәм ҡала халҡына (сауҙагәрҙәргә, һөнәрселәргә, крәҫтиәндәргә) уҡыу өсөн материал булырлыҡ беллетристика һәм шиғриәт үҫешкән. Күп романдар (иң билдәлеләре — «Мокудзу-моногатари», «Усуюки-моногатари», «Ханносукэ-но-соси»), күпселеген оятһыҙ эстәлекле хикәйәләр һәм очерктар (уларҙың иң билдәле авторҙары — Ихара Сайкаку) барлыҡҡа килә. Балалар әкиәттәре әҙәбиәте үҫешкән (иң киң таралғаны — {{нихонго|«Нэзуми-но-ёмэири»|鼠の嫁入り}}, {{comment|«Ҡомаҡтың кейәүгә сығыуы»|«Выход замуж крысы»}}, 1661 й. тирәһендә яҙылған); халыҡ драмалары көслө үҫешкән. Ул осорҙоң иң танылған драматургы — Тикамацу Мондзаэмон&lt;ref name=&quot;eb&quot;&gt;«[http://search.eb.com/eb/article-9024045 Chikamatsu Monzaemon].» Encyclopædia Britannica. 2006. Encyclopædia Britannica Online.&lt;/ref&gt;, уның пьесалары буталсыҡ, дөрөҫлөккә тап килмәүендә генә түгел, әммә ҡырағайлығында, уйлап сығарыуҙарға бай булыуында, дорфалыҡты үҙенсәлекле көс тип күрһәтеүендә. Уның пьесалары тарихиға (дзидаймоно) һәм тормош һәм холоҡ-ҡылыҡ драмалары (севамоно). Уның драмаларының иң яҡшыһы — {{comment|«Коксинги алыштары»|«Битвы Коксинги»}} (данлыҡлы пират Кокусэнъиҙың алыштары, 1715 й. яҙылған).

[[Файл:Chikamatsu Monzaemon.jpg|200px|мини|Тикамацу Мондзаэмон]]
XVII быуат шиғриәтендә, һәм уларҙың иң данлыҡлы авторҙарының береһе Мацуо Басё (1643—1694 й.) булған, күп һанлы хайку (5 урынына 3 шиғырҙан торған танка) күрһәтелгән.

Танканың икенсе вариацияһы ''кёка'' (хыялый шиғриәт) — һүҙ уйыны һәм төрлө йор һүҙҙе урынһыҙ файҙаланған (''сорэ'') вульгар комик шиғырҙар. XVIII быуатта кангакуся ғилми һәм фәлсәфәүи әҙәбиәт тарҡалған; уның вәкилдәре үҙҙәренең фәҡәт ҡытай мауығыуы һәм япон телен һанламауы (япон телендә бары тик беллетристика ғына яҙылған) арҡаһында ахыр сиккә еткән. Был өлкәлә {{нихонго|«Хатимондзия»|八文字屋|дом 8 иероглифов}} китап нәшер итеүсе фирмаһы &lt;ref&gt;Григорьева, Т. П. Японская художественная традиция. — Москва, 1979. «В XVIII в. издательство „Хатимондзия“ выпускало книги массовым тиражом. Это были повести о нравах в веселых кварталах, но они не оставили по себе памяти»&lt;/ref&gt; таратҡан порнографик әҙәбиәт бик ныҡ үрсегән. Уның хужаһы{{нихонго|Хатимондзия Дзисё|八文字屋自笑}} шул уҡ ваҡытта яҙыусы ла булған. Яҙыусы Эдзиме Кисэки (1663—1736) һәм икеһенең исеме яҙылған шуға оҡшаш күп әҫәрҙәр уныҡы һәм уның хеҙмәткәренеке. «Хатимондзия» баҫмаһында оятһыҙ йөкмәткеле 100-ҙән артыҡ китап, повестар, хикәйәләр һәм очектар сыҡҡан; иң билдәлеләре: «Кэйсэй-кинтанки» (1711; буддизмдан мыҫҡыллы һәм бысраҡ көлөү, юмор буйынса бик талантлы), «Оядзи-катаги» ({{comment|«Ҡарттарҙың портреттары»|«Портреты стариков»}}), «Мусуко-катаки» ({{comment|«Алтын йәштәр портреты»|«Портреты золотой молодежи»}}). «Хатимондзия» фирмаһы XVIII быуат аҙағына саҡлы булған; шулай уҡ башҡа фирмалар ''сярэбон'' (тапҡыр китаптар) нәшер иткән, 1791 й., шул тиклем дә әҙәпһеҙ булғаны өсөн, хөкүмәт уларҙы тыйған. Бөтә етешһеҙлектәренә ҡарамаҫтан, был китаптар үткер юмор, уйлап сығарыуға бай, үҙ осороноң холҡон-ҡылығын ысынбарлыҡта һүрәтләүе менән айырылып тора.

Башҡа характерҙағы беллетристик әҫәрҙәргә сюжеты буйынса «Гулливера»ҙы хәтерләткән «Васобёэ» (1774) ҡарай. XVIII быуат драмаһын башлыса Тикамацуҙың 5 — 6 автор менән хеҙмәттәшлек итеүсе уҡыусыһы Такэда Идзумо (1691—1756) кәүҙәләндерә. Төп әҫәрҙәре — «Тюсингура» (тоғро вассалдар тураһында повесть, 1748) һәм яҙмыш тураһында драма, «Сугавара-но-Митидзанэ». Такэды Идзумо драмаһы, уҡытыусыһыныҡы һымаҡ, аҙ шиғриәтле булһа ла, тәбиғиерәк һәм ябайыраҡ.

==== Вагакуся ====
{{главная|Вагаку}}
[[Файл:Keichu02.jpg|200пкс|мини|слева|Кэйтю]]
XVIII быуатта япон боронғолоғон тикшереүселәр Ҡытай менән мауығыуға ҡаршылама булып тора, ''вагакуся''&lt;ref name=&quot;лим&quot;/&gt; (икенсе атамаһы — ''кокугакуся''&lt;ref name=&quot;лим&quot;/&gt;, йәки ''кокукагуха''{{sfn|Молодяков|2004|с=60|quote=окончательная политизация учения кокугакуха}}). Милли боронғолоҡто өйрәнеүгә сёгун Токугава Иэясу нигеҙ һалған; уның эшен китапханаларға нигеҙ һалған, ғалимдарҙы яҡлаған ейәне даймё Токугава Мицукуни ({{lang-ja|徳川 光圀}}, 1628—1701) дауам иткән. Уның бойороғо буйынса ҡытай телендә Япония тарихы {{нихонго|«Дай-Нихон-си»|大日本史}} яҙылған. XVIII быуаттың иң билдәле вакагусяһы: буддий ҡанбабаһы Кэйтю ({{lang-ja|契沖}}, 1640—1701), {{нихонго|«Манъё Дайсёки»|万葉集大匠記}}, «Кокин Ёзайсё» (иҫке һәм яңы материалдар йыйынтығы), классик әҙәбиәт тураһында тикшеренеүҙәр һ. б. авторы, {{нихонго|Китамура Кигин|北村季吟}}; Када-но Адзумамаро ({{lang-ja|荷田春満}}, 1669—1736); Камо-но Мабути ({{lang-ja|賀茂真淵}}, 1697—1769), профессор, боронғо әҫәрҙәргә күп комментарийҙары авторы; иң күренекле вакагуся Мотоори Норинага (1730—1801){{sfn|Молодяков|2004|с=52|quote=её виднейших представителей Мотоори Норинага}}, бик емешле ғалим һәм яҙыусы. Уның тп әҫәре — {{нихонго|«Кодзики риүәйәте»|古事記伝|кодзикидэн}}, синтоизмдың изге китабы Кодзикиға аңлатма {{sfn|Молодяков|2004|с=54|quote=Норинага получил наибольшую известность как текстолог и комментатор «Кодзики»}}. Был китапта Мотоори ҡытай йоғонтоһона ҡаршы киҫкен бәхәс алып бара һәм бөтә япондыҡын кәрәгенән артыҡ маҡтай. «Кодзикидэн» — япон милли үҙенә бер төрлөлөк хаҡына ҡытай идеяһына ҡаршы реакция башланғысы. Мотоори ҡәләменә шулай уҡ «Исоно-ками-сисюку» (шиғриәт тураһында трактат), «Гёдзин-гайгэн» — ҡытай фәлсәфәһен тәнҡитләү, {{comment|«Үрелгән кәрзин»|«Плетёная корзина»}}  ({{lang-ja|玉勝間}} 15 томда, 1812 й., Мотоори вафатынан һуң баҫылған) һәм синтоист боронғолоғон өйрәнеү өсөн ҡиммәтле материал биреүсе «Судзу поясю» йыйынтығы.

==== Фәнни әҙәбиәт ====
[[Файл:Komon gawa.jpg|200пкс|мини|Санто Кёгэндың {{нихонго|''Комон гава''|小紋雅話}} китабының тышы, 1790 йылғы баҫма]]
Фәнни әҙәбиәт Мотоориҙың уҡыусыһы Хираты Ацутанэҙың ({{lang-ja|平田 篤胤}}, 1776—1843) дини хеҙмәттәрендә, европа фәненә дошмандарса ҡараған ялҡынлы, томана Охаси Даюндзо әҫәрҙәрендә, кангакуся әҫәрҙәрендә һәм буддий ғалимдарында күренә. Беллетристикала беренсе тапҡыр, элекке быуаттарҙағы моногатариға оҡшатып  тарихи нигеҙгә таянмаған, ә уйлап сығарылған фабулаға таянған әҫәрҙәр урын алған. Был йүнәлештәге беренсе яҙыусы — Санто Кёгэн ({{lang-ja|山東 京伝}}, 1761—1816), ә Кёкутэй Бакин ({{lang-ja|曲亭 馬琴}}, 1767—1848) замандаштарын эрудицияһы һәм бай фантазияһы менән таң ҡалдырған мул емешле автор иң ҙур дан менән файҙалана. Уның иң танылған әҫәре — «Хаккэндэн»; «Юмихари-дзуки» («Молодая луна»), «Мусобёэ-катёмоногатари» һ. б. аҙыраҡ билдәле, күпселеген аллегорик әҫәрҙәр.

Романсылар — Бакиндың замандаштары: Рютэй Танэхико (1733—1842), Сакитэй Самбо (1775—1822), Дзиппэнся Икку һ. б.

=== Хәҙерге заман әҙәбиәте (1868—1945) ===
Сёгундар власы ҡолатылғандан һуңғы һәм император власын тергеҙеү Мэйдзи осоро япон әҙәбиәтендә [[микадо]] (император) резиденцияһын 1869 йылда Киотонан Токиоға күсереү менән бәйле, ''Токийский'' атамаһын йөрөтә. Был осорҙоң характерлы һыҙаты — европа Көнбайышының бөтә техник камиллаштырыуҙарын үҙләштереү закондарҙы яңынан ҡарауҙан, европа телдәрен — бигерәк тә инглиз телен өйрәнеүҙән, Японияла мәғарифтың шәп үҫешенән, Японияның Император армияһын һәм Император флотын, Японияның тимер юлын һ. б. булдырыуҙан башланған европа идеяларының өҫтөнлөклө йоғонтоһо. Япон йәштәре Европаға, бигерәк тә медицина буйынса уҡырға барған; Токиола сит ил телдәре мәктәбенә нигеҙ һалынған.

[[Файл:FukuzawaYukichi.jpg|200px|мини|Фукудзава Юкити]]
Әҙәбиәттә реформаларға һыуһау һәм европа мәҙәниәтенә тиңләшеүгә ынтылыш иң тәҙә бигерәк тә европа фәне һәм тормошо менән таныштырған күп һанлы тәржемә ителгән һәм төп нөсхә әҫәрҙәрҙә сағылған. Европа идеяларын пропагандалаған танылған яҙыусыларҙың береһе — Фукудзава Юкити, {{comment|«Европала эштәр торошо»|«Положение дел на Западе»}} китабының авторы. 1879 йылдар тирәһендә көнбайыш европа романдарының күп һанлы тәржемәләре донъя күрә, ә һуңынан милли художество ижадының да яңырыуы башлана. Иң тәүҙә ул яһалмалыҡҡа, публика элекке яратҡандарының Кёкутэй Бакин һ. б. {{comment|кеше ышанмаҫлыҡ|неправдоподобность}} һәм {{comment|йәмһеҙ|дурной}} тонына ҡаршы реакцияһында сағыла. Цубоути Сёё беренсе тапҡыр {{comment|«Романдың асылы»|«Сущность романа»}} (1885) әҫәрендә Бакинға киҫкен ҡаршы сыҡҡан&lt;ref name=&quot;Цубоути&quot;&gt;{{БСЭ3|Цубоути Сёё}}&lt;/ref&gt;, артабан европа әҙәбиәт принциптарын таратҡан «Васэда-бунгаку» журналына нигеҙ һалған, һәм написал {{comment|«Беҙҙең заман студенттарының ғәҙәттәре»|«Нравы студентов нашего времени»}} (1886) тигән реалистик роман яҙған&lt;ref name=&quot;Цубоути&quot;/&gt;. Хәҙерге заман япон театрының {{comment|яңыртыусыһы|новатор}} булараҡ — {{нихонго|сингэки|新劇|новая драма}}, уның өсөн «Пилигрим» тип аталған (1916, 1926 й. ҡуйыла) беренсе оригиналь пьесаһын яҙған&lt;ref name=&quot;Цубоути&quot;/&gt;.

Судо Нансуи ({{lang-ja|須藤南翠}}, 1857—1920), прогрессив йүнәлештәге сәйәси романдар авторы, европа әҙәбиәте һәм тарихы белгесе. {{comment|«Яңы типтағы дамалар»|«Дамы нового типа»}} (1887) романында ул киләсәк Япония үҫешенең мәҙәни үрендә торған утопик картинаһын һүрәтләй. Героиня — {{comment|азат, хөр фекерле|эмансипированная}} ҡатын-ҡыҙ идеалы, ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын яҡлаған ҡатын-ҡыҙҙар клубтары эшмәкәре, ә профессияһы буйынса — {{comment|һөт яратыусы|молочница}} (япондар вестернизацияға саҡлы һөт аҙығы ашамаған); ул сәйәсмәнгә кейәүгә сыға, кейәүе никахҡа фрак кейә һәм петлицаһына флёрдоранж сәскәһе таға. Роман һәйбәт тел менән яҙылған һәм тәнҡитселәрҙә уңыш ҡаҙанған.

[[Файл:Koyo Ozaki.jpg|200пкс|мини|слева|Одзаки Коё]]
Ул замандың иң танылған һәм мул емешле япон романистары — Одзаки Коё&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Одзаки Коё}}&lt;/ref&gt; ({{lang-ja|尾崎 紅葉}}, 1903 йылда үлгән). Йыуаныс таба алмаған толдоң ҡайғыһын тасуирлаған {{comment|«Күп хистәр, күп ҡайғы»|«Много чувств, много горя»}} (1896) романы популярлыҡ яулай. Ул инглиз теле тәьҫире тойомланған йәнле һөйләү телендә яҙылған. Инглиз-ҡытай-япон һҙҙәре хәҙерге Японияла ҙур ҡулланышта һәм япон матбуғаты лексиконын тәшкил итә.

Хәҙерге Японияның икенсе билдәле яҙыусыһы — Кода Сигэюки ({{lang-ja|幸田 成行}}, псевдонимы Рохан) Эдо сёгунаты урынлаштырылғанға тиклем Япониялағы ҡыйын хәлде һүрәтләгән «Хигэ Отоко» ({{lang-ja|ひげ男}}, 1896) тарихи романының авторы.

Быуаттар сигендәге япон шиғриәте танканың элекке монотон формаларынан сигенергә маташҡан һәм европа шиғриәте принциптарын ҡулланып, яңы типтағы шиғырҙар булдырылған. Был йүнәлештә Токио университеты профессорҙары {{нихонго|Тояма Масакадзу|外山正一}}, {{нихонго|Ятабэ Рёкити|矢田部良吉}} һәм {{нихонго|Иноуэ Тэцудзиро|井上哲次郎}} эшләгән. Улар икеһе бергә 1882 йылда, танканан баш тартып, заман талаптарына яраҡлашҡан, йәғни яңы идеялар һәм тойғолар сағылдырыуға тура килмәгән иҫке тел менән яҙылмаған, ә, элек етди шиғриәткә артыҡ йәмһеҙ кеүек һаналған, ғәҙәти китап теле менән яҙылған яңы [[нагаута]] (оҙон шиғырҙар) тибын {{нихонго|{{comment|«Яңы стиль антологияһы»|«Антология нового стиля»}} |新体詩抄|Синтайсисё}} пропагандалаған. 5- һәм 7-ижекле юлдарҙың сиратлашыуы һаҡланған, ләкин, европа шиғриәте миҫалында, шиғырҙар хәҙер тигеҙ строфаларға бүленә. Темалар һайлағанда һәм яңы шиғриәттең дөйөм характерында европа өлгөләренең туранан-тура йоғонтоһо күренә. Япон телендә шиғырҙар уңышһыҙ рифмалап маташыу аҙымдары яһалған. &quot;Синтайсисё&quot;ла 19 шиғыр, уларҙың күп өлөшө (инглиз теленән) тәржемә ителгәгән һәм тик 5-һе күсереп алымаған төп нөсхәлә: йыл миҙгелдәренә бағышланған одалар, Камакура ҡалаһындағы Котоку-ин йәғни Будда һынына мөрәжәғәт иткән хәрби йыр һәм шиғырҙар. Нәшриәтселәр әйткән принциптар йәнле бәхәстәр сығарған һәм яңы йүнәлеш шағирҙары мәктәбен булдырған; уларҙан иң күренеклеһе — романсы Ямада. [[XX быуат]] башында япон шиғриәте элекке танка һәм хайку кеүек бәләкәй формаларҙы тулыһынса ташлай; күпселеген хыял тулы, оҙонораҡ һәм бәйләнешһеҙ, шиғырҙар яҙыла, мәҫәлән, был 1898 йылда сыҡҡан «Ханамомидзи» йыйынтығында (сәскәләр һәм көҙгө япраҡтар) күренә.

[[Файл:Tayama Katai.jpg|мини|слева|200px|Таяма Катай]]
Япон әҙәбиәтендә [[романтизм]] Мори Огайҙың {{comment|«Тәржемә ителгән шиғырҙар антологияһы»|«Антология переводных стихов»}}нда барлыҡҡа килгән (1889 й.)
1900-сө йылдар башында {{нихонго|«Мёдзё»|明星|утренняя звезда}} һәм «Бунгакукай» журналдарында&lt;ref&gt;Сулейменова, Аида Мусульевна. Эволюция творчества Есано Акико в контексте развития японской романтической поэзии: диссертация кандидата филологических наук: 10.01.03. — Владивосток, 2004. — С. 39&lt;/ref&gt; баҫылған Тосон Симадзаки һәм башҡа авторҙарҙың ижадында үҙенең юғары ҡаҙанышына еткән. Шулай уҡ ҡайһы бер романдар, шул иҫәптән {{comment|«Бейеүсе ҡыҙ»|«Танцовщица»}} (1890), {{comment|«Ҡырағай ҡаҙ»|«Дикий гусь»}} (1911) һәи тарихи повестар {{comment|«Окицу Ягоэмонаның үлер алдынан яҙған хаты»|«Предсмертное письмо Окицу Ягоэмона»}} (1912), {{comment|«Абэ ғаиләһе»|«Семейство Абэ»}} (1913) һ. б. Мори Огай ҡәләменә ҡарай&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Мори Огай}}&lt;/ref&gt;. Йыш ҡына Огай менән сағыштырылған Нацумэ Сосэки — {{comment|«Һеҙҙең күндәм хемәтсегеҙ бесәй»|«Ваш покорный слуга кот»}} (1905) сатирик романы авторы, артабан йәшлеккә «Боттян» (һүҙмә-һүҙ «Мальчуган», 1906)&lt;ref&gt;Сулейменова, Аида Мусульевна.
Эволюция творчества Есано Акико в контексте развития японской романтической поэзии: диссертация … кандидата филологических наук : 10.01.03. — Владивосток, 2004. — С. 60&lt;/ref&gt;) һәм «Сансиро» (1908) хеҙмәттәрендә дан йырлаған. Һуңғараҡ яҙған хеҙмәттәрендә ул кеше тойғоларының трансцендентлығын һәм эгоизмын өйрәнгән: {{comment|«Йөрәк»|«Сердце»}} (1914) романы һәм уның һуңғы тамамланмаған {{comment|«Яҡтылыҡ һәм ҡараңғылыҡ»|«Свет и тьма»}} (1916) романы.

Тәүге натуралистик әҫәрҙәр — Тосон Симадзакиҙың {{comment|«Боҙолған васыят»|«Нарушенный завет»}} (1906) һәм Таяма Катайҙың {{comment|«Түшәк»|«Постель»}} ({{lang-ja|蒲団}}, 1907)&lt;ref&gt;Санина, Ксения Геннадьевна. Запад и Восток в литературе японского неоромантизма : Творчество Нагаи Кафу и Танидзаки Дзюнъитиро: диссертация кандидата филологических наук : 10.01.03. — Санкт-Петербург, 2004. — С. 31&lt;/ref&gt;. Һуңғы әҫәр «эго-роман|ватакуси сёсэцу», йәки ''эгобеллетристика'' — яҙыусылар ижтимағи мәсьәләләрҙән ситләшәләр һәм үҙҙәренең психологик тороштарын һүрәтләйҙәр — кеүек яңы жанрға нигеҙ һалалар&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Таяма Катай}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke9/ke9-1793.htm «Ватакуси Сёсэцу»] // [[Краткая литературная энциклопедия]]. Т. 9. — 1978&lt;/ref&gt;. Яҙыусылар Кафу Нагаи, Дзюнъитиро Танидзаки, Котаро Такамура, Хакусю Китахара ижадында натурализмға антитеза булараҡ неоромантизм барлыҡҡа килгән һәм 1910-сы йылдар башында Санэацу Мусянокодзи, Наои Сиги һ. б. хеҙмәттәрендә дауам ителгән. Сигиҙың автобиографик һәм «үҙ-үҙеңдә ҡаҙыныу» стиле ҡайһы берҙә «ватакуси сёсэцу» тип классификациялана. Сосэки тарафынан юғары баһаланған Акутагава Рюноскэ интеллектуаль һәм аналитик йүнәлешендәге, шул иҫәптән «Расёмон» (1915) хикәйәһен яҙған, һәм 1910-сы йылдар уртаһында неореализмды сағылдырған.

Ул осорҙа япондарға [[рус әҙәбиәте]] лә әһәмиәтле йоғонто яһаған — «Сиракаба» әҙәби төркөмө билдәлелек яулаған (һүҙмә-һүҙ «Аҡ ҡайын»), уның ағзаларыс рус яҙыусылары, иң тәүҙә [[Лев Николаевич Толстой]] ижадына һоҡланған.

В течение 1920-се йылдар дауамында һәм 1930-сы йылдар башында Инэко Сата, Такидзи Кобаяси, Куросима Дэндзи һәм Юрико Миямото кеүек яҙыусыларҙы үҙ эсенә алған пролетар әҙәби хәрәкәте үҫешкән. Инэко Сата эшсе, крәҫтиәндәрҙең, ҡатын-ҡыҙҙың һәм йәмғиәттең башҡа кәмһетелгән вәкилдәренең аяуһыҙ тормошо һәм уны үҙгәртеү маҡсатында барған көрәш тураһында яҙған.

[[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда Японияла теленең матурлығы һәм тулҡынландырғыс мөхәббәт тарихтары менән билдәле булған бер нисә авторҙың, шулар араһында — Дзюнъитиро Танидзакиҙың һәм психологик фантастика оҫтаһы, Японияның тәүге әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты Ясунари Кавабата дебюттары матбуғатта баҫылып сыҡҡан. Тацузо Исикава Нанкинға һөжүм итеүгә һәм уның өсөн барған ҡаты алышҡа шомланып ҡараған саҡта, Асихэй Хино һуғышты данлаған лирик бестселлерҙар яҙған. Куросима Дэндзи, Канэко Мицухару, Хидэо Огума һәм Дзюн Исикава һуғышҡа ҡаршы сығыш яһаған.

=== Һуғыштан һуңғы әҙәбиәт (1945—хәҙерге осор) ===
[[Файл:Nihonnogenbakubungaku.JPG|мини|250пкс|{{нихонго|«Атом бомбаһы әҙәбиәте»|原爆文学}} — Японияның Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларын атом бомбардировкаһына тотоу тураһында яҙған яҙыусыларҙың ижадын берләштергән әҙәби жанр]]
Японияның [[Икенсе донъя һуғышы]]нда тар-мар ителеүе япон әҙәбиәтенә тәрән йоғонто яһаны. Ризаһыҙлыҡ, маҡсатты юғалтыу һәм еңелеүгә баш эйеү  күп авторҙар әҫәрҙәренең төп темаһына әйләнә. Һуғыштан һуңғы яҙыусыларының тәүге быуынына ҡараған {{нихонго|Харуо Умэдзаки|梅崎 春生}} «Сакурадзима» хикәйәһендә Кюсю утрауының көньяҡ осонда, Кагосима ҡалаһынан йыраҡ түгел вулканлы Сакурадзима утрауында урынлашҡан базаһында хеҙмәт итеүсе Япония Император флотының өмөтө өҙөлгән һәм төшөнкөлөккә бирелгән офицерын һүрәтләй. Осаму Дадзаяның {{нихонго|{{comment|«Байыусы Ҡояш»|«Заходящее Солнце»}} |斜陽}} романы Маньчжоу-гонан ҡайтып килеүсе һалдат тураһында һөйләй. Сёхэй Оока үҙенең филиппин джунглиҙарында аҡылынан яҙған һуғыштан ҡасып йөрөгән дезертир япон һалдатын һүрәтләгән {{нихонго|{{comment|«Тигеҙлектәге янғын»|«Пожар на равнине»}}|野火}} романы өсөн Ёмиури әҙәби премияһына лайыҡ булған. Юкио Мисима — нигилистик манералы яҙыуы менән билдәле һәм үҙ-үҙенә ҡул һалып (сэппуку) ғүмерен өҙгән шулай уҡ һуғыштан һуңғы атаҡлы яҙыусы. Нобуо Кодзиманың {{comment|«Америка мәктәбе»|«Американская школа»}} хикәйәһе япон инглиз теле уҡытыусылары төркөмөнөң һуғыштан һуң төрлө ысул менән америка оккупацияһына ҡаршы көрәше тураһында бәйән итә.

1970-се һәм 1980-се йылдарҙың социаль һәм сәйәси аң кимәлен күтәрергә тырышыусы күренекле яҙыусылары иғтибарын интеллектуаль һәм әхлаҡи проблемаларға  туплаған. Атап әйткәндә, Кэндзабуро Оэ 1964 йылда үҙенең иң билдәле әҫәре, {{comment|«Шәхси тәжрибә»|«Личный опыт»}} романы өсөн Японияның әҙәбиәт буйынса икенсе Нобель премияһы лауреаты була.

[[Файл:Oe kenzaburo japaninstitut koeln 041108.jpg|250px|мини|слева|Кэндзабуро Оэ]]
1980-се йылдарҙа Мицуаки Иноуэ ядро быуаты проблемалары тураһында яҙһа, Сюсаку Эндо, видный представитель «Өсөнсө яңылар»ҙың күренекле вәкиле, рухи проблемаларҙы хәл итеү сифатында, феодаль Японияла католиктарҙың дини дилеммаһын, какурэ-кириситанды, һүрәтләй. Ясуси Иноуэ ҙа шулай уҡ Эске Азия һәм Боронғо Япония тураһындағы тарихи романдарында кеше яҙмыштарын оҫта һүрәтләү аша, үткән замандарға мөрәжәғәт итә.

Һуғыштан һуңғы яҙыусыларҙың икенсе быуынына ҡараған Кобо Абэ үҙенең 1960 йылда баҫылған билдәле — {{comment|«Ҡомдарҙағы ҡатын-ҡыҙ»|«Женщина в песках»}} әҫәре аша танылыу ала. Ёсикити Фуруи («Интроверттар быуыны»на ҡарай) көндәлек тормоштоң ваҡ-төйәк мәшәҡәттәренә бирешергә теләмәгән ҡалала йәшәүселәрҙең ҡыйынлыҡтары тураһында психодрама яҙған. 1988 йылда Сизуко Тодо үҙенең заман ҡатынының психологияһы тарихын сағылдырған {{comment|«Өлгөргән Йәй»|«Созревающее Лето»}} әҫәре өсөн Сандзюго Наоки исемендәге премияға лайыҡ була. Кадзуо Исигуро, япон сығышлы британлы,
{{comment|«Көндөң ҡалған өлөшө»|«Остаток дня»}} (1989) романы өсөн өҫтөнлөклө Букеров премияһы һәм әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (2017), халыҡ-ара билдәлелек алды.

Харуки Мураками бөгөнгө көндә әҫәрҙәре иң уҡымлы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы япон авторҙарының береһе. Уның сюрреалистик хеҙмәттәре Японияла, «хәҡиҡәти» әҙәбиәт буламы ул, әллә ғәҙәттәге популяр фантастикамы тигән ҡаты дебаттар тыуҙырҙы; уның иң ризаһыҙлыҡ белдергән тәнҡитселәре араһында Кэндзабуро Оэ бар. Муракамиҙың иң билдәле хеҙмәттәре араһында — {{comment|«Норвег урманы»|«Норвежский лес»}}.

[[Файл:HarukiMurakami.png|250px|мини|Харуки Мураками]]
Шулай уҡ Банана Ёсимото танылыу алған хәҙерге заман яҙыусылары иҫәбендә, уның манга стилендәге яҙыуы 1980-се йылдар аҙағында, ижади карьераһы башында, бигерәк тә күп бәхәскә килтерһә, әлеге көндә уны үҙенә бер төрлө үҙенсәлеккә эйә һәләтле автор тип танынылар. Манга стиле — диалогтың тасуирлауҙан өҫтөнлөклөрәк булыуында; уның әҫәрҙәре мөхәббәткә, дуҫлыҡҡа һәм юғалтыу әсенеүҙәренә күп иғтибар тупла. Дебют әҫәре - «Кухня» (1988 йыл).

Манга — картиналарҙа һүрәтләнгән тарихтар, хикәйәләр киң таралып киткән&lt;ref&gt;Полякова, Ксения Владимировна. Становление семиотической системы американского комикса и японского манга : диссертация кандидата филологических наук : 10.02.20. — Санкт-Петербург, 2004. — 203 с.&lt;/ref&gt;. Уларҙың сюжет спектры кеше ҡыҙыҡһыныуының бөтә өлкәләрен, урта мәктәпте, Япония тарихын, иҡтисад буйынса хеҙмәттәрҙе һ. б. биләй. 1980-се йылдар аҙағында баҫмаларҙың 20-нән алып 30 процентына тиклеме мангаға тура килгән, уның әйләнеше йылына 400 миллиард япон иенаһына '''¥''' еткән.

Мобиль телефондар менән ҡулланыусылар өсөн яҙылған мобиль әҙәбиәт XXI быуат башында барлыҡҡа килде. Был әҫәрҙәрҙең ҡайһы берҙәре, {{comment|«Мөхәббәт күге»|«Небо любви»}} тигәндәре миллион баҫма күсермәлә һатыла, ә 2007 йыл аҙағында «мобиль романдар» иң эре фантастика һатыусы {{comment|биш|пятёрка}}кә индерелде &lt;ref&gt;{{cite news|last=Goodyear|first=Dana|title=I ♥ Novels|url=http://www.newyorker.com/reporting/2008/12/22/081222fa_fact_goodyear?currentPage=all|accessdate=2010-12-06|newspaper=The New Yorker|date=2008-12-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201111418/http://www.newyorker.com/reporting/2008/12/22/081222fa_fact_goodyear?currentPage=all |date=2010-12-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Үҙенсәлекле жанрҙар ==
* Вака — урта быуат япон шиғри жанры.
** Танка — {{нихонго|вака|和歌|вака|«Ямато йыры»}} жанрының бер төрө булған 31-ижекле биш юллы япон шиғри формаһы (япон феодаль лирик поэзияһының төп төрө).
** Рэнга ({{lang-ja|連歌}}, «һүҙмә-һүҙ: {{comment|берлектәге|совместный}} шиғри ижад») — боронғо япон поэзияһы жанры. Рэнга кәмендә ике строфанан торған (''ку'', {{lang-ja|句}}); ғәҙәттә строфалар күпкә күберәк булған.  Рэнгты «асыусы» беренсе строфа (5-7-5 ижектәр) назывались ''хокку'' тип аталған, тап ул үҙ ваҡытында япон 3-юллыҡтары үҙ аллы - хайку - жанрын барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып хеҙмәт иткән.
* Хайку ({{lang-ja|俳句}}) — япон лирик поэзияһының традицион әҙәби жанры - XIV быуаттан билдәле вака. Ул дәүерҙә '''''хокку''''' атамаһын йөрөткән был шиғриәт XVI быуатта үҙ аллы жанр бүлып бүленеп сыҡҡан; хәҙерге замандағы атамаһын XIX быуатта шағир Масаока Сики тәҡдим иткән&lt;ref&gt;Higginson, William J. The Haiku Handbook, Kodansha International, 1985, ISBN 4-7700-1430-9, p.20&lt;/ref&gt;. Хайку ҡулланып яҙған шағир '''хайдзин''' тип атала ({{lang-ja|俳人}}). Был жанрҙың иң билдәле вәкиле булып элек тә, хәҙер ҙә шағир Мацуо Басё һанала.
* Дзуйхицу ({{lang-ja|随筆}}, ''ҡылҡәләм эҙенән'') — автор, «әҙәбиме» тип уйлап-нитеп тормай, башына был мәлдә нимә килә, шуны яҙа алған япон ҡыҫҡа проза жанры. Дзуйхицу кинәт иҫенә төшкән хәтирә, күрелгән көнкүреш ваҡиғаһын бәйән итеүе мөмкин. Дзуйхицу классикаһына Сэй Сёнагондың относятся «Записки у изголовья» (X быуат аҙағы), Камо-но Тёмэйҙың «Записки из кельи» (1153-1216), Ёсида Кэнконың «Записки от скуки» (1330 йыл тирәһе), Араи Хакусэкиҙың «Собирание и сжигание хвороста» (1716—1717 йй. тирәһе).
* Моногатари — япон классик повесы, традицион япон прозаһы романы, эпопея менән сағыштырырлыҡ, киңәйтелгән хикәйәләү, тексында шиғриәт элементтары булған япон новеллалары йыйылмаһы.&lt;ref name=&quot;БСЭ3&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Моногатари}}&lt;/ref&gt;
* Манга — япон комикстары&lt;ref&gt;{{книга| автор = MacWilliams, Mark W.| заглавие = Japanese Visual Culture: Explorations in the World of Manga and Anime| ссылка = | ответственный = | место = | издательство = [[M.E. Sharpe]]| год = 2008| том = | страниц = 352| страницы = | isbn = 978-0-76-561602-9|ref = MacWilliams}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор= [[Иванов, Борис Андреевич|Иванов Б. А.]]|заглавие= Введение в японскую анимацию|ответственный= |издание= 2-е изд|ссылка= |место= М.|издательство= Фонд развития кинематографии; РОФ «Эйзенштейновский центр исследований кинокультуры»|год= 2001|том= |страниц= 396|страницы= |isbn= 5-901631-01-3|ref= Иванов}}&lt;/ref&gt;
* Ранобэ — төп маҡсатлы аудиторияһы — үҫмерҙәр һәм йәштәргә тәғәйенләнгән иллюстрациялы япон романдары.&lt;ref name=&quot;Thompson498&quot;&gt;{{Книга:Thompson J.: The Complete Guide|pages=498}}&lt;/ref&gt; «Light Novel» термины {{lang-en|light}} (еңел, ябайлаштырылған) һәм {{lang|en|''novel''}} (роман) тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан, һүҙмә-һүҙ '''«еңел роман»''' тигәнде аңлата һәм «васэй-эйго» миҫалы — инглиз һүҙҙәренән төҙөлгән япон теле термины булып тора. 1980-се йылдарҙан киң таралған.&lt;ref name=&quot;Thompson498&quot;/&gt;
* Эго-роман (Сисёцу]] — роман-көндәлек, «үҙең тураһында роман», роман-тәүбә итеү.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fowler|first=Edward|title=The rhetoric of confession : shishõsetsu in early twentieth-century japanese fiction|year=1988|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0-520-07883-7|edition=1. paperback printing.}}&lt;/ref&gt;
* Хентай — япон анимацияһы жанрҙары (аниме), комикстар (манга), шулай уҡ төп элементы уларҙың йөкмәткеһенә һалынған эротика йә порнография күренештәре  һәм шуға ярашлы стилистикаһы булған жанрҙар.&lt;ref name=&quot;Luther&quot;&gt;{{cite web|url=http://anime.about.com/od/hentai/p/hentaiprof.htm|title=Hentai — Genre Profile|last=Luther|first=Katherine.|publisher=[[About.com]]|lang=en|accessdate=2010-01-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/60qkuKScT?url=http://anime.about.com/od/hentai/p/hentaiprof.htm|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор = Vermaak, Cara. |заглавие = Confessions of the Dyslexic Virgin: A Touch of Love |издательство = [[AuthorHouse]] |год = 2006 |pages = 407 |isbn = 978-1425953027}}&lt;/ref&gt;

=== Окинава жанрҙары ===
* Рюка (окинава теле ''ру: ка'' 研究センタ; ja|琉歌; ''рю: ка'') — рюкю шиғри жанры: ғәҙәттә «8-8-8-6» ижектәр структураһына эйә ҡыҫҡа хикәйә жанры. Рюканы ғәҙәттә окинава телендә ижад иткәндәр һәм сансин - рюкю музыкаһына эйәреп башҡарғандар (ата-баба - сямисэн)&lt;ref&gt;[http://rca.open.ed.jp/web_e/history/story/epoch3/sangyou_6.html Ryuka]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Robert Garfias.|заглавие=The Okinawan Kunkunshi Notation System And Its Role In The Dissemination Of The Shuri Court Music Tradiotion|ссылка=http://aris.ss.uci.edu/rgarfias/bio-research/kunkunshi.pdf|издание=Asian Music|издательство=Journal of the Society for Asian Music|год=1993|volume=25|pages=117}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Сығанаҡтар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Япония/Литература}}
* [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003711395#?page=400 Литература] // В стране восходящего солнца : Очерки и заметки о Японии / [Соч.] Григория де-Воллана. — 2-е испр. и доп. изд. — Санкт-Петербург ; Москва : т-во М. О. Вольф, 1906 (Санкт-Петербург). — С. 396
* {{статья|автор= Лим С. Ч.|заглавие= История развития системы народного образования Японии и политической борьбы за её демократизацию, вторая половина XIX в. - первая половина XX в.: диссертация доктора исторических наук|ответственный= |ссылка= |место= Южно-Сахалинск|издательство= |год= 1999|том= |страниц= 434|страницы= |isbn= |ref= Лим}}
* {{статья|автор= Молодяков В. Э.|заглавие= Консервативная революция в Японии: политика и идеология : диссертация доктора политических наук|ответственный= |ссылка= |место= Москва|издательство= |год= 2004|том= |страниц= 334|страницы= |isbn= |ref= Молодяков}}

== Әҙәбиәт ==
;На русском языке
* {{книга | автор = [[Астон, Уильям Джордж|Астон В. Г.]] | заглавие = История японской литературы | оригинал = A History of Japanese Literature | место = Владивосток | ответственный = перевод [[Мендрин, Василий Мелентьевич|В. Мендрина]] | ссылка = https://ru.wikisource.org/wiki/История_японской_литературы_(Астон/Мендрин)  | год = 1904 }}
* ''Боронина И. А.'' Поэтика классического японского стиха (VIII—XIII вв.) М., 1978.- 373 с.
* ''Боронина И. А.'' Классический японский роман. М., 1981.-294 с.
* Бреславец Т. И. Теория японского классического стиха (X-XVII вв.) : учеб. пособие / под ред. С. С. Паскова. — Владивосток : Изд-во Дальневост. ун-та, 1984. — 116 с.
* Бреславец Т. И. Литература модернизма в Японии : монография. — Владивосток : Дальнаука, 2007. — 255 с.
* {{книга | автор = [[Горегляд, Владислав Никанорович|Горегляд В. Н.]] | часть = | заглавие = Японская литература VIII—XVI вв | оригинал = | ссылка | издание = | место = СПб.| издательство = Петербургское Востоковедение| год = 2001 | страницы = | isbn = }}
* [[Григорьева, Татьяна Петровна|Григорьева Т.]], Логунова В. Японская литература. Краткий очерк. М., 1964.
* [[Долин, Александр Аркадьевич|Долин А. А.]] История новой японской поэзии в очерках и литературных портретах. В 4 томах. Т.1. Романтики и символисты. СПб.: Гиперион, 2007.- 416 с. [4] с. ил.
* Долин А. А. История новой японской поэзии в очерках и литературных портретах. В 4 томах. Т.2. Революция поэтики. СПб.: Гиперион, 2007.- 320 с. [4] с. ил.
* Долин А. А. История новой японской поэзии в очерках и литературных портретах. В 4 томах. Т.3. Грани модернизм. СПб.: Гиперион, 2007.- 288 с. [4] с. ил.
* Долин А. А. История новой японской поэзии в очерках и литературных портретах. В 4 томах. Т.4. Танка и хайку. СПб.: Гиперион, 2007.- 416 с. [12] с. ил.
* Долин А. А. Новая японская поэзия. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы.1990.- 311 с. ISBN 5-02-016533-6
* Долин А. А. Японский романтизм и становление новой поэзии. М., 1978.
* [[Конрад, Николай Иосифович|Конрад Н. И.]] Очерки японской литературы. М., 1973.
* Конрад Н. И. Японская литература в образцах и очерках. Репринтное издание. Автор послесл. Б. Л. Рифтин.- М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991. (Библиотека отечественного востоковедения)- 562 с.
* Курахара К. Статьи о современной японской литературе. М., 1959.
* Логунова В. В. Писатель и время. Реализм и модернизм в японской литературе. М., 1961.
* Мамонов А. И. Свободный стих в японской поэзии. М., 1971—192 с.
* Рехо К. Современный японский роман. М., 1977.- 304 с.
* Рехо К. Русская классика и японская литература. М., 1987.
* [[Чегодарь, Нина Ивановна|Чегодарь Н. И.]] Литературная жизнь Японии между двумя мировыми войнами. М., 2004.- 222 с. ISBN 5-02-018375-X
* «Япония в капле дождя», тематический номер журнала [http://magazines.russ.ru/inostran/ «Иностранная литература»], № 2 за 2012 год.
;На английском языке
* Miner E. R., Odagiri H., and Morrell R. E., The Princeton companion to classical Japanese literature, Princeton, N.J. : Princeton University Press, 1985. ISBN 0-691-06599-3
* {{книга |заглавие=The Cambridge History of Japanese Literature |ответственный=Edited by D. Lurie, H. Shirane, T. Suzuki |издательство=Cambridge University Press |год=2016 |allpages=865 |язык=en |isbn=978-1-107-02903-3}}

== Һылтанмалар ==
* XIII. Литература {{БСЭ3|Япония}}
* {{япония-ая||[http://www.japantoday.ru/entsiklopediya-yaponii-ot-a-do-ya/literatura.html Литература]}}
* Исакова П. А. ''[http://cyberleninka.ru/article/n/zarozhdenie-realizma-v-yaponskoy-literature Зарождение реализма в японской литературе]'' // Известия РГПУ им. А. И. Герцена. 2012. № 146.
* Сулейменова А. М. ''[http://cyberleninka.ru/article/n/yaponskaya-avtorskaya-skazka-kak-zhanr-novogo-vremeni Японская авторская сказка как жанр Нового времени]'' // Известия Восточного института. 2012. № 1.
* {{cite web|url=http://ryukyu-lang.lib.u-ryukyu.ac.jp/srnh/details.php?ID=SN44038|title=首里・那覇方言音声データベース|author=沖縄言語研究センター|date=|publisher=|accessdate=2014-09-03|lang=ja|quote=ルーカ ruuka といった。|ref=研究センター}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422165111/http://ryukyu-lang.lib.u-ryukyu.ac.jp/srnh/details.php?ID=SN44038 |date=2016-04-22 }}

{{Япония в темах}}
{{Азия по темам|Литература|цвет=Япония}}
{{Японский язык}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Япония әҙәбиәте| ]]</text>
      <sha1>gvufvxo4b71iyn38fd12hujtzk9uqa5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Афон монастыры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153107</id>
    <revision>
      <id>1299452</id>
      <parentid>1063020</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T14:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15490" sha1="65isx45cb3cjhymccaaw1k6xhoouwbf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңы Афондың Симон-Кананита монастыры''' —Абхазияла Афон тау итәгендә урынлашҡан ирҙәр монастыры. [[1875 йыл]]да Рәсәй императоры [[Александр III]] ҡатнашлығында  Иҫке Афондан ([[Греция]]) изге Пантелеймон рус монастыры монахтары нигеҙ һала .  1924 йылда ябыла, 1994 йылда диндарҙарға кире ҡайтарыла.2011 йылдың 11 февралендә Абхазия хөкүмәте  монастырҙыАбхаз  православие сиркәүенә ҡайтара. Абхаз.  2011 йылдың 15 майында монастырь  «Изге Абхазия Митрополияһының»  ҡанунлаштырылмаған  кафедраһы була.

== Тарихы ==
Монастырҙы төҙөү өсөн урынды 1875 йылда Афон ҡарттары һайлай&lt;ref&gt;И. Н. ([[Арсений (Минин)]]), «Абхазия и в ней Ново-Афонский Симоно-Кананитский монастырь» — М., 1899.&lt;/ref&gt;.  Эш күләме бик ҙур була— майҙанды таҙартыу өсөн тауҙың өлөшөн киҫергә, тиҫтәләрсә мең тонна тупраҡ һәм тау тоҡомдарын сығарырға  кәрәк була.  Буласаҡ монастырь байтаҡ бейеклектә була һәм уңайлы барыу урыны булмауы менән эште ҡыйынлаштыра&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140416175953/http://www.ng.ru/history/2004-09-01/7_afon.html Многострадальная обитель. Возрождению Ново-Афонского монастыря препятствует грузино-абхазский конфликт.] // [[Независимая газета]].&lt;/ref&gt;.

Рус-төрөк һуғышы ваҡытында (1877[[:ru:Русско-турецкая_война_(1877—1878)|—]]1878) монастырь талауға һәм бөлөүгә дусар була&lt;ref name=&quot;Panteleimonmonastyr&quot;&gt;Русский монастырь св. великомученика и целителя Пантелеимона на святой горе Афон. Изд. седьмое. — Москва: Типография И. Ефимова. Бол. Якиманка, д. Смирновой, 1886.&lt;/ref&gt;.

1880 йылда монастырҙы тергеҙеү башлана, ул егерме йылға һуҙыла. Монастырҙы тергеҙеүҙә император  [[Александр III]] ҡатнаша.  Атап әйткәндә, уның бүләге булып монастырҙың иң бейек башняһының музыкаль куранттары тора  (көнбайыш корпустың үҙәгендә манара)   Төҙөлөш 1900 йылда   тамамлана. 1900 йылдың 28 сентябрендә ғибәҙәтхананы изгеләндереү үтә. .

Монастырь апостол Симон Кананиттың боронғо ғибәҙәтханаһы  янында төҙөлә. Ҡорамдан алыҫ түгел мәмерйә бар, риүәйәттәр буйынса, унда Симон Кананит яңғыҙ көн күргән  һәм доға ҡылған. Был мәмерйә   1884 йылда  изгеләндерелә, һәм унда изге апостолдар Андрей һәм Симондың иконалары ҡуйыла. 

1917 йылдағы революцияға тиклем Яңы-Афон  монастыры Кавказдың төп дини үҙәктәренең береһе була.

1924 йылда монастырь  «контрреволюцион агитация» өсөн совет властары тарафынан ябыла.  Күпмелер ваҡыт ул ташландыҡ була, келәт кеүек  файҙаланыла. Грузин-абхаз конфликты осоронда  1992[[:ru:Русско-турецкая_война_(1877—1878)|—]]1993 йылдарҙа монастырҙа  хәрби госпиталь урынлаша. 1994 йылда диндарҙарға  ҡайтарыла.

2011 йылдың 10 февралендә Абхазия хөкүмәте  монастырҙы Абхаз  православие сиркәүенә бушлай мөҙҙәтһеҙ ҡулланыуға тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.govabk.org/news/government/?ELEMENT_ID=1371&amp;sphrase_id=490|title=Абхазской православной церкви переданы в безвозмездное бессрочное пользование 38 храмов и соборов.|accessdate=2011-02-28}}&lt;/ref&gt;.

== Етәкселек мәсьәләһе ==
2011 йылдың апрелендә Бөтә Русь һәм Мәскәү Патриархы Кирилл  Абхаз сиркәүе иерейы Виссарион Аплиаа һорауы буйынса  монастырға яүы етәксе игумен Ефремды (Виноградов-Лакербай) ебәрә, был элекке башлығы иеромонах Андрейҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Һуңғыһы был ҡарарға буйһоноуҙан баш тарта, иерей Виссарионды «Яңы Афондағы Симон Кананит монастырында власты алмаштырыу маҡсатында Мәсәү патриархияһы менән йәшерен эш итеүҙә» ғәйепләй, шулай уҡ,  иерей Виссарион «Абхазиялағы ҡорамдарҙың һәм сиркәүҙәрҙең яҙмышын Абхазия христиан халҡынан йәшерен бер үҙе ҡарар итә»&lt;ref&gt;[http://www.apsny.ru/apsnynews/apsnynews.php?mode=more&amp;more=16017 Apsny.Ru]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=5 апреля 2011|url=http://www.newsru.com/religy/05apr2011/afon.html|title=РПЦ не назначала игумена Ефрема настоятелем Новоафонского монастыря. И сговора с Виссарионом Аплиа не было|publisher=[[NEWSru]]|accessdate=2013-12-04}}&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;
&lt;/blockquote&gt;Иеромонах Андрейҙы (Ампар) тыңламаусынлығы өсөн патриарх Кирилл судына биреү ҡарар ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://apsnypress.info/news/2934.html |title=Новости \ Обращение духовенства Сухумо-Пицундской епархии к пастве абхазской церкви |accessdate=2011-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707010433/http://apsnypress.info/news/2934.html |archivedate=2012-07-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120707010433/http://apsnypress.info/news/2934.html |date=2012-07-07 }}&lt;/ref&gt;.

Абхаз мәхәлләһе халҡы 2011 йылдың 11 апрелендәге асыҡ хатта «рәсәй-абхаз мөнәсәбәттәрен ҡатмарлаштырыуға килтереүгә мөмкин булған конфликтты булдырмаҫ өсөн» патриарх Кирилдан игумен Ефремды кире ҡайтарыуҙы һорай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aiaaira.com/index.php/society/1846-2011-04-11-18-25-11.html|title=Главная-АИААИРА|accessdate=2011-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112125900/http://www.aiaaira.com/index.php/society/1846-2011-04-11-18-25-11.html|archivedate=2013-11-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112125900/http://www.aiaaira.com/index.php/society/1846-2011-04-11-18-25-11.html |date=2013-11-12 }}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың 2 октябрендә иеромонах Андрей тәҡдиме буйынса  (Ампар) Абхазияның Изге Митрополия Советы менән Давидҡа  Яңы Афондағы изге апостол Симон Канатит монастыры наместнигы бурысын  йөкмәтә&lt;ref&gt;[http://www.apsnypress.info/news/na-ierodiakona-davida-sarsaniya-vozlozheny-obyazannosti-namestnika-monastyrya-svyatogo-apostola-simo/ На иеродиакона Давида (Сарсания) возложены обязанности наместника монастыря святого апостола Симона Кананита в Новом Афоне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172854/http://www.apsnypress.info/news/na-ierodiakona-davida-sarsaniya-vozlozheny-obyazannosti-namestnika-monastyrya-svyatogo-apostola-simo/ |date=2015-09-23 }} (apsnypress.info)&lt;/ref&gt;.

== Архитектураһы ==
Монастырҙа бөтәһе алты ҡорам  — Раббы Вознесениеһы, изге апостол Андрей Первозванный ҡорамы, Афон руханиҙары хөрмәтенә ҡорам, ыҙа сигеүсе Иеронға бағышланған ҡорам һәм Божья Матерь «Ҡотҡарыусы» иконаһы хөрмәтенә ҡорам. 

Монастырь корпустары тарафынан барлыҡҡа килгән дүртмөйөш уртаһында 1888—1900 йылдарҙа  төҙөлгән   Пантелеимон соборы күтәрелеп тора. Уны биш көмбәҙ ослай; үҙәк көмбәҙҙең бейеклеге — 40 метр. Собор оҙонлоғо  — 53,3 м, киңлеге — 33,7 м. Соборҙы   [[XIX быуат]] аҙағы— [[XX быуат]] башында рус сиркәү төҙөлөшөндә киң таралған   неовизантик  стилдә  төҙөлгән.  Эстән стеналарын 1911—1914 йылдарҙа Владимир губернаһынан Палех ауылы оҫталары һәм В. Молов һәм А. В. Серебряков етәкселеге аҫтында Мәскәү рәссамдары төркөмө  биҙәй.  Пантелеймон соборы Абхазияла иң ҙур дини ҡоролма булып тора.  

Манара аҫтында   элекке монастырҙың аш-һыу бүлмәһе урынлаша, уның стеналары бәләкәй сиркәүҙәрҙәге кеүек үк билдәле Волга оҫталары  — ағалы-ҡустылы Оловянниковтар тарафынан фрескалар менән биҙәлә

== Галереяһы ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:2014 Nowy Aton, Widok z Twierdzy Anakopia (04).jpg|Анакопий  ҡәлғәһенән Яңы Афон монастырына күренеш 
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (04).jpg
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (06).jpg
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (07).jpg|Инеү урыны
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (20).jpg|Монастырҙың  яғынан инеү урыны 
Файл:77 Новоафонский монастырь.JPG|Монастырь ихатаһында
Файл:Новоафонский монастырь.JPG|Пантелеймон соборы
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (19).jpg|Соборға инеү урыны
Файл:81 Новоафонский монастырь. Церковь.JPG|&lt;small&gt;Пантелеймон соборында&lt;/small&gt;
Файл:82 Новоафонский монастырь. Церковь.JPG
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (wnętrze) (07).jpg
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (wnętrze) (08).jpg
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (wnętrze) (09).jpg
Файл:2014 Nowy Aton, Monaster Nowy Athos (wnętrze) (10).jpg
&lt;/gallery&gt;

* Арсений (Мини), ''иеромонах'' (1 авгусҡа төҙөүселәр вазифаһын 1875 йылдың 17-се ноябрендә — 1879)
* Иерон (Носов-Васильев), ''архимандрит'' (1880 4 майҙа — 5 май 1912&lt;ref&gt;[http://afonit.info/index.php/biblioteka/podvizhniki-russkogo-monastyrya/3528-ieron-vasilev Святогорский старец Иерон (Носов-Васильев) и Ново-Афонский монастырь.]&lt;/ref&gt;)
* Иларион (Кучин), ''архимандрит'' (1912-1924 5 майында)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://azbyka.ru/otechnik/Zhitija_svjatykh/russkij-afonskij-otechnik-ili-izbrannye-zhizneopisanija-russkih-startsev-i-podvizhnikov-zhivshih-na-afone-v-h%D1%96h-hh-vekah-tom-1/1_84|title=Архимандрит Иларион (Кучин)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2016-06-02|lang=}}&lt;/ref&gt;
* Петр (Пиголь), ''игумен'' (1990 йыл)
* Андрей (Ампар), ''иеромонах'' (23 май 2011 — 2013 йылдың октябренән 2)
* Давид (Сарсание), ''иеродиакон'' (2 октябрь 2013)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* Арсений (Мини). Абхазия һәм уны яңы-Афонский Симоно-Кананитский асылды. Мәскәү, 1899
* Н Милованова. Абхазия а христиан. Сухум, 2014

]]== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}

* [http://www.pravmir.ru/ierej-vissarion-aplia-ob-abxazskom-raskole/ Захват монастыря раскольниками] // [http://www.pravmir.ru/protodiakon-andrej-kuraev-o-sozdanii-abxazskoj-mitropolii-vpervye-v-istorii-nekreshhenye-lyudi-prinimayut-reshenie-o-sozdanii-mitropolii-da-eshhe-i-avtokefalnoj/ Комментарии протодиакона Андрея Кураева]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Афонский монастырь}}
* Поздняев, Андрей Стародавние традиции Нового Афона (неопр.).  Гудок (12.11.2005). Дата обращения 3 марта 2010. Архивировано 4 марта 2012 года.
* [https://web.archive.org/web/20090311051238/http://www.mandalay.ru/novoafonskijj-monastyr-abkhaziya.html Новоафонский монастырь: фотографии, 2008 г.]
* [https://web.archive.org/web/20120622072310/http://photosochi.ru/fotoalbom-svyatyni-abxazii/ Фотоальбом «Святыни Абхазии»]
* Степан Семёнович Кондурушкин. «[https://ru.wikisource.org/wiki/Вслед%20за%20войной%20(Кондурушкин)/От%20Новороссийска%20до%20Батума#IV Вслед за войной.] [https://ru.wikisource.org/wiki/Вслед%20за%20войной%20(Кондурушкин)/От%20Новороссийска%20до%20Батума#IV От Новороссийска до Батума]»
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Грузияның мәҙәни мираҫы]]</text>
      <sha1>65isx45cb3cjhymccaaw1k6xhoouwbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156745</id>
    <revision>
      <id>1299468</id>
      <parentid>1187016</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T22:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27250" sha1="jsf46hwy34eko3epcskzam1fxs0tor7" xml:space="preserve">{{ФШ|Ғәҙелшин}}
{{Ук}}
'''Ғәҙелшин Рөстәм Рәшит улы''' ([[14 апрель]] [[1955 йыл]] — [[10 май]] [[2016 йыл]]) — математик. [[Фән докторы|Физика-математика фәндәре докторы]] (1994), профессор (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|index.php/8-statya/4955-elshin-r-st-m-r-shit-uly}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рөстәм Рәшит улы Ғәҙелшин 1955 йылдың 14 аперелендә [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. 1977 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]н тамамлағандан һуң Иҫәпләү үҙәге булған Математика институтында эшләй (1995 йылдан алып — төп ғилми хеҙмәткәр). 1997 йылдан алып — Башҡорт дәүләт педагогия университетында — алгебра һәм геометрия кафедраһы, 2003 йылдан — математик анализ кафедраһы, 2011 йылдан башлап математика һәм статистика кафедраһы мөдире&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1998—2016 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]нда уҡыта, математика кафедраһы профессоры.
1983—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының башҡорт филиалы физика һәм математика бүлеге аспиранты (ғилми етәксеһе А. М. Ильин)&lt;ref name=&quot;Биография&quot;&gt;[http://letopiswiki.ugatu.su/index.phptitle=%D0%93%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%A0%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87Гадыльшин Рустем Рашитович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
1988 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1995 йылда РФА Математика институтының Санкт-Петербург бүлегендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref name=&quot;Биография&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 10 майында Өфөлә вафат була&lt;ref name=&quot;Биография&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
 

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни эшмәкәрлеге математик физиканың сик мәсьәләләрен, дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сығарыуҙың асимптотик ысулдарын тикшереүгә бәйле. Р. Р. Ғәҙелшин тарафынан Гельмгольцтың классик резонаторы һәм уның аналогтары өсөн ҡәтғи һөҙөмтәләр ала, төрлө типтағы сиргуляр боларыуҙары булған лапласиан үҙҡиммәттәренең тулы асимптотикаларын төҙөй&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
 
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

{|
|
{{Начало скрытого блока
 |Заголовок = Айырыуса билдәле ғилми хеҙмәттәре&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/rus/person8583 Персоналии]&lt;/ref&gt; 
 |Фон_заголовка = #ccc
}}
&lt;blockquote&gt;
Төп публикациялары:

1. Р. Р. Гадыльшин, «Существование и асимптотики полюсов с малой мнимой частью для резонатора Гельмгольца», Успехи математических наук, 52:1(313) (1997), 3-76
2. Р. Р. Гадыльшин, «Об асимптотике собственных значений для периодически закрепленной мембраны», Алгебра и анализ, 10:1 (1998), 3-19
3. Р. Р. Гадыльшин, А. М. Ильин, «Асимптотика собственных значений задачи Дирихле в области с узкой щелью», Математический сборник, 189:4 (1998), 25-48
4. A.G. Belyaev, G.A. Chechkin, R.R. Gadyl’shin, «Effective membrane permeability: Estimates and low concentration asymptotics», SIAM J. Appl. Math., 60:1 (2000), 84-108
5. Р. Р. Гадыльшин, «Системы резонаторов», Изв. РАН, сер. матем., 64:3 (2000), 51-96
		
		
Math-Net.Ru мәғлүмәттәр базаһында публикациялары
 
        2018

1. Р. Р. Гадыльшин, А. Л. Пятницкий, Г. А. Чечкин, «Об асимптотиках собственных значений краевой задачи в плоской области типа сита Стеклова», Изв. РАН. Сер. матем., 82:6 (2018), 37-64 ; R. R. Gadyl’shin, A. L. Piatnitski, G. A. Chechkin, «On the asymptotic behaviour of eigenvalues of a boundary-value problem in a planar domain of Steklov sieve type», Izv. Math., 82:6 (2018), 1108—1135
	2015

2. Р. Р. Гадыльшин, С. В. Репьевский, Е. А. Шишкина, «О собственном значении для лапласиана в круге с граничным условием Дирихле на малом участке границы в критическом случае», Тр. ИММ УрО РАН, 21:1 (2015), 56-70 ; R. R. Gadyl’shin, S. V. Repjevskij, E. A. Shishkina, «On an eigenvalue for the Laplace operator in a disk with Dirichlet boundary condition on a small part of the boundary in a critical case», Proc. Steklov Inst. Math. (Suppl.), 292, suppl. 1 (2016), 76-90
3. Р. Р. Гадыльшин, А. А. Ершов, С. В. Репьевский, «Об асимптотической формуле для электрического сопротивления в проводнике с малыми контактами», Уфимск. матем. журн., 7:3 (2015), 16-28 ; R. R. Gadylshin, A. A. Ershov, S. V. Repyevsky, «On asymptotic formula for electric resistance of conductor with small contacts», Ufa Math. J., 7:3 (2015), 15-27
	2012

4. Р. Р. Гадыльшин, Е. А. Шишкина, «О неравенствах Фридрихса для круга», Тр. ИММ УрО РАН, 18:2 (2012), 48-61 ; R. R. Gadyl’shin, E. A. Shishkina, «On Friedrichs inequalities for a disk», Proc. Steklov Inst. Math. (Suppl.), 281, suppl. 1 (2013), 44-58
5. Р. Р. Гадыльшин, И. Х. Хуснуллин, «Возмущение периодического оператора узким потенциалом», ТМФ, 173:1 (2012), 127—134 ; R. R. Gadyl’shin, I. Kh. Khusnullin, «Perturbation of a periodic operator by a narrow potential», Theoret. and Math. Phys., 173:1 (2012), 1438—1444
6. А. Р. Бикметов, Р. Р. Гадыльшин, «Возмущение эллиптического оператора узким потенциалом в n-мерной области», Уфимск. матем. журн., 4:2 (2012), 28-64
	2011

7. Р. Р. Гадыльшин, И. Х. Хуснуллин, «Возмущение оператора Шредингера узким потенциалом», Уфимск. матем. журн., 3:3 (2011), 55-66
8. Р. Р. Гадыльшин, Ю. О. Королева, Г. А. Чечкин, «Об асимптотике решения краевой задачи в области, перфорированной вдоль границы», Вестник ЧелГУ, 2011, 14, 27-36
	2010

9. Р. Р. Гадыльшин, И. Х. Хуснуллин, «Оператор Шрёдингера на оси с потенциалами, зависящими от двух параметров», Алгебра и анализ, 22:6 (2010), 50-66 ; R. R. Gadyl’shin, I. Kh. Khusnullin, «Schrödinger operator on the axis with potentials depending on two parameters», St. Petersburg Math. J., 22:6 (2011), 883—894
	2008


10. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре периодического оператора с малым локализованным возмущением», Изв. РАН. Сер. матем., 72:4 (2008), 37-66 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «On the spectrum of a periodic operator with a small localized perturbation», Izv. Math., 72:4 (2008), 659—688
	2007

11. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре самосопряженного дифференциального оператора на оси с быстро осциллирующими коэффициентами», Матем. сб., 198:8 (2007), 3-34 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «The spectrum of a self-adjoint differential operator with rapidly oscillating coefficients on the axis», Sb. Math., 198:8 (2007), 1063—1093
	2006

12. А. Р. Бикметов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре оператора Шрёдингера с большим потенциалом, сосредоточенным на малом множестве», Матем. заметки, 79:5 (2006), 787—790 ; A. R. Bikmetov, R. R. Gadyl’shin, «On the spectrum of the Schrödinger operator with large potential concentrated on a small set», Math. Notes, 79:5 (2006), 729—733
13. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре оператора Шредингера с быстроосциллирующим финитным потенциалом», ТМФ, 147:1 (2006), 58-63 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «The spectrum of the Schrödinger operator with a rapidly oscillating compactly supported potential», Theoret. and Math. Phys., 147:1 (2006), 496—500
14. Y. Amirat, G. A. Chechkin, R. R. Gadyl’shin, «Asymptotics of simple eigenvalues and eigenfunctions for the Laplace operator in a domain with oscillating boundary», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 46:1 (2006), 102—115 ; Comput. Math. Math. Phys., 46:1 (2006), 97-110
	2005
15. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных значениях „гантели с тонкой ручкой“», Изв. РАН. Сер. матем., 69:2 (2005), 45-110 ; R. R. Gadyl’shin, «On the eigenvalues of a „dumb-bell with a thin handle“», Izv. Math., 69:2 (2005), 265—329
16. Р. Р. Гадыльшин, «О локальных возмущениях квантовых волноводов», ТМФ, 145:3 (2005), 358—371 ; R. R. Gadyl’shin, «Local Perturbations of Quantum Waveguides», Theoret. and Math. Phys., 145:3 (2005), 1678—1690
	2004


17. Р. Р. Гадыльшин, «О локальных возмущениях оператора Шредингера на плоскости», ТМФ, 138:1 (2004), 41-54 ; R. R. Gadyl’shin, «Local Perturbations of the Schrödinger Operator on the Plane», Theoret. and Math. Phys., 138:1 (2004), 33-44
	2003

18. Р. Р. Гадыльшин, «О рассеянии на цилиндрической ловушке в критическом случае», Матем. заметки, 73:3 (2003), 355—370 ; R. R. Gadyl’shin, «Scattering by a Cylindrical Trap in the Critical Case», Math. Notes, 73:3 (2003), 328—341
19. Р. Р. Гадыльшин, «Об областях с узкой перемычкой в критическом случае», Тр. ИММ УрО РАН, 9:1 (2003), 50-55 ; R. R. Gadyl’shin, «On domains with a narrow isthmus in the critical case», Proc. Steklov Inst. Math. (Suppl.), 2003no. , suppl. 1, S68-S74
	2002
20. R. R. Gadyl’shin, O. M. Kiselev, «Perturbation of soliton for Davey-Stewartson II equation», Матем. физ., анал., геом., 9:2 (2002), 272—280
21. Р. Р. Гадыльшин, «Об аналогах резонатора Гельмгольца в теории усреднения», Матем. сб., 193:11 (2002), 43-70 ; R. R. Gadyl’shin, «Analogues of the Helmholtz resonator in homogenization theory», Sb. Math., 193:11 (2002), 1611—1638
22. Р. Р. Гадыльшин, «О модельном аналоге резонатора Гельмгольца в усреднении», Тр. МИАН, 236 (2002), 79-86 ; R. R. Gadyl’shin, «On a Model Analogue of the Helmholtz Resonator in Homogenization», Proc. Steklov Inst. Math., 236 (2002), 70-77
23. Р. Р. Гадыльшин, «О локальных возмущениях оператора Шредингера на оси», ТМФ, 132:1 (2002), 97-104 ; R. R. Gadyl’shin, «Local Perturbations of the Schrödinger Operator on the Axis», Theoret. and Math. Phys., 132:1 (2002), 976—982
	2001

24. Р. Р. Гадыльшин, «Осреднение и асимптотики в задаче о часто закрепленной мембране», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 41:12 (2001), 1857—1869 ; R. R. Gadyl’shin, «Homogenization and asymptotics for a membrane with closely spaced clamping points», Comput. Math. Math. Phys., 41:12 (2001), 1765—1776
	2000

25. Р. Р. Гадыльшин, «Системы резонаторов», Изв. РАН. Сер. матем., 64:3 (2000), 51-96 ; R. R. Gadyl’shin, «Resonator systems», Izv. Math., 64:3 (2000), 487—529
26. Р. Р. Гадыльшин, «О задаче Дирихле для уравнения Гельмгольца на плоскости с граничными условиями на почти замкнутой кривой», Матем. сб., 191:6 (2000), 43-68 ; R. R. Gadyl’shin, «On the Dirichlet problem for the Helmholtz equation on the plane with boundary conditions on an almost closed curve», Sb. Math., 191:6 (2000), 821—848
	1999

27. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотики собственных значений краевой задачи с быстроосциллирующими граничными условиями», Дифференц. уравнения, 35:4 (1999), 540—551 ; R. R. Gadyl’shin, «Asymptotics of the eigenvalues of a boundary value problem with rapidly oscillating boundary conditions», Differ. Equ., 35:4 (1999), 540—551
28. Р. Р. Гадыльшин, Г. А. Чечкин, «Краевая задача для лапласиана с быстро меняющимся типом граничных условий в многомерной области», Сиб. матем. журн., 40:2 (1999), 271—287 ; R. R. Gadyl’shin, G. A. Chechkin, «A boundary value problem for the Laplacian with rapidly changing type of boundary conditions in a multi-dimensional domain», Siberian Math. J., 40:2 (1999), 229—244
29. Р. Р. Гадыльшин, О. М. Киселев, «Структурная неустойчивость солитона уравнения Деви-Стюартсона II», ТМФ, 118:3 (1999), 354—361 ; R. R. Gadyl’shin, O. M. Kiselev, «Structural instability of a soliton for the Davey-Stewartson II equation», Theoret. and Math. Phys., 118:3 (1999), 278—284
30. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «О спектре лапласиана с часто меняющимся типом граничных условий», ТМФ, 118:3 (1999), 347—353 ; D. I. Borisov, R. R. Gadyl’shin, «On the spectrum of the Laplacian with frequently alternating boundary conditions», Theoret. and Math. Phys., 118:3 (1999), 272—277
	1998

31. Р. Р. Гадыльшин, «Об асимптотике собственных значений для периодически закрепленной мембраны», Алгебра и анализ, 10:1 (1998), 3-19 ; R. R. Gadyl’shin, «On the asymptotics of eigenvalues for a periodically fixed membrane», St. Petersburg Math. J., 10:1 (1999), 1-14
32. Р. Р. Гадыльшин, А. М. Ильин, «Асимптотика собственных значений задачи Дирихле в области с узкой щелью», Матем. сб., 189:4 (1998), 25-48 ; R. R. Gadyl’shin, A. M. Il’in, «Asymptotic behaviour of the eigenvalues of the Dirichlet problem in a domain with a narrow slit», Sb. Math., 189:4 (1998), 503—526
	1997

33. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных частотах тел с тонкими отростками. III. Расщепление частот», Матем. заметки, 61:4 (1997), 494—502 ; R. R. Gadyl’shin, «Characteristic frequencies of bodies with thin spikes. III. Frequency splitting», Math. Notes, 61:4 (1997), 409—416
34. Р. Р. Гадыльшин, «Существование и асимптотики полюсов с малой мнимой частью для резонатора Гельмгольца», УМН, 52:1(313) (1997), 3-76 ; R. R. Gadyl’shin, «Existence and asymptotics of poles with small imaginary part for the Helmholtz resonator», Russian Math. Surveys, 52:1 (1997), 1-72
	1996

35. Р. Р. Гадыльшин, «К рассеянию на цилиндрической поверхности с узкой щелью», Дифференц. уравнения, 32:10 (1996), 1362—1370 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering by a cylindrical surface with a narrow crack», Differ. Equ., 32:10 (1996), 1358—1367
36. Р. Р. Гадыльшин, О. М. Киселев, «О бессолитонной структуре данных рассеяния при возмущении двумерного солитона уравнения Деви-Cтюартсона II», ТМФ, 106:2 (1996), 200—208 ; R. R. Gadyl’shin, O. M. Kiselev, «On nonsolution structure of scattering data under perturbation of two-dimensional soliton for Davey-Stewartson equation II», Theoret. and Math. Phys., 106:2 (1996), 167—173
37. Р. Р. Гадыльшин, «О рассеянии на цилиндре с узкой щелью и стенками конечной толщины», ТМФ, 106:1 (1996), 24-43 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering by cylinder with narrow slit and with shell of finite depth», Theoret. and Math. Phys., 106:1 (1996), 19-34
38. Р. Р. Гадыльшин, «О возмущении спектра лапласиана при смене типа граничного условия на малой части границы», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 36:7 (1996), 77-88 ; R. R. Gadyl’shin, «On the perturbation of the Laplacian spectrum when the boundary condition type changes on a small part of the boundary», Comput. Math. Math. Phys., 36:7 (1996), 889—898
39. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотика решений сингулярно возмущенной задачи Дирихле», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 36:1 (1996), 92-102 ; R. R. Gadyl’shin, «Asymptotic expansion of the solutions of a singularly perturbed Dirichlet problem», Comput. Math. Math. Phys., 36:1 (1996), 75-84
	1995

40. Р. Р. Гадыльшин, «О полном электромагнитном аналоге резонатора Гельмгольца», Функц. анализ и его прил., 29:4 (1995), 1-16 ; R. R. Gadyl’shin, «A Complete Electromagnetic Analog of the Helmholtz Resonator», Funct. Anal. Appl., 29:4 (1995), 225—237
	1994

41. Р. Р. Гадыльшин, «Двумерный аналог резонатора Гельмгольца с идеально жесткими стенками», Дифференц. уравнения, 30:2 (1994), 221—229 ; R. R. Gadyl’shin, «A two-dimensional analogue of the Helmholtz resonator with ideally rigid walls», Differ. Equ., 30:2 (1994), 201—209
42. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных частотах тел с тонкими отростками. II. Асимптотики», Матем. заметки, 55:1 (1994), 20-34 ; R. R. Gadyl’shin, «On eigenfrequencies of bodies with thin branches. II. Asymptotics», Math. Notes, 55:1 (1994), 14-23
43. Р. Р. Гадыльшин, «О рассеянии на телах с узкими каналами», Матем. сб., 185:7 (1994), 39-62 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering by bodies with narrow channels», Russian Acad. Sci. Sb. Math., 82:2 (1995), 293—313
44. Р. Р. Гадыльшин, «К рассеянию H-поляризованного электромагнитного поля на идеально проводящем цилиндре с узкой продольной щелью конечной глубины», Зап. научн. сем. ПОМИ, 210 (1994), 65-72 ; R. R. Gadyl’shin, «On scattering of H-polarized electromagnetic field by ideal conductive cylinder with narrow lengthwise split of finite depth», J. Math. Sci., 83:2 (1997), 204—209
	1993

45. Р. Р. Гадыльшин, «О полюсах акустического резонатора», Функц. анализ и его прил., 27:4 (1993), 3-16 ; R. R. Gadyl’shin, «On the Poles of an Acoustic Resonator», Funct. Anal. Appl., 27:4 (1993), 229—239
46. Р. Р. Гадыльшин, «Расщепление полюсов резонатора Гельмгольца», Изв. РАН. Сер. матем., 57:5 (1993), 44-74 ; R. R. Gadyl’shin, «Splitting of the poles of a Helmholtz resonator», Russian Acad. Sci. Izv. Math., 43:2 (1994), 233—260
47. Р. Р. Гадыльшин, «О собственных частотах тел с тонкими отростками. I. Сходимость и оценки», Матем. заметки, 54:6 (1993), 10-21 ; R. R. Gadyl’shin, «Characteristic frequencies of bodies with thin spikes. I. Convergence and estimates», Math. Notes, 54:6 (1993), 1192—1199
48. Р. Р. Гадыльшин, «Расщепление кратного собственного значения в краевой задаче для мембраны, закрепленной на малом участке границы», Сиб. матем. журн., 34:3 (1993), 43-61 ; R. R. Gadyl’shin, «Splitting a multiple eigenvalue in the boundary value problem for a membrane clamped on a small part of the boundary», Siberian Math. J., 34:3 (1993), 433—450
49. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотика второй собственной частоты для системы двух тел, соединенных тонкой перемычкой», ТМФ, 97:1 (1993), 68-77 ; R. R. Gadyl’shin, «Asymptotic behavior of the second eigenfrequency for a system of two bodies connected by a thin rod», Theoret. and Math. Phys., 97:1 (1993), 1154—1159
	1992

50. Р. Р. Гадыльшин, «Поверхностные потенциалы и метод согласования асимптотических разложений в задаче о резонаторе Гельмгольца», Алгебра и анализ, 4:2 (1992), 88-115 ; R. R. Gadyl’shin, «Surface potentials and the method of matching asymptotic expansions in the Helmholtz resonator problem», St. Petersburg Math. J., 4:2 (1993), 273—296
51. Р. Р. Гадыльшин, «Расщепление кратного собственного значения задачи Дирихле для оператора Лапласа при сингулярном возмущении граничного условия», Матем. заметки, 52:4 (1992), 42-55 ; R. R. Gadyl’shin, «Ramification of a multiple eigenvalue of the Dirichlet problem for the Laplacian under singular perturbation of the boundary condition», Math. Notes, 52:4 (1992), 1020—1029
52. Р. Р. Гадыльшин, «О влиянии выбора места отверстия и его формы на свойства акустического резонатора Гельмгольца», ТМФ, 93:1 (1992), 107—118 ; R. R. Gadyl’shin, «Influence of the position of the opening and its shape on the properties of a Helmholtz resonator», Theoret. and Math. Phys., 93:1 (1992), 1151—1159
53. Р. Р. Гадыльшин, «Резонатор Гельмгольца с малым отверстием», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 32:9 (1992), 1464—1475 ; R. R. Gadyl’shin, «The Helmholtz resonator with a small aperture», Comput. Math. Math. Phys., 32:9 (1992), 1311—1321
	1986

54. Р. Р. Гадыльшин, «Асимптотика собственного значения сингулярно возмущенной самосопряженной эллиптической задачи с малым параметром в граничных условиях», Дифференц. уравнения, 22:4 (1986), 640—652
	________________________________________
	2008

55. Д. И. Борисов, Р. Р. Гадыльшин, «Письмо в редакцию», Матем. сб., 199:3 (2008), 160
	2002
56. В. М. Бабич, Р. Р. Гадыльшин, А. Р. Данилин, С. Ю. Доброхотов, В. А. Ильин, Л. А. Калякин, Е. Ф. Мищенко, В. Ю. Новокшенов, Ю. С. Осипов, М. Д. Рамазанов, Н. Х. Розов, В. А. Садовничий, «К семидесятилетию Арлена Михайловича Ильина», Дифференц. уравнения, 38:8 (2002), 1011—1016 ; V. M. Babich, R. R. Gadyl’shin, A. R. Danilin, S. Yu. Dobrokhotov, V. A. Il’in, L. A. Kalyakin, E. F. Mishchenko, V. Yu. Novokshenov, Yu. S. Osipov, M. D. Ramazanov, N. Kh. Rozov, V. A. Sadovnichii, «Arlen Mikhailovich Il’in (A tribute in honor of his 70th birthday)», Differ. Equ., 38:8 (2002), 1075—1080

{{Конец скрытого блока}}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/8-statya/4955-elshin-r-st-m-r-shit-uly}}
* [http://letopiswiki.ugatu.su/index.phptitle=%D0%93%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%BD_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%A0%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87Гадыльшин Рустем Рашитович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://gadylshin.narod.ru/about_r.html О себе]
* [http://www.mathnet.ru/rus/person8583 Персоналии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211125182730/http://www.mathnet.ru/rus/person8583 |date=2021-11-25 }}

[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>jsf46hwy34eko3epcskzam1fxs0tor7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәниева Зиба Паша ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159279</id>
    <revision>
      <id>1299466</id>
      <parentid>1281009</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T22:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20983" sha1="7brjrx0wylm93gi6lf4w1or2wo3te7i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәниева Зиба Паша''' '''ҡыҙы''' ({{Lang-az|Qəniyeva Ziba Paşa qızı}}; [[20 август]] [[1923 йыл]] — [[2010 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, радист, снайпер, разведчик. Шәрҡиәтте өйрәнеү докторы, профессор, филология фәндәре кандидаты.

== Биографияһы ==

=== Һуғыштан алдағы осор ===
Зиба Ғәниева [[1923 йыл]]дың [[20 август|20 авгуында]], ҡайһы бер сығанаҡтарға ярашлы, [[Әзербайжан]]дың [[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шәмәхә]] ҡалаһында&lt;ref&gt;[http://shamakhi-encyclopedia.az/q%C9%99niyeva-ziba-pasa-qizi/ QƏNİYEVA Ziba Paşa qızı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422001311/http://shamakhi-encyclopedia.az/q%C9%99niyeva-ziba-pasa-qizi/ |date=2021-04-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Агамалиев Ф. [http://azcongress.ru/2010/04/18/snayper/ Снайпер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422001321/http://azcongress.ru/2010/04/18/snayper/ |date=2021-04-22 }} // AZCONEWS.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.oxu.az/society/24326 Зиба Ганиева. История женщины-легенды]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[http://airaces.narod.ru/snipers/w1/ganieva.htm Ганиева Зиба]&lt;/ref&gt;, «[[«Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы|Халыҡ батырлығы]]» проектына ярашлы, [[Ҡаҙағстан]]дың [[Шымкент]] ҡалаһында&lt;ref&gt;[http://podvignaroda.ru/?#id=1513385079&amp;tab=navDetailManCard Ганиева Зиба] // podvignaroda.ru.&lt;/ref&gt;, Әзербайжан совет энциклопедияһы буйынса [[Гөлстан (Һырдаръя өлкәһе)|Гөлстан]] үзбәк ҡалаһында тыуа&lt;ref name=&quot;АСЭ&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Гәнијева Зиба Паша гызы|ответственный=Под ред. Дж. Кулиева|издание=[[Азербайджанская советская энциклопедия]]|год=1979|том=III|страницы=137}}&lt;/ref&gt;. Атаһы — [[Әзербайжандар|әзербайжан]], әсәһе — үзбәк. 14 йәшендә ҡыҙ ата-әсәһе тере килеш етем ҡала — [[1937 йыл]]да Зибаның әсәһе репрессиялана, ә атаһы — Паша Ғәниев, ҡыҙының ғүмерен һаҡлап ҡалыу өсөн мәжбүри рәүештә унан баш тарта&lt;ref name=&quot;Т.Салахов&quot;&gt;[http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%A2%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%22%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%BC%D0%BE%D0%B5%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%22 Таир Салахов «Город моей молодости»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда Зиба [[Ташкент]]ҡа китә, Үзбәкстан филармонияһының хореография бүлегенә уҡырға инә. 1940 йылда Зиба [[Мәскәү]]гә килә һәм ГИТИС-тың актерҙар әҙерләү факультетына уҡырға инә. А. В. Луначарский исемендәге Мәскәү дәүләт театр сәнғәте институты студенты булһа ла, йөҙҙәрсә мең совет студенты кеүек үк, һуғыштың беренсе көнөнән үк, доброволец булып фронтҡа яҙыла. Ғәниева ҡыҫҡа ваҡытлы уҡсылар курсына ебәрелә, унда пулеметтан менән эш итергә, снайпер винтовкаһынан атырға, шулай уҡ разведка сәнғәте менән таныша. [[1941 йыл]]дың [[7 ноябрь|7 ноябрендә]] 3-сө Мәскәү коммунистик дивизияһы составында [[Ҡыҙыл майҙан]]да парадта ҡатнашып, ул тамамлағандан һуң, шунда уҡ Тыуған илде һаҡларға китә.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===

==== Хеҙмәткә саҡырылыу һәм хеҙмәт ====
Ҡыҙылармеец Зиба Ғәниева [[1941 йыл]]дың [[16 октябрь|16 октябренән]] [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА]] сафында. [[Мәскәү өлкәһе]], [[Мәскәү|Мәскәү ҡалаһы]], Краснопресненский районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref&gt;[http://www.podvignaroda.ru/?n=6015092 Ганиева Зиба — архивные документы]&lt;/ref&gt;. Ленинград һәм Төньяҡ-көнбайыш фронттарында һуғыша. Радист булараҡ, разведка төркөмө составында 16 тапҡыр фронт һыҙығын үтеп, рация аша дошман тураһында мөһим мәғлүмәттәр тапшыра&lt;ref&gt;[http://medianet.yartel.ru/rodina/images/stories/newhistory/mishina.pdf МОУ Красноярская СОШ: «Женщины в годы войны».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518101830/http://medianet.yartel.ru/rodina/images/stories/newhistory/mishina.pdf |date=2015-05-18 }}&lt;/ref&gt;. Дивизияла иң яҡшы снайперҙарҙың береһе тип иҫәпләнә.

1941 йылдың октябрендә 3-сө Мәскәү коммунистик дивизияһы уҡсыһы булып китә, унда снайпер оҫталығын камиллаштырыуын дауам итә. 1942 йылдың ғинуарында 3-сө Мәскәү коммунистик уҡсылар дивизияһы базаһында 130-сы уҡсылар дивизияһы (икенсе формирование) ойошторола. [[1942 йыл]]дың яҙында дивизия составында Төньяҡ-Көнбайыш фронтҡа килә һәм әүҙем хәрби хәрәкәттәргә ҡушыла. Хәрби әхирәте комсомолка Нина Соловей менән бергә, комсомолка Зиба Ғәниева дивизияла снайперҙар хәрәкәтен ойоштороу инициаторы була&lt;ref&gt;[http://3mksd.ru/p030000000/s030040000/ Справка политотдела 53-й гвардейской краснознаменной стрелковой дивизии о комсомольской организации дивизии, в частности, о подвигах бойцов членов ВЛКСМ]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. «[[«Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы|Халыҡ батырлығы]]» базаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 1942 йылдың 12 апреленән 23 майға тиклем дивизияның 151-се айырым мотоуҡсылар батальонының снайпер-разведчигы Зиба Ғәниева, Черное, Лунево, Ожесцы һәм Дягилево ауылдарында хәрәкәт итеп, 20 немецты, шул иҫәптән ике офицерҙы юҡ итә. С. Мурманцеваның «Бөйөк Ватан һуғышында совет ҡатын-ҡыҙы» китабына ярашлы, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 21 гитлерсыны үлтерә&lt;ref name=&quot;Murmantseva&quot;&gt;[http://www.a-z.ru/women/texts/murman1r-10.htm Советские женщины в Великой Отечественной войне] // Мурманцева В. С. Советские женщины в Великой Отечественной войне. М., Мысль, 1974&lt;/ref&gt;. Рәссам [[Сәләхов Таһир Теймур улы|Таһир Сәләхов]] иҫтәлектәре буйынса, бер әңгәмә ваҡытында Ғәниева: «Таһир, мин йөҙ егерме туғыҙ фашисты үлтерҙем», — ти&lt;ref name=&quot;Т.Салахов&quot;/&gt;.

==== Ҡаһарманлығы ====
[[1942 йыл]]дың [[23 май]]ында [[Ленинград өлкәһе]]нең Молвотицк районы Оло Врагово ауылы өсөн барған алышта Зиба Ғәниева батырлыҡ ҡыла. Командованиенан немец гарнизоны буйынса снайпер уты алып барырға бурыс алып, ауылдан көнсығыштараҡ булған ҡалҡыулыҡта урынлаша. Танк взводы һөжүме һөҙөмтәһендә фашистар сигенә башлағас, Зиба Ғәниева туғыҙ яугирҙан төркөм төҙөп, сигенеүсе дошманға ут снайпер уты яуҙыра. Зиба Ғәниева үҙе алға сығып, тубыҡланып ут аса һәм алты немецтың башына етә. Был ваҡытта кесе лейтенант Марченко етәкселегендәге төркөм ауыл эсендә һуғыша. Марченко Ғәниеванан ярҙам һорап, связной ебәрә. 130-сы уҡсылар дивизияһының 528-се уҡсылар полкы командиры майор Павловтан ярҙамға алты яугир алып, Зиба Ғәниева 15 яугир менән Марченко отрядына ярҙамға юллана. Юлда төркөм бер төркөм автоматсылар биналар емереклектәре араһында урынлашҡан автоматсының уты аҫтына эләгә. Зиба ҡаушап ҡалмай, бер яугир менән автоматсыныъ позицияһын тылдан урап үтә һәм уны атып үлтерә. Был ваҡытта минометтарҙан көслө ут асылыуы һөҙөмтәһендә Ғәниеваның ҡабырғаһына ярсыҡ тейеп, яралана. Әммә был ваҡытҡа инде төркөм Марченко отряды менән ҡушылып өлгөрә һәм берлектәге көс ярҙамында дошман ауылдан ҡыуып сығарыла&lt;ref&gt;[http://yoldash.net/2012/06/12/%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B5%D1%80-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%86-%D1%80%D0%BA%D0%BA%D0%B0-%D0%B7%D0%B8%D0%B1%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0/ СНАЙПЕР-РАЗВЕДЧИК РККА ЗИБА ГАНИЕВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415202420/https://yoldash.net/2012/06/12/%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B5%D1%80-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%86-%D1%80%D0%BA%D0%BA%D0%B0-%D0%B7%D0%B8%D0%B1%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0/ |date=2019-04-15 }}&lt;/ref&gt;.

==== Яраланыуы һәм госпиталдә дауаланыуы ====
Ҡаты яраланған кесе лейтенант Зиба Ғәниеваны ғүмерҙәрен хәүеф аҫтына ҡуйып, яу яланынан уның хәрби дуҫтары Нина Соловей, Федор Кириллов һәм Яков Коляко алып сыға. Ғәниеваны самолет менән Мәскәүгә оҙаталар. Госпиталдә уның ғүмерен Мария Федоровна Шверник ҡотҡарып ҡала һәм тәрбиәләй. Ғәниеваның ҡаны зарарланған була һәм ул үлем сигендә була. 11 ай Мария Федоровна Зибаның эргәһенән китмәй, ә ул аяҡҡа баҫҡас: «Ғәҙәти ҡатын-ҡыҙ балаһын 9 ай йөрөтә, ә мин һине 11 ай йөрөттөм», — тип үкһей. Дауахананан сыҡҡас, Мария Федоровна Шверник һәм уның ире [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] хакимлығының һуңғы йылдарында (1946—1953) [[Калинин Михаил Иванович|Михаил Калинин]] урынына СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе вазифаһында эшләгән Николай Михайлович Шверник әзербайжан ҡыҙын үҙ ғаиләһенә ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://www.azerizv.az/news/print-4801.html Удивительная судьба и подвиги Зибы Ганиевой для нас, молодежи послевоенной страны, служили примером беззаветной храбрости и патриотизма.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923181843/http://www.azerizv.az/news/print-4801.html |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;.

Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн Зиба Ганиева Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл йондоҙ ордендары, «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградлана&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;.

==== Ғәниеваның Кавказ әсәләренә мөрәжәғәте ====
Ҡыйыу комсомолканың батырлығы тураһындағы хәбәр бөтөн совет иле буйлап тарала. Барлыҡ үҙәк һәм урындағы гәзиттәрҙә уның фотоһүрәте ҡуйылып, Зиба Ғәниеваның снайпер винтовкаһынан 20 фашисты юҡ итеүе тураһында яҙыла. Ә немец ғәскәрҙәре Кавказ байлыҡтарына һәм Баҡы нефтенә ынтылғас, ул әсәләргә, ҡыҙҙарға, әхирәттәренә бөйөк Тыуған илде һаҡларға баҫырға саҡырып мөрәжәғәт итә. 1942 йылда «Работница» журналының 19-20-се һанында уның мөрәжәғәте баҫыла:
&lt;blockquote&gt;«Враги посягают на наш чудесный, величественный Кавказ. Женщины гор: казачки, чеченки, кабардино-балкарки, азербайджанки, грузинки, армянки — все, кто живёт под небом Кавказа и Закавказья, помогайте своим мужьям и братьям, поднявшимся на разбойничьи полчища врага! Нефтью, хлопком, плодами цветущих садов — всем, что творят руки человека — труженика и труженицы, можно бить врага! Защитим, отстоим от проклятых варваров завоевания Великой Октябрьской социалистической революции: свободу, достоинство, честь! Не отдадим врагу наших жилищ, наших детей! Смерть врагам! Неминуемая смерть от нашего острого, закалённого оружия!»&lt;/blockquote&gt;

=== Һуғыштан һуңғы осор ===
1945 йылда Ғәниева Нәби Ғәниевтың «Таһир һәм Зөһрә» фильмында фарсы шаһбикәһе ролен уйнай&lt;ref name=&quot;Т.Салахов&quot;/&gt;.

Еңеүҙән һуң Зиба Ғәниева ул саҡта [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың [[Төркиә]]ләге ваҡытлыса ышаныслы илсеһе вазифаһын башҡарған Әзербайжан дипломаты Тофик Ҡадировҡа кейәүгә сыға. Ғәниева ире менән бергә Мәскәүгә ҡайта&lt;ref&gt;[http://www.msknomer.org/kq1Y2-%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%97%D0%B8%D0%B1%D0%B0%20%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%B0.%D0%BA%D1%8B%D0%B7%D1%8B Белые страницы Москвы: Зиба Паша кызы Ганиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312064943/http://www.msknomer.org/kq1Y2-%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%97%D0%B8%D0%B1%D0%B0%20%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%B0.%D0%BA%D1%8B%D0%B7%D1%8B |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;, улдары — Марат Ҡадиров тыуа&lt;ref&gt;[http://www.msknomer.org/kq1Yw-%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 Белые страницы Москвы: Марат Кадыров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309153113/http://www.msknomer.org/kq1Yw-%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;.

Ғәниева тарих менән шөғөлләнә, шәрҡиәтте өйрәнеү докторы, профессор, филология фәндәре кандидаты була&lt;ref name=&quot;Murmantseva&quot;/&gt;. 1955-56 йылдарҙа Баҡы юғары партия мәктәбенең тел һәм әәҙбиәт кафедраһы мөдире булып эшләй. 1956 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Шәрҡиәт институтының ғилми хеҙмәткәре&lt;ref name=&quot;АСЭ&quot;/&gt;.

[[1985 йыл]]да, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40-йыллығына [[Ватан һуғышы ордены|1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә.

== Хәтирәләр ==
518-се уҡсылар полкының элекке комсоргы, лейтенант Г. Д. Киевскаяның «Минең ҡәҙерле мәскәүҙәрем» мәҡәләһенән («Дан приказ ему на запад», «Воениздат», 1968):
&lt;blockquote&gt;В Московской Коммунистической дивизии я познакомилась со студенткой 1-го курса института Театрального искусства Зибой Ганиевой. На фронте она овладела снайперским мастерством, стала одним из лучших снайперов Северо-Западного фронта. После второго ранения Зиба около двух лет пролежала в госпитале. Долгая борьба за жизнь, за здоровье. Потом не менее упорная борьба за знания. После войны она окончила институт, затем аспирантуру. Получила учёную степень.&lt;/blockquote&gt;

== Наградалары ==
* [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]]
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
* [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* В. С. Мурманцева — «Женщины в солдатских шинелях». Воениздат, М. 1971 г.
* Александр Гритченко: «Героизм сынов и дочерей Азербайджана». Баку, «Военное Издательство», 2009.
* Исбах А. А.: «Вставай, страна огромная… Рассказы о Великой Отечественной войне. Зиба Ганиева.» Худож. лит., 1969. — Т.2

== Һылтанмалар ==
* [http://airaces.narod.ru/snipers/w1/ganieva.htm Ганиева Зиба]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>7brjrx0wylm93gi6lf4w1or2wo3te7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161005</id>
    <revision>
      <id>1299494</id>
      <parentid>1260002</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:52:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9538" sha1="2h0wtp99tmtvcehyf0xfgjozoraql8n" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Үтәғолов}}
'''Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы''' ([[15 ноябрь]] [[1930 йыл]] — [[6 март]] [[2017 йыл]]) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965)&lt;ref name=&quot;Бикметов&quot;&gt;[https://sworker.rbsmi.ru/articles/pamyat/uchitel-kraeved-pryamoy-potomok-buranbaya-sesena  УЧИТЕЛЬ. КРАЕВЕД. ПРЯМОЙ ПОТОМОК БУРАНБАЯ-СЭСЭНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625002832/https://sworker.rbsmi.ru/articles/pamyat/uchitel-kraeved-pryamoy-potomok-buranbaya-sesena |date=2020-06-25 }}&lt;/ref&gt;. Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты&lt;ref name=&quot;Библиографик күрһәткес&quot;&gt;Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Икенсе баҫма. Баймаҡ, 2010 йыл.&lt;/ref&gt;. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010).

== Биографияһы ==
Рамаҙан Исмәғил улы Үтәғолов 1930 йылдың 15 ноябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Сыңғыҙ]] ауылында тыуған. 1948 йылда [[Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе|Баймаҡ ҡалаһындағы 1-се урта мәктәбе]]н тамамлай. Юлалы башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып эшләгәндән һуң, Магнитогорск педагогия институтының тарих факультетында белем ала (1949—1953). Институттты тамамлағас, Баймаҡ ҡалаһына ҡайта һәм 1-се һәм [[Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе|2-се]] ҡала мәктәптәрендә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире була (1953—1958). Артабан Баймаҡ район мәғариф бүлегендә башта — инспектор, һуңынан мөдир булып эшләй (1958—1966)&lt;ref name=&quot;Библиографик күрһәткес&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Сибай ҡалаһына күскәндән һуң, Сибай ҡала партия комитетында идеология бүлеген етәкләй, [[Сибай гимназия-интернаты|Сибай мәктәп-интернаты]] (1970—1979), коррекцион мәктәбе (1985—1992) директоры була&lt;ref name=&quot;Бикметов&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эштәрендә ҡатнашыуы ==
Рамаҙан Исмәғил улы Үтәғолов, тарихсы булараҡ, ғүмеренең байтаҡ өлөшөн, бигерәк тә хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң (1992 йылдан), Баймаҡ районының һәм Сибай ҡалаһының йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Библиографик күрһәткес&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Уның тыуған яҡты өйрәнеүгә бағышланған мәҡәләләре республика матбуғатында баҫыла килә, Баймаҡ районы «Октябрь байрағы», Сибай ҡалаһындағы «Атайсал» гәзиттәрендә әленән-әле уның мәҡәләләре донъя күрә. Рамаҙан Исмәғил улы ике ҡала музейҙары менән дә тығыҙ бәйләнештә була, уларға ярҙам күрһәтә. Йыш ҡына мәктәп уҡыусылары менән осраша, бик йыш китапханаларҙа була, уларҙың эшмәкәрлеге менән ҡыҙыҡһына.

«Сибай» халыҡ үҙәгенең тәүге етәксеһе.

Р. И. Үтәғоловтың тырышлығы һәм ныҡышмаллығы арҡаһында Сибай ҡалаһында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яугирҙарына һәйкәл барлыҡҡа килә. Шулай уҡ, Рамаҙан Исмәғил улы тәҡдиме менән Башҡорт дәүләт филармонияһына [[Хөсәйен Әхмәтов]] исеме бирелә&lt;ref name=&quot;Бикметов&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 

&quot;Башҡорт энциклопедияһы&quot;ның 7 томында — 54 мәҡәлә, Баймаҡ энциклопедияһында — 30, Сибай энциклопедияһында — 22 мәҡәлә авторы. Шулай уҡ ул Баймаҡ районы Темәс ауылы энциклопедияһы авторҙарының береһе. 14 китап, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү тематикаһы буйынса яҡынса 80 мәҡәлә авторы&lt;ref name=&quot;Бикметов&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
1-се һәм 2-се Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/1108 Литературная карта Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624213511/http://libmap.bashnl.ru/node/1108 |date=2020-06-24 }}&lt;/ref&gt;. 

=== Төп әҫәрҙәре&lt;ref name=&quot;Библиографик күрһәткес&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ===
# Тропою знаний. Баймак, 2000 г., 175 с.
# Сәсәндәр иленә сәйәхәт. Сибай, 2008 йыл (А. Тажетдинов менән берлектә)
# Звезды Ирендыка. (Из истории пед. училищ и подгот. пед. кадров Зауралья) Сибай, 2001. — 97
# Баймакский край. Энциклопедическое и краеведческое издание, Уфа, 2001 г., 328 с.(Ә. З. Сәйғәфәров менән берлектә)
# Сыңғыҙ — изге төйәк. Сибай, 2003 йыл. (Б. Туйсин менән берлектә)
# Подвиг. Сибай, 2006 г. 1 ч. -«Сибай в годы военных испытаний», 2 ч.- «Беркуты Ирандыка» (2012) — 112-се Башҡорт кавдивизияһы яугирҙары тураһында
# Сибайҙың алтын шишмәләре (Золотые россыпи Сибая). Сибай,2005;
# Флагман среднего образования. Сибай,2008;
# Учитель доброты. Сибай, 2010;
# «Звезда Мамбеткулова» (2011 год)
# Легендар Буранбай сәсән (Легендарный Буранбай сэсэн). Сибай,2015.
#«Азаматы Сакмара и Яика: Юго-Восточный Башкортостан в войнах России против наполеоновской Франции» (2012)
# Һаҡмар йондоҙо (2013) - композитор Х. Әхәмәтовтың 100-йыллығына

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;Бикметов&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
* СССР педагогия фәндәре академияһы грамотаһы (1963)&lt;ref name=&quot;Бикметов&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
* Халыҡ мәғарифы отличнигы (1973)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966)&lt;ref&gt;Баймакский край. Энциклопедическое и краеведческое издание, Уфа, 2001 г., 328 с.(соавторство)&lt;/ref&gt;.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966)
* Баймаҡ районы Батыр Вәлид исемендәге премияһы лауреаты
* Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге ҡала әҙәби премияһы лауреаты
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы |«Хеҙмәт ветераны»]]
* «Ал да нур сәс халкыңа» (Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы миҙалы)&lt;ref name=&quot;Бикметов&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Баймакский край. Энциклопедическое и краеведческое издание, Уфа, 2001 г., 328 с.(соавторство)
* Сказание о земле Баймакской. Уфа, Изд. «Слово», 1998 г.
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Икенсе баҫма. , Баймаҡ, 2010 йыл.
* [https://sworker.rbsmi.ru/articles/pamyat/uchitel-kraeved-pryamoy-potomok-buranbaya-sesena  УЧИТЕЛЬ. КРАЕВЕД. ПРЯМОЙ ПОТОМОК БУРАНБАЯ-СЭСЭНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625002832/https://sworker.rbsmi.ru/articles/pamyat/uchitel-kraeved-pryamoy-potomok-buranbaya-sesena |date=2020-06-25 }}
[[Категория:Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаттары]]</text>
      <sha1>2h0wtp99tmtvcehyf0xfgjozoraql8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡырғыҙстанда туризм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161176</id>
    <revision>
      <id>1299487</id>
      <parentid>1227491</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T06:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5426" sha1="73017op85h4amutwwcst3arr52lfw73" xml:space="preserve">{{УК}}
[[Ҡырғыҙстан]]дың тауҙыры һәм күлдәре туристарҙы йәлеп итә тоған төбәк булһа ла,илдә туризм индустрияһы  насар үҫешкән, сөнки был өлкәгә инвестициялар бик аҙ.&lt;ref name=cp&gt;[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kyrgyzstan.pdf Kyrgyzstan country profile]. [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (January 2007). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].&lt;/ref&gt; 2000 йылдар башында, башлыса элекке Советтар Союзы илдәренән, йыл һайын илгә уртаса 450 000 турист килгән. 2018 йылда Британияның бэкпэкерҙар йәмғиәте Ҡырғыҙстанды мажаралы сәйәхәт итеү исемлегендә бишенсе урынға ҡуйҙы һәм йәшерен мажаралар булыуын белдерҙе.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/news/2018/01/05/pakistan-top-backpacker-destintion/|title=Pakistan rated top destination by the British Backpacker Society|last=Planet|first=Lonely|website=www.lonelyplanet.com|language=en|access-date=2018-05-24}}&lt;/ref&gt;

[[Ысыҡ-Күл]] һәм [[Тянь-Шань]] тауҙары туристар килә торған популяр урындар булып тора.

== Мәҙәни иҫтәлекле урындар ==
Ҡырғыҙ мәҙәниәте, башлыса, [[монголдар|монгол]] ордаларынан ҡалған күскенсе халыҡ мәҙәниәтенә нигеҙләнгән. Хәҙерге ҡырғыҙҙар шәхси йәки күп фатирлы йорттарҙа йәшәһә лә, йәй көндәрендә тирмәләр ҡороп йәйләүгә сыҡҡан һарыҡ, кәзә, йылҡы малын, ҡайһы ваҡыт як көтөүсе [[ҡырғыҙҙар]]ҙы күрергә мөмкин. 
Һәр өлкәле тиерлек туристарға хеҙмәт күрһәтеүсе тирмә-лагерҙар бар, ҡайһы берҙәре Нарон өлкәһе Нарын ҡалаһы янында Таш-Рабатта, [[Ысыҡ-Күл]] янында Жжети-Огуз (&quot;ете үгеҙ&quot;) районында урынлашҡан.

== Эко-туризм ==
Хәҙерге ваҡытта Ҡырғыҙстанда «Эко-туризм»ды үҫтереүгә ҙур көс һалына. Швецияның «Helvetas» мәҙәни үҫеш ойошмаһы ошондай бер нисә проектҡа етәкселек итә.
Ҡырғыҙстанда күп кенә турстик компаниялар яңғырауыҡлы «эко» һүҙе туристарҙы йәлеп итеү өсөн икәнен аңлай һәм, ''тирә-яҡ мөхиткә бер ниндәй ҙә йоғонто яһымай торған'' һәм ''кемпинг эҙен ҡалдырмай торған'' йүнәлештә бер ни ҙә эшләмәһәләр ҙә, был һүҙҙе ойошма исемендә ҡулланырға тарыша. 
Илгә килгән туристарҙы әйләнә тирә-яҡтың матырдығы йәлеп итә. 2010 йылда Ҡырғыҙстан туризм менән бәйле өс төбәкте берләштергән регионал инициативаға (The Region Initiative (TRI)) ҡушылды. TRI ойоштаһы Көньяҡ Азия, Үҙәк Азия һәм Көнсығыш Европа араһында тораштырыусы сылбыр булараҡ эшләй. Был ойошмаға [[Әрмәнстан]], [[Бангладеш]],[[ Һиндостан]], [[Ҡаҙағстан]],  [[Пакистан]], [[Непал]], [[Таджикистан]], [[Рәсәй]], [[Шри-Ланка]], [[Төркиә]], [[Украина]] һәм [[Үзбәкстан]] ҡушыла.

== Һылтанмалар ==
*{{dmoz|Regional/Asia/Kyrgyzstan/Travel_and_Tourism}}
*[http://globetrooper.com/mountain-bike-kyrgyzstan-with-kirsten-19-days-silk-road-2010 Kyrgyzstan on Globetrooper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303171832/http://globetrooper.com/mountain-bike-kyrgyzstan-with-kirsten-19-days-silk-road-2010 |date=2016-03-03 }}
*[http://www.theregionaltourism.org The Region Initiative (TRI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181208204551/http://www.theregionaltourism.org/ |date=2018-12-08 }}
*[http://asiamountains.net/Expeditions, Alpinism, Trekking in Kyrgyzstan ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.ucentralasia.org/Content/Downloads/web-UCA-MSRI-BP3-Tourism-Eng.pdf Mountain Tourism and Sustainability in Kyrgyzstan and Tajikistan: A Research Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517040940/http://www.ucentralasia.org/Content/Downloads/web-UCA-MSRI-BP3-Tourism-Eng.pdf |date=2017-05-17 }}
*[https://www.nationalgeographic.com/travel/destinations/asia/kyrgyzstan/wild-and-beautiful-places-adventure-hiking-trekking/ Eight most beautiful places in Kyrgyzstan named National Geographic]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Азия по темам 2|туризм|Туризм}}
[[Категория:Ҡырғыҙстанда туризм]]</text>
      <sha1>73017op85h4amutwwcst3arr52lfw73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡазан дәүләт аграр университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169175</id>
    <revision>
      <id>1299471</id>
      <parentid>1255959</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T23:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5113" sha1="0llc90jkut78yjupkwkbqgzhehhyywd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Ҡазан дәүләт аграр университеты»''' (ҡыҫҡартылған исеме —'''ФГБОУ ВО Казанский ГАУ''') — Рәсәй Федерацияһы, Татарстан Республикаһының Ҡазан ҡалаһында урынлашҡан Рәсәй Федерацияһының ауыл хужалығы министрлығы (Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы) хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү, квалификацияһын күтәреү һәм белемдәрен арттырыу системаһының юғары уҡыу йорто.

== Тарихы ==
1918 йылдың 25 ноябрендә Мәскәүҙә юғары уҡыу йорттар бүлеге коллегияһының ултырышында Ҡазан университеты ҡарамағында урман факультетына нигеҙ һалыу турында ҡарар ҡабул ителә. 1922 йылдың 22 майында Политехник институттың ауыл хужалығы факультеты һәм [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан университетының]] урман факультетын берләштереү һөҙөмтәһендәҠазан ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институты ойошторола. Үткән йылдар дауамында институт структураһы күп тапҡырҙар үҙгәрә. Төрлө осорҙарҙа факультетта зоотехния, емеш-йәшелсә, агроурманмелиорация факультеттарында әҙерлек алып барыла.

1927 йылдың йәйендә институттың ауыл хужалығын механизациялау кафедраһы ҡаршыһында машина һынау станцияһы булдырыла.

Һуғыш һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа еләк-емеш — йәшелсә (1943—1948), агроурманмелиорация факультеттарында (1949—1955) студенттар әҙерләү эше алып барыла.

1950 йылда яңы ауыл хужалығын механизациялау факультеты асыла.

1961 йылда иҡтисад факультеты булдырыла. Оҙаҡ йылдар дауамында (1965—1992) ауыл производствоһы етәксе кадрҙарының һәм ауыл хужалығы белгестәренең квалификацияһын күтәреү факультеты эшләп килә.

1995 йылда, ауыл хужалығы белгестәрен әҙерләүсе ҙур уҡыу-фәнни үҙәге булараҡ, Ҡазан ауыл хужалығы институтына академия статусы бирелә.

2006 йылда юғары уҡыу йортон ойоштороусы — Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығы бойороғо менән — Ҡазан дәүләт аграр университеты (2006 йылдың 16 авгусы 238-се бойороғо) тигән яңы исем бирелә.

== Университет структураһы ==

== Ректорҙары ==
* Парфентьев Николай Николаевич (1922—1924)
* Вершинин Андрей Константинович (1941—1943)
* Катков Николай Семёнович (1971—1985)
* Шабаев Мирсәзән Таһирйән улы (1985—1996)
* Фәйзрахманов Жәүдәт Ибраһим улы (1996—2018)
* Вәлиев Айрат Рәсим улы (2018 йылдан алып)

== Билдәле уҡытыусылары һәм тамамлаусылары ==
* Тольский Андрей Петрович — урман хужалығы өлкәһендә рус совет ғалимы, теоретик, Рәсәйҙең ҡоролоҡ ҡурҡынысы янаған райондарында урман үрсетеү буйынса тәүге юл ярыусы, урман культуралары һәм метеорологияһы буйынса белгес. Педагог, профессор. Мари АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

== Иҫкәрмәләр ==

== Һылтанмалар ==
* [https://kazgau.ru/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127001150/https://kazgau.ru/ |date=2020-11-27 }}
* [http://www.kazanhighschools.ru/hs/kgsha/122-istoriya.html Ҡазан тарихы гау республиканский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126214919/http://www.kazanhighschools.ru/hs/kgsha/122-istoriya.html |date=2020-11-26 }}
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>0llc90jkut78yjupkwkbqgzhehhyywd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һарытау дәүләт юридик академияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169308</id>
    <revision>
      <id>1299496</id>
      <parentid>1267282</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T09:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15657" sha1="1tmsbaq5xey5vn2hjm2u6nwm9h0qjtn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Һарытау дәүләт юридик академияһы''' ''(1994 йылға тиклем — Д. И. Курский исемендәге Һарытау юридик институты, 2011 йылға тиклем — Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһы)'' — юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы. 16 корпусы, Иҙел буйы уҡыу йорттары араһында иң ҙур фәнни-хоҡуҡи китапханаһы бар, аспирантура, докторантура, 4 диссертация советы эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sgap.ru/showl.phtml?dissertation%2F01%2F02-text|title=Саратовская государственная юридическая академия|accessdate=2019-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924100919/http://www.sgap.ru/showl.phtml?dissertation%2F01%2F02-text|archivedate=2015-09-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924100919/http://www.sgap.ru/showl.phtml?dissertation%2F01%2F02-text |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Һарытау дәүләт академияһы барлыҡҡа килеү менән бәйләргә ҡарар вцик хоҡуҡтарын [[20 апрель|20 апрелендә]] [[1931 йыл]]да «совет төҙөлгән эшселәр кадрҙар әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү буйынса саралар тураһында». Был ҡарар хоҡуҡты үҙгәртергә хоҡуҡтарын һәм һарытау совет төҙөлөшө институты факультеты совет сгу. Тәүге директоры итеп тәғәйенләнә. м. сюи клугман М.&lt;ref&gt;Приказ НКЮ СССР «О назначении на должность директоров юридических вузов» // Советская юстиция — 20 июня 1939 — № 17 — С.10&lt;/ref&gt;

[[1938 йыл]]да Һарытау совет хоҡуҡ институты Һарытау хоҡуҡи институты, ә [[1939 йыл]]да — Һарытау юридик институты тип үҙгәртелә. [[1948 йыл]]да СССР Үҙәк башҡарма комитетының &quot;Д. И. Курский иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында&quot;Указы менән институтҡа уның исеме бирелә.

Һуғыш йылдарында уҡытыусыларҙың һәм студенттарҙың күпселеге фронтҡа китә, ә ҡалғандар Һарытау халыҡ ополчениеһы уҡсылар дивизияһының Киров полкы рәтен тулыландырҙы.
[[Файл:Наградная_грамота_СЮИ-СГАП.JPG|слева|мини|320x320пкс|Д. И. Курский исемендәге Һарытау юридик институтын «Почёт билдәһе» ордены менән бүләкләү грамотаһы]]
1950-1980-се йылдарҙа юғары уҡыу йорто уңышлы үҫешә, [[1972 йыл]]да яңы уҡыу корпусын төҙөү тамамлана. СССР Юғары Советы Президиумының указы [[1981 йыл|1981 йылдың 16 сентябре]] Указы менән Һарытау юридик институты [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт билдәһе»]] ордены менән бүләкләнә.

Рәсәй Юғары уҡыу йорттары Дәүләт Комитетының [[1995 йыл|1995 йылдың 23 июне]] бойороғо менән Д. И. Курский исемендәге Һарытау юридик институты Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһы итеп үҙгәртелә.

Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһы күп сит ил юғары уҡыу йорттары менән хеҙмәттәшлек итә. Улар араһында Ярослав Мудрый исемендәге Милли юридик академияһы (Харьков, Украина), Көнбайыш-Ҡаҙағстан университеты (Уральск, Ҡаҙағстан), П. Мендес-Франс исемендәге университет (Гренобль, Франция), Париж-8 университеты (Франция), Даллас университеты (АҠШ), Көньяҡ Методист университеты (Даллас, США), Икенсе Неаполитан университеты (Неаполь, Италия), «[[Сапиенца (университет)|Ла Сапиенца]]&lt;nowiki/&gt;» университеты (Рим, Италия), Катани университеты (Италия), [[Амстердам университеты]] (Нидерланд), [[Вена университеты]] (Австрия), Тарту университеты (Эстония), Донъя иҡтисады университеты (София, Болгария), Кёльн университеты (Германия).

[[2007 йыл]]да Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһы стеналарында мәктәп уҡыусыларының тарих һәм йәмғиәт буйынса Бөтә Рәсәй олимпиадалары үткәрелде.

[[2011 йыл]]да ГОУ ВПО Һарытау дәүләт хоҡуҡ академияһы (Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 26 июлендәге 539-сы ҡарары менән раҫланған үҙгәрештәр, үҙгәртеп ҡороу, федераль дәүләт учреждениелары уставтарын үҙгәртеү һәм уларҙы бөтөрөү тәртибенә ярашлы), шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 26 июлендәге 539-сы ҡарары менән раҫланған үҙгәрештәр, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының 2011 йылдың 6 июлендәге 2110-сы бойороғо нигеҙендә) Һарытау дәүләт юридик академияһы федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы (ФГБОУ ВО) итеп үҙгәртеп ҡорола&lt;ref&gt;[http://www.sgap.ru/_files/26-07-2011.pdf О реорганизации Академии права]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

== Ректорҙары ==
* Клугман Марк Миронович ([[1931 йыл|1931]]—[[1933 йыл|1933]])
* Федорцов Алексей Иванович ([[1934 йыл|1934]]—[[1937 йыл|1937]])
* Клява Густав Яновича ([[Ғинуар|1938 йылдың ғинуарынан]]— [[1938 йыл|1938 йылдың октябренә]])&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Елистратова В. А., Зубкова Л. Г.|часть=|заглавие=События, люди в жизни вуза|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Саратов|издательство=СГАП|год=2006|том=|страницы=|страниц=233|серия=|isbn=|тираж=100}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Клява Г. Я.'' Выступление на совещании директоров юридических институтов // Советская юстиция — 1938 — № 5 — С. 28&lt;/ref&gt;
* Угрюмов Пётр Иванович ([[1938 йыл|1938 йылдың 6 октябренән]]—[[1941 йыл|1941]])
* Рихтер Григорий Самуилович ([[1941 йыл|1941]]—[[1948 йыл|1948]])
* Строганов Василий Иванович ([[1948 йыл|1948]]—[[1949 йыл|1949]])
* Швецов Анатолий Павлович ([[1949 йыл|1949]]—[[1952 йыл|1952]])
* Маслов Георгий Митрофанович ([[1952 йыл|1952]]—[[1956 йыл|1956]])
* Познанский Василий Аввакумович ([[1956 йыл|1956]]—[[1964 йыл|1964]])
* Демидов Иван Павлович ([[1964 йыл|1964]]—[[1972 йыл|1972]])
* Борисов Виталий Васильевич ([[1973 йыл|1973]]—[[1996 йыл|1996]])
* Григорьев Фёдор Андреевич ([[1996 йыл|1996]]—[[2006 йыл|2006]])
* Суровов Сергей Борисович ([[2006 йыл|2006]]—[[2019 йыл|2019]])
* Ильгова Екатерина Владимировна ([[2019 йыл]]дан)

== Уҡыу подразделениелары ==
Әлеге ваҡытта БӨТӘ ФГБОУ «Һарытау дәүләт юридик академияһы» киләһе бүлегенә уҡырға инә&lt;ref name=&quot;Faculties&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sgap.ru/show.phtml?faculties|title=Учебные подразделения|accessdate=2011-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825040214/http://www.sgap.ru/show.phtml?faculties|archivedate=2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825040214/http://www.sgap.ru/show.phtml?faculties |date=2011-08-25 }}&lt;/ref&gt;:

== Кафедралары ==
Академияла түбәндәге кафедралар эшләй&lt;ref name=&quot;Kafedri_SGAP&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sgap.ru/show.phtml?departments|title=Кафедры СГЮА|accessdate=2011-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110426044632/http://www.sgap.ru/show.phtml?departments|archivedate=2011-04-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426044632/http://www.sgap.ru/show.phtml?departments |date=2011-04-26 }}&lt;/ref&gt;:

== Билдәле уҡытыусылары һәм тамамлаусылары ==
Касаева Татьяна Виктор Ҡыҙы

Константинова Валентина Семеновна

Корноухов Валентин Егорович

Костяев Виктор Федорович

Косых Владимир Иванович

Кошлевский Валерий Демьянович

Крючков Владимир Александрович

Кудинов Илья Александрович

Малко Александр Васильевич

Мальцев Вячеслав Вячеславович

Мартыненко Петр Федорович

Матузов Николай Игнатьевич

Наумов Сергей Юрьевич

Никитина Валентина Петровна

Ссянников Сергей Александрович

Панкин Вячеслав Кириллович

Погонина Наталья Андреевна

Попов Василий Константинович

Пыленко Игорь Павлович

Радионова Светлана Геннадьевна&lt;ref&gt;https://rus.team/people/radionova-svetlana-gennadevna&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.klerk.ru/materials/2021-02-15/radionova-svetlana-gennadevna-biografiya-glavy-rosprirodnadzora/&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мәскәү дәүләт юридик университеты]]н
* Владимир юридик институты
* Урал дәүләт юридик университетының

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Горемыко М. В. и др.|часть=|заглавие=Энциклопедия саратовского просвещения: образование, культура, спорт. Саратовскя губерния|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Саратов|издательство=Саратовский редакционно-издательский центр «Поволжье»|год=2007|том=1|страницы=24—27|страниц=296|серия=|isbn=5975809339|тираж=10000}}
* ''Улиско А. Н. '' Һарытау дәүләт академия конференция юбилей хоҡуҡ // Хоҡуҡ. — 2001. — № 6. — С. 218—220
* ''А. Ф. Бичехвост'' академияһы, һарытау дәүләт хоҡуғында: страницы истории // Хоҡуҡи һәм хоҡуҡи сәйәсәтен тормошҡа. — 2006. — № 3. — С. 67-79
* {{Китап|автор=Демидов А. И., Бичехвост А. Ф., Тяпугина Н. Ю., Маторина Е. И.|часть=|заглавие=Энциклопедия нашей жизни|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Саратов|издательство=СГАП|год=2006|том=|страницы=|страниц=439|серия=|isbn=5-7924-0427-5|тираж=1500}}
* {{Китап|автор=Демидов А. И. и др.|часть=|заглавие=СЮИ - СГАП 70 лет|оригинал=|ссылка=|ответственный=ред. Демидов А. И|издание=|место=Саратов|издательство=СГАП|год=2001|том=|страницы=|страниц=116|серия=|isbn=5-7924-0168-3|тираж=1000}}
* ''Сметанин В. Н., Теслин в, с, д. а. Сдобнов'' [http://juridical-saratov.narod2.ru/stati/zrozhdenie_yuridicheskogo_obrazovaniya_v_gorode_saratove/ Һарытау юридик белем барлыҡҡа килде] // Вестник академии һарытау дәүләт хоҡуғы, 2011. — № 1 (77). — С 202—203.
* ''Сметанин В. Н., Теслин в, с, д. а. Сдобнов'' [http://juridical-saratov.narod2.ru/stati/stanovlenie_syui/ Һарытау юридик институты Барлыҡҡа] // Вестник академии һарытау дәүләт хоҡуғы, 2011. — № 3 (79). — С 173—177.
* ''Сметанин В. Н., Теслин в, с, д. а. Сдобнов'' [http://juridical-saratov.narod2.ru/stati/syui_v_godi_voini/ һуғышы йылдарында Һарытау юридик институты] // Вестник академии һарытау дәүләт хоҡуғы, 2011. — № 4 (80). — С 214—217.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.sgap.ru/_files/26-07-2011.pdf Хоҡуғына академияһын үҙгәртеп ҡороу тураһында]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://law.edu.ru/doc/document.asp?docID=1116072 Төп бит академияһы, һарытау дәүләт хоҡуғы тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304125346/http://law.edu.ru/doc/document.asp?docID=1116072 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.sgap.ru/ Һарытау дәүләт хоҡуғы академияһы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203145041/http://www.sgap.ru/ |date=2010-12-03 }}
* [http://yurportal.ugra-gateway.ru/periodicals/26/8847/ Рәсәйҙәң юридик портал]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}
* [https://web.archive.org/web/20051218125626/http://enc.ex.ru/cgi-bin/n1firm.pl?lang=2&amp;f=1631 Saratov State of Law Academy]{{Ref-en}}
[[Категория:1931 йылда асылған уҡыу йорттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>1tmsbaq5xey5vn2hjm2u6nwm9h0qjtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡазан милли тикшеренеү технология университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169334</id>
    <revision>
      <id>1299472</id>
      <parentid>995810</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T23:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9651" sha1="n2nhe3mkwf9u0nw2muovvxxemalsknl" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Учебное_здание_.jpg|мини| А корпусы]]
[[Файл:КХТИ_Б_корпус.jpg|мини|400x400пкс| Б корпусы]]
'''Ҡазан милли тикшеренеү технология университеты''' ({{Lang-tt|Казан милли тикшеренү технология университеты, Qazan milli tikşerenü texnologia universitetı}} &lt;span style=&quot;font-style:italic;&quot; lang=&quot;tt&quot;&gt;Казан milli tikşerenü texnologia universitetı&lt;/span&gt;) — [[Ҡазан]] ҡалаһындағы дәүләт юғары уҡыу йорто.

== Тарихы ==
Ҡазан милли тикшеренеү технология университетының тарихы [[1890 йыл]]да асылған ''Ҡазан берләштерелгән сәнәғәт училищеһы''нан башлана. [[1919 йыл]]да Ҡазан сәнәғәт училищеһы '''Ҡазан политехник институты''' итеп үҙгәртелә. [[1930 йыл]]дың [[13 май]]ында ''Ҡазан политехник институтының'' химия факультеты һәм ''[[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан дәүләт университетының]]'' химия факультеты базаһында ''Ҡазан химия институты'' ойошторола, ул [[1930 йыл]]дың [[23 июнь|23 июнендә]] ''А. М. Бутлеров исемендәге Ҡазан химия-технология институты'' тип атала, ә [[1935 йыл]]дың [[23 апрель|23 апреленән]] [[1992 йыл]]дың декабренә тиклем — ''С. М. Киров исемендәге Ҡазан химия-технология институты'' ''(ҠХТИ)''.

[[1992 йыл]]да ҠХТИ '''Ҡазан дәүләт технология университеты''' (ҠДТУ) тип үҙгәртелә.

[[2010 йыл]]да университетҡа '''милли тикшеренеү университеты'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kstu.ru/article.jsp?&amp;id=0&amp;id_e=10985|title=КНИТУ / История становления КНИТУ|publisher=www.kstu.ru|accessdate=2020-04-22}}&lt;/ref&gt; статусы бирелә.

Ҡазан милли тикшеренеү технология университетында 25 меңдән ашыу [[студент]] уҡый. Был юғары уҡыу йортонда 1670 уҡытыусы эшләй: 330 [[фән докторы]], 236 профессор, 1189 фән кандидаты, 870 доцент. Ректоры — Юшко Сергей Владимирович.

== Рейтингы ==
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы вузды [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]нең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерә, уға «Е» рейтинг класы бирелә&lt;ref name=&quot;Викиновости 2014&quot;&gt;[https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#Рейтинг_ВУЗов_России_и_СНГ Рейтинг высших учебных заведений России и стран членов Содружества Независимых Государств.]&lt;/ref&gt;.

== Университет структураһы ==
Инженер химия-технология институты (ИХТИ) (Инженер факультеты, элекке '''1-се факультеты''')

* Энергия туйындырылған материалдар һәм изделиелар факультеты (ФЭМИ)
* Экология, технология һәм мәғлүмәт хәүефһеҙлеге факультеты (ФЭТИБ)

Нефть һәм химия машиналар эшләү институты (ИХНМ) ('''2-се һәм 3-сө факультеттар''')

* Механика факультеты (МФ)
* Энергомашиналар эшләү һәм технологик ҡорамалдар факультеты (ФЭмТО)

[[Нефть]], [[химия]] һәм [[нанотехнология]]лар институты (ИНХН) ('''4-се һәм 6-сы факультеттар''')

* Наноматериалдар һәм нанотехнологиялар факультеты (ФННТ)
* Нефть һәм нефтехимия факультеты (ФННХ)
* Химик технологиялар факультеты (ФХТ)

Полимерҙар институты (ИП) (элекке '''5-се факультет''')

* Каучуктар һәм эластомерҙар эшкәртеү һәм технологиялар факультеты (ФТПКЭ)
* Пластик массалар һәм композиттар эшкәртеү һәм сертификациялау, технология факультеты (ФТПСПК)
* Косметикала һәм медицинала полимерҙар технологияһы һәм химия факультеты (ФХТПМК)

Еңел сәнәғәт, [[мода]] һәм дизайн технологиялары институты (ИТЛПМД) (элекке '''7-се факультет''')

* Еңел сәнәғәт һәм мода технологиялары факультеты (ФТЛПМ)
* Дизайн һәм программа инженерияһы факультеты (ФДПИ)

Идара итеү, автоматлаштырыу һәм мәғлүмәт технологиялары институты (ИУАИТ) (элекке '''8-се факультет''')

* Автоматлаштырыу һәм идара итеү факультеты (ФУА)
* [[Мәғлүмәт технологиялары]] факультеты (ФИТА)

Инновациялар менән идара итеү институты (ИУИ) (элекке '''9-сы факультет''')

* Сәнәғәт сәйәсәте һәм бизнес-етәкселек факультеты (ФППБА)
* Социотехник системалар факультеты (ФСТС)

Аҙыҡ-түлек производствоһы һәм биотехнология институты (ИППБТ) (элекке '''10-сы факультет''')

* Аҙыҡ-түлек технологиялары факультеты (ФПТ)
* Аҙыҡ-түлек инженерияһы факультеты (ФПИ)

Өҫтәмә профессиональ белем биреү институты

== Әҙәбиәт ==
* Барабанов В. П., Денисенко Н. Н., Ҡазан Политехник институтының а. в. Кириченко. 1919—1930. Ҡазан: ООО &quot;Инновацион-нәшриәт йортонда «мираҫ бутлеровский», 2010. 216 с.
* Совет осорондағы юғары уҡыу йорттарында техник революцион үҙгәртеп ҡороуҙар фонында провинцияһы л. а. бушуев (100 йыл тулыуға Ҡазан политехник институты) // Гасыр аваз. 2019. № 2. С 136—149.
* Валеева Н. Ш., Суслов ю. а Социаль-иҡтисади технологиялар белем ҡазан университетына — 100 йыл // Татарстан Фәнни. 2019. № 2. 68. с.-74.
* Сығарылыш — технология ҡазан университеты ғорурлығы: ҡыҫҡаса биографик белешмә. Ҡазан: Бутлеровский мираҫ, 2009. 524 с.
* Ҡазан химия-технология институты. С. м. Киров: тарихи очерк / Несмел в. в., а. а. Петров, и. м. Лифшиц. Ҡазан: КХТИ,1969. С. 302
* Коршунова О. Н., Суслов ю. а. һәм фән тарихы быуаттар ҡаршы: вкладтар тураһында Ҡазан химия-технология институты Еңеү // Татарстан Фәнни. 2020. № 1. С 29-33.
* Кхти фәнни мәктәп лидерҙары-КГТ. Ҡазан: ЯБЫҠ, Яңы ғилем, 2007. 304 б.
* Механик — ваҡытты тикшереү… 1939—2014: тарихы, биографиялар, иҫтәлектәр. / сост. А. В. Кириченко, Н. Н. Денисенко, Бурмистров а. в., ф. м. Ғүмәров һ. б. — Ҡазан: Бутлеровский мираҫ, 2014. 372. с.
* Тиҫтә йыл һынылыш. Ҡазан технология университеты 1991—2000 воронежского: тарихи очерк / под ред. барабанова в. п. Ҡазан: КГТУ, 2000. С. 223
* Полимер институты (полимер факультеты/1919-2001/): Ҡыҫҡаса биографик белешмә. Ҡазан: КГТУ; «Карпол», 2001. 236.c.
* Профессор, фән докторы. Политехник институтын — КХТИ — КГТУ (1919—2000). Ҡыҫҡаса биографик белешмә. Ҡазан: КГТУ, 2000. С. 184

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.knitu.ru/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171022071748/http://www.knitu.ru/ |date=2017-10-22 }}
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>n2nhe3mkwf9u0nw2muovvxxemalsknl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174319</id>
    <revision>
      <id>1299481</id>
      <parentid>1287078</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T04:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10107" sha1="4n626hl4un3zzxz2a71uzj5s91u31dq" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ҡотлоғәлләмов}}
'''Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы''' ({{lang-ru|Кутлугаллямов Марсель Аксанович}}; [[15 сентябрь]] [[1941 йыл]]) — [[журналистика|журналист]]. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге]] (1989), [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1998) премиялар лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2013). [[Әбйәлил районы]]ның почётлы гражданы&lt;ref&gt;[http://libmap.bashnl.ru/node/16 Кутлугаллямов Марсель Аксанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125021039/http://libmap.bashnl.ru/node/16 |date=2021-01-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.abyalil.ru/about/laureats/detail.php?ID=9143 Кутлугаллямов Марсель Аксанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410204717/https://www.abyalil.ru/about/laureats/detail.php?ID=9143 |date=2021-04-10 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Марсель Әҡсән улы Ҡотлоғәлләмов 1941 йылдың 15 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның Әбйәлил районы [[Ҡалмаҡ (Әбйәлил районы)|Ҡалмаҡ]] ауылында тыуған. [[Ҡаҙмаш мәктәбе]]ндә уҡый&lt;ref&gt;[https://сжрб.рф/поздравления/юбиляры/18-vidnye-zhurnalisty-bashkortostana-marsel-kutlugallyamov-k-75-letiyu-mastera-pera.html Видные журналисты Башкортостана: Марсель Кутлугаллямов (К 75-летию мастера пера)]&lt;/ref&gt;.

14 йәшенән тыуған районының [[Осҡон (гәзит)|«Осҡон» гәзитендә]] яҙмалары баҫыла башлай. Журналист булыу теләге уны [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына алып килә.

Хеҙмәт юлын юғары уҡыу йортон тамамлау менән, 1965 йылда [[Әбйәлил районы]]ның «Осҡон» гәзитендә бүлек мөдире булып башлай.

Район гәзиттәрендә бер генә мөхәррир, ҡалғандар — бүлек хеҙмәткәрҙәре. Уны 1966 йылда уҡ мөхәррир урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр, ә 1967 йылдан — гәзиттең мөхәррире.

1969—74 йылдарҙа ул «Совет Башҡортостаны» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булараҡ [[Белорет]] ҡалаһында эшләй, 1973 йылдан башлап гәзиттең мәғлүмәт бүлеге мөдире була.

1976 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенең журналистика бүлеген тамамлай.

Өс йыл — 1976—1979 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының матбуғат, телевидение һәм радио секторы мөдире булып эшләй, шунан 1979 йылда «Совет Башҡортостаны» гәзитенә яңынан мөхәррир урынбаҫары булып килә һәм 1986 йылға тиклем ошо республика баҫмаһында ижад итә.

1986 йылдан БАССР‐ҙың телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты хеҙмәткәре.

1990 йылда республикала яңы баҫма — «Известия Башкортостана» гәзите сыға башлай, Марсель Әҡсән улы уның тәүге баш мөхәррире була.

М.Ә. Ҡотлоғәлләмов 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары булып эшләй&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/895840-vidnye-zhurnalisty-bashkortostana-marsel-kutlugallyamov-k-75-letiyu-mastera-pera/ Видные журналисты Башкортостана: Марсель Кутлугаллямов (К 75-летию мастера пера)]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Салауат Юлаев ордены (2013)&lt;ref&gt;[https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/society/33879 Журналист Марсель Кутлугаллямов удостоен ордена Салавата Юлаева]&lt;/ref&gt;
* Әбйәлил районының почётлы гражданы&lt;ref&gt;[https://pandia.ru/text/80/077/58810.php Решение о присвоении почетного звания «Почетный гражданин Абзелиловского района»]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990)
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияның тәүге лауреаты (1989)
* Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (1998)

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Сания Ғөзәйер ҡыҙы менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр&lt;ref&gt;[https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/23585-marsel-otlollmov-zhurnalist-ishek-asyusy-la-sp-sar-yyyyusy-la-tgel-ul-zaman-arauylsyy.html Марсель ҠОТЛОҒӘЛЛӘМОВ: “Журналист ишек асыусы ла, сүп-сар йыйыусы ла түгел, ул – заман ҡарауылсыһы”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410210801/https://bash.bashgazet.ru/obshestvo/23585-marsel-otlollmov-zhurnalist-ishek-asyusy-la-sp-sar-yyyyusy-la-tgel-ul-zaman-arauylsyy.html |date=2021-04-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* «Продолжение легенды» (1999)
* «Золотая россыпь» (2002)
* «То был лишь только ветер» (1999)
* «Неуслышанный набат» (2003)
* «Формула прочности» - Уфа : Китап, 2004
* «Сумерки века» - Уфа : Китап, 2006.
* «Осень без Мустая» - Уфа : Китап, 2006.
* Ел-дауыллы быуат: публицистика, эссе. - Өфө : Китап, 2008
* Дәүерҙәр осрашҡанда. Өфө : Китап, 2011. - 326, [1] с.; 21 см.; ISBN 978-5-295-05335-1
* Остаюсь с вами: о жизни и времени. Уфа, 2011.
*Дәүерҙәр аҙашҡан ваҡыт - Өфө, Китап, 2016.

Марсель Әҡсән улы утыҙҙан ашыу китап, йөҙҙәрсә публицистик әҫәр авторы, хаҡлы ялға сыҡҡас та ижади эшмәкәрлеген дауам итә&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/895840-vidnye-zhurnalisty-bashkortostana-marsel-kutlugallyamov-k-75-letiyu-mastera-pera/ Видные журналисты Башкортостана: Марсель Кутлугаллямов (К 75-летию мастера пера)]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|85654}}{{V|11|09|2022}}
* [https://www.bashinform.ru/news/895840-vidnye-zhurnalisty-bashkortostana-marsel-kutlugallyamov-k-75-letiyu-mastera-pera/ Видные журналисты Башкортостана: Марсель Кутлугаллямов (К 75-летию мастера пера)]
* [http://libmap.bashnl.ru/node/16 Кутлугаллямов Марсель Аксанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125021039/http://libmap.bashnl.ru/node/16 |date=2021-01-25 }}
* [https://vatandash.rbsmi.ru/articles/pechat-/zhurnalisty/ В зоне повышенной ответственности//«Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410204711/https://vatandash.rbsmi.ru/articles/pechat-/zhurnalisty/ |date=2021-04-10 }}
* [https://bash.news/bst/avtograf/46944-avtograf-publicist-zasluzhennyj-rabotnik-kultury-rossijskoj-federacii-i-respubliki-bashkortostan-marsel-kutlugallyamov-23138 «Автограф» — Публицист, заслуженный работник культуры Российской Федерации и Республики Башкортостан Марсель Кутлугаллямов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410204706/https://bash.news/bst/avtograf/46944-avtograf-publicist-zasluzhennyj-rabotnik-kultury-rossijskoj-federacii-i-respubliki-bashkortostan-marsel-kutlugallyamov-23138 |date=2021-04-10 }}.

{{Портал|Шәхестәр}}
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Башҡортостан» гәзите журналистары]]</text>
      <sha1>4n626hl4un3zzxz2a71uzj5s91u31dq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыр ҡаҙы (Мәжит Ғафури)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177058</id>
    <revision>
      <id>1299485</id>
      <parentid>1060414</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T05:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11364" sha1="kqp2bb29z0ktbhuc56r2j4rdwg8kvpl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡыр ҡаҙы''' — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың хикәйәһе. 1920 йылда яҙыла&lt;ref&gt;[https://hewbis.com/name/-1345189473.1332378854-mzhit-afuri-yr-ay-ilsyr-zetdinova-uyy-1980 «Дикий гусь», читает Ильсияр Гизетдинова]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Әлеге ваҡытта Башланғыс мәктәптең 4 класының туған тел дәрестәре программаһына индерелгән&lt;ref&gt;[https://znanio.ru/media/rabochaya-programma-po-literaturnomu-chteniyu-na-rodnom-yazyke-2632926 Рабочая программа по литературному чтению на родном языке]&lt;/ref&gt;.

== Мәжит Ғафури — балаларға ==
Мәжит Ғафури — милли башҡорт балалар әҙәбиәтенә башланғыс һалған яҙыусыларҙың береһе, уның прозаһында балаларға тәғәйенеләнгән хикәйәләре айырым урын алып тора: «Ҡыр ҡаҙы» («Дикий гусь», 1920), «Беҙ бәләкәй саҡтарҙа» («Рассказы о далёком прошлом», 1927), «Юғалған Аҡтырнаҡ» («Потерянный Актырнак», 1930), «Батрак» һәм башҡалар. XX быуаттың 1920-1960 йылдарҙағы башҡорт балалар әҙәбиәте яңы герой һәм яңы ваҡиғалар заманы булды&lt;ref&gt;''Роль творчества Мажита Гафури в развитии литературы и культуры народов России'' (к 140-летию содня рождения первого народного поэта Башкортостана Мажита Гафури): Материалы Всероссийской научно-практической конференции (г. Уфа, 2020 г.) — Уфа:Самрау, 2020 ISBN 978-5-6044375-6-8&lt;/ref&gt;.

== «Ҡыр ҡаҙы» хикәйәһе ==
«Ҡыр ҡаҙы» хикәйәһе 1920 йылда баҫыла һәм хрестоматия әҫәренә әйләнә. Был хикәйәлә Мәжит Ғафури йәш китап уҡыусылар өлгө алырлыҡ геройҙы кәүҙәләндерергә тырыша. «Ҡыр ҡаҙы» әҫәренең төп геройы тап шундай малай булып тора ла инде. 
«Ҡыр ҡаҙы» хикәйәһендә ваҡиғалар ҡанаты йәрәхәтләнгәнлектән ырыуҙаштары менән йылы яҡтарға оса алмай тороп ҡалған ҡыр ҡаҙы тирәләй үҫешә. Хикәйәләү беренсе заттан алып барыла. Малай өлкәндәрҙән үҙенең киң күңеллелеге һәм тоғролоғо менән айырылып тора. 
Хикәйә нескә психологизмға ҡоролған.

Композицияһы буйынса хикәйә алты бүлектән тора:
 
''Әҫәрҙең башы''. Малай тәбиғәт менән һоҡлана, Аҡкүлгә төшкән ҡыр ҡаҙҙарын күҙәтә.

''Төйөнләнеше''. Малай ҡамыш араһында табып алған һыңар ҡанаты һынған ҡыр ҡаҙын өйөнә алып ҡайта.

''Ваҡиғалар үҫеше''. Малай ҡыр ҡаҙын өйөндә хәстәрләп ҡарай, ҡоштоң ҡанаты төҙәлә. Ҡаҙ иптәштәрен һағына.

''Кульминация''. Һауалағы ҡыр ҡаҙҙарын күреп, малайҙың дуҫы уларға табан осоп китә. (Бына бер көндө иртәнсәк…” тигәндән алып “Мин ғәжәпһенеп тороп ҡалдым…” тиклем)&lt;ref&gt;[https://infourok.ru/urok-konspekt-mzhit-afuri-ir-ai-hikyend-keshe-m-tbit-temalari-2470129.html Урок по рассказу М. Гафури «Дикий гусь»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Роль творчества Мажита Гафури в развитии литературы и культуры народов России'' (к 140-летию содня рождения первого народного поэта Башкортостана Мажита Гафури): Материалы Всероссийской научно-практической конференции (г. Уфа, 2020 г.) — Уфа:Самрау, 2020 ISBN 978-5-6044375-6-8 &lt;/ref&gt;.

Әлеге осорҙа «Ҡыр ҡаҙы» әҫәре урыҫ телендә уҡытылған мәктәптәрҙең 5 класында туған башҡорт әҙәбиәте дәрестәрендә өйрәнелә. 

«Ҡыр ҡаҙы» хикәйәһе урыҫ, украин һ. б. телдәргә тәржемә ителгән.

== Образдары, тасуирлау алымдары ==
Автор бала психологияһын уның донъя йәки тирә-яҡ мөхит менән, атап әйткәндә, хайуандар менән аралашыуы аша аса. Был әҫәрҙә баланың тәбиғәт менән гармонияға ынтылыуы, өлкәндәрҙән айырмалы, баланың нескә күңеле ярҙамға мохтаж йән эйәһенә йәлләү тойғоһо, тоғро һәм яуаплы мөнәсәбәте аша асылыуы һүрәтләнә. 
Тәбиғәт һүрәтләнгән ваҡиғаларға фон ғына түгел, ә әҫәр төҙөлөшөндә мөһим эстетик элемент булып ҡабул ителә. 

Малай образы аша Мәжит Ғафури яҡшылыҡ, ғәҙеллек, миһырбанлыҡ идеалдарын уҡыусылары аңына еткерә. Йәш герой бурысын яҡшы аңлай, яҡлауға мохтаждарға йәлләү тойғоһо менән ҡарай&lt;ref&gt;''Роль творчества Мажита Гафури в развитии литературы и культуры народов России'' (к 140-летию содня рождения первого народного поэта Башкортостана Мажита Гафури): Материалы Всероссийской научно-практической конференции (г. Уфа, 2020 г.) ''Г. Б. Курманаева''. Проявление детской психологии в рассказе «Дикий гусь» Мажита Гафури, 94-97 с. — Уфа:Самрау, 2020 ISBN 978-5-6044375-6-8&lt;/ref&gt;.

== Тәнҡит ==
«Ҡыр ҡаҙы» хикәйәһе, баҫылып сыҡҡандан бирле, күп тапҡырҙар нәшер ителеп, мәктәп башҡорт әҙәбиәте программаһында даими урын алды. Мәктәпкәсә йәштәге балалар һәм мәктәп уҡыусылары әҫәрҙә сағылған тәбиғәткә, тере йән эйәләренә һөйөү төшөнсәләре нигеҙендә гуманистик тәрбиә алды һәм ала. Мәжит Ғафури уҡыусылары аңында яҡшылыҡ, ғәҙеллек, тирә-яҡ мөхиткә һаҡсыл ҡараш идеалдарын формалаштыра. Автор үҙенең геройының тулҡынланыуҙарын, янып-көйөүҙәрен һәм эске хис-тойғолары көрәшен күрһәтә.

Яҙыусының тәбиғәткә, йәғни художестволы шартлылыҡҡа, мөрәжәғәт итеүе персонаждарҙың психологик торошон балаларса бер ҡатлылыҡ менән асыу мөмкинлеген бирә. Әҫәрҙә бала менән тәбиғәттең үҙ-ара гармониялы тәьҫир итешеүен күрһәтеү бик мөһим, ул мәңгелек проблема — яҡшылыҡ менән яуызлыҡ мөнәсәбәттәрен аңлау, күҙаллау менән бәйләнгән&lt;ref&gt;''Роль творчества Мажита Гафури в развитии литературы и культуры народов России'' (к 140-летию содня рождения первого народного поэта Башкортостана Мажита Гафури): Материалы Всероссийской научно-практической конференции (г. Уфа, 2020 г.) ''Г. Б. Курманаева''. Проявление детской психологии в рассказе «Дикий гусь» Мажита Гафури, 94-97 с. — Уфа:Самрау, 2020 ISBN 978-5-6044375-6-8 &lt;/ref&gt;..

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Сығанаҡтар ==
* ''Роль творчества Мажита Гафури в развитии литературы и культуры народов России'' (к 140-летию содня рождения первого народного поэта Башкортостана Мажита Гафури): Материалы Всероссийской научно-практической конференции (г. Уфа, 2020 г.) ''Г. Б. Курманаева''. Проявление детской психологии в рассказе «Дикий гусь» Мажита Гафури, 94-97 с. — Уфа:Самрау, 2020 ISBN 978-5-6044375-6-8
*  История башкирской литературы. Т. 2: Литература советского периода (1917-1955 гг.) 107 с. — Уфа:Китап, 2014. — 680 с. ISBN 978-5-295-06062-5 (т. 2)

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [https://hewbis.com/name/-1345189473.1332378854-mzhit-afuri-yr-ay-ilsyr-zetdinova-uyy-1980 «Дикий гусь», читает Ильсияр Гизетдинова]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://infourok.ru/urok-konspekt-mzhit-afuri-ir-ai-hikyend-keshe-m-tbit-temalari-2470129.html Урок по рассказу М. Гафури «Дикий гусь»]
* [https://yandex.ru/video/search?text=%D0%BC%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%20%D2%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%B8%20%D2%AE%D2%99%D0%B5%D0%BC%20%D2%BB%D3%99%D0%BC%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%A1%D1%8B%D0%BC%20%D1%88%D0%B8%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%8B&amp;path=wizard&amp;wiz_type=vital Презентация «Биография Мажита Гафури»]
* [https://znanio.ru/media/rabochaya-programma-po-literaturnomu-chteniyu-na-rodnom-yazyke-2632926 Рабочая программа по литературному чтению на родном языке]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Башҡортостандың халыҡ шағирҙары}}

[[Категория:Мәжит Ғафури хикәйәләре]]
[[Категория:Алфавит буйынса әҙәбиәт әҫәрҙәре]]</text>
      <sha1>kqp2bb29z0ktbhuc56r2j4rdwg8kvpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үтәғол (исем)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179121</id>
    <revision>
      <id>1299493</id>
      <parentid>1247730</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3484" sha1="0f470crd6nxkotttcmnwtsr26bm9pah" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Үтәғол''' — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

== Этимологияһы ==

=== Варианттары ===
Үтәғол башҡорт исеме — үтә + ҡол (теләк үтәлгән)&lt;ref&gt;[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.&lt;/ref&gt; тигән мәғәнәне аңлата.

Үтәғолов — урыҫ, болгар, азербайджан, йәһүд йәки чех ҡатын-ҡыҙҙар фамилияһы. XVI быуаттың икенсе яртыһында рус фамилияларының яҡынса 60—70 проценты -ева/-ёв патронимик суффиксын ҡабул итә&lt;ref&gt;https://woords.su/full-name/russian-surnames/utyagulova&lt;/ref&gt;.

== Фамилияла ==
[[Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы]] ([[15 сентябрь]] [[1913 йыл]] — [[15 ғинуар]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. Һуғышҡа тиклем — уҡытыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң).&lt;br&gt;

[[Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙиә ҡыҙы]] (15 август 1961 йыл)уҡытыусы, яҙыусы. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының рус-башҡорт бүлеген тамамлай. 2000 йылдан алып Яныбай Хамматов исемендәге 22-се башҡорт гимназияһында эшләй, журналистика студияһын етәкләй, «Иҙел башы» әҙәби берекмәһе рәйесе. Шиғырҙары республика, район гәзиттәрендә баҫыла.&lt;ref&gt;http://libmap.bashnl.ru/node/230 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930181654/http://libmap.bashnl.ru/node/230 |date=2021-09-30 }}&lt;/ref&gt;

[[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] ([[15 ноябрь]] [[1930 йыл]] — [[6 март]] [[2017 йыл]]) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010).

== Ауылдар ==
[[Үтәғол]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]]ндағы ауыл, ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге.&lt;br&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>0f470crd6nxkotttcmnwtsr26bm9pah</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179692</id>
    <revision>
      <id>1299462</id>
      <parentid>1226808</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4199" sha1="7vbq0b4of1mpt1nkk6i1d5u64ome09b" xml:space="preserve">{{Ук}}'''
[[Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы]]''' ([[1904 йыл]] — ???) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] һуғышсыһы

== Биографияһы ==
Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы 1904 йылда [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡыйғы районы]] [[Алағуз]] ауылында тыуған.
 
1941 йылдың 4 декабрендә Ҡыйғы хәрби комиссариаты тарафынан һуғышҡа алына.

[[Сержант]] дәрәжәһендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/warunit/id15466/?static_hash=7ad46c46ae4a9a7b7d33bc986403b88dv2 275 кавалерийский полк 112 кавалерийской дивизии (275 кп)]&lt;/ref&gt; миномет батареяһы расчеты командиры булып хеҙмәт иткән.

1942 йылдың 15 декабрендә һуғыш барышында үҙ расчеты менән 4 пулемет нөктәһен расчетары менән пехота взоводын ҡыйрата.
 
== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] миҙалы]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123583/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DГимадеев%26first_name%3DАбдрашит%26middle_name%3DГимадеевич%26date_birth_from%3D1904%26static_hash%3D7ad46c46ae4a9a7b7d33bc986403b88dv2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie21123583 Строка в наградном списке]&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
* Исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларға индередгән[5]
* БР-ҙың Ҡыйғы районының Алағуз ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* : ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 4305.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/331-abutalipov-ismagil-iskhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Гимадеев Абдрашит Гимадеевич.
* [https://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf8&amp;flag=&amp;region=&amp;district=&amp;q=%D0%90%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%20%D0%98%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 ]Гимадеев Абдрашит Гимадеевич
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689830/ Память народа. Гимадеев Абдрашит Гимадеевич]
* [https://1418museum.ru/heroes/32018097/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023195237/https://1418museum.ru/heroes/32018097/ |date=2021-10-23 }} Дорога памяти. Гимадеев Абдрашит Гимадеевич

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:Ҡыйғы районы]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>7vbq0b4of1mpt1nkk6i1d5u64ome09b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡырғыҙстанда мәғариф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191460</id>
    <revision>
      <id>1299486</id>
      <parentid>1297919</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T06:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29999" sha1="tvzdxvntcz2h3pg4tszif66dbtvaea0" xml:space="preserve">'''[[Ҡырғыҙстан]]да белем алыу''' мотлаҡ һанала, ете йәштән ун биш йәшкә тиклем туғыҙ йыл уҡырға тейештәр&lt;ref&gt;[https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ About this Collection]&lt;/ref&gt;. Был система буйынса дүрт йыллыҡ башланғыс мәктәптән һәм биш йыллыҡ урта мәктәптән һуң ике йыллыҡ өлкән дөйөм мәктәп, махсус урта йәки һөнәри мәктәптә уҡырға була&lt;ref name=&quot;соб2&quot;&gt;{{cite web|url=http://edu.gov.kg/ru/about/sistema-obrazovaniya/|title=Система образования|publisher=Министерство Образования и науки Кыргызской республики|access-date=2019-04-01|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122163834/https://edu.gov.kg/ru/about/sistema-obrazovaniya/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122163834/https://edu.gov.kg/ru/about/sistema-obrazovaniya/ |date=2021-01-22 }}&lt;/ref&gt;.

Мәғариф һәм фән министрлығы Ҡырғыҙстан мәғарифы өсөн яуаплы&lt;ref name=&quot;IBE&quot;/&gt;. Бюджеттың кәмеүе уҡытыусыларҙың эш хаҡын һәм ҡорамалдарҙы һатып алыуға килтерә, уҡыусы ҡыҙҙар һаны кәмей.

2008 йылда мәғарифҡа 3,7 процент [[Эске тулайым продукт|тулайым эске продукт]] тотонола&lt;ref name=&quot;UNICEF&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.unicef.org/ceecis/Kyrgyzstan.pdf | title=Education in Kyrgyzstan | publisher=UNICEF | date=2008 | accessdate=16 June 2014 | archive-date=2009-03-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090314174353/http://www.unicef.org/ceecis/Kyrgyzstan.pdf | deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314174353/http://www.unicef.org/ceecis/Kyrgyzstan.pdf |date=2009-03-14 }}&lt;/ref&gt;. 2001 йылда тейешле йәш төркөмөнөң 89 проценты мотлаҡ программаға индерелә, әммә был күрһәткес 2000 йылдар башында кәмей&lt;ref name=cp /&gt;&lt;ref name=&quot;UNICEF&quot; /&gt;. Ҡырғыҙстанда [[Уҡый-яҙа белеү|грамоталылыҡ]] кимәле 2004 йылда 98,7 процент тәшкил итә&lt;ref name=&quot;cp&quot;&gt;[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kyrgyzstan.pdf Kyrgyzstan country profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050226190608/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Kyrgyzstan.pdf |date=2005-02-26 }}. [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (January 2007). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''&lt;/ref&gt;.

== Структураһы һәм ойошторолоуы ==

=== Мәктәпкәсә һәм башланғыс белем биреү ===
«Мәғариф тураһында»ғы һәм «Мәктәпкәсә белем биреү тураһында»ғы законға ярашлы, мәктәпкәсә белем биреү өҙлөкһөҙ белем биреүҙең башланғыс стадияһы булып тора һәм «шәхесте физик, интеллектуаль һәм әхлаҡи үҫтереү нигеҙҙәрен» һалыуға йүнәлтелгән. 3 йәштән 6/7 йәшкә тиклемге балаларға мәктәпкәсә белем биреү мотлаҡ түгел&lt;ref name=&quot;IBE&quot;/&gt;. Уға инеү сикләнгән (2005 йылда саф ҡабул итеү коэффициенты 10 %)&lt;ref name=&quot;UNICEF&quot; /&gt; 2004 йылда Ҡырғыҙстанда грамоталылыҡ кимәле 98,7 процент тәшкил итә&lt;ref name=cp /&gt;. Дөйөм белем биреү ойошмаларында һәм тейешле белем биреү эшмәкәрлегенә лицензияһы булған ойошмаларҙа 5-7 йәшлек балаларҙы мәктәпкәсә әҙерләү буйынса программалар тормошҡа ашырыла. 2015/2016 уҡыу йылынан Ҡырғыҙ Республикаһында 480 сәғәтлек (йыллыҡ) мәктәпкәсә белем биреү ғәмәлгә ашырыла.&lt;ref name=&quot;соб&quot;&gt;{{cite web | url=http://edu.gov.kg/ru/about/sistema-obrazovaniya/ | title=Система образования | publisher=Министерство Образования и науки Кыргызской республики | access-date=2019-04-01 | archive-date=2021-01-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210122163834/https://edu.gov.kg/ru/about/sistema-obrazovaniya/ | deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

Башланғыс мәктәптә ғәҙәттә 6 йәки 7 йәштә башлайҙар. Уҡыу дүрт йыл дауам итә һәм мотлаҡ булып тора. 2007 йылдан мәктәп формаһы мотлаҡ&lt;ref name=&quot;UNICEF&quot; /&gt;. Уҡытыу сифаты «насар» тип иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;UNICEF&quot; /&gt;. PISA-ның 2006 йылдағы анализы буйынса&lt;ref name=&quot;UNICEF&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;соб&quot;/&gt;. Ҡырғыҙстан уҡыу, математика һәм тәбиғәт фәндәре буйынса һуңғы урынды биләй.

=== Урта белем ===
Урта белем дүрт йыл дауам итә һәм мотлаҡ&lt;ref name=&quot;IBE&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/Publications/WDE/2010/pdf-versions/Kyrgyzstan.pdf|title=World Data on Education: Kyrgyzstan|publisher=UNESCO-IBE|date=August 2011|accessdate=16 June 2014|archive-date=2015-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012220727/http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/Publications/WDE/2010/pdf-versions/Kyrgyzstan.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Һуңынан уҡыусыларҙың бөтә яҡлап (комплекслы) һәм һөнәри белем алыу араһында һайлау мөмкинлегенә эйә.

9-сы кластан һуң сығарылыш уҡыусылары уҡыуҙарын йә 10-сы класта, йә иһә башланғыс һәм урта профессиональ белем биреү ойошмаларында дауам итә ала. Бындай программаларҙы тамамлаусылар, һөнәр үҙләштереү менән бер рәттән, тулы урта дөйөм белем ала&lt;ref name=&quot;соб&quot;/&gt;.

Ҡырғыҙстанда 110 башланғыс һөнәри белем биреү һәм 131 урта һөнәри белем биреү ойошмаһы эшләй, уларҙа 100 һөнәр буйынса уҡытыу алып барыла&lt;ref name=&quot;соб&quot;/&gt;.

Комплекслы белем биреү ике йыллыҡ уҡыу программаһынан тора, уны тамамлаған осраҡта тамамлау тураһында таныҡлыҡ (аттестат) бирелә&lt;ref name=&quot;EACEA&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eacea.ec.europa.eu/tempus/participating_countries/overview/Kyrgyzstan.pdf|title=Higher Education in Kyrgyzstan|publisher=European Commission|date=2012|accessdate=16 June 2014|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20141201002307/http://eacea.ec.europa.eu/tempus/participating_countries/overview/Kyrgyzstan.pdf|archivedate=2014-12-01|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. Юғары уҡыу йорттарына уҡырға ингәндә урта дөйөм белем тураһында таныҡлыҡтың булыуы мотлаҡ шарт булып тора. Бюджет һәм контракт формаһындағы юғары белем биреүҙең төрлө йүнәлештәренә һәм һөнәрҙәренә ҡабул итеү Дөйөм республика тестары һөҙөмтәләре буйынса ғына тормошҡа ашырыла&lt;ref name=&quot;соб&quot;/&gt;.

Тест ике өлөштән — юғары уҡыу йортонда абитуриенттың уҡыу мөмкинлеген билдәләгән төп тестан һәм мәктәп программаһы материалдарына нигеҙләнгән һәм абитуриенттарҙың белем кимәлен билдәләгән предмет тестарынан тора. Әлеге ваҡытта сығарылыш уҡыусылары [[химия]], [[биология]], сит телдәр, [[математика]], [[тарих]] һәм [[физика]] фәндәренән тест һайлай ала&lt;ref name=&quot;соб&quot;/&gt;.

Тест йылына бер тапҡыр, май айында үткәрелә (ауырыу йәки ярыштарҙа булған башҡа сығарылыш уҡыусылары өсөн өҫтәмә тест июндә үткәрелә). Юғары уҡыу йортона инеү өсөн 2015 йылда төп һынауҙа 110 мәрәй һәм предмет һынауында 60 мәрәй йыйырға кәрәк була). Тест сертификаттары урта дөйөм белем тураһында аттестат алған ваҡытта бирелә&lt;ref name=&quot;соб&quot;/&gt;.

=== Юғары белем ===
Юғары белем үҙ эсенә университеттарҙы, академияларҙы, махсуслаштырылған юғары уҡыу йорттарын һәм институттарҙы ала&lt;ref name=&quot;IBE&quot;/&gt;. Ҡырғыҙ республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң юғары уҡыу йорттарының һаны арта — 1991 йылда 12-нән 2015 йылда 50-гә тиклем. Студенттар һаны 1991 йылдан алып 4 тапҡырға арта һәм 2014/2015 уҡыу йылында 223,2 мең кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;соб&quot;/&gt;.

Әле эшләгәндәрҙең 33-ө — дәүләт, 21-е — дәүләткә ҡарамаған юғары уҡыу йорттары&lt;ref name=&quot;EACEA&quot;/&gt;.

2012 йылдан Ҡырғыҙ республикаһы юғары белем биреүҙең ике кимәлле системаһына күсә, был [[бакалавр]] (240 кредит), магистр (120 кредит) һәм белгес дәрәжәһен (5 йыл уҡыу, ижад менән бәйле бер нисә медицина, инженер һөнәре һәм һөнәр) алырға мөмкинлек бирә&lt;ref name=&quot;соб&quot;/&gt;.

Ҡырғыҙстандың юғары уҡыу йорттары:

* Борис Ельцин исемендәге Ҡырғыҙ-Рәсәй славян университеты (дәүләт-ара килешеүҙәр сиктәрендә булдырылған)

* Ҡырғыҙ-төрөк университеты

* академиялар

* институттар

* Үҙәк Азиялағы Америка университеты (ойоштороусыһы — сит ил гражданы)

* Ататөрк Алатоо университеты (нигеҙ һалыусы — сит ил гражданины) һ. б.

Республикала шулай уҡ Рәсәй юғары уҡыу йорттарының 7 филиалы эшләй&lt;ref name=&quot;соб&quot;/&gt;.

== Әҙәбиәт ==
# {{Китап|автор=|заглавие=Киргизская Советская Социалистическая Республика: энциклопедия|ответственный=глав. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=etIKAQAAIAAJ&amp;dq=Киргизская+советская+энциклопедия+Б.+Султанов&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Султанов+Б.|место=Фрунзе|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1982|страницы=135, 168|страниц=488|isbn=|ref=Киргизская Советская Социалистическая Республика: энциклопедия}} Раздел «Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Киргизии».
# {{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия Ошской области|ответственный=гл. ред. [[:ky:Орузбаева, Бүбүйна|Орузбаева Б.О.]] [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Академия Наук Киргизской ССР]]|ссылка=https://books.google.kg/books/about/Ошская_область.html?id=H-zUAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|место=Фрунзе (Бишкек)|издательство=Глав. ред. Киргизской сов. энциклопедии|год=1987|страницы=60, 101, 143, 209, 308, 331, 350, 379, 388, 389, 414|страниц=445|isbn=|ref=Энциклопедия Ошской области}} ББК 92я2 {{L6e|ru}}.
# {{Китап|автор=|заглавие=Энциклопедия &quot;Кыргызская История&quot; (&quot;Кыргыз тарыхы&quot; кыскача энциклопедия)|ответственный=гл. ред. [[:ky:Асанов, Үсөн|Асанов Ү.А.]] Центр Государственного языка и энциклопедии [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Киргизской Республики]]|ссылка=http://cslnaskr.jet.kg/collections/uploads/history_short_1.pdf|место=Бишкек|издательство=Центр Государственного языка и энциклопедии|год=2003|страницы=43, 207|страниц=285|isbn=|ref=Энциклопедия &quot;Кыргызская История&quot;}} {{Wayback|url=http://cslnaskr.jet.kg/collections/uploads/history_short_1.pdf|date=20180619111944}} {{L6e|ky}}&lt;ref&gt;[http://bizdin.kg/static/media/pdf/tarykh-kyskacha-entsiklopediia.pdf Энциклопедия «Кыргызская История», 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806184309/http://bizdin.kg/static/media/pdf/tarykh-kyskacha-entsiklopediia.pdf |date=2017-08-06 }}&lt;/ref&gt;
# {{Китап|автор=|заглавие=[[Национальная энциклопедия Узбекистана]]|ответственный=Государственное научное издательство &quot;Ўзбекистон миллий энциклопедияси&quot; [[Академия наук Республики Узбекистан|Академии наук Республики Узбекистан]]|ссылка=http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf|место=Ташкент|издательство=Государственное научное издательство &quot;Ўзбекистон миллий энциклопедияси&quot;|год=2000—2006|страницы=219, буква &quot;Ў&quot;|страниц=|isbn=|ref=Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси}} {{Wayback|url=http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf|date=20180712190834}} {{L6e|uz}}
# {{Китап|автор=|заглавие=[[:ky:«Кыргыздын гиннесс китеби»|Книга Гиннеса Кыргызстана]]|ответственный=[[:ky:Кадыров Ысмайыл|Ы. Кадыров]] Центр Государственного языка и энциклопедии [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Киргизской Республики]]|ссылка=http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-kөchүrүlsүn|место=Бишкек|издательство=Центр Государственного языка и энциклопедии|год=2008|страницы=78|страниц=216|isbn=978-9967-14-059-2|ref=Книга Гиннеса Кыргызстана}} {{L6e|ky}}
# {{Китап|автор=|заглавие=Вопросы истории Коммунистической партии Киргизии, Том 1|ответственный=Институт истории партии|ссылка=https://books.google.kg/books?id=yzsHAAAAMAAJ&amp;q=Султанов+балтыходжи&amp;dq=Султанов+балтыходжи&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwje5oSapN_ZAhWFfiwKHfMRC4QQ6AEIKjAB|место=Фрунзе|издательство=Киргизское гос. изд-во|год=1962|страницы=24|страниц=|isbn=|ref=Вопросы истории Коммунистической партии Киргизии, Том 1}} {{L6e|ky}}
# {{Китап|автор=|заглавие=История Киргизии, Том 2|ответственный=Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=ZAYsAAAAMAAJ&amp;dq=С.+касымбеков&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Б.+султанов|место=Фрунзе|издательство=Киргизское гос. изд-во|год=1963|страницы=174|страниц=|isbn=|ref=История Киргизии, Том 2}} {{L6e|ky}}
# {{Китап|автор=|заглавие=Южная Киргизия в годы гражданской войны: 1918-1920|ответственный=Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=WT8fAAAAMAAJ&amp;dq=зайнабетдинов&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=султанов|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1981|страницы=50|страниц=141|isbn=|ref=Южная Киргизия в годы гражданской войны: 1918-1920}} {{L6e|ru}}
# {{Китап|автор=|заглавие=Великий Октябрь в Киргизии|ответственный=Зима А.Г.|ссылка=https://books.google.kg/books?id=aD4fAAAAMAAJ&amp;q=Султанов+балтыходжа&amp;dq=Султанов+балтыходжа&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj8pK_dot_ZAhWJXSwKHXrAA5QQ6AEIJTAA|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1987|страницы=97|страниц=248|isbn=|ref=Великий Октябрь в Киргизии}} {{L6e|ru}}
# {{Китап|автор=|заглавие=Журнал &quot;Литературный Киргизстан&quot;, Выпуски 7-12&quot;|ответственный=Союз писателей Киргизии, ЦК ЛКСМ Киргизии|ссылка=https://books.google.kg/books?id=fN8HAQAAMAAJ&amp;q=Султанов+балтыходжи&amp;dq=Султанов+балтыходжи&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwje5oSapN_ZAhWFfiwKHfMRC4QQ6AEILjAC|место=Фрунзе|издательство=&quot;Советтик Кыргызстан&quot;|год=1988|страницы=83|страниц=|isbn=|ref=Журнал &quot;Литературный Киргизстан&quot;}} {{L6e|ru}}
# {{Китап|автор=|заглавие=&quot;Видные сыновья Оша&quot;|ответственный=[[:ky:Абдугани Абдугафуров|А. Абдугафуров]]|ссылка=https://archive.today/20180308090131/http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q29s1c0a4|место=Ош|издательство=Ошская областная типография|год=2000|страницы=|страниц=176|isbn=|ref=&quot;Видные сыновья Оша&quot;}} {{L6e|uz}} и {{L6e|ru}}
# {{Китап|автор=|заглавие=&quot;Вопросы истории Кыргызстана&quot; (Статья &quot;История милиции Кыргызской Республики&quot;|ответственный=Д.П. Стрельников Институт истории и культурного наследия [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Кыргызской Республики]]|ссылка=https://archive.today/20180309133907/https://elibrary.ru/item.asp?id=29769766|место=Ош|издательство=Институт истории и культурного наследия [[Национальная академия наук Киргизской Республики|Национальной академии наук Кыргызской Республики]]|год=2015|страницы=59—69|страниц=|isbn=1694-5700|ref=&quot;Вопросы истории Кыргызстана&quot;}} {{L6e|ru}}
# {{Китап|автор=|заглавие=За власть Советов: сборник воспоминаний|ответственный=гл. ред. Семенков В.Н. Институт истории партии Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=CV43AAAAMAAJ&amp;dq=зайнабетдинов&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=зайнабетдинов|место=Фрунзе|издательство=Киргизстан|год=1966|страницы=204|страниц=289|isbn=|ref=За власть Советов: сборник воспоминаний}}а {{L6e|ru}}
# {{Китап|автор=|заглавие=Киргизы и Кокандское ханство|ответственный=Плоских В.М. Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?hl=ru&amp;id=G0ppAAAAMAAJ&amp;dq=зайнабитдинов&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=зайнабитдинов|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1977|страницы=66, 166, 350|страниц=365|isbn=|ref=Киргизы и Кокандское ханство}} {{L6e|ru}}
# {{Китап|автор=|заглавие=Становление и организационно-политическое укрепление комсомольских организаций в Киргизии: 1918-1925 гг|ответственный=Макаров Е.Л. Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?redir_esc=y&amp;hl=ru&amp;id=W3wzAQAAIAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=зайнабетдинов|место=Фрунзе|издательство=Киргизстан|год=1981|страницы=41, 56|страниц=135|isbn=|ref=Становление и организационно-политическое укрепление комсомольских организаций в Киргизии: 1918-1925 гг.}} {{L6e|ru}}
# {{Китап|автор=|заглавие=Старинный Ош: очерк истории|ответственный=Галицкий В.Я., Плоских В.М. Институт истории АН Кирг. ССР|ссылка=https://books.google.kg/books?id=auoxAAAAIAAJ&amp;q=зайнабитдинов&amp;dq=зайнабитдинов&amp;hl=ru&amp;sa|место=Фрунзе|издательство=Илим|год=1987|страницы=49, 50|страниц=173|isbn=|ref=Старинный Ош: очерк истории}} {{L6e|ru}}
# {{Китап|автор=|заглавие=&quot;Кыргыз педагогикасы&quot; (энциклопедиялык окуу куралы)|ответственный=Под рук. Бекбоева И. и др.) Центр Государственного языка и энциклопедии|ссылка=https://new.bizdin.kg/media/books/enclpdia-pedagogy.pdf|место=Бишкек|издательство=&quot;Центр Государственного языка и энциклопедии&quot;|год=2004|страницы=|страниц=173|isbn=|ref=&quot;Кыргыз педагогикасы&quot; (энциклопедиялык окуу куралы)}} УДК 37.0. ББК 74.00я2. К97. {{L6e|ky}}
# {{Китап|автор=|заглавие=В единстве и согласии: к 10-летию Ассамблеи народа Кыргызстана|ответственный=гл. ред. А.И. Фукалов, составители: А.С. Сергеева, А.Т. Чолова|ссылка=https://books.google.kg/books?id=xseJAAAAMAAJ&amp;q=зайнабидинов&amp;dq=зайнабидинов&amp;hl=ru&amp;sa|место=Бишкек|издательство=Учкун|год=2004|страницы=23|страниц=167|isbn=9789967413733|ref=В единстве и согласии: к 10-летию Ассамблеи народа Кыргызстана}} {{L6e|ru}}.
# {{Китап|автор=|заглавие=[[:ky:&quot;Кыргызстандын гүлдөп-өсүшү үчүн&quot; энциклопедиясы|&quot;Во имя процветания Кыргызстана&quot; Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана]]|ответственный=Под рук. Жураева Б.Ж. ([[:ky:Абдугани Абдугафуров|Абдугафуров А.]], Рахманов Д.Д. и др.)|ссылка=https://archive.today/20180308091729/http://www.biblus.ru/Default.aspx?book=28q2896m8|место=Ош|издательство=&quot;Ризван&quot;|год=2017|страницы=18—22, 27—29|страниц=336|isbn=978-9967-18-344-5|ref=&quot;Во имя процветания Кыргызстана&quot; Энциклопедическое издание о выдающихся узбеках Кыргызстана}} УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки). {{L6e|uz}}, {{L6e|ru}} и {{L6e|ky}}
# {{Китап|автор=|заглавие=&quot;Обращаясь к истории&quot; (узб. &quot;Мозийға қайтиб&quot;)|ответственный=Дадажонов Одилжон)|ссылка=https://www.facebook.com/odiljon.dadajonov/posts/pfbid025nNihddoY4Pzje6RaHwiNdD5pTXkUBPt78ScpgzJNaoxbuvS8SW6kfBkqMhJD6Fql|место=Ош|издательство=&quot;Ризван&quot;|год=2021|страницы=334—335|страниц=173|isbn=978-9967-9258-6-1|ref=&quot;Обращаясь к истории&quot; (узб. &quot;Мозийға қайтиб&quot;)}} УДК 821,51. ББК 84.УЗ7-4. Д14. {{L6e|uz}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/Publications/WDE/2010/pdf-versions/Kyrgyzstan.pdf World Data on Education: Kyrgyzstan, UNESCO-IBE(2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151012220727/http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/Publications/WDE/2010/pdf-versions/Kyrgyzstan.pdf |date=2015-10-12 }} Overview of the Kyrgyz Education system
* [http://www.unevoc.unesco.org/go.php?q=World+TVET+Database&amp;ct=KGZ Vocational Education in Kyrgyzstan, UNESCO-UNEVOC(2013)]- Overview of the kyrgyz Vocational Education system.
* [https://24.kg/obschestvo/73205_segodnya_vbishkeke_informatsionnaya_karta/ В городе Ош создана русско-туземная школа]
* [https://web.archive.org/web/20210126112400/https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=2697204117183915&amp;id=100006830594469 Мингбоши Султон Тоирбоев]
* [http://dipkurier.narod.ru/dip78/pamjat.htm Памяти «Первой ласточки»]
* [http://reporter.akipress.org/news:25558/ Читательница жалуется, что на братской могиле мемориального комплекса Вечный огонь в Оше устраиваются увеселительные мероприятия]
* [http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-k%D3%A9ch%D2%AFr%D2%AFls%D2%AFn «Книга Гиннеса Кыргызстана» стр.78] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181014203441/http://studydoc.ru/doc/247002/tekst-tolugu-menen-word-formatynda-k%D3%A9ch%D2%AFr%D2%AFls%D2%AFn |date=2018-10-14 }}
* [http://bizdin.kg/static/media/pdf/tarykh-kyskacha-entsiklopediia.pdf Энциклопедия «Кыргызская История», 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806184309/http://bizdin.kg/static/media/pdf/tarykh-kyskacha-entsiklopediia.pdf |date=2017-08-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20160512230430/http://kyrgyzinfo.ru/files/topic.php?id=1002 Балтиходжа Султанов на кыргызском языке]*
* [http://www.nlkg.kg/ru/society/grimasy-i-kaprizy-obezyany Гримасы и капризы Обезьяны]
* [http://tyup.net/page/sultanov-baltakozho Султанов Балтакожо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129092400/https://tyup.net/page/sultanov-baltakozho |date=2021-01-29 }}
* [http://incredibleosh.kg/?p=710 Ошские улицы. Кто такие Касымбековы]
* [http://rus.ruhaniat.kg/?p=1404 Сыновья муллы и писаря создали первый театр в стране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403135212/http://rus.ruhaniat.kg/?p=1404 |date=2019-04-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20180712190834/http://moodle.pharmi.uz/library/books/ensiklopediya/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20O'%20harfi.pdf Национальная энциклопедия Узбекистана]
* [https://web.archive.org/web/20180214082707/http://www.foto.kg/galereya/2303-pervyy-okruzhnoy-sezd-rabotnikov-profsoyuzov.html Журахон Зайнобиддинов]
* [https://web.archive.org/web/20170702165104/http://www.foto.kg/istoricheskaya-spravka/3659-istoriya-rossiyskogo-obrazovaniya-v-oshe.html История российского образования в Оше]
* [http://www.foto.kg/istoricheskaya-spravka/2832-istoriya-obrazovaniya-kyrgyzstana.html От истоков образования…]

[[Категория:Ҡырғыҙстанда юғары белем]]
[[Категория:Ҡырғыҙстанда мәғариф]]</text>
      <sha1>tvzdxvntcz2h3pg4tszif66dbtvaea0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193155</id>
    <revision>
      <id>1299469</id>
      <parentid>1250731</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T23:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4837" sha1="79yhbyaampv7tdmahfho0jyx6sjmhn5" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
 |Название                =Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы
  |Национальное название  = en/Great Limpopo Transfrontier Park
 |Изображение             = Makuleke2.JPG
  |Подпись изображения    = 
 |Координаты              = 22/26/S/31/22/E
  |CoordScale             = 
 |Страна                  = Зимбабве/Мозамбик/КАР
 |Категория МСОП          = 
 |Ближайший город         = 
 |Площадь                 = 37 572 км²
 |Средняя высота          = 
 |Дата основания          = 2002
 |Посещаемость            = 
 |Год посещаемости        = 
 |Управляющая организация = 
 |Сайт                    = 
 |Позиционная карта       = Африка
 |Позиционная карта 1     = 
 |Категория на Викискладе = 
}}
'''Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы''' ({{lang-en|Great Limpopo Transfrontier Park}}, {{lang-pt|Parque Transfronteiriço do Grande Limpopo}}) — хәҙерге ваҡытта Африка дәүләттәренең — [[Зимбабве]], [[Мозамбик]] һәм [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] территорияһында формалашҡан тәбиғәт паркы. Парктың майҙаны — 37 572 км². Парктың икенсе үҫеш фазаһы уның 100 000 км² тиклем киңәйеүен күҙ уңында тота, был Бөйөк Лимпопоны донъялағы иң ҙур тәбиғәт паркы итәсәк&lt;ref name=&quot;peaceparks&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.peaceparks.org/tfca.php?pid=19&amp;mid=1005|title=GREAT LIMPOPO TRANSFRONTIER PARK|access-date=2014-06-20|archive-date=2018-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825024527/http://www.peaceparks.org/tfca.php?pid=19&amp;mid=1005|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Паркты булдырыу тураһында меморандумға 2000 йылдың 10 ноябрендә ҡул ҡуйыла. Буласаҡ паркка башта ''Газа-Крюгер-Гонарежу сик-ара паркы'' исеме бирелә, әммә 2001 йылдың октябрендә хәҙерге исемен ала.

2002 йылдың 9 декабрендә парк барлыҡҡа килгән дәүләт башлыҡтары уны төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя&lt;ref name=&quot;peaceparks&quot;/&gt;.

Тәүге хайуандар милли парктарҙың элекке сиктәре аша 2001 йылдың 4 октябрендә сыға. Ошо ваҡыттан алып хайуандарҙың ҡаршылыҡһыҙ миграцияһын тәьмин итеү өсөн 50 км-ҙан ашыу ҡойма алына&lt;ref name=&quot;peaceparks&quot;/&gt;.

2013 йылдың октябренән Мозамбик һәм КАР араһында Ҙур Лимпопоға килгән туристар өсөн махсус сик буйы пункты эшләй&lt;ref name=&quot;peaceparks&quot;/&gt;.

== Парк составы ==
[[Файл:Greater Limpopo Transfrontier Park sketch map.svg|thumb|250px|Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркының схемаһы]]
Ҙур Лимпопо сик-ара паркы [[КАР]], [[Мозамбик]] һәм [[Зимбабве]]ның шәхси һәм дәүләт биләмәләрен, шулай уҡ элек булдырылған тәбиғи парктарын һәм ҡурсаулыҡтарын үҙ эсенә ала:
* Крюгер милли паркы (КАР)
* Лимпопо милли паркы (Мозамбик)
* Баньине милли паркы (Мозамбик)
* Зинаве милли паркы (Мозамбик)
* Мапуто милли паркы (Мозамбик)
* Гонарежу милли паркы (Зимбабве)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web |title = Great Limpopo Park |url = http://www.greatlimpopopark.com/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070826205707/http://www.greatlimpopopark.com/ |archivedate = 2007-08-26 |deadlink = yes }}
* [http://www.peaceparks.org/ Peace Parks Foundation]
* [http://www.sanparks.org/ SANParks Official Site]
* [http://www.dolimpopo.com/ Great Limpopo]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Зимбабвеның милли парктары]]
[[Категория:Мозамбиктың милли парктары]]
[[Категория:Көньяҡ Африка Республикаһының милли парктары]]</text>
      <sha1>79yhbyaampv7tdmahfho0jyx6sjmhn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡара гөбөргәйел</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197744</id>
    <revision>
      <id>1299475</id>
      <parentid>1284957</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T00:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16592" sha1="mtr6ez5cao8040e9sulum0x6leaepif" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Chinese
|pic=Wadang-xuanwu.jpg|piccap=Черепицала Сюаньу рельефы 
|l=玄, ҡара һәм ҡараңғы, тоноҡ;&lt;br&gt;武, һуғышсанлыҡ
|c=玄武|p=Xuán Wǔ
|j=jyun4 mou5|y=yun4 mou5
|kanji=玄武
|hiragana=げんぶ
|revhep=Gembu
|kunrei=Genbu
|hangul=현무|rr=Hyeon-mu
|vie=Huyền Vũ
}}

'''Ҡара гөбөргәйел''' ({{Китайский||玄武|Xuán Wǔ|Сюань У}}) — күк йөҙөнөң төньяҡ өлөшөндәге ете йондоҙлоҡ төркөмөнә тап килгән дүрт ҡытай йондоҙлоҡ билдәләренең береһе. Ҡайһы берҙә ул '''Төньяҡтың Ҡара яугиры''' ({{Китайский||北方玄武|Běi Fāng Xuán Wǔ|Бэй Фан Сюань У}}) тип атала. Японияла ул '''Гэмбу''' ({{lang-ja|玄武}}), Кореяла — '''Хёнму''' {{lang-ko2|현무}} булараҡ билдәле. Ул төньяҡты, һыуҙы һәм ҡышты символлаштыра. Ҡытайса Уны '''Сюаньу''', «ҡара яугир» тип атаһалар ҙа, был атаманы йыш ҡына '''Ҡара гөбөргәйел''' тип тәржемә итәләр. Ғәҙәттә уны йылан уралған ташбаҡа итеп һүрәтләйҙәр.

== Ҡара гөбөргәйелдең ете йорто ==
[[Файл:Quanzhou Museum - Four Spirits - Black Tortoise - DSCF8228.JPG|thumb|Ҡара ташбаҡа, Сун  династияһы, Цюаньчжоу]]
Дүрт символдың һәр береһе кеүек, Ҡара гөбөргәйел ''ай''ҙың ете «йорто» (йәки «торағы») менән бәйле:&lt;ref&gt;Русские названия по источнику: В. Е. Еремеев, [http://history.rsuh.ru/eremeev/china/062.htm Астрономические модели мира] {{webarchive|url=https://archive.is/20120726151253/http://history.rsuh.ru/eremeev/china/062.htm |date=2012-07-26 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Йорт һаны

(ай айының көнө)
!Исеме ([[pinyin]])
!Тәржемә
!Йондоҙҙо билдәәләү 
|-
|8
|斗 (Dǒu)
|Сүмес
|Уғатар Фи|φ Sgr
|-
|9
|牛 (Niú)
|Үгеҙ
|Дабих|β Cap
|-
|10
|女 (Nǚ)
|Ҡыҙ
|Һыуғояр Эпсилоны|ε Aqr
|-
|11
|虛 (Xū)
|Бушлыҡ
|Һыуғояр Бетаһы |β Aqr
|-
|12
|危 (Wēi)
|Ҡыйыҡ кикреге 
|Һыуғояр Альфаһы|α Aqr
|-
|13
|室 (Shì)
|Палата
|Маркаб|α Peg
|-
|14
|壁 (Bì)
|Диуар
|Альгениб|γ Peg
|}
Европа астрономияһы терминдарында улар Уҡсы, Кәзәмөгөҙ (Ылаҡ), Һыуғояр Һәм Пегас йондоҙлоҡтарының (европа) өлөшөн биләй.

== Сығышы ==
[[Боронғо Ҡытай]]ҙа ташбаҡа һәм йылан оҙон ғүмерлелектең изге йән эйәләре тип һаналған. [[Хань династияһы]] осоронда кешеләр йыш ҡына ташбаҡа рәүешендәге нефрит сулпылар таҡҡан. Боронғо Ҡытай [[Япония]]ға йоғонто яһағанлыҡтан, унда ҡабул ителгән маҡтаулы исемдәр һәм айырымлыҡ билдәләре лә йыш ҡына ташбаҡа образы менән бәйле.

Ҡытай астрономияһының ҡайһы бер тарихсылары фекеренсә, эклиптиканың «төньяҡ» өлөшө менән ташбаҡа араһындағы ассоциация боронғо ҡытайҙарға 天鳖 (''тянь бе'') κ 天, йәғни «күк ташбаҡаһы» булараҡ билдәле астеризм арҡаһында килеп сыҡҡан. Был астеризм европа астрономияһында Көньяҡ Таж йондоҙлоғона тап килә, һәм ысынлап та ташбаҡаға оҡшаш — (эклиптикала урынлашмағанлыҡтан) айҙың 28 торағының береһе түгел, әммә Ҡара Ташбаҡаның Лазорев Аждаһа менән сигенә етерлек яҡын урынлашҡан.&lt;ref name=porter&gt;{{citation|first=Deborah Lynn |last=Porter
|publisher=[[SUNY Press]] |year=1996|isbn=0791430332
|title=From deluge to discourse: myth, history, and the generation of Chinese fiction
|series=Suny series in Chinese philosophy and culture
|url= https://books.google.com/books?id=Pnzw7fRFUxMC&amp;pg=PA35 |page=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation
|first=Edward L. |last=Shaughnessy|publisher=[[SUNY Press]] |year=1997|isbn=0791433781
|title=Before Confucius: studies in the creation of the Chinese classics
|series=SUNY series in Chinese philosophy and culture
|url= https://books.google.com.au/books?id=YHvcSP-N5AcC&amp;pg=PA208
|pages=208—209
}}&lt;/ref&gt;
Хатта ул бик мөһим боронғо күҙәтеүселәргә оҡшаған тип фаразлана, сөнки алыҫ элекке заманда (яҡынса б.э.т. VI мең йыллыҡҡа тиклем) уның төнгө күктә тәүге тапҡыр күренүе яҙғы көн менән төн тигеҙлегенең башланыуы билдәһе булып хеҙмәт иткән.&lt;ref name=porter/&gt;

Боронғо комментарийҙарҙа «Сюаньу» төшөнсәһе ''сюань'' (玄) төҫө (күк төҫө — ҡыҙыл төҫмөр менән ҡара) һәм ташбаҡа тураһында броня-панцирлы йән эйәһе (шунан сығып ''у'' (武), «һуғышсанлыҡ») тураһындағы күҙаллау менән бәйле барлыҡҡа килгән тип аңлатыла. Йылан менән уратылған ташбаҡа ерләү ҡоролмаларының төньяҡ яғында (Хань дәүерендә), ә элекке ваҡытта — походтар ваҡытында ғәскәрҙәр артта йөрөткән ҡара флагтарҙа һүрәтләнгән. Күрәһең, әкренләп төньяҡ хакимы Хэй-ди образы Сюаньу менән контаминациялана (урта быуаттарҙа Сюаньу Сюань-тянь шан-ди, «ҡара күктең юғары хакимы» тип атала).&lt;ref&gt;[http://myths.kulichki.ru/enc/item/f00/s32/a003252.shtml Мифологический словарь: Сюаньу]&lt;/ref&gt;

Чжэнь-цзун императорының Да-чжун сян-фу (1008-1016) дәүерендә, ул Сун империяһына нигеҙ һалыусы Чжао Сюань-лан исеменә ингәнлектән, сюань иероглифының табуацияһы (玄) менән бәйле, Сюань-у исемен Чжэнь-у («ысын яугирлек») тип алмаштырыу бара&lt;ref&gt;[Даосизм, 1990, с. 132]&lt;/ref&gt;.

Чжэнь-цзун был илаһҡа генерал дәрәжәһен (Чжэнь-у цзян-цзюнь), артабанғы Сун хакимдары уға тағы ла ҡабарынҡы һәм оҙон титулдар бирә.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vostok.amursu.ru/AUDITORIUM/rabfil18.htm |title=Культ Вэнь-чана и Чжэнь-у в даосизме. С. В. Филонов |accessdate=2010-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100222175209/http://vostok.amursu.ru/AUDITORIUM/rabfil18.htm |archivedate=2010-02-22 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;

== Тарихи белешмә ==
[[Файл:Wudanghshan-Xuanwu-in-Beijing-Capital-Museum-3796.jpg|thumb|left|[[Чжу Ди]] эраһынан ''Сюаньу'' скульптураһы, Хубэй провинцияһы музейы коллекцияһынан]]
«Көнбайышҡа сәйәхәт» («Путешествие на Запад») классик хикәйәһендә (Чжэнь-у) Сюаньу төньяҡ короле була, уға ике генерал хеҙмәт итә: «Ташбаҡалар генералы» һәм «Йыландар генералы». Был королдең Хубэй провинцияһындағы Уданшанда ғибәҙәтханаһы була. Шул уҡ провинцияның баш ҡалаһы Уханда, Янцзы йылғаһының ике яғында Ташбаҡа тауы һәм Йылан тауы бар.

Даос легендаһында Сюаньу тип аталған кеше Ҡытай империяһы кенәзе була. Әммә ул тәхет менән ҡыҙыҡһынмай, Ә Даоны аңлау юлын һайлай. 16 йәшендә ул ата-әсәһен ташлап, аң-зиһене дөрөҫ булыуын эҙләй. Ул илаһи статусына өлгәшкән һәм төньяҡ күк аллаһы булараҡ хөрмәт ителә, тиҙәр.

Башҡа ҡытай легендалары шулай уҡ Йылан һәм Ташбаҡа генералы тураһында һөйләй. Сюаньуға аң-зиһене дөрөҫ булыуын һәм илаһи статус эҙләгәндә, уға бының өсөн уның тәненән бөтә «кеше» кәүҙәһен (плоть) таҙартырға кәрәклеге тураһында һөйләп бирәләр. Тыуғандан алып ул донъяуи, «кеше» ризығын ашағанлыҡтан, уның ашҡаҙаны һәм эсәге һаман да кешенеке булған. Кире ҡағылғандан һуң, улар ташбаҡа (ашҡаҙан) һәм йылан (эсәк) формаһын ала. 
Күп кенә ҡытай легендалары шулай уҡ белем үҫкән һәм кешеләрҙе эҙәрлекләгән һайын хайуандар енгә әйләнгәнлеге тураһында һөйләй. Сюаньу, аллаға әүерелгәндәән һуң, ''үҙенең үткәнендәге ендәрен'' үлтерергә тотона. Улар тәүбә итә, һәм ул уларҙы үлтермәй. Сюаньу уларҙы уның ҡарамағында камиллашырға һәм үҙ яуызлыҡтарын йолорға ебәрә, һәм улар Сюаньға эҙләүҙә ярҙам иткән Ташбаҡа һәм Йылан генералдары булып китә.

Икенсе сығанаҡҡа ярашлы, Сюаньу үҙенең һабаҡ алыу юлын башлағас, уға алла булыу өсөн бөтә элекке гонаһтарын йолоп алырға кәрәклеге асыла. Ул ашҡаҙанын һәм эсәген йылғала йыуа. Уның эске ағзаларынан йыуылып, гонаһтары ҡара формаға күсә. Улар, кешеләрҙе ҡурҡыта башлаған ҡара ташбаҡа һәм йылан булараҡ кәүҙәләнә. Сюаньу быны аңлағандан һуң, кире ҡайта һәм гонаһтарын еңеп сыға, шунан һуң улар уның хеҙмәтселәре булып китә.

Ли Шиминь үҙенең ағалары Ли Цзяньченды (Li Jiancheng) Һәм Ли Юаньцзиҙы (Li Yuanji) үлтергән урын — Сюаньу Ҡапҡаһы (Incident_at_Xuanwu_Gate) янында булған ваҡиғаға исем биргән ҡапҡа

== Әҙәбиәттә ==
Ҡытай урта быуат әҙәбиәтендә Сюаньу образы Сюй Чжунлиндың «Фэн шэнь яньи» («Возвышение в ранг духов», XVI б.) фантастик эпопеяһында, «Бэй ю цзи» романында («Путешествие на север», XVI—XVII бб.) һәм ҡайһы бер даос әҫәрҙәрендә (XVI быуат «Записки о поисках духов трёх религий» («Өс дин рухтарын эҙләү тураһында яҙмалар») һәм башҡа әҫәрҙәрҙә) сағылыш таба.

== Ерләү йолалары менән бәйлелеге ==
[[Файл:Lingshan Islamic Cemetery - turtle tomb - DSCF8397.JPG|thumb|Цюаньчжоуҙа типик «ташбаҡа ҡәбер ташы»]]
Фуцзянь провинцияһының диңгеҙ буйы райондарында (Сямынь, Цюаньчжоу) ташбаҡаларҙың ҡәберлектәр менән ҡыҙыҡлы ассоциацияһы үҫешкән. Унда ташбаҡа панцирҙары рәүешендә ҡәбер таштары төҙөү йолаһы бар. Йыш ҡына был йола ташбаҡаларҙың оҙон ғүмерлелеге менән бәйле тип раҫлана, һәм ул ерләнгән кешенең тоҡомдарына күп йылдар йәшәүҙе тәьмин итергә тейеш. Де Гроот фекеренсә, Ҡәберҙе Ҡара ташбаҡа — күк яугиры Сюаньу ҡурсалауы аҫтына ҡуйыу теләге лә роль уйнай алыуы мөмкин булған.&lt;ref name=deGroot1082&gt;{{citation
|publisher=Brill Archive |year=1892|first=Jan Jakob Maria |last=de Groot
|title=The Religious System of China|volume=III
|url=https://archive.org/details/religioussystemo03groo |pages=1082—1083
}}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Йондоҙлоҡтоң дүрт билдәһе]] (Ҡытай)
* [[Дүрт изге хайуан]] (Вьетнам)
* [[Ҡытай мифологияһында ташбаҡа]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Сычев Л. П.'', ''Сычёв В. Л.'' Китайский костюм: Символика. История. — М.: [[Наука (издательство)|Наука, ГРВЛ]], 1975. — 160 с. — С.27-28.
* ''[[Концевич, Лев Рафаилович|Концевич Л. Р.]]'' [http://esseclub.narod.ru/Myths18/Sasin.html Саси́н] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240407060758/https://esseclub.narod.ru/Myths18/Sasin.html |date=2024-04-07 }} [ {{lang-ko|[[:ko:사신도|사신]]}}, {{Китайский|[[:zh:四神|四神]]||}}, ''сышэнь'' ] // [[Мифологический словарь]] / Гл.ред. [[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Е. М. Мелетинский]] — М.:[[Советская энциклопедия]], 1990. — 672 с. — С.475. — ISBN 5-85270-032-0.
* ''[[Рифтин, Борис Львович|Рифтин Б. Л.]]'' [http://myths.kulichki.net/enc/item/f00/s32/a003252.shtml Сюаньу] // Там же. — С.510.
* ''Рифтин Б. Л.'' [http://www.synologia.ru/a/%D0%A1%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C-%D1%83 Сюань-у] // [[Духовная культура Китая]]: Энциклопедия. — М.: [[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]], 2007. — Т.2: Мифология. Религия. — 869 с. — С.588-589. — ISBN 5-02-018429-2, ISBN 978-5-02-018430-5
* {{книга |заглавие = Сакральное на традиционном востоке |язык = ru |ссылка = https://book.ivran.ru/f/sakralnoe-22-12-2017.pdf |ответственный = отв. редактор Рябинин А. Л.; ред.-сост.  Васильев Д. Д.,  Королева О. А.,  Фомина   Н. И. |место = М. |издательство  = Институт  востоковедения  РАН |серия = Сборник статей |год = 2017 |страниц = 576 |isbn = 978-5-89282-736-2 |тираж = 500 }}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120728152847/http://www2.gol.com/users/stever/charts.htm «Star Charts and Moon Stations»]
* [https://web.archive.org/web/20120805200155/http://www2.gol.com/users/stever/winter.htm The Black Tortoise of the North]

{{Тышҡы һытанмалар}}

{{Китайские созвездия}}

[[Категория:Ҡытай мифологияһындағы мифик йән эйәләре]]
[[Категория:Мифик гөбөргәйелдәр]]
[[Категория:Ҡытайҙа астрономия]]</text>
      <sha1>mtr6ez5cao8040e9sulum0x6leaepif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Әләзән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198059</id>
    <revision>
      <id>1299492</id>
      <parentid>1273938</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T08:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2859" sha1="7yx370bubjp2ozwgsjsnv3hrd4suj7z" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Үрге Әләзән''' ({{Lang-ru|Верхняя Елюзань}}) — [[Пенза өлкәһе]] Городище районына кереүсе ҙур татар ауылы. Городищеҙан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Бында ауылды Аймбура тип йөрөтәләр.

== Халыҡ ==
Ауылда [[2004 йыл|2004 йылда]] 819 йортта 3248 кеше йәшәгән.

== Тарих ==
Үрге Әләзән 1648 йылда &quot;сирек&quot; татарҙары нигеҙләгән. Ауыл һүҙе мордванан ''алязань калмо'' – «түбәнге үҙән ҡәберлеге»н аңлата.

Әләзән гидронимы, Кададаның һул ҡушылдығы, мордва телендәге &quot;алязань калмо&quot; &quot;түбәнге үҙен ҡәберлеге&quot; һүҙенән килеп сыҡҡан. Һуңынан &quot;калмо&quot; һүҙе юғала. Алязань мордва термины &quot;ало&quot; түбән һәм &quot;Уза&quot; (йылға атамаһы) һәм &quot;нь&quot; сифатының мордва тамамланышына барып тоташа: Түбән Әләзән. Гидроним эсендә тартынҡыларҙың йомшарыуы татар теленең сингармонизмы менән бәйле. Әммә Әләзән Узаға ҡоймай, әммә уның үрге өлөшө Әләзән-Кадада-һыуҙары айырғысында урынлашҡан.&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2024-06-01|lang=ru-ru|title=Село Верхняя Елюзань Городищенский район Пензенской области|url=http://exgor.ru/gorodishchenskij-rajon/veluzan.html|website=exgor.ru}}&lt;/ref&gt;

== Уҡыу-уҡытыу ==
Ауылда мәктәп, амбулатория, китапхана һәм тарихи мәсет бар (19 быуатта ҡоролған).

Мәктәптә 2010/11 уҡыу йыл 378, 2012/13 уҡыу йыл - 354 бала уҡыны. Уҡытыу рус телендә алып барыла, татар теле дәрес булараҡ ҡына инә. Тәүге синыфтарҙа уҡыу-уҡытыу бик ауыр бара, сөнки балалар мәктәпкә бер һүҙ русса белмәйенсә килә.&lt;ref&gt;[http://veluzschool.ucoz.ru/index/istorija_shkoly/0-15 Мәктәп турында тарихи белешмә]&lt;/ref&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Түбән Әләзән]]
* [[Урта Әләзән]]
* [[Пенза өлкәһе]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==

* [https://web.archive.org/web/20121002235826/http://nailtimler.narod.ru/tatars_in_russia/penza_region.html Пенза өлкәһе татар ауылдары]
[[Категория:Пенза өлкәһе]]</text>
      <sha1>7yx370bubjp2ozwgsjsnv3hrd4suj7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бистрик тимер юл станцияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199541</id>
    <revision>
      <id>1299464</id>
      <parentid>1283355</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T20:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akir-toj</username>
        <id>48126</id>
      </contributor>
      <origin>1299464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7408" sha1="skytfcbef8qc4c5vvyn2illexj64x89" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name             = Бистрик тимер юл станцияһы бинаһы
| native_name      = Zgrada željezničke stanice Bistrik
| native_name_lang = bs
| image            = Zgrada željezničke stanice Bistrik Sarajevo.png
| caption          = Бистрик тимер юл станцияһы 2018 йылда
| location         = Бистрик, Сараево, Босния һәм Герцеговина
| coordinates      = {{coord|43.852753|N|18.432347|E|display=inline,title}}
| status           = Һаҡланған
| architectural_style = Альп-романтик
| opened_date      = 1906
| owner            = Сараево ҡалаһы
}}
&lt;mapframe latitude=&quot;43.852753&quot; longitude=&quot;18.432347&quot; zoom=&quot;15&quot; width=&quot;200&quot; height=&quot;159&quot; align=&quot;right&quot; /&gt;
'''Бистрик тимер юл станцияһы''' ({{lang-bs|Zgrada željezničke stanice Bistrik}}; {{lang-sh|Зграда жељезничке станице Бистрик}}) — [[Босния һәм Герцеговина|Босния һәм Герцеговинаның]] [[Сараево]] ҡалаһындағы Бистрик районында урынлашҡан тарихи тимер юл станцияһы. 1906 йылда [[Босния һәм Герцеговинала Австро-Венгрия идараһы|Австро-Венгрия осоронда]] төҙөлгән, ул Көнсығыш тимер юлының (Остбан) һуңғы станцияһы булып хеҙмәт иткән, Сараевоны [[Увац]] менән тоташтырған, шулай уҡ [[Фоча]] һәм [[Прибой]]ға тармаҡтары булған. Бина альп-романтик архитектураһы өлгөһө булып тора һәм 2006 йылдан [[Босния һәм Герцеговинаның милли ҡомартҡыһы|Босния һәм Герцеговинаның Милли ҡомартҡыһы]] тип иғлан ителгән.

== Тарихы ==
Бистрик тимер юл станцияһы 1906 йылда, Сараевонан Увацҡа тиклем Көнсығыш тимер юлы линияһын төҙөү тамамланыу менән бергә төҙөлә. Проектты Босния һәм Герцеговина Дәүләт тимер юлдарының Техник бүлеге тормошҡа ашыра. Станция Сараевоны Босния һәм Герцеговинаның көнсығыш төбәктәре менән бәйләүҙә, пассажирҙар һәм йөк ташыуҙы еңелләштереүҙә мөһим роль уйнай. &lt;ref&gt;{{cite web |title=The National Monument: Bistrik Railway Station in Sarajevo |url=https://sarajevotimes.com/the-national-monument-bistrik-railway-station-in-sarajevo/ |website=Sarajevo Times |date=22 January 2022 |access-date=20 April 2025}}&lt;/ref&gt;

1973 йылда Көнсығыш тимер юлы линияһы файҙаланыуҙан сығарыла, һәм Бистрик станцияһы эшләүҙән туҡтай. Артабан бина ташландыҡ хәлгә килә һәм ваҡыт үтеү менән туҙа. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Its beauty is seen in the movie &quot;Walter defends Sarajevo&quot;: Memory of Bistrik Station |url=https://visitbih.ba/en/its-beauty-is-seen-in-the-movie-walter-defends-sarajevo-memory-of-bistrik-station/ |website=Visit BiH |date=26 February 2024 |access-date=20 April 2025}}&lt;/ref&gt;

== Архитектураһы ==
Станция бинаһы Австро-Венгрия архитектураһына хас булған альп-романтик стилендә проектланған. Комплексҡа тәүҙә буфет, тимер юл мөдире өсөн бина, келәт ҡоролмалары, тоннель һәм күпер ингән. Архитектура ансамбле XX быуат башындағы тимер юл инфраструктураһының функциональ һәм эстетик ҡиммәттәрен сағылдыра. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Bistrik Railway Station - Destination Sarajevo |url=https://sarajevo.travel/en/things-to-do/bistrik-railway-station/1238 |website=Destination Sarajevo |access-date=20 April 2025}}&lt;/ref&gt;

== Һаҡлау ==
Уның тарихи һәм архитектура әһәмиәтен танып, Босния һәм Герцеговинаның Милли ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса комиссияһы 2006 йылда Бистрик тимер юл станцияһын Милли ҡомартҡы тип иғлан итә. Был ҡарар 2006 йылдың 4-10 июлендә үткән ултырышта Комиссия ағзалары: [[Зәйнәп Ахунбай]], Амра Хажимухамедович (рәйес), [[Дубравко Ловренович]], Лиляна Шево һәм Тина Вик тарафынан ҡабул ителә.

== Ремонт һәм хәҙерге ҡулланылышы ==
[[File:Narrow-Gauge-Railway Ostbahn Station-Bistrik (3).jpg|thumb|right|250px|Бистрик станцияһы, 1910 йылғы открытка.]]
2022 йылда Сараево ҡалаһы Бистрик тимер юл станцияһы бинаһын комплекслы реставрациялауҙы башлай. Яңыртыу эштәре бинаның үҙенсәлекле архитектура һыҙаттарын һаҡлап ҡалыуға һәм уны мәҙәни һәм йәмәғәт маҡсаттарында файҙаланыуға йүнәлтелә. Тергеҙелгән бина рәсми рәүештә 2022 йылдың 6 апрелендә, Сараево көнө менән бергә асыла. Мэр Бенджамина Карич был күренекле ҡоролманы тергеҙеү менән ғорурланыуын белдерә һәм уның ҡала мираҫы өсөн әһәмиәтен билдәләй. &lt;ref&gt;{{cite web |title=BiH capital celebrates Day of Sarajevo by reopening historical building |url=https://english.news.cn/20220407/6a74a497073c4818afef1ecfc02b9a78/c.html |website=Xinhua |date=7 April 2022 |access-date=20 April 2025}}&lt;/ref&gt;

== Мәҙәни әһәмиәте ==
Бистрик тимер юл станцияһы Сараевоның тарихи үҫеше һәм архитектура мираҫы символы булараҡ мәҙәни әһәмиәткә эйә. Ул төрлө мәҙәни әҫәрҙәрҙә, шул иҫәптән 1972 йылғы Югославия фильмы «[[Валтер Сараевоны һаҡлай]]» (Walter Defends Sarajevo) фильмында күрһәтелә, унда уның үҙенсәлекле архитектураһы фон булып хеҙмәт итә. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Its beauty is seen in the movie &quot;Walter defends Sarajevo&quot;: Memory of Bistrik Station |url=https://visitbih.ba/en/its-beauty-is-seen-in-the-movie-walter-defends-sarajevo-memory-of-bistrik-station/ |website=Visit BiH |date=26 February 2024 |access-date=20 April 2025}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Сараево]]
[[Категория:Тимер юл станциялары]]
[[Категория:Босния һәм Герцеговина]]</text>
      <sha1>skytfcbef8qc4c5vvyn2illexj64x89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яушев Ғәбделвәли Әхмәтйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200715</id>
    <revision>
      <id>1299450</id>
      <parentid>1298905</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T13:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14517" sha1="8f1cfmcxlb4imeaq56prerqlgm4l94t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәбделвәли Әхмәтйән улы Яушев''' [[12 март|(12 март]], [[1840 йыл]], [[:ru:Троицк (Челябинская область)|Троицк ҡалаһы]] — [[13 сентябрь]], [[1906 йыл]], шул уҡ йыл) — [[Татарҙар|эшҡыуар]], йәмәғәт эшмәкәре һәм меценат, Яушевтар сауҙагәрҙәре династияһы вәкиле.

Ғәбделвәли Әхмәтйән улы [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһында беренсе гильдия сауҙагәре Әхмәтжан Яушев ғаиләһендә тыуа.&lt;ref name=staranijami&gt;{{Cite web |url=http://troitsk74.ru/history/trail/pains/ |title=Стараниями Абдулвали |access-date=2016-05-11 |archive-date=2016-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413222813/http://troitsk74.ru/history/trail/pains/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1875 йылда әтиһе үлгәндән һуң, Әбделвәли Яушев, сабыйҙары Мөхәммәтсадиҡ, Мөхәммәтшәриф һәм Муллағәли менән бергә, ғаилә бизнесын үҙ ҡулдарына ала һәм ғаилә предприятиеларын &quot;Ғәбделвәли Әхмәтйән улы Яушев һәм уның сабыйҙары фирмаһы аҫтындағы сауҙа йорто&quot;на берләштерәләр.&lt;ref&gt;Габдулбари Баттал. Абдулвали Яушев // Издатели: сыновья Абдулвали — Мухаметгали, Муллаахмет и Абдулгазиз Яушевы. Типография газеты «Вакыт» в Оренбурге, 1912 г.&lt;/ref&gt;

== Эшҡыуарлыҡ ==

=== Сауҙа ===
Яушевтар фирмаһы төрлө ауыл хужалығы һәм сәнәғәт тауарҙары (йөн, тире, күн, иген, он, сәй һәм шәкәр, шулай уҡ сәнәғәт тауарҙары, тәмәке, аҙыҡ-түлек һәм башҡа тауарҙар) менән сауҙа иткән.

Сауҙа уның киң селтәре аша үткәрелгән 20-нән ашыу күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу магазиндарында, шулай уҡ [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһының]] иң эре йәрминкәләрендә, шул иҫәптән Түбәнге Новгород һәм Ирбит йәрминкәләрендә. 1895 йылда туҡыма һатыуҙан ғына ағалы-ҡустылы Яушевтарҙың сауҙа йортоноң әйләнеше 4,3 млн һум тәшкил итә. Шуның 1,5 миллион һумы [[Ташкент]] филиалынан килгән.&lt;ref name=historybiz&gt;{{Cite web |url=http://historybiz.ru/yaushev-abdulvali-ahmetzhanovich.html |title=100 великих предпринимателей России&quot; &quot; Номинанты &quot; Яушев Абдулвали Ахметжанович |access-date=2016-05-11 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602103126/http://historybiz.ru/yaushev-abdulvali-ahmetzhanovich.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Үҙ производствоһы ===
[[Файл:Latif_Yaushev_House_1.jpg|мини|Троицкийҙа Ғәбделвәли Яушев үҙенең бер ҡатынына һалған йорт]]
Тауарҙың бер өлөшөн Яушевтар үҙҙәренең сәнәғәт предприятиеларында етештергән. Улар атаһынан [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицкиҙа]] тире һәм һабын заводын мираҫ итеп ала. Яушевтар шулай уҡ [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицкиҙа]] бәләкәй генә мал һуйыу цехы һәм май заводы, сәй ҡаплау заводы һатып ала, Семиречье районының Троицкиҙа һәм Токмаҡта йөн йыуыу заводтары аса. [[1891 йыл]]да Яушевтар Троицкийҙа ҙур пар тирмәне төҙөй, ә [[1893 йыл]]да Троицкий районының Ключевская ауылы янында тағы бер ун тирмән төҙөй, ул күн эшкәртеү заводын дубиль матдәләр менән тәьмин итә һәм иген тартыу өсөн шәхси заказдарҙы үтәй.&lt;ref name=historybiz/&gt;

Эшҡыуарҙар Урта Азияла ауыл хужалығы эшкәртеүен дә үҫтергән. Улар [[Ташкент]] тирәһендә мамыҡ плантациялары төҙөй, [[1888 йыл]]да Ташкент районының Әлимкент ҡалаһында һәм Кинсәйҙә, Калес тимер юл вокзалы янында мамыҡ эшкәрткән заводтар төҙөй.&lt;ref name=historybiz/&gt;

=== XIX быуат аҙағында Яушев фирмаһының географияһы ===
[[Файл:Здание_мечети_(Троицк).JPG|мини|Ғәбделвәли Яушев аҡсаһына 1894—1895 йылдарҙа төҙөлгән Троицк ҡалаһының алтынсы собор мәсете]]
* Троицк (штаб-фатиры)
Бүлектәр:

* [[Силәбе|Чиләбе]]
* Оренбург губернасының Кочкар бистәсе
* [[Ҡостанай|Костанай,]] Тургай өлкәсе
* [[Ташкент]](Сырдарья өлкәсе)
* Тараз
* Тукмак Семиречье өлкәсе
* Казах даласының даими ярминкәләр була торган җиде торак пунктында (Звериноголов, Карачел, Николаев, Тукман, Тургай, Усть-Уй, Чөмләк) һәм Кытай шәһәре [[Ҡолжа|Голҗада]] уңышлы эшли.

Вәкиллектәр:

* [[Мәскәү]]
* [[Варшава]]

== Хәйриә һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Ғәбделвәли күренекле меценат була һәм ағалары менән берлектә Рәсәй империяһындағы төрки халыҡтар араһында әҙәбиәт сығарыуға, мәсеттәр төҙөүгә, мәғарифты үҫтереүгә, модернизацияға булышлыҡ итә.
[[Файл:Туркестан.jpg|справа|мини|Ходжа Әхмәт Йәсәүи ҡәбере [[1899 йыл]]да Яушев фирмаһы аҡсаһына тергеҙелә]]
[[1893 йыл]]да ул [[Санкт-Петербург]]та «Мишҡәт әл-мәсәбих» (Яҡтыртыу урыны) хәҙистәр йыйынтығын мең дана баҫтырыу өсөн 6000 һум бүләк итә. Ғәбделвәли Яушев һәм уның ағалары Ислам [[Йәдитселек|джадиды]] ижтимағи-сәйәси хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. [[Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы|Зәйнулла Рәсүлев]] һәм башҡа дини һәм донъяуи эшмәкәрҙәр менән бергә ағалы-ҡустылы Яушевтар Көньяҡ Уралда мосолман мәғариф системаһын үҙгәртеп ҡороуҙы башлап ебәреүселәр һәм төп бағыусылар иҫәбендә була. Улар Троицк, [[Верхнеурал]]ьск, [[Ҡостанай|Костанай]], [[Троицк өйәҙе|Троицк]] һәм [[Силәбе өйәҙе|Челябинск өлкәләрендәге]] Жадид (яңы ысул) мәктәптәрен финанслай&lt;ref name=&quot;historybiz&quot; /&gt;.

[[1885 йыл]]дан Троица [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһендә]] рус класының почетлы кураторы булып эшләй, бының өсөн миҙал менән бүләкләнә. [[1901 йыл]]да был класс ағалы-ҡустылы Яушевтар үтенесе буйынса Троица ике класлы урыҫ-татар мәктәбенә үҙгәртелә.&lt;ref name=historybiz/&gt;

1896 йылда Троицктың Икенсе мәсете попечителдәре булараҡ Яушевтар «Мөхәммәҙиә» биҫтә мәҙрәсәһен реформалай һәм бағыусылыҡ итә, уны Уралдағы иң яҡшы мосолман белем биреүҙең береһенә әйләндерә.

[[1898 йыл]]да Яушевтар Троица мосолман хәйриә йәмғиәтен ойоштороу инициаторҙары иҫәбенә инә. [[1901 йыл|1901 йылдан алып]] үлеменә тиклем был ойошманың рәйесе булып Абдулвәли Яушев эшләй.&lt;ref&gt;А. Хабутдинов. Институты российского мусульманского сообщества в Волго-Уральском регионе — Марджани, 2013&lt;/ref&gt;

1905 йылда ул Түбәнге Новгородта үткән Россия мөсөлмандар Беренсе съездында катнашучыларның һәм иғәнәселәрҙең береһе була һәм Россияла беренсе мосолман сәйәси партияһы «Иттифаҡ әл-Мөслимин» сәғәтте ойоштороусыларҙың береһе була.

Бынан тыш, [[1888 йыл|1888-1906 йылдарҙа]] [[1906 йыл|Троицк]] ҡала думаһы ағзаһы була. [[1895 йыл]]да мөфтөй [[Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы|Мөхәмәтжар Солтанов]] һәм Ахун Әхмәтхажи Рахманҡолов менән бергә [[Ҡышҡы һарай|Ҡышҡы һарайҙа]] батша [[Николай II]] тәхеткә ултырыуы менән ҡотлау өсөн ҡабул итәләр. Делегация императрицаға 10 мең һумлыҡ йөн тун бүләк итте.
[[Файл:Abdulvali_Yaushev_tomb.jpg|мини|Троицк ҡалаһының Иҫке мосолман зыяратында Ғәбделвәли Яушев ҡәбере]]
Ғәбделвәли Яушев Троицк ҡалаһының Иҫке Мосолман зыяратында ерләнгән.

== Ғәиләһе ==
Ул вафат булғандан һуң, ағаһы Муллағәли ғаилә фирмаһын үҙ ҡулына ала һәм [[Октябрь революцияһы]]нан һуң Яушев предприятиелары национализацияланғанға тиклем Яушев фирмаһына етәкселек итә.Әбделвәли Яушев бер нисә тапҡыр өйләнгән, революцияға тиклем уның ҡатындарының береһе Ҡостанай ҡыҙҙар гимназияһы мөдире булған.{{нет АИ|31|05|2026}}
* Ҡыҙҙарының береһе [[Аитова Фәтихә Ғәбделвәли ҡыҙы|Фатиха Айытова]] — йәмәғәт эшмәкәре һәм меценат, [[Ҡазан]]да беренсе татар ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына нигеҙ һалыусы.
* Улдарының береһе сауҙагәр һәм [[Мәскәү йәмиғ мәсете|Мәскәү собор мәсетенә]] нигеҙ һалыусы Сәлих Эрзиндың ҡыҙына өйләнгән.
* Уның ике улы ағалы-ҡустылы Рәмеевтарҙың Оренбургтан килгән ҡыҙҙарына өйләнә: [[Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы|Закир Рәмеевтың]] ҡыҙы Рауза һәм Шакир Рәмеевтың ҡыҙы Фатима.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://idmedina.ru/books/regions/?3878 |title=Первый съезд мусульман России (к 100-летию проведения)-I Всероссийский съезд мусульман России и его решения |access-date=2016-05-11 |archive-date=2016-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809021122/http://idmedina.ru/books/regions/?3878 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://idmedina.ru/books/regions/?3880 |title=Участники I Всероссийского съезда мусульман России: краткие биографические сведения |access-date=2016-05-11 |archive-date=2016-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808223023/http://idmedina.ru/books/regions/?3880 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Уларҙың тоҡомдарының ҡайһы берҙәре Совет власы осоронда репрессияға эләгә.&lt;ref name=vatandash&gt;[https://vatandash.ru/articles/istoriya/2022-07-25/deti-bratiev-rameevyh-2884686 Фарида Каипова, Альбина Ярмуллина. Дети братьев Рамеевых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220811153312/https://vatandash.ru/articles/istoriya/2022-07-25/deti-bratiev-rameevyh-2884686 |date=2022-08-11 }} - [[Ватандаш]], 25.07.2022&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Яушевтар|Яушевтар ғаиләһе]]
* [[Йәдитселек]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


== Һылтанмалар ==
* [https://protatarstan.ru/news/vechnoe-tat/tobak-aidamannary-gabdelvali-iausev Төбәк әйдәманнары: Габделвәли Яушев]
* [https://ft.antat.ru/uploads/110155847fb04997b3-Загидуллин_И_статья.pdf Г. Баттал «Габделвәли Яушев турында»]

[[Категория:1849 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1906 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Шәхестәр:Ташкент]]
[[Категория:Йәдитселек]]
[[Категория:Троицкиҙа тыуғандар]]
[[Категория:1840 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>8f1cfmcxlb4imeaq56prerqlgm4l94t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡоштар паркы (Исфаһан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201263</id>
    <revision>
      <id>1299482</id>
      <parentid>1298799</parentid>
      <timestamp>2026-06-20T04:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8006" sha1="6784bo1b8cvdz86cvwkeopmcmpyu74k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡоштар паркы (Исфаһан ҡалаһы)''' ({{lang-fa|باغ پرندگان اصفهان}}, Baghe Parandegan Isfahan) — Иранда [[Исфаһан|Исфаһандағы]] Зәйендеруд йылғаһы буйында матур ял итеү урыны, Наджаван тәбиғәт паркы билмәһәендә урынлашҡан, дөйөм майҙаны 55 мең квадрат метр тәшкил итә. Шуның 17 мең квадрат метры Ҡоштар баҡсаһының үҙенә арналған. Бында ҡоштар иркен йөрөй, яһалма күлдәрҙә, — ҡойма артында тотолған йыртҡыстарҙан башҡа барыһы ла йөҙә&lt;ref&gt;{{cite web|url =https://ru.irna.ir/photo/83895088/%D0%A1%D0%B0%D0%B4-%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86-%D0%B2-%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%98%D1%81%D1%84%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B5|title= Сад птиц в иранском Исфахане|website = |access-date = 2026-05-31|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.


== Тарихы ==
1998 йылда Исфаһан мэрияһы ярҙамында паркҡа нигеҙ һалына&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[http://isfahan.ir/ShowPage.aspx?page_=form&amp;order=show&amp;lang=1&amp;sub=37&amp;PageId=5728&amp;PageIDF=0&amp;tempname=samandhi  Парк птиц города Исфахан. Официальный портал мэрии города Исфахана на персидском языке. Проверено 10 марта 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413144506/http://isfahan.ir/ShowPage.aspx?page_=form&amp;order=show&amp;lang=1&amp;sub=37&amp;PageId=5728&amp;PageIDF=0&amp;tempname=samandhi |date=2014-04-13 }}{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;.

== Йәшәүселәре ==
Бында Иранда тыуған һәм [[Австралия]], [[Танзания]], [[Индонезия]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм башҡа илдәрҙән килтерелгән 130 төрҙән торған 4 меңдән ашыу индивид: төҫлө тутыйғоштар, фазандар, тауистар, пеликандар, тукандар, өйрәктәр, ҡарғалар, фламинголар һәм башҡа бик күп ҡоштар йәшәй. Ҡоштарҙың ҡанаттары ҡырҡылмай&lt;ref&gt;[http://www.makanbin.com/isfahan/?place=باغ-پرندگان-اصفهان  Парк птиц города Исфахан. Информационно-туристический портал «Маканбин» (Иран) на персидском языке. Проверено 11 марта 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610070829/http://www.makanbin.com/isfahan/?place=%D8%A8%D8%A7%D8%BA-%D9%BE%D8%B1%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86 |date=2017-06-10 }}{{ref|fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url =https://rutraveller.ru/place/152142|title= Парк птиц в Исфахане|website = |access-date = 2026-05-31|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Парктың иҫтәлекле урындарының береһе — аҡ тауистар.

Шулай уҡ территорияла серпентарий эшләй, унда һөйрәлеүселәрҙең күп төрҙәрен күрергә мөмкин.

== Паркта булыу ==
Был баҡса Исфаһанда иң матур һәм кешенең иң күп килгән урындарҙан һанала. Урындағы халыҡ һәм башҡа төбәктәрҙән килгән туристар бында рәхәтләнеп ваҡыт үткәрә. Балалы ғаиләләр өсөн ял итеү, шулай уҡ төрлө үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын өйрәнеү өсөн бик шәп урын. Сит ил туристары һирәк була, был күп осраҡта туристик агентлыҡтарҙа мәғлүмәттең етешмәүенә бәйле.

== Йорт хайуандары өсөн йәшәү шарттары ==
Парк хеҙмәткәрҙәре йорт хайуандарының дөрөҫ һәм уңайлы йәшәүе өсөн бөтә шарттар ҙа үтәлеүен тәьмин итә. Түбәндәге уңайлыҡтар бар:

* ҡаҙ, фламинго, пеликан кеүек йөҙөүсе ҡоштар өсөн быуалар;
* «парник» йылы яратыусы ҡоштар өсөн теплицалар-кәштәләр, уларҙа, мәҫәлән, тутыйғоштар аҫрала;
* йыртҡыс ҡоштар өсөн металл вольерҙар, унда бөркөт, өйрәк, ҡарға һ.б.
* осло ҡаялар (парктың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан) һәм сүл секторҙары, мәҫәлән, бүҙәнәләр өсөн;
* йәшел урман плантациялары, унда тауистар һәм фазандар йөрөй.

Баҡса 25-32 метр бейеклектәге 16 күсмә металл колонна менән уратып алынған, ҡоштар парк сиктәренән ситкә осоп китмәһен өсөн селтәрҙәр менән уратып алынған. Хайуандарға ер эсендә иркен йөрөргә рөхсәт ителә .

== Ғилми тикшеренеүҙәр ==
Ҡоштар баҡсаһы ял итеү паркы булараҡ ҡына ҡалмай, ғилми-тикшеренеу һәм белем биреүҙең базаһы булараҡ та эшләй, шул иҫәптән түбәндәге махсус бүлектәр

* Инкубатор;
* Энергия блогы;
* Медицина блогы;
* Карантин блогы;
* Таксидермия блогы.

Баҡсаның бөтә майҙандарын да дезинфекциялау, санация үткәрелә. Ҡоштарға ай һайын Ньюкасл ауырыуына ҡаршы прививка эшләнә .

== Адресы һәм эш ваҡыты ==
Урыны: Исфаһан, Сохреварди майҙаны, Әлефат урамы (Зәйендеруд йылғаһының һул яры, Си-о-Се Пол күперенән 5,5 км алыҫлыҡта).

Эш ваҡыты: көн һайын, 08.00 сәғәттән 18.00 сәғәткә тиклем.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_01.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_02.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_03.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_04.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_05.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_06.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_08.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_09.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_10.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_11.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_12.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_13.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_14.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_17.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_18.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_19.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_20.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_21.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_22.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_23.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_24.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_25.JPG
Файл:Birds_Garden_of_Isfahan_26.JPG
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=B8IlP0hT8wI Подборка фотографий. Парк птиц города Исфахан]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]]
[[Категория:Баҡсалар һәм парктар]]
[[Категория:Иран милли парктары]]</text>
      <sha1>6784bo1b8cvdz86cvwkeopmcmpyu74k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-20</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201312</id>
    <revision>
      <id>1299458</id>
      <timestamp>2026-06-19T19:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Geranium sanguineum, 27-06-2024. (actm.).jpg</comment>
      <origin>1299458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="f257adulo3ceiqj8uskihdrsqdaiilx" xml:space="preserve">Geranium sanguineum, 27-06-2024. (actm.).jpg</text>
      <sha1>f257adulo3ceiqj8uskihdrsqdaiilx</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>